Odob va odobsizlik haqida maqollar Avval salom, bad'az kalom. Bir kattani bil, Bir kichikni bil.

Katta izzatda — Kichik xizmatda. Ahillik va noahillik haqida maqollar Ayrilmas qo'shningga uyatli so'z aytma. Ahillikda ish bitar, Ish bitsa ham, qish bitar. Dasturxon ustida dushman ham do'st ko'rinar. Ikki qo'chqor kallasi bir qozonda qaynamas. Ta'magirlik va ochko'zlik haqida maqollar Ziqnanikiga mehmon kelmas, Kelsa ham ovqat yemas. Дата: Сешанба, 09.03.2010, 18:09 | Сообщение # 4

Оила

Группа: Админ Сообщений: 2292 Репутация: 15 Статус: Offline Ko'rgan bilan ko'z to'ymas, Tek turmoqqa nafs qo'ymas. Og'zi kattani uyida sina, Nafsi kattani — to'yida. Tulkining tushiga tovuq kirar, Tovuqning tushiga tariq kirar. Дата: Пайшанба, 11.03.2010, 15:34 | Сообщение # 11

Оила

Группа: Дустлар Сообщений: 700 Репутация: 11 G'amli uyga shodlik kelar, Kambag'alga — ozodlik.Статус: Offline Qush tuzoqqa don uchun kelar.

Andisha va andishasizlik haqida maqollar Andishaning oti — qo'rqoq. Muhabbat va bevafolik haqida maqollar

Yorim bor deb yorilma, Haqiqiy yor bo'lmasa. Ayriliq o'limdan qattiq. Bevafoning asli ko'ngli begona, Bevafoga ko'ngil qo'ygan devona. Ochlik osh tanlatmas, Oshiqlik yosh tanlatmas. Faqirlik va boylik haqida maqollar

Boyning oshidan Faqirning mushti yaxshi. Bedavlat bozorga borsa, Shum xabar keltirar. Boy bo'lsang, kunda hayit, kunda to'y, Yo'q bo'lsang, kunda hasrat, kunda o'y. Boyga mehmon bo'lsang, baqirasan,

Kambag'alga mehmon bo'lsang, kekirasan. S i n t a k t i k m ye ‘ yo r

R e j a:

1. Sintaktik me’yor tushunchasi.

2. Gap qurilishining sintaktik me’yori.

3. Inversiya.

4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi.

5. Badiiy matnda sintaktik me’yor.

6. Poetik sintaksis.

7. Ilmiy, so’zlashuv uslublarida me’yor.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. So’z birikmalarida, gapda so’z tartibi. To’g’ri tartib. Inversiya. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Uslublar va gap qurilishi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda, avvalo, grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Bu xususiyat, ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib, ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi, ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini, binobarin, me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq, avjiga minmoq, avzoyi buzilmoq, adabini yemoq, adi-badi aytishmoq, amalga oshirmoq, asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda.

uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. – Toshkent. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. do’stga ishonch. rangni emas. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. . Shuni ham aytish kerakki. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi.. Tildagi tejamkorlik. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. 1 tom – Toshkent. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. janjal boshlagan Turdali. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. juda g’ayratli ayol. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas.Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. Mas. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. kulgili holat. it hansirarkan. me’yor buziladi. aqlli odam. Ayni paytda.Mamatov. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi.deydi A. muomalada ommalashmasdan. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. Mabodo qabul qilinib. qora ko’z bola. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. zar do’ppi. chilvir belbog’. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. o’ta aqlli odam. movut chakmon. zardan tikilgan do’ppi. moslashuvli shakllari mavjud. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. oilaga bosh . g’isht devor kabi. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. boshqaruvli. Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. Agar tavsiya etilgan. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. Shuningdek. bildim dedim tutildim. 1991. Demak. Masalan. g’ayratli yigit kabi. movut (material)dan yasalgan chakmon. deb hisoblaylik. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. ommalashsa. 266-267betlar). Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. Binobarin. jigar rangli sumka. 1975. 36-bet). butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. qora ko’zli bola. xo’jalikka rahbar. «Odatda. ayron ichgan tutildi. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi.E. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. nihoyatda kuchli shamol singari.

– Samarqand. Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi.nomz. sinf jurnali. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (€. ukasi kabi. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. ukam. €ulom). Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. . Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. paxta termoq kabi.kabi. kitob varag’i. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. Hatto bizning uy. 2001. Oripov). O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniynutqiy xususiyati: Filol. ularning sevgisi kabi.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. bunday bo’lmasligi ham mumkin: €ururing sig’maydi po’lat teringga. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. mol boqmoq. bizning maktab tarzida qo’llanishi. 17-bet). ukang. Xudoyberdiyeva). Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. sigir sog’moq. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. Ular bizning uy. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi.n. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. jo’nalish kelishigining – a. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. -g’a. …dis. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. orden lentasi. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. kino ko’rmoq. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. . uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. uning ukasi. Yana: Qarshingda turibdi u m. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. -qa. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. masalan tushum kelishigining – i (n).r i m bir kuni (J. qaratqich kelishigining –(i) m. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi.fan. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . Kamol). Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A.avtoref.nung. bizning mahalla.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. Ammo ayrim holatlarda. sening ukang. . kitob o’qimoq. sizning sevgingiz. -na. chiqish kelishigining – dan.

bilan. to’g’risida. deyish mumkin bo’lgan holda. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. . Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan . ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). Bu masalaning uslubiy tomonlari. . 97bet). Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. orqali. bilan. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. 1975. albatta. . Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi).ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. osha. qadar kabi ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. P tom. . funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. albatta belgili qo’llanilishi kerak. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. – Toshkent. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. P tom. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin.. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. Qadar. Uchinchi tomondan. 1975. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. R. .deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. «So’zlar tartibi. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. unga burildi / u tomon burildi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. ichra.dan qo’shimchasi sababli. Binobarin. ichra. 178-bet). 184-bet). bo’yicha. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. bo’ylab. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. . . Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. qarab. Masalan. uzra. – Samarqand. qahqaha bilan to’ldi). maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. haqda.da qo’shimchasi bo’ylab. tufayli.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi.

Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. mehmon. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. boshlang. Modomiki. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. mehmon. ovqatdan tanavvul qilib turing. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. olib turing. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. shu qolib nima bo’ladi. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. oling.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. olib o’tiring.bo’lishidan qat’iy nazar. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. Gapning bu shakllari nutqda. Shu bilan birga. yeb o’tiring. alohida olingan gap. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro . dasturxonga qarab o’tiring. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. Masalan. to’g’ri bo’ladi. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. €afurov. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. yeb turing. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. ovqatni oling. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. Keyingi ikki misoldagi. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. boshladik. marhamat qiling. dasturxonga qarang. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. qani-qani. qolmasin. tabiiyki. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. It . iste’mol qiling. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. Ayni paytda. Chunki. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. Demak. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. oling mehmon. ovqatdan oling. Buning ustiga. do’stlarim (qo’shiqdan). Tafakkurda umumiy tarzda. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. ovqatga qarang. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. qani. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. mehmon. agar sinchiklab tahlil qilinsa. Millatning billurlanishi). biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. marhamat. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. Olimjon).

tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. Mas. g’azab. buyruq.. O’sha asar. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. ko’ndirishga harakat qilish. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. 51-52-betlar). u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil.. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. garchand shaklan bir bo’lsa ham.. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. Darhaqiqat. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. Boshqacha aytganda. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. ohang xususida. Boshqacha aytganda. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. jumladan o’zbek tilida ham.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . mensimaslik. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. avrash. 1995. achchiqlanish. tashvish. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. darak. O’sha asar. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. 51-bet). Sintaksis. Tilimizda. munosabatlarning. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. N u r m o n o v A. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. 49-bet). qo’ygin! Qo’ygin. N u r m o n o v A. ayniqsa. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. Shu bilan birga.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. qo’y! Qo’ygin. bu da’vat . ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. tahlillar. Masalan. – Toshkent. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y.o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. Darhaqiqat. taajjublanish. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. iltimos. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. fikr-mulohazalar. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. gumon. N u r m o n o v A. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. yalinish. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. xolisona so’rash. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi.

Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. siz vijdon.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. €. ohang farqlaydi. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan €. har bir kishi nutqida. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi.har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. Shu o’rinda. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. yomondin qoch. 1998. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi.K. €ulomov tomonidan – S. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. imonsuz. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. Demak. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. 24-bet). Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. €ulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. vijdonsuz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. degan qoidaga amal qilib. s a n ch i q andin. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. . vaziyat talabidan kelib chiqib. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. vijdonsiz tarzida talaffuz qilinsa. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. imonsiz. A. Shunday ekan. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham.Komilova). Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. Darvoqye. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. – Buxoro. v i j d o n s i z. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. aytaylik. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchuq) ot. ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sanchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. dadamlar keldi – aytaylik. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. Siz imon. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. siz aziz inson / Kamolim. hayotim. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. Yomondin qoch. Parchadagi imonsiz. aziz onajon (D. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v €. Shunday ekan. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi.

o’zbek tilining nafaqat grammatik. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. ta’kid nazarida tutilsa. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. Oppoq tong otmoqda. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. O’zbek tilida bayon oddiy. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. mazmuniga. Orzularim mavjlanar shu dam. Bahor. 25-bet). . Faqat farqi shundaki. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. o’zbek tilida ular studentlar.da. Orzularim mavjlana shu dam. Negaki. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Oppoq tong. nohissiy bo’lsa. Kesimning odatda III shaxs. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. ular student. – Uchqun va Tolib artist. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. Tong otmoqda.Qo’shnilarim ham halol odamlar («S.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. ular shaxmatchilar. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. Misollar tahlilidan yana bir narsa . u darajada emas. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. Ayni paytda. O’zb»). Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. Oni – shaxmatistû. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. Bizningcha. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentû. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Yuqoridagi maqola. shu bilan birga. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. oni – shaxmatistû deyish shart. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v €. oni – student. –lar emas. Shu faktning o’ziyoq A.€ulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da.€ulomovni yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. A. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). Tong. ehtiros. qo’shimcha tejaladi. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentû. boshqa vosita qo’llanadi.

(Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. keyin so’yla) me’yoriy holat. . komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. belgisiz ishlatiladi. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi.f. Demak. jimlik. Masalan. Gap ko’p – ko’mir oz.1990. (Oz so’z – soz so’z. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. So’z tartibi esa turg’un. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. Shu narsa ham muhimki. Izohlovchilar uchramaydi. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Mard bir o’lar. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. parallelizm yorqin sezilib turadi. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. Rahmat olgan omondir. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini.d-ri …dis. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. binobarin. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. nomard yuz o’lar kabi). Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. o’sha davr normasini aks ettiradi». tenglik. yoz mevasi – qish xazinasi). ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. la’nat olgan yomondir singari). zidlash mazmuni.avtoref. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. cho’ziqlik. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. davomlilik. Demak. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. aksincha. Olimning ta’kidlashicha. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. – Toshkent. bu tipdagi gaplarda qiyoslash.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi.39-41-betlar).Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki.

Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. masalan poetik matnda. Tildagi ega-kesimlik. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. Erajni o’lturdilar».Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor.I.N. Gap: Qaysi yil edi. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. M. yodimda yo’q. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. Chunki. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. alar hasaddin ittifoq qilib. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. s. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan.. aniqlik. – M. kech kuz so’z birlikmalari. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining . Kech kuz. albatta. Qiyoslaymiz: oppoq tong. Stilistika xudojestvennoy rechi. Qaysi holatni me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. Masalan. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa.). Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. Bu masalaga A.I. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. ta’sirchanlik. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. oydin kecha. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. aytaylik.1961. Tabiiyki. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. To’g’ri. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi.66. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. o’z-o’zidan ayonki. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. ikkinchi holatda gap. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi.

YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. .. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. bu. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. 6 . mantiqiy izchilligida. davlat qaramog’ida yashash…. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. Arrian. xorazmliklar. nutqiy vaziyat. Stilistika russkogo yazûka. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). s. – Toshkent. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. Chunki. 111-151-betlar). Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. mantiqiylik. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. Biz odatda to’g’rilikni. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. aniqlik. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: O’rinboyev B. so’zlovchining harakatlari. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa.sinf). Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). eng muhimi.axir. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. ko’rsavod-ye! Dotasiya. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. – Toshkent.N. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. Masalan. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. 1991). Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Xolmat ota … Xolmat ota (K. qo’ying – ey.80.. sak va massaget elatlari yashaganlar.qat’iy tartibi bilan farq qiladi. qarz bo’lib yashash demakdir. O’rinboyeva D. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. yo’q. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. Murod). sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. Yashin). Po’latov. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. xolos. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. 1983. 1984. to’liqligi. ha! (T. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI .). – M. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. miloddan avvalgi YII. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. Yo’q…. Masalan: Xolmat. Strabon. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. baqtriyaliklar. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M.

A. HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILINING ME’YORIY MUAMMOLARI (ma’ruza matnlari) SamDU o’quv-metodik kengashining 2001 yil 11 dekabr yig’ilishi qarori bilan (№3) nashrga tavsiya .ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Karimov S.

J. Mas’ul muharrir: dos. Hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolari. – Samarqand: SamDU nashri.A.etilgan Samarqand – 2001 Karimov S.Hamdamov . u hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan. –144 b. 2001. Mazkur ma’ruzalar matni o’zbek filologiyasi fakulteti 3-kurs bakalavr talabalari uchun mo’ljallangan bo’lib. Ma’ruza matnlari.

kamol topgan. turlicha mazmundagi an’analarni zamon talablariga moslab isloh qilish masalalarini ko’ndalang qilib qo’yadi.O’rinboyev. mavjud ijtimoiy-siyosiy. o’z istiqboli manfaatlaridan kelib chiqib foydalanish.Taqrizchilar: prof. O’zbekiston Respublikasi XX asrning oxirgi o’n yilligi boshida qo’lga kiritgan mustaqillik xalqimizning har tomonlama rivojlangan. prof.Turniyozov Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universiteti. ijtimoiy tuzum insoniyat oldiga u yashab turgan hayotni real idrok qilish. moddiy-ma’naviy salohiyatdan yangicha. 2001 yil. o’z tarixiy va milliy an’analarimizni yangicha bir tarzda . har bir davr. K I R I SH Tarixdan shu narsa ma’lumki.N. B.

A. nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni. bizni umumbashariy ulug’ ma’naviyat sari yetaklayotgan milliy ongimiz. Bu. Islohot deb ataladigan ko’p qirrali va o’ta murakkab jarayon ijtimoiy-siyosiy hayotimizning. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. barcha jabhalarini qamrab oladi. milliy mafkura va dunyoqarash hamda uzoq yillar davomida shakllangan ma’naviyatimiz bilan uzviy bog’lay oladigan darsliklar. o’z ish rejasini undagi g’oyalar. uni amalda qo’llash jarayonining yangicha. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. o’qitish sifatini tubdan yaxshilash davlatimiz olib borayotgan ko’p qirrali siyosatda asosiy vazifalardan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qoladi. ta’lim jarayonini. 1997.). o’quv qo’llanmalari zarur. mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash» zarur ( K a r i m o v I. shu bilan birga. binobarin. Binobarin. Tabiiyki. pedagog uni o’ziga dastur sifatida qabul qilishi. 4-bet. ko’p asrlar davomida shakllangan ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarimizga tayangan.Karimov «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori» mavzusida so’zlagan nutqida istiqbolimiz. yosh avlod tarbiyasi bizning istiqbolimiz uchun ne chog’lik muhim ekanligini hyech birimizning unutishga haqqimiz yo’q. uning tarkibiy qismi bo’lgan o’zbek tilining me’yoriy muammolarini o’rganishda filolog talabalarga ko’maklashadi. tilning sosiolingvistik jihatlari. ma’naviyat va ma’rifat. shubhasiz. – Toshkent. Garchi bu fanni o’rganishdagi ko’plab qonun-qoidalar. 1997 yil 29 avgust. ana shu zaruriyat bilan bog’liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o’qitish jarayonida ham e’tiborga olinishi lozim. ona tilimizning amaliy jihatlarini zamon talablariga mos ravishda o’rganish barchamiz uchun zarurdir. . Ana shu olijanob vazifaning hyech bo’lmaganda ma’lum qismini amalga oshirish yo’lida yaratilgan ushbu ma’ruza matnlari nutq madaniyatini idrok qilishda yordam beradi. Jumladan. zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir. jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog’liq. til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish. o’zbek millatini dunyodagi ma’naviyati eng yuksak xalq darajasiga ko’tarishga sharoit yaratadigan kelajagimizni barpo qilishga zamin yaratdi. ijtimoiy hayotning ana shu murakkab jabhasida faoliyat ko’rsatayotgan har bir ziyoli. Binobarin. taklif va mulohazalar asosida tuzib. shuurimiz va dunyoqarashimiz o’zbek nutqi madaniyatini. til materiali doirasidagi o’zgarishlar juda sekinlik bilan yuz bersa-da. «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustda bo’lib o’tgan sessiyasida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. «yoshlarni Vatanga sadoqat. Zero. Uni amalga oshirish uchun esa ma’lum mavzu doirasida keng va atroflicha bilim beradigan hamda bu bilimlarni milliy istiqlol g’oyalari bilan. yaxlit bir butunlikni tashkil qiladigan uzluksiz ta’lim jarayonini ana shu vazifalarga bo’ysundirish ham yuqorida tilga olingan islohotlar doirasida qaraladi. Negaki. yuksak axloq. bugungi kunda yangi istiqlol mafkurasi bilan oziqlantirilayotgan.rivojlantirishga imkon beradigan. barkamol avlod tarbiyasini milliy istiqlol g’oyasiga yo’g’rilgan aniq maqsadlarga yo’naltirish. deb umid qilamiz. umidimiz bo’lgan yosh avlodni tarbiyalash strategiyasini aniq va ravshan belgilab berdi. dastavval. Prezidentimiz ta’kidlaydilarki. ish ko’rmog’i lozim bo’ladi.A.

Til me’yorining milliy xarakteri. Tabiiyki. 8. Nutqiy shart-sharoitlar va ulardan kelib chiqadigan nutqiy uslublar. ular o’rtasidagi dialektik. Uzus – ko’nikmalar yig’indisi. Nutq tilning harakat shakli. Me’yor tushunchasiga til nuqtai nazaridan munosabat bildirishdan avval talabalarga 1. Uzus va adabiy me’yor. Nutq insonning ma’naviy-ma’rifiy. Me’yor – til tizimini nazorat qilish vositasi. ularning oliy mahsuli ham sanalib. Tayanch so’z va iboralar : Til – aloqa vositasi. 5. Fonetik. leksik va grammatik birliklar va nutq. 3. inson tabiat va jamiyat mahsuli sifatida ularning qurshovida yashaydi. Bu. til va nutq tushunchalari. voqyea va hodisa tarzida miyasida .kursda tanishilgan ba’zi bir til atamalarini eslatib o’tish maqsadiga muvofiq bo’ladi.1-ma’ruza: Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi R ye j a: 1. 6. Me’yordagi tarixiylik va an’anaviylik. Til – tizim. ana shu qurshovni narsa va predmet shaklida. Me’yor – til tizimining obyektiv reallashuvi. Adabiy me’yor. Nutqiy ehtiyoj va uning davriyligi hamda uni belgilovchi omillar. nutq uslublari. Ayni paytda. Nutq ko’rinishlari. ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi omil. Til va nutqning ijtimoiy hodisa ekanligi. eng avvalo. Og’zaki va yozma nutq. chambarchas aloqa masalasidir. 2. 4. Nutqning individual jarayon ekanligi. 7.

Bosqichlar soni ortib boravergani sari tilning ijtimoiylik imkoniyati ham tobora kengayishi ma’lum bo’lib qoladi. ta’sir etish (V i n o g r a d o v V. Tilning inson uchun fikrlash vositasi bo’lishini. 1981. «Til va tafakkurning birligi nutqda o’z ifodasini topadi. Asl muddaomiz . moddiy asos sifatida xizmat qilishini hali birinchi bosqich deyishimiz mumkin. mukammalashib va imkoniyatlari ham asta-sekinlik bilan kengayib borishini kuzatamiz. 20-bet). asta-sekinlik bilan bo’lsa-da.V. Agar bu holatni shartli ravishda beshinchi bosqich deb ataydigan bo’lsak. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar to’g’risida xabar berishdan tashqari suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum ta’sir o’tkazish.tildagi me’yor masalasini anglab olishga qarab borayotgan ekanmiz. Endi u nutq.. til ham tafakkursiz bo’lmaydi» (S o d i q o v A.aks ettiradi. unda fikrimiz moddiy shaklga. 22-bet). Stilistika. fikrlaydi. «Ichki qurilish nuqtai nazardan til ma’lum miqdordagi birbiri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan til birliklarining yig’indisi va ana shu birliklardan foydalanish qoidalaridan tashkil topgan murakkab sistemadir» (S o d i q o v A. U tilning uchta eng muhim vazifasi mavjudligini ta’kidlagan edi: aloqa.6. Bu holni uchinchi bosqich deb atash mumkin. mana shu jarayonda u insonlar faoliyatida fikrlash va o’zaro ijtimoiy munosabat . Demak. s. tafakkur mahsuli reallashmog’i. Teoriya poeticheskoy rechi.1963. Ikkinchi bosqichda esa fikrlash natijasida. Bu holni uning ichki qurilishida. balki jamiyatga tegishli bo’lib qoladi (X a y r u l l a ye v M. Nutq og’zaki va yozma holda mavjud bo’lib. ta’sir etishdek. – Toshkent. til nutqning o’ta muhim unsuri sifatida aloqa.V. Tilsiz tafakkur bo’lmaganidek. 31-bet). O’z shakllanishi va rivojlanib borishi davomida uzoq tarixiy yo’l va muddatni o’taydigan til ana shu jarayonda. til insonlar o’rtasida aloqa vositasi bo’lishi. Ma’lum bo’ladiki. xabar. Bunda esa tilga bo’lgan ehtiyojning ikkinchi bosqichi boshlanadi . xabar. nutqiy jarayon quroliga aylanadi. Bu jarayonda material hisoblangan tilning ahamiyatini hyech narsaga qiyoslab bo’lmaydi.. H a q b ye r d i ye v M. idrok qiladi. ya’ni hissiy idrok etiladigan shaklga kiradi va shu tariqa u endi bir shaxsga emas. A b d u a z i z o v A. yuzaga kelmasligiga amin bo’lamiz. . A b d u a z i z o v A. Tilshunoslikka kirish. shu bilan birga. amalda bo’lish qoidalarining ma’lum bir tizimga kela borishida kuzatamiz. Ya’ni. Shu o’rinda akad. Demak.). – M.. ya’ni fikrlash markazi bo’lgan miyadan tashqariga chiqishi lozim. Ammo til muomala vositasiga aylandimi.. hissiyotini qo’zg’atish kuchiga ham ega. imkoniyatlari nihoyatda kengayib borishi natijasi o’laroq kishilik jamiyati to’plagan tajriba va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazishdek ulug’vor ijtimoiy vazifani bajaradi. 1993. «Til bilan tafakkur birbirini taqozo etadigan ajralmas hodisadir. Mana shu o’rinda tilning hyech bir imkoniyati nutqsiz. takomillashib ham boradi. Mantiq..V.u kommunikativ vazifani bajarishga kirishadi. I r i s q u l o v M. tilning amalda bo’lish jarayonidagi yana bir muhim jihatga e’tibor qilishimiz zaruriyati tug’iladi. Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning turli tillarda turlicha nomlanishidan qat’iy nazar. Tilshunoslikka kirish. Shuning uchun ham til tafakkur quroli deb bejiz aytilmaydi. I r i s q u l o v M. inson nutqiy faoliyatida kommunikativ vazifani bajarayotgan til ko’magida suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum axborot ham yetkaziladi. nutqiy jarayonsiz amalga oshmasligi. – Toshkent: O’qituvchi.muomala vositasi. tilga bo’lgan munosabatda to’rtinchi bosqich yuzaga keladi. tilning bosqichma-bosqich takomillashib. ta’kidlaganimizdek. uning tabiiy ravishda imkoniyat doirasi ham kengayib boradi. materiali bo’lib qolaveradi. Poetika..Vinogradovning muhim bir fikrini eslamaslik aslo mumkin emas.

Nutq tilning namoyon bo’lishi. qayd qiladilarki. tahlil qilish kuzatuvchilarning asosiy muddaosiga aylanib qoladi. R a s u l o v R. ularning tilga bo’lgan ehtiyoji ham o’sib boraveradi. ular jamiyat tomonidan belgilangan va aniqlangandir» (N ye ‘ m a t o v H. Shunday ekan til tarixini. Bu tushuncha quyidagi izohlarni talab etadi.Ne’matov va R.Rasulovlar sistem tilshunoslik «til-me’yor-nutq» tarzida ajratishini ta’kidlashib. aniqlangan qonuniyatlar va imkoniyatlar» tushunchasi mavjud. mohiyatini. necha yuz. Ana shu ma’noda me’yor milliylik va tarixiylik mazmunini kasb etadi. moddiy (tabiiy. uning me’yoriy jihatlarini tadqiq etishda ana shu tilning milliy xususiyatlarini hisobga olmaslik aslo mumkin bo’lmaydi. Og’zaki nutqda esa jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan maxsus tovushlar tizmasi mavjud bo’lib. 7-bet). Mana shu o’rinda yuqorida nomlari tilga olingan olimlarimizning quyidagi fikrlarini keltirish muhim: «Me’yor ta’rifida «jamiyat (ijtimoiy) tomonidan belgilangan. Chunki inson faoliyatining muhim qismi sanalgan tilni va uning o’ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini ana shunday qurshovda o’rganishgina atroflicha xulosalar chiqarishga ko’maklashadi. fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig’indisi sifatida qaraladi. Aytilganlarning barchasi me’yorning tarkibiy qismlaridir. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Bunda ma’lum tilning iste’molchisi bo’lgan xalq. Shunga ko’ra til imkoniyatlari me’yor darchasidan o’tib. Jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar aholi soni. u qanday shakl va ko’rinishda voqyelanishi jamiyat tomonidan muayyan me’yorlar bilan belgilangan bo’ladi. «bu yoqqa kel» tushunchasini imo-ishora bilan ifodalamoqchi bo’lsak. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning tilda tegishli atamalar bilan nomlanishi insonning fikrlash jarayonida ko’maklashishi barchamizga ayon. Aytilganlardan anglashilayaptiki.Tilning takomillashib borishi va nutq jarayonidagi bosqichlarini taniqli tilshunos olimlar H. ijtimoiy-falsafiy va estetik dunyoqarashi. Inson tafakkurining borliqni idrok etishi juda murakkab va uzoq davom etuvchi jarayon ekanligi. Birinchidan. til hodisalarini. Me’yor (norma) . nutq jarayonidagi iste’molda bo’lish xususiyatlarini kuzatishni keltirib chiqaradi. Masalan. R a s u l o v R. Bu ehtiyojlarni qondirish zarurati esa o’z navbatida tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi tabiatini. narsa va hodisaning turli tillarda turlicha nom olishi esa tilning ijtimoiy-tarixiy-milliy hodisa ekanligini yana bir bor . ma’naviy-ma’rifiy turmushi. U jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo’lib. voqyelanish shakli bo’lib.. «Til bevosita kuzatishda berilmagan. majburiy bo’lgan. O’z ona tili barcha o’ziga xosligi bilan shakllangan tili bo’lgani uchun ham u millat sanaladi. ro’yobga chiqish. Agar mana shu aytilganlarni boshqacharoq tarzda izohlash mumkin bo’lsa. Shu bilan birga.aytishimiz shart.. umumiy. ko’lamini millat tarixidan ajratib olib o’rganib bo’lmaydi. tilning moddiy tomoni haqidagi bizning tasavvurimiz nutqda yuzaga chiqar ekan. vazifasini o’rganishni taqozo qiladi. nutqda yuzaga chiqadi» (N ye ‘ m a t o v H. bu xalq yashagan va yashab kelayotgan tarixiy sharoit. urf odatlari singari qator omillarni ham e’tiborda saqlab turish lozim bo’ladi. ko’rsatkich barmoqni yoki qo’lni ishora qilinayotgan kishidan o’zimiz tomon harakatlantirishimiz lozim. biz ularni talaffuz etishimiz . 1995. 27-bet). uning me’yoriy nuqtai nazardan shakllanish jarayonini. uning maishiy. Binobarin. ularning barchasi uchun tayyor. Bir xil predmet. jamiyat ehtiyojiga aylangan. – Toshkent: O’qituvchi. til material sifatida nutq jarayonida xizmat qila boshlagan lahzalardanoq uni me’yorlashtirish jamoa. Yuqoridagi asar. me’yoriy muammolar kun tartibiga qo’yilgan. til va nutq tizimida me’yor ham o’z o’rniga ega.til birliklarini nutqning u yoki bu ko’rinishida ishlatish qonuniyatlari va imkoniyatlari bo’lib. u bevosita kuzatishda berilgan. til va nutq me’yorini o’rganish. ming yillar davomida shakllangan an’anaviylikka ega bo’ladi. binobarin. fizik) shaklga egadir.

. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Uy. Bir tarixiy holatni eslaylik.1973. (Devonu lug’otit turk. To’g’risini aytganda. Agar buning aksini aytsak. Bu kabi davriy me’yoriy o’zgarishlarni tildagi har bir me’yoriy jarayonga tatbiq etish to’g’ri bo’lmaydi.. Mavjud til me’yorlarining ana shunday sabablar bilan o’zgarishi. izchil hamda namunali foydalana olishlari uchun yordamlashishi bilan aloqador bo’lgan nutq madaniyati problemalari» (B ye g m a t o v E. hamkorliklar til birliklaridan shu tarzda foydalanishni keltirib chiqarganligi tushunarli. bab-baravar lingvistik qiymatga ega bo’lishi mumkin. tildan foydalanishdagi tarixiy jarayon shuni isbotlaydiki. 1993. tildagi me’yoriy muammolarni. Indeks-lug’at. turli darajadagi anjumanlarni o’tkazishda rus tilidan foydalanishdagi mavjud an’analar o’z kuchini saqlab turdi.ma’nodoshlik paradigmalarida muqobil «eshdosh» (a’zo)lar sanaluvchi mehnat. bu nomlanishlarning har bir holatda o’ziga xos tarzda me’yor ekanligini ham ko’rsatib turadi. Afsuski. o’z navbatida yangicha bir me’yorlarning yuzaga kelishi uzoq davom etadigan jarayondir. 1989 yilda «O’zbekiston Respublikasining davlat tili haqida» qabul qilingan Qonunini katta quvonch bilan kutib oldik va uni amalda tatbiq etishga ishtiyoq bilan kirishdik. ular o’zaro sinonimik nozikliklardan ham judo bo’lib qolishi. Bu holatni ham tildagi me’yoriy qonuniyat sifatida qabul qilishga majbur bo’lamiz. stabillash bilan bog’liq bo’lgan nutq madaniyati problemalari. o’zbek adabiy tili normalarini. ikki aspektga ega deyish mumkin: birinchisi.. So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir // «Davlat tili haqida»gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. amaldagi ish yuritish tili rus tili ekanligi. imkoniyat doiralarini yanada silliqlash. 23-bet). O’sha paytda qonuniy bo’lmasa-da. qiyinchiliklarni qisqa muddatlar ichida hal qilishning imkoni yo’q. tildan foydalanishdagi an’anaviy me’yorlarning davrlar o’tishi bilan o’zgarib. – Toshkent: Fan. ma’lum bir tilda bir tushunchani ifoda etadigan so’z mavjud bo’lishi bilan birga uning boshqa bir tildan o’zlashtirilgan mustaqil varianti ham baravar ishlatilib kelinadi. albatta . tilimizning amalda bo’lish qonunlariga. Toshkent. Ammo uning hamma moddalarini birdaniga va tezlikda bajarishning imkoni bo’lmadi. Oqibatda ma’lum muddat muomala jarayonida.. Shu o’rinda A.. Yaxshilik. buning ustiga respublikamizda ko’pmillatli aholining birgalikda yashashlari ana shunday tabiiy to’siqlardan bo’lib turdi. til me’yorini belgilash muammolarini hal qilish har bir milliy til madaniyatini rivojlantirishning uzviy qismiga aylanadi. Anglashiladiki. 1967)».tasdiqlaydi. bir qism o’zbek millatiga mansub kishilarning sharoit taqozosi bilan rus tilida savod chiqarganligi. Demak. – Navoiy. nutq madaniyati problemasining o’rganilishi .Berdialiyevning «So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir» nomli maqolasida keltirilgan ayrim misollardan foydalanamiz: «. Shuning uchun ham me’yor masalalarining nutq madaniyati doirasida o’rganilishi bejiz emas «. ikkinchisi esa o’zbek adabiy tilidan bu tilda gapiruvchi jamiyat a’zolarining (hatto konkret shaxslarning) to’g’ri. bugungi real ijtimoiy hayotimizga zid fikr bo’lishi mumkin edi. (B ye r d i a l i ye v A. Bundan tashqari. yangilanib turishini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. 168-bet). mashaqqat so’zlari XI asr o’zbek tilida ko’k (kok) shaklida ishlatilgan. Hatto davrlar o’tib. Shu bilan birga. farzandlarini ham bog’chalar va maktablarda ana shu tilda ta’lim-tarbiya olishga jalb qilganligi.. Me’yor o’zgarishidagi har qaysi aniq holat alohida tahlil qilinishi va ana shu asosda umumiy nazariy xulosa chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. ezgulik ma’nolaridagi lisoniy birlik aaz shaklida qo’llangan. Millatlararo ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. rasmiy ish qog’ozlarini yuritishda. oradan o’n to’rt . xona hamda turmushga chiqmagan qiz so’zlari ev shaklida ham uchragan.

bizni qanoatlantirmayotganligidan ham ko’z yuma olmaymiz. Ammo. Shu bilan bir qatorda. bu masalalar bilan . hatto respublikamiz hududida yashovchi ona tilisi boshqa bo’lgan kishilar ham kuzatib. Ammo hal qiluvchi gapni bu tildan foydalanuvchilar aytadi. Shu mazmunda til mutaxassislari. iqtisodiy muammolarni hal qilishdek suronli bir davrni boshdan kechirib turgan paytimizda til madaniyati bilan shug’ullanish shartmikan. ziyolilar o’zlarining to’g’ri maslahatlarini. adabiy til me’yorini belgilashning amaliy jihati bilan jiddiy shug’ullanishimiz kerak. tavsiyalarini berishlari. Til elementlarining ma’lum bir me’yorga keltirilishi. Qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun buni yaqqol isbotladi. Xo’sh. Ammo.til me’yoriy muammolarining talqin etilishi va ijobiy hal qilinishi vaqt degan hakamga ham bog’liqligi ham ma’lum bo’ldi. til mutaxassislari tomonidan boshqarib borilsa. bu masala ham o’rtada. tabiiy ravishda ham yuz beradi. bu sharafli vazifani yo’lga qo’yish ishiga hissa qo’shishimiz lozim. har bir til elementining me’yor holiga kelgunicha ma’lum vaqt o’tishi ham lozim bo’lib qoladi. bu boradagi ishlarimizni izchil va doimiy holatga keltirishimiz kerak. Harqalay o’tgan vaqt mobaynidagi tildan foydalanish jarayoni bir narsani isbotladi . me’yorni belgilashning amaliy jihati nimadan iborat? Bu savol ham xuddi tilni ilmiy jihatdan o’rganish nima uchun kerak. uning amaliy me’yorlariga ham shunday ta’sir qiladi. Masalani ana shunday tushunish to’g’ri bo’ladi. Yillar davomida olib borilgan yoki olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar va kuzatishlar natijasida til elementlarida qanday mazmuniy va shakliy imkoniyatlar mavjudligi sinxronik va diaxronik yo’nalishda. Ma’lum ma’noda bu ham ularning me’yorni belgilash va til birliklarining ishlatilishiga oid tavsiyalar berish degan gapdir.Karimovning «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to’g’risida»gi Farmonidan ham jiddiy imkoniyat sifatida foydalanib. Til va jamiyat mavjudki. erishilgan yutuqlarni e’tirof etib turishibdi. tavsiyalar berilib borilishi zarur. albatta. albatta. dolzarb vazifalarni keltirib chiqaraveradi. matniy jihatdan tahlil qilinadi. Buning uchun. til amaliyotiga oid masalalarning bosqichma-bosqich hal bo’lib borayotganini ham kuzatamiz. ana shu taraqqiyot talablaridan kelib chiqib. bilib. Demak. Ikkinchidan.A. Bu me’yoriy tavsiyalarning qanchalik hayotiy ekanligini esa amaldagi nutqiy jarayonning o’zi belgilaydi. deb o’ylaymiz. O’zbek tilidan foydalanishdagi qiyinchiliklarning ko’plari bartaraf etilganligini. Shiddat bilan davom etayotgan ijtimoiy tarixiy jarayon til taraqqiyotiga qanday ta’sir ko’rsatsa. Lekin tegishli yo’l-yo’riqlar. Buning obe’ktiv va subyektiv omillari ham bor. deganga o’xshaydi. bir tomondan. eng avvalo.yildan ortiq vaqt o’tsa ham bu nuqsonlardan to’laligicha qutila olgan emasmiz. Keyingi yillarda tilimiz rivoji. Ammo. bu borada jonkuyarlik qilishlari mumkin. ko’rsatmalar. lingvistik imkoniyatlari ochib beriladi va ulardan nutq jarayonida foydalanish yo’llari tavsiya qilinadi. har bir davr o’z taraqqiyoti bilan bog’liq ravishda tildan foydalanishning o’z muammolarini. Biz o’rganayotganimiz me’yor masalasi ijtimoiy hayotimiz uchun yangilik emas. bir narsa ma’lum . ikkinchi tomondan. Biz Prezidentimiz I. ana shu me’yoriy hujjatlarsiz. o’zbek tili va nutqi madaniyati uchun olib borayotgan ishlarimiz talablar darajasida emasligidan. taraqqiyoti va nutq madaniyatida yuz bergan o’zgarishlarni nafaqat o’zbek tili mutaxassislari. yo’l-yo’riqlarsiz ham til va nutq rivojini tasavvur etib bo’lmaydi.tilning amalda bo’lish holatlariga tazyiq o’tkazib bo’lmaydi. balki shu tilda so’zlashuvchi barcha insonlar. me’yor darajasini ham doimo kuzatib borish va tartibga solib turish lozim bo’ladi. Xulosa shu bo’ladiki. iqtisodiy qiyinchiliklar hal bo’lgach. fikrimizcha. Buning ustiga. Buning ham ijobiy jihatlari ko’p.

shug’ullanishga o’z-o’zidan imkoniyat paydo bo’ladi. bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qarashga haqqimiz yo’q. 6. ma’naviyat va ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirish borasidagi farmoni ana shu ma’noda uzoqni ko’zlab qabul qilingan hujjatdir. . til . 5. Adabiy til va uning taraqqiyot davrlari. O’zbek tilining taraqqiyot bosqichlari. O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar. Jamiyatimizga hamma kasbdagi kishilar va ularning mehnati kerak. hatto keyinchalik tuzatib bo’lmaydigan xatodir. Ma’naviyat va iqtisodiy tafakkur // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. rahbarlar o’rtasida ham topiladi (Bu haqda yana qarang: A b d u l l a ye v M. yuqorida tilga olganimiz. bu tushuncha yanglishdir. 2-ma’ruza: Adabiy til va adabiy me’yor R ye j a: 1. Adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari. Ammo har bir millat dunyo ilmi va madaniyatida qaysi bisoti bilan faxrlana olishi mumkinligiga bugun hammamizning aqlimiz yetib turibdi. Adabiy me’yorning tiplari. Adabiy til va adabiy me’yor. Muhtaram Prezidentimizning. Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. 4. Nazarimizda. 2. Binobarin. ma’rifat chirog’i. deguvchilar xalq orasida. hatto ziyolilar. 3. 7.ma’naviyat ko’zgusi. 2000 yil 28 iyul).

ruscha-baynalmilal birliklar uchraydi. O’zbek adabiy tili tarixi.Polivanov. arabcha.Reshetov. hatto XI asrdan . N. buning ustiga.Borovkov. silliqlashib. Bagorodiskiy kabi rus turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan. – Toshkent.yozma nutq. Ergash Fozilov. 1980. mukammalashib.. o’ziga xos qonun-qoidalari asosida hosil etilgan yasama so’zlar tashkil etadi» (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. ayrim davlatlar va ularning boshliqlarining O’rta Osiyo hududida olib borgan bosqinchilik urushlari va harakatlari bilan bog’liq. – Toshkent.M. Mu x t o r o v A. bugungi holatga kelgan o’zbek adabiy tili xalqimizning umumxalq tili negizida shakllangan va taraqqiy topgan. talaffuz. A. orfografik. tilimizdagi leksik birliklar juda oz bo’lsa-da. qisqacha bo’lsa-da.. Barcha tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilining boyib borishida ham ichki va tashqi omillarning ta’siri katta. 30-33-betlar. Bu birliklar bugungi kunda tilimiz lug’aviy boyligining tarkibiy qismi sanaladi. yuqorida ta’kidlaganimizdek. dastlab tilimizning ana shu boyib borish yo’llariga. O’zbek adabiy tili tarixi. darslik va qo’llanma sifatida tavsiya . O’ r i n b o ye v B. Shu bilan birga. V. Keyinchalik. uslubiy. Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq.. Turkiy tillarni davrlashtirish bo’yicha V. – Toshkent. Radlov. Shamsiddin Shukurov.V. O’ r i n b o ye v B. A l i ye v A. 1982. Hozirgi o’zbek adabiy tili. V. ko’z yugurtirish lozim bo’ladi. obyektiv va subyektiv sabablari mavjud. mo’g’ulcha. «O’zbek tilining bevosita o’ziniki bo’lgan asosiy leksik qismini shu tilning taraqqiyoti prosessida uning ichki imkoniyatlari. 121-bet). Ijtimoiy vazifasi : aloqa.Shcherbak. Til shakllari: og’zaki va yozma. Bu borada Tesha Salimov. 19-26-betlar. T u r s u n o v U..Ye. Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni maqsad qilib qo’ygan ekanmiz. Necha asrlar davomida sayqal topib.. va boshqalar. forscha-tojikcha. – Toshkent. yozma adabiy til. Xususiy – leksik-semantik.Koshg’ariy zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi. ularning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun tartibiga qo’yilgan. aksentologik. grafik. Turkiy tillar tizimi va oltoy tillar oilasiga kiruvchi o’zbek tili hozirgi holatga kelgunga qadar uzoq taraxiy taraqqiyot davrini boshidan kechirganligi ma’lum. Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini mujassam qilgan.Samoylovich. A. Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s u n o v U.N. yunoncha.A. 1995.K. Baskakov. Bu xalqimizning o’tgan juda ko’p asrlik davr mobaynida boshqa xalqlar bilan ijtimoiyiqtisodiy va madaniy aloqadorlikda bo’lganligi. punktuasion. Ammo bu qiziqish va tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan.D. Umumiy va xususiy me’yor. xabar. ta’sir. so’z yasalishi. taraqqiyot davrlariga.Malov.A.Tayanch so’z va iboralar : Adabiy tilni davrlashtirish masalasi. S. Ye. grammatik. A. Umumiy . 21-26-betlar)..M. Faxri Kamolov. grammatik vositalar orasida tashqaridan olingan. Bu haqda talabalar ona tilimizning «Leksikologiya» kursidan saboqlar tinglaganlarida ma’lumot olishgan. Ђani Abdurahmonov. fonetik. yozma uslub. S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. 1995. jumladan. yangi so’zlar yasalishining yoki mavjud so’zlarning yangi-yangi ma’nolar anglatishining o’zbek tilida imkoniyatlari kengdir. Qanday bo’lganda ham tilimizga chet so’zlar kirib kelganligini inkor qilib bo’lmaydi va uning.R. Binobarin. hindcha. Olim Usmonov.

24-26-betlar). Mu x t o r o v A.Tursunov.etilgan U. Tilda yuz.XX asr boshlarigacha). A l i ye v A. shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o v U. tarqalish jarayoni bu me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy. jumladan o’zbek tili ham rivojlanib. U. Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi). A. A. ikkinchi bir yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi. Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII . O’zbek tilining asosiy imlo . adabiy me’yorning shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan. Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar). Ma’lum til birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi. O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi). muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan. Ammo adabiy til me’yori masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor bo’lishimiz zarur .ajralish.Aliyevlar tasnifi: 1. Yuqoridagi asar). Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi. U. mukammallashib. S a n a q u l o v U. Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Yuqoridagi asar. B. O’ r i n b o ye v B. uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila borganligini..O’rinboyev.. Bu yerda ham til me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb etganini esdan chiqarmagan holda.XIII asrlar). 1956.Muxtorov. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII . Ammo shu narsa hayotiy.. A l i ye v A.O’rinboyev. tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini kuzatish qiyin emas. balki ming yillab davom etgan differensiasiya . 24-bet). ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi xoh ongli. xoh stixiyali tarzda bo’lsin. ilmiy haqiqatga yaqinki. Yuqoridagi asar. S a n a q u l o v U. Natijada uning barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi.Tursunov. 3. Hozirgi o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A.Sanaqulovlarning asarlari hisoblanadi (T u r s u n o v U. O’ r i n b o ye v B. Yuqoridagi asar. lug’atlarda o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til. A... ilmiy jihatdan o’rganilib borildi. Milliy til unsurlarining paydo bo’lish. – Toshkent. Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim bo’ladiki. Tabiiyki.Aliyev hamda A. Muxtorov va U. Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda. B..

qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. – Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga - umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik: foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi og’riq nuqtalardir. Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir. Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet). Darhaqiqat, Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan. «Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet). Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik. Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning vazifasiga aylanadi. Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan «normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq

madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana shunday vazifalarni bajarib kelmoqda. Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet). Ammo bu o’rinda biz nimaga e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi, ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof. F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet). Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi. Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda (ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet). Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi. Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari «millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet), degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga amaliyotda to’la rioya qilinmayapti?

Nima uchun adabiy til millatning hamma vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun tegishliday bo’lib qolayapti? Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning, qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan boshqa narsa emas. Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof muhitning bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin. Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin. Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir. Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga, adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim. Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar, mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud. Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan, kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q. Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuщnыye zadachi ucheniy o kulture rechi // Russkiy yazыk v shkole, 1965, № 4, s.3 ). Demak «boshqacha gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la oladigan namunalar va tavsiyalar kerak. Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy talablarning birinchisidir» (Ђ u l o m o v A.Ђ. Adabiy til normalari // «Nutq

O’zbek adabiy tili me’yorlari xususida to’plangan bilim va tajribalarga tayanib yana shuni aytish mumkinki. o’zbek adabiy tili normalarini takomillashtirish.madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1980. № 4. izchillik bilan davom ettirilishi lozim. bir tomondan. qat’iy qoida va tartibga solingan. uni davlat ahamiyatiga ega bo’lgan. silliqlashib borgan bo’lsa. og’zaki uslub me’yoriga bo’linadi. so’zlashuv va badiiy ijod jarayonida uning shunday bir imkoniyatlari ochiladiki. O’z navbatida. o’tkirlashuvi hamda rivoji uchun ko’maklashish muhim vazifadir» (B ye g m a t o v E. ularning hayotga. 54-bet). martabasini saqlab qolish esa unda belgilangan me’yorlarga qat’iy rioya qilishni taqozo etadi. uning har bir vazifaviy uslub doirasida har bir nutqiy vaziyatda ifoda etayotgan nozik ma’nolarini ilg’ay olish. ikkinchi tomondan.Begmatov ta’kidlagan «o’z normativ sistemalarining yuqori darajada shakllanganligi. uslublararo tarmoqlanib. 1973. shu bilan birga. «Endilikda o’zbek adabiy tilining madaniy normativ imkoniyatlarini o’rganish va bu imkoniyatlardan amaliy nutqda o’rinli va effektiv ravishda foydalana olish yo’llarini tadqiq qilish. Nutq jarayonida. kun sayin qalbimizda ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash. kengayib boradigan. degan umiddamiz. Til uchun belgilab quyilgan me’yoriy holatlar doirasidan chiqib. ularning yanada stabillashuvi. olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar. odat tusiga kirgan ish darajasiga olib chiqish lozim. Adabiy tilimizning yashovchanligini. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. tahlil qilish va uni turli yo’llar hamda vositalar bilan xalqqa yetkazish til bilimdonlarining burchi va vazifasidir. bugunga kelib til me’yorlari ilmiy xulosalarga tayanilgan holda ongli boshqarila boshlandi. umummajburiy bo’lgan. o’rni bilan variantlari ko’payuvchi. ayni paytda an’anaviylikni ham saqlab qolishi mumkin bo’lgan me’yorlarga aylandi. takomili va boyligi jihatdan yuksak darajadagi madaniy til» sifatida faxrlanib tilga olsak-da. qalbimizdagi eng nozik his-tuyg’ularni ifoda eta oladigan qimmatbaho boylik sifatida munosabatda bo’lmog’imiz. mavjud kamchiliklardan ko’z yummagan holda. o’zbek tilshunosligi ham fan sifatida ko’plab olimlarimizning sa’y harakatlari tufayli o’zining yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi. Garchi ona tilimiz . Intizom ozroq bo’shashgan joyda u ham albatta o’zining salbiy natijasini ko’rsatadi. o’z maromida sayqal topib. U til birliklarining juda ko’p jihatlarini ilmiy asosida me’yorlashtirishga ko’maklashdi. Ammo shu paytga qadar til ilmini o’rganishda to’plagan tajribalarimiz. biz uni payqashimiz va bir lahza bo’lsa-da. shu bilan birga. uni yanada yuksaltirish borasigi ishlar keng ko’lamda. yozuvda mustahkamlangan. Adabiy til umumxalq tilining yashash shakllaridan biri ekan. ular tomonidan bab-baravar foydalaniladigan. ayniqsa. Chunki zamonlar silsilasida toblangan o’zbek tili. obro’sini. Bu hol qachongacha davom etishini aytish qiyin. parvarishlashimiz zarur bo’ladi. uning iste’molchilari uchun tushunarli va ma’qul bo’lgan. yozma adabiy til me’yori va yozma uslub me’yoriga. shuningdek. og’zaki nutq me’yori og’zaki adabiy til. uning o’sishi. unga millat uchun nafaqat yagona aloqa vositasi sifatida. ma’lum ma’noda turg’unlashgan va barqarorlashgan. deb bemalol ayta olamiz. bu faoliyatni markazlashtirish va muvofiqlashtirish. kampaniyachilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. 59-bet). keng jabhada olib boriladigan. Bu boradagi ishlarda stixiyaga. Konkret tarzda . yozma adabiy nutq me’yori. Boshqacha aytganda. xalqning madaniy va ma’naviy barkamolligi ertamikechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada amal qilishga olib keladi. rivojlanishi uchun doimo g’amxo’rlik qilishimiz. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining hozirgi me’yorlarini. – Toshkent. Aksincha. rivojlanib boruvchi.hozirgi o’zbek adabiy tilini E. asta sekinlik bilan o’sib. Umumiy tarzda uni og’zaki va yozma nutq me’yorlariga ajratamiz. namuna bo’la oladigan. o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi. ochilgan bu xazina boyliklaridan lazzatlana va huzurlana olishimiz lozim. Til tarbiyasi ham farzand bola tarbiyasiga o’xshaydi. uning umumiy va konkret ko’rinishlari mavjud.

talaffuz.esa. Amaldagi rus grafikasi. Alifbo sohasidagi muammolar. Lotin grafikasi asosidagi o’zbek yozuvi.semantik. fonetik. 7. 2. tilimizda leksik . 3-ma’ruza: Hozirgi o’zbek adabiy tili me’yoriy ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. . 4. Tovush va yozuv. «Davlat tili haqida»gi Qonun. so’z yasalishi. grammatik. Tovush me’yori va uning yozuvda aks etishi. 6. Orfografik me’yor. Tayanch so’z va iboralar :Tovushlar tizimi. 5. 3. Fonetik va talaffuz me’yori. Bu sohaga oid qonunlar. Orfoepik me’yor (talaffuz me’yorlari). Imlo va talaffuz me’yorlari R ye j a: 1. grafik. punktuasion. orfografik va uslubiy me’yorlar mavjudligini qayd qilamiz. O’zbek tilining tovush va grafik tizimi. uning yutuq va kamchiliklari. Yangi o’zbek alifbosi.

s. y. ya grafemalari ham mavjud. h. Ularni ifoda etish uchun 23 harf va harflar birikmasi qo’llaniladi: b. Respublikamizda ta’limning barcha tizimlarida ushbu qonunlarni bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avgustda «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida» qabul qilgan qarori asosida o’qitilmoqda. Unlilarning harfiy ifodasi 6 ta: i .fonema mavjudligi qayd etiladi. Demak.fonema mavjud bo’lib. ng tovushlarini ifodalovchi harflar birikmasini kiritish evaziga amalga oshirildi. ng. ch. q. grafik belgilar soni 35 taga yetadi. Ana shu tovushlar tizimi va ularning harfiy ifodasiga ega bo’lgan o’zbek tili bugungi kunga qadar 1956 yil 4 aprelda O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan tasdiqlangan va kuchga kiritilgan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari»ga binoan ish ko’rib kelmoqda. unlilar tizimida mavjud bo’lgan kamchiliklar borasida bo’lib kelayotgan bahsu munozaralar ma’lum ma’noda yakunlandi. f. Hozirda ham bu qonunlar amalda. ch. a. dj. ularni ifodalashga xizmat qiladigan rus grafikasiga asoslangan belgilar soni 35 ta.O’zbek tilining tovushlar tizimi va ularning yozuvdagi harfiy ifodasi masalasida talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy tili» fanining «Fonetika» bo’limida tegishli ma’lumotlar berib o’tilgan. x. s. yo. yo. k. 4 grafema va 23 ta undoshni ifodalovchi belgilar bilan ifoda etiladi. p. jumladan 6 ta unli. orfografik va orfoepik me’yorlarni bir-biriga yaqinlashtirish ustida samarali ish olib borishimiz lozim. shuningdek. ayniqsa. sh. t. r. 25 undosh tovush . Undagi qoidalarga amal qilish tilimizdan foydalanuvchilar uchun bundan keyin majburiy sanaladi va shu tarzda bosqichmabosqich amalga oshiriladigan tadbirlar natijasida o’zbek tilining orfografik me’yori yo’lga qo’yiladi. j. . Yangi o’zbek alifbosiga 26 ta harf. An’anaviy imlo me’yorlarini saqlab qolgan holda lotin grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosi bilan ish ko’radigan imlo ham o’z me’yoriy qoidalariga ega va bu me’yorlar yuqorida tilga olingan hujjatda o’z ifodasini topgan. g’.tutuq belgisiga almashtirish. o. d. l. Aslida 31 ta fonema 33 grafik belgi bilan. hozirgi o’zbek tilida 31 ta tovush . sh. ya singari grafemalarni. Undan keyin esa to’lig’icha O’zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini hayotga joriy qilish to’g’risida»gi hamda 1995 yil 6 maydagi «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi qonunlariga asosan ish ko’riladi. Binobarin o’zbek tilining imloviy me’yorlari hozirgacha ana shu qoidalarga muvofiq amal qilmoqda va bu jarayon O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining «O’zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritish tartibi to’g’risida»gi 1995 yil 21 dekabr qaroriga asosan 2005 yilgacha davom etadi. Anglashimizcha. Undosh fonemalar esa 25 ta. Shu belgilar orasida ikki tovushning yig’indisidan iborat bo’lgan ye. u. yu. v. n. g. hozir qulay bir vaziyat vujudga keldi. Bu soddalashtirish ikki tovushni ifoda etuvchi ye. z. 3 ta harflar birikmasi va tutuq belgisi kiritildi hamda bu bilan alifbo tizimi anchagina soddalashtirildi. Ana shu kursni o’qitishga oid darsliklarda o’zbek tilda 6 unli. o’.yumshatish belgisini olib tashlash hamda ‘ .s harfini va . m. Ularga ‘ va belgilari qo’shilsa. O’zbek xalqi uchun jahon miqyosiga chiqishdek olamshumul vazifani amalga oshirishga katta hissa bo’lib qo’shiladigan bu tadbirning istiqbolimizga xizmat qilishi shubhasizdir. yu. Shu bilan ancha paytlardan beri alifbomizda. ona tilimizga xos bo’lmagan tovush ifodasi . Bir alifbodan ikkinchisiga o’tish davridan to’g’ri foydalanib. e (ye).ayrish belgisini ' .

ulardagi kuch va imkoniyatlarni boshqa tomonlarga burib yuborayotgandir? Harqalay. Respublikamiz Prezidenti I. mulohazalarimiz ko’proq samara berishi mumkin bo’lgan yoshlar nutqiga e’tiborimizni qarataylik. Talaffuz etilgan har bir tovush. bu qatlamda ham talaffuz me’yorlariga rioya qilishni quvonarli deb bo’lmaydi.Navoiy. izohtalab masalalardir. Yoshlarning notiq bo’lishi shart emasdir (balki).Asqarova (A s q a r o v a M. Ammo hozirgi yoshlar va kelajak avlod savodxonligi uchun bu muammo yo’q.deb yozgan edi prof. Respublika maktablarida ona tili o’qitishi va nutq madaniyati «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.Mamatov quyidagi mulohazalarni bayon qiladi: «Yoshlarning adabiy til normalariga amal qilgan holda so’zlashishi. Bu o’rinda o’rta va keksa avlod. Xalq o’rtasida ba’zan lotin grafikasi asosidagi o’zbek imlosiga o’tish ma’lum darajada savodxonlikka salbiy ta’sir etishi mumkin. ba’zi affikslarni to’g’ri talaffuz eta olmasliklari va ayrim so’zlarni o’rinsiz takrorlay berishlari kabi holatlarda ko’rinadi». bu savol ko’pchiligimizni tashvishga soladi. Endi bir necha og’iz so’z orfoepik . Prof. Keyingi yillarda Samarqand Davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakultetiga test asosida qabul qilingan talabalar o’rtasida har yili. 1993. buning uchun nima qilish kerak? «Bolalar nutqini o’stirish ishi maktabgacha tarbiya muassasalaridanoq boshlanishi kerak. 1973. Buning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida orfoepik qoidalardan yaxshi xabardor mutaxassislar kichik va qiziqarli mashg’ulotlar olib borishlari zarur deb hisoblaymiz. turli ijtimoiy qatlamlar nutqini bir chetga qo’yib turayligu. Afsuski. balki ayni vaqtda aqlli va madaniyatliligini ham ko’rsatadi. Bu holat ko’proq o’quvchilarning og’zaki nutqda o’z shevalariga xos so’zlarni va ba’zi qo’shimchalarini noo’rin ishlatishlarida. Gap uni qay darajada o’zlashtirishda ekanligini tushunib yetsak bo’ldi.Karimovning tashabbusi va maorifimiz jonkuyarlarining sa’yi harakatlari balan ta’lim sohasida yirik islohotlar amalga oshirilayapti. ibora. Buning sabablari nimada? Maktabdagi ona tili va adabiyot fanlarini o’qitish jarayonida bu masalaga e’tibor susayganmi? Test sinovlariga bo’lgan burilish yoshlarimiz uchun orfografik me’yorga qat’iy rioya qilish masalasini keyingi o’ringa surib qo’ydimi? Balki o’tish davridagi ayrim qiyinchiliklar o’qituvchilar talabchanligini susaytirib. Masalani biroz boshqacharoq tarzda qo’yishimiz ham mumkin: Rus grafikasi asosidagi o’zbek alifbosidan foydalanishda savodxonligimiz talablar darajasidami? To’g’risi.A. Shuning uchun yoshlar hamma vaqt nutq madaniyati va nutq odobiga qat’iy rioya qilgan holda so’zlashga harakat qilishlari lozim.Toshkent: Fan. Xo’sh. tushunchalarini to’g’ri. . . 75-bet). degan fikrlar quloqqa chalinib qoladi. A. bu holat hamon davom etmoqda. Ammo negadir bu islohotlar bilan ham yoshlar savodxonligining oshishida jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti. bu masalalar tahliltalab. . nafaqat ularning o’qimishliligidan darak beradi.talaffuz me’yori va unga hayotda amal qilish to’g’risida. barcha kurslarda o’tkazilayotgan sinov diktantlari natijalari bu borada jiddiy ish olib borish lozimligini ko’rsatadi. olib borilgan kuzatishlar shuni ko’rsatmoqdaki. so’z. 7-bet).Kezi kelganda bir mulohazani aytib ketishga to’g’ri keladi. Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlariga talabalarni test sinovlari asosida qabul qilish ana shunday ulkan qadamlardan biri bo’ldi. chunki ona tilimizning sofligini saqlash har bir yosh avlodning sharafli burchidir» (M a m a t o v A. aniq iboralar bilan ifoda qilishlari zarur. Balki xalqning yoshi ma’lum bir darajaga yetgan qatlami orasida shunday bo’layotgandir. «Respublikamizdagi ko’pgina maktablarda o’quvchilarning nutq madaniyati yuqori saviyada emas. lekin faqat fikrini. Yosh avlodning nutqiy madaniyatini tarbiyalash xususida // Davlat tili haqidagi qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. Ko’p yillik tajribalar. jumlalarni to’la tuza bilmasliklarida. aniq va ravon jaranglashi kerak. M.E. .

o’. urg’uning ko’chishi va butunlay o’zgarishi holatlari yaxshilab tahlil qilingan. Haq gap. Ustoz J. adabiy til elementar normalariga rioya qilgan holda so’zlatishga odatlantirish lozim» (A s q a r o v a M.Otamirzayevaning «..ng tovushlarining talaffuzda farqlanmasligi .o. 45-bet). ushbu masalalarning kun tartibiga qo’yilganiga 20-30 yil vaqt o’tganiga qaramasdan. Kishida qiziqish ham. deb hisoblash tarafdori. bu vazifa batamom hal qilingan emas. Shunda ular dialektal xatolarni qilmaydigan bo’ladi. o’quvchilarga adabiy til normalarini singdirishda faqat bir qoidaning o’tilishinigina kutib turmasdan. dialektologik tekshirish natijasini hisobga olish va nimaiki keng tarqalgan va umumxalq tusiga kirib qolgan bo’lsa. Bunda. adabiy tilning funksional vazifalarining nihoyat darajada zo’r ahamiyati e’tiborga olinmog’i kerak. Hamdamovning “Tilimizning yuksak madaniyati uchun” nomli maqolasi ham orfoepik normalar masalasiga bag’ishlangan. Unda a . fors-tojik va rus tillaridan olingan) so’zlar talaffuziga nisbatan to’g’ridir.x.. adabiy tilning orfoepik normalari haqida jiddiy o’ylash va uning qonun-qoidasini belgilash vaqti allaqachon kelgan. ularni bartaraf etishning ba’zi yo’llari ko’rsatilayotgan bo’lsa-da. ikkinchidan. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid ayrim masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 75-76-bet). o’rin almashishi hodisalari. «mahalliychilik» tendensiyalariga yo’l qo’yilmasligi kerak» (A b d u l l a ye v F.Otamirzayevaning «O’zlashtirilgan so’zlarning orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar» nomli maqolasida arab.p. qabul qiluvchi til har bir so’zni o’z «g’alviridan» o’tkazib. degan fikrini esa qabul qila olmaymiz. o’sha orfoepik qoidaga asos qilib olinishi zarur. Afsuski. shevachilik. Yuqoridagi maqola. u yo’qolgan emas. Bu fikr ayniqsa boshqa tillardan kirgan (arab. u . Bunda umummiliy manfaatlar ko’zda tutilmog’i. fors-tojik va rus tillaridan kirib kelgan so’zlar talaffuzining tilimiz ichki fonologik sistemasiga muvofiq kelish-kelmasligi darajasi o’rganilgan. ma’lum qoida ichiga olinishi qiyin bo’lgan ayrim holatlarda ongli boshqarish prinsipiga suyangan holda ish ko’rish kerak bo’ladi. f . degan savolga javob topish ham kerak. qonun-qoidalariga bo’ysundirib oladi» (O t a m i r z a ye v a S.. Yuqoridagi maqola. Ayrim shaxslarning subyektiv mulohazalari. Shu o’rinda quyidagi mulohazalarni keltirish ham maqsadga muvofiq: «.1973. tilshunoslar orasidagina mavjuddek tasavvur paydo bo’ladi. Lekin maqoladagi bir fikrga munosabat bildirishga to’g’ri keladi! Olima ham o’zbek tilida singarmonizim hodisasi yo’q. Ikkinchidan. Birgina misol. h . n . Ammo bu qarashlarning hayotiy emasligini. Tilimizdagi orfoepik me’yor va uning nutq madaniyatiga ta’siri borasidagi muammolarning mavjudligi ilmiy adabiyotlarda qayd etib kelinayotgan bo’lsa-da.singarmonizm hodisasi o’zbek adabiy tilida yo’qolishga asosiy sabab tojik tilining ta’siri bo’ldi» (O t a m i r z a ye v a S. o’zbeklar orasida ozchilikni tashkil qiladigan tojik xalqining tili qanday qilib ko’pchilik gaplashadigan tilga bu darajada kuchli ta’sir o’tkazish mumkin. Uchinchidan. S. 96-bet). tashvishlanish ham go’yo asosan ziyolilar. bu borada aytilgan hamma fikr-mulohazalarni ham ma’qullash qiyin. birinchidan.. demografik sharoitiga ko’ra O’zbekiston hududida. – Toshkent: Fan. birinchi sinfdalik davridan boshlab. So’z tarkibidagi ayrim tovushlarning o’zbek tili talaffuz qoidalariga moslashgan holda tushib qolishi. S. 87-bet). ayrim qoidalarni tilga zo’rlik bilan kiritib bo’lmasligini o’zbek tili faktlari. orttirilishi. Maqola pirovardida olima ishonarli xulosaga keladi: «Umuman qaysi tildan so’z qabul qilinishdan qat’iy nazar. Birinchidan. bu fikrlar paydo bo’lgandan keyingi o’tgan davr isbotladi. an’ana tusiga kirib qolgan talaffuz qoidalari ham chuqur va atroflicha o’rganilishi va qonun asosida mustahkamlanishi zarur. O’zlashtirilgan so’zlar orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishda birinchi navbatda grammatik qoidalarni puxta singdirish va shu orqali o’zbek adabiy tili normalarini egallashlariga erishish kerak.

M. Ammo ularning mag’zini chaqish. Mana shunday holatda ruscha o’qib. uning asoratlarini hozir ham ko’rib. qishloq xo’jaligi xodimlarining respublika qurultoyida o’zbekcha nutq so’zlash imkoniyatiga ega bo’lar edilar. xolos. Tilni o’rganish kerak. endi faxrlanib aytish mumkinki. yoki bo’lmasa. Tilimizning yuksak madaniyati uchun // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. bilib turibmiz. muomalada faqat rus tilidan foydalanib kelayotgan o’zbeklar oldida yangi muammo paydo bo’ldi. 70 foizdan ortiq aholi yashaydigan qishloq joylarda esa o’z shevalari asosiy muomala vositasi bo’lib qolaverdi. bu narsa osonlik bilan amalga oshmaydi. ularni adabiy til me’yorlariga muvofiqlashtirish jarayoni hayotimizda hali uzoq davom etadigandek bo’lib tuyuladi.Ђ. bir shahar doirasidan chiqib. Respublika davlat arboblari bir yilda faqat bir martagina . amaliyotda o’zbek tili uning iskanjasida tobora qisilib borayotgan edi. Bu hol bir kishi. Ma’lum me’yorga solingan adabiy til namunalarini esa faqatgina radio. Buning ustiga. – Toshkent: Fan. shu bois ular bizning Q. shaharda ham bir xil tarzda nutq madaniyati bilan shug’ullanishiga qonuniy asos. rus tilida olib borilar edi. Hayotning bu oqimi tabiiy ravishda o’z ona tilisida muomala qilishni bilmaydigan. Talaffuz ravonligi – nutq boyligi // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. tomir otib kelayotgan bu millat mustaqillik tufayligina chilparchin qilingan bo’lsa-da. Aytilganlaridan. o’z farzandlarining istiqbolini o’ylab. Turg’unlik deb ataladigan sovetlar davrida quyidan tortib yuqorigacha hujjatlar asosan rus tilida yuritilar edi. Ona tilimizga davlat tili maqomining berilishi uning hayotiylik. imkoniyat yaratildi. televideniye orqali eshitdilar.ya’ni o’zbek tiliga xos ba’zi til orqa yoki bo’g’iz tovushlari rus tilida yo’q. Ammo unga vaqtinchalik hodisa deb qarash kerak. kabi tovushlarimizni ravon talaffuz qila olmaydilar» (S o d i q o v a M. . Buning oqibatida. talaffuzichi? Artikulyasion bazasi rus tili talaffuziga moslashgan kishini sof o’zbek tili talaffuziga o’rgatish oson ish emas. Ana shu sabab bilan bog’liq talaffuz me’yoridagi buzilishlar ma’lum vaqt tilimizda davom etishi mumkin. til iqlimi. Harqalay. Rivojlanishi va istiqboli qonun yo’li bilan kafolatlandi. agar unda birgina rus kishisi o’tirgan bo’lsa ham. o’z ona tilimizdan foydalanish va rus tilidan foydalanishda ana shunday tafovutlar mavjud bo’lib. Hayotda shiddat bilan urchib. Chunki o’zbek tilini o’rganishdagi hozirgi ommaviy jarayon bu kamchiliklarni albatta siqib chiqaradi. butun muhitga.-deydi prof. «Umuman. To’g’ri. mavjud vaziyatning o’z obyektiv va subyektiv sabablari bor. unga bo’lgan munosabat butunlay o’zgardi. Tabiiyki. Qolgan paytlarda ko’pchilik yig’ilishlar. kitoblardan o’qidilar. Endi u borada hyech tortinmasdan. rus va o’zbek tillarini aralashtirib gapiradigan chalamulla o’zbeklarni maydonga keltirdi. shaharda yashovchi ko’pchilik o’zbeklar nutqi ham namuna bo’lish vazifasini bajara olmay qolgan edi. Ular ham zamonasozlik qilishga. . tovush a’zolarimiz bir-biridan farq qiladi. til ekologiyasiga jiddiy ta’sir qila boshlagan edi.o’zbek tilida gaplashish hayotiy zaruratga aylandi. yashash shart-sharoitlarini belgilab berdi. O’z ona tillari . Qishloqda ham. 1998 yil 16 yanvar).1973. Tildan. nutqiy madaniyatimizdagi shevachilik muammolarini ijobiy hal qilish.ishonarli tarzda tahlil qilinadi (H a m d a m o v J. bir oila. sezib. ularni rus tilida ta’lim-tarbiya beradigan bolalar bog’chalari va maktablarda o’qitishga majbur bo’la boshladilar. ikkilanmasdan amaliy ishlarga o’tish payti keldi. o’zini ziyoliman deb hisoblaydigan. ya’ni o’zbekcha so’zlarni rus talaffuziga moslab aytish tufayli tilimizda buzilishlar sodir bo’lib turibdi.u ham bo’lsa. orfoepik me’yor masalasini. 97-100-bet).Sodiqova.H. So’zlarni yod olish mumkindir.

tuzatish va tavsiyalar tarzida chiqishlar qilib turishibdi. adabiy til me’yorlarini o’rganishning bolalar bog’chasi o’rta maktab oliy maktab tarzidagi uzluksizligini ta’minlashimiz zarur. Ammo u bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. 58-bet). til madaniyatiga e’tiborsizlik hamon davom etmoqda. har bir tovush tembri.Og’zaki nutqning uslubiy.Og’zaki nutqning mohiyatini o’rganish. barcha o’rinlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirib qo’llash masalasi birinchi o’rinda turadi. Yillar davomida majlislarni rus tilida olib borgan yoki ma’ruzalarni rus tilida eshitgan ko’pchilik kishilar o’z nutqlarida ruscha so’z va iboralarni qo’llash.So’zlashuv nutqini normalash imkoniyatlarini tadqiq etish. ayniqsa. Shuning uchun ham ko’p dialektli va shevali o’zbek tilining adabiy talaffuz me’yorlarini belgilab berish qiyin bo’lib qolayapti. uning asosiy quroli bo’lgan texnik vositalar ko’magida biz adabiy me’yor tarzida tavsiya etiladigan namunaviy nutq andozalarini berishimiz. talaffuz me’yorlarini buzish. Ma’lum bo’ladiki.nutqiy ko’nikmalar hosil qilishga ko’maklashishimiz lozim. balki maorifimiz jonkuyarlari. Xalqimiz shevachilikdan . og’zaki nutqning to’laligicha adabiy holatga keltirilishini ta’minlash talaffuz jarayonini me’yorlashtirish bilan bog’liq.Bu ulkan vazifani birdaniga hal etib bo’lmasligi ham aniq. Nafaqat filolog olimlar. № 4. . Bu nutq tipining adabiy-normativ va nonormativ tomonlarini aniqlash. Bu borada talabalarimizga bergan bilimlarimiz ham yuzaki. o’z ona tiliga chuqur hurmat bilan qaraydigan barcha ziyolilarimiz bu me’yorlarning buzilishiga e’tiroz. orfoepik me’yorlarga rioya qilmaslik nutqimiz madaniyatida jiddiy nuqsonlardan biri bo’lib qolmoqda. o’zbekcha talaffuz me’yorlarini belgilab beradigan texnik vositalarni biz oliy ta’lim o’quv jarayonida ko’rgan emasmiz.Adabiy og’zaki nutqning radio nutqi. Ko’pchilikning fikriga tayanib aytamizki. Shunday bo’lishiga qaramasdan. . lektor (propagandistlar) nutqi. Omma uchun bu vaziyatning ta’siri salbiy bo’layotganini sezib turibmiz. lug’atlar shaklida tavsiya etildi. ayrim holatlarda rus tili gap qurilishi tartibida o’zbekcha jumlalar tuzish iskanjasidan chiqib keta olmayaptilar. ona tilimizga mehrni bolalar bog’chasidayoq uyg’otishimiz. Vaholanki. Shu narsani e’tirof etish adolatdan bo’lar ediki. sayoz bo’layapti. Tilshunoslarimiz zahmatlari tufayli o’zbek tilidagi birliklarining deyarlik barchasidagi me’yoriy ko’rinishlar ommaga turli qo’llanmalar. piravord natijada adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq keladigan uzus . televideniye eshittirishlarida ham seziladi. keyingi yillarda tilimizdagi fonetik jarayonlarni. turli uslublardagi vazifasini belgilash bo’lmasin.Begmatov «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» nomli maqolasida og’zaki nutq madaniyatini rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni o’rtaga qo’ygan edi: «. Yangi imlo qoidalariga o’tishimiz munosabati bilan bu yumushlar davom ettirilmoqda. Og’zaki nutq ishlatiladigan qaysi soha va yo’nalish bo’lmasin. situativ ko’rinishlarini o’rganish. . Dasturlarni olib boruvchi ayrim jurnalistlarning o’zlari shevachilikka berilib ketishlari noo’rin tuyuladi. Bu kamchiliklar hatto radio. . televideniye nutqi. 1980. ijobiy natijalar qo’lga kiritilishi lozimligi zamon talabidir.O’zbek og’zaki nutqining talaffuz normalarini eksperimental usulda o’rganishni yo’lga qo’yish. E. O’zbek nutqi madaniyati masalalari// O’zbek tili va adabiyoti. ular uchun eksperimental fonetika. sahna nutqi singari ko’rinishlarini tadqiq qilish va ularning normativ xususiyatlarini belgilash» (B ye g m a t o v E. Xulosa shuki. amplitudalarini ko’rsatishimiz va shu asosda talabalarni mashq qildirishimiz.

Garchi ko’pchiligimiz adabiy til me’yori talablari asosida savodli yozsak-da.S. 5. Ushbu qo’llanmani yozishda ham bevosita ana shu tadqiqot natijalaridan foydalanildi. Tayanch so’z va iboralar: Lug’aviy me’yor. til ma’naviyatimiz va madaniyatimiz ko’zgusi ekan undan ehtirom va hurmat bilan foydalanish milliy burchimizga aylanmog’i lozim.batamom qutula olgan emas. . loqaydlik. 1961)..Mamatov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va bu kuzatishlarning natijasi o’laroq doktorlik dissertasiyasi himoya qilingan hamda «Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeolgik norma muammolari» nomli monografiya yuzaga kelgan.frazeologik me’yor R ye j a: 1.S. Doimiy va matniy variantlar. Zero. 4-ma’ruza: Leksik .leksik normaning maqomini aniqlashda turlicha fikrlar aytganlar. jozibali va ta’sirli qilib foydalanishni umumxalq.Axmanova leksik normani «bu muayyan bir tilda so’z qo’llash normasidir». Frazeologik me’yor. Sinonim va dublet. Variantdorlik.E.. So’z tanlash va uning ahamiyati. 6. O’zbek tilidagi leksik-frazeologik birliklarning ana shu xususiyatlari yuzasidan A. 4. Frazeologizmlarda okkazional variantlar va adabiy me’yor. me’yor qilib belgilab qo’yilgan til birliklaridan to’g’ri foydalanishga o’zimizda burch sezmas ekanmiz. Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi til sathlari orasida leksik birliklar alohida o’rin tutadi va ularning o’ziga xos me’yoriy xususiyatlari mavjud. Jumladan. «Tilshunos-normalist olimlar. 3.deb yozadi u. Mavjud imkoniyatdan. Gorbachevich esa «so’zni to’g’ri tanlash va hammaga ma’lum bo’lgan va umumxalq tomonidan qabul qilingan. Tildagi leksik birliklar va ularning adabiy me’yorga munosabati. Tildagi variantdorlik.deb ta’rif bersa (A x m a n o v a O. o’rinli so’z . O. paronimlar va adabiy me’yor. . ulardan chiroyli.S. K. talaffuzda e’tiborsizlik. umummilliy darajaga ko’tarish masalasi muammoligicha qolaveradi. mas’uliyatsizlik davom etmoqda. Tildagi birliklar : dialektal qaytariqlar. – M. O’zbek tilining keng iste’mol so’zlari me’yori. Slovar lingvisticheskix terminov. 2. Leksik me’yor tushunchasi.

uzuchak (uchta bola tuqqan xotinning bolalari yoki qo’yning qo’zilari). tanba).. 1974. chumoli-murcha-qarinjaqumurusqa kabilar) ta’kidlangan (R ye sh ye . sarimsoq (go’dakning nomi qo’yilguncha bo’lgan ismi). Ayni paytda. leksik norma bu og’zaki va yozuv tili oppozisiyasi doirasida leksik vositalarning turlicha amalga oshirilishi o’rtasidagi munosibliklar. bu borada me’yoriy holatlarni belgilovchi o’lchovlar ham mavjud. 117-118-betlar). D. kengaytiradi. ular adabiy tilimizga kirib ulgurmagan yoki shu holicha qolib ketgan.degan fikrni aytib. kechik (kechib o’tadigan joy).. Demak. Bunday vaqtda aniq narsa va hodisalarning nomlarini anglatuvchi so’z va atamalarni hyech ikkilanmasdan shevalardan olib adabiy tilga kiritishimiz kerak». tilda asosiy birlik sanalgan so’zning lingvostilistik birlik sifatida.E. 3) ma’lum milliy tilning boshqa shakllari bilan adabiy til o’rtasidagi munosabatlar masalasini inobatga olish kerak.deb yozadi (G o r b a ch ye v i ch K. . tengliklardir» (M a m a . Demak. Izmeneniye norm russkogo literaturnogo yazыka.S. madang (yog’ochdan qilingan eshik qulfi. . sigir-siyir-inak.L. o’mgan (ko’krak). arpabodiyon (ukrop turi). neologizm va okkazionalizm. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Shuning uchun ham tilimizdagi dialektizm. . . Ammo shevalarimizda shunday leksik birliklar mavjudki. «O’zbek adabiy tilining orfografiyasi. Toshkent va Farg’ona shevalariga) asoslangan bo’lsa-da. Shunday qilib. O’zbek dialektologiyasi.Toshkent. leksik normalarga rioya qilish so’zlovchi (yozuvchi) va tinglovchi (o’quvchi) tomonidan o’zaro muloqotda bir-birini to’liq tushunishni taqozo qiladi.deb bekorga yozmagan (R o z ye n t a l D. 170-171-betlar). chaqaloq-buvak.Rozental ham «Qayerda tanlash imkoniyati bo’lsa. 2) territorial va ijtimoiy qo’llanish doirasini.Toshkent. Leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko’pligi uning xususiy me’yorlarining shakllanishiga ham sabab bo’lgan.E. sinonimlar va variantlar shaklida bir tushuncha doirasida ma’no anglatish va farqlash imkoniyati tilning boshqa sathlaridagiga qaraganda keng ekan. pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to’g’risidagi tasavvurimizni. o’ymoq (angishvona) singari. Lekin dialekt va shevalarda mavjud bo’ladi. 1971). tuxum-moyak-yumurta. 1978.. Dialektizimlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi. .t o v V. orfoepiyasi va grammatik qurilishi ma’lum tayanch shevalarga (asosan. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. leksik me’yorlarni belgilash birmuncha qiziqarli va munozarali bo’ladi. 8-bet): cho’kkala (laganbardor).Toshkent.. o’tik (o’tadigan joy).Aliyev «O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonuni va o’zbek tili nutq madaniyati» nomli ma’ruzasida «Ayrim narsa va hodisalarning nomlari adabiy til va uning lug’atlarida uchramaydi.Yu.Yu. o’sha yerda stilistika boshlanadi». M. 1991. aytaylik. O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonun va o’zbek tili nutq madaniyati // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. shubhasiz.E. Leksik normani ta’riflashda esa adabiy tilning quyidagi belgi va mezonlarini nazarda tutmoq lozim: 1) uning og’zaki va yozma shaklda amalga oshirilishini. Bu kabi so’zlarning adabiy me’yori haqida nima deyish mumkin? A.t o v A. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. . ko’pma’nolilik. s 11). 1990. uning tasdig’i sifatida quyidagi misollarni keltirgan edi (A l i ye v A. qalang’i-qasang’i (yengil tabiat odam). leksik jihatdan esa barcha o’zbek shevalariga asoslangan»ligi qayd etilgan «O’zbek dialektalogiyasi» darsligida ana shu o’lchovlar ko’rsatib o’tilgan.ishlatishdir». Adabiy til sheva leksikasidan ularning ko’pchiligi uchun umumiy bo’lgan so’zlarni tanlab olishi va uni o’z leksik tarkibiga kiritishi (mas.

Toshkent: Fan. E’tirof etish kerakki. mehnat qilish. arpabodiyon. muomala jarayonida ana shu hol yuz beradi. razresheniye olmoq. albatta. leksik me’yorlarni belgilashda unga asoslanish mumkin bo’ladi. Sh. voobщye. tayanch nuqta bo’lishini taqozo qiladi» degan fikrini keltiradiki (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. znachit. Ijtimoiy muhitning tildan foydalanish jarayoniga ta’sir ko’rsatishi tabiiy bir holdir. jumladan. akun. tak chto. echki saqlab. Bu kabi lingvistik birliklar turli kasblar va sohalarda kuzatiladi. O’tik so’zi ham o’tuv va o’tadigan joy tarzida iste’molda. o’zbek tilidagi ko’p shevalilik sharoitida leksik me’yorlarni belgilashning o’ziga xos qiyinchiliklari ham bor. Akad. Cho’kkala so’zini adabiy tilga qabul qilganda ham endi uning laganbardor so’zini siqib chiqarishi dargumon. ham salbiy tomonlari bor. Shunday ekan. tak. qo’y. o’ymoq. varvarizm sifatida qaraladigan nu. yangi tuqqan qo’y-echkining sutidan tayyorlangan taomning esa qag’anoq/ /qog’onoq deyilishi o’zbek tili vakillarining hammasiga. ammo ilmiy texnika inqilobi ro’y bergan hozirgi zamonda yog’ochdan qilingan eshik qulfining . me’yorlashishi mumkin. Shu ma’noda A. oformit qilmoq. obyazatelno. yestestvenno. podpis qo’ymoq. kak raz. tolko tak. Boshqa millat vakillari bilan birgalikda yashash. uni endi til leksik me’yorining buzilishi deb qarashga to’g’ri keladi. To’g’ri. Shuning uchun ham. 51-bet). qandaydir dialektga suyanish. Ammo bunday so’zlar orasida varvarizm deb ataluvchi shunday bir qatlam mavjudki. birinchisi kirmasdan qolgan. xullas. Aslida o’zbeklarning chorvachilik bilan shug’ullanadigan qismi yoki uylarida sigir. O’zbek adabiy tilining leksik normalari// «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . tolko. demak. adabiy tilga kirmasdan qolgan. ta’lim olish. sovsem. Chunki kechik. me’yorlashgan. «O’zbek tilining imlo lug’ati»ga bu so’zlarning ikkinchisi kirgan. soni kabi so’z va birikmalarining o’zbek tilida aynan ekvivalentlari mavjud. haqiqatdan ham. umumxalq tilidagi ayrim so’zlar.Shoabdurahmonov «O’zbek adabiy tilining leksik normalari» maqolasida R. keltirgan misolarini ma’qullab bo’lmaydi. Boshqa tillardan so’z o’zlashtirish ulardan nutqda zaruriyatga ko’ra foydalanish salbiy hodisa emas. qiyin.Tadqiqotchining aytgan fikrlariga qo’shilish mumkinu. o’mgan so’zlari «O’zbek tilining imlo lug’ati»da bor. tilshunos-lug’atshunoslarning barchasiga ham ma’lum bo’lmasligi mumkin. Bu holni faqat lug’atlarni tuzuvchilarning kamchiligi yoki ana shunday so’z va tushunchalarning mavjudligidan xabardor emasligida deb baholanishi mumkin. bo. konechno. yangi tuqqan sigirning sutidan tayyorlangan taomning kilagay/ gilagay/ galagay. Agar bu birlik ko’pchilik tomonidan qabul qilinmasa. Ijobiy tomoni adibning. Gap shundaki. uje.Yusupov keltirgan to’tra / to’rta (yog’ quyqasi) so’zini ham adabiy tilga kiritish mumkin.I. dokument. bu so’zlarni faqat sheva so’zlari deb bir chetga surib qo’yib bo’lmaydi va ular adabiy tilga kirishga haqli. neujeli. Sarimsoq so’zini balki o’ylab ko’rish mumkindir. Masalan. 1973. tem boleye. ammo madang so’zini adabiy tilga olib kirib bo’lmaydi. ya’ni sheva vakili bo’lgan ijodkorlarning sharofati bilan ma’lum so’z adabiy tilga kirib qolib. qalang’i-qasang’i. Kishilar nutqlarida o’zlari bilib-bilmay yoki e’tiborsizlik oqibatida boshqa til elementlaridan ham foydalanadilar. Har bir sheva vakilida ma’lum tushunchani ifodalaydigan so’zning tabiiy ravishda o’z shevasidagi variantidan foydalanishga moyillik seziladi. Buning ustiga ular . ularni nutqda qo’llash-qo’llamaslik masalasiga adabiy til me’yorlari nuqtai nazaridan munosabat bildirish lozim. Buning ham ijobiy.o’zi yo’q bo’lib ketgan narsaning nomini adabiy tilga olib kirishga hojat yo’q. Bu holatni hatto ayrim sheva vakillari bo’lgan shoir va yozuvchilar ijodida ham kuzatish mumkin. ularning sut-qatig’idan foydalanadiganlari ana shu taomlarni tayyorlashadi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. prinimat qilmoq. pochti. vot. allaqachon adabiy tilga qabul qilingan.Avanesovning «Adabiy til normalarini ongli ravishda boshqarib borish qandaydir yo’nalish. U umumxalq tili mulki bo’lib qolaveradi. organizovat qilmoq.

Ruscha so’z va iboralarning. Jismoniy tarbiya va sport atamashunosligi bo’yicha tadqiqotlar olib borgan S.Ismoilov va M. Prof. ijtimoiy muhit ta’siridan bo’lsa kerak albatta.. baryer. farqiga bormasdan ishlataveramiz. Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma // O’zbek tili va adabiyoti. ochiq-yopiqligi. Bu fikrlardan navbatdagi xulosani chiqarish mumkin bo’ladi: Eski o’zbek adabiy tilida o’zaro variant hisoblangan xidmat va xizmat birliklaridan xidmat tarixan eskiroq.Bafoyev «Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma» nomli maqolasida me’yorning tarixiylik tomonlariga e’tibor beradi. bokovoy sudya singari atamalarning faqat ruscha shakli berilganligini ma’qullamaydi (A z i z o v S. Endi nima qilish lozim? B. B. cho’ziq-qisqaligi har xil bo’lsa. Bu xulosa. Shu tarzda leksik me’yor ham. tilda ma’lum tushunchani ifoda etuvchi sinonimik variantlarning me’yor sifatida tanlanishida ularning bo’g’in tuzilishi hamda har birining ijod turlarida ma’lum qimmatga ega bo’lishi e’tiborga olinadi. adibning g’azaliyoti. Bu kabi mulohazalarni enag’ar.deydi (O’sha joyda. poetik asarlar matniga tegishli. balki me’yorning buzilishi deb qaralishi va ularni nutqda qo’llamaslik lozim. 35-36-bet). ajabmas. ayniqsa «Xamsa»si tilida xidmat va undan keyingi yillarda yozilgan asarlari tilida xizmat yetakchi variantdir» (O’sha maqola. albatta. . 1-son. Agar shu holatlar baravar darajada bo’lsa-chi? Muallif xizmat/xidmat so’zini tahlil qilib yozadi: «Alisher Navoiyning g’azaliyoti va nasriy asarlari tilida ikkala variant ham uchrasa-da. Bugungi kunga kelib esa u umuman qo’llanilmaydi. So’z variantlaridagi bo’g’inlar soni.Bafoyev maqola oxirida yana bir xulosa beradi: «Alisher Navoiyning 90-yillargacha yozilgan asarlari tilida. Bobur she’riyatida esa faqat xizmat varianti ishlatilganligi faktini keltiradi (O’sha maqola. ya’ni uning qo’llanilishi XV asrgacha me’yor hisoblanib kelgan va asta-sekinlik bilan u xizmat so’ziga o’z o’rnini bo’shatib bergan. 14-bet). 32-bet). asosan xidmat varianti aktiv ishlatilgan. Demak bu so’zlar o’zbek tili uchun me’yor emas. Bu mulohaza to’g’ri. 1993. B. deyarli bir xil filologik xususiyatga ega» (B a f o ye v B. Bundan sal oldinroq «Gul va Navro’z» da faqat xidmat. nutq ham buziladi. «Lison ut-tayr». bu fikr tushunarli. xotintaloq. sintaktik qurilishlarning tilmizdan juda sekinlik va qiyinchilik bilan chiqib ketayotganini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. – Navoiy. O’zbek tilining fizkultura va sportga oid terminologiyasidagi har xilliklar // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari.Bafoyev bu savolga javob izlab. arbitr. So’zning ikkala bo’g’ini ham yopiq bo’g’in bo’lganligidan nazmu nasrda va nazmning turli janrlarida ikkala variant ham. Ammo biz ularni. Ayrim so’zlarning bu tarzda lug’atlarda rasmiylashtirilishi ham ularning yashovchanligiga sabab bo’lgan bo’lsa. sudya. Bir necha og’iz gap atamalarga tarixiylik. lug’atda bu sohaga oid absolyut chempion. Shuning uchun ham tilda varvarizmlarning ishlatilishini ijobiy hodisa sifatida emas. davriylik nuqtai nazaridan munosabat xususida. qanjiq singari vulgar so’zlar xususida ham aytish o’rinli. 1988. «Ularning aktiv-passivlik sabablarini boshqa poetik hodisalardan izlash kerakka o’xshaydi». 32-bet).Azizov 1961 yilda R. nutqimizni nazorat qilmaymiz.adabiy tilimizga kirgan emas. qizitaloq. 32-bet). nasriy asarlari tilida xizmat yetakchi va «Xamsa» dostonlari tilida esa.Bu birliklar ommabop lug’atlarda berilmaydi.Norkinlarning «Ruscha-o’zbekcha fizkultura va sport terminlari izohli lug’ati» nashridagi ayrim holatlarga e’tiroz bildirib. Ta’kidlanishicha.

tufroq. Ammo fanning qaysi yo’nalishi bo’lmasin. albatta. yaproq ning yafrog’. Bu atamalar fanda bundan keyin ham shundayligicha qoladi. nafaqat tilimizda paydo bo’lgan so’z. «O’zbek tilining izohli lug’ati»da ham kayf va kayfiyat so’zlari insoning ruhiy holati ifodasi sifatida talqin qilinadi va ular ifoda etgan qator ma’no ottenkalari beriladi ( O’TIL. Buning ustiga. kayfi taraq . tuproq-tuprog’-tufroq-tufrog’. 1 tom. – Navoiy. Bu ham sun’iy ravishda me’yorni buzishga kiradi. Masalan. kashf qilinganda dastlab shunday nomlangan. Shunday. Qolaversa. ko’pchilik dunyo tillarida bir xil nomlanadigan atamalarni yangilashga urinaverish ham to’g’ri harakat emas. «tarixiy leksikologiyada bu lingvistik hodisani obe’ktiv baholashda barcha yozma manbalar tilidagi har bir variant qaytariqlari bilan olib chiqilishi kerak». Har ikkala so’zdagi noziklikni anglagan holda. kayfi bor. Ammo kayfi . aniq ma’nolarda ishlatamiz: 1. kayfni kesmoq kabi holatlarda kayf so’zi mastlikni bildiradi va shu holatda uning ma’nosi bir qadar aniqlashib. ularning bu jabhalardagi me’yoriy holatlarini belgilashga imkon beradi. «Eski o’zbek yozma manbalarida . rentgen. Jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani ma’ruzalarining qisqacha bayoni. ayniqsa poetik nutqda ishlatilishi matnning ohangdorli va musiqaviyligini. ulardan foydalanish yoki foydalanishdan voz kechish tilning yaratuvchisi va iste’molchisi bo’lgan xalq hukmidadir. Ammo. Bu atamalar ilgaridan shunday qo’llangan ekan o’zicha qolishi zarur. Harqalay. sizni k a y f s i z ko’raman. kayfi yaxshi. Masalan. Jumladan noverbal holatdagi ayrim matematik ishoralar ham o’zicha qolishi zarur» (A v l i yo q u l o v Z. (B a f o ye v B. volt singari. kayf qilmoq. variantlar orasidan til birliklarining me’yor sifatida tanlanishi ham tarixiy jarayon bo’lib.. Darhaqiqat.. «Davlat tili haqida» gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolariga bag’ishlab 1993 yilda Navoiy shahrida o’tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyada chiqish qilgan navoiylik matematik Z. tufrog’ tarzida badiiy. balki tushunchaning yoki narsaning o’zi ham yangilik. kayf qilib olgan. Davlat tilini amalga oshirishning noverbal imkoniyatlari // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. Shunday qilinganda bu kabi elementlarning adabiy tildagi yoki badiiy uslubdagi qo’llanish chastotasi va vazifaviy chegaralanishini aniqlash. Kayf. yapurg’oq va tuproq ning tuprog’. biri o’rnida ikkinchisi bemalol qo’llanavergan bo’lishi va bu me’yoriy holat sanalgan bo’lishi mumkin. U yaratilganda. Bu fikrni inkor etish mumkin emas. undagi tushunchalarni ifoda etish uchun dunyodagi eng boy tillardan biri deb faxrlanadigan o’zbek tilida so’z topilmasligiga shubha ham yo’q emas. shuning uchun u hozirgacha qanday qo’llanilib kelinayotgan bo’lsa. mumkinmi sababini bilsam. Ayrim olimlar fanlardagi ba’zi atamalarning o’zbek tilida muqobili yo’q. 358359 betlar ) . shundayligicha qoldirilgani ma’qul degan fikrni afzal ko’rishmoqda. shira kayf. Misol: Janob boy.Avliyoqulov quyidagi fikrni aytgan: «Bu sohada atamalarni muqobili bo’lmasa o’zbek tilidagi atamalar bilan almashtirish ijobiy natija bermasligi mumkin. Leksik me’yorning buzilishi hamma vaqt ham ko’zga yaqqol tashlanavermaydi. kayfi zo’r. Asrimizning boshlarida M. 13-bet). hatto bir qanchalarining uch-to’rt fonetik variantlarda keng ishlatilganiga duch kelamiz» deb yozadi B.Bafoyev va qo’yidagi so’zlarni misol tariqasida keltiradi : yaproq-yafrog’-yapurg’oq.Behbudiy yozgan «Padarkush» fojiasidan olingan bu parchadagi kayfsiz so’zi hozirda tilimizdagi kayfiyat so’ziga to’g’ri keladi. kayfiyat bildirgan ma’nodan yiroqlashadi. Bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. – Toshkent. O’zbek tili tarixida leksik norma masalalari // O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari. matematika sohasini yaxshi bilmaganimiz uchun ham bu fikrga e’tiroz bildirib bo’lmaydi. 1993. kayfi baland. 17-18-betlar). kayfi oshmoq. O’zagi bir bo’lgan bu so’zlarning bundan yuz yillar avval ana shu yaqinligi inobatga olinib. vazn va hatto qofiya singari an’anaviy qoidalarga bog’liqligini ham yodga keltirishimiz zarurati tug’iladi. Yana boshqacha qarashlar ham bor. Olim ta’kidlaydiki.Demak.. ko’pgina so’zlar ikki. 1990. amper. hozirgi kunda bu me’yoriy holat o’zgargan. Bu gaplar to’g’ri.

Shu bilan birga kayf qilmoq kabi holatlarda har ikki ma’noni -kayfni ham. .. hazm bo’lishi qiyin bo’lgan takliflar ham o’rtaga tashlandi. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga.B. sirkul-pargar. Chunki.ajralish. ularni «o’zbekchalashtirish» ga imkoniyat yaratildi. atamalarni «milliylashtirish» ga ishtiyoq kuchayib ketdi. yozoq so’zlarini. o’zbek tilidan yot so’zlar (arabcha. o’gut. bitik. Masalan. Yuqoridagi kayf so’zi tahlilidan shu narsa ma’lum bo’lmoqdaki. nasihat. Katta boylar ch l ye n bo’lib. Jo’yali fikrlar bilan bir qatorda. K. Behbudiy qo’llagan chlen so’zini o’sha paytda ham almashtira oladigan a’zo so’zi bo’lgan.). ruscha) ni chiqarib tashlasak. kitob. ochun. kayfiyatni ham matnga qarab anglashimiz mumkin. ko’plab qadimiy so’zlarni tiriltirishni. Ular (tilning sofligi uchun kurashuvchilar . olqish. tushundi.«Davlat tili haqida»gi Qonun qabul qilingach. mana. mayda-chuyda bo’lur. xona. Ushbu parchaga ham diqqat qilaylik: Xususan. tilimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa a’zo o’rnida chlen so’zini qo’llash tilimizga hurmatsizlik va savodsizlik alomati bo’ladi. forscha shahar. rassom-musavvir. me’yoriy holat sifatida tilimizda vaqtincha yashab turdi. vaqt o’tishi bilan differensiasiya . bu so’z qanday bo’lsa.atama. o’zbek adabiy tiliga qabul qilishni tavsiya qildilar. ma’nolardagi kengayish yuz bergan va bu holat tilimiz taraqqiyoti uchun me’yoriy holat sifatida qaralishi va belgilanishi kerak. so’ngra mulkdorlar sinib. chlen o’rnida a’zo ni qo’llash notabiiylikni. Ammo. gazetxon. forscha. sellofan-suvqog’oz. bildingizmi? (M. har kim ch l ye n l a r n i izzat qilur. aeroporttayyoragoh. Chlen so’zi garchi vaqtincha bo’lsa-da. Ulug’ ma’rifatparvar Fitrat 1921 yildagi til.mushtariy. mustamlakachilik paytlaridayoq o’rtaga tashlanganligi tarixdan ma’lum. samolyot. o’quv xonasi. familiya-naslnoma. attestasiya-ko’rik. Padarkush). duo. Tavsiyalar xam nihoyatda ko’paydi.aeroplan. fakultet-kulliyot. Bu kabi tavsiyalar mustaqillikdan keyin . Xalqimiz. Yana «Padarkush»dan olingan misolda M.. olam. azbaski ch l ye n iltifotiga olmagan odamlarga banklar pul bermaydurki. arabcha zaxmat. bankka a’zo bo’luvchilarning atamasi sifatida tilimizda qo’llanildi. banklar ko’paydi. boshliq. hatto ishi tushaturg’onlar ch l ye n molini qimmat olur. «Davlat tili haqida» gi Qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning turli yo’nalishlari bo’yicha atamashunoslik sohasida islohotlar o’tkazish. qo’llay boshladi. xalq. kayfini surib yuribdi singari holatlarda u kayfiyat so’zini anglatgan ma’nolarni berishi kuzatiladi. imlo qurultoyida kontrrevolsion «Chig’atoy gurungi» tashkilotining dasturini bayon etib. seyf-zarf. rais. xalq uni shundayligicha qabul qildi.S. zamon taraqqiyoti o’z navbatida me’yorga ham ta’sir qiladi. klub-da’vatxona. auditoriya-saboqxona. maktub so’zlari o’rniga emgak. o’rtaga tashlandi. Ona tilimizning chin fidoyilari erksevar va millatsevar jadidlar tomonidan esa shu mazmundagi mulohazalar asrimizning boshlarida. tasvirda quruq ifodani keltirib chiqarishi mumkin edi. buyuk idealimiz bo’lgan turkchilikka birlashamiz. Shunday bir vaziyat yuzaga keldiki. xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko’rsatdi. Bu gapning tasdig’i sifatida ayrim misollarni keltiramiz: matematika-riyoziyot. a’zo so’zining ma’nosini to’la ifoda etadigan birlik . tayyora. sirk-tomoshaxona. bir vaqtda ma’nolari anchagina yaqin bo’lib turgan so’zlarda. kayfi uchgan. titul list-sarvaraq va hokazo. Bu nimadan dalolat beradi? So’z ma’nolarida bo’lgan o’zgarishlar. deb ochiq-oydin aytdi. el.chog’ .

muharrir. bildirishnoma. hatto hozirda ham narsa va tushunchalarni ifodalovchi birliklarni tavsiya etilgan so’zlar shaklida qo’llash hali me’yorlashmagan. ma’ruza. leksiya. butunlay boshqa manzara kuzatiladi. universitet-dorilfunun kabi. forma. Vatanimizning mustaqillikka erishishi munosabati bilan tabiiy ravishda bu so’zlarga jamoatchilik tomonidan munosabat bildirildi. mushtariy. ideologiya. viloyat. O’zbek adabiy tili tarixi. kontrol. yulduz biligi. komanirovochnaya. Nega asosan deb aytayapmiz ? Shuning uchunki. ziyoli. tradisiya. Ularning semantik-uslubiy ma’nolari aynan bir xil bo’lmagani uchun ham shunday bo’ldi. saboqxona. botanika. ma’ruza. Buning sababi shu bo’ldiki. arxitektor. revolyusiya. avtor. yangilikka intilishlar qo’llab-quvvatlanmadi. Ko’pgina misollar tahlili atamalar. nahv kabi so’z va iboralarni ishlatishni ko’tarib chiqdilar (T u r s u n o v U. tuman. morfologiya. nomlanishlar turg’unligi murakkab masala ekanligini ko’rsatadi. rus tilining Ittifoq hududidagi boshqa tillarga ta’siri kuchli bo’lgan paytlarda biz hyech bir ikkilanmasdan respublika. O’ r i n b o ye v B. muammo. gumanizm. safar. safarnoma. safar. yo’qsil. samovar. Endi oradan o’n yildan ko’proq vaqt o’tgach. talaba. ma’lumot/ma’lumotnoma. intelligent. ekin bilg’ich. shakl kabi tavsiya etilgan so’zlar osonlik bilan egalladi. sayyora. 155-bet). doklad. agronom. tilimizga bo’lgan bu kabi munosabatlar. Millatsevarlik millatchilik deb ayblanayotgan bir davrda. muallif. targ’ibot. an’ana. oblast. territoriya. o’zi qaynar. Ayrimlari hozir ham parallelik xususiyatini saqlab qoldi: respublika-jumhuriyat. o’simlik biligi. komandirovka. rayon. vazir.baynalmilal bo’ldi nima-yu. ishlataverar edik. redaktor. astronomiya. reja. planeta. kotib /kotiba. sekretar. inqilob. o’zgarish. da’vatxona kabi so’zlar bu g’oyaga mos kelmaydi. ministr. forma singari so’zlar o’rnini muallif. nazorat kabi muqobil variantlari ham 90yillar boshlaridan ular bilan bab-baravar qo’llanila boshlandi va bu parallellik tilimizda me’yor sifatida ma’lum muddat saqlanib turdi. ma’lumotnoma. sintaksis kabi so’zlar o’rniga o’txona.. prosent. viloyat. oblast. odat tusiga kirmagan edi va shundayligicha qolib ketdi. Jumhuriyat. g’oya. naslnoma. student. 1982. yer biligi. O’z-o’zidan savol paydo bo’ladi: qabul qilishga tavsiya etilayotgan so’zlar umumturkiy bo’lmagach. spravka. kulliyot. ideya. yuqoridagi riyoziyot. vazir. spravka. garchi ularning tilimizda (oldin qaysi tildan qabul qilingan bo’lishidan qat’iy nazar) muqobil variantlari bo’lsa-da. ular dubletlar sifatida tilimizda ozmi-ko’pmi oldindan ham qo’llanilib kelinayotgan edi. sekretar. nozir. musavvir. Bu qarashlar shu ma’noda diqqatga sazovorki. birinchidan. Bu o’tgan vaqt orasida birinchi guruh so’zlar asosan ikkinchi guruh so’zlariga o’z o’rnini bo’shatib berdi. kotib(a). prosess. me’mor. poyezd. simchiroq. ularda tilni mumkin qadar chet el unsurlaridan tozalash. bu so’zlarning har biri vaqt g’alviridan o’tdi. puchagi puchakka deganlaridek. tuman. – Toshkent: O’qituvchi. student. nazorat. sarf. umumturkiy birliklarni adabiy til me’yori sifatida belgilash g’oyasi yotadi. hudud. tayyora. agitasiya. pargar. Masalaning qo’yilishi ana shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. otash arava. revolyusiya.guvoh. nozir. saragi sarakka. problema. raport. ostanovka. taniq. bildirishnoma /xabarnoma. sipok so’zlarini. plan. . talaba. arabcha yoki forscha-tojikcha bo’ldi nima ? Masalaning boshqa bir muhim tomoni bor: tavsiya etilgan birliklar adabiy tilimizga leksik me’yor sifatida qabul qilinmadi. propaganda. proletar. pochta. bekat. asrimizning boshlarida. foiz. ruscha parovoz. elektr. deb bemalol ayta olamiz. tildagi o’zgarishlar jarayoniga o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning ta’siri bo’ldi. raport. qanday farqi bor – ruscha. choparxona. insonparvarlik. rayon. Ikkinchidan. O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tasarrufida ekanligida. tema. ministr kabi ko’plab so’zlarni. geografiya. komandirovka. shakl. tashviqot. jarayon. mavzu. tajriba so’zlari o’rniga baliq. inspektor. tayyoragoh. Tilimizda qo’llanilib kelinayotgan avtor. mafkura. Nega? Shuning uchunki.

Lekin bunday tavsiyalarning berib borilishi. til elementlaridan foydalanish jarayoni hal qiladi. bo’sh o’rin /bo’sh lavozim kabi so’z va birikmalarni ishlatish taklifi (Misollar A.sifatlash. Yasagan taqdirimizda ham u mol so’zining asosiy ma’nosiga . Buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir. affrikatlar qorishiq undoshlar. talant-iqtidor/iste’dod.uslub. Aytaylik. ammo hayvonshunos deb bo’lmaydi. psixik prosessruhiy jarayon. derivasiya . osonlik va qulaylik yaratish.. agroprom. Aytaylik. xarakter-xulq tarzida ataladigan bo’ldi (Q a r a n g: Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. Sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi. mol so’zidan ana shu ma’nodagi molshunos so’zini yasay olmaymiz. temperament-mijoz. Aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib berdi. hayotning o’zi. qaysi variant ma’qul bo’lishdan qat’iy nazar. muxtasar bayon. Ammo. abbreviatura . Psixologiya-ruhshunoslik. sanoat mollari. anafora . antroponimlar . narxi tushirilgan mollar kabi. agroximiya. ayniqsa. prodtovarы so’zlariga asoslanibmi. bu tavsiyalar qanchalik ilmiy. astronom. amaliy va me’yoriy asosga ega? Bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? Ularning qaysi biri narsa va hodisaning. 1993. arxeolog. Aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor. annotasiya. yangi tavsiya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelayotgan yoki kelmayotganiga ham bog’liq. adaptasiya-moslashish. Berdialiyevdan olindi). insonshunos.hayvon ma’nosiga tortib ketadi va hayvonni yaxshi biladigan. Bundan shunday xulosa qilib chiqadiki. Tovar so’zidan tovaroved so’zini yasay olamizu.qo’shimcha. tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi. dehqonchilik kimyosi. hatto hazil tariqasida ershunos deyish ham mumkin. nerv sistemasi-asab tizimi. 36-bet). qadimshunos. . masalan. vakant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati. emosiya-jo’shqin holat /jo’shqinlik. Biz tilshunosligimizda epitet . ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi. O’zbek tilida esa bunday ma’nolarni ifodalashga zarurat bo’lmagan. falakiyotchi. hayvon bilan shug’ullanadigan kishi ma’nolarini anglatadi. tovar keltirdim deganda farqlanmasdanmi yoki promtovarы. so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi. eng muhimi.aniqlovchi. bir xillikni yuzaga keltirish.Bunday parallel qo’llanishning boshqa sabablari ham bor. stilistika . Boshqacha aytganda. affiks . mol olib kelmoq. Faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib.qisqartma so’z. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki.so’z yasalishi.joy nomlari. Ammo bunday ishlatish bemalol emas. tildagi me’yoriy holatlarni tayinlashda har bir tilning o’z ichki qonun-qoidalariga tayanib. atamalar bobida tildan foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish. ko’pchilikka ma’qul bo’lish-bo’lmaslik jihatlari e’tiborga olinsagina asosli bo’ladi. mol ayriboshlash. nerv-asab. atribut . suv buyoq. Atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar. sayqallashib. predmet va tushunchaning mohiyatini to’laroq ifoda etadi? Bu masalani.misra boshidagi tovush takrori. stil . Shunday ekan tilimizda tovaroved so’zidan foydalanib turishga to’g’ri keladi. ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. albatta. tilshunoslar va boshqa mutaxassislar faoliyatida.uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiyu. tilshunoslik ilmida. Ma’lum bo’ladiki. – Navoiy. psixika-ruhiyat.kishi ismlari. toponimlar . har ikkalasi ham tushunilaveradi. akvarel. tavsiya etilayotgan variantlarning afzallik tomonlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. Mas. shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol.

Masalan. ya’ni biror joyning sharoitiga eng ko’p moslashtirilgan navlar urug’ini rayonlashtirish (Russko-uzbekskiy slovar. Basharti bu birliklar neologizm yoki okkazionalizm sifatida e’tirof etildimi.jang maydoni. bu so’zning birgina ma’nosi . tartibga solib turishda xizmatlari katta ekanligini qayd qilish lozim. zavodlar tumani. shahar atrofi tumani. rayonlashtirilgan so’zlari bor.mudofaa doirasi kabi. Ularning adabiy tilimizda me’yor holatiga kelishi uchun ma’lum vaqt va xalqning iste’molda qo’llay boshlashi bilan bog’liq bo’lgan e’tirofi lozim bo’ladi. . s.rayonlashtirish. ma’lum chegaraga ega bo’lgan. lug’atda rayon so’zining umuman joy ma’nosini anglatish imkoniyati ham ko’rsatilgan: prigorodnыy rayon . ta’kidlash lozimki. leksikografik manbalarda va lug’atlarda aks etsa. ularga ham adabiy til me’yori nuqtai nazardan munosabat bildirish zaruriyati bor. Ammo. Binobarin. oboronitelnыy rayon . urug’ni joylarga moslashtirish. urush harakatlari tumani tarzida ham me’yorlashib keta oladimi? Buning ustiga.urush harakatlari rayoni.shahar atrofi rayoni. rayonirovannыy .Shu o’rinda yana bir misolni tahlil qilaylik. tuman so’zlari ishlatila boshlandi. u holda okkazional so’zlar jumlasidan chiqib. Atamalarni almashtirish va me’yorlashtirishda ro’y berayotgan jarayonlarni tahlil qilib quyidagi xulosaga kelish mumkin : atamalarning bir qismi tezgina almashdi. – M. Atama sifatida tavsiya qilingan birliklarning ma’lum qismi esa tilda o’z o’rnini topmadi. A.viloyatning bir qismi bo’lgan.sanoat rayoni. depara.E. Bu kabi so’zlarning me’yoriylik darajasini aniqlashda ham tilimizdagi me’yoriylik holatlarini belgilashning mavjud qoidalariga tayanib ish ko’riladi. 711). ommalashuvi. Keyinchalik.zavodlar rayoni. garchi so’zning asl mohiyatiga unchalik to’g’ri kelmasa ham tuman so’zi me’yorlashdi. biror ekin navlari urug’ini. to’laroq. ayniqsa badiiy ijod jarayonida yaratilgan bo’lishi mumkinligini ham yodimizdan chiqarmasligimiz zarur.Mamatov ta’kidlaganidek. Ko’plab atamalarning muqobillarini izlash jarayonida rayon so’zi o’rnida nohiya . rayon boya . dubletlar tarzida baravar ishlatilib kelinmoqda. bir qismi esa so’zlashuv. Ammo. mustaqillikdan keyingi davr atamalarini me’yorlashtirish xususida gap ketganda ana shu jihatlarning hayotiy ekanligini inobatga olishga to’g’ri keladi. Umuman. me’yorlashdi va ommalashdi. masalaning yechimini o’tayotgan vaqt topadi. shu so’z o’zagidan yasalgan rayonirovaniye. ma’muriy hudud atamasi sifatida me’yorlashdi. Demak. Qo’mita o’z faoliyatida bu borada juda ko’p vazifalarni amalga oshirdi. promыshlennыy rayon . ya’ni me’yorlashuvi aynan ana shu omillarga bog’liq bo’ladi. ularning yashovchanligi. debmi? Harqalay. Bu birikmalarni qanday me’yorlashtiramiz? Bizning ongimizda u hozircha ma’muriy hudud tarzida shakllanib turgan ekan. Faqatgina o’zlari qo’llanilayotgan matnda narsa va tushunchani aniqroq. yana bir qismi esa variantlar. Buni qanday me’yorlashtiramiz? Urug’ni tumanlashtirish debmi yoki urug’ni joylashtirish.1954. rayon voyennыx deystviy .. matbuotda va og’zaki nutqda ko’p qo’llanilsa. «ular badiiy asar tilida. ko’pchilik tomonidan ma’qul ko’rilmadi. perifrastik tarzda baholashga intilish natijasida yuzaga kelgan neologizm va okkazionalizm deb ataluvchi so’zlar guruhi mavjudki. balki obrazliroq ifoda etish hamda boshqa badiiy-estetik maqsadlarni ko’zda tutib qo’llanilgan. Tilimizda yangi narsa va tushunchalarni ifodalash yoki narsa va tushunchalarni yangicha ifodalash bilan bog’liq hamda undagi tayyor modellar asosida mavjud narsa va tushunchalarni biroz boshqacharoq. zavodskoy rayon . Atamalar qo’mitasining bu jarayonni muvofiqlashtirib borishda. nazarimizda. demak ular hali tilimizning haqiqiy lug’at birligiga aylanib ketmagan. Bu turkum so’zlarning ma’lum qismi o’zi ifodalayotgan predmet va tushunchalar bilan bog’liq tarzda o’z tilimiz so’zlari bo’lishi bilan birgalikda chet tillardan kirib kelgan bo’lishi.

quyidagi misollarni keltirgan : oltinzor (paxtazor). xayolxona (gulxona. aks holda frazeologizmlar shtamp va qolip birikmalarga aylanib qoladi va o’zining semantik-stilistik xususiyatlarini ma’lum darajada yo’qotadi. frazeologik birliklarning til normasi bilan bog’liqlik xususiyatlarini shunday izohlash mumkin: birinchidan. aks holda. balki okkazional yoki potensial iboralar bo’lib qoladi. Mamatov qarashlariga tayanamiz. A. xulosa qilish mumkinki. Mahmudovlar ham ana shu tarzda so’z yasashga moyil bo’lgan shoir Maqsud Shayxzoda ijodidan yaxshi namunalar keltirishgan: siynachok (siynai chok). dinamiklik va variantdorlik xususiyatlari frazeologik normaga ham bevosita tegishlidir. teskarilamoq. A. o’zbek frazeologiyasi nazariyasiga oid yuzaga kelgan nazariy qarashlar va to’plangan boy materiallar frazeologik me’yorlar haqida bemalol gapirishga imkon beradi. aks holda. nomzodlik dissertasiyalari bilan bir qatorda A.Rahmatullayev tomonidan 1978 yilda yaratilgan «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» esa hozirgacha muhim qo’llanma sifatida foydalanib kelinmoqda. Ushbu misollardan ma’lum bo’lib turibdiki. kodifikasiyalashgan bo’lishi shart. yaxlit umumiylikni. Sh.Mamatov bu kabi so’zlar va iboralarning tilimizda mavjud bo’lgan mazmunan va shaklan o’xshash yoki teskarisi bo’lgan birliklarga nisbatan taqlidan yaratilishini ta’kidlab. ular dinamik xususiyatlarga ega. ular turg’un frazeologik birliklar bo’lmasdan. 69-bet). normativ va maxsus qo’llanmalrda. to’rtinchidan. – Toshkent. changiston (guliston). to’qayquvar (cho’lquvar). raykattalar (raygaz. risolalar. oydosh. 68-bet).. mehnatdosh (mehnatkash).Yo’ldoshevning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional uslubiy xususiyatlari» (1994). – Toshkent. umummajburiy qo’llanish xususiyatiga ega bo’lgan. Darhaqiqat. «So’z estetikasi» asarining mualliflari X. nafosatbozlar. sheriston.E. huriston. Yuqoridagi maqola. Uning ta’kidlashicha.Mamatovning «O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari» (2000) nomli doktorlik ishlari muvaffaqiyatli himoya qilindi. ular frazeologik birlik degan maqomga ega bo’lmas edi va erkin so’z birliklariga aylanib qolgan bo’lardi. Frazeologik me’yor ta’rifi masalasida bu o’rinda A. barqaror bo’ladilir. xayollanmoq. baxtsozlik. fazoshumul (olamshumul). Xullas. hamma frazeologizmlar lug’atlarda. ma’lumotnomalarda qayd qilingan. ilhomdosh. mantiqan frazeologik normaning mavjudligini ham tan olishni taqozo qiladi.1990. M a h m u d o v N. bu alohida-alohida to’rt mezon va kategoriya o’zaro dialektik bog’liq bo’lib. alohida soha ekanligini tan olish. Demak. kodifikasiyalashganlik. . jangbozlar. O’zbek tilining boy lingvistik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi vositalardan biri frazeologizmlardir. bu kabi so’zlarning yaratilishi individual xarakterga va asosan emosional-ekspressiv ma’noga ega. qishboy. yurakdosh. tundalik (kundalik) singari (A b d u r a h m o n o v X. So’z estetikasi.Mamatovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida leksikfrazeologik norma muammolari» (1991).E. tanlab olingan. B. Sh. Endi frazeologizmlar va me’yor masalasiga qisqacha to’xtalamiz. uchinchidan.Rahmatullayev asos solgan o’zbek frazeologizmshunosligi keyingi yillarda katta yutuqlarga erishdi.E. Demak. oybachcha. dollarshoh. pulquvar. frazeologizmlar o’z lisoniy tabiatiga ko’ra. raysobes) kabilar (M a m a t o v A. kalidlamoq (qulflamoq).Okkazional so’zlar va til normasi // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. to’yxona). «Frazeologiya tilshunoslik fanining mustaqil. ushbu so’zlarning hyech biri ham me’yorlashgan so’z sifatida tilimiz lug’at boyligidan o’rin olgan emas.normalashgan leksik qatlamga aylanadi» (M a m a t o v A. o’zgarib turadi. 1981. xorazmlashmoq. ikkinchidan. 32-38 betlar). ya’ni adabiy me’yorni tashkil qiladi. yilquvar. frazeologizmlar tilning boshqa birliklari singari har doim rivojlanib. …adabiy normaga taalluqli bo’lgan to’rt asosiy mezon va kategoriya: barqarorlik.Abdurahmonov va N. Turli hajmdagi ilmiy maqolalar.

E.frazeologizmlar ham leksik birliklar kabi o’z sinonim va variant qatorlariga ega. bechoralarning q a l b l a r i n i ch i l – ch i l s i n d i r a r k a n m u. xalqaro munosabatlar sohalarida. men s i r k a m s u v k o’ t a r m a y d i . Aytilgan ushbu fikr-mulohazalar talabalarga frazeologik birliklar me’yori haqida ma’lum tasavvur bera oladi. J. q i p – q i z i l q a s a m i ch i b q o’ y i b m a n. birikmalar paydo bo’layapti.Fayziy). Mamatov ulardagi me’yoriy buzilishlar sifatida quyidagilarni sanab o’tadi: 1. Frazeologik birliklarni sinchiklab tahlil qilgan A. 214. yuqorida aytib o’tganimizdek. Bunda ma’nosiga mos kelmaydigan matnlarda qo’llash (Xotin kishi bo’lsayam b ye l i d a b ye l b o g’ i b o r edi. pleonastik holatlar (Shuday qilganimda bormi.n g i l l a r i n i v a y r o n q i l i b yu b o. til boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega» (M a m a t o v A. R. strukturasining kengayishi (Ammo i ch i d a g i g’ a z a b shu tobda mashinaning vaqqillagan suvidan ham besh battar q a y n a r e d i. o’ l a n to’shagim tuzuk. O’. harna. butun matn bo’ylab sochilishiantisipasiya (U y g a ketsam. Yuqoridagi asar. ishlab chiqarish. bu ularning ma’nolarini ifoda qilishda.g a n. madaniyat. komponentlar birlashtirilishi-kontominasiya (oq bo’yrada o’tirib. tilshunoslar ularni qo’llashdagi har bir holatga o’z munosabatlarini bildirib borishlari. Mustaqillik tufayli yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar natijasida tabiiy ravishda tilimizda ham juda ko’plab yangi so’z va iboralar. Ђ. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. san’at va badiiy adabiyot sohalarida kuzatamiz. . Xalqimiz ularni qanday qabul qilishidan qat’iy nazar. M. 207-272 betlar). komponentlarning tushirib qoldirilishi (…dedi Usmonov a v v a l o’ z i n g g a b o q degan ma’noda).. M. qisman maorif. Bu holatni asosan fan. 216-217-betlar). Do’st) kabi holatlar e’tiborga olingan (M a m a t o v A.Ma’no jihatdan buzilish.r a r k a n m a n – d a . 1991. o’rtoq Vahobov.Toshkent.M. Ђulom).Mahmudov). L. Ismoiliy) nazarda tutilgan. me’yor sifatida tavsiya etilayotgan variantlarning nega shunday tarzda ma’qul ko’rilganligini ilmiy asoslab berishlari zarur bo’ladi. k o’.Abdullaxonov). Hoshimov). iqtisodiyot. i n -j i q bolaman. shu ma’noni beradigan so’z yoki so’z birikmasi bilan yonma-yon qo’llash (O’zingiz bilasiz. Strukturasidagi buzilish. 2. oyijon. Bunda esa komponentlarning almashishi (kovushini to’g’rilamoq-qiyshiq kiygizmoq: K o v u sh i n i q i y sh i q k i y g i z i sh d a n toymaydi bularing.

fe’l zamonlari. Sifat darajalari.. Morfologik me’yor tushunchasi. subyektiv baho shakllari va me’yor. subyektiv baho shakllarining qo’llanishida adabiy me’yor. 1983. mayl. ular o’rtasida variantdorlikning. 1985. ba’zan esa vazifaviy chegaralanishlari xususida mulohaza yuritishga sharoit yaratadi. so’z shakllari. – Samarqand: SamDU nashri. Q u r b o n o v T. . 38-40-betlar.5-ma’ruza: M O R F O L O G I K M Ye ‘ Yo R R ye j a: 1. sinonimiyaning mavjudligi nutqda bu qo’shimchalar me’yorlari yoki ularning buzilishlari haqida. shaxs-son. 1-qism. 2. Qaysi guruh qo’shimchalari bo’lishidan qat’iy nazar. 3. kelishik shakllari.I. 4. kelishik. qo’shimchalar.. Daraja. O’zbek tili grammatikasi tilshunoslik sohalari orasida nazariy jihatdan bir muncha yaxshi ishlanganligi. egalik. Bu haqda ilmiy adabiyotlarda. K a r i m o v S. va boshqalar. Morfologik me’yor haqida fikr yuritilganda gap aslida qo’shimchalar qo’llashning me’yoriy holatlari haqida boradi. Grammatik kategoriyalar. Qo’shimchalar sinonimiyasi va nutqiy me’yor masalasi. – Toshkent. 75-228-betlar). O’zbek tili stilistikasi. Nutq madaniyati asoslari. Sh o m a q s u d o v A. o’quv qo’llanmalarida tegishli mulohazalar aytilgan (Qarang : Q o’ n g’ u r o v R. shaxs-son qo’shimchalarining qo’llanishida grammatik va uslubiy me’yor. zamon. so’z birikmalari va gap qurilishi bir qadar mukammal me’yoriy tavsiyalarga ega bo’lganligi bilan ajralib turadi. darsliklarda. nisbat ko’rsatkichlari va me’yor. Tayanch so’z va iboralar: Morfologik birliklar : ko’plik.

Ђ. o’qchi singari so’zlar hozirda ham shu tarzda ishlatilib kelinayotgan bo’lsada. savdo.bet). mashg’uliyot. shovinist – millatchi. utopist – xayolparast. unda o’z aksini topmasdan qolmaydi. u asta. chilangarchi kabi so’zlarda bu qo’llanish davom etmadi. Vaqt o’tishi bilan so’zlarning bu tarzda yasalishi me’yoriy tasdig’ini topmadi. dehqonchilik kabi so’zlarda davom etayotgani holda ommachilik. Lekin bu jarayon keyingi paytlarda tilimizni har tomondan o’rab kelib. rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan» (K a r i m o v Ђ. ikkinchi holatda – dor egallab oldi. Ya’ni tilimizning morfologik ko’rsatkichlari qat’iy bir holatga kelgunga qadar uzoq davrni bosib o’tganligi. Bu yo’nalishda me’yorlashish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon ekanligi ma’lum bo’lib turadi. elektriqiyot. hunarchi. elastiqiyot. tilimiz rivojida boshqa bir muhit paydo bo’ldi. hatto ularning ma’lum qismi hali ham me’yorlasha olmayotgani ba’zan ko’zga tashlanadi. grammatikaning uzviy qismi bo’lgan morfologiya doirasida me’yor muammolarini anglashga intilish ona tilimiz salohiyatini yanada teranroq qilishimizga ko’maklashadi. Masalan. dindor. Faqat mustaqillikkina uni to’xtatib qoldi. Yuqorida keltirilgan – ist qo’shimchasini misol tariqasida olganimizda. 20 va 30 yillarda juda keng avj olgan va o’zbek milliy adabiy tilining boyishiga. nazariyot. Tilimizda so’z yasalish imkoniyatlari kengayib borayotganligini ta’kidlab. Shu qo’shimcha bilan qo’llaniladigan so’zlarning ko’p qismi esa tilimizdan chiqib bormoqda: ekonomist – iqtisodchi. Bu haqda Ђani Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» nomli asaridan yaxshi ma’lumotlar olamiz. o’roqchi.chiliq qo’shimchasi me’yorlashuvida ham ayrim o’zgarishlarni sezamiz. Masalan. 12.Demak morfologik me’yor tushunchasi tilning ana shu qatlamini qamrab oladi va uning atrofida yuritiladigan fikr-mulohazalar har bir so’z turkumi doirasidagi qo’shimchalar hamda ularning nutq jarayonidagi me’yoriy ko’rinishlari. U paxtachilik. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan o’zgarishlar. XX asrning boshlari O’rta Osiyoga. taroqchi. o’sha paytlar me’yor hisoblangan ko’plab til elementlari va so’z shakllari hozirgi davrgacha yetib kelmaganini ko’ramiz. – chi qo’shimchasi bilan yasalgan yamoqchi. jadid. jumladan. bu holatlar nafaqat tilimiz leksikasida. traktorist – traktorchi kabi. jadidchi. idoraviy kabi. familiya ko’rsatkichi –ov. agar ular buzilgan bo’lsa. Qolgan misollardagi qo’shimchaning tushib qolishi esa leksik– grammatik me’yor tarzida turg’unlashdi. lingvist – tilchi . o’tib borayotgan vaqt tilga o’z ta’sirini o’tkazmasdan. olim shunday yozgan edi: «…boshqa tillardan qabul qilingan so’zlar va ot yasovchi –izm. Shubhasiz. yurist – huquqshunos kabi. – chilik /. . royalist – royalchi. g’allachilik. davr nuqtai nazaridan muallif haq. 1985.Karimov kitobini varaqlar ekanmiz. Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti. siquvga olayotgan edi. balki morfologiyasida ham o’z aksini topdi. -yevna kabi affikslar. bizning yurtimizga ham g’arbdan sanoat. idorachilik so’zlarida – viy qo’shimchasiga o’rnini bo’shatib berdi: ommaviy. – Toshkent : Fan. – shunos so’z yasovchi qo’shimchalariga bo’shatib berayotganini ko’zatamiz: ocherkist – ocherkchi . romanist – romannavis.sekinlik bilan o’z o’rnini – chi.ocherknavis. U hunarmand. rus tilidan qabul qilingan abbreviatura yo’li bilan ot yasalishi kabilar Oktyabr revolyusiyasining mahsuli bo’lib. dinchi. pianist – pianinochi. reformist – islohotchi. Darhaqiqat. ishlab chiqarish. -ist . Bir holatda o’zbekcha affiks o’rnini tojikcha – mand. fan va madaniyatga oid yangiliklar shiddat bilan kirib kelgan bir davr edi. Jarayonga ijobiy hodisa sifatida baho berganda. tuzatish yo’llari haqida bo’ladi. mexanisiyot. O’sha paytlarda arabcha -iyot affiksining bir muncha faolligi seziladi: muzaffariyot.tilshunos. sifat yasovchi –ik. ruhiyot. chilangar shaklida me’yorlashdi. – navis. -yeva. folklorist – folklorshunos.

turkmanboshi kabi. uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar. Biz ham morfologik me’yor masalalarini yoritishda shu qarashlariga tayanamiz). Hatto bosh affiksoid sifatida hamon so’z yasayapti: yurtboshi. yuraklar. yo’qlar. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. «Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari» (Toshkent. ptiseprom. barglar. Deyarli barcha vazirliklar. ta’kid. chiriblar kabi. bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib. Hozirda esa bu kabi so’zlar qo’llanilishida ijobiy o’zgarishlar aniq sezilib. xalq ta’limi vazirligi. boshlar.Shu o’rinda sintaktik yo’l bilan yasalgan ko’pmingchi.bet. Chunki bu so’zlar ham yuqorida aytilgan fikrlarni. tashkilotlar. Yana bir holatga e’tibor qilaylik. Demak. pedbilim yurti tarzida keng qo’llanilmoqda va ularning safi kun sayin kengayib bormoqda. 1983). Tilimizga o’zlashgan qisqartma otlarni o’zlashtirayotgan tilda qanday bo’lsa shu holicha qabul qilish odat tusiga kirgan edi: SSSR. uning ayrim otlarga qo’shilishida guyo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da. ayniqsa so’zlashuv nutqda bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi. Shu bilan birga. – deb javob berishi kabilar. piching. son kategoriyasi va egalik kategoriyasi sistemasidan tashqarida turuvchi mustaqil forma deb qaralishi lozim» degan fikrlar ham bor. KPSS. ammo dadamlar keldilar gapidagi dadamlar so’zi tarkibidagi -lar ga me’yorning va bundan kelib chiqadigan mantiqning buzilishi deb qaralishi to’g’ri bo’ladi. bu o’rinda –lar ning hurmat bildirishga nutqiy vaziyat nuqtai nazaridan baho berish to’g’ri bo’ladi ()Ilmiy adabiyotlarda «Hurmat ma’nosini ifodalovchi – lar alohida affiks deb. O’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. Harqalay. kinoya. noaniqlik. oktyabroldi singari misollarga ham e’tiborimizni qaratsak yomon bo’lmaydi. peduchiliщye kabi. jigarlar. Ular hyech qachon SSRI. Bular ham shunday. minpros. Garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da. ellik. Q a r a n g: O’zbek tili grammatikasi. kirib kelgan odamning kimligini bilish maqsadida yangi oila qurgan yigit kelinchagidan: – Kim keldi? –deb so’raganida – Dadamlar…. saroblar. bugun ana shu so’zga yoki u ifodalaydigan tushunchalarga murojaat qilishga ehtiyoj yo’q. Buni biz ot so’z turkumining me’yoriy tahlilida yaqqol kuzatamiz (Otlardagi grammatik kategoriyalar uslubiyati marhum professor R. parrandachilik sanoati. SIKP. asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat. 1975. burunlar. suvlar. karvonboshi. oliy ta’lim vazirligi. Binobarin. umumlashtirish. Ammo negadir keyingi paytlarda. sut sanoati. Kelinchakning yoki boshqa bir farzandning javobida birgina dadamlar so’zi ishlatilganda u hurmat ma’nosini o’z zimmasiga olar. qo’mitalar.Qo’ng’urovning «O’zbek tili stilistikasidan ocherklar» (Samarqand. ellikboshi so’zlarini olaylik. . so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. Ammo so’zlarni tarkibiy qismlarga ajratganimizda ular ming. qonlar. ijtimoiy hayotda yuz bergan o’zgarishlar tilning barcha sathlarida bo’lgani kabi morfologik birliklar me’yoriga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar. shu tarzda qo’llanaverardi: minvuz. takrorlash. zarvodiysuv. ayniqsa og’zaki nutqda. 1980) asarlarida keng va batafsil o’ritib berilgan. 187. Unga mana bunday holat sabab bo’lishi mumkin: Eshik ochilib. Chunki diqqat qilgan odam dadamlar so’zidan gapiruvchining bir necha dadasi borligi ma’nosini tushunishi ham mumkin. 1 tom – Toshkent. BLKYoI deyilmasdi.1975). jumladan so’z yasalishi. sutlar. predmetning turi. Mingboshi. Ular bir umrga tarix bilan birga tilimiz xazinasiga ko’chirildi. «Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke» (Tashkent. undagi yasovchi unsurlarning ishtirok etishi davri bilan hamohang ekanligini tasdiqlaydi. VLKSM kabi. kuchaytirish. korxonalar va muassasalarning nomlari. molprom. bosh tarzida tilimizda saqlanib turibdi. zerdolvodxoz.

-nung. Aksincha. bu qo’shimchaning bir uslub uchun xos bo’lgan. u k i sh i shunday deb javob bergan edilar (Nazm chorrahasida). har qanday janrda i sh l a t i l a v ye r a d i l a r va stilistik jihatdan chegaralanmagan b o’ l a d i l a r . Samarqandning universiteti. adabiy tilda ishlatilishi me’yorning buzilishi sanaladi.. Ular grammatik-uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llangan. -tы. ularni universitetning xiyoboni. Navoiyning ko’chasi. Barcha uslublarda ham belgili-belgisiz tarzida qo’llanaveradi. -ni. «O’zbek tili stilistikasi» darsligida shunday yozilgan: «uyushiq bo’laklarning qachon qaysi birini belgili. sen kitobing. Uning . aytilmoqchi bo’lgan fikrning aniqligi va . Bundan tashqari she’riyatda qaratqich-qaralmish birikmaning seli ashkim. Yana bir holatga e’tibor beraylik. Misoldagi ularni. u kitobi tarzida shakllantirish mumkin emas. me’yor sifatida belgilash to’g’ri bo’lmaydi. me’yor sanalgan shakli boshqa bir uslubda g’aliz. Ilmiy va rasmiy uslublarda uning adabiy shakliga qat’iy rioya qilinadi.. Bu uslubda uning quyidagi shakllari qo’llaniladi: –(i)m : Yo rab. Ammo bunday qo’llanishni hamma nutqiy holatlarda ham bir xil qabul qilish. ularning o’zaro va kelishiklar bilan sinonimiyasiga. Chunki buni bilmaslik ma’noga.Yoqubov). -ding. uning kitobi qurilmalarini men kitobim. bula shaklida) qo’llashib. bular so’zlarini (hatto ula. shoirlarning bog’i tarzida qo’llash grammatik me’yorning emas.-ting. tegishlilik bir qadar g’aliz ifoda etiladi. -ti. ziyolilarning uyi. ziyolilar uyi. Uchinchidan esa.Toshkent. -n : Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n / Hassos didi va shoir dili (Zulfiya). suhbatdoshlarini teletomoshabinlarga tanishtirayotganlarida bir kishiga nisbatan ham ular. Universitet xiyoboni. g’ayriodatiy bo’lishi mumkin. Shu talablar nuqtai nazaridan qaraganda qaratqich kelishigining -ning shakli adabiy tilimiz uchun me’yor sifatida qabul qilingan. Masalan: mening kitobim.Shomaqsudov). shoirlar bog’i qurilmalarida shunday ham qarashlilik anglashilib turgan bo’lsa-da. Fe’llarga qo’shilganda –lar qo’shimchasi hurmat yoki boshqa ma’nolarni anglatar ekan. bu qo’shimchalarning belgili-belgisiz holatiga. Shunga ko’ra ularni stilistik neytral bo’lgan leksika deb ham ataydilar (A. 1973. Nega m ye n i m qulog’imda tun va kun / Boyqushlarning shumli tovshi baqirar (Cho’lpon). balki nutqiy me’yorning buzilishiga olib keladi. Kelishiklar me’yori borasida gap ketganda nimalarga e’tibor qilishimiz mumkin? Birinchidan. -tыng. Samarqand universiteti. Qaratqich kelishigi nutqda ba’zan belgisiz qo’llaniladi. uni mana bu misoldagidek ishlatish ham me’yorning. -ing : K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido (Joniy) kabi. bular o’rnida u kishi jumlasini qo’llaydi va ko’zda tutilgan ma’noni to’lig’icha saqlab qoladi: Ammo Ђafur aka yozishga shoshilmasdi. Nutqda. «hurmat bildirishmoqdalar». boshqa bir holatlarda ularni belgisiz qo’llab bo’lmaydi. sening kitobing. -dung. Sababini so’raganimda. Hammamiz mana shu tarzda hurmat bildirsak. Ko’rinadiki. Sh u k u r o v Sh. Bu kelishikning badiiy uslubda ishlatilishi esa o’ziga xos tarzda kechadi. -i. ataydilar so’zlari haqida bu gapni aytib bo’lmaydi. Navoiy ko’chasi. kamolingda sening tarzida inversiyaga uchrab qo’llanilishi ham shu uslub uchun me’yor sanaladi.Afsuski. Ikkinchidan. ularning turli variantlari va bu variantlarning vazifaviy uslublar doirasida qo’llanish chegarasiga. tilimiz me’yorlariga to’g’ri kelgan bo’lar edi. 36-bet). O’zbek tilining tarixiy grammatikasi. yozug’im nedur m a n i m (O. qaysi birini belgisiz ishlatishni bilish kerak. So’zlashuv uslubida ham bu buzilishlar sezilib turadi. uyushiq bo’laklar tarkibida bu kelishikning o’rni alohida bo’lishi mumkin. binobarin mantiqning buzilganligi deb qaralishi kerak: Intellektual so’zlar umumiste’moldagi leksikaga xos b o’ l g a n l i k l a r i d a n . -dыng. Yozuvchi Said Ahmad esa ular. -ing shakllari sheva va lahjalar uchun xos bo’lib. tarixan ham shunday bo’lgan (A b d u r a h m o n o v Ђ. -dы. O’zbekiston televideniyesi ko’rsatuvlarida ayrim jurnalistlarimiz qo’shimchadagi bu noziklikni ba’zan payqamasdan.

gurgutnigurgutning. Aslida gapda har uchala bolaning otasi kelganligi nazarda tutilayotgan bo’lishi kerak. Qiyoslaylik: Direktorni kabinetida ko’rdim – Direktorning kabinetida ko’rdim. ikkinchi misoldan esa boshqa bir kishini ko’rganlik tushuniladi.ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. qo’shimchalarni (ni . Tohir.) v) Tohir. va boshqalar. Nutqda qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmasdan ishlatili-shini ham ijobiy hodisa sifatida qarab bo’lmaydi. Nutq jarayonida ba’zan ularning farqlanmasligidan yozuvchi A. Eng ishonchli variant: Tohirning. hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab. rejissyorimiz esa «gugurtning yerga tashamang» deydi. deganim u kishiga yoqmabdi. «bo’sa» emish! O’zi bilmaydi-yu. tushunarli bo’lishi uchun ham me’yorga ehtiyoj bor. Ular nafaqat so’z qo’llash. Kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: bo’sa-bo’lmasa. Tohir va Salim bilan birga kelgan bo’lishi (birgina ota) yoki har uchala bolaning otasi kelgan bo’lishi mumkin» (Sh o m a q s u d o v A. Salim va Odilning otasi kelishdi (bunda – ish birgalikni ifodalovchi affiks ko’plik ma’nosini ham anglatadi. Qaratqich kelishigi ba’zan qarashlilik. Aslida esa ular ma’nosiga ko’ra ham. Salim va Odilning otalari keldi. O’zbek tili stilistikasi – T. Ifoda etilayotgan fikr aniq va ravon. kecha va kunduzga jo bo’lgan bor narsa U n i n g d i r (Qur’oni Karim). Salim va Odilning otalari kelishdi ( –lar va –ish birgalikda uch kishi ekanligini yana ham asoslaydi). Salim va Odilning otasi keldi gapini bir necha xil tushunish mumkin.Karimov kitobidagi misollarning tasdiqlashicha.Qahhor savodsiz bir san’atkor obrazini yaratishda yaxshi foydalangan. li . shakarlab». Tohir va Salim bilan Odilning otasi keldi.konkretligiga salbiy ta’sir qiladi. Ikkala gap ham kimni ko’rganlik haqidagi so’roqqa javob bo’ladi. pojarni-pojarning kabi. mavhum egalik ma’nosini anglatadigan – niki qo’shimchasi bilan sinonim munosabatga kirishadi: Samoviy va yerdagi bor narsa U n i n g d i r. Shu sababli ham ularni bir-birdan farqlamasdan qo’llashni me’yorning buzilishi deb tushunilsa to’g’ri bo’ladi. Bu singari farqlamaslik tilimizda. tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va . «bo’lmasa» deydi. vazifasiga ko’ra ham bir-birlaridan jiddiy farqlanadi. Ya’ni ota bitta bo’lib. Ђ. o’zini butun tashabbusini. shu bilan birga. Unda: a) Tohirning. ayniqsa og’zaki nutqda hozir ham davom etmoqda. mehnatkashlarni ko’plarni savodsizliklari.«labingdan bo’lsa olsam. «bo’lsa» emas. Tildan foydalanishda esa ikki xillilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. Pojarni «gugurtni yerga tashlamang deydi.ning. Salimning va Odilning otasi keldi yoki b) Tohir. chiroyli-chiroylik. e. . ammo aynan ana shu -ni va –ning qo’shimchalarining farqlanishi natijasida ikki xil ma’no anglashiladi. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi «bo’lsa». bo’masa» deydi..bet). Birinchi misoldan direktorning o’zini. Salimning va Odilning otalari kelishdi. bu kamchilik avval ham bo’lgan: uzumni shirasi. . Variantlar qo’yidagicha bo’lishi mumkin: 1. og’zaki nutqda ko’proq yuqoridagi variantlar qo’llanilishi mumkin. Ammo bu variant yozma nutq me’yoriga xos bo’lib. Qanday chiroylik! Pojarnimi. 1983. Bu kabi sinonimlik badiiy-tarixiy asarlar tilida uchrab tursa ham. Shunday ekan yuqoridagi misolda kelishikning qo’llanishida nutqiy me’yor buzilgan. Nutqiy vaziyat esa fikrning aniq reallashuviga ko’maklashadi. nima uchun pojarni? Pojarni. desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o’zicha bo’g’ilib. vazifa nuqtai nazaridan hozirgi tilimizning boshqa uslublari uchun me’yor hisoblanmaydi. albatta!». menga o’rgatganiga ko’yaman! Senga o’xshagan savodsizlar «bo’sa. tashlamang-tashamang. hammaning ham hayron qoldirar. payg’ambarning haqligining tanitadirgan kabi (K a r i m o v Ђ. Masalan.) g) Tohir. «Xizmatchisi savod maktabida o’qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz. (ularning uch kishi ekanligini bildirishni –lar qo’shimchasi o’z zimmasiga oladi. Yuqordagi asar. seksiyaning qo’mitasining. 34. Pojarningmi? Shoshma.lik. 81.bet).

Tushum kelishigi qo’shimchasi -ni ning qo’llanish doirasi ancha keng bo’lgan. Ђ.Karimov uning –n shaklida va belgisiz ishlatilib kelinganligini ta’kidlash bilan birgalikda, bu qo’shimchani so’z tarkibida ortiqcha qo’llash (Matbuot yoshlarni tarbiyalashda katta o’ r i n n i tutadilar), jo’nalish kelishigi (O’z a k a s i n i i sh l a m a s a ham 48 mehnat kuni yozg’an), chiqish kelishigi (Y o’ l l a r i n g i z n i adashmangiz), o’rin-payt kelishigi (Rahmat aka m u s o b a q a n i yutib chiqdi) va qaratqich kelishigi (T a sh k i l o t i m i z n i sifat tomoni) vazifalarida ishlatish 20-30- yillar tili uchun xos xususiyat bo’lganligini ko’rsatib o’tgan (Ђ.Karimov. Yuqoridagi asar, 34-35-betlar). Hozirgi adabiy tilimiz materiallari tushum kelishigini qo’llashdagi bu nomuvofiqliklar barham topib, ba’zi hollarda qaratqich kelishigi bilan farqlanmasdan ishlatilayotganligini e’tiborga olmaganda, – ni shaklida me’yorlashganini kuzatamiz. Vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan qaraganda uning – (i)n shakli adabiy asar tilida me’yorlashgan va qo’llanishi badiiyat talabiga ko’ra nihoyatda faol : Erka malak achchig’lanmam senga / Uchirsang-da ko’kka yurak k u- l i n / Achchig’lanmam senga nozli qo’yosh, / Yondirsang-da umidimning g u l i n (Fitrat). Qolgan uslublarda adabiy me’yorlashgan shaklda, masalan so’zlashuv uslubida ba’zan non yedim, miltiq otdim kabi belgisiz qo’llaniladi. Bu kelishik belgili-belgisiz qo’llanishining o’zbek tilida shunday me’yoriy holatlari vujudga kelganki, ularning birini ikkinchisi bilan mazmun manfaati nuqtai nazaridan mutlaqo aralashtirib bo’lmaydi. Masalan, non yedim – nonni yedim, ot mindim – otni mindim, kitob o’qidim – kitobni o’qidim tarzida baravar ishlatilaverishi mumkin bo’lgani holda, qo’l qo’ydi – qo’lni qo’ydi, bola ko’rdi – bolani ko’rdi, ot qo’ydi – otni qo’ydi, miltiq otdi – miltiqni otdi birikmalarini bir-biridan farqlash kerak. Ularning har ikkla ko’rinishi ham tilda o’z holicha me’yorlashgan va boshqa-boshqa mazmunlarga ega. Bu haqda R.Qo’ng’urov shunday degan edi : «Tushum kelishigidagi so’z o’zi aloqaga kirishgan so’z bilan shunday zich bog’lanadiki, hatto ba’zan ular ana shu fe’llar sostaviga singib ketganga o’xshaydi. Ko’pincha esa ular o’zini boshqargan fe’l bilan tamoman birikib ketadilar va ular o’rtasidagi sintaktik aloqa yo’qoladi (ya’ni bola ko’rdi, qo’l qo’ydi kabi turg’un birikma holiga keladi – S.K.). Natijada birikma yagona qo’shma so’zga aylanadi. Bu birikma yagona qo’shma so’zga aylangandan keyin ularning umumiy ma’nosi sifatida boshqa ma’no kelib chiqadi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Samarqand, 1975, 79-bet). -ni o’rnida –mi ning qo’llanishi adabiy til me’yorining buzilishi va shevachilik deb baholanishi kerak : Top… top…topberasizlar-a d u b u l g’ a m m i ? (M.Mansurov). Sh o i r r i kitobi; yemasang, z a h a r r i ye misollaridagi –ri xususida ham shu gaplarni aytish to’g’ri bo’ladi. Tushum kelishigining o’rin-payt, jo’nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo’nalish kelishigining qo’llanishi, eshakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo’lgan holda, poyezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so’zlovchining o’zi boshqargan, jo’nalish kelishigi qo’llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo’lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o’rtasida sinonimiya deb tushunish to’g’ri bo’ladimi yoki ikki xil me’yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan yeng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan

bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko’rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me’yoriy holat sifatida e’tirof etish mumkin. Mana bu misolni esa tushunish oson bo’lmadi: Ayniqsa shunisi turib- turib alam qilardiki, b a g’ r i d a g i l a r n i hamdardlashadigan kishisi yo’q edi (Sharq yulduzi,1986,8). Muallif ko’nglida bor gaplarni dardlashadigan kishisi yo’q edi, demoqchidir. Jo’nalish kelishigi qo’shimchasi– ga o’zbek tilida -ka, -qa, -g’a, -a, -na singari bir qator fonetik va lahjaviy ko’rinishlarga ega. Ularning qo’llanilishi vazifaviy uslublar me’yori jihatidan farqlanadi. -ga, -ka, -qa adabiy tilning yozma va og’zaki shakllarida, -g’a, -a, -na esa badiiy uslubda ishlatiladi: ukamga, maktabga / maktapka, qishloqqa, tufrog’ima, yo’lingg’a, ustina kabi. -ga ning tomon, sari ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me’yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a, borgin do’stginam (O. Matjon). Ђ. Karimov bu kelishikning tushum kelishigi (Har t o m o n g a tomosha qildi), chiqish kelishigi (Dunyoning b u z i l i sh i g a darak bergan), o’rin-payt kelishigi (...k o l x o z l a r g’ a chopiq sifatsiz o’tayotir), o’rnida qo’llanish hollarini ta’kidlab o’tgan (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 37-bet). Hozirgi tilimiz uchun bu holatlar me’yor sanalmaydi. Vaqt o’tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o’rtasidagi ma’noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o’ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog’idagi biron-bir bo’limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o’qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me’yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so’zlari bir-biridan farq qilganligi tufayli, -ga va -da o’rtasidagi sinonimiya ham o’ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g’alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko’rsatishga xizmat qilayapti, xolos. Shu o’rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. So’zlashuv va badiiy uslublarda uning belgisiz qo’llanishiga me’yor sifatida qaraymiz: maktab bordingmi (ammo uy bordingmi emas). M a k t a b b o r d i k, og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Oripov). Ammo mana bu misoldagi jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishini me’yor deb bo’lmaydi: Qizil sarbon bir d a l a l a r i m qaradi, bir m ye n qaradi (T. Murod). Chiqish kelishigi qo’shimchasi 20-30 - yillardayoq -dan tarzida me’yorlasha boshlaganini Ђ. Karimov ko’rsatib o’tgan. Uning olim keltirgan O’ z l a r i d a n gapirtirish lozim, O’qituvchilar ikki oylik o t p u s k a d a n ancha dam oladilar, T u p r o q d a n qarasam, bir necha ilonlarning izi bor (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 39-b.) misollaridagi tushum, o’rin, jo’nalish kelishigi vazifasida qo’llanishlar hozirgi adabiy tilimiz uchun xos emas. Bu kelishikning -din shakli hozirgi paytda faqat badiiy uslubda me’yorlashgan. Vatan s ye v m a k d i n ortiq /Menga olamda shior bo’lmas (E. Vohidov). O’rin-payt kelishigi ham ish-harakatning bajarilish o’rni va paytini bildiruvchi vosita sifatida tilimizda uzoq davrlardan beri o’z vazifasini bajarib kelmoqda. Ђ. Karimovning qayd qilishicha, XX asrning boshlarida uni qo’llashda hozirgidan farq qiluvchi tomonlari bo’lgan : tushib qolish (eski sh a h a r hunarmand juda ko’p edi), kerak bo’lmaganda ishlatish (U vaqtda bobongiz ham h a yo t d a edilar), jo’nalish (K o’ z d a ko’rsatib), chiqish kelishigi (masalalalar yu z a s i d a muzokaralar bo’ldi) o’rinda (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 40-b.) qo’llash kabi. Hozirda esa bu qo’llanishlar adabiy til uchun me’yor emas.

«O’zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko’makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o’tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e’lon qildi – r a d i o o r q a l i e’lon qildi- r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og’zaki nutqdagi e’tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. Mana bu misolda esa -da va -dan munosabatlarini va farqlarini anglash yana ham qiyin: X o l a m n i k i d a n qolgan ro’molimni olib kelaman deb bu yoqqa chiqqan edi (A.Majidiy). «Xolamnikida qolgan ro’molim»mi yoki «Xolamnikidan olib kelaman» mi? Birinchisi to’g’ri bo’lsa, -dan ning ishlatilishi noto’g’ri, ikkinchi fikr nazarda tutilgan bo’lsa, so’zlarning joylashish tartibi boshqacha bo’lishi lozim edi. Ilmiy adabiyotlarda egalik qo’shimchalari -(i)m, -(i)ng, -i, -(s)i,-(i)miz, -(i)ngiz ekanligi ko’rsatilib, ularning variantlari ko’p emasligi aytiladi. Variantlarning ozligi esa ularning tilda me’yorlashishini osonlashtiradi. Bu o’rinda bizning maktab, sizning uy singari birikmalarda ham -ning tufayli anglashiladigan egalik mavjudligini e’tirof etgan holda, morfologik me’yor buzilganligini aytib o’tish lozim. Albatta, bu nutqiy, masalan, poetik talab bilan bo’ladi va uslubiy g’alizlik hisoblanmaydi. Vatanim manim, maktabing sening, uying sening birikmalari to’g’risida ham shu gapni aytish mumkin. Bu yerda ham poetik matn talabi bilan aniqlovchi-aniqlanmish o’zaro o’rin almashadi. So’zlarda ba’zan P shaxsda egalik va ko’plik qo’shimchalari yonma-yon keladi : kitoblaring, kitoblaringiz kabi. Og’zaki nutqda ba’zan kitobinglar so’zi ham quloqqa chalinib qoladi. Bu yerda ko’plik ma’nosini berayaptimi yoki hurmat ma’nosinimi? Odatda hurmat ma’nosi insonlarga nisbatan bildiriladi : opalarim – opamlar, onalarim – onamlar, tog’alarim – tog’amlar misollaridagi birinchi so’zdagi -lar ko’plik, ikkinchisidagi esa hurmat ma’nosini anglatmoqda. Buning ustiga hurmat so’zlovchining o’zidan yoshi kattalarga nisbatan ekanligi ham sezilib turadi. Yana qiyoslashda davom etamiz : ukalarim – ukamlar, singillarim – singlimlar, jiyanlarim – jiyanimlar misollaridagi ikkinchi so’zlarda qo’shimchalarning joylashishi g’alizroq va ular nutqda hurmatni bildirish maqsadida shu tarzda qo’llanilmaydi. Nutqda ularga nisbatan erkalash ma’qul ko’rinadi va mehribonlikni ifodalashning maxsus vositalari bor. Masalan: ukajonlarim, singiljonlarim, jiyanjonlarim kabi. Shunday ekan, singlinglar, jiyaninglar, kitobinglar, maktabinglar deb ishlatish maqsadga muvofiq emas. «O’zbek tili grammatikasi»da aytilgan mana bu fikr ham mulohazaning to’g’riligini tasdiqlaydi : «Asli hurmat formasi egalik affiksi tarkibidagi son ko’rsatkichini o’z o’rnidan ortga tomon siljitish natijasida yuzaga kelgan deb izohlash mumkin : avval egalik affiksining ikkinchi qismi holatida bo’lib, keyin esa egalik affiksining har ikki qismidan so’ng qo’shiluvchi affiks holatiga o’tgan» (O’zbek tili grammatikasi, 1 tom, 188-bet) O’zbek tilida morfologik ko’rsatkichlar orasida –cha, -gina, -choq, - chak, -chiq, -loq, -jon, -xon singari subyektiv baho shakllari ham mavjud bo’lib, ular «asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan hodisadir. Badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu formalarni ham og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan elementlar sifatida qarash ma’qul» (Sh o m a q s u d o v A. va boshq. O’zbek tili stilistikasi, 103-bet) Shunday ekan, ularni boshqa vazifaviy uslublarda me’yor sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Prof. Yo.Tojiyevning «O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so’z turkumi doirasidagi me’yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina –chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, -boz, -paz, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -parvar, -do’z, -bon, -xon, -parast kabi qo’shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so’zlar qo’shilganda me’yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko’rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi –

Masalan. 324-bet). oltilarcha. yetti sonlariga qo’shiladi va jamlik ma’nosini bildiradi. dastali – dastalik. Lekin sonlarning ma’no va grammatik jihatdan farqlashga xizmat qiladigan –ta. -al. Faqat u. – Toshkent. vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me’yorlashgan. -kor. -tacha qo’shimchalari ham odatda o’n dan boshlab yuz. Uning boshqa sonlarga qo’shilishi me’yorning buzilishi sanaladi. o’n birtacha. ondan/onlardan. munda/munlarda. bandli – bandlik. -mand. -ta va –(i)nchi qo’shimchalari o’zbek tilidagi barcha sonlarga qo’shiladi va bu me’yor sanaladi. ming. 12-62betlar). 1 tom.lar adabiy tilda so’zlashuvchilar nutqida. O’zbek tilining badiiy uslubi. -larcha. sifat yasaydigan –li va turli so’z turkumlariga qo’shilib ot yasaydigan –lik qo’shimchasini birbiridan farqlaymiz : aytarli – aytarlik. -larcha. mun – muning/munlarning. haftali – haftalik kabi. besh. serzardali – serzardalik. Shu bilan birga. O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. Olmoshlar me’yoriga kelganda Ђ. -iy. me’yor sanalgan on – oning (onlarning. -lig’. buni/bunlarni. Binobarin. -gan. -parvar. Ayniqsa so’zlashuv nutqida otlarga qo’shilib. bu. -dor. -(i)nchi kabi maxsus shakl yasovchi qo’shimchalar mavjudki. no. faqat birlikda qo’llanadigan bunga. onlarni. T i x o n o v A. million kabi yirik miqdordagi sonlarga qo’shiladi (O’zbek tili grammatikasi. ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha faolligi seziladi. o’n birlarcha deyish o’zbek tilida odat emas. barcha uslublarda ishlatilsa-da. -ik. Masalan.somsapaz. O’zbek tilining morfem lug’ati. –ala qo’shimchasi ham 2 dan 7 gacha bo’lgan sonlarga qo’shiladi. bundan/bunlardan.Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» asariga tayanib aytish mumkinki. shunda. deyarli – deyarlik. mantichi – mantipaz. -luq. -parast. Chunki bir dan o’n gacha bo’lgan sonlarda aniqlik kuchli bo’lib.. munga/munlarga. Vaholanki ularning vazifalari va anglatgan ma’nolari xususida har bir misol asosida batafsil gapirish mumkin (Ђ u l o m o v A. sallali – sallalik. -viy. umumiylik. 1 tom. Sanoq sonlarga qo’shiladigan va chamani bildiradigan –lab. shun– shuning/shunlarning. olmoshga o’tadi (Bu haqda yana qarang : O’zbek tili grammatikasi. onga/onlarga. oltitacha. olti. shunga/shunlarga. mundan/ munlardan so’zlarining ko’plikni ifodalovchi hamda mu bilan boshlanuvchi shakllari hozirgi adabiy tilimizda tamoman qo’llanmasligini. ser-. Bir soniga qo’shilganda esa sonlik doirasida chiqib. muni/munlarni. -omuz. sifat so’z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me’yorlashganligini ayta olamiz. Shu o’rinda yana bir holatga e’tiborni qaratish zaruriyati bor. -lab. – Samarqand. to’rt. Shuning uchun ham bu sonlarning morfologik me’yori xususida so’z yuritish oson kechadi. ularning biri o’rnida ikkinchisining qo’llanilishi ayrim uslubiy chegaralanishlarni. bunga/bunlarga. o’n birlab. -iv. 428-429-betlar). – Toshkent. ilmiy . keyingi yuz yillikda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lgan emas. farzandli – farzandlik. Oltilab. xosliklarni keltirib chiqaradi. Q o’ n g’ u r o v R. etikchi – etikdo’z kabilar (T o j i ye v Yo. shuni/shunlarni. ularning sonlarga qo’shilishida o’z me’yorlari bo’lib. qasidachi – qasidago’y. Badiiy uslubda esa –lik qo’shimchasining –liq. shundan shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz. shirali – shiralik. –ov qo’shimchasi ikki. maslahatchi – maslahatgo’y. ba-. bunda/bunlarda. Ularda faqat qo’llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim. -simon. bunda. jildli – jildlik. Sonlar o’zbek tilida ozchilikni tashkil qiladi (ular 23 ta). -lug’ kabi variantlari ajralib turadi (K a r i m o v S.ala. shu ko’rsatish olmoshlarining tarkibida asrimiz boshlarida bitta –n tovushi orttirilib. onda/onlarda. Olmoshlarning qo’llanilishi barcha vazifaviy uslublarga xos. -shunos affikslarining ilmiy. oni). shunda/shunlarda. . jamlash ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi. -on. Masalan. ana shu me’yoriy holatlarni bir-biriga aralashtirmaslik lozim bo’ladi. shundan/shunlardan. serbargli – serbarglik. bunda. uch. sifat yasovchi qo’shimchalarning asosiy qismi umumiste’moldagi birliklar bo’lib. shunga.. Qolgan holatlarda me’yor buziladi. 1992. 327-bet). 1977. -ov. 53-54-betlar). 1987. bun – buning/bunlarning. Misollar tahlilidan kelib chiqib.

– Bilib qo’y. shu o’rinda olmoshni qo’llashdagi grammatik me’yorning ataylab buzilishi badiiy adabiyot tilida kuchli uslubiy vositaga aylanishi mumkin. Ko’rinadiki. u aslida misgar) qo’shimchasini ham eslashga to’g’ri keladi. biz unga qo’shilamiz (R. Yosh narsani sil qilib. Ammo ular bu vazifani alohida .Kojina morfologik sinonimlarning hammasini stilistik sinonim sifatida qarash mumkin emas demoqchi bo’lsa. «O’zbek tili grammatikasi» ning fe’lga bag’ishlangan qismida ham. binobarin. o’zini katta olish ma’nosida me’yor sanaladi : . qutqazmoq-qutqarmoq . .alohida olingan so’zlarda bajaradi. Omonimlik holatni yuzaga keltirgan o’t so’zi birinchi holatda o’tish (o’ yumshoq. deb gap tarqataman. til oldi). Bu o’rinda biz ishning hajmini hisobga olib. A. Tixonov. Ketkazmoq. Ђulomov. -qaz qo’shimchalarining bir ko’rinishi sifatidagi -kar. K. Nutqda. Masalan. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen (O. Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» da ham ular -gaz qo’shimchasining variantlari. Jim!! …Gap bitta.daraxt ko’chatlarini o’tqazmoq.Qo’ng’urov). -qar (ammo bu miskar so’zidagi -kar emas. Ana shuning uchun ham ularni farqlamasdan ishlatish ma’noning. Shu o’rinda bir misol xarakterli hisoblanadi. Ilmiy uslubda biz so’zi kamtarlik ifodasi sifatida me’yor sanalsa. ajalidan besh kun burun o’ldirmang! H o j i. ertaga xotinim o’ldi.Ma. jim… Eshitiladi!! K i m yo . qizimga rahm qiling. so’zlashuv va badiiy uslubda maqtanchoqlik.uslubda men o’rnida biz ishlatiladi va u kamtarlik alomati sanaladi : Zero. O’ tovushining ikki xil talaffuzi nafaqat ma’noning. me’yorning buzilishiga olib keladi. shu bilan birga. chiqazmoq-chiqarmoq. ich. Shu o’rinda –kaz. Tahlilni davom ettiramiz.dedi va kuldi. Yirik so’z turkumlaridan sanaladigan fe’lning qo’llanishida me’yoriy holatlarni belgilash katta tadqiqotlarni talab qiladi. Yetti uxlab tushiga kirmagan kunlarni ko’radimi endi sho’rlik qizim… H o j i. deb ovoza qilish ham qo’limdan keladi! Uqdingizmi. indinga to’y. Bu qo’shimchalar bir so’z o’zagiga qo’shilishi ham mumkin: o’tkaz-o’tqaz kabi. Ovozingizni ko’tarmang. bu haqda birovga og’zingizni ocha ko’rmang! Shu kundan boshlab xotinim kasal. Bu ikki xillik aslida -gaz qo’shimchasining yuqoridagi variantlari bilan emas. hatto bir so’z misolida bir uslub uchun me’yor hisoblangan holat ikkinchi bir uslubga mos kelmaydi. Me’yorning. Ayni paytda. xolos. so’zlardagi ma’no ikki xil: o’tkazmoq . o’tkazmoq-o’tkarmoq. o’tirtirish/o’tirg’izish (o’ qattiq. balki so’z o’zagidagi ma’nolar bilan bog’liq.Yashinning «Nurxon» pyesasida hamisha xotinini senlab gapiradigan Hoji bir o’rinda uni sizlaydi va bu usulni nutqiy vaziyatdagi holat va kayfiyatni ifoda etishning favqulodda kuchli quroliga aylantiradi: K i m yo. fe’lning orttirma darajasini ko’rsatuvchi birliklar sifatida talqin qilinadi.N. ayniqsa so’zlashuv jarayonida o’zaro farqlanmaydigan -kaz va -qaz qo’shimchalarini olib ko’raylik.Yoqubov). amir. o’tqazmoq . Haqiqatdan ham shunday. agar biror narsa payqab qolsam.elektr simlarini o’tkazmoq. bitkazmoq deyilish mumkin bo’lgan holda ketqazmoq. til orqa) harakatlari bilan bog’liq holda yuzaga kelgandir. ayrim fe’l ko’rsatkichlari misolida me’yoriy buzilishlarning yuz berishini va buning nutqda salbiy natijalarga olib kelishi mumkinligini ko’rsatib o’tamiz. Ammo bu yuqoridagi fikrni inkor qilmaydi. uning ishtirokidagi so’zga qo’shiladigan qo’shimchaning ham farqlanishiga olib kelgan. aylanay xotin!. Jon otasi. R. A. Chunki lug’atlarda bitkazmoq-bitkarmoq.. bitqazmoq deyish me’yorning buzilishi sanaladi. Chunki ular bu yerda ham bir xil grammatik vazifani bajarmoqda. har bir fikrimiz isboti uchun badiiy adabiyotdan ko’plab misollar keltirishga harakat qildik yoki M.

rivojlanmoq hamda qudalashmoq. xoslanmoq – xoslashmoq.. Gavdalanmoq.siyqalashmoq. ularda yuqoridagi qo’shimchalarni o’zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo’lmaydi. uzoqlanmoq – uzoqlashmoq. K a r i m o v S.oydinlashmoq. ochliklarni o’ t k a r d i n g i z (N. siyqalanmoq .soddalashmoq. Zulfiya «Asarlar» to’plamining II tomligida qutqarmoq ni 7 marta. sizlashmoq.loyqalashmoq.(i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla . va boshq .kabi variantlar mavjud (I b r o h i m o v S. Qobul).tetiklashmoq.moslashmoq. sog’lomlanmoq . 445-446-bet). qo’shilmoq va boshqalar. fe’l hosil qiladi va odatda o’zlik darajada bo’ladi: shodlandi.(i)n. 1976. rozilashmoq. bu o’rinda gap butunlay boshqa masalada . juftlanmoq . shodlanmoq. -kar/-qar qo’shimchasi ayrim so’zlar misolida tilimizda –kaz/-qaz ga nisbatan turg’unlashib va faollashib bormoqda: Onadek tug’ma azoblarni. la+sh shaklida bo’lib.ravshanlashmoq. soddalanmoq . razillanmoq . Ammo ularning qo’llanilishida aylanmoq – aylashmoq. ker – kerish kabi» deyilgan (O’zbek tili grammatikasi. birinchisi sifat va sonlarga qo’shilib. gaplashmoq. Ikkinchisi birgalik darajadagi fe’l hosil qiladi: yordamlashmoq. muvofiqlanmoq . Shu sababli ular lug’atlarda ham aks etmagan. xastalanmoq – xastalashmoq.sog’lomlashmoq. O’zbek tilining imlo lug’ati – Toshkent: FAN. joylanmoq . O’zbek tilining chappa lug’ati – Samarqand. xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi. sekinlanmoq sekinlashmoq. foydalanmoq. O’zbek tili morfem lug’ati. moyillanmoq . zichlanmoq . 1981.(i)l affiksi yordamida obyektli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq. loyqalanmoq . Agar shunday qilinsa.. chiqarmoq ni 14 marta qo’llagani holda.la+n.yovuzlashmoq. Chunki so’zlarning ma’nosidagi va fe’llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi.joylash. Ammo. tinglandi kabi. Q o’ n g’ u r o v R. yengillanmoq – yengillashmoq. Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko’rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq. jipslanmoq . butunlanmoq – butunlashmoq. ba’zan .. Misollar tahlili bu qo’shimchaning hamma vaqt ham -kaz va –qaz ning o’rnini bosa olmasligini ko’rsatadi. Ammo bu qo’shimcha haqida nomi yuqorida tilga olingan ikki adabiyotda ham hyech narsa deyilmagan. ulanmoq – ulashmoq. otlandi. achchiqlanmoq – achchiqlashmoq. taranglanmoq . So’zlarning ana shu shakllari imlo lug’atlarda o’z ifodasini topgan va ularda o’zlik nisbatda qo’llanilayotgan –lan/-lash qo’shimchalarini sinonimlar sifatida qarash. Ular aslida . Masalan. Endi bir necha og’iz so’z -lan va -lash qo’shimchalari xususida.ularning o’zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti. Bu narsa uni –kaz /-qazning dialektal variantini sifatida tushunishimizga asos bo’ldi. uvoqlanmoq – uvoqlashmoq. 1968). R.juftlashmoq. A h m ye d o v A. jarangsizlanmoq . . Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati.jarangsizlashmoq. Ayni paytda yana bir narsani ta’kidlab qo’yish lozimki. «O’zbek tili grammatikasi»da «O’zlik daraja formasi asosan . Bu hol ayniqsa chiqarmoq va qutqarmoq so’zlarida yaqqol seziladi. 210 va 259-b. tetiklanmoq . loylanmoq .). tezlanmoq – tezlashmoq. ishqalanmoq – ishqalashmoq.loylashmoq.joylashmoq. ruhsizlanmoq ruhsizlashmoq. 1 tom.. tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq. Bir-ikkita fe’ldagina o’zlik daraja formasining .moyillashmoq. vahshiylanmoq – vahshiylashmoq. B ye g m a t o v E.zichlashmoq. binobarin. moslanmoq . o’tkarmoq deb ishlatish joiz emas. T i x o n o v A. Chunki ularni yuqoridagiday tarzda ishlatish mumkin bo’lgani holda ketkarmoq. takomillanmoq – takomillashmoq.). yovuzlanmoq . yutkarmoq. ravshanlanmoq . xayrlashmoq singari (Ђ u l o m o v A.jipslashmoq. oydinlanmoq . qutqazmoq va chiqazmoq so’zlarini qo’llagan emas (Q o’ n g’ u r o v.muvofiqlashmoq.-Toshkent. dadillanmoq – dadillashmoq.razillashmoq. sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki. O’qituvchi. 427 -b. me’yor butunlay buziladi. ko’maklashmoq so’zlarida esa mazkur qo’shimchalarning o’rnini almashtirish ham mumkin emas. tartiblanmoq – tartiblashmoq. bunday qo’llanishlarni me’yoriy holat sifatida anglash mumkin..taranglashmoq. suyuqlanmoq suyuqlashmoq. maqtanmoq.

beadabona – beadablarcha. Shunga qaramasdan. misollar tahlilida bu uch qo’shimcha sinonimiyasida nutqiy me’yor asosiy o’ringa chiqishi ma’lum bo’lib qoladi. ma’yusona.deyiladi «O’zbek tili grammatikasi»da. o’z formasini o’zgartirmaydi. garchi grammatik jihatdan qo’pol xato hisoblanmasa-da. Misollarga murojaat qilamiz: ayyorona – ayyorlarcha – ayyorcha . 1 tom. ularning nutq jarayonidagi me’yorlashishini. Chunonchi fors-tojik tilidan kirib kelgan –ona qo’shimchasining ishlatilishi misolida ana shu masala mavjud. jinoyatkorona. xiyonatkorona. g’oyibona. badbaxtona. muhibchasiga.. zaifchasiga. betarafchasiga. devkorona. muzaffarona. -larcha qo’shimchasini qo’shish to’g’ri bo’ladi va ularning ishlatilishini me’yor hisoblash mumkin. zohidona. muloyimona. johilchasiga. Buning sabablari bor. Dabdurustdan qaraganda shundayligi ham to’g’ri. faqirona – faqirlarcha. donishmandona. xolisona. oqilona. Yerni tekislashdi gapida ma’no ham. g’olibona. Boshqacha aytganda. tashabbuskorona. ehtiyotkorona. Bundan ana shu so’zlar doirasida ular sinonim emas ekan. degan xulosa kelib chiqmaydi. ma’sumona. ig’vogarona. mastona – mastcha. majnunona. sitamkorona. bahodirona – bahodirlarcha. dilbarona. Ravishlardagi ana shu o’zgarmaslik uning qo’llanishidagi uslubiy xilma-xillik bo’lishini chegaralaydi.-lan/-lash qo’shimchalari masalasida uchinchi bir nozik jihatga ham e’tibor qilishga to’g’ri keladi : tekislanmoq – tekislashmoq so’zlarini olib qaraylik: yer tekislandi. odilona. mag’rurona – mag’rurchasiga. turg’unlashishini osonlashtiradi. Bunda har ikkala qo’shimcha o’zlik nisbati ma’nosini beradi. go’dakona – go’daklarcha – go’dakchasiga. xoloskorona. muloyimchasiga. Chunki bu ham tilimizning nutq jarayonidagi imkoniyatlarini ko’rsatishga xizmat qilishi tabiiy. payg’ambarona. razilona. pahlavonona – pahlavonlarcha. Yana bir jihatga e’tibor beraylik – yer tekislandi. kamtarona. xoinona – xoinlarcha. johilona. Ammo adibona. Faqatgina shu narsani ta’kidlash zarur bo’ladiki. dilovarona. bu so’zlarning deyarlik barchasiga. yer tekislashdi gaplarida yer o’zo’zidan tekis bo’lib borgan yoki tekis bo’lib qolgan ma’nolari anglashiladi. birikma hosil qilganda. san’atkorona. takabburona. mug’ombirona. birodarona – birodarlarcha. dadilchasiga. O’zbek tilida ravishlar uslubiyati va me’yori haqida olimlarimiz haligacha o’z mulohazalarini bildirishgan emas. Lekin –chasiga qo’shimchasi haqida bu gapni aytish hamma vaqt ham to’g’ri emasday ko’rinadi. mag’rurona – mag’rurlarcha. faqatgina oshkor va g’oyib so’zlarini istisno qilgan holda. -chasiga qo’shimchalarining qo’shilishini o’zbek tili va imlo va morfem lug’atlarida uchratmadik. do’stona – do’stlarcha – do’stchasiga. mardona – mardlarcha – mardchasiga. biz nutqimizda so’zlarni. lutfkorona. zolimona – zolimlarcha. Ammo qator misollarni tahlil qilib. Mas. riyokorona. ojizona. 528bet). betarafona. zaifona. Shunday ekan bu qo’shimchalarning me’yoriylik darajasini belgilash ancha qiyin kechadi. Ammo u belgilanishi lozim. 1 tom. botirona – botirlarcha – botirchasiga. hyech qanday so’z o’zgartuvchi affiks olmaydi» (O’zbek tili grammatikasi.ya’ni ravish biror so’z bilan bog’lanib. g’aribona kabi so’zlarga –larcha. makkorona. Shu bilan birga. qahramonona – qahramonlarcha – qahramonchasiga kabi variantlar tilimizda yashab kelayotganligi imlo lug’atlarda qayd etilgan. Bu qo’shimchaning o’zbek tilidagi –lar va –chasiga qo’shimchalariga teng kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd qilib o’tilgan (O’zbek tili grammatikasi. firibgar – firibgarlarcha – firibgarchasiga. go’dakchasiga. fidokorona. isyonkorona. «Ravishning asosiy belgisi uning o’zgarmasligidir. ayrim misollar yordamida ravish so’z turkumiga oid so’zlarda ham me’yor muammolari mavjudligini kuzatish mumkin. . albatta. mohirona – mohirlarcha – mohirchasiga. mutakabburona. tajavvuzkorona – tajavvuzkorlarcha. jasurona. Bu gapdagi –lan da majhullik ham bor. 532-bet). oshkorona. nisbat ham o’zgaradi. badbaxtchasiga. iblisona – iblischasiga – iblislarcha...ayyorchasiga. til faktlarini me’yor prizmasidan o’tkaza boshlagandan so’ng bu qarashning ayrim izohtalab o’rinlari ham ma’lum bo’lib qoladi. namoyishkorona. Demak bu o’rindagi tekislashmoq ni birinchi gapdagi tekislashmoq bilan bir narsa deb bo’lmaydi.

tajavvuzkorchasiga. ojizchasiga. oqilchasiga.nutqiy jarayon hal qiluvchi vazifani o’taydi.: dehqonchasiga. shakl hosil qilish va o’zaro grammatik munosabatlarga kirishish imkoniyatining kengligi tabiiy ravishda ayrim me’yoriy muammolarni ham keltirib chiqaradi. dehqonlarcha tarzida tilimizda faol ishlatilishi bilan birga dehqonona deyish me’yorlashgan emas. binobarin. xolischasiga. oshkorchasiga. ularni tahlil qilishi. Ma’lum bo’ladiki. Ayrim holatlarda ba’zi shaxslar va badiiy adabiyot tilida qo’llanganda ham ularni ommalashgan. nome’yoriy holatlarni bartaraf etish yo’llarini izlashi va piravordida ilmiy asoslangan ma’qul variantlarni amalda qo’llashi va boshqalarga tavsiya etishi zarur bo’ladi. sitamkorchasiga. tilimiz morfologik shakllarining so’zlardagi yasalish. 6-ma’ruza: S i n t a k t i k m ye ‘ yo r R ye j a: 1. ravishlar me’yori haqida ham so’z yuritish mumkin.mas’umchasiga. Ularning me’yoriy holatlarini belgilashda xuddi boshqa so’z turkumlarida bo’lgani singari. me’yorlashgan deb aytish qiyin. Shunday qilib. Mas. Sintaktik me’yor tushunchasi. yuqorida bildirilgan mulohazalardan xulosa qilishimiz mumkinki. Bu qo’shimchalarning ishlatilishida ba’zan yuqorida aytilganlarning aksini ko’rish ham mumkin. Bo’lajak mutaxassis sifatida filolog talabalar bu muammolarni ilg’ab borishi. g’aribchasiga tarzida qo’llashga odatlangan emasmiz. olimchasiga. ma’yuschasiga. matn . chegaralangan tarzda bo’lsa-da. muzaffarchasiga. xoinchasiga. razilchasiga. namoyishkorchasiga. . g’oyibchasiga.

ayron ichgan tutildi. Inversiya. Mas.2. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda. 266267-betlar). adi-badi aytishmoq. Bu xususiyat. 5. deb hisoblaylik. avvalo. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. Shuningdek. it hansirarkan. Badiiy matnda sintaktik me’yor. 4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi. grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Ilmiy. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A.Mamatov. so’zlashuv uslublarida me’yor. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. So’z birikmalarida. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Poetik sintaksis. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. . bildim dedim tutildim. Gap qurilishining sintaktik me’yori. Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. 6. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. Nasr va nazmiy matn va me’yor. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. – Toshkent. 7. avzoyi buzilmoq. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq. me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib. adabini yemoq. binobarin. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. avjiga minmoq. .. 1991. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. janjal boshlagan Turdali.E. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. Uslublar va gap qurilishi. Inversiya. amalga oshirmoq. asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda. gapda so’z tartibi. 3.deydi A. To’g’ri tartib. «Odatda. ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini. ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi.

uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. g’isht devor kabi. kino ko’rmoq. o’ta aqlli odam. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. aqlli odam. 1975. Binobarin. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. moslashuvli shakllari mavjud. masalan tushum kelishigining – i (n). Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. Xudoyberdiyeva). 36-bet). jigar rangli sumka. . kitob o’qimoq. Demak. me’yor buziladi. movut (material)dan yasalgan chakmon. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. mol boqmoq. qora ko’zli bola. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. sigir sog’moq. nihoyatda kuchli shamol singari. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. Tildagi tejamkorlik. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. movut chakmon. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. zardan tikilgan do’ppi. orden lentasi. -qa. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. jo’nalish kelishigining – a.nung. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. g’ayratli yigit kabi. do’stga ishonch. chiqish kelishigining – dan. kulgili holat. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. Oripov). chilvir belbog’. 1 tom – Toshkent. sinf jurnali. Mabodo qabul qilinib. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. kitob varag’i. qaratqich kelishigining –(i) m. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. muomalada ommalashmasdan. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. zar do’ppi. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. . xo’jalikka rahbar. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. boshqaruvli. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. qora ko’z bola. Shuni ham aytish kerakki. -na. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. paxta termoq kabi. -g’a.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. rangni emas. Yana: Qarshingda turibdi u mr i m bir kuni (J.Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. Agar tavsiya etilgan. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. . oilaga bosh kabi. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. ommalashsa. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. Kamol). juda g’ayratli ayol. Masalan. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki.n. Ayni paytda. . jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi.

albatta.nomz. Hatto bizning uy.da qo’shimchasi bo’ylab. ukang. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. ichra. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. . Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. ukam. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). qarab. Ђulom). O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (Ђ. haqda.avtoref. uning ukasi. Ammo ayrim holatlarda. qahqaha bilan to’ldi). . ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. bizning mahalla. bo’yicha. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy xususiyati: Filol.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh).ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. 2001. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. to’g’risida. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. . unga burildi / u tomon burildi. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. Bu masalaning uslubiy tomonlari. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. bunday bo’lmasligi ham mumkin: Ђururing sig’maydi po’lat teringga. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. bilan.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. deyish mumkin bo’lgan holda. bizning maktab tarzida qo’llanishi. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi.Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. orqali. . o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). . sening ukang. – Samarqand. 17-bet). R. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. ukasi kabi. osha. ichra.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi.dan qo’shimchasi sababli. Yuqorida ta’kidlaganimizdek.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. Ular bizning uy. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. …dis. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. qadar kabi . . ularning sevgisi kabi.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. bilan. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi.fan. tufayli. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . uzra. bo’ylab. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. sizning sevgingiz.

Chunki. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. Uchinchi tomondan. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. «So’zlar tartibi. – Toshkent. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. 184-bet). – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. Masalan. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. – Samarqand. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. albatta belgili qo’llanilishi kerak. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. 178-bet). O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. 1975. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. 97bet). . . P tom. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. 1975. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. Qadar. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z.ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. Binobarin. Gapning bu shakllari nutqda. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan bo’lishidan qat’iy nazar. P tom. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. tabiiyki. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi.

to’g’ri bo’ladi. shu qolib nima bo’ladi. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum.Modomiki. ovqatni oling. dasturxonga qarab o’tiring. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. Tafakkurda umumiy tarzda. qani. . Masalan. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. Shu bilan birga. Buning ustiga. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. olib o’tiring. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. mehmon. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. mehmon. qani-qani. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. Darhaqiqat. fikr-mulohazalar. ovqatdan oling. olib turing. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. Ayni paytda. mehmon. agar sinchiklab tahlil qilinsa. alohida olingan gap. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. It . ayniqsa. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. munosabatlarning. marhamat. Keyingi ikki misoldagi. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. ovqatdan tanavvul qilib turing. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. boshladik. yeb o’tiring. jumladan o’zbek tilida ham. dasturxonga qarang. Demak. Olimjon). oling mehmon. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. ovqatga qarang. Ђafurov. marhamat qiling. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. qolmasin. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. Millatning billurlanishi). yeb turing. iste’mol qiling. Boshqacha aytganda. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. do’stlarim (qo’shiqdan). Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. oling. boshlang.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr .

imónsiz. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. Shu bilan birga. 51-bet). «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. g’azab. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. Parchadagi imonsiz. – Toshkent. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. tashvish. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. Boshqacha aytganda. N u r m o n o v A. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi.Komilova). menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma.. aziz onajon (D. v i j d o n s i z. yalinish. imonsúz. Yomondin qoch. yomondin qoch. Tilimizda. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. 51-52-betlar). yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchúq) ot. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. gumon. qo’y! Qo’ygin. . ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. N u r m o n o v A. s a n ch i q andin. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. Mas. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. hayotim. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib.Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. tahlillar. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . buyruq. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. Sintaksis. 49-bet).. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. bu da’vat har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. siz aziz inson / Kamolim. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. qo’ygin! Qo’ygin. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. siz vijdon. N u r m o n o v A. O’sha asar. xolisona so’rash. ohang xususida. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. taajjublanish. iltimos. vijdonsúz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. garchand shaklan bir bo’lsa ham. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. mensimaslik. darak. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. Masalan. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. avrash. ko’ndirishga harakat qilish. O’sha asar.. 1995. degan qoidaga amal qilib. Siz imon. achchiqlanish. vijdónsiz tarzida talaffuz qilinsa. Darhaqiqat. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi.

O’zb»). oni – shaxmatistы deyish shart. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi.Ђulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. 24-bet).Ђulomovni .Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi.ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sánchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. Demak. – Buxoro. qo’shimcha tejaladi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan Ђ. nohissiy bo’lsa. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. aytaylik. Yuqoridagi maqola. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. ta’kid nazarida tutilsa. Darvoqye. Shu o’rinda. Oni – shaxmatistы. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentы. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. Shunday ekan. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. ular shaxmatchilar.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. vaziyat talabidan kelib chiqib. Ђulomov tomonidan – S. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. 1998. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. Ђ. Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. ohang farqlaydi. A. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentы. 25-bet). Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. A. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. Negaki. oni – student. o’zbek tilida ular studentlar. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi.K. dadamlar keldi – aytaylik. boshqa vosita qo’llanadi. Shunday ekan. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. ular student. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. Shu faktning o’ziyoq A. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. Bizningcha. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. O’zbek tilida bayon oddiy. –lar emas. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). u darajada emas. Ђulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. har bir kishi nutqida. – Uchqun va Tolib artist.

ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Oppoq tong otmoqda. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Orzularim mavjlana shu dam. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. shu bilan birga. mazmuniga. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. Tong otmoqda.o’zbek tilining nafaqat grammatik. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Ayni paytda. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi.yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Kesimning odatda III shaxs. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. yoz mevasi – qish xazinasi). Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. Bahor. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. ehtiros. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki.da. Masalan. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. keyin so’yla) me’yoriy holat. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. (Oz so’z – soz so’z. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Misollar tahlilidan yana bir narsa . Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Oppoq tong. Orzularim mavjlanar shu dam. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. Izohlovchilar . aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. Faqat farqi shundaki. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. aksincha. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. Tong. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X.

Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. Demak. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. Qaysi holatni . jimlik. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». Shu narsa ham muhimki. Rahmat olgan omondir. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. ikkinchi holatda gap. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. cho’ziqlik. – Toshkent. Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub.uchramaydi. So’z tartibi esa turg’un. Gap: Qaysi yil edi. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. belgisiz ishlatiladi. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. binobarin. oydin kecha. tenglik. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. yodimda yo’q. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. davomlilik. kech kuz so’z birlikmalari. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi.avtoref. Tabiiyki. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. zidlash mazmuni.39-41-betlar). «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. alar hasaddin ittifoq qilib. parallelizm yorqin sezilib turadi. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. Mard bir o’lar. Qiyoslaymiz: oppoq tong. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. Demak. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. o’sha davr normasini aks ettiradi». o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. la’nat olgan yomondir singari). Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. Gap ko’p – ko’mir oz. Erajni o’lturdilar».f. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. Kech kuz. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. Olimning ta’kidlashicha. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.1990.d-ri …dis. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. nomard yuz o’lar kabi).

bu. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. Po’latov. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. Stilistika xudojestvennoy rechi. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. yo’q. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. ta’sirchanlik. bu qarashning ham nisbiy ekanligini.I. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. Xolmat ota … Xolmat ota (K. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. aytaylik.N. qarz bo’lib yashash demakdir. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish . adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. ko’rsavod-ye! Dotasiya.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik.. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. Bu masalaga A. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. Masalan. s. Murod). Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi.). o’z-o’zidan ayonki. davlat qaramog’ida yashash…. Tildagi ega-kesimlik. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. masalan poetik matnda. M.1961.me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. s. albatta. aniqlik. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy.80. Chunki. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. Yashin). birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. 1983. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. Yo’q…. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining qat’iy tartibi bilan farq qiladi.). bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi.I. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida.. – M. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. Stilistika russkogo yazыka. Masalan.N. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. ha! (T. To’g’ri. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. qo’ying – ey. nutqiy vaziyat.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz.66. – M. Masalan: Xolmat. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi.axir.

so’zlovchining harakatlari. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. sak va massaget elatlari yashaganlar. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi.. Uslubiy mezonlar. 2. 1991). – Toshkent. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. miloddan avvalgi YII. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. 111-151-betlar). barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. Adabiy me’yor va uslub. Chunki. 6 . ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik.uchun qarang: O’rinboyev B. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. eng muhimi. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. Arrian. mantiqiylik. 1984. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. 4. – Toshkent. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. . Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. to’liqligi. mantiqiy izchilligida. Strabon.sinf). Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. baqtriyaliklar. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. 7-ma’ruza: U s l u b i y m ye ‘ yo r R ye j a: 1. O’rinboyeva D. Biz odatda to’g’rilikni. xorazmliklar. xolos. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). 3. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. aniqlik. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. Uslubiy me’yor tushunchasi. Uslubiy me’yorlarning erkinligi. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini.

sintaktik normalar – so’z birikmasi. fonetik normalar – fonema.5. uslubiy me’yor deganda tildagi birliklarning har bir nutqiy mavzu va vaziyatga mos tarzda qo’llanilishi tushuniladi. nutqiy jarayonda har bir til birligi uslubiy vosita bo’la oladi. Ammo bu me’yorning nozik tomonlarini tushunib olish adabiy til me’yori tizimidagi boshqa xususiy me’yorlarni anglashga nisbatan bir qadar og’ir kechadi. Demak. so’zlovchi va yozuvchining o’z niyati va muddaosidan. u umumiy me’yor sirasidagi xususiy me’yorlarning bir ko’rinishi hisoblanadimi. – Toshkent. Xo’sh. Uslubiy normalarda ham mana shu kabi material. nutqiy jarayon va vaziyat belgilaydi. Qisqa xulosa shu bo’ladiki. Tayanch so’z va iboralar : Vazifaviy uslubilar : so’zlashuv. Angladikki. u og’zaki va yozma bo’lishidan qat’iy nazar. ya’ni o’z til birliklariga egadir. til birliklarini qo’llash. Lekin bu mushkullikdan qat’iy nazar uslubiy me’yor to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lishimiz uchun uni adabiy til me’yorlari qatorida hisoblay olamizmi. Bu birliklarni tanlab ishlatishga bo’lgan so’zlovchi yoki yozuvchining individual ehtiyoji ularning o’z uslubini. agar kengroq doirada olib qaraladigan bo’lsa. Aytilganlarni uslubiy me’yorni anglashdagi birinchi bosqich deyish mumkin. gap. birikmalar bormi? Birinchi qarashda har bir uslub o’z mustaqil vositalariga egadek tuyuladi. badiiy uslublar va me’yor. funksional – vazifaviy uslublarni keltirib chiqaradi. 78-79-betlar). mavzu. tanlab ishlatish imkoniyati uslubiyatni yuzaga keltiradi. tildagi har bir vosita uslubning shakllanishi uchun material bo’la olishi mumkin. morfologik normalar – morfema. uslubiy me’yorning o’zi nima va uni qanday tushunishimiz kerak? Ma’lum bir nutqiy vaziyatda. Uslublardagi me’yoriy va nome’yoriy vositalar. nutq mavzusi va mazmunidan kelib chiqib. 6. publisistik. Nutqning shakllanishida sharoit. ana shu elementlarni ijtimoiy hayotning ma’lum sohalarida qo’llash bu sohalarda tobora xoslana boradigan vazifaviy chegaralanganliklarni. Masalan. degan savollarga javob topishimiz lozim bo’ladi.Begmatov shunday izohlagan edi : «Ma’lumki til sohalariga ko’ra normalar o’z materiali. Boshqacha aytganda. dunyoqarash. Adabiy norma va nutq madaniyati. so’z yasash normalari – yangi so’z va so’z formalari singari. Aslida esa bunday vositalarning yo’qligini ko’ramiz» (B ye g m a t o v B. Uslubiy mezon. ijtimoiy muhit. o’zbek tili sohalaridagi me’yorni namoyon etuvchi til vositalarining uslubiy me’yor doirasida yaqqol ko’zga tashlanib turmasligi uni alohida me’yor sifatida tushunishimiz va fahmlashimizni qiyinlashtiradi. Ularning me’yoriy darajasini esa. Uslubiy me’yor to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish ham filolog talabalar uchun muhimdir. bu xususiy me’yorlar orasidagi mavqyei qanday va uning o’zbek nutqi madaniyatining takomillashib boruvida xizmati nimadan iborat bo’ladi. binobarin. Uslubiy me’yor va til uslublari. Buning sababini E. Yuqoridagi savollarga javob berib bo’lganimizdan so’ng masalaning ana shu jihatiga kengroq to’xtalamiz. leksik normalar – so’z (leksema). ilmiy. 7. 1983. rasmiy. va boshq. tilni bilish darajasi. grafik normalar – grafema. . agar hisoblansa. xuddi boshqa til me’yorlarida bo’lgani singari. Nutqiy oppozisiyalar.

Aytilganlardan. . orfografik. Hatto keyingi almashtirishlar tufayli ifodada mantiqsizlik ro’y bermoqda. Olimning o’z mulohazalarini qanchalik ehtiyotkorlik bilan bildirayotganidan qat’iy nazar uslubiy me’yorni ham yuqorida sanab o’tilgan adabiy til me’yorlari qatorida hisoblashga asoslar bor. (Uni) ukamning uyida ko’rdim. Ukamni (o’z) uyida ko’rdim. Farqlanmaslikning oqibati mana bu misolda yana ham aniq bilinadi: (Uni) ukamni uyida ko’rdim. farqli tomonlarini anglash ham muhim. shunga ko’ra uslubni ham xuddi konkret normalar kabi real normalarga tenglashtirish ustun turadi. sadoqatli ekanligi anglashilayotgan bo’lsa. qay paytda uslubiy me’yor buzilayotganligini payqash ham oson kechmaydi. binobarin uslubiy me’yor buzildi. uslubiy me’yor adabiy tilning boshqa xususiy me’yorlari bilan bir xil ekan-da. ikkinchi gapdan teskari ma’no tushuniladi.Navbatdagi bosqichda uni adabiy tilning umumiy me’yori doirasida xususiy me’yorlardan biri sifatida qarash-qaramaslik masalasiga aniqlik kiritilishi zarur bo’ladi. sintaktik normalari bilan bir qatorda qayd etiladi» (B ye g m a t o v E. umuman odam itga tenglashtiriladi. til normasiga tegishli hodisa deb baholash.m o l i n g ko’rsatib avval…. Qiyoslaymiz : ukamni kitobi.odamning do’sti. Birinchi misolda morfologik me’yorning buzilganligi ko’rinib turibdi. ayni paytda. Mazmun o’zgarib ketib. Gaplarda so’zlarning o’rni va vazifasi almashgan bo’lsa ham. uni tilning o’ziga. leksik yoki grammatik me’yorlarning qaysi biri nutqdan tashqarida shakllanadi? Savol shu tarzda qo’yilgandagina masalani tushunish birmuncha oydinlashadi. ularning uslubiy qiymatini bir xil deb aytish mutlaqo mumkin emas. R u x s o r i n g ko’rsatib avval… Yana: T u r q i n g n i ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding. Nutqda kimni ko’rganlik aniq ifoda etilgan bo’lishi kerak : ukaning o’zinimi yoki uning uyida boshqa birovnimi? Endi so’z qo’llash me’yoriga ham diqqat qilib ko’raylik. Ammo so’zlarning o’rni almashtirilishi bilan gapning mazmuni butunlay o’zgarib ketdi. va boshq. yuqorida til me’yorlari sifatida e’tirof etilayotgan fonetik. Zavqiyda shunday misralar bor : Yuzingni ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding misolidagi yuz so’zini uning sinonimlari bilan almashtirib ko’ramiz: J a. uslub va til madaniyatiga ham salbiy ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. aytaylik. morfologik me’yorning buzilishi ikkinchi navbatda uslubiy me’yorning buzilishiga. Uslub bilan bog’liq real normalar uslubiy normalar deb yuritiladi. talaffuz. B a sh a r a n g ko’rsatib avval… va hokazo. Faqat uning nutq jarayonidagina reallashuvini e’tibordan chetda qoldirmasak bas. biron bir morfologik birlik ham morfologik. Uslubiy me’yorning boshqa xususiy me’yorlar bilan umumiy. ham uslubiy me’yor uchun obyekt bo’lsa. 78-bet). «Tilshunoslikda uslub tushunchasini nutq oldiga qo’yiluvchi mezon deb bilishdan ko’ra. degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. Uslubiy normalar keltirilgan ma’noda tilning fonetik. Masalan. Aslini olganda. Tahlildan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Odamning do’sti – it. Talab esa boshqacha. ya’ni fikrning noaniq ifoda etilishiga olib kelmoqda. talaffuz. uslubiy me’yor qo’pol ravishda buzilmoqda. har bir til birligi. qay holatda morfologik me’yor buzilganu. ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin? Masala shu tarzda qo’yilganda morfologik me’yoriy holatlarni aniqlashga qaraganda uslubiy me’yorlarni aniqlash anchagina mushkul ekanligi ma’lum bo’lib qoladi. Garchi bir sinonimik qatorda joylashgan so’zlar misrada o’rni almashtirilib qo’llanilayotgan va bu so’zlarning leksik ma’no darajasi teng bo’lsa ham. grammatik me’yor buzilgan emas. Nutqda boshqa me’yorlar buzilmasa ham uslubiy me’yorning buzilishini kuzatish mumkin : It . morfologik. orfografik. Agar birinchi gapdan itning insonga vafodorligi. Ma’lum bo’layaptiki. binobarin. adabiy til doirasidagi har bir me’yoriy buzilish nutqiy ifoda va mazmunga. Nutqda –ning va –ni kelishik qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilishi oqibatida bu buzilish sodir bo’lmoqda. kitobni o’qimoq. Yuqoridagi asar. Buning ustiga.

avvalambor. Chunki uslubiy me’yorlarni matndan tashqaridagi biron bir holatda aniqlash mushkul ekanligi tahlillardan ayon bo’lib qolaveradi. yirik hajmdagi asarni maydonga keltirish uchun yozuvchi oylab. . Shuning uchun ham E. o’ylab yozilgan she’r bilan badiha tarzda aytilgan she’rni taqqoslashimiz ham bu fikrni isbotlaydi. boringki dostonchi – baxshi uni yodlab olib. tildan foydalanishda aksariyat holda adabiy til me’yorining buzilishiga yo’l qo’yilmaydi. Mobodo qo’yilganda ham bunda ma’lum bir badiiy-estetik maqsad ko’zda tutilgan yoki badiiy asarning yuzaga kelish talablariga itoat qilingan bo’ladi. birgina badiiy matnning janr ko’rinishlari sifatida roman yoki xalq dostonlarini olib qaraylik. uslubiy me’yorlar haqida gap ketganda ularning vazifaviy uslublarda namoyon bo’lishi asosiy diqqat markazida turishi zarur.bu – adabiy norma. Binobarin. til me’yori deb atashdan ko’ra. bunday holatda adabiy me’yorning buzilishiga sharoit yaratiladi. Yoki bo’lmasin televideniye eshittirishlaridagi. adabiy til qonun-qoidalariga rioya qilishni anglar ekanmiz. 78-bet). Bundan tashqari. Binobarin. hatto yillab o’ylaydi. uni «adabiy normaning til sohalariga ko’ra belgilanuvchi normalari bilan bir qatorda turishi mumkin emas»ligini ta’kidlaydi.Begmatov uslubiy me’yorlarda adabiy me’yorga mos bo’lmagan holatlarning mavjudligini hisobga olib.deydi u. Bu narsa uslubiy me’yorni o’zbek adabiy tili umumiy me’yorining alohida – xususiy ko’rinishi sifatida qarashimizga asos bo’la oladi. sodda so’zlashuv normasi kabi ko’rinishlarda namoyon bo’lishi mumkin» (B ye g m a t o v E. va boshq. ularning har biri o’zining alohida xususiyatlariga ham ega. uslub va me’yor munosabatlarini tushunishimiz ham osonlashadi. nutqning yozma yoki og’zaki shaklda ifoda etilishi ma’lum ma’noda har bir uslubdagi me’yorlarning ham o’ziga xos ko’rinishlarda yuzaga kelishiga turtki bo’lishi mumkin. me’yor haqida gap ketgan paytda. degan fikrlar bayon qilinadi. Tildagi vazifaviy uslublarni dastlab nutq shakllariga – yozma va og’zaki nutq shakllariga bo’lish bu uslublarning faoliyat doirasi va qo’llanish ko’lamini aniqroq tasavvur qilishimizga ko’maklashadi. Badiha she’rlar janr sifatida mavjud bo’lsa-da. «Uslubiy norma. shundayligicha o’qib berish bilan bu matnning mazmunini og’zaki bayon qilish holatlarini ham taqqoslaylik. Shuning uchun ham me’yor tahliliga oid adabiyotlarda uni har bir vazifaviy uslub doirasidagi fonetik. Badiiy uslub doirasidagi o’tirib. doston mazmunini yozma matn asosida hikoya qilayotgan bo’lsa ham. Keyingi paytlarda o’zbek xalq og’zaki ijodiga tegishli bo’lgan dostonlarning barchasi yozma matn holiga keltirilgan bo’lsa ham. nihoyatda kam uchrashining sabablaridan biri ham aslida adabiiy me’yorni buzib qo’yishdan qochishga intilish bo’lishi mumkin. Chunki uslubiy me’yorlar tilda belgilangan barcha xususiy me’yorlarning vazifaviy uslublarda matn talabi va manfaatidan kelib chiqib yashash shakli hisoblanadi. adabiy tilning boshqa me’yorlari bilan uslubiy me’yor chambarchas aloqadorlikda. Ana shu keng jabhani vazifaviy uslublar ma’nosida bilsak. uslubiy me’yorni boshqa me’yorlardan farqli o’laroq. Yuqoridagi asar. ayniqsa «Axborot» dasturidagi jurnalistlarning ma’lum bir voqyea- . adabiy tilning amalda bo’lish jabhasi keng ekanligini ham unutmasligimiz kerak. nutq me’yori deb atash maqsadga muvofiq bo’ladi. ayni muddaosiga xizmat qildirish uchun bosh qotiradi. . har bitta til birligini o’z joyiga qo’yish. Uslubiy me’yorni adabiy til umumiy me’yorining bir ko’rinishi ekanligini e’tirof etish bilan birgalikda uning boshqa xususiy me’yorlar bilan teng mavqyeda emasligini ham aytib o’tish lozim bo’ladi. Bundan tashqari biron-bir ilmiy materialning yozma bayonini u qanday bo’lsa. leksik-semantik va grammatik hodisalardagi me’yorlar va ularning matn uslubiga ta’siridan izlash kerak. dialektal norma.Ko’rinadiki. qaysi uslubda bo’lmasin. Demak. unda matnni ijodiy o’zlashtirish va bayon qilish erkinligi bor. Ko’rinadiki. Katta bir syujetga ega bo’lgan. Tabiiyki. Masalan. Og’zaki ijod namunasi bo’lgan dostonlar matnining shakllanishida esa boshqacha bir holatni kuzatamiz. ayni paytda.

ikkinchidan. o’zi tarbiyalangan ijtimoiy muhitning ta’sirida unda tabiiy ravishda o’z me’yorlari ham shakllanadi. Hozirgi o’zbek adabiy tili vazifaviy uslublari miqdori va tasnifi haqida ham turlicha qarashlar mavjud. Aytilganlar shundan dalolat beradiki. Chunki ona tilidan foydalanish mahorati uning ko’pgina fazilatlarini o’zida mujassam qiladi. Abdurahmonov tasnifida ham ana shu fikr yetakchi o’rinda turadi: «Ma’lumki. va boshq. № 3. me’yorni vazifaviy uslublar doirasida o’rganish jarayonida ularning yozma va og’zaki shakllarini e’tibordan qochirib bo’lmaydi.Yu. 21-23-betlar) degan gaplaridan tushunish mumkinki. s. Turmush sharoitiga. Muallifning «Stilistikaning vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida. M. 1970. u til yoki nutq stillarini yozma va og’zaki – so’zlashuv uslublariga ajratgan.N. avvaldan tayyorlab qo’yilgan matnni o’qib berishi o’rtasida.hodisa. tilning qanchalik rivojlanganligi va undan foydalanish madaniyatiga qarab turli tillarda vazifaviy uslublar miqdori turlicha bo’lishi mumkin. Jamiyat taraqqiy eta borgani sari bu uslublarning miqdori. A. til vositalarining har bir vazifaviy uslub doirasida qo’llanilishidan kelib chiqib belgilanadigan me’yor bo’lsa. ya’ni og’zaki va yozma nutqda. ozarbayjon tilida oltitagacha ekanligi aytiladi (Azerbajchan bedii dilini? uslubijjatы. odamning shaxs. – Bakы. 2) ilmiy nutq. Yozma nutq: 1) badiiy nutq. №6. buning natijasida til elementlarning ana shu sohalar va yo’nalishlararo taqsimlanishi bilan bog’liq bo’ladi. tadqiqotchilar tomonidan ularning soni adigey tillarida uchta deb ko’rsatilsa (K o k o v D. undagi chegaralanishlar tilning barcha sathlari bo’yicha tobora oydinlashib boraveradi. o’z navbatida yozma nutqqa nisbatan og’zaki nutqning o’zbek tilida talablar darajasida takomillashmaganidan dalolat beradi. Resenziya // Voprosы yazыkoznaniya. Oqibatda ularda tildan foydalanishda o’ziga xos uslublar vujudga keladi. 3) publisistik nutq. Til stillari haqida // Sovet maktabi. Sulaymonovning «Til stillari haqida» nomli maqolasi ana shu masalaga oydinlik kiritish yo’lidagi dastlabki urinishlardan biridir. yangiliklar to’g’risida xabar berish jarayonidagi avval o’zi kamera qarshisida turib erkin gapirishi va kadr orqasida turib. Uslubiy me’yorlar chegarasini belgilashda mana bunday mulohazalarga ham duch kelamiz : «uslub – bu umumiy normaning individual tatbiqidir» (B ye g m a t o v E. bir-birlaridan aynan me’yorga munosabatda farqlanishini kuzatamiz. 16-17-betlar). Z.148). Har bir inson yoki millat madaniyatining tobora yuksala borishi uning bu borada ham mukammallashib borishiga olib keladi.A. Ђ. 1981. faoliyat sohalarining shakllana va kengaya borishi.Ocherklar. qanday til hodisalari ko’proq qo’llanishini aniqlashdan iboratdir» (S u l a y m o n o v A. 83-bet) Bu fikrni ikki xil ma’noda tushunishimiz mumkin. Garchi ma’lum tildan foydalanuvchilar uchun bu tilning adabiy me’yorlaridan foydalanish talab qilinsa-da. inson sifatida shakllanishida qator omillar bilan birgalikda tildan foydalanishdagi o’ziga xosligi ham hisobga olinadi. Xuddi tabiatda bir narsa ikkinchisiga aynan o’xshash bo’lmagani singari bir kishining nutqi ikkinchi bir kishinikiga aynan o’xshashi yoki ularning adabiy til me’yorlariga bir xilda rioya qilishi amalda qiyin bo’ladi. Masalaning ikkinchi tomoni esa har bir millat hayotida ijtimoiy munosabatlarning. Ma’lumki. . Shunga qaramasdan.Kumaxova. Me’yoriy buzilishlar asosan vazifaviy uslub materiallarining og’zaki ifodasida ko’proq kuzatiladi. umumadabiy til madaniyatiga bo’lgan intilish bu me’yorlarga amal qilishni taqozo etadi. garchi bu nutqning har ikkalasi bir muallifniki bo’lsa-da. 1964. Adabiy norma va nutq madaniyati. har bir individ (shaxs)ning tildan foydalanishdagi me’yori. bu yo’nalishlarda tildan foydalanishning o’ziga xos usullari shakllanishi. Bu esa. nutq ikki xil (yozma va og’zaki) nutqdan iborat.Kumaxov. 4) rasmiy nutq. 5) neytral nutqdan iboratdir (Bu nutq turlari ayrim adabiyotlarda stilistik qatlamlar sifatida talqin qilinadi). Funksionalnaya stilistika adыgeyskix yazыkov. binobarin. Masalan. ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot darajasiga ko’ra. Birinchidan.

1. xoh og’zaki bo’lsin) bu stil qatlamlari aralashib keladi. Muhamedov tomonidan ham aytilgan (M u h a m ye d o v S. 1969. qisman og’zaki. ilmiy – publisistik. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va aabiyoti. II. 1983. g) rasmiy – ish nutqi uslubi kiradi» (O’ r i n b o ye v B. soqiynomalar. 1. tuyuqlar kabi har xil turlari va xillari). 58-bet). tafsirlar. ilmiy. asos bo’ladi» (A b d u r a h m o n o v Ђ. b) ilmiy nutq uslubi.O’rinboyev ham «Funksional uslubiyat va uning mohiyati» asarida ushbu masalaga to’xtaladi: «Hozirgi o’zbek tilidagi uslublar quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz: I. . 4) Nutqda (xoh yozma.Til uslublari. s. 1973. Funksional uslubiyat va uning mohiyati.Toshkent: Fan. So’zlashuv uslubi. . B. ham poetik janr tiplari va ko’rinishlarining ulkan rivoji va murakkablashishi bilan. izchil bir fikr aytish qiyin. tarxon yorliqlari. g’azallar.Og’zaki nutq esa turli ijtimoiy qatlamlarning nutqlaridan. Qo’chqortoyev bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondoshadi: «O’zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. muxammaslar. 110bet). 1992. Baskakovning quyidagi mulohazalari turkiy tillarda uning yana boshqa turlari mavjud bo’lganligidan dalolat beradi: «Turkiyning har bir mahalliy varianti stilistik sistemalari. – Toshkent. albatta. 1) neytral stil. 1.Asosiy kommunikativ uslub. u orqali esa o’sha davrda amalda bo’lgan qoidalar – adabiy yozma. v) gazeta – publisistik uslubi. – Shuning uchun bu masala yuzasidan hozircha aniq. ruboiylar.57). N. 2. arab va fors tillari ta’sirida shakllandi» (B a s k a k o v N. turlicha diplomatik hamda huquqiy hujjatlar va boshqalar). Lekin o’zbek adbiy tili doirasida badiiy. 4) diniy uslub (vaqf hujjatlar. ham prozaik. Stilistik normalar haqida // O’zbek tili va adabiyoti. nomalar. 5) rasmiy stil. qit’alar. o’zbek tilidagi vazifaviy uslublarga doir qarashlar umumlashtiriladigan bo’lsa.Kitobiy uslub. tabiiy va aniq fanlar bo’yicha prozaik hamda poetik asarlar va boshqalar. nutq janriga ko’ra biror stilistik qatlam yetakchi. filologik xarakterdagi prozaik va poetik traktatlar. turli sheva nutqlaridan tashkil topadi. uning funksional uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. ikkinchidan. ijtimoiy-siyosiy uslublarning o’ziga xos xususiyatlari. 32-33-bet). diniy falsafiy va huquqiy asarlar. uslublar dastlab og’zaki va yozma shakllarga. 1968. 51-bet). 3) xizmatga doir (farmonlar. (tarixiy) jug’rofiy. Nutq uslublari. Funksional uslublarning bu barcha tiplari va ko’rinishlari o’rta va yangi davr yozma va og’zaki turkiy tillarda sezilarli darajada ko’pchilik turkiy xalqlar uchun rasmiy din bo’lgan islom ta’sirida. barcha funksional uslublarning.A. Nutq stili bo’lsa quyidagi qatlamlardan iborat bo’ladi: yumoristik stil va satirik stil. – deydi u.A. imomlarning diniy murojaatlari kabi) larning ko’plab poetik va prozaik janr ko’rinishlari shakllanishi bilan xarakterlanadi. 2) tantanali stil. 3) intim stil. Bu uslubga o’z navbatida: a) so’zlashuv nutqi uslubi. Vazifaviy uslublar tasnifi masalasiga oid fikrlar S. ularni yana o’z navbatida ilmiy. 2) badiiy (prozaik va ulkan darajadagi poetik asarlarning ko’plab poemalar. № 4. № 6. Ko’rinadiki. – Ashxabad. birinchidan. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. I. ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi» (Q o’ ch q o r t o ye v I. dostonlar.

surishtiruv. – Toshkent. 7 . ND – Toshkent. M u k a r r a m o v M.Q. shartnoma. Qurbonovlarning «O’zbek tilining funksional stillari» kitobidan ham foydalanamiz (Q o’ n g’ u r o v R. qaror. K a r i m o v S. farmonlar.. Q u r b o n o v T. diniy va so’zlashuv kabi ko’rinishlarga ajratish haqida qarashlar mavjud. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan amnistiya to’g’risida.I. Qolip. jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar. ma’lumotnoma. butun hayotini el-yurt taraqqiyoti. aniqlik.rasmiy. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi semantik-funksional aspektda. 1985. farmoyishlar. xalqimiz ma’naviyatining yuksalishiga baxsh etgan vatandoshlarimizning xotirasini yod etib. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 93-moddasining 20-bandiga asosan qaror qilaman (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). degan masala hozircha o’rganilgan emas. ularda boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan atamalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik. – Toshkent.(O’zR Konstitusiyasi. ushbu ko’rinishlarning o’z me’yorlari mavjud. O’zbek tilining badiiy uslubi. . huquqiy hujjatlar matniga ko’z yugurtirsak. agar mavjud bo’lsa. binobarin. ommabop. sudlanuvchi. DD. xullas barcha rasmiy ish qog’ozlari ana shu uslubda shakllanadi. rasmiy diplomatik munosabatlarida namoyon bo’ladigan ko’rinishidir. fuqarolik javobgarligi. ND. jabrlanuvchi. jamoat kafilligi. – Samarqand. Jumladan. gumondor. aybdor. Masalan. – Toshkent. B o b o x o n o v a D. bildirishnoma.A. Bu o’rinda biz R. 1978.. ularni Vatan oldidagi unutilmas xizmatlarini inobatga olib. Hozircha ulardan beshtasi – ilmiy. badiiy. O’zbek so’zlashuv nutqi masalalari. Karimov. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. Betakror iste’dodi va o’lmas ijodiy merosi bilan o’zbek milliy madaniyatining rivojiga beqiyos hissa qo’shgan. Qonun matnlari. fuqarolik holati. huquqiy muassasalarida. Ammo diniy uslub o’zbek tilida haqiqatdan mavjudmi. Qo’ng’urov. tabriknoma singari turli xarakterdagi rasmiy hujjatlarning har birining o’ziga xos bayon etish qolipi bo’ladi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi. izohtalab o’rinlarga yo’l qo’yilmasligi lozim. uning lingvostilistik xususiyatlari nimalardan iborat. Bu uslubning og’zaki va yozma ko’rinishlari. badiiy. S. T. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan insonparvarlik tamoyiliga amal qilib. ommabop. Rasmiy uslub hozirgi o’zbek tilining davlat-ma’muriy. 1974. K a r i m o v S. Q u r b o n o v T. til materiali sifatidagi hamda nutq jarayonidgi o’ziga xosliklari o’zbek tilshunosligida monografik yo’nalishda o’rganilgan (O’ r i n b o ye v B. O’zbek tilining funksional stillari. aniq va tushunarli tilda bayon qilinishi kerak: O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat beradigan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. Ushbu uslubda shakllangan matnda noaniqlikka. DD. 1984). buyruqlar. DD.modda). quyidagi marhum adib va san’atkorlar «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlansin. Shu tarzda ariza.I. Mavjud materiallar asosida har bir uslubning me’yoriy xususiyatlari to’g’risida qisqacha ma’lumot berish mumkin bo’ladi. Fikr va mazmun sodda. Fikr – mulohaza. so’zlashuv uslublari va ularning me’yoriy xususiyatlari. guvoh. Ayni paytda ularning har birining alohida so’z va turg’un birikmalari ham mavjud bo’ladi. (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). 1987). 1994. bayon asosan bir qolipda ifodalanadi. – Toshkent. Solishtiramiz: O’zbek milliy madaniyati rivojiga ulkan hissa qo’shgan marhum adabiyot va san’at namoyandalarini mukofotlash to’g’risida.A.A. rasmiy.

tashkil etadi. oddiy so’zlashuvga xos so’zlar. fuqarolar tinchligi hamda totuvligini ta’minlash ishlarini kuchaytirish t a v s i ya e t i l s i n. Yoyiq va murakkab so’z birikmalari mahsuldor hisoblanadi.Ish qog’ozlari va hujjatlarning xilma-xilligiga qarab ularga oid atamalarning me’yorlashuvi va chegaralanuvi ham kuzatiladi. qabul qilish. Shu o’rinda rasmiy uslubda yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning qo’llanilishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. emosional. sonlar va olmoshlar bu uslubda boshqa so’z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil hisoblanadi. saylov kunini tayinlash. uning ayniqsa qo’shma gap shakli ko’p ishlatiladi. asos bo’ladi. tasdiqlash. shartnoma.moddasidan). Karimovning ikkinchi chaqiriq Oliy majlisining oltinchi sessiyasidagi ma’ruzasi yuzasidan O’zR Oliy majlisining 2001 yil 29 avgust qaroridan). qo’shma bayonot. saylash. ozod etish. nota.bu turining shakllanishida. hujjatning xarakteriga qarab shart mayli shakliga tez-tez murojaat etiladi. joriy qilish. gapning kesimi ko’pincha hozirgi zamonning majhul nisbatida ifodalanadi. belgilanadi. Masalan. bayonot. (O’zR Prezidenti I. amalga oshirish singari fe’lli birikmalar ishlatilgan. deklarasiya. muxtor elchi. murakkab tipdagi nomlar keng qo’llaniladi. ishonchli vakil. ado etadi. madhiyasini ta’sis etadi. ish ko’radi. Masalan. ijtimoiy adolat. ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo’ladi. A. Karimovning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin. Bu uslubda fe’lning harakat nomi shakli faol qo’llaniladi. ratifikasiya. taqiqlanadi singari fe’llarning faol ishlatilishi ham yuqoridagi fikrning tasdig’idir. kafolatlanadi. komissiyasini tuzish. Masalan. elchixona. o’z davlat ramzlarini: gerbi. qarorgoh kabilar. obyektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish. Ilmiy tafakkur fikrlashning o’ziga xos usuli ekanligi. nutqiy me’yorning o’ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. Gap tuzilishida o’zbek tilidagi odatdagi me’yorga amal qilinadi va yuqorida sanalgan jihatlari bilan ilmiy uslubga o’xshab ketadi.ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlarning ishlatilishi me’yor sanalmaydi va shu jihati bilan boshqa uslublardan keskin farq qiladi. Qiyos uchun diplomatik munosabatlar doirasidagi so’z va iboralarga ko’z yugurtiraylik : ahdlashuvchi oliy tomonlar. Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir. Rasmiy uslubning grammatik me’yori ham alohida xususiyatlarga ega. hisoblanadi. . Rasmiy uslubning sintaktik alomatlari ham matnda darhol ko’zga tashlanadi. Til birliklarining fan sohasida. tashrif. «O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining «O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari» haqidagi 78 – moddasida o’zgartish va qo’shimchalar kiritish. o’z davlat tilini belgilaydi. sudlar faoliyati uchun asos qilib olinsin. tartibga solish. o’zgartirish. Noaniqliklarga yo’l qo’yilmaslik maqsadida ular olmoshlar bilan almashtirilmaydi: O’zbekiston Respublikasi o’z taraqqiyot yo’lini. himoya qilinadi. ta’sis etish. fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ush. A. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga … mustaqillik va demokratiya qo’lga kiritgan yutuqlarni himoya qilish. Ma’ruzaning … dasturiy xulosalari prokuratura. binobarin. Ushbu hujjatda amalga oshiriladi. o’z nomini aniqlaydi. ratifikasiya qilish. elchi. Yuqorida bu kabi xususiyatlarning mushtarakligi bilan rasmiy uslubga yaqinligi aytib o’tilgan edi. ot so’z turkumiga oid so’zlar ko’p ishlatiladi. Yana : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. boshqa huquqni muhofaza qilish organlari. Ushbu uslub uchun jargonlar. amalga oshiradi. belgilash. bayrog’i. O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari muqaddasdir (1991 yil 31 avgustda qabul qilingan «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida» gi Qonunning 16 . muxtor vakil. asoslanadi. Unda darak gaplar. tan olinadi.

– Toshkent. 4. so’zlarni ko’chma ma’nolarda qo’llash. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi. xlorfenoksisirka kislota. 134). Obyektivlik. xulosa. xlorfenoksimoy kislota va boshqalar. shunday ekan. Aytaylik. abzaslar o’zaro mantiqiy bog’langan bo’lishi lozim. Lekin «Mantiq» darsligidan bir misol keltiramiz: «Epimenid «Men yolg’on gapiraman» deb aytdi. Agar fikr qo’shma gaplar yordamida ifodalansa.. ta’kidlash joizki. Qishloq xo’jaligini sifatli urug’ bilan ta’minlashda uni saqlash muhim tadbirdir. gaplar. xulosa qilganimizda. suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. 2. bog’lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi: Ђalla ekinlari urug’larini saqlashga ancha chidamli hisoblanadi. faqat bugina emas singari ko’plab bog’lovchi vazifasini bajaradigan so’z va birikmalar qo’llaniladi. Mantiq. ta’kidlash lozimki. darslik. kalsiy sianamid. ta’kidlash o’rinliki. til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko’ra umumiylikni tashkil etadi.Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. ayrim holatlarda fikr yuritilayotgan manba. obyektivligiga xizmat qilishi lozimligi uqtiriladi (M u k a r r a m o v M. Aniqlik. Terminlarni qo’llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi: Ximiyaviy tarkibiga ko’ra gerbidsidlar anorganik va organik gerbidsidlarga bo’linadi. 3. Bu paradoksni mutlaqo hal etib bo’lmaydi. mavzu bilan uyg’un ravishda ba’zan bu uslubda ham obrazli ifodalardan foydalanish istisno emas. sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash. Ma’lum bo’ladiki. ammoniy sulfat. bu holda uning haqiqatda yolg’on gapirgani aniq bo’ladi. u yolg’on gapirdi. 282 –bet). og’zaki nutq elementlari. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. risola. xulosa qilib aytganda. Shu bilan birga. ma’lum bo’ladiki. hyech bo’lmaganda neytral variantini qo’llash taqozo etiladi. umuman g’ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. Gaplar darak mazmunida bo’lib. birinchidan. 17-bet). mochevina hosilalari. Anorganik gerbidsidlar: natriy arsenit. ikkinchidan. Aytaylik. o’quvmetodik qo’llanma. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsada. Matnda so’zlar. Epimenid rost gapirdi. sulfat kislota va boshqalar. 1984. Hozirgi vaqtda ko’proq organik birikmali va ba’zan anorganik birikmali gerbisidlar qo’llaniladi (Dehqonchilik. obrazlilik. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko’pligi hisoblanadi. binobarin. Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. H a q b ye r d i ye v M. Uni vaziyat. Qisqalik. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o’ziga xos xususiyatini tashkil etadi. 1993. Monografiya. obyektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo’lib. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko’rish qiyin. Ekiladigan g’alla urug’lari uchun davlat standarti belgilangan (Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi). taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko’rinishlari hisoblanadi. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki. darhaqiqat. o’quv qo’llanmasi. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. birgina misol. xuddi rasmiy uslubda bo’lgani kabi. shubhasiz. Organik gerbidsidlar: traktor kerosini. Har qanday ilmiy bayon. dastur. asosan sodda yoyiq holda bo’ladi. ma’ruza matnlari. Subyektiv emosionallik. asosan bir ma’noda qo’llash. Bu uslubda ham. Bu holda uning haqiqatda ham rost gapirgani ma’lum bo’ladi» (X a y r u l l a ye v M. aniqlikni talab qiladi. Shuning uchun bu uslubda so’zlarni aniq. – Toshkent. ko’rinadiki. Masalan: Differensial tenglamalarning xususiy . tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. haqqoniylik.

doir. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko’rsatkichi yo’q. III shaxs shakli faol. Ommabop uslub o’zbek tilshunosligida T. yoritiladi. shubhasiz. foydalaniladi. albatta.Mukarramovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili» monografiyasida quyidagi fikrlar bayon qilingan: Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko’rsatkichlardan foydalaniladi. Rasmiy uslubdagiga o’xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo’llaniladi. 1987). nutq monologik xarakterda bo’ladi. Boshqacha aytganda. oid.Mukarramov ushbu monografiyasida «Adabiy tilning konkret ko’rinishlari bo’lgan so’zlashuv. xullas. haqida. masalan. darhaqiqat. Ommabop uslub imkoniyatlarining kengligini lingvistik va ekstralingvistik omillarning mustahkam aloqadorligida kuzatamiz. bir tarkibli gaplarning shaxssiz. jumladan. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik stili. demak. 108-bet) degan mulohazani aytib. ayniqsa takror qo’llanadi. qaraganda. lekin singari o’z bog’lovchilari. asosan. ND. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi. kabi. tufayli. aytiladi. ularning axborot hamda targ’ibot-tashviqot xarakterda bo’lishi va ommani dunyo yoki mamlakatimiz miqyosida sodir bo’layotgan voqyea-hodisalardan zudlik bilan xabardor qilish natijasida yuzaga keladigan novatorlik unda tabiiy ravishda yangi ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi va tilimizda me’yorlashishiga sabab bo’ladi. shaxsi umumlashgan turlari faol. ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. M. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka. haqiqatan. u vaqtda har bir nutq turining o’z modal ma’no ifodalovchi so’zlarini ham tan olishimizga to’g’ri keladi» (M u k a r r a m o v M. . keyin u ch o’ r i d a n b ye k a g a a y l a n i b k ye t d i (R. singari. rasmiy-hujjat va ilmiy nutqlarning real mavjudligini tan olsak. ayniqsa. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. Ilmiy nutq uchun deyiladi. xususan. mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo’llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. qadar singari ko’makchilari borligini ham qayd qilish to’g’ri bo’ladi. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. tekshiriladi. Qo’shma gap faol ishlatiladi. bilan. sababli. badiiy. Kishilik olmoshlari kam qo’llaniladi. binoan. Shu singari ilmiy uslubning ammo. I-II shaxs qo’shimchalari ishlatilmaydi. uchun. -Toshkent. tashqari. Publisistik janrda yozilgan asarlarning mohiyatan hozirjavobligi.I. Til taraqqiyotida muhim omil sanaladigan publisistika o’z navbatida tilning imkoniyatlaridan ham keng foydalanadi. afsuski singari modal so’zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar tahlil qilingan. aniqlanadi. ommabop uslub tilning yangi so’z va iboralar hisobiga boyib borishiga ko’maklashadi. –lar ko’plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da.Qurbonov tomonidan monografik yo’nalishda o’rganilgan (Q u r b o n o v T. bayon qilinadi. to’g’risida.hosilalari fizikaga ch o’ r i b o’ l i b ishga kirdi. atama hosil qilishda ishtirok etadi. Umumiy egalik ustun turadi. darvoqye. Ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari to’g’risida M. publisistik. muvofiq. Undov. Undov va taqlid so’zlar ham bu uslubga xos emas. aksincha. so’roq va buyruq gaplar deyarli qo’llanilmaydi. Subyektiv baho shakllari xos emas. Muallif individualligining kam sezilarli bo’lishi ham ilmiy uslubning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir.Bekjonov). atov gaplar qo’llanilmaydi. So’z turkumlaridan ot faol.

-noma qo’shimchalari yordamida yasaladi.davr talabi. xabar. mustaqillikni mustahkamlash singarilarni faol qo’llash ham ommabop uslub tabiatiga mosdir... O’zbek tilining funksional stillari. do’stona suhbat. reportaj. yuqori hosil uchun kurash. 35. uyushiq bo’lakli gaplarga ko’proq murojaat qilinishi (Chunki o’qituvchi zoti mashaqqatli mehnati. yorqinlik kabi xislatlar ham uni ilmiy uslub bilan yonma-yon qo’yadi. publisistika badiiy. Eng muhimi. I. 2001 yil 29 sentyabr). lo’ndalik. devonxona. millatparvar. el-yurtga sadoqat kabi yuksak tuyg’ularni kamol toptirishda ibrat va namuna bo’ladi.. Xalq so’zi. Bu uslubda shakllangan matnlar obrazliligi. 2001 yil 22 sentyabr). O’zbekiston o’qituvchilariga va murabbiylariga tabrik. tadbirkor kabi. Hatto umumiste’moldagi so’zlar ham ommabop uslubda yozilgan matnda atamaga aylanishi mumkin: ovoz.Samarqand. maslahat ovozi. shaxsi umumlashgan gaplarning keng qo’llanishi bilan ajralib turadi. uning yuragida Vatanga muhabbat. ocherk. hissador. ularning murojaat va dialog shaklda bo’lishi. Xalq so’zi. ajdodlar ruhiga hurmat. ommaviy axborot vositalari sanaladigan radio va televideniyeda. Osiyo ovozi singari. ovoz bermoq. siyosiy. ijtimoiy-siyosiy atamalar ko’p qo’llaniladi. dunyo hamjamiyati. deb aytish noto’g’ri bo’lar edi. ixchamlik. -parvar. Ana shu qamrov doirasining kengligi o’z navbatida til birliklarining har bir janrda alohida tarzda me’yorlashuvini taqozo etadi. . yopiq ovoz. Q u r b o n o v T. yaratuvchilik ishlari. gazeta va jurnallar sahifalarida aks etadigan yangilik.Karimov. Albatta. felyeton. -xona. fe’llarning shart mayli shakllarining almashinib ishlatilishi. 1984. aqidaparast. ular o’z mutaxassisligi bo’yicha qayerga joylashishni bilmay yurishgandi. sifatdosh oborotlar. ochiq ovoz. bunda savol beruvchi ham. bojxona. -parast. ritorik murojaat. e’lon. 2001 yil 20 sentyabr). kirish bo’laklar va kirish gaplarning (Vaholanki. Turli metaforik turg’un birikmalar . Misollar: terrorchi. undov. bosh maqola. Ifodaning aniqligi va publsistik janrlarga xoslangan hamda ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi bilan ilmiy uslubga o’xshaydi. dialektizmlar.Qurbonovning kuzatishicha. hayotiy tajribasi. Radio va televideniyedagi ayrim chiqishlar bu uslubdagi matnda so’zlashuv uslubi elementlari ham ba’zan aralashib ketishi mumkinligini ko’rsatadi. Ijtimoiy. K a r i m o v S. reklama singari qator janrlarni qamrab oladi. Shu o’rinda mazkur uslubda so’z yasalish imkoniyatining boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan mahsuldor ekanligini ta’kidlash o’rinli bo’ladi. Ayni paytda ifodadagi qisqalik. tasviriy vositalarning mahsuldor qo’llanilishi bilan badiiy uslubga yaqinlashsa. argo va jargonlar qo’llanilmasligi bilan undan uzoqlashadi. ta’sirchanligi. ilmiy jabhalarni qamrab oluvchi yirik soha hisoblanib. T. undovlarning. bu bilan muammo bartaraf etildi. javob beruvchi ham muallifning o’zi bo’lishi (Ђurur nima o’zi? Rangi qanaqa? U hammada birday bo’ladimi yoki aksinchami? Menimcha. g’ururli odam mamlakat miqiyosida amalga oshirilayotgan har qanday muvaffaqiyatni o’ziga tegishli deb biladi va undan quvonadi. beqiyos mehri bilan yosh avlodga faqat ilm-fan sirlarini o’rgatib qolmay.bet). qarshi ovoz. hal qiluvchi ovoz. qo’poruvchi. istorizmlar. maqola. mustaqil mamlakatlar hamdo’stligi. tahlilnoma. ritorik so’roq. pamflet. So’roq gaplarning faol ishlatilishi. ovozga qo’ymoq . Ishonch. Ma’lumki.Ommabop uslub ma’lum ma’noda oraliq uslub sanaladi. Bu o’rinda esa me’yorlashishning umumiy jihatlari xususida so’z yuritish imkoniyati mavjud. bir bosh bo’lakli gaplarning faolligi bu uslubga xos xususiyatlar sanaladi (Q o’ n g’ u r o v R.siyosiy atamalar asosan –chi.

tarixiy hamda dialektal variantlarga ega bo’lib. nisbat kabi ma’nolarni ifoda etuvchi affikslarning nutqdagi ishtirokida. -parast. Ne balolig’ kun edikim.1982.1983 kabilar). ayniqsa so’z turkumlaridan ot va unga bog’liq kategoriyalar uslubini o’rganishga bag’ishlangan yirik tadqiqotlar R. ayniqsa. k ye l s i n l a r ) kabi ma’nolar so’zlashuv uslubiga xos bo’lsa.Qurbonov bu uslubda so’z yasalishning ikki ko’rinishi – morfologik va kompozision usulining mahsuldor ekanligini ta’kidlaydi hamda bunda -chi. «q»ning «g’»ga (Quyosh orqasidan – behisob ch i r o g’ / Nuriga kiradi mamlakat shu ch o g’..dis. H. badiiy uslubda. bunday imkoniyatlar boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan. Shuningdek. Badiiy adabiyot tilidagi fonetik o’zgarishlar asosan matnda tovushlarning qisqargan va orttirilgan (S o’ r m a mendan. Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari. uning leksikasi va frazeologiyasida seziladi. -cha birliklarining ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. ular hozirgi adabiy til me’yori nuqtai nazaridan bir tomondan qo’llanish chastotasiga ko’ra faol yoki aksincha bo’lsa.1980. Bu xususiyatlar so’z yasovchi hamda ko’plik.Olimjon). umumxalq tilida mavjud bo’lgan barcha lingvistik birliklarning. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. / Qo’limga tutmayman. kuchaytirish.Samarqand. Grammatik stilistika// O’zbek filologiyasi. leksik va frazeologik xususiyatlar tarzida ko’zga tashlanadigan ana shu me’yorlar uni boshqa vazifaviy uslublardan chegaralash imkonini beradi. ikkinchi tomondan ularda vazifaviy-uslubiy chegaralinish ham sezilib turadi. ayni paytda o’zining alohida ma’yorlariga ham ega.1975. Badiiy uslub o’zbek tili vazifaviy uslublari orasida o’ziga xos mavqyega ega bo’lib. -xona. – Toshkent. Til vositalarini qo’llashdagi ana shu keng qamrovlilik bo’lishi bilan birga bu uslub doirasida ularni qo’llashning ma’lum me’yorlari ham amal qiladiki. boshqa vazifaviy uslublarga xos bo’lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi. Zulfiya) o’tgan ko’rinishlarda me’yorlashgan. -lik. Tabiiyki. – Toshkent. / Sen chiqqanda birinchi marta. Semantiko-stilisticheskiye osoben nosti formoobrazuyuщix morfem imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke: Avtoref.Qo’ng’urov qalamiga mansub (Qarang: O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. -dosh. Masalan. O’zbek tili grammatik. shaxs-son. grammatik. bu xususiyat tilning yangi so’z va iboralar bilan boyib borishiga sabab bo’ladi. mubolag’a . zamon. fonetik. 1976. Sh a b b o d a men seni ko’rmayman. piching (Mulla Eshmat. shu bilan birga. -lar kesim tarkibida kelgan paytda hurmat (Dadam k ye l d i l a r). talosh singari so’zlar ham ishlatilaveradi. Alisher Navoiy. …d-ra filol nauk. yaro. xususan poetik nutqda hozirgi adabiy orfografik me’yor talablariga muvofiq kelmaydigan qaro. yamon.Ommabop uslubning badiiy uslub bilan mushtarak tomonlari. yordamchi so’zlarning turlicha ko’rinishlari va variantlarida namoyon bo’ladi. ona tilimizning tarixiy taraqqiyot va she’riyat qoidalariga mos tarzda «z» ning «y» ga ( S o’ y l a quyosh nimalar bo’lgan. T. 1983.Vohidov. – Samarqand. E. egalik. mayl. kinoya. xususan morfologik uslubshunosligining nazariy masalalarini. daraja. – Tashkent. yangilikni yoritishga bo’lgan intilish ommabop uslubning asosiy xususiyati sanalib. kelishik. Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke. – Baku. Ularning ma’lum qismida badiiy uslubga xoslanganlik mavjud. oshno. O’zbek tili stilistikasi (hammualliflikda). Zulfiya). -shunos. ta’kid. O sh i n o bo’ldim sango. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi. O’zbek tili so’z turkumlarining grammatik shakllari turli adabiy. kim diloro / Do’stmi yo janona deb.

Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. A. badiiy uslubda bu grammatik shakllarning barcha ko’rinishlari – lahja va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo’llanilaveradi. / Mening uvoq she’rim mening dilporam.Yoqubov). Olimjon). o’rin kelishigi qo’llanganda u bilan egalik qo’shimchasi o’rtasida bitta «n» tovushining orttirilishi (Surxoningda anor guli kahrabodur. / Elga sabr. Fitrat) va belgisiz shakli (Ulug’ Hoqon. Lekin hazar q i l m a g’ i l. O.Olimjon).Samarqand. / Achchig’lanmam senga nozli quyosh. -ing ( Shavqimning shuhrasi boshing uza zar tora fido. -lig’. Kimlar seni bemor etdi. emdi qilg’aysan bu bandangga nazar. E. men o’rnida sen (. Mashrab) hamda belgisiz holatda bo’lishi ( M a k t a b bordik . sifatdagi –lik qo’shimchasining –liq. jo’nalish kelishigining – a (Tog’larning yuzi qora. E.Bahromova).og’ir bo’lib qoldik daf’atan. H.Oripov). H. aksincha. Bahor y o’ l l a r i n g g a to’shasin chechak. charog’on. ular singari olmoshlarning biri o’rnida ikkinchisi.Vohidov). bardoshdan bo’lak n a r s a ber. Yoboningda bodomlaring talx g’izodur. K.na (Soya tushsa nogahon bu jismi betob u s t i n a. Joniy) tarzida qo’llanishi. O. Navoiy). sen. Qovun-tarvuz q u r s o g’ i n d a selitrodur.Hojiyeva) shu uslubga xos xususiyatlar sanaladi. Bundan tashqari bu uslublarda grammatik shakllarning adabiy-me’yoriy variantlari qo’llanilsa. / K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido. na lola. biz. J. -dedi va kuldi.Oripov. ich. Sifat va son turkumlari doirasida qaraladigan grammatik birliklarning ko’pchiligi barcha vazifaviy uslublarda ishlatilishi bilan xarakterlansa-da. / Mayli qalbingga ham ko’chsin hayajon. -g’a (Yo ilohi. s ye n g a qalqon bo’la olmagan Bizni . siz. Kunduzdagi a h v o l a… H. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen. Uslubiy xoslanish kelishik qo’shimchalari variantlarining tanlanishida ayniqsa seziladi.singari ma’nolar badiiy uslubda ko’proq ishlatiladi (Shu k o’ z l a r yulduzday abadiy kulsin. Masalan. Olamda mard yo’q ekan. -gin/-gil/-g’il ( Q o’ y g i l u kunlarni eslatma menga.Samandar) qo’llanishi bu uslub uchun me’yor sanaladi. -luq. ularda ham uslubiy farqlanishlarni. shodon. O. qaratqich kelishigining –(i)m (Axir hayajonlar o’zligim m a n i m .Yoqubov). O.Bilmaydikim… yo’q. Tabiatingni xor etdi.noshud farzandlarni afu etgaysen. ya’ni men o’rnida biz (-Ma. kan-kin ( B o’ l g a n m i k i n yer uzra bir ko’z Ko’rmak uchun seni osmonda. grammatik ko’rsatkichlarsiz kelishi (Qarshingda turibdi u m r i m bir kuni.Vohidov) ajralib turadi. Kishilik olmoshlarini olaylik. 1981.Yoqubov). Masalan. .Jabborov). Na ko’kat bor. O. -n (Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n /Xassos didi va shoir dili. kirdim y o’ l u n g g’ a darbadar. Bizlar mardmiz dedilar. Xudoyberdiyeva). Men. 1982. chirkin. Avval shuki. Zulfiya). Navoiy). -qa (Hajri ashkim yetkurur har dam q u yo sh q a bir hayot. amir.. to’xta Muhammad Tarag’ay! Nechun s ye n shahzodadan ranjiysen. –Samarqand. -sin/-sun (Jonlar sening yuzginangdan a y l a n s u n. –Bilib qo’y. 3-10 betlar. Fitrat) kabilar.Kamol). Darig’ tutma lutfingni. otashin kabi so’zlardagi –in affikslarida badiiy uslubga xos chegaralanganlik seziladi (So’ng bu iflos zafardan Ular shodon yurdilar. za’faron kabi so’zlar tarkibidagi –on. Zulfiya). J. Bu kabi holatlar ilmiy va rasmiy uslublarda ko’zga tashlanmaydi.Matjon). Fe’lda badiiy uslubga xos belgilar sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: Emoq-ermoq (Kecha ustod chaqirtirgan e r k a n. . stilistik ottenkalarni payqash qiyin bo’lmaydi (Bu haqda yana qarang: Q o’ n g’ u r o v R. . qaratqich-qaralmish inversiyasi (Yarqirar ming bir bahor ko’rki kamolingda sening. 4-21betlar).Yoqubov). O. sendan so’rov shu erdi. Sh u m u a l l i f. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. Jandami. bir do’sh etib. Ul taajjub etardi. -lug’ kabi shakllari (Shohigul ermas bu o’ t l u g’ yuzlaring hijronida. Olmoshlarning uslubiy chegaralanishlari badiiy adabiyotda sezilarli o’rin tutadi. siz o’rnida sen (Izn ayla! Ona. chiqish kelishigining –din tarzida ishlatilishi (Vatan s ye v m a k d i n ortiq Menga olamda shior bo’lmas. /Oftobning aksi bor o’tlug’ jamolingda sening. E. A. tushum kelishigining –(i)n (Uchirsang-da ko’kka yurak k u l i n .

shuningdek yanglig’. tasvirdagi keng ko’lamlilik muallif tilida hozirgi va kelasi zamon shakllarining ishlatilishini ham taqozo qiladi (S a d ы k o v a M. Ularning ana shu keng uslubiy imkoniyatlarini biz. .Oripov).aniqlik mayli: Terimchi chevarlar etaklab qoplab Tog’day xirmonlarga keltirib t o’ k s a. ila. Buni ayniqsa gap bo’laklarining nutqda joylashuvida kuzatamiz. Sintaksisda til birliklarini mazmunga mos ravishda turli kombinasiyalarda qo’llash mumkinligi ularning uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligidan dalolat beradi. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref. ora ko’makchisining aro. misoli.Tashkent. G a r gunoh orttirsang o’zingga og’ir. yoinki. Ta’kidlash o’rinliki. Badiiy uslubga xoslari quyidagilar: Ko’makchilarni olaylik. Lekin odatda badiiy asarlarda bo’lib o’tgan voqyealarning hikoya qilinishi tufayli unda fe’lning o’tgan zamon shakllari mahsuldor hisoblanadi. kiyimlari yirtiq mahbuslar Samarqandning Registon maydonida sovuqdan qaltirab shahar qozisining hukmini tinglaydilar (P. v a l ye. Yuklamalarda uslubiy chegaralanish aniq bilinib turmaydi.Yoqubov). H o l o n k i men sizni xondan ham yuqori qo’ygan edim (A. uzra. She’riy nutqning asosiy belgilaridan biri bo’lgan inversiya tufayli matnda ko’plab sintaktik qurilishlar majmui vujudga keladi.34). fe’llar asosan majhul nisbatda qo’llaniladi. Yoki aksincha: Men hayot e k a n m a n. kuydim va l ye k – Lobarim oldida nazmim bu qadar behol uchun (E. holonki bog’lovchilari haqida ham shu gaplarni aytish mumkin: Yor istig’nosidan o’lmasmanu. Men xud ul tifli parivashg’a ko’ngul berdim. ichra ko’makchilari badiiy matn uchun xos. Mayl shakllarining bu tarzda qo’llanilishi ilmiy va rasmiy uslublarda chegaralangan. -la. Yordamchi so’zlar ham tilimizdagi boshqa birliklar singari nutq jarayonida o’zining uslubiy imkoniyatlarini namoyon qila oladigan to’laqonli til birliklaridir.Vohidov). d-ra filol.Qodirov). Vijdon azobida qovrilsang bot-bot (A. dis…. Faqat yuklamasining o’rni bilan sinonimi bo’lib keladigan yolg’iz so’zidagina badiiy uslubga xoslik ko’rinadi: Nechun hamma darichalar qorong’i. …hammani olib boradimi yo i n k i xohlagan borib. Masalan. Bilan ko’makchisining birla. Ammo poetik nutq sintaksisi boshqacha. xohlamagan qolaberadimi? (O’zbek tili grammatikasi). Xonumonim nogahon buzilmag’ay boshdin yana (Bobur). Buyruq mayli . eng avvalo. Qo’l oyoqlariga kishan solingan.Yoqubov).shart mayli: Boysunqur mirzo z o’ r a v o n l i k q i l s i n ! Men mo’minlarcha bosh egib elchi yuboray! (O. yo l g’ i z uning darichasi yorug’ (O. Ammo aniq nisbatdagi fe’llar birmuncha faol. 1991.Uslub talabi bilan o’zaro o’rin almashishlarni mayl va nisbat kategoriyalari misolida ham kuzatamiz. hayotsan sen ham (Zulfiya). vazifaviy chegaralanishlarda payqaymiz. buyruq-istak mayli – aniqlik mayli (Qayga b o r s i n taqdirdan qochib? (Zulfiya). kabi ko’makchisining misol. s. Kelasi zamon . . birlan. Men behad sevaman (Zulfiya). Ularda fe’llar asosan aniqlik mayli shaklida bo’ladi. shart mayli .nauk. Izg’irinli yellar esadi. misli.o’tgan zamon: Qish chillasi avjida. Shu bilan birga. asosan fe’lning o’tgan va kelasi zamon shakllaridan foydalanish mahsuldor. Badiiy uslubda fe’lning barcha nisbat shakllari ishlatiladi. Lekin va agar bog’lovchilarining qisqargan shakli lek va gar hamda vale. prozaik asarlar sintaksisi hozirgi o’zbek adabiy tilining sintaktik me’yorlarini o’zida aks ettiradi. She’riy nutqda esa. uchun ko’makchisining –chun. aksincha. Ilmiy nutqda esa.Qodiriy) kabilar. Badiiy asar bayonida zamon shakllarining barchasi ishtirok etadi.

libos. Alloh rahmatiga yo’l tutmoq. rasmiy va ilmiy uslublarda ko’proq qo’shma gaplar. undov gaplar. moviy. so’zlashuv uslubida sodda gaplar. mahvash. Agar badiiy adabiyotda. sinonimik birliklar ustida ishlash mahoratidir. 1974) ana shu sinonimik variantlarni farqlashda amaliy yordam beradi. moh. eng avvalo. hayot bilan vidolashmoq kabilar ilmiy. guliston. bazmaro. jon bermoq shakllari so’zlashuv uslubida ishlatilsa. Buning ustiga tilda sinonimik variantlar borligi uchun uslubiy me’yorni belgilash imkoniyati mavjud. Bir bosh bo’lakli gaplarning shaxsi noaniq turi. bahoriston. qulog’i ostida qolmoq. mastona. boda. ularning bog’langan va bog’lovchisiz turlari. Bu uslubdagi gap qurilishi ham ma’lum darajada farqlanadi. mujda kabi xoslangan so’zlar lug’atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi. kuylamoq. dunyodan o’tmoq. shahodat sharobini ichmoq. vafot etmoq. To’liqsiz gaplar dramatik asarlarda. Masalan. jahonbaxsh. Masalan. atov gaplar. Ma’lumki. maygun.). Ulardagi boshqa uslubga xos chegaralanishlar esa ma’lum muddat keyin yuzaga keladi. kabk. albat. jo’shqin. kiritma gaplar badiiy matnda ijodkor individual uslubini yuzaga keltiruvchi qulay grammatik vositalar sanaladi (Bu haqda kengroq ma’lumot olish uchun qarang: K a r i m o v S.Ekspressiv-emosionallikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida inversiya so’zlashuv va badiiy uslubga tegishlidir. hayotdan ko’z yummoq. subyektiv bahoni aniq ifoda etishning eng to’g’ri yo’li bo’lganligi tufayli u badiiy adabiyotda zarur lingvistik vosita sanaladi. lolagun. ayniqsa ularning to’liqsiz shakli ishlatilishi xos bo’lsa. dunyodan ko’z yummoq. Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. gulro’. durafshon. balqimoq. jondosh. deydi E. birgina o’lmoq ma’nosini anglatadigan yuzga yaqin frazeologizmlar sinonimik qatorining paydo bo’lishi ularning vazifaviy chegaralanish imkoniyatini tug’diradi. dolg’a. . dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilmoq singarilar esa badiiy matnga tegishlidir. «…boshqa funksional stillar uchun xos bo’lgan leksika (masalan. debocha. yozuvchining til ustida ishlash mehnati. dilxona. 1992. O’zbek tili leksikologiyasi. Sinonimik qatordan mos. 186-b. gulshan. ilmiy va rasmiy ish uslubiga xos bo’lgan terminlar)ning badiiy stilda keng qo’llanilmasligi va faqat badiiy stilda qo’llanuvchi maxsus vositalarning mavjudligi badiiy stilga xoslangan leksikani alohida ajratishga asos bo’ladi». kerakli birlikni tanlab olish ekspressivlikni. giryon. mardonavor. undagi ko’plab birliklarning tilda me’yorlashuviga. So’roq gaplarning ritorik turi. armug’on. adabiy tilning boyib. bo’ston. lo’livash. Frazeologizmlar mohiyat e’tibori bilan asosan so’zlashuv va badiiy nutq mevasidir.Samarqand. 77-96-betlar). badiiy uslubda adabiy til boyliklaridan foydalanibgina qolinmasdan. Abru. his-hayajon gaplar ham so’zlashuv va badiiy uslubga xos. xususan dialogik nutqda mahsuldor qo’llaniladi. jo’shmoq. rivojlanib borishiga doimiy ravishda ta’sir o’tkazib turadi. mahpora. Kichik bir xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki. O’zbek tilining badiiy uslubi. A.Begmatov (B ye g m a t o v E. dilafro’z. ommabop va badiiy asarlarda gapning har ikki turi ham aralash holda kelaverishi mumkin. gulbahor. so’z-gaplar. xususan she’riyatda ishlatilib kelinayotgan eskirgan so’zlarni bu uslubning muhim lisoniy alomatlaridan deb hisoblash mumkin bo’lsa. Masalan bu tizimga kiradigan olamdan o’tmoq. omonatini topshirmoq. ommabop va rasmiy uslublarda uchraydi. dialektizmlarning ishlatilishi adabiy til me’yoriga muvofiq kelmaydi. duto.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. gavharafshon.

Bu uslubning burnini ko’tarmoq. tushirib qoldirilishi (gazet. Ikkinchi qatlam . ulgurib ham bo’ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo’lib chiqadi. So’zlashuv uslubi ham boshqa vazifaviy uslublar kabi fonetik. Xo’sh. qorami? ko’kmi? shaklida beriladigan savolni ikki xil vazifada olib ko’raylik. ulgurmaymiz deyishdan ko’ra vaziyatdan kelib chiqib. ottenkalarni ajratib ko’rsatishda. qora choy damlaymi yoki ko’k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. buning ustiga. so’zlashuv uslubining o’ziga xos me’yorlari haqida mulohaza yuritish uchun ham tilimizda dalillar yetarli. melodiya. hal qiluvchi vosita bo’lib. fikir. tovush tembri. Dili singari qisqartirib ishlatish mumkin.og’zaki nutqdagi ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlar. tovushlarning o’rin almashishi (turpoq. sport va so’zlovchining kasb-hunarga mansub xilma-xil narsa va hodisalarni ifodalovchi umumadabiy leksika ko’plab ishlatiladi» (Sh o m a q s u d o v A. aynalmoq).So’zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy. 1983. Birinchi qatlam – bu kundalik turmush muomalasida faol qo’llaniladigan ijtimoiy hayot va uy-ro’zg’or yumushlari bilan bog’liq so’zlar. banka). ulgurish qayoqda. Bek. bu uslubda ohang . Masalan. buzoq (ish bilmas. so’z va gap urg’usi kabi ko’rinishlari ma’noni farqlashda. Uni ma’lum ma’noda tildagi boshqa uslublarga qarama-qarshi qo’yish mumkin. erkin muomalalari doirasida til birliklarining o’ziga xos tarzda amal qilishidir. Nutqda tovushlarning uyg’unlashuvi (ketti. leksik. Zuli. madaniyat. Bundan tashqari bu uslubda «…siyosat. uning nutq tempi. qora choy olsizmi yoki ko’k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. galvars). yigichcha). Ayni paytda. Chunki tildan foydalanuvchining shaxsi. burni. ton. Uchinchidan. grammatik o’ziga xosliklarga ega. Xuddi shu savolni do’kon sotuvchisi tilidan eshitsak. So’zlashuv uslubi leksikasida ikki qatlam alohida ajralib turadi.intonsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. og’zi ochiq (yig’loqi) kabi. Lekin bunday holatda ham tinglovchiga fikr tushunarli bo’ladi. ulgurib bo’pmiz. bu holat so’zlashuv uslubidagi me’yoriy holatlarni belgilashni qiyinlashtiradi. ulguramizmi ? degan savolga yo’q. pauza. zaril. O’zbek tili stilistikasi. Shunday bo’lsa-da. ko’zini shira bosmoq. Ular neytral qiymatdagi so’zlar bilan sinonimik munosabatga kirisha oladi: kichkina (bolagina). Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak. Chunki u oldin aytilgan fikrning mantiqiy davomi bo’ladi. qo’li kaltalik qilmoq singari o’z frazeologizmlari mavjud. bironta). egni) kabi fonetik hodisalar avvalo so’zlashuv uslubida namoyon bo’ladi. Ohang og’zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim. Ammo nima bo’lganda ham bu me’yorlarni so’zlashuv uslubi uchun muhim bo’lgan til va tildan tashqari omillarning uyg’unligidan axtarish bizni asl maqsadga yaqinlashtiradi. tovushlarning orttirilishi (o’ramol. nutqiy vaziyat yagona bir me’yorni tayin etishga imkon bermaydi. san’at. –Toshkent: O’qituvchi. Kishi nomlari Abdi. hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. So’zlarning metonimik . bir tovush o’rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (traktir. nutq elliptik xarakterda bo’ladi. ottan. Masalan. Ikkinchidan. so’zlashuv uslubi qanday o’ziga xosliklarga ega? Birinchidan. Bu uslubning o’ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg’un bo’lishida ko’rinadi. yiqildi (quladi). so’zlashuv nutqida til birliklari o’zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. 15-bet).

Asal. O’ r i n b o ye v B. xo’p singari so’zlar nutqda ko’p ishlatiladi. aksincha. 4. samovarga chiqdi kabi. Imlo.ko’lami juda keng tarqalgan. Variantlilikning imlo. Men. asal. 8-ma’ruza: O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik R ye j a: 1. Tayanch so’z va iboralar: Lug’at turlari : qomusiy. omonim. Og’zaki nutq madaniyati. Ahamiyati. bunday gaplarga fe’l-kesimni qo’yib ham bo’lmaydi. xarakterlidir. Lug’atchilik va me’yor. albatta. izohli. . kengash bo’ldi. antonim. Biz magazinga. 7. Paronimlar lug’ati va uning ahamiyati. aha. So’zlashuv uslubida nutqiy vaziyatning ahamiyati juda katta. Ish. Hatto ba’zan shunday holatlar ham bo’ladiki. – Toshkent. frazeologik. yo’q.O’rinboyev tomonidan anchagina durust ishlangan (O’ r i n b o ye v B. odatda ishga avtobusda. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. chappa. paronim. 6. 1991). –Toshkent: Fan. 5. Variantlilik. Kitobiy nutq uchun bog’lovchisiz qo’shma gaplar odatda xos emas. Masalan. izohli va frazeologik lug’atlarda aks etishi. assalomu alaykum. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. dasturxonga o’tirdi. Orfoepik lug’atlar. og’zaki so’zlashuv nutqi uchun esa. ha. O’ r i n b o ye v a D. Kechaday kecha. 3. barmog’ingni tishlab olasan. Imlo lug’ati va uning amaliy ahamiyati. 1975. So’zlashuv nutqi o’zbek tilshunosligid B. So’zlashuv nutqidagi sodda gaplar ko’pincha fe’l bilan ifodalangan kesimning yo’qligi bilan xarakterlanadi. xayr.. O’zbek lug’atchiligi haqida ma’lumot. 2. Masalan: auditoriya kuldi. Biz siznikiga. Salom. konkordans. sinonim. filologik. Boladay bola kabi. Bu nutq kitobiy nutqdan bir qadar farq qilib. ishdan piyoda kabi. Og’zaki va yozma nutq me’yorlari hamda lug’atlar. faqat tugmachani bossang bas. vaalaykum assalom.

«Men bu kitobni maxsus alifbo (ajam harflari) tartibida hikmatli so’zlar.Ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi.Shukurovlarning «O’zbek tili antonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. S. Devonu lug’otit turk. Mas. kerakli so’zlarni osonlik bilan topish uchun bu ish ustida bir necha yillar mashaqqat tortdim. 7500 ga yaqin so’zni qamrab olgan ushbu lug’at arablar tajribasiga tayanib. Mamatov va R.Ahmedovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati» (Toshkent. 7.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Turkiyshunoslikda lug’at tuzish qadimdan boshlangan. 1976). A. XI asrda Mahmud Koshg’ariy tomondan tuzilgan mashhur «Devonu lug’otit turk» lug’atchiligimizning nodir namunasidir. vov.Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» (Toshkent. 1974). N.Ђulomov. –Toshkent. Tushunilishi oson bo’lishi uchun asarda arabcha istilohlar qo’lladim» (M a h m u d K o sh g’ a r i y. Har bir bo’limni otlar (ismlar) va fe’llar tarzida ikki qismga ajratib berdim.qattiq joylarini yumshatdim. XVI asrda muallifi noma’lum bo’lgan Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun «Abushqa» nomli izohli lug’at tuzildi. Nihoyat.Reshetovalarning «O’zbek tili . E. Shu o’rinda ayrim lingvistik lug’atlarni sanab o’tish to’g’ri bo’ladi.Ibrohimov. Afg’oniston va Hindistonda o’zbekcha va forscha lug’atlar tuzilishiga sabab bo’ldi. 2. 2000). Otlarni oldin.Qo’ng’urov va A. Turli fan sohalari bo’yicha izohli lug’atlar maydonga keldi.Ђunnalilar bo’limi. O’zbek Milliy Ensiklopediyasining I va II tomlari nashr qilindi (Toshkent. A. Ta’kidlaganimizdek. 44-45-betlar).Hojiyev va L..Tixonov va R. Ana shu an’ananing davom etishi hamda Alisher Navoiy ijodiga bo’lgan qiziqish keyinchalik XV asr va undan keyingi davrlarda Eron. 5. maqollar. 1960. 6. . kerakli so’zlarni o’z joyida ko’zlaydigan.Uch harfli so’zlar bo’limi. R. 2002). rajaz va nasr deb atalgan parchalar bilan bezadim. qo’shiqlar. saj’lar. Olim Usmonning «Qisqacha internasional so’zlar lug’ati» (Toshkent. 1975. qiyin va qorong’i joylarini yoritdim. Kitobni sakkiz asosiy bo’limga chekladim: 1. qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim. 1977). Sh. ko’p asrlik an’analarni davom ettirib kelayotgan o’zbek lug’atchiligi bugungi kunda katta tajriba to’pladi. . 3.Hamzalik (alif bilan boshlanadigan so’zlar) bo’limi. Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh» asarlari maydonga keldi (O’zbek Sovet Ensiklopediyasi.Misol (boshida yoy bo’lgan so’zlar) bo’limi. 1968). turkiyshunoslikda ilk bor lug’at tuzish usullarini belgilab berganligi bilan qimmatlidir. 1980). Tixonovlarning «O’zbek tilining chappa lug’ati» (Samarqand. yoy bo’lmagan so’zlar) bo’limi. 1978). 313-bet).Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» (Toshkent. A. boblarga ajratib.deb yozadi Mahmud Koshg’ariy .To’rt harfli so’zlar bo’limi. 1959). –Toshkent.Muzaf (bir harfi ikki marta takrorlangan so’zlar) bo’limi. A. 1 tom. o’z o’rnida oldinma-ketin ko’rsatdim.Begmatov va A. 6 tom. Sh. So’zlarni o’z joyiga qo’yish. O’zbek tilida qomusiy va tarjima lug’atlarining ko’plab turlari mavjud. fe’llarni esa otdan keyin o’z sirasiga qarab.Tilshunoslik fanining alohida sohasi bo’lgan leksikografiya lug’at tuzish yo’llarini o’rgatadi va uning ilmiy asoslari hamda usullarini ishlab chiqadi.Solim (tarkibida alif. Toli’ Hiraviyning «Badoyiullug’at». 8.Rahmatullayev. «Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. 4.

tilimiz imlo qoidalari ham soddalashtirildi.Hojiyevning «Lingvistik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. 1981). (I-IV qismlar. uslubiy imkoniyatlari to’g’risida keng ma’lumot beradi.Rasulovlarning «O’zbek tilining paremiologik lug’ati» (Toshkent. apostraf o’rnida tutuq belgisi.Berdiyorov va R. tildagi barcha so’z va iboralarning hamda ularning turli-tuman ma’nolarini yodda saqlab qolishning imkoni yo’q. 1980). Bu bog’liqlikni ikki yo’nalishda tushunish to’g’ri bo’ladi. A. o’zlashma so’z atamalari qo’llaniladagan bo’ldi. Z. lug’atlar yozma va og’zaki adabiy til me’yorlarini belgilashda har bir so’zning yozma va talaffuz shaklini o’zlashtirishda asosiy manba hisoblanadi. mukammallashtirishga xizmat qilib kelmoqda. orfografik me’yorlarni tartibga keltirishga.Toshkent. qo’shimchalar. Masalan. Masalan. hozirgi o’zbek adabiy tilining yozuv me’yorlari.Begmatov. Masalan. 1998-1999) kabi lug’atlar shular jumlasidandir. 1956). 1993 yil 2 sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida» gi Qonun qabul qilinishi bilan ana shu alifboda yangi lug’atlar maydonga keldi. til birliklarining asl va ko’chma ma’nolari. M. kishilarning yodlash qobiliyati qanchalik kuchli bo’lmasin. Ayni paytda. E. ayni paytda. S. tire o’rnida chiziq. H. . lug’atlar so’zlarning to’g’ri yozish va talaffuz qilinishiga ko’maklashadi. Ana shunday paytlarda lug’atlar insonlarning yaqin hamrohi bo’ladilar. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston Respublikasining yuqorida tilga olingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida»gi Qonuni va 1995 yil 6 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi Qonun hamda bevosita bu qonunlarning ijrosiga qaratilgan 1995 yil 24 avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori juda katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi. ham takomillashtirildi.D..Ma’rupov tahriri ostida nashr qilingan «O’zbek tilining izohli lug’ati. Unda unli va undoshlar imlosi. Bir tomondan. Qayd etilgan ikkinchi masalada lug’atchilik adabiy til me’yorlari bilan chambarchas bog’liq.Rahmatullayev va M.Asomiddinova. o’zbek tilshunosligi fani yangi atamalar bilan boyitildi. O’zbekiston Respublikasining mustaqillikni qo’lga kiritishi munosabati bilan amalga oshirilayotgn tub ijtimoiy-siyosiy islohotlar «Asosiy qoidalar»ning ma’naviy jihatdan eskirganligini ko’rsatdi. sonor tovush o’rnida ovozdor tovush. Shu bilan birga. avval qayd etib o’tganimizdek.Qodirovlarning «O’zbek tilining qisqa etimologik lug’ati». juft va qisqartma so’zlar imlosi. O’. 1985). Sh. qaratqichli birikma o’rnida qaratuvchi birikma. –Toshkent. O’zbekiston SSRning 1940 yil 8 mayda qabul qilgan «O’zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbesiga ko’chirish to’g’risida» gi Qonuni va O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» ga tayanadi. Ikkinchi tomondan esa.Boboyeva.Umarovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati.grammatik terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent. qo’shma. Ikkinchidan esa. bo’g’in ko’chirish va bosh harflarni yozish tartibini ko’rsatib beruvchi 72 paragrafdan iborat qoidalar kiritilgan (O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. Shubhasiz. o’zak va negizlar.Panasenko v E. negiz o’rnida asos. lug’atlar tuzishda tildan foydalanish jarayonida shakllangan me’yorlar o’lchov sanaladi.Rahmatullayevning «O’zbek tili omonimlarinig izohli lug’ati» (Toshkent. o’zbek leksikograf olimlarining juda katta mehnatlari tufayli yuzaga kelgan bu lug’atlarning ijtimoiy va ma’naviy hayotimizda xizmatlari beqiyosdir. shuningdek ko’chish belgisi. Bu qoidalar hozirgacha amalda bo’lib. ayirish (‘) va yumshatish () belgilari imlosi.» (Toshkent. Bu me’yoriy holatlar muayyan qonun-qoidalar bilan mustahkamlab qo’yiladi. 1984).Usmonovalarning «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» (Toshkent. Birinchidan. A. 1998) kabi. E. 1 va P tomlar» (Moskva. 1984). 1984).Ibrohimov. Sh.

1980). Tabiiyki. Ana shunday holatda bu kabi lug’atlar me’yor uchun namuna bo’la oladimi. Rus grafikasi asosidagi o’zbek yozuvidan voz kechilib. ters-chappa.133). Hozirgi paytda o’zbek tilida ana shunday lug’atlarning izohli. tabiiy va ijtimoiy hodisalar. S. so’zlar va ularning tarkibiy qismlariga. ardog’ (I.212). 2001. «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati. –Toshkent. betaxlit (I. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. Bunday lug’atlarda muayyan bir millat. Ammo bu degani qomusiy lug’atlar til me’yorini ko’rsatuvchi o’lchov bo’la olmaydi degan gap emas. qomusiy lug’atlar oldiga til me’yorlarini belgilash vazifa qilib qo’yilmaydi.55).142). arslonto’sh (I. Garchi til me’yorlarining mustahkamlanishida lug’atlar xizmat qilsa ham. 125132-betlar). bexalol (I. bu kabi birliklarning miqdori ko’pchilikni tashkil qilishi aniq.Karimovlarning «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. hudud yoki fan. Chunki bu kabi lug’atlarda adabiy me’yor doirasidagi so’zlar bilan birgalikda umumxalq tiliga. Aksincha. 1976) uchramadi.II. baxmalto’sh (I. so’z birikmalariga va ularning imlosiga. beodob (II. «Navoiy asarlari lug’ati» (Toshkent.300). Lingvistik lug’atlarning maqsadi esa tamoman boshqacha.Rizayevning «O’zbek sovet bolalar adabiyoti tilining chastotali lug’ati» (Toshkent.183).211). imlo. madaniyat va ma’naviyatning barcha sohalariga oid tushunchalar. betus (II.44). Bundan tashqari. 1981). qomusiy-ensiklopedik lug’atlarni olib ko’raylik. 1983-1985).151) kabi so’zlar va ularning ayrimlarining yozilishi «O’zbek tilining imlo lug’ati» da (Toshkent. mamlakat. Ana shu qarorga binoan 1940 yil 8 mayda qabul qilingan Qonun va 1956 yil 4 aprelda qabul qilingan «Asosiy qoidalar» 2005 yilning 1 sentiyabridan e’tiboran o’z kuchini yo’qotadi. morfem. Sh. Tildan foydalanuvchilar ma’lum muddat amaldagi har ikki «Imlo qoidalari»ga ham rioya qilishlari umummajburiy ekanligini unutmasliklari.Maxmatmurodovning «Slovar yazыka poeticheskix proizvedeniy Xamzы» (Toshkent. betuman (I. Konkordans» (Toshkent.244). bundan buyon tilimiz orfografik me’yorlarini belgilashda ana shu qoidalarga amal qilish majburiy sanaladi va ular imlo lug’atlarida mustahkamlanib boriladi. . talaffuziga hamda umuman til birliklarining leksik-semantik-uslubiy ma’nolarining izohlanishiga qaratiladi.113).. Ular bu borada ham ma’lum vazifalarni bajaradi. voqyealar hamda mashhur kishilar va joy nomlari to’g’risida atroflicha ma’lumotlar beriladi. biyuda (I. degan savolga bir xilda javob berib bo’lmaydi.Qo’ng’urov va S. Bunga «O’zbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lug’at» (Toshkent. O’z vazifasidan kelib chiqib. 1-1U tomlar» (Toshkent.237). ham sinxronik nuqtai nazardan munosabatda bo’lishni taqozo qiladi. bulog’ (I. talaffuz. lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosi qabul qilinayotgan hozirgi o’tish davrida. so’zlarni buzib yozishlar kuzatilmoqda. Masalan.Binobarin. behusn (I. Ularda asosiy diqqat harflar imlosiga. Y o’ l d o sh ye v B. matbuot sahifalarida o’zboshimchaliklar.206). boybeka (I. Unda keltirilgan alqamoq (II. ayniqsa. beteng (I.250). chastotali. o’zlashma so’zlar. 1989) lug’atlarini misol tariqasida keltirish mumkin (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: N u r m o n o v A. bu xizmatlarning darajasi har xil bo’lishi mumkin. Agar qiyosni «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati» misolida amalga oshirsak. R. badiiy uslubga hamda shoir va yozuvchilar uslubiga xos bo’lgan so’z va iboralar ham keltirilgan bo’ladi. lozim bo’lganda me’yoriy lug’atlarga ko’z yugurtirib turishlari zarur. ularning yozilishi jarayonida til me’yorlariga amal qilish talabi qo’yilishi mumkin. Bu tipdagi lug’atlar ma’lum darajada lingvistik lug’atlarning boshqa turlaridan farq qiladi. burkimoq (II. «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati»ga murojaat qilaylik. Chunki material qamrovining kengligi va har xilligi ularga ham diaxronik. 1953). texnika.137). bunday lug’atlar filologik yoki lingvistik lug’atlardan farq qiladi. o’zbek tilshunosligi badiiy adabiyot hamda shoir va yozuvchilar tili lug’atlarini tuzishda ham yetarli tajribaga ega. 1972).

kesatiq. mo’’jizalar ko’rsata oladigan muqaddas. Imlo lug’atlari shaklan yoki talaffuzda bir-birlariga yaqin bo’lgan. Chunki noto’g’ri yozilgan yoki talaffuz qilingan so’z o’quvchi yoki tinglovchi tomonidan noto’g’ri.aza (marhum uchun tutiladigan motam. Masalan. Lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi esa imlo lug’atlar borasida ham ulkan ishlarni amalga oshirishni taqozo qilmoqda. keyingi yillarda. adib (yozuvchi. ayniqsa uzluksiz ta’lim tizimi alohida o’rin tutadi. din. 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» hamda 1995 yil 25 avgustda qabul qilingan «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori asosida belgilangan. Demak har birimiz savodxon bo’lishimiz.adip (ko’rpacha yoki ko’rpaning chetiga tikilgan material). o’zbek adabiy tili faqat yozma adabiy til shaklida emas. uning me’yoriy jihatlarining sayqal topishida bir qator omillar muhim rol o’ynamoqda. Lingvistik lug’atlar orasida Z. ularning etimologiyasi va hozirgi ma’no taraqqiyotini belgilashda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir. Og’zaki nutq madaniyatining takomillashib boruvida.frazeologik. lug’atdagi avliyo so’zini olib ko’raylik. ularning ayrimlari yuqorida sanab o’tildi.asir (tutqun) kabi so’zlarning yozilishi. 2. balki ularning lahjaviy shakllarini farqlaydi. Mas. Shu bilan birga.da. Mubolag’asiz aytish mumkinki. Hozirgi o’zbek adabiy tilining imlo me’yorlari. To’g’ri yozish me’yorlarini o’zlashtirishda ko’proq imlo lug’atlari bilan birgalikda adabiy manbalarni o’qish.amr (podshoh tomonidan chiqariladigan buyruq. ularni qo’llashda ehtiyot bo’ladi. bashorat qila oladigan..t. sinonimlar. yechki (echki) kabi. . hazil. talaffuzi va ma’nolarini farqlashda lug’atlargina yordam berishi mumkin. Ulug’. Masalan. antonimlar. Ammo aytish mumkinki. Izohli lug’atlarning so’z ma’nolarini to’liq anglashda. noaniq tushuniladi. Izohli lug’atlarda tilimizda keyingi yigirma yilda yuz bergan o’zgarishlar ham o’z ifodasini topishi lozim. bu lug’at bugunga kelib ma’naviy jihatdan eskirdi. amir (davlat boshlig’i) . marosim). E’tiqodli dindor kishilar nazarida go’yo karomat. zo’r fahmli odam yoki narsa. to’g’ri yozishimiz. chovamiz (chopamiz). to’g’ri yozish qoidalarini shunchaki yod olish bilan yozma nutq madaniyati va uning me’yorlarini belgilab bo’lmaydi. hyech narsa bilan ishi yo’q odam. ko’chma. Bu qoidalar hozirgi o’zbek adabiy tilining yozma shaklidan foydalanuvchi barcha kishilar uchun majburiy sanaladi. s. ammo ma’nolariga ko’ra turlicha bo’lgan so’zlarni farqlashga ko’maklashadi. omonimlar. Bunda. terminologik singari ko’plab turlari mavjudki. Shu o’rinda bir narsani ta’kidlash lozimki. fikrimizni boshqalarga aniq tarzda yetkazishimiz uchun imlo lug’atlarga har doim murojaat qilib turishimiz zarur bo’ladi. matnlarni ko’chirib yozish ham yordam berishi shubhasizdir. garchi nuqsonlardan holi bo’lmasa-da. dialektal. Buning uchun imlo lug’atlari bilan ishlash. yuqorida ta’kidlaganimizdek. o’rni bilan ularning yasalishi va variantlari berilgan. har bir so’zning talaffuz qoidalarini bilish va imlo lug’atlaridagi tavsiyalarga rioya qilish zarur. Imlo lug’atlardan samarali foydalangan kishigina nafaqat adabiy so’zlarni. darveshnamo. balki og’zaki adabiy til shaklida ham rivoj topmoqda. Shu paytga qadar nashr qilingan barcha lug’atlarda nutq uslublarida qo’llaniladigan so’zlar. ata (ota). Darveshsifat. shoir) . u e’tibordan chetda qolib ketgan so’zlar hisobidan to’ldirilishi zarur. aziz odam. ularga tez-tez murojaat qilish.Ma’rufov tahriri ostida 1981 yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomlik «O’zbek tilining izohli lug’ati» salmoqli mavqyega ega. U yigirma yil davomida xalqimizga beminnat xizmat qildi. Uning uch ma’nosi qayd etilgan: 1. a’zo (biror tashkilot yoki biror jamiyatning vakili) . 3. kelli (keldi). asr (yuz yil) . farmon).

xunuknig aksi. ifodali qilib yetkazishda talaffuz lug’atining ahamiyati katta. Bu esa. Ana shu ma’noda talaffuz (orfoepik) lug’atlar adabiy tilning talaffuz me’yorlarini yoki so’zlarni adabiy til qoidalariga muvofiq talaffuz qilishni belgilab beruvchi vosita sanaladi. sohibjamol. uning lingvistik va tildan tashqarida bo’lgan o’lchovlarini belgilash muhimdir. husnli. husndor. So’zlarning leksik me’yorini belgilashda va ulardagi ma’no nozikliklarini farqlashda hamda umumiy jihatlarini payqashda sinonim. U «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» deb atalib.Tabiiyki. O’zbek tilida ana shunday lug’at bor. Buning ustiga. Fikrimizning isboti uchun sinonimik qatordagi so’zlarga berilgan izohlarni to’liq keltiramiz: «Husni odatdagidan ortiq. Ushbu lug’at mualliflarining ta’kidlashicha. she’rxonlik kechalarida. Kishilarning so’zlarni to’g’ri talaffuz etishi. ma’lum ma’noda biri ikkinchisini to’ldiradi. O’zbek leksikografiyasida yuqorida sanab o’tilgan bu kabi lug’atlarning izohli ko’rinishlari mavjudligi quvonarli voqyeadir. adabiy nutq va dialektal nutq. lug’atni tuzish jarayonida bir qator qiyinchiliklarga duch kelingan. tadbirkorlarimiz dunyo miqyosida fikrlashmoqda. biz bugun bundan 10-20 yil avvalgi odamlar emasmiz. ommaviy axborot vositalarining radio va televideniye singari turlarining roli salmoqli. jahon xalqlarining ko’pchilik tillarida muloqotda bo’lishmoqda. latofatli. ko’rkam. Lug’at xuddi ana shu jihatlar hisobga olinganligi bilan qimmatlidir. Chiroyli stilistik jihatdan neytral. go’zal. Og’zaki nutq me’yorlarining ommaviy suratda yoyilishi va singishida avvalo maktabgacha va maktab ta’limi katta ahamiyatga ega. Og’zaki nutq madaniyati mavqyeini ko’tarish uchun adabiy til og’zaki shakli qonuniyatlarini o’rganish. o’z fikrini boshqalarga aniq. neytral adabiy nutq va adabiy nutqning vazifaviy-uslubiy ko’rinishlari. Bugungi ziyolilarimiz. suluv. Shunga ko’ra. ayniqsa yoshlarimiz o’rtasida. adabiy til me’yorlariga amal qilishi.Hojiyev «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Darhaqiqat. bu nutq shaklini ko’rinishlariga qarab me’yorlash va silliqlash. muzokaralar olib borishmoqda. kitobxonlar anjumanlarida tilimizning adabiy me’yorlaridan foydalanishga intilish kuchayib borayotgani seziladi. Adabiy talaffuz doirasida so’z urg’usi. Ular garchi ma’nolarining yaqinligi bilan bir sinonimik qatorda joylashsa-da. adabiy talaffuz doirasida variantdorlikning kuchliligi ma’lum bo’lgan. xushro’y. A. Unda 20 mingga yaqin so’z va so’z shakllarining adabiy talaffuz me’yori belgilab berilgan. Jumladan. umummilliy madaniyatimizning tarkibiy qismi bo’lgan til madaniyatiga. barno. o’z navbatida. og’zaki nutq madaniyatiga ta’sir ko’rsatmoqda. turli uchrashuvlar va telekonkurslarda. adabiy nutq va kundalik so’zlashuv nutqi. chiroyli so’zlash. to’liq uslub hamda noto’liq uslub va boshqalariga oid talaffuz variantlarini to’g’ri baholash anchagina murakkab vazifadir. qo’llanmalar muhim rol o’ynaydi. 1984 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan. 1974) ining 223-betidan misol keltiramiz: Chiroyli. ravon. an’anaviy va yangicha talaffuz. og’zaki nutq ko’rinishlarining namunaviy shakllarini yuzaga keltirish. Bu xususiyat o’zbek adabiy nutqi me’yorlarining ham yetarli shakllanib yetmagan va qat’iylashmaganini ko’rsatadi. nutq madaniyati talablariga e’tibor berib. me’yoriy o’lchovlariga ko’ra teng emas. boshqa jonli . zebo. og’zaki nutqni adabiy til talablari asosida me’yorlashda orfoepik qoidalar. to’y-tomoshalarda. olimu muhandislarimiz. adabiy talaffuz lug’atlari. ko’hlik. keksa va yosh avlod talaffuzi bilan bog’liq bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. Hozirgi kunda. omonim va antonim lug’atlarning xizmati katta bo’ladi. Talaffuz lug’atlari fonetika va nutq madaniyati bilan bevosita aloqada bo’lib. Bu so’z odamga.

Ana shu holatlar me’yor tushunchasining qanchalik nozik va murakkab qamrovli ekanligini hamda ularni payqash va farqlashda lug’atlarning. 3. «Nutq madaniyati va normativ lug’at» asarining muallifi S. yuz. xushro’y yigit. O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati. Bu so’zda belgi darajasi kuchli. metonimiyaga uchrashi. rasmiy uslub uchun xos emasligi ma’lum bo’lib qoladi. ot-lahza.Akobirov me’yor va lug’at munosabatlarini oydinlashtirishga harakat qilar ekan me’yorlar tilda ikki ko’rinishda.-Toshkent. 49-50-betlar). ma’no tarqqiyotida o’zgarishlar. Busiz hyech qanday aloqaning bo’lishi mumkin emas. Ularning qo’llanishi so’zlashuv. Ko’rkam asosan jonsiz narsalarga. Ko’rinadiki. Sh. husnli ayol. sohibjamol saman deyishga nutqda aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi. so’zlashuvda tilning qonunqoida va normalariga rioya qilayotganliklarini hatto sezmaydilar ham... 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» (R a h m a t u l l a ye v Sh. chiroyli oyoq. dam. . Chiroyli yuz yoki chiroyli saman deyish mumkin bo’lgani holda ko’rkam yuz yoki oyoq. 4. 1984. xususan. Olimning ta’kidlashicha. bir til doirasida so’zlarning shakliy o’xshashligi. 93 tasi uch omoleksemali. ko’hlik faqat odamga nisbatan qo’llanadi va «yoqimlilik» ottenkasi bor. quyidagilarni qayd qiladi: «Normalarning nooshkor mavjudligi shundan iboratki. Xushro’y. «Lug’at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali. Masalan.nooshkor va oshkor ravishda mavjud bo’lishini ta’kidlab.temirchilik atamasi. Ammo ayrim so’z shakllarining ma’nolarida farqlanishini ko’rsata olishda mazkur tipdagi lug’atlarning xizmatini e’tirof etish maqsadga muvofiqdir. 1984) dan tildagi mazkur birliklar to’g’risida ham nazariy. chunki «umumiy odat»ga muvofiq kelmaydigan har qanday nutq boshqalarga anglashilmaydi. 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo’lib. go’zal qiz. ot . Barno. ko’rkam ayol.. Go’zal odamga va jonsiz narsalarga nisbatan qo’llanadi. kam darajada odamga nisbatan qo’llanadi».narsalarga nisbatan ham qo’llanilaveradi. 6. barno qiz. tildan foydalanuvchilar o’zaro fikr almashinish jarayonida. unga javob (reaksiya) ham bo’lmaydi. 21 tasi to’rt omoleksemali. ot – havo. zebo bezanmoq. nafas. 5. Zebo kitobiy. Haqiqatda esa barcha til sohiblari tildan foydalanish tajribasi orqali tilning qoida va normalarini u yoki bu darajada o’zlashtirib olgan bo’ladilar va ularga «umumiy odat» bo’yicha amal qiladilar. ot-tig’. suluv. izohli lug’atlarning roli beqiyos ekanligini yana bir bor ko’rsatadi. «Lug’at» da keltirilgan badiiy adabiyotlardan olingan misollardagi chiroyli saman. sohibjamol qiz birikmalaridagi aniqlovchi bo’lib kelgan so’zlarni ularning sinonimlari bilan almashtirishning hamma vaqt ham imkoni yo’qligi buning dalilidir. badiiy va ommabop uslublarda me’yor sanalsa. bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma’noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi. ushbu lug’atdan dam so’zi haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lamiz: 1. o’tkir joy. latofatli Saodat. o’sishlar ro’y berishi. 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko’pligi. zebo so’zlari ham odamga nisbatan qo’llanadi. bu haqda shu o’rinda bir narsa deb bo’lmaydi. Suluv – kam qo’llanadi. predikativ so’z – dim ma’nolarida kelgan (R a h m a t u l l a ye v Sh. o’zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. semantik va vazifaviy uslubiy nuqtai nazardan bu so’zlarning ekspressivlik va qo’llanish imkoniyatlari bir xil emas. ayniqsa. ham amaliyotda qo’l keladigan ma’lumotlar olishimiz mumkin. binobarin. husnli so’zlari nisbatan kam qo’llanadi. bog’lovchi – dam. Lug’atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba’zi fikrlarga kelishga asos bo’ladi. ko’rkam hayot. 2.Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Yuqoridagi lug’at. Husndor.

praktika.Toshkent. truba so’zlarini (A k o b i r o v S. leksikologiya va stilistikaga oid adabiyotlarda. binobarin. normal. o’rin. ularning o’rnini me’yor. barqarorlashuv. Bu narsa til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’liq. plan. proyekt. ona tilimizga bo’lgan yangicha munosabatning mevasi. manzaraning o’zgarganini kuzatish qiyin emas. plan o’rnida reja. alifbo/alfavit. normativ. Mustaqillik sharofati bilan o’zimizda tilimizni tozalashga. Agar masala shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. reaksiya. sistema. ularni me’yor sifatida yana saqlab turish. Demak. Ana shu tavsiyalar nafaqat grammatikaga. Me’yor muammosi qayerda va qachon paydo bo’ladi? Til birliklari o’rtasida har xillik va variantlar bo’lgan joyda. Masalan. buni tilimiz taraqqiyotiga mustaqillikning bevosita ta’siri. asta/ohista. holat. «o’zbekchalashtirish»ga rag’bat va moyillik sezayotgan ekanmiz. ash-pash/hash-pash va hokazo. agrar. tuzilgan imlo. degan qoidaning to’g’riligini yana bir bor tasdiqlaydi. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. adab/odob. qisqacha. bir davrda me’yor sanalgan til birligi boshqa bir zamonda shunday bo’lmasligi mumkin ekan. an’anaviy singari so’zlar egallay boshlayotganini . normal o’rnida me’yoriy.Akobirov yuqorida nomi tilga olingan kitobida o’zbek tili tizimida ilgari bo’lmagan va ularning qo’llanilishi o’zbek adabiy tili uchun me’yoriy hodisa sanaladigan birliklar sifatida tahlil uchun keltirgan obyektiv. Bir vaqtning o’zida til madaniyati talablaridan kelib chiqqan holda omma uchun majburiylashtiriladi. 1977. tradision kabi so’zlarning nutqimizdan asta-sekinlik bilan chekinayotganligini. Nutq madaniyati va normativ lug’at. xohish. arava/aroba. «Imlo lug’ati»da (Toshkent. stabillashuv. lug’atlarning xizmati naqadar ulkan ekanligini tasavvur qilish qiyin bo’lmaydi. barqarorlashishi va bir xilliligi uchun xizmat qiladi. g’oya. deb aytishimiz mumkin. S. praktika o’rnida amaliyot. talaffuz va boshqa filologik lug’atlar til birliklarining amalda mustahkamlanishi. shuning uchun ham nooshkordir. Darsliklar va lug’atlar tilning obyektiv normalarini tavsiflash bilan birga. fikr. Hatto 70-yillarda. mayl. proyeksion. tendensiya. nutq jarayonida so’zlarning leksik-grammatik variantlari saqlanib qolingan bo’ladi. Oshkor normalar tilning grammatika darsliklarida va turli xil lug’atlarida tavsiflangan va tavsiya etilgan normalardir. mavqye. lug’atlar orqali ham qonunlashtiriladi . Keltirilgan ma’lumotlar tildagi me’yoriy holatlarni mutlaq va o’zgarmas hodisa deb tushunish to’g’ri bo’lmasligini ko’rsatadi. bartaraf etishning yo’llarini axtarishadi va to’g’ri keladiganlarini me’yoriy variant sifatida ommaga tavsiya etishadi.kodifikasiyalashtiriladi. ayqirish/hayqirish. Ma’lum bo’ladiki. Ular tildan foydalanuvchilarning nutq faoliyatidagina namoyon bo’ladi.Akobirovning kitobida ham faol qo’llangan norma. 7-bet) tilimizning hozirgi me’yor o’lchovlari asosida olib qaraydigan bo’lsak. me’yoriy. Nutq madaniyati va normativ lug’at. pozisiya. Tilshunoslar bu har xilliklarni tilning tabiatidan va amaldagi qoidalardan kelib chiqib tahlil qilishadi. an’anani tuzilajak lug’atlarda ham davom ettirishga to’g’ri keladi. oradan chorak asr vaqt o’tgach. ularni qonun (kodeks) hukmiga kiritadi. shu bilan birgalikda. adabiylashishi.Umumiy odatga aylangan normalar (yoki. muomala jarayonida o’z o’rnini ekvivalentiga bo’shatib berayotgan til birliklarini yangi nashr qilinadigan lug’atlarda qoldirish-qoldirmaslik ustida o’ylab ko’rishimizga ham to’g’ri keladi. proyekt o’rnida loyiha birliklarini ishlatish asta-sekinlik bilan odat tusiga kirib bormoqdaki. odat hukmidagi normalar) til sohiblarining tildan foydalanish tajribasi orqasida orttirgan malaka va ko’nikmalaridan iborat. krovat. intilish. qonunlashtiradi» (A k o b i r o v S. Hozirda obyektiv va truba so’zlarining bir ma’no yo’nalishida xolisona va quvur. 11-bet). 1976) birgina «A» bilan boshlanadigan so’zlarda quyidagi so’z variantlari va ulardan yasalgan shakllar mavjud: avr/abr. jumladan S. Tilimizda bu kabi variantlar mavjud ekan. tizim. ta’sirlanish.

Tuzuvchilar: E. E. yangi yozuvdagi lug’atlarni yaratish va nashr qilish ishini ham jonlantirish zarur. Turli mutaxassislikdagi. Buning ustiga lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi munosabati bilan turli mazmundagi lug’atlar masalasida ham islohotlar o’tkazish hayotiy zarurat bo’lib turibdi. kasbdagi kishilarning ish faoliyatida. har xilliklarni bartaraf qilishda lug’atlarning ahamiyati katta ekanligini hisobga olib. tilning me’yoriy va madaniy darajasini belgilashda lug’atlar asosiy oyna hisoblanadi. menejer. mavjud lingvistik lug’atlar xalqimizning ehtiyojini to’liq qondirmoqda. Ana shunday lug’atlarni nashr qilish endigina boshlandi deyish mumkin. Negaki. bundan keyin yaratiladigan lug’atlarda ana shu jarayon hisobga olinishi lozim bo’ladi. Binobarin. menejment. kompyuter. o’qisho’qitish. . adabiy me’yorlarni muntazam ravishda tartibga keltirib turishda. 1998). Ammo avvalgi imlo lug’atlarida bo’lmagan auditor.Umarov. Q a r a n g : O’zbek tilining imlo lug’ati. ta’kidlanganidek. -Toshkent. Harqalay. kompyuterxona. deb aytish qiyin.Panasenko.kuzatamiz. broker singari yangidan paydo bo’lgan so’zlarni kelajakda tuziladigan imlo lug’atlarida aks ettirish masalasi bahs talab qilmaydi (O’zbek lug’atshunosligida bu ishlarning allaqachon boshlab yuborilganligini ta’kidlaganmiz.

Me’yorga amal qilish shu tilda so’zlashuvchilar uchun majburiy ekanligi. O’zbek tilining hozirgi me’yoriy holati uning madaniylik mezoni. 3.9-ma’ruza: Adabiy me’yor va nutq madaniyati masalalari R ye j a: 1. 2. Nutq jarayonida me’yorning buzilishi va ularni tuzatish yo’llari. .

albatta. U ta’limot sifatida qadimgi Rim va Afinada shakllangan bo’lsa ham.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi vazifamiz shundan iboratki.322) va Rim notig’i Siseron (eramizgacha 106 . ikkinchi tomondan. nutq madaniyati muammosi insoniyat sivilizasiyasining barcha bosqichlarida o’rtaga qo’yib kelinganligi ham sir emas. balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo’ydi.43) larning hayoti bunga misol bo’la oladi. an’anaviy usullardan voz kechib. Boy tajribalarimiz negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. So’z boshi. tilshunoslikning nazariy masalalarini jahon andozalari darajasida tahlil qilish. ziyolilarimiz. ilm-fan va madaniyat namoyandalari. Grek notig’i Demosfen (eramizdan oldingi 384 . ularni imlo va talaffuz qoidalari asosida yozish va so’zlashni xalqimiz orasida ommalashtirish. tilning barcha qatlamlaridagi birliklarni tartibga keltirish. yoshlarimizni esa erkin. e’zozlashimiz hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga qaratishimiz lozim. jargonizmlar. 1969 yil 25 may).A. erkin va farovon hayot barpo etish ekan. 8-bet). O’rta Osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullanish o’ziga xos mavqyega egadir. dialektizmlar. nutqiy madaniyat masalalari bilan shug’ullanish tarzida tushunish to’g’ri bo’ladi. Yozma nutqda: orfografik. aniqrog’i. uning amaliy jihatlari. ta’limtarbiya. qisqa va mazmundor so’zlash. bunga til madaniyatisiz erishib bo’lmaydi. odatdagi. – Toshkent : O’zbekiston. Chunki milliy istiqlol g’oyasi yurtdoshlarimizni ma’naviy yangilanish va islohotlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish.A. ya’ni adabiy tilimizning qat’iy me’yorlarini belgilash. varvarizmlar. yangicha fikrlashga o’rgatishni maqsad qilib qo’yar ekan. rost va dadil gapirish. To’g’ri. to’g’ri. . Ulug’ turkolog olim Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» va Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari bu masalaning juda qadimdan o’rtaga qo’yib kelinganligidan guvohlik beradi.Tayanch so’z va iboralar: Nutqiy kamchilik : og’zaki va yozma nutqdagi kamchiliklar. tilyog’malikni qoralash va boshqalar haqida gap borgan (Bu haqda yana qarang: B ye g m a t o v E. bu qoidalarni lug’atlar shaklida mustahkamlash bugunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. U davrlarda shartli ravishda «Nutq odobi» deb yuritiladigan qoida va ko’rsatmalarda sodda va o’rinli gapirish. ezmalik. shu bilan birga. kokofimizmlar. Bu borada qiladigan ishlarimizni Prezidentimiz I. Darhaqiqat. ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishlari zarur» (K a r i m o v I. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir vazifaga – xalqimiz ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirishimiz. – O’qituvchilar gazetasi. yolg’onchilik. u paytlarda davlat arboblarining obro’-e’tibori va yuqori lavozimlarga ko’tarilishi ularning notiqlik mahoratiga ham bog’liq bo’lgan. vulgarizmlar. Bizning pirovard maqsadimiz – ozod va obod Vatan. bir tomondan. milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng jamoatchilik. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosimizni nafaqat o’rganish. Muhtaram Prezidentimiz belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan tilshunoslar chetda tura oladimi ? Yo’q. ularda uzoq yillar davomida shakllangan va ulug’langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta o’zlashtirishimiz. laqmalikni qoralash. avvalo. punktuasion me’yorlarning buzilishi. Og’zaki nutqda : noto’g’ri talaffuz. Bu vazifalarni lo’nda qilib. O’zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o’n yillikda erishgan mustaqilligimiz alohida o’rin tutadi. ustozlar oldida nutq odobini saqlash. 2000. keksalar. Hindiston va Xitoyda mavjud bo’lganligi notiqlik san’ati tajribasidan ma’lum. Bular orasida xalqimizning nutq madaniyatini yuksaltirish muhim bo’lib qoladi. Davr barcha ziyolilar qatori tilshunoslar oldiga ham yangi va ulkan vazifalarni qo’ydi. shunga qadar Misr va Assuriyada. Gap shundaki. Nutq odobi.

So’zingni ko’dazgil boshing bormasun. Tilingdagi yarog’siz so’zingni chiqarma). Birgina misol: Ko’p sukutga qush qo’nar. Ayrim namunalar keltiramiz. foyda va zararlari haqida». ruh uning qolipidir. boshing ketmasin. so’z unga qadalgan injulardir. (Sening o’zing esonlik tilasang. Agar til bamisoli bir po’lat zanjir bo’lsa. Biligsiz so’zi o’z boshini yeyur. (Bilib so’zlasa.Mahmud Koshg’ariyning «Devon»ida nutq odobi uchun ahamiyatli bo’lgan til ma’lumotlari bilan birgalikda nutq. so’z durlari . Quyida dostonlarning nasriy bayonidan ayrim parchalarni keltiramiz. gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo’la olmaydi. Til shu chamanning ochilgan lolasi bo’lsa. shoxlari o’ralib ketgan daraxtga qush qo’nadi. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida ham «Til fazilatlari. ular so’zlash madaniyatiga bag’ishlangan. Tilingni ko’dazgil tishing sinmasun… (So’zingga ehtiyot bo’l.abror»dan: «So’z gavharining sharafi shunchalik yuksakki. hammaning og’iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir. So’z jon bo’lib. ya’ni odob va fazilatning boshi tildir. Tilingga ehtiyot bo’l. Bilib so’zlasa so’z biligka sonur. so’z donolik sanaladi. ya’ni. Bu o’rinda biz ulug’ shoir va mutafakkir Alisher Navoiyning nomini alohida ehtirom bilan tilga olamiz. O’z ijodi bilan so’z qudrati va notiqlik san’atini yuksak darajaga ko’targan alloma nutq madaniyati nazariyasi bilan ham jiddiy shug’ullangan. Yana: Ardam boshi til. Tilingda chiqarma yarog’siz so’zung. «Xamsa» ning har bir dostonida Alisher Navoiy so’zga bo’lgan ehtiromini alohida qayd qiladi. turkiy (o’zbek) tilining boshqa tillar orasidagi o’rnini belgilab berishga hamda nutq madaniyatini o’rganishga qaratilgan edi. «Hayratul . U «Mahbub-ul qulub» asarining 24-bobini voizlikka (notiqlik san’atiga) bag’ishlagan «Muhokamat-ul lug’atayn» va «Majolis-un nafois» asarlari esa bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga. «Til ardami» deb nomlangan boblari bo’lib. nutq madaniyati. yaxshi kishiga so’z (maqtov) keladi. Nodonning so’zi o’z boshini yeydi). nutqiy go’zallikka oid qimmatli ma’lumotlar mavjud. Tanida ruhi bor odam unga ehtiyoj sezadi. tishing sinmasin…) Esanlik tilasa saning bu o’zung. So’z dunyoda bor barcha ko’ngillarning qutisidagi javhar. Ko’rkluk kishiga so’z kelar. shoxi ko’p.

Sab’ai sayyor. gulshani odam samari so’z durur. oxiri ham so’z ekanligini anglab ol ! Haq insonni hayvondan mumtoz aylab (ajratib. qorin. – Toshkent. So’z bilan el o’limdan najot topadi. qo’l bilan berib xayr qilish iloji bo’lmasa. nutq qoidalariga oid qarashlariga qisqacha to’xtalamiz. Insonning jismi gulshan bo’lsa. Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltirib olgani uchun Iso payg’ambar o’zini «Jonbaxsh» laqab bilan atagan. Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va ham nutqdurki. – Toshkent. chunki vahdat ahlida (birlik ahlida) bunga ikkilanish yo’qdir. Ularning ayrimlarinigina keltirish bilan chegaralanamiz: Tilga ixtiyorsiz. qo’l va farj (tanosil a’zosi) ni saqlash odobi haqida mulohaza yuritar ekan. So’z bilan dinsizlar musulmon bo’ladi. so’z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. Alisher Navoiyning til madaniyatiga oid fikrlari uning boshqa asarlarida ham aytilgan. 58-73-betlar). til. 303-betlar). . boshi ham. Hikmatli so’zlar. Ko’p demak so’zga mag’rurlik Va ko’p yemak nafsga ma’murlik. 1985. so’z daraxtlardagi mevadir. balki ma’naviyati va axloqi namoyon bo’luvchi ramziy belgilar sifatida talqin qiladi. uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi. 363-365-betlar). Agar. elga e’tiborsiz. 1991. ma’no durriga intilib. so’z bilan o’lik tan qayta tiriladi. Hayratul-abror. Agar so’z bo’lmaganda baxtsizlik yuz bergan bo’lur edi. Olloh. Yana bir allomaning nutq madaniyati va nutqiy me’yor.unga qo’ngan shabnamlardir. ularni inson organizmi deb emas. 222223. uning rohati rishtaga sarrishta jondaydir» (A l i sh ye r N a v o i y. Bu XV – XVI asr ma’naviyatining yirik vakili Mavlono Husayn Voiz Koshifiydir. Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. Eng avval so’zni tavhid so’zi (xudoga yetishuv) deb bil. nutq undagi xushovoz bulbuldir. So’zni ko’ngilda pishqarmaguncha tilga keltirma. gar nopisand zahir bo’lsa. tilning ofatidur (A l i sh ye r N a v o i y. ul tovlanib turgan ipak matoday tuyuladi. Olim bu bobda insonning yetti a’zosi – ko’z. u so’z bilan najot topadi. Bularning barchasi so’zdagi mo’’jiza. ko’ngilda bor tilga surma. so’z bilan jonga ruh kirgizadi. Ma’dani inson gavhari so’z durur. go’zalning jamolini o’ziga yoqimli qiladi. quloq. saralab). Avvalu oxiringga nazar solib. odamzod gulshanining mevasi ham shu so’zdir» (A l i sh ye r N a v o i y. uning hikmatlari esa elni ojiz qoldiradi. Bir so’z bilan qancha balolar daf bo’ladi. So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashlagan. Chunki u so’zning nozik ipagidan kiyib. til bilan ham naf yetkazish mumkin. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko’targan ekan. So’z o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi. u qaramaydi. va har nekim. Uning «Futuvvatnomai sultoniy» asarining «Tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida inson ma’naviyati va madaniyatiga oid qarashlari e’tiborga molikdir. qancha boylik sochsang ham bunday naf’ga yetishmaydi. olloh qanday so’zdur bu so’z. – Toshkent. og’iz. «Sab’ai sayyor» dan: «Har bir inson dunyoga kelgach. Agar kamolotli xohish bildirib. Odamni bir og’iz yaxshi so’z bilan xursand qilish kerak bo’lgan vaqtda unga xazina bersang ham. Insonga xos konning gavhari. uni o’ziga mahram qildi. so’z libosini kiysa. Ma’noli so’z noziklikda jon rishtasiday. 1989. So’zdan tandagi tirik ruh halok bo’lishi mumkin. Uning biri o’likka so’zi bilan jon berib. bu – so’zdir. bundan ortiq ham yana bo’lurmu so’z! So’z jism bo’stonidagi daraxtdir.

ko’p gapirmasin. yolg’on gapirishdan. Beshinchi. Voiz Koshifiy mana shu tarzda asarning oltinchi bobining ikkinchi faslida ma’raka tuzuvchi so’z ahli. qarg’ashdan. Yuqoridagi manba. quyidagilarni bayon qiladi: «Bilgilki. gapirayotganda ovozini baland ko’tarmasin. Uchinchi. Sakkizinchi. To’rtinchidan. Ikkinchi toifa – xossago’ylar (dorifurushlar) va bisotandozlar (ko’rgazmachilar). bu xudbinlikka olib keladi. . to’g’ri va haqqoniy bo’lishi kerak. uni tilga olmasin. Daraxtni mevadan. Koshifiy quyidagilarni yozadi: «Tilning odobi qaysi deb so’rasalar. Agar so’zni qaysi quloq bilan eshitasan deb so’rasalar. Oz bo’lsa ham soz gapirishni shior etsin. qattiq gapirmasin va betga choparlik qilmasin. gapirayotganda tabassum qilib. duoi bad qilishdan. g’azalxonlar va saqqolar (meshkobchilar). № 3-4. aytgil: birinchidan. navkar va xizmatkorlarni la’natlashdan.. mazlumlar faryodiga javob berish va marhumlar imdodi uchun so’z aytish. Tilni saqlash lozim bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. aytgil: men so’zniki va so’z menikidir. eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. Agar qaysi til bilan so’z so’zlaysan deb so’rasalar. 168 – bet). qabul qulog’i bilan deb aytgil. ayb qilishdan va gap tashishdan. ularni uch toifaga ajratadi: «birinchi toifa – maddohlar. o’zini maqtash va ta’riflashdanki. Oltinchi. unib chiqmaydi. Bular shayton vasvasasiga kiradi. g’iybat va bo’hton gaplardan. Ikkinchidan. quyidagi sakkiz qoidani saqlash kerak: birinchidan.so’liga qaramasin. chunki so’z insonlik daraxtining mevasidir. g’arazli va kinoyali gaplarni gapirmasin. Ikkinchidan. Uchinchi toifa – qissa so’ylaguvchilar va afsona aytuvchilar. munosib so’z aytsin. chunki bu jonu dilning ofatidir. uni qay yerga ekmang. sidqu-sadoqat tili bilan deb aytgil. Agar martabaga yetmaganlarning suhbat odobi nechta deb so’rasalar. jim turgan ma’qul. gapirayotganda o’ngu. bu olti narsaga tilni ochish va sakkiz narsadan tilni saqlash deb aytgil. mazax-masxara qilish va hazil-huzuldan» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. chunki bo’hton fosihlar ishidir. So’z hamma vaqt savob uchun ishlatilishi. 1993. zero yolg’onchi xudoning dushmanidir. Agar martabaga erishganlar suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi kerak deb so’rasalar. agar urug’ puch yoki chirigan bo’lsa. Oltinchidan. Ikkinchi. To’rtinchidan. ochilib gapirsin. Chunki ko’p gapirish aqli noqislik belgisidir. ya’ni notiqlar haqida ma’lumot berib. har kimning ahvoliga qarab. 165-bet). Yettinchidan. so’ramaguncha gapirmasin. chunki ulug’larning so’zi bamisoli urug’dir. ovozini baland ko’tarmasin. Uchinchidan. odamlarga naf’i tegadigan ma’noli gaplarni gapirsin. Oltinchidan. lutf va muloyimlik bilan gapirsin. pushaymon bo’lmaslik uchun o’ylab gapirsin. uning muomala madaniyati va muloqot odobi haqidagi qarashlari ana shu umuminsoniy fazilatlarning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. hali martabaga erishmagan kishilar. odamzodning sharafi nutq bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir. Agar shunday bo’lmasa. Shayxlar va boshqa martabaga erishganlar uchun ham. Beshinchidan. aytgilki. Chunki bu so’zlar orqali zolimning zulmi mazlumlar boshidan ko’tarilishi mumkin. dag’allik qilmasdan. behuda bahsu munoqashadan. Beshinchidan. bu ham sakkizta deb aytgil. Agar so’z senikimi yoki sen so’znikimi deb so’rasalar. Birinchidan. Tilni ochish kerak bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar.Jumladan. aytgil: hojat zarurati yuzasidan ko’ngillarda yashirin bo’lgan rozni izhor etish. mevani esa daraxtdan ajratib bo’lmaydi» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Yettinchi. Uchinchidan. muridlar uchun ham rioya qilinishi zarur bo’lgan bir qancha suhbat odobi mavjud. agar so’zning qimmati – qadri bo’lmasa. Olim shu bobning «Suhbat odobi haqida» deb nomlangan oltinchi faslida til odobi haqidagi mulohazalarini davom ettirib. Sakkizinchidan. Futuvatnomai sultoniy // Sharq yulduzi. To’rtinchi. va’daga xilof gapirish va munofiqona so’z aytishdan. odamlar gapini bo’lib so’z qotmasin.

– M. O’rta Osiyo notiqligining o’ziga xos xususiyati uning xalq ommasi hayotining turli jabhalarini qamrab olganligida edi. o’zbek nutqi madaniyatining shakllanishi.Ojegov shunday degan edi : « Yuqori nutq madaniyati nima? Yuqori nutq madaniyati . Leksikografiya. Ammo yuqori nutq madaniyati faqatgina me’yorga rioya qilishidan iborat emas. nutq madaniyati nima? Uni yetarli darajada egallash uchun qanday vazifalarni amalga oshirish lozim va bunda adabiy til me’yorlarining o’rni qanday bo’ladi? Bu savolga javoblarni. Leksikologiya.Ularning har birining fazilatlari haqida so’z yuritib. nutq madaniyati muammolari bilan olimlar hamma zamonlarda ham shug’ullanib kelishgan. Kultura rechi.I. Chunki mustaqil O’zbekiston kelajakda o’ziga xos va o’ziga mos taraqqiyot yo’lini tanlab oldi. – M. qiroatxonlar. yorqin va dildan bayon etilgan nutq. muammogo’ylar. ikkinchi tomondan tilshunoslik fanining madaniyat quroli bo’lgan adabiy tilni mukammallashtirish maqsadida me’yorlashtirish muammolari bilan shug’ullanuvchi sohadir» (Osnovы kulturы rechi. «O’rnida ishlatilgan so’zlar. Keyingi 40-50 yil ichida bu sohada o’zbek tilshunosligida ham ma’lum ishlar amalga oshirildi va bu ishlar davom ettirilmoqda. Yuqoridagi manba. O’sha davr nutqiy san’at ustalarining nadimlar. ijodiy yorqinlikni. uzundan uzoqlikka yo’l qo’yilmasligi. Oliy ta’lim muassasalari uchun qo’llanma. s. go’yandalar. Skvorsov : «Nutq madaniyati» tushunchasi bir tomondan nutqning adabiy til me’yorlariga mos kelish darajasini bildirsa. bugunga kelib nutq madaniyatiga bo’lgan talab tubdan o’zgardi. qisqalik. 2001. Bu sohada Praga lingvistik to’garagi.I. Bu ishning amalga oshirilishi esa boy madaniy tariximiz yangi qirralarining ochilishiga. Uning boshqa bir muhim jihati ana shu fikrlarni bayon eta olish qobiliyatidir» (Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. albatta. qasidaxonlar deb yuritilganliklari ham shundan dalolat beradi. sog’lom g’oyaga ega bo’lish masalaning bir jihati. birmuncha ta’sirchan va maqsadga muvofiq vositalarni topish uquvini ham o’z ichiga oladi» (O j ye g o v S. 1974. ikki ma’nolilikka. aniq va ta’sirchan qilib bera olishdir.. To’g’ri nutq deb esa hozirgi adabiy til me’yorlarga rioya qilib tuzilgan nutqqa aytiladi. aniqlik va soddalik uning o’lchovi bo’lishi lozim. – Toshkent : Yangi asr avlodi. agar masalaga lingvistik nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa. 176 –179 . adab shakllarini birma-bir ko’rsatib.29). L. Muloqot jarayonida fikrga. bu dastlab nutqning grammatik to’g’riligi demakdir. Ma’lum bo’ladiki.bu o’z fikrlarini til vositalari bilan to’g’ri. Harqalay. masalgo’ylar. U yana fikrni ifodalashning aniq vositasini topishdangina iborat bo’lib qolmasdan.: Vыsshaya shkola. avvalo taniqli tilshunos olimlarning asarlaridan topamiz. bama’ni fikr har doim odamlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. 191-bet). badihago’ylar. voizlar. maddohlar. nutq madaniyati. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. Xo’sh. nutq so’zlaganlarida me’yorni saqlash lozimligini bir necha bor takrorlaydi (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. notiqlik san’ati tarixi o’zbek tilshunosligida maxsus tadqiqot obyekti bo’lgan emas. rus tilshunosligi katta yutuqlarga erishganligini ta’kidlab o’tish lozim. Afsuski. Xrestomatiya. Bu yo’lda adashmay borish uchun milliy istiqlol g’oyasini ishlab chiqdi. o’ziga xos milliy ma’naviyatimiz doirasidagi til madaniyatimizning qorong’u jihatlarini oydinlashtirishga xizmat qilishi shubhasizdir. .I. ya’ni yaxshi nutqda noaniqlikka. u uslubiy jihatdan ham to’g’ri bo’lishi kerak.bet). o’tkirlik va obrazlilikni ifoda etadi.287-288). S. s. Ana shu milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz qalbi va ongiga singdirishda nutqiy ta’sirchanlik ham alohida mavqyega ega. qissago’ylar. Keng ma’noda esa nutq madaniyati nutqiy ta’sirchanlikni. 1984. Ikkinchidan esa.

nutq madaniyatining ilmiy-tadqiqiy obyekti bilan bog’liq problemalar belgilanishi lozim. nutq madaniyati sohasi o’z o’rni va fandagi mavqyeini to’la egallashi uchun u nazariy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. Bibliografik ko’rsatkich. – Samarqand. ya’ni madaniy nutqiy prosess demakdir. «O’zbek nutqi madaniyati asoslari» (1991). Bibliografik ko’rsatkich. Begmatovning xizmatlari katta bo’ldi. masalan. K a r i . Bu borada O’zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida tashkil etilgan Nutq madaniyati sektorining.O’zbek tilshunosligi erishgan yutuqlardan biri shu bo’ldiki. Shu sababli ham. 1984. ya’ni so’zlash madaniyatini farqlash tarafdorimiz. bu holda til madaniyati termini nutq madaniyati terminiga ekvivalent bo’lib kelmoqda.A. Nutq madaniyatini yuksaltirishning oldida turgan muammolarni aniq ko’ra bilgan olim bundan 30 yil muqaddam quyidagilarni yozgan edi: «Bizning fikrimizcha. bu tushunchaning til hodisasi va ilmiy problema sifatida tarixi yoritilmog’i kerak. K a r i m o v S. «madaniylashtirishni» ko’zda tutadi. Birgina «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalarini chegaralash masalalarini olib qaraylik. yaxshi so’zlash. To’rtinchidan esa. nutq madaniyatini o’rganish aspektlari (lingvistik va ekstralingvistik) chegaralanishi zarur» (B ye g m a t o v E. J o’ r a ye v T. Nutq madaniyati yoki so’zlashuv madaniyati. «Adabiy norma nazariyasi» (1997. «Nutq madaniyati tushunchasi haqida» (1975). nutq madaniyati sohasini o’rganuvchi asosiy obyekt bo’lgan til hodisasi aniqlanishi kerak. shu bilan birga. Demak. bu ikki tushuncha. bizningcha. nutq madaniyati alohida o’rganish obyekti qilib olindi va u alohida fan sifatida nazariy asosga qo’yildi. 1999) singari asarlarida (Ularning ayrimlari hammualliflikda yozilgan. ayniqsa bir necha yillar shu sektorning bo’lim boshlig’i bo’lib ishlagan E. til madaniyati tushunchasi nima ? Til madaniyati tushunchasi nutq madaniyati sohasida til sistemasining o’zini. Olimning qalamiga mansub «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» (1973). «Nutq madaniyati mezonlari» (1976). Shunga ko’ra aytish mumkinki. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. avval to’g’ri. birga yoki qorishtirilgan holda nutq madaniyati yoki til madaniyati termini bilan yuritilmoqda. Umuman. asosan. Demak. Ammo madaniy gapirish uchun nutqda xizmat qiluvchi madaniy vositalar. madaniy nutq ikki faktor asosidagina yuzaga chiqa oladi: a) madaniy til (adabiy til) vositalarining mavjudligi. 2001) nutq madaniyatiga oid ko’plab ilmiy-nazariy fikrlar bayon etilgan. Bu haqda qarang: Q o’ n g’ u r o v R. Uchinchidan. «Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari» (1992). 2. XXI asrning boshlariga kelib bu masalalarning ko’plari hal bo’ldi. Nutq madaniyati tushunchasini til madaniyati va so’zlash madaniyati tushunchasiga ajratish tilshunoslikda izchillikka ega emas. O’zbek tili uslubiyati va nutq madaniyati.m o v S. til madaniyati termini . – Toshkent. Xo’sh. Nutq madaniyati tushunchasi va termini keltirilgan ikki hodisa uchun umumiy tasavvur va umumiy nom tarzida tushunilishi mumkin. «Tilshunoslikning muhim sohasi» (1973). – Samarqand. ilmiy o’rganish metodlari ishlab chiqildi. «O’zbek nutq madaniyati ocherklari» (1989). Birinchidan. Til madaniyati. u bilan aloqador tushunchalarning chegaralari belgilandi. biz nutq madaniyati nomi bilan umumiy tarzda yuritilayotgan tushuncha (hodisa)dagi ikki holatni til madaniyati va nutq. «Adabiy norma va nutq madaniyati» . «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» (1980). Olimning fikrlarini keltiramiz: «…nutq madaniyati tushunchasi bu. «Notiqning nodir boyligi» (1980).Begmatovning xizmatlari katta ekanligini ta’kidlashimiz zarur. ikki xil talqin qilinishi va nomlanishi lozim bo’ladi. 156-bet). Bu borada yana E.. ya’ni aniqrog’i madaniy til vositalari lozim bo’ladi. 1973. o’zbek adabiy tilining vosita va imkoniyatlarini. ushbu madaniy til vositalaridan gapirganda yoki yozganda maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish.. 1998. Ikkinchidan. Keltirilgan ikki omil asosida nutq madaniyati hodisasi ham. O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati.

tasodifiylari uchrab qolishi. ya’ni uning qanchalik ishlanganligi. omma o’rtasida me’yorlashmasdan.sharoitlarini. Tilda yashab turgan so’z va iboralar ularning o’rniga kelayotgan yangilariga osonlikcha o’rnini bo’shatib bermaydi. boshqacha aytganda. «Nutq madaniyati» aniq ma’noda til birliklarini nutq jarayonida qo’llashning me’yori. biri ikkinchisini taqozo qiladigan tushunchalardir. pedagogika. Adabiy til esa undan o’zbek millati uchun tushunarli bo’lgan va foydalanishda qulay deb topilgan variantlarini tanlab oladi hamda ularni millat vakillari uchun me’yor sifatida tavsiya etadi. Nutq madaniyati tilda ma’lum me’yorda keltirilgan til birliklarining nutqda qo’llanish shart. s.Ammo eski me’yorni yangisining siqib chiqarishi uzoq va ko’p bosqichli jarayondir. Bunday birliklar orasida til tizimiga to’g’ri kelmaydigan. parallel yashab turishi va vaqtlar o’tishi bilangina o’rnini bo’shatib berishi mumkin. 1968. Binobarin. Nutqdagi yutuq va kamchiliklar tahlil qilinib.M. barcha til jamoalarida o’ziga xos tarzda amal qiladigan me’yorlar mavjud bo’lsa ham kodifikasiyalashtirilgan.A. Til elementlarining me’yorlashishidek uzluksiz jarayonda eskilik bilan yangilik o’rtasida kurash hamisha davom etadi. Shu tariqa amaldagi me’yor va yangilik o’rtasida doimiy kurash davom etadi. Ammo nutq uchun tilning birinchi darajada turishini hyech kim inkor eta olmaydi. «Nutq madaniyati» tushunchasi haqida // O’zbek tili va adabiyoti. so’zlovchi va yozuvchi omma orasida til haqidagi fanning hozirgi zamon yutuqlarini tadbiq etishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi» (Osnovы kulturы rechi: Xrestomatiya. «Biz yangi me’yorlarning grammatika va lug’atlarda qoidalashtirilishi (kodifikasiya) va joylashish vaqtini qayd qilishimiz mumkin. oddiy so’zlashuv tilidan. qonuniyatlarini nazariy jihatdan asoslaydi hamda bu me’yorga amal qilishni ma’lum ma’noda nazorat ham qilib boradi. № 5. umumiy ma’noda ma’lum millatning umumtil doirasida qaraladi. normalanganligini ko’rsatadi» (B ye g m a t o v E. Yangi birlik adabiy qo’llanishning tashqarisida . kasb-hunarga oid va kundalik maishiy nutqda paydo bo’lib. estetika masalalari bilan ham bog’liq. Chunki umumxalq tili o’zbek tilida uchraydigan barcha elementlarni o’z ichiga oladi va ishlanmagan shaklda bo’ladi. aslida ularning birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydigan. nutq til va tildan tashqaridagi (lingvistik va ekstralingvistik) omillarni o’z ichiga oladigan murakkab jarayon bo’lib. garchi «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalari tilga oid atama sifatida birbirlaridan farqlansa ham.betlar).jonli so’zlashuvda. me’yor muammolari hamisha ushbu sohaning tadqiqot obyekti bo’lib qolaveradi. Iskovich. Ba’zan buning aksi ham kuzatiladi. 47. umuman xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan farq qiladi.. u nutq madaniyati sohasining xizmatlarini inkor etmaydi. Yazыkovaya norma. faqat asta-sekinlik bilangina adabiy tildan o’rin oladi» (I s k o v i ch V.39). Xuddi mana shu eskilik bilan yangilik o’rtasidagi kurash va bu kurashda tildagi me’yoriy ko’rinishlarning tanlana borishi jarayonida adabiy til shakllanib boradi. adabiy til doirasining tashqarisida qolib ketishi ham mumkin. Ma’lum muddat ular teng darajada. 1975. unda mavjud bo’lgan dialektlar va shevalardan. kamchiliklarni tugatishning eng ma’qul yo’llari ko’rsatib turiladi. til birliklarini me’yorlashtirish. jargonlardan. A. Ma’lum bo’ladiki. To’g’ri. ya’ni ma’lum qoidalarga kiritilgan me’yorlar faqat .bilan ataluvchi tushuncha til sistemasining madaniylik darajasini. Garchi umumxalq tilining hamma ko’rinishlarida. . . O’zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o’sib chiqqan bo’lsa ham. hamma uchun umumiy va tushunarli bo’lgan bir qolipga keltirish umuman tilshunoslikning vazifasi sanalsa ham. ruhshunoslik. u mantiq. «Nutq madaniyati keng miqyosidagi til tarbiyasini va ommaviy stilistik savodlilikni. 50-58-betlar). deb yozadi V. maqsadga muvofiqligini anglatsa ham. Ko’rinadiki. etika.48.

. Til birliklarining adabiy shaklda me’yorlashuvida shoir va yozuvchilar ijodi namunalari ko’rinishidagi badiiy adabiyotning o’rni ham alohida.A. uning taraqqiyotida olimlarimizning. teatr san’ati ustalari va nashriyot xodimlarining hamda jurnalistlarning xizmatlarini qayd qilish lozim.A. degan fikrini esga olishimiz lozim. bironta siyosiy va ilmiy asarlar muallifi. tilda me’yorlashmasligi mumkin. Ularning me’yorlashishini sharoit.M. . vaqt va ommaning qabul qilishi kabi omillar belgilaydi.M. badiiy adabiyot tilidagi me’yorni belgilashning o’zi murakkab vazifa ekanligini ta’kidlash lozim. 8-bet). Ularning samarali mehnatlari tufayli tilshunoslikning ko’pgina yo’nalishlari bo’yicha qat’iy me’yorlar belgilandi. Ayni paytda.deydi V. Moskovskogo universiteta.) umumxalq tilining juda katta zahirasidan nisbatan yorqin. s. o’qituvchilar yordamga keladi. bu me’yordan tashqarida bo’lgan holatlar badiiy-estetik jihatdan o’zini oqlaydigan.deydi T. Yaratilagan birliklar o’sha matnning o’zida qolib ketaverishi. 1963. davlat va jamoat arboblarining.K. kamroq individual nutqiy vositalarni tilda mustahkamlaydi. Badiiy ijod jarayonida shoir va yozuvchilar o’z fikr va hissiyotlarini boshqa ijodkorlardan farq qiladigan. Yefimovning «Agar adabiy til tarixan taraqqiy etgan o’zaro hamkorlikda bo’lgan va bo’lib kelayotgan uslublarning murakkab tizimi hisoblanar ekan.: izd. me’yorlashtirish . lug’atlarda. «Faqat adabiy tildagina. adabiy qayta ishlash (binobarin. 170). Shu o’rinda A. ijodkorlar adabiy tilning boyishiga. adabiy tildan o’rin olmasligi. ma’lumotnomalarda qayd etilgan. Shuning uchun ham adabiy tilning umumxalq tilidan farq qiluvchi tomoni unda yagona me’yorning qat’iy amal qilishi hisoblanadi.7). kino. Bironta yozuvchi. Stanovleniye norm literaturnogo yazыka. hayotiy va tipik nutqiy vositalarni tanlab olish va ijodiy boyitishdan iboratdir. pedagoglar va matbuot xodimlarining. Bu yo’lda ular yangi so’z va iboralar yaratadilar. bironta notiqlik san’atining dahosi u yoki bu ma’noda nutqiy madaniyat tayyorgarligining maktab bosqichini chetlab o’tgan emas» (D ye g t ye r ye v a T. Yuqoridagi asar.I. undagi ifoda imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qilsa. .qanday gapirish va qanday gapirmaslik. A. Tilning haqiqiy ijodkori.so’z ustalari tomonidan ko’proq umumiy. unda alohida bir kishining rolini ular orasidagi ma’lum bir uslubning ishlanuvi doirasida e’tirof etish mumkin» (Ye f i m o v A. til tizimidagi ko’pgina munozarali masalalar o’zining nazariy asosiga qo’yildi. . o’y-xayoliga bog’liq ravishda adabiy me’yor doirasidan tashqarida bo’lgan til shakllari ishlatilishi ham mumkin.A. s.I. shoir-yozuvchilarimiz va jurnalistlarimizning xizmatlari katta bo’ldi. bir so’z bilan aytganda. Istoriya russkogo literaturnogo yazыka. . Kurs leksiy. ona tilimiz rivojiga oid yangi qoidalar va qarorlar inobatga olingan holda til birliklarining yozuv va muomala jarayonidagi namunaviy variantlari tavsiya etildi. Chunki badiiy matnda ijodkor niyati. «Aynan shu maktab. .adabiy tilga xos xususiyatdir. bu jarayonni faqatgina so’z ustalarining xizmatlariga bog’lab qo’yish ham to’g’ri bo’lmaydi.S. Ammo gap shundaki. Iskovich. Olimning ta’kidlashicha. me’yoriy grammatikalarda. ommalashmasligi. . ayniqsa. 1954. maktablarda o’rganiladigan qoida va ko’rsatmalar amal qiladi» (I s k o v i ch V. Ayniqsa mustaqillik davrida tilshunos olimlarimiz. tanlangan ushbu til boyliklarining adabiy nutqda mustahkamlanishida jamiyatdagi yana bir katta kuchziyolilar. avloddan avlodga o’tishini ta’minlaydi. shoir va yozuvchilarimizning. Ammo adabiy til muntazam taraqqiyot va takomillashuv jarayonini boshidan kechirar ekan. So’z ustalari. ularni adabiy nutq me’yorlariga aylantiradi.. kitobxon tomonidan tushunarli va qabul qilinadigan bo’lishi lozim. yaratuvchisi xalq hisoblansa ham. favqulodda original ifodalarda berishga intiladilar. Degtereva.

Zero. Tashlanmasdan ohuga yovqur. Lekin faqirga eng ulug’ tuyulgan fazilatlari . elliginchi razmer tabassum. tabassumidan ayrilmoq. arab.V. u yaxshi yozuvchilardagi asosli chekinishlarni butun go’zalligi bilan his qila boshlaydi». Ko’zlarida so’ngan edi nur (O. o’raga tashlab kelmoq. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. z a k o v a t p a r v a r l i k l a r i edi (P. samimiy va g’arazli tabassumlar tartibsiz qalashib yotgan kotibaning stoli ustiga tashlab ketmoq.Oripov. o’zbek xalqi asrlar davomida foydalanib kelgan yozuv madaniyatining takomili hamdir. karoshta. Hikoyani kulgili chiqarish maqsadida tasvirni bu qadar bachkanalashtirib yuborgan qalamkashning badiiyatdan xabari bor-yo’qligi haqida o’quvchida shubha tug’iladi. tabassumlarini qabulxonada qoldirmoq. Xuddi ana shu fikrni dunyo sivilizasiyasiga o’zlarining munosib hissasini qo’shgan xalqlarning badiiy va ilmiy tafakkuri haqida bemalol aytish mumkin. tabassumlarini o’z joyiga qo’ndirmoq. balki dunyo xalqlari taraqqiyotida ham yozuvning o’rnini chetlab o’tib bo’lmaydi.). Shunday ekan. deb ta’kidlagan edi (Щ ye r b a L. eftalit. tepkilangan tabassumini bukilib olmoq. egallagan mavqyei haqida so’z yuritganda bu xalqning necha ming yillar davomida foydalanib kelgan oromiy.Shcherba me’yordan chekinmagan yozuvchining bo’lmasligi. 1939. tabassumini yechib-kiyib yurmoq. «Insonda me’yorni his qilish xususiyati tarbiyalangan bo’lsa. o’zbek adabiy tilining shakllanishi. tabassumini uyiga tashlab kelmoq. Aks-sado) kabi. Matjon. Spornыye voprosы russkoy grammatiki // Russkiy yazыk v shkole. barkashdek yuzidagi qovunning tilimini eslatuvchi tabassum. Shovilladi tun. hind.V. Nafaqat tilning me’yorlashuvi. yunon. lotin. obrazli tasvir va ifoda uchun xizmat qiladi. shu yerda tilning me’yorlashuvi va madaniylashuvi ham tezroq amalga oshgan. tabassumini katta-kichik.7) qo’llagan ayrim so’z va iboralarni til me’yori va mantiq me’yori nuqtai nazaridan qanday tushunish lozimligiga o’quvchi qiynaladi. sug’d. til va nutq madaniyatida tutgan o’rni. tabassumining changini qoqmoq.yu. Ammo samo o’g’li ya sh i n v o r. har bir xalq. mustahkamlangan va bu davlatning boshqa davlatlar bilan munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan va rivojlangan bo’lsa. mustahkamlanuvi hamda me’yorlashuvida yozuvning xizmati katta bo’lib kelayotganligi shubhasiz. Yulduzli tunlar). baxtsiz tabassum. xorazm. adabiy tilning shakllanuvini tezlashtirgan. Adabiy asarlardan namunalar keltiramiz: Shovillaydi tun bo’yi shamol. urxun (runik). . o’z tabassumini olish uchun kotibaning stoliga engashmoq. millat sivilizasiyasi u yaratgan yoki foydalangan yozuvga ham bog’liq. O’zbek davlatchiligining shakllanishi hamda xalqimizning dunyo fani va madaniyatida. suriya. tabassumi bilan kirmoq. Jumladan hikoyada shunday ibora va jumlalar bor : tabassumni tashlab kirmoq. mo’jaz tabassum. kushon. Bu iboralar va jumlalardan tabassumning nima ekanligini bila olmay qolasan kishi. Tildagi birliklar va hodisalarning reallashuvi. №1. tabassumidan ayrilmay o’tirmoq. shubhasiz. L.Qodirov.Ammo bir narsa ravshanki. Ollayor Begaliyev «Yo’qolgan tabassum» hajviy hikoyasida (Sharq yulduzi. 1988. chekinilmasa asarning zerikarli bo’lishi mumkinligi haqida yozib. kichkina tabassumni kattalashtirmoq. binobarin. qalin va yupqa. o’z tabassumiga tikilmoq.Hazrat Mirning i s t ye ‘ d o d sh u n o s l i k l a r i . tabassumli kulishni o’rganmoq kabilar. bu birliklar o’zi qo’llangan matnda badiiyat uchun. bo’yalgan va tabiiy. Lekin badiiy adabiyot matnida ba’zan boshqa manzaraga ham duch kelib qolamiz. Til tadqiqotchilarining tasdiqlashicha. tabassumini joyiga o’rnatmoq.10). davlatchilik darajasida. rus (kirillisa) yozuvlarini va yana lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tayotganligimizni eslash kifoya. Qaldirg’ochlar uchun l a r z a k o r (A. s. Changalidan ketgandi mador. pahlaviy. binobarin. Shunday ekan ularni bir uslub doirasida me’yoriy deb hisoblashga asosimiz bo’ladi. qayerda davlatchilik taraqqiy etgan. tabassumini supurib. yangi tabassum. ya’ni rasmiy muomalada tildan foydalanish uning me’yorlashuvini. uyg’ur.

attestat. prinsipial. qo’y. amnistiya. sovliq. auditoriya. Xayriyatki.yunoncha. ona qo’y (ovsematok). o’zbek adabiy tilining qanchalik me’yorga keltirilganligi va unga qay darajada amal qilinishi umummilliy o’zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan sanalar ekan. diapazon. mayda tuyoqli mol singari o’nlab jumlalarni tahlil qilib beradi va ularning bu tarzda qo’llanilishini qoralaydi (A b d u s a i d o v A. arabcha so’zlarining paydo bo’lish omillarini ham to’g’ri tushunamiz. mayda shoxli mol (melkiy rogatыy skot) tarzida ishlatishdan tortinmadik. informasiya. tilimizdagi oddiy sovliq. Hattoki. buqa. mo’g’ulcha. Ularning tilimizda muqobillari yo’qmikan deb o’ylab ko’rmadik. funksiya. o’nta qo’y deyish mumkin bo’lgani holda o’n bosh qo’y. oddiy qishloqi o’zbek chorvadorlarimizning. yirik shoxli mol. agressiv. «desyat golov korova» deb yozilgan bo’lgan. Ularni rus tilidan kalkalab. Shu darajaga borib yetdikki. tilimizda mavjud bo’lgan so’z va iboralarni axtarib o’tirishdan ko’ra stol ustida turgan rus tilida yozilgan ayrim birliklarni so’zma-so’z tarjima qilib qo’ya qolish oson tuyuldi-da. alfavit. sigir. O’zbek tiliga chetdan kirib kelgan birliklarning me’yorlashish sabablarini shu tarzda anglaydigan bo’lsak. buzoq. operativ. cho’ponu molboqarlarimizning o’zlari ham gazeta yoki radiodan muxbir kelib suhbatlashganda shunday deb gapiradigan bo’ldilar. oblast. arbitr. absolyut. g’unajin. Masalan. publisistik. bu muammo bilan shug’ullanish ziyolilar. forma. analiz. konstruksiya. O’nta sigir. 1999) kitobining «Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi» bo’limida yuqorida keltirilgan atamalar o’rnida qoramol. arxaik. ona quyon. sensasion. davlat olib borgan ijtimoiy siyosatning til rivoji va me’yorlashuviga ta’siri sezilarli bo’lishi mumkin. sensasiya. avtor. arsenal. ideologiya. Bu ruscha matnlarda esa «desyat golov oves». o’zimiz hammualliflik qilgan «Nutq madaniyati asoslari». Shunday qilib. tematika. aristokrat. aktual.uloq so’zlari qo’llanganini kuzatamiz (138-221-betlar). tana. agressor. ona tovuq. territoriya.Abdusaidov bu noxush jarayonning xalqimiz o’rtasida tarqalib ketganligi haqida so’z yuritib. Buni sobiq SSSR hududida yashovchi xalqlar tillariga bo’lgan munosabatdan ham anglasak bo’ladi. avantyura. anonim. kollektiv. 80-yillarda yozilib. 1986. «O’zbek tilining funksional stillari» singari asarlarda quyidagi so’zlarni ishlatganmiz: agitasiya. Gazeta tili va adabiy norma. mustaqilligimizni qo’lga kiritib. qo’chqor. struktural. sosial. publisistika. o’n bosh qoramol deb ishlata boshladik.Darhaqiqat. qora mol. Loqaydligimiz esa bunga ko’maklashdi. avtonom. qo’zi. xususan tilshunoslarning bundan keyin shug’ullanishi va hal qilishi lozim bo’lgan dolzarb vazifasi bo’lib qolaveradi. avariya. funksional kabi. mayda shoxli mol. uning lug’at tarkibidagi grekcha. norma. ona biya. alyans. Samarqand qishloq xo’jalik institutining 70 yilligiga bag’ishlab nashr etilgan «Qishloq xo’jalik korxonalari rahbarlari va fermerlar uchun amaliy qo’llanma va tavsiyalar» (Samarqand. ayniqsa. echki. – Samarqand. «Rus tili – ikkinchi ona tilimiz » degan sun’iy shior bir asrga yaqin vaqt mobaynida asta-sekinlik bilan tilimizga rus yoki u orqali boshqa tillardan so’z qabul qilish va ularning me’yorlashib borishini ta’minladi. Hyech bo’lmaganda. avangard. kontekst. Achinarlisi shu bo’ldiki. ona cho’chqa. aristokratiya. yirik shoxli qoramol (krupnыy rogatыy skot). ottenka. Biz hyech ikkilanmasdan. Kelajakda o’zbek tilida uning barcha sathlari bo’yicha . xuddi shunday bo’lishi kerakdek. uloq so’zlarini unuta boshladik. o’zimiz sezmagan holda o’z so’zlarimiz va ifoda usullarimizdan voz kecha boshladik. aktiv. o’n bosh sigir. biz bu kamchiliklardan qutuldik. asta-sekinlik bilan qutulib borayapmiz. obzor. 39 –42-betlar). umumiy oqimdan chetga chiqishning iloji ham yo’q edi. aforizm singari so’zlarni qo’llayverdik va shunday qo’llashga ko’nikdik. personaj. aktual. ataka. agitator. bunga imkon ham. avtobiografiya. Chunki ba’zi rahbarlarimizning bosh qotirib. Gazeta tilining tadqiqotchisi A. Buni yuqorida tanqid qilganimiz chorvachilik sohasida atamalar ishlatishdagi o’zgarishlarda ham kuzatamiz. prinsip. asta-sekinlik bilan. To’g’risi. Rus tilining tazyiqi kuchayib borgan sari.

13. №6. Stilistika xudojestvennoy rechi. 1968. 4.. 1973. № 4. 9. M a h m u d o v N. 3..Toshkent: Fan.-_Samarqand: Zarafshon.. – Toshkent. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. .me’yoriy holatlar aniqlangan va ularning natijasi o’laroq me’yoriy fonetika. K o j i n a M. A b d u r a h m o n o v X. Stilistika russkogo yazыka – M. – Toshkent. A s q a r o v a M. 1997 yil 29 avgust. Teoriya poeticheskoy rechi. K a r i m o v S. 2. Adabiy norma va nutq madaniyati. 1983. 1995. 1971. – Toshkent: Fan. B ye g m a t o v E. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. B o b o ye v a A.A.I. B a s k a k o v N. – Toshkent. Ye f i m o v A. 5. me’yoriy leksikologiya.. . – Toshkent. N u r m o n o v A. I b r o h i m o v S. 1961. V i n o g r a d o v V. 1973. – Ashxabad. me’yoriy frazeologiya. Respublika maktablarida ona tili o’qitish va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1969.E. A b d u r a h m o n o v Ђ. – Toshkent: Fan. – M. 1992. O’zbek xalq og’zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari bo’yicha kuzatishlar. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. B ye g m a t o v E.O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. K a r i m o v I. O’zbek tilining badiiy uslubi. 17. B ye g m a t o v E. 1984. 1983. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. 16. me’yoriy stilistika singari yo’nalishlar tadqiq etilishi va ularda til faktlari vazifaviy-uslubiy jihatdan tahlil qilinishi lozim. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. 11. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1991. 1963. 14. 1980.N. 8. M u k a r r a m o v M. 1973.A. A b d u l l a ye v F. – M. Poetika. 12. // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR..Toshkent. me’yoriy grammatika. A s o m i d d i n o v a M.. 6. 15. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili.V. M a m a t o v A. 7. Stilistika. 10. Stilistik normalar haqida //O’zbek tili va adabiyoti. 1973. A D A B I Yo T L A R 1. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax. – Toshkent: Fan.

20. O’ r i n b o ye v B. 29. –Toshkent: O’qituvchi.. 1975. Q o’ n g’ u r o v R.18. R ye sh ye t o v V. 36. 1978. 30. – Samarqand.I. 35. O’zbek adabiy tili tarixi. A l i ye v A. 26. 1991. Til stillari haqida // Sovet maktabi. 1984.. Q u r b o n o v T..A. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. T u r s u n o v U. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. 1980. – Toshkent. – Toshkent. dis…. O’ r i n b o ye v a D. 39. O’ r i n b o ye v B.I. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. –Samarqand. Sh o m a q s u d o v A. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. . O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. 1983. S u l a y m o n o v A.Toshkent.. O’zbek adabiy tilining leksik normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . 32. Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va adabiyoti. 1974. Q o’ ch q o r t o ye v I. – Buxoro. 22. 1983. 1973.. 25.. O’zbek dialektologiyasi. 1995. 1995. Toshkent. –Toshkent: Fan. 1981.. O’ r i n b o ye v B. 1975. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi.. 1982. – Toshkent: O’qituvchi. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. – Toshkent. 24. va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. 1976. 38. R o z ye n t a l D. N ye ‘ m a t o v H. M u h a m ye d o v S. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. O’ r i n b o ye v B. – Toshkent. 1982. S a n a q u l o v U. 1 va P tomlar. – Samarqand. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref. 1995. O’zbek tilining funksional stillari. Q u r b o n o v T. 21. 40. O’zbek adabiy tili tarixi. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 1991. 1964. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. 1987._Toshkent. 27. K a r i m o v S. 37. 1975. Q o’ n g’ u r o v R. 28. S a d ы k o v a S. 1973. . 33. O’zbek adabiy tili tarixi. Q o’ n g’ u r o v R. 2001. O’zbek tili stilistikasi.. Q i l i ch ye v E. №6. – Toshkent.nauk. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. O’zbek tili grammatikasi. 23. – Toshkent: Fan. O’ r i n b o ye v B. T u r s u n o v U.Toshkent: Fan. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. 31. №4. ND – Toshkent.E. – M. Q i l i ch ye v B. –Samarqand. – Toshkent. 34.. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. 19.Q. dra filol. Mu x t o r o v A.. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. R a s u l o v R. 1992.

– Toshkent. Ђ u l o m o v A. .41. Adabiy til normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1973.

12.23 Leksik-frazeologik me’yor……………………………….5 Adabiy til va adabiy me’yor………………………………13 Hozirgi o’zbek adabiy tili ko’rinishlari va ularning muhim belgilari.….3 Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi…….2001 yilda bosishga ruxsat etildi. Adadi 100 nusxa __________________________________ SamDU nashr-matbaa markazi bosmaxonasida chop etildi..32 Morfologik me’yor…………………………………………49 Sintaktik me’yor……………………………………………69 Uslubiy me’yor………………………………………………87 O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik……………………112 Adabiy me’yor va o’zbek nutqi masalalari……………….0 bosma taboq. 15. 703004. 9.125 Adabiyotlar……………………………………………. № 300 buyurtma. «TASDIQLAYMAN» .141 5.M u n d a r i j a Kirish………………………………………………………. Imlo va talaffuz me’yori ………………………….16. Universitet xiyoboni. Samarqand sh. hajmi 60x84.. 1...

f.Qoraboyev.n.. katta o’qituvchi Taqrizchilar: .Karimov. R.Karimov «___» ________ 2011 yil NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI FILOLOGIYA FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Bitiruv malakaviy ishini tayyorlab topshirish rejasi Talabaning ismi.dots. sharifi va otasining ismi: Niyazova Nozima Sodiqovna Guruxi: 402 A o’quv yili: 2011 Mavzu: «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» Ilmiy rahbar: R.Filologiya fakulteti dekani: _______ dots. Ilmiy maslahatchi: M.f.

Sidiqov. nemis va fransuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi Namangan davlat universiteti rektorining buyrug’i: _________________________________________________________ Namangan-2011 Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. REJA: № 1. Mavzu rejasini tuzish 2010 yil 10-20 sentabr 3. ularning turlari haqida fikr yuritilgan. Ichki taqriz: Q.Boboxonov. katta o’qituvchi 2. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. Manba to’plash va tahlil qilish 2010 yil 20 sentabr 2011 yil 10 yanvar Ish mazmuni Bajarish muddati . Maqol va matallarning tasnifi. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan.1. Bitiruv malakaviy ish mavzuini tanlash 2010 yil 10 sentabr 2. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. Tashqi taqriz: M. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan.

BMIni olingan taqrizlar bilan birga muqovalangan holda kafedra mudiriga topshirish 2011 yil 10-15 мay 11. BMIni birinchi nusxasini tayyorlash va ilmiy rahbar. Talabaning imzosi: Ilmiy rahbar imzosi: Guruh rahbari imzosi: ____________ ____________ ____________ . Kafedra yig’ilishida muhokama qilish 2011 yil 25 aprel – 10 may 10. Kamchiliklarni tuzatish. Shu muddatgacha topshirmagan talaba Davlat Attestatsiyasiga qo`yilmaydi. Ilmiy rahbar ko’rsatgan kamchiliklarni tuzatish 2011 yil 1 martgacha 6. Taqrizlar olish va muhokamaga topshirish 2011 yil 10 aprel –25 aprel 9. BMIni himoya qilish DAK jadvali bo’yicha BMI 2011 yil 15 mayga qadar kafedra mudiri tomonidan qabul qilinadi. annotasiya yozish 2011 yil 25 mart 10 aprel 8.4. Ilmiy rahbar va kafedra mudiri ishtirokida ilk muhokamadan o’tkazish 2011 yil 25 martgacha 7. maslahatchiga ko’rsatish va o’qitish 2011 yil 25 yanvar 5.

Xulosada quyidagilar qayd qilinishi shart: 1) 2) Muallif o`z oldiga qo`ygan masalani qanchalik hal qilishga erishganligi. uni talaba o`z dastxati bilan yozishi yoki komputerda bajarishi mumkin. shrift va masshtablar amaldagi Davlat standartlariga mos holda qalamda bajarilishi lozim. 8) Himoyaga qo`yish mumkin yoki mumkin emasligi. BMI ning xajmi 10-15 ming so`zdan iborat bo`lib. 7) Bitiruv malakaviy ishdagi yakuniy fikrlarning ilmiy asoslanganligi va tavsiyalarning amaliy ahamiyati. kirish va xulosa qismlari hamda ilovalar yangi sahifadan boshlanadi. grafika. 3) Maxsus adabiyotlar va birlamchi materiallardan foydalanganlik darajasi. Barcha satr osti izohlari tegishli sahifada keltiriladi. har bir bob. . qaysilari sust tahlil etilgani yoki qolib ketganligi. unda so`zlarning bo`g’in ko`chirilishiga yo`l qo`yilmaydi. pastki tomondan 25 mm qoldirilgan holda yoziladi. bobdagi sarlavhalar bobning tartib raqami bilan boshlanib. Bitiruv malakaviy ishining mustaqil bajarilish darajasi. talabga javob berishi. ("O`zbekiston Respublikasi Oliy o`quv yurtlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasi to`g’risidagi Nizom". Ko`zi ojiz va nogiron. Bobning nomi va matn orasi yaqqol ajrab turishi lozim. Xususan A4 formatda 21x29 sm xajm kattalikdagi oq qog’ozga chap tomondan 30 mm. Mavzudagi qaysi masalalar yaxshi yoritilgani. dastxati o`qib bo`lmas darajada xunuk talabalarning malakaviy ishi komputer komp'yuterda bajarilishi mumkin. unda ko`chirmachilik holati bor-yo`qligi. Bitiruv malakaviy ishi tayyor bo`lganidan keyin ilmiy rahbar ish haqida kengaytirilgan xulosa yozib. Chizma. Bajarilgan ishning bob va fasllari bo’yicha qiskacha tavsifi. kafedra mudiriga taqdim etadi. BMI ning matni qogozning bir tomoniga har sahifaga 26-29 qator yoziladi. 4-5 betlar).Kafedra mudiri imzosi: ____________ "__"_______ 2011 yil Eslatma BMI Davlat standarti talablari asosida rasmiylashtiriladi. 4) 5) 6) Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. o`ng tomondan 15 mm. jumladan. Chet tilida yozilgan BMIga davlat tilida annotatsiya yoziladi.

Ilmiy rahbarning F.I, ilmiy darajasi va unvoni, imzo, sana

Bitiruv malakaviy ishi kafedraning may oyidagi yig’ilishida muhokamadan o`tgach va himoyaga tavsiya etilgach quyidagi ketma-ketlikda terilib, muqovalanadi va kafedra mudiriga topshiriladi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Zarvaroq BMI ni tayyorlab topshirish rejasi BMI ning annotatsiyasi Ilmiy rahbar taqrizi Ichki taqriz Tashqi taqriz Mundarija Kirish

ESLATMA: Kirish qismida mantiqiy ketma-ketlikda quyidagi masalalar yoritilishi lozim: A) Mavzuning dolzarbligi va uning ahamiyati. B) BMIning maqsadi va vazifalari. D) Tanlangan ob'ektlar va tadqiqot usullari. E) Ishdagi ilmiy yangiliklar va erishilgan natijalar. F) Ishning amaliy ahamiyati. E) BMIning tuzilishi haqidagi umumiy ma`lumotlar. 9. 10. 11. 12. Asosiy qism Xulosa va tavsiyalar Ilovalar Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Kafedra va dekanat Bitiruv malkaviy ishning jadvaldan chiqmay bajarilayotganligi hamda sifatini nazorat qilib turadi. Rejaning bajarilishi holati kafedraning dekabr va mart oylaridagi yig’ilishlarida muhokama qilinadi.

Ushbu topshiriq-reja NamDU Ingliz tili va adabiyoti kafedrasining "___"________ 2010 yildagi yig’ilishida tasdiqlangan.

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI Filologiya fakul'teti 5220100-filologiya (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bitiruvchisi Niyazova Nozima Sodiqovnaning "Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari " mavzuidagi bitiruv malakaviy ishiga DAKning XULOSASI NamDU DAK OUMTV-ng bitiruv malakaviy ishni bajarishga qo`yiladigan talabalar haqidagi OO’MTVning 225-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan Nizomga asosan bitiruvchining malakaviy ishi haqida quyidagi xulosaga keldi: № MEZON Eng yuqori ball To’plangan ball

1 Bitiruv malakaviy ishi uchun tuzilgan reja. Uning mavzuga mosligi, puxtaligi, muammoni qamrab olishi, uslubi 4 ball 2 ball Matnda rejada ko`rsatilgan boblarning ajralib turi-shi, ishning estetik jihatdan ko`rinishi. 3

3 "Kirish" mazmuni, unda adabiyotlar obzorining berili-shi, mavzuning yangi va muhim tomonlarining ochib berilishi va vazifalarning qo`yilishi, ishning nazariy va amaliy ahamiyati bayoni. ball 4 5 6 Ishning yozilish uslubi, ravonligi, fikrni ifoda etish maxorati. Ishdagi qismlarning o`zaro bog’liqligi 3 ball 5 ball 4 ball

5

Keltirilgan misollarning soni, turi, ko`p tilliligi.

7 Adabiyotlardan, Internet materiallaridan foydalanish darajasi va ular asosida o`z fikrini, nuqtai nazarini bildirish. 6 ball 8 9 10 11 12 13 Imlo savodhonligi 3 ball 3 ball 2 ball

Uslubiy va Grammatik savodhonlik

Xusnixat va turli chizmalardan foydalanish Adabiyotlarning to’g’ri ko’rsatilishi Ishning ilmiyligi 20 ball Ishning amaliy ahamiyati 12 ball 2 ball

14 15 16 17 18

Xulosalarning ilmiylik darajasi 8 ball Ichki taqriz Ichki taqriz Tashqi taqriz 3 ball 3 ball 4 ball

Himoya (ma’ruza) qilish 10 ball

Ja’mi: 100 ball

Eslatma: (har bir band bo`yicha aniqlangan ball jamlanadi va umumiy yig’ilgan ballning 100 ga nisbatan foizi chiqariladi).

Talabaning BMI bo`yicha to`plagan reyting bali ____% DAK raisi: A`zolar: ______ ______ ______ ______ Kotib(a) ______ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________

M.O`.

Sana: "__"__________2011 yil

Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga

ILMIY RAHBAR XULOSASI Ushbu bitiruv malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Mavzu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari»ga bag’ishlangan bo’lib, ishning asosiy maqsadi, maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Talaba mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilgan, talaba maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritgan. Maqol va matallarning tasnifi, ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari, ularning turlari haqida fikr yuritgan;

Davlat Attestatsiyasi Hay`ati yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarini biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi.Karimov. dotsent . Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olingan.n. O’ylaymanki. undan dars.f. deb hisoblayman va uni ijobiy baholab.. f. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalangan. Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganilgan. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Malakaviy ishni yozishda talaba qiyosiy tipologik metoddan foydalangan. Ishning ikkinchi va uchinchi qismlarida maqol va matallarning bir-biridan farqi. Men Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi oliy o’quv yurtlarida bitiruv malakaviy ish oldiga qo’yiladigan talablarga javob beradi. Ilmiy rahbar: R. jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin.Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlarni olg’a surgan.

uch bob. har bir bo’lim va qismlar alohida mavzu mazmuni asosida batafsil yozilgan. katta o’qituvchi Q. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati va ilovadan iborat bo’lib. summary. kirish. Talabaning yutug’i shundan iboratki u mavzu yuzasidan zaruriy manbalardan yetarli darajada foydalangan. maqol va matallarning tasnifi va ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi o’ziga xos xususiyatlarini yoritib berishdan iboratdir.f. Taqrizchi: f. Ushbu malakaviy ish reja asosida yozilgan bo’lib. maqol va matallar orasidagi o’zaro aloqani yoritish. ilova qismida inglizchao’zbekcha maqollar lug’atini bergan. Men Niyazova Nozimaning ushbu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi bitiruv malakaviy ishini barcha talablarga javob beradi deb hisoblayman va uni Davlat Attestatsiyasi Komissiyasi yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. matallarni tarjima qilishdir..Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Tarjimonlarning ijodiy jarayonida duch keladigan muammolaridan biri bu o’zga tildagi maqol.n. Bu sohada ta’lim samaradorligi oshirish har bir pedagog hodimdan alohida faollikni talab etiladi. . Respublikamiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning Samarqand viloyatiga qilgan tashriflarida ham aynan chet tillar o’qitilishi dolzarb masalalardan biri ekanligini ta’kidlandi. Talaba Niyazova Nozimaning tadqiqot ishidan maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi muammolarini aniqlash. shuningdek. o’z oldiga qo’ygan vazifani muvaffaqiyatli bajargan. uning o’ziga xos xususiyatlarini. xulosa.Sidiqov Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Bugungi kunda chet tillarni o’qitish sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda.

Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan.Maqol va matallarni o’zi yaratilgan tilda bilish begona til muhitida adashmaslikda ulkan ahamiyat kasb etadi.Boboxonov ANNOTATSIYA Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. himoyaga tavsiya etish mumkin. . Talaba Niyazova Nozima maqol va matallarning o’zaro bog’liqligini ko’rsata olgan. til bilish sohasidagi obro’ e`tiborini oshiradi. ularning turlari haqida fikr yuritilgan. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. Taqrizchi: Nemis va frantsuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi M. o’zaro tushunish va ishonch darvozasini ochadi. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. Maqol va matallarning tasnifi. tarjima qilgan olimlarning xizmatini ko’rsata olgan. Mazkur malakaviy ishning maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi muammolar mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. tarjimadagi muammolarni misollar asosida isbotlashga harakat qilgan. undan tarjimashunoslik oid materiallarda va dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. Ushbu malakaviy ish muallif tomonidan muvaffaqqiyatli bajarilgan va uni ijobiy baholab.

.35 1. Badiiy tarjimada maqol matallarning strukturasining ba`zi xususiyatlari……………………………………………………………………… 35 2. Badiiy tarjimada uslubni aks ettirish muammolari…………………...1.26 II. matal va hikmatli so’zlar tarjimasidagi muammolar……….…50 Ilova………………………………………………………………………………53 .... Masalaning o’rganilish tarixi. Maqol...48 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………...26 II. …………………………………………………. Matallar tarjimasi muammolari…………………………………………….12 3..19 II Bob.9 2.... Ideomalar tarjimasi muammolari……………………………………………28 III-bob... Maqollar tarjimasi muammolari……………………………………………. Maqol va matallarning muhim frazeologik birlik sifatida…………………….3.......27 II..MAQOL VA MATALLAR TARJIMASINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I Bob.9 1.. Tarjima nazariyasining ayrim munozarali masalalari……. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi……………………………………….. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari…………………40 Xulosa…………………………………………………………………………… 46 Summary ……………………………………………………………………….2...

xushyor. katta-kichik korxona egasi deydimi. Unda Prezident Islom Karimov “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusida ma`ruza qildi. madaniyat va san’at namoyandalari. hunarmand usta yoki kasanachi deydimi. ortiqcha havolanish va xotirjamlikka berilmasligimiz zarur”. “Mustaqillik yillarida demokratik huquqiy davlat qurish. ishbilarmonlik xalqimizning. . Poytaxtimizdagi “O’zbekiston” Xalqaro anjumanlar saroyida 2010 yilning 7 dekabr kuni O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 18 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’lib o’tdi. fan. mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir". “mamlakatni isloh qilish va demokratlashtirish jarayoni qat`iy va izchil tus oldi”. Prezident 2011 yilni Kichik biznes xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qildi. farovon yashayotgan demokratik davlatlar qatoriga kirish. Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yil 27 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir” va 2010 yil 29 yanvar kuni vazirlar maxkamasining majlisida “Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” deb nomlangan ma`ruza qildi. islohotlarni amalga oshirish borasida erishilgan barcha yutuqlar zamirida Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquq va asosiy tamoyillar yotibdi”. biz erishgan yutuqlarimizga mahliyo bo’lib qolmasligimiz. dedi. Davlatimiz rahbari. Albatta. xalqimiz uchun munosib hayot darajasini ta`minlash borasidagi ustuvor vazifalar sifatida u davlat hokimiyati va boshqaruvni demokratlashtirishga qaratilgan konstitutsiyaviy islohotlarni yanada chuqurlashtirish. zero. jamiyat ma`naviy qiyofasini shakllantirish kabi ustuvor masalalarga alohida e`tibor qaratilmoqda. Otabobolarimizning o’z yeri. Islom Karimov o’z ma`ruzasida “2010 yilda “Barkamol avlod yili” Davlat dasturining asosiy yo’nalishlari amalga oshirilishi” xususida qisqacha to’xtalib o’tdi. bundan qat’i nazar. nodavlat notijorat tashkilotlari va jamoat tuzilmalari va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining huquq va vakolatlarini kengaytirish va mustahkamlashni aytib o’tdi. Tadbirkorlik haqida gapirganda. o’z oilasini. Prezidentimiz o’z nutqida “ Men bu o’rinda Sohibqiron Amir Temur bobomizning barchamizga yaxshi ma’lum bo’lgan "Azmi qat’iy. Unda davlat va jamoat arboblari. axborot sohasida fuqarolar va inson huquqlari kafolatlarini. Bu ma`ruzalar bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi. ajdodlarimiz aynan shu soha hisobidan ro’zg’or tebratib. asosiy xulosalar yil yakuniga bag’ishlangan majlislarda chiqariladi. dedi Prezident. mubolag’a bo’lmaydi. o’z mulki. Bir so’z bilan aytganda. yurtimiz tarixida tadbirkorlik qadim zamonlardan buyon alohida o’rin tutib keladi. mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan xorijiy davlatlarning elchixonalari va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari vakillari ishtirok etdi. suyak-suyagiga singib ketgan noyob va ezgu fazilat. biz avvalambor xususiy tadbirkorlikni o’zimizga tasavvur qilamiz. tadbirkor va ishbilarmon insonlarni qadrlash borasidagi an’analari haqida ko’p gapirish mumkin. Ammo. tadbirkor. poytaxt jamoatchiligi. millatimizning qon-qoniga.” Taraqqiy topgan. qanday nom bilan atalmasin uning otini savdogar yoki do’kondor deydimi. tadbirkorlik.KIRISH Respublikamiz mustaqillikka erishgach. omilkorlik bilan ish yuritish. deb aytgan chuqur ma’noli so’zlarini yana bir bor eslatmoqchiman. aholi turmush tarzini jahon standartlari darajasiga ko’tarish. Aytish kerakki. “Bosib o’tgan yo’limiz va mamlakatimizning dunyoda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar jarayonida tutgan o’rnini xolis va tanqidiy baholar ekanmiz. desak. el-yurt manfaatini ta’minlab kelgan. o’z kasbu hunariga ega bo’lish. saylov erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini takomillashtirish. ilgarigi zamonlarda tadbirkorlik balki boshqacha nomlar bilan atalgan bo’lishi mumkin. fuqarolik jamiyatini shakllantirish.

3 milliard dollardan ko’proqni tashkil etgani.Bugungi kunda dunyo bo’ylab moliyaviy inqiroz ko’plab mamlakatlarni qamrab oldi.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy inqirozi va uni O’zbekiston sharoitida bartaraf etish yo’llari” nomli asar yaratildi. ularni leksik. u o’z tekshirish ob`ektida. Prezidentimiz I. tadqiq etish yo’li usullariga ega bulgan fan tarmoqlaridan biri sifatida shakllandi.A. Hozirgi bosqichda tillarning frazeolgik majmuasi ilmiy o’rganishga katta ahamiyat berilmoqda. Shunday tatqiqodlar natijasida frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol va matal. Moliyaviy inqiroz ta`siriga tushmaslik. ayni haqiqatni aytgan bo’lamiz”. Istiqlol tufayli milliy qadriyatlarimiz tiklanmoqda. Mazkur asarda jahonda kechayotgan moliyaviy inqiroz va uning sabablari atroflicha yoritib berilgan. ” Butun jahon bo’ylab iqtisodiy susayish kuzatilgan bo’lsa. Mamlakatimizning istiqlolga erishishi o’zbek halqining madaniy ma`naviy hayotida ulkan ijobiy o’zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi. grammatik xususiyatlari anglatgan ma`nolari va sintaktik o’ziga xosligidan kelib chikadigan yaxlitligicha qo’llaniladigan birliklar ekanligini isbotlashga harakat kildi. . korporatsiya aloqalarini kengaytirish. o’rtacha oylik darajasining o’sishi 40 foizga. shu jumladan. madaniyati. aholi daromadlari esa 26. Mana shu misollarning o’ziyoq biz erishgan ko’pgina yutuqlarning yaqqol dalili bo’la oladi. Jahonda ishlab chiqarish inqiroz ta’sirida ancha pasayib ketdi. banklar faoliyatini takomillashtirish inqirozning oldini olishning bosh omillaridan ekanligi ta`kidlangan. Dunyoning ko’plab yirik korxonalarida bankrotlik holatiga tushib qoldi. Prezidentimiz o’z ma`ruzasida bu borada aniq fakt va raqamlarni keltirib “Bu xulosalarni tasdiqlaydigan raqamlar haqida gapiradigan bo’lsak. SHuningdek O’zbekiston sharoitida moliyaviy inqirozning oldini olish chora-tadbirlari aniq misollar asosida ko’rsatib berilgan. Prezidentimizning bu asarida O’zbekistondagi mavjud iqtisodiy holat va resurslar mamlakatimizni inqirozga dosh berishiga asos bo’lganligi hamda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish. uni oldini olish uchun respublikamizda yetarli chora-tadbirlar ishlab chiqildi. U o’zining “stilistikadan ocherklar”.5 foizga ko’payganini ta`kidlash lozim. mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotdarga ichki talabni rag’batlantirish masalalri aloxida o’rin tutdi. sanoat sohasi 9 foizga. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I. halqimiz ma`naviyati. O’zbekistonda iqtisodiy o’sish kuzatildi. milliy ruh va yangi mazmun bilan o’smoqda. Darhaqiqat o’zbektili sohasida ham milliy imkoniyatlarni tiklash uchun harakat kuchaydi. tashqi savdoning ijobiy saldosi 2.Karimov xalqning milliy madaniyati va o’ziga hosligini ifoda etuvchi vosita bo’lmish o’zbek tilini rivojlantirish bu tilning davlat maqomini vaizchil va to’liq ro’yobga chiqarish davlat ahamiyatiga molik ekanini ta`kidlagan edi. hikmatli so’zlar. og’ir kelgan 2009 yilda mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti 8. topishmoqlar yanada ilmiy tatqiq etishni taqazo etadi.A. axloqiy etiqodlari. Ishning umumiy tafsiloti. mustahkam hamkorlikni yo’lga qo’yish.deya ta`kidladi. Bu masala bo’yicha prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli “Jahon moliyaviy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash bo’yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni moderinizatsiya qilish. Frazeologizmlar tilning boshqa sohalarida nisbatan birmuncha keyinroq o’rganilayotgan bo’lsada. desak. Umumjaxon tilshunosligida frazeologiyaning umumnzariy masalalari dastlab Sh.Balli tomonidan bir qator o’rganilib chikildi. iqtisodiyotimizga jalb etilgan investitsiyalar hajmi 26 foizga. “frantsuz tili stilistikasi”kabi asarlarida so’z birikmalarini sistemalashtirib.1 foizga o’sgani. tashqi investitsiyalar 68 foizga oshgani.

Nazariy asoslar frazeologiya masalalarini yanada keng urganishda va uning alohida fan tarmogi sifatida shakllana boshladi. O’zbek va ingliz tilshunosligida maqol va matallarning semantik uslubiy xaqiqatiga doir qator ishlar mavjud. milliylik xususiyatlarini aniqlash masalasi muammoligicha qolmoqda. ilmiy makolalar yuzaga keldi. Maqol va matallarni klassifikatsiya qilish. matal va ularning talqinlari o’zbek tilining tuzilajak lug’ati uchun qo’l kelishi mumkin. Tilshunosligimizda keyingi yillarda yuzaga kelgan qator muaammolar shundan iboratki. . R. Tadqiqot uchun ob`ekt qilib qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Bundan tashqari tadqiqot jarayonida o’zbek badiy publitsistik asarlardan. o’zbekcha ruscha lug’atlardagi frazeologik materiallardan foydalanildi . turkiy tillar frazeologiyasi. Qarindosh va noqarindosh tillar frazeologizmlarni qiyosiy tipologik o’rganish ham yo’lga qo’yildi. Frazeologiyaning turli kirralarida bagishlangan monologik kuzatuvlar dissertatsion ishlar frazeologik lug’atlar. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. . Tadqiqotga jalb etilgan maqol. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb topildi: Maqol va matallar shakllanishining nazariy masalalari va qonuniyatlarini aniqlab olish: Maqol va matallarni idiomalardan farqlay bilish: Maqol va matallarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ulardagi milliylik xususiyatlarini saqlab qolish: Maqol va matallarni frazeolagik birlik sifatida o’rganish: Ingliz tilidan o’zbek tiliga maqol va matallarni tarjima qilishning ba`zi qiyinchiliklarini bartaraf etish: Maqol va matallarni boshqa frazeologik birliklardan farqini aniqlash. to’plangan 500 dan ortiq maqol va matallar shuningdek SH. leksikoligiya grammatikalari bo’limlari qatori o’z o’rganish ob`ektida tekshirish metodiga ega bo’lgan alohida sohasiga aylandi.Yo’ldoshevlar . Tadqiqot uchun to’plangan maqol va matallar uquv qo’llanmalariga lug’atlar tuzish uchun xizmat qiladi. Tadqiqotning ilmiy hamda amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqotning nazariy xulosalari va materiallari o’zbek va ingliz tillari maqol va matallari to’plamini har tomonlama o’rganish uchun keng imkoniyat yaratiladi. Umarova .Raxmatullaev.Sodiqova. Frazeologiyaning o’rganish ob`ektining ko’lami va chegarasi xaqida tilshunoslar bir to’xtamga kelishmagan shu bilan birga bu masalalar yuzasidan qizg’in munozaralar davom etmoqda. B. xususan o’zbek tili frazeologiyasining ko’pgina global masalalari e`tibordan chetda qolmoqda. Hozirgi paytda esa frazeologiyatilshunoslikning fonetika. sonologiya. N. hamkorligida M.Berdiyorov.Rasulov. tomonidan tuzilgan frazeologik lug’atlar. E. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida maqol va matallarning shakllanishi.

Raxmatullaev. TARJIMA NAZARIYASINING AYRIM MUNOZARALI MASALALARI I. Bundan tashqari mutaqakkirlar o’zlarining fikrlari qanotbaxsh tuyg’ularga aylanib. shakllanish jixatlarini. etimologiyasini. Ishda asosiy e`tibor maqol va matallarning milliyligi. I BOB. bitiklari bilan munosib bellashib.V. Nazariy ilmiy fikr mulohazalarni shakllantirish va umum-lashtirishda: F de Sassyur. o’zlarini baxtli . Balli. E. Vinogradov. qiyosiy tipologik tahlil metodlarini asosida tadqiq etishga qaratiladi. Maqol va matallarning shakllarini tadqiq etishda shakl va mazmun birligi nazariyasiga asoslanadi. Umarov kabi qator tilshunoslarning ishlari alohida bo’lib xizmat qildi. Abduraxmonov. Masalani o’rganilish tarixi Folklor buyuk mutafakkirlarning hurmatli so’zlari. G. butun bir avlodning kundalik muloqotida maqol matallar bilan yonma-yon ishlatilsa.Tadqiqotning metodi. SH.1. SH. V. milliy tillarga jon bag’ishlab kelgan.

madaniyati. matal va idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin.Belinskiy).S. “Ahmoq do’st yovdan yomon” va hokazo. Bizning mavjud ikki tilli lug’atlarimizda ham juda idiomatik iboralar o’z aksini topmagan. Ko’pgina yozuvchi. Tarjima asarlarida kuzatgan maqol va aforizmlar bilan o’zbek xalq maqollari va matallari o’rtasidagi o’xshashlik va yaqinlikni ko’ramiz. Maqol va matallarda tafakkur ifodasi. Xar bir milliy tilning boyishi. Masalan: “Do’sting uchun zaxar yut”. Maqol va matalllarni tarjima qilishda tarjimon oldida turgan muammolardan biri shuki. hech bir xalq adabiyotni boshqa adabiyotlardan ajartib olib. hamda o’zbekchaga o’girgan printsiplarini ishlab chiqqan. shoir va olimlarning asarlarida maqol. Inglizcha-o’zbekcha. singib ketgan iboralari. do’stlik va o’zaro munosabatdan dalolat beradi. chunki ular har bir tilning o’ziga xos xususiyatlarini o’zida aks ettiradi.V. taxminiy ba`zan esa originalga muvofiq kelmaydigan muqobil variantlar bilan chegaralanadi. matal. asosan o’zining ichki taraqqiyot qonun-qoidalari asosida rivojlanadi. tarixi bilan tanish bo’lishi kerak. Frazeologik iboralarni tarjima qilish juda murakkab ish ekanligiga doir ba`zi fikr va mulohazalarni bir olim va yozuvchilarning asarlarida uchratamiz. Xar bir milliy til o’zining lug’at sostavi va grammatik qurilishiga ega bo’lib. milliy xususiyatlar yorqinroq namoyon bo’ladi. o’zaro tushinish va ishonch darvozasini ochadi. G.G. u tarjima qilayotgan maqol tegishli tegishli bo’lgan xalqning urf-odati.Fyodorov yozadi: “Shunday qilib tarjimaning original avtori bizning tomonga ko’chib keladigan turi yana o’z kuchida qoladi. Maqol. o’z quyma maqollari. maqol va matallari til xazinasidir. Biron obraz yoki jumlani ifodalash uchun tarjimada ba`zan ularni mutlaq o’zgartirishga to’g’ri keladi (V. unga kirganlari ham ko’pgina chala. alohida o’rganish mumkin emas. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi: “Har bir tilning o’zida iboralari.hisoblaganlar. har bir tilda mazkur tilning o’zigagina mansub vositalar. Boshqa tillarda shunday maqol va matallar ham borki. “do’stingni yomonlagandan qoch”.Pushkin). Adabiyotshunoslik fanining hozirgi taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki. sayqallanishi asosan o’sha tilni tashkil etgan resurslar hisobiga sodir bo’ladi. . o’ziga xos xususiyatlar mavjud bo’lib. A. Ana shunday maqol va matal juda ko’pdir. Frazeologizmlarni tarjima qilish masalasi keyingi yillarda tarjima-nazariyasiga doir bir qancha asoslarda ancha mukammal ishlandi. Bu xol xalqlar o’rtasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan. ularni boshqa tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. Chunonchi. Bunday xususiyatlarni boshqa til vositalari bilan ifodalash oson emas albatta. hikmatli so’zlar va idiomatik ta`birlarni tarjima qilish qiyin ish. SHunday qilib boshqa tillardagi ko’plab maqol. boyiydi va to’xtovsiz ravishda kamolotga intiladi. o’zbekcha-inglizcha lug’atlar yaratish bilangina tarjimachilik praktikasida frazeologiya chalkashliklariga barham berish mumkin. o’quvchini til bilish sohasidagi obro’-e`tiborini oshiriadi. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarda o’z in`ikosini topmaydi.Salomov o’zining “Maqol va idiomalar” tarjimasi nomli kitobiga hamda shu mavzuda yozilgan dissertatsiya ishida maqol va idiomalarda ta`rif bergan ularning bir-biridan farq qiluvchi tomonlarini ko’rsatgan. Matallarni o’zi yaratgan tilda bilish sizni begona til muxitida adashmasligingizga ulkan ahamiyat kasb etadi.

2. yorga.ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan terilgan frazeologizmlar tarjimasi. bir – biriga butunlay qarama – qarshi ma`noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tukan o’rtasidagi ham birlik bor. . navqironlik timsoli.ob`ekti xayvonlar nomlaridan tug’ilgan frazeologizmlar tarjimasi. Bu borada qat`iy hukm chiqarish har doim tarjima turlarini qanday sharoitda tadbiq qilishimizga bog’liqdir”! I. Gul – go’zallik.ob`ekti raqam va raqamlar tanosibligini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi.. yoshlik. . SHuning uchun go’zallik va xunuklik.tarjimaning bu turi ham bizning. Qaranki.Lekin.. nafosat va dag’allik gul va tikan misolida tarannum qilinadi. ularni bir – biridan ajratib bo’lmaydi. Ularning har qaysisi hal qiluvchi ahamiyat kasb etolmaydi. Tarjimaning bu turlari o’zaro uzviy bog’lanishda bo’lib. biri ikkinchisini taqozo etadi. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi. . to’ldiradi. Maqol va matallarni tarjima qilish jarayonida ularni quyidagi xususiyatlariga ko’ra tarjima va klassifikatsiya qilish mumkin. do’stga gul taqdim qilinadi. Tillar frazeologiyasini o’rganishda xalq qanday narsalarning nomini qanday voqea.. eng ulug’ va hurmatli. albatta tarjimaning inkor qilish darajasiga borib etish hollari bundan mustasnodir. . Muayyan hodisa va voqealarning mazmuni ma`lum narsa va tushunchalar orqali anglashiladi. hodisalarning timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega.boshqa o’lkalarga safar qildiradigan boshqa turi ham universal tur bo’la olmaydi.. Tikan esa gulning tamom teskarisi sifatlariga ega.

yana eng chuqur mantiq va ma`noni berish uchun hayvon va parrandalarning ongsiz. Fratsuzlarda “Corbeux contre corbeuse he se crevent jamais lis yeux ” shakllida talqin qilinadi.3. hikmat yaratish. qo’riqchi posbon. Ular har bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin egallaydi. instinktiv harkatlaridan foydalanadilar va ularni hatto “odamlarday” harkat qildiradilar. itning tubanlik va pastkashlik. Kishining g’ayvonot olamidagi eng yaqin do’sti bo’lgan it urushda. Inliz tilidagi “Hawks will not pick hawks eyes out” matalining o’zbekcha “qarg’a qarg’ani ko’zini cho’qimas” degan ekvalenti bor. xalqlar qarg’aning nomini asos qilib qilib olganlar. . 1. Toshbaqa qadam. ilmiy ishda. har bir foydasi ham.2. biron hayvon yoki parranda nomining maqol yoki matal uchun ob`ekt bo’lishi. Bular maqol va matallarda qisman o’z aksini topgan. Ba`zan esa bu asosida hayvonlarning o’zlari nomida muloxaza yuritiladi. Shayton qadam. deyarli hamma xalqlarda ham qarg’a – dilsiyoxlik baxtsizlik. Burgaga achchiq qilib ko’rpani kuydirma.4 ekvalent birikmalar bir xil ob`ekt asosida tuzilgan bo’lsa ikkinchi matalning ob`ektlari sal boshqacharoq. zarari ham tegmaydigan musicha. Itga it o’limi. insonga keltirgan foyda – ziyoni bilangina belgilanmaydi. ovda.Bir – biriga ma`nosi zid bo’lgan ikki ob`ektning kontrast qo’yilishi maqollarning shaklli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo’lganligidan bu matal turli tillarda uchraydi. esanbatning ko’rsatishicha. Turli xalqlarda ushbu matal ob`ektining bir – biriga muvofiq kelishiga sabab shuki. Masalan: Baliq boshidan chiriydi. xulq – atvor dan yoqarash va maslaklariga muvofiq axloq qoidalarning tasdiqlash. uning yaxshi yoki yomon tomondan harakatlanishi. ammo oltinchi idioma tamomida boshqa ob`ektiga asoslangandir. hayvon nomlaridan tuzilgan ko’chma ma`noli iboralar insonning xayvonot olami bilan uzoq zamonlar mobaynida olib borgan munosabatlari vasinchkov kuzatishlarining tildagi in`ikosidir. Ammo shunisi borki. tinch g’ayotda g’amkor. kaptar hamda boshqa shu kabi bir necha hayvonlar insonning juda katta muhabbatiga sazavor bo’lgani holda. razillik va olchoqliq timsolida bo’lib qolishi g’alati tuyuladi. dastiyor sifatida uning muhabbatiga sazavor bo’lgan. yoki xo’jalikda tutgan o’rni. Demak. asosan o’sha xalq yashayotgan tabiiy sharoit uchun muvofiq va tipik bo’lganhayvon yoki parrandlarning nomlari asos bo’lib keladi. Har bir xalq maqoli. N. tatar xalq maqollarning faqat birinchi tomidagina it to’g’risida 500 tacha maqol keltirilgan. Xulosa shuki. urush – janjal timsolida. SHuning uchun “ikki yovuz bir – biriga xilofat qilmaydi” ma`nosida matal yaratar ekanlar. matali va idiomasida. Kishilar o’z etika. CHumoliga ozrga bermaydi.

avval otini taqala. 4. Zotan. keyin yo’l tanla. Ko’chma ma`noli birikmalarning ob`ekti masalasi ularning shakl xususiyatlari masalasi ekan. o’z milliy qobig’i bilan tarjima qilganda. Masalan . Frazeologizmlarni bor tildan boshqa tilga tarjima qilganda dastak ma`nodir. .Dobruyu jenoyu i muj chestli 3. 6. ularning ob`ekti saqlashga to’g’ri keladi.Ne govori “gop” poka ne perepo`gnesh’.erni er qiladigan ham. Maqol va matallarni bir tildan boshqa tilga kontekstsiz. Hand and glove. frazeologizmlarning ob`ektini o’rgqnish ularning shakl xususiyatlarini o’rganish hisoblanadi. Masalan: A good wife makes a good husband. mumkin qadar. Ikki tilda birikmaning barcha shakl va ob`ekt belgilari muvofiq kelsa ham. . Aksincha. . Turli tillardagi maqol matal va idiomalarning muqobillarida shakl va ob`ekt xususiyatlarini o’zgarishchog’ida ular qiyosiy stilistika uchun katta ag’hamaiyatga ega. demak uni o’rganish ikkinchi darajali ahamiyatga ega deyish to’g’ri bo’lmaydi.1. xuddi shu ularni aniq tarjima qilishga ehtiyoj tug’diruvchi sabablardan biridir. Ayrim frazeologik birikmalarning tilda aniq ekvalenti yoki muqobil variantlari yo’qligi ularni umuman tarjima qilib bo’lmasligini ko’rsatmaydi. badiiy asarning ayrim nozik nuqtalarini. Timid as a hare Quyoshdek jur`atsiz. so’z o’yinlarini tarjimada aks ettirishda ba`zan iboraning ob`ektiga alohida e`tibor qilishga to’g’ri keladi. qora er qiladigan ham xotin. bu birikmalar bir – biriga ekvalent yoki muqobil bo’la olmaydi. ammo asosiy narsa – ma`no monandligi bo’lmasa. Binobarin. Uning tarjimasi quyidagicha bo’ladi: “Nafsini tiygan kishi sulton bo’lur nafsini tiymagan kishi ulton bo’lur” 5. . 2. . First catch your hare then cook it. Maqol matal yoki idiomaning shakli va ob`ektlarini aynan saflagan holda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish uni uchinchi. Masalan: “It is not good to want and to have”matalini o’zbek tiliga “Istamoq va ega bo’lmoq yaxshimas” deb tarjima qilish shart emas. Frazeologik iboralarning ma`nosi va ob`ekti – mazmun va shakl masalasidir. . to’rtinchi va hokazo tillarga aynan shunday tarjima qilish uchun asos bermaydi.Sigirning shoxida yursang tuyog’i zirqirar.

“Oyoq” so’zi ham juda ko’p frazeologizmlarning yasalishi uchun hizmat qiladi. Turkiy tillarning o’zida ham ayni bir ma`nodagi maqol va matallar tarkibidagi raqamlarning. osmon. matal va idiomatik iboralar ko’p uchraydi. oyoq” so’zlaridan tashqari bosh. Masalan. ma`lum slislik klishelarga aylanib qolgan. Nemis tilida “auf die Beije ablaufen” oyoqdan oyoqdan. boshqa – boshqa bo’lishi e`tiborga loyiqdir. “qo’l. Tana azolarining nomlaridan tuzilgan maqol va matallar xar bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin ishg’ol qiladi. er. matallarni ko’rsak: “two blacks do not make a white” “two heads are better than one” “two negatives make an affirmative” “It takes two to make a quarrel” “Certain as two to make and two makes four” Demak. Masalan ingliz tilida quyidagi maqollar. Ob`ekti tana azolarining nomlaridan tuzilgan frazeologizmlar tarjimasi. Basharti bu qoidaga rioya qilinmas ekan bir xalq tafakkurining gavhari bo’lgan maqol mantiqsiz va beta`sir so’z tizmasiga aylanib qoladi. jon. leksiologiya va xususan tarjima nazariyasi uchun katta ahamiyatda molikdir. matal va idiomalarda ularning umumiy strukturasi va boshqa ob’ektlarning shakl xususiyatlari bilan raqamlarning fonetik libosi o’rtasida bog’lanish bo’ladi. maqollar tarkibidagi raqamlar tasodifiy hodisa emas. matallarni uchratishimiz mumkin: qari ot kup yo’l bosar . Masalan. Tilning taraqqiyot natijasida bir qancha raqamlar iboralar tarkibida bora – bora abstrakt ma`no xosil qilib. suv so’zlari ham juda ko’p frazelogizmlar uchun asos bo’lib keladi. etti og’ayni botirlar va hokazo. Ko’pincha ob`ekti raqamlar va ularning tanosibini aks ettiruvchi maqol. Endi ingliz tilidagi ikki raqami bilan bog’liq maqol. Muayyan raqamlar dunyodagi juda ko’p tillarda bir xil ma`noda ishlatiladigan frazeologizmlarga asos bo’lib keladi. Dunyodagi hamma tillarda ham ob`ektlari raqamlardan tashkil topgan maqol. ob`ekt xususiyatiga qarab. ikki til materiallari asosida ko’chma ma`no anglatish doirasi va normalarini belgilash frazeologiya .Ana shu xususiyatni tarjimada to’g’ri aks ettirish nihoyatda ahamiyatlidir. O’zbek tilida etti raqami bilan shunday birikmalar yasalgan: etti qaroqchi. Ular muayyan traditsiya asosida shunday ishlatib kelingan yoki ma`no tomondan o’sha maqoldagi boshqa ob`ektga aloqador.Ob`ekti raqam va raqamlar tanosibini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. Ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan iborat frazeologizmlarning o’rganish ularning ekvivalent va muqobil variantlarini anglash. yo bo’lmasa maqoldagi boshqa so’z yoki boshqa ob`ektga fonetik jihatdan ug’unlashib kelgan.

ayniqsa. Masalan: “The eyes are the mirror of the soul ” ko’z ko’ngil darchasi “Sleep with one eye open” Xushyorni yov bosmas. Tana a`zolarining nomlari asosida tuzilgan maqol. chet tilini egallash metodikasida ham muhimi o’rin tutadi. Ba`zan xar ikki tilda ob`ekti. xatto ekvivalent bo’ladigan iboralarning etimologiyasi biri biridan jiddiy farq qiladi. uni ona tilidagi muqobil variant bilan taqqoslash. Yov bossa ham dov bosmas. O’zbek tilida ham ob`ektlari qosh va ko’z so’zlaridan iborat bo’lgan “qosh qo’yaman de ko’z chiqarmoq” degan frazeologik butunlik bor. shakli va ma`nosi aynan to’g’ri keladigan. Ammo ma`no tomonidan ular bir biridan butunlay farq qiladi. O’chakishgandan it qopmay qolmas. matal va ideomalarni o’rganish. Xar ikkala tildagi matalning ham obrazli asosi bir biriga juda mosdir. bir-birdan farq qiluvchi tomonlariga asoslangan muayyan assotsiatsiyalarning xosil bo’lishiga yordam beradi va natijada o’quvchilarning boshqa tildagi kuchma ma`noli birikmalarning ma`nosini tezroq tushinib olishiga katta imkon yaratadi.- qo’l qo’lni yuvar bosh omon bo’lsa do’ppi topilar aql yoshda emas boshda. . ularning ob`ektlarini bir-biriga qiyos qilish o’quvchilarda ona tili va chet tili iboralarining o’xshash. Rus tilida ne v brov’ “a v glaz” degan matal bor. One eye for an eye and a tooth for a tooth. Chet tilidagi biron iborani olib.

ma`naviy-axloqiy xulosasi. Maqol xalqning pand-nasixati. Maqol va matallar frazeologik birlik sifatida Frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol. Maqol so’zning ko’rki. Nima eksang shuni o’rasan . til tabiatining hikmatli merosidir. turmushdagi turli voqea-xodisalarga munosabatining ifodasidir. Masalan: Lost time is never found again yo’qotilgan vaqt sira topilmas. xalqning donishmandligidir.3.xalq milliy ruhining aks-sadosi. Maqol g’azabi. Maqol kundalik xayotda kishilarning bir biri bilan muomalada bo’lish jarayonida tug’iladi. uning xukmi ko’p asrlik tajribalari majmui. ideomo hikmatli so’zlar alohida o’rganilishi lozim bo’lgan mazulardir. matal. nutqning o’tkir quroli. Maqol xalq aqlidrokining maxsuli.I. axloqiy. falsafiy –hikmatona mazmunga ega. Masalan: Aytilgan so’z-otilgan o’q. Xalq maqoli-xalqning mulkidir. A word spoken is past recalling.xalqning g’azabi Maqol kulgusi-xalq kulgusi va maqol kinoyasi –xalq kinoyasi demakdir deb ko’rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy esonboy. Maqol chuqur ijtimoiy. Maqol qayg’usi esa xalqning qayg’usidir.

Maqolda vatanni sevish. sog’likni qadrlashga vaqtni bekor utkazmaslikka da`vat etiladi: Lost time is never found again. Mard vabotir bo’lishga da`vat etadi. ham stilistik funktsiya jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. “ular bir biriga juda mos” deyish o’rniga – “ular bir olmaning ikki pallasi” deb aytadi. Xar bir maqol ham ma`no. Masalan: Avval o’yla keyin so’yla. Maqollar frazeologik birikmalarning alohida bir turidirlarki bular “maqol frazeologizmalaridir”. Maqol – narsa va xodisalarni obrazli ifodalovchi tilda keng ishlatiladigan ibora va nutq iboratlaridir.Uch o’lchab bir kes. is a friend indeed. max shakl. maqolning o’zi butun gapni tashkil qiladi. mexnat qilib yashash g’oyalari ilgari suriladi. vijdonlilik g’oyalari maqollarda asosiy o’rinni egallaydi: A friend in need. . Qiyinchilikdagi do’st eng yakin do’stdir. Qisqasi maqol turmushda sinalgan. you shall mow. boshqa frazeologik birlikka gap tarkibiga kirib. Do’stlik inoqlik. uning bir bo’lagini tashkil etsa. ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. maqol ishlatmagan birorta xalq yo’q. Matal so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. O’z uying o’lan to’shaging. Masalan: Measure twice and cut once. Tejamlilikka. Uning boshqa frazeologik birliklardan farqi shuki. ota bobolar so’zi sifatida avlodddan avlodga meros bo’lib o’tadi. Maqollar borki shirin pand nasixat kiladi.. First think-then speak. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. Maqol xalq orasida kun sayin tugilib turganidek. Matal aytilmoqchi bo’lgan fikrni tugal bayon qilmay. aql o’rgatadi. Ingliz va o’zbek tillaridagi maqollarning talaygina qismi faqat tarkibidagi ayrim so’zlarning ishlatilishi bilan farqlanadi.As you sow. Yo’qolgan vaqt xech topilmaydi. balki unga ishora qiladi. . Matal “u axmok odam” deyish o’rniga “uning bir kaynovi past” deydi. Good health is above wealth. Ma`lumki o’zbek tilidagi bu maqolning ekvivalentidagi “uch o’lchab” emas “etti o’lchab bir kesish” uqtiriladi. YAxshi sog’lik boylikdan afzal.

tinglovchi dono kerak-deydi maqol. Qanchalik zo’r berib yig’laganing bilan o’lgan odam qayta tirilmaganidek. Ruslar “duraka uchit chto mertvogo lechit” deydilar. bir qancha oddiy so’z bilan ta`bir qilinmaydigan chuqur axloqiy g’oya qisqa. Bu maqolning qanday hikmati bor? Axir bir axmoq xaqorat qilaversa. Ikkinchidan. lekin bunday bema`nilikka olib keladi. uni na semantik bulaklarga ajratish mumkin.deydi maqol. Avvalo maqol zaminida xalq hikmati yotadi. Birinchi gap:tig’ yarasi tuzalar –til yarasi –ega. Ruslar esa durak boksit umniy myachit deb aytadilar. ixcham birqolip shakliga kirgan demak. Bir tildagi idomatik iboralarni boshqa tilga birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri ma`nosini tarjima qilsa ko’pincha tushunarli bo’lmaganiday xato aynitimning o’zida ham ularni to’g’ri ma`noda talqin qilish ya`ni idomatik birikmaning erkin so’z birikmasi deb talqin qilish tushunmovchiliklar sabab bo’ladi. aql kunda kerak. Masalan: oy tunda kerak. fikrni tayyor nutq qoliplari. axmoqning xaqoratlariga xaqorat bilan javob qilish-sharmanda bo’lish. O’zbeklarda nodonga so’zlagan esiz so’zim. Aytuvchi axmoq bo’lsa. Idioma-shaklan bo’laklarga ajralmaydigan maxrajli birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri va konkret ma`nosi bilan talqin qilinmaydigan ko’chma ma`no anglatuvchi so’z birkmasidir. til yarasi-ega.kesim. Boshqacha . tushdi. Lekin shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy fark qiladi. nodon odamga qanchalik aql o’rgatmagin u dono bo’lmaydi. kun ko’rmagan kun ko’rsa kunduz kuni chiroq yokar. Maqol obrazli mazmunga ega bo’lgan gapdir. Axmoqqa sukut javob deydi o’zbeklar.Bu umumiylik shundan iboratki xar ikkala kategoriya ham nutqni jonlantirish. Ikkinchi gap: til yarasi tuzalmas. Ko’pgina maqollarga xos uchinchi belgi ularning majoriy ma`nosida ishlatilishdir. tuzalar. Ko’rpinadiki.kesim. uni mazmundor kilishda ishlatiladi. Binobarin axmoqqa qarshi eng oqilona javob. ya`ni o’zing ham axmoq bo’lding demakdir. YUqoridagi maqolning mazmuni. shakl ixchamligi maqollarga xos ikkinchi belgidir. Biroq idoma barqaror leksik butunlik bo’lib. Bunda ega va kesim mavjud bo’lgan ikkita gap bor.sukut qilishdir. qo’ltigidan-to’ldiruvchi. jozibador va obrazli qilish. chunki avvalo gramatik tahlil qilish uchun berilga savollarning o’zi o’rinsiz bo’lib qoladi. hikmat ana shunda. formulalari bilan ifodalash. YUzaki qaraganda:yuzaki qaraganda:tarvuzi –ega. Nodon odam bilan aytishish oson. Maqollar tarkibidagi so’zlarning bir-biriga qofiyalanib kelishi va alliteratsiya qarama qarshi ma`noli so’zlarning birikishi ham maqollarning shakl xususiyatlariga xos belgilardandir.Tig yarasi tuzalar til yarasi tuzalmas maqolni sintaktik bo’lib uni tahlil qilaylik. Idomatik ibora maqol bilan qiyos qilinsa uning o’ziga xos jamoaga ochiqroq ko’rinadi. Ammo tarvuzi qo’ltigidan tushdi-idomasini bunday talqin tahlil qilib bo’lmaydi.kesim. tuzalmas. bunday paytda jim turib bulmaydimi? – na jim turib bo’ladi. Uni sintaktik bo’laklarga ajratish mumkin. o’likka yig’lagan esiz ko’zim-degan maqol bor. biroq chidam bilan sukut saqlash xar kimning qo’lidan ham kelavermaydi.

Xalq ijodiyotining o’ziga xos ja`mi og’zaki nutqdan ham yozma adabiyotdan ham turli atamalar bilan nomlanadi. Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi o’ta donolik. adovat. ayyorlik va qo’pollik timsoli sifatida ma`lum biz hayvon va parrandani belgilar ekan. yomonlik. ayyorlik timsoli-tulki. Lekin shunga karamay hammaa maqollarda xalq hikmati yoddadir. Maqollar bir uchun asrning sadosi uzoq o’tmish bilan hamnafaslik xissini uyg’otuvchi chaqiriq zamonlararo ko’prikdir. xushxonlik-bulbuldir.aytganda idoma bo’laklarga ajralmaydigan yaxlit bir bo’lakdir. Rus yozuvchisi A. kattalik timsoli-fil. ham stilistik funktsiyasi jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. Bu merosni xalq juda extiyot bilan ko’z qorachig’idek saqlaydi. Xar bir xalqning o’z maqoli matali bor. matal. mug’ombirlik timsoli sifatida tulkini oladilar. mexnatsevarlik timsoli – chumoli va asalari. go’zallik timsoli-tovus. xech bir prezident muxrlagan qonun. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib turganidek. ota bobolar so’zi sifatida avlodlardan avlodlarga meros bulib o’tadi. Judako’p xalqlar ayyorlik. Xalq nazarida tulki boshqa jonivorlarga qaraganda ancha aqlli va o’ta ayyor hayvondir. vaxshiylik. o’zgartirib bo’lmaydigan chuqur ma`noli gap demakdir. yuvoshlik. yuvoshlik timsoli musicha. Masalan: yomonlik. Tillarning funktsiyasini o’rgatishda xalq qanday narsalarni nomini kanday voqea xodisalarni timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. Maqol. tinchlik timsoli-kabutar. Bular orasida maqol atamasi keng qo’llaniladi. qo’y. ayyorlik. qo’pollik timsoli sifatida qabul kilinganligini aniqlash zarurdir. vaxshiylik timsoli-bo’ri. Tolstoy quyidagi fikrni ifodalaydi. Maqollar – xech bir podsho e`lon qilmagan farmon. hikmatli so’zlar aforizmlar.o’sha hayvon va parrandaning xulqiga. Ba`zi hayvonlarni . bunda shubhasiz. befahmlik va befarosatlik timsoli-eshak. Maqollar-noma`lum shoirlarning yurak satrlari. cho’chqa. bo’rini o’sal qiladi. xech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. masal. xaqsizlik ko’ksiga sanchiluvchi adolat tig’idir. tashqi ko’rinishga va hatti – harakatlariga asoslanadilar. Maqol turmushda sinalganda ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. zararkunadalik timsoli ilon. Hamma xalqlar ham farosatsizlik. Maqol bilan idoma ma`nosi shakl tomonidan bir biridan jiddiy farq qilsa ham ammo maqol bilan matal bilan idoma o’rtasida o’xshashliklar katta ko’pincha ularni bir biridan ajratish qiyin. Xar bir xalqning tarixa tafakkuri va ruhiy xolatlari maqol matallarda o’z ifodasini topadi. zulm. chayon. CHunonchi u turli afsonalarda qarg’ani aldaydi. ham shakl. naql. saxiylik. xalq istedodoning masoqa bilmas shu`lalari. qo’pollik timsoli-ayiq. ota-bobolar so’zi donolar va xakozo. Dunyodagi juda ko’p xalqlar yaxshilik. Idoma faqat ko’chma ma`noda ishlatiladigan yaxlit birikmadir. Xar bir makol ham ma`no. Xalq maqoli xar bir kishi amal qlishi lozim bo’lgan axloqiy qoidalarning o’ziga xos kodeksidir. aql-zakovat bilan oqilona aytilgan muxlat qo’yiladigan. itni ko’zini shamg’alat qiladi.

shakl. va qiyos qilib oxirida xulosa chiqarilganday maqol va matlallar ham tilda muayyan bir shaklga. Muvofiqlik va ziddiyat. II BOB. Axir har qanday qisqa jumla ba`zan chuqur mazmunli har qanday qisqa jumla ham maqol. vaziyat. matal yoki idioma bo’lmaydi – ki. . Turli tillarda har xil ma`nodagi va turli – tuman variantlardagi maqollarni ko’ramiz. rivojlanish. Ba`zilari hatto bir – birini inkor qiladi yoki birining ma`nosini biri to’ldirib keladi. miqdor. qarama – qarshiliklar. taqozo. tariqqiyot. Ularning ba`zilari tildagi parallel ishlatiladi. MATAL VA HIKMATLI SO’ZLAR . aloqadorlik. axloq qoidalariga kirib qolgan go’yona shunday xulosalardir. .honour and profit lie not in one sack Foydasi yo’q farishtadan oshna dev yaxshi. Xuddi geometriya qoidalarida munozarali fikrlar – teorema o’rtaga tashlanib so’ngra bir qancha vositalarni bevosita va shartli ravishda bir – biriga nisbat berib. .Between the horns of a dilemma Osmon yiroq. turg’unlik. MAQOL. er qattiq. qonunlarning in`ikosini ko’ramiz. mazmun. sifat. Maqol va idiomalarning shakl xususiyatlari to’g’risida gapirganda qisqagina qilib qisqa deyishning o’zgina kifoya qilmaydi. nisbiyat. Maqollarda biz ijtimoiy mavjud barcha qoida. harakat. va boshqa shu kaba mantiqiy tushunchalar va dialektika kategoriyalarga aloqador eng yaxshi misollarni maqol va matallardan topamiz.muqaddas bilish ularni ilohiylashtirish ob`ekti shu hayvon yoki parrandalarning nomlaridan iborat maqol idiomalarning xarakteri ta`sir qiladi.Build one’s house upon the sand Puch yong’oq bilan qo’yin to’lg’azmoq..

jozibador va obrazli qilish. “Axmoqqa javob sukut”. Maqollar tarjimasi muammolari. ham shakl. Ruslar esa “Durak vorchit. deydilar.Ruslar ham bu bilan hamfikrlar: “ Duraka uchit’ chto mertvogo lechit’.1. Maqol to’qilmaydi. II. Xalq maqoli har bir kishi amal qilishi lozim bo’lgan o’ziga xos axloqiy hodisalar kodeksidir. . balki. Turmushda sinalgan. Shu sababli ba’zi maqollar butun bir roman yoki dramaning mazmunini o’zida ifodalashi mumkin. ixcham va jarangdor shaklga lirib qolgan xalq hikmatiga m a q o l deyiladi. Dobchinskiy va Bobchinskiy. M a t a l esa narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi. Maqol chuqur ijtimoiy. deydi o’zbeklar. balki uning o’zi biron xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. Maqol so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. V. xalq milliy ruhining aks-sadosi. 2. Matallar tarjimasi muammolari. Chunonchi. Xlestakov. ma’lum ezgu. Bu umumiylik shundan iboratki. o’likka yig’lagan esiz ko’zim”. Lekin. axloqiy. ma’lum shart-sharoit taqozosi bilan yaratiladi. Maqol zamirida xalq hikmati yotadi. har ikki tushuncha ham nutqni jonlantirish. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. Nodonga so’zlagan esiz so’zim. tugal umumiy ma’no anglatuvchi. Maqol xalqning pand-nasihati va ma’naviy-axloqiy xulosasi. Matal aytilmoqcni bo’lgan fikr muddaoni boshqa vositalarni q’oya mutasaddi qilgan holda ifodalaydigan ko’chma ma’noli nutqiy tarkib bo’lib unda xulosa bo’lmaydi. N. Dunyoda tilsiz xalq bo’lmagani holda maqolsiz til ham yo’q (Noziy Eslibat). formulalari bilan ifodalash uni mazmundor qilishga qaratilgan. degan yana bir maqol bor o’zbeklarda. hokimning xotini. Shahar hokimi. til tabiatining hikmatli mezonidir. ham stilistik funksiyasi jihatidan o’ziga xos xususiyatga ega. falsafiy-hikmatona mazmunga ega. Hamma maqollarda ham umumiylik bor. tilda keng ifoda etiladigan nutqiy tarkibdir. Har bir maqol ham ma’no. Gogolning mashhur “Revizor” komediyasida epigraf qilib olingan “Basharang qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama” maqolining asarning boshdan oxirigacha jaranglab turadi. shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy farq qiladi.TARJIMASIDAGI MUAMMOLAR II. fikrni tayyor nutq qoliplari. umniy molchit”. qizi hamda boshqa obraz va personajlarning butun hatti-harakatlari eslatib turadi.

Ma’nosi ayni ibora tarkibidagi so’zlarning mazmunidan kelib chiqmaydigan iboraga ideomatik ibora deyiladi. boshqa tilga so’zma-so’z tarjima qilib bo’lmaydigan nutq oborotidir. umumiy–yaxlit holda ma’no beruvchi ixcham obraz ideomadir.Ya. Agar bu tariflarning mazmuni talqin qilinsa xos quyidagi belgilar namoyon bo’ladi: 1). Birikmaning semantik butunligi. Ideomashunos olim A. 2. Ideomani (yunoncha : “o’ziga xos ibora”) ta’riflash yanada qiyinroq. 1.unga o’zlashib ketgan. Uni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmaydi: . “Ma’nosi o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolariga bogliq bo’lmagan. Buni mazkur til hodisasiga berilgan tariflarning xilma-xilligidan ham bilsa bo’ladi.Ideoma ma’lum tilga xos bo’lib . Ideomalar tarjimasi muammolari.3. I. Shunday tariflarning ayrimlarini keltiramiz. Birikmaning barqarorligi: b).Royanskiy bunday iboralarning uch asosiy belgisi ajratib ko’rsatiladi: a).” (O’zbek tilining izohli lug’ati.II. U faqat aynan bir tilning o’zigagina xos. birikmaning majoziy ma’no berishi: c). demak boshqa tillarda xuddi shunday iboralar yo’q: 2).314).

than to say well”-rus tilida “luchshe rabotay. Masalan. ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmasligini ideomaning kriteriusi deb bo’lmaydi. balki juda ko’p so’zlar va birikmalarni ham aynan tarjima qilib bo’lmaydi: Shunday ideomalar ham borki. ikki yoki bir nechta tilda ham shaklan. objekti. olimlarning ko’rsatishlaricha. Avvalo. Jo’jani kuzda sanaydilar-tsiplyayet po oseni schitayut: Egilgan boshni qilich kesmaydi-pokornuyu golovu mech ne sechet: Temirni qizig’ida bos-Qo`y jelezo poka goryachno. tildan-tilga faqat ayrim so’z va iboralargina emas. MATAL O’zini aka. . IDEOMA Qo’ltigidan tarvuzi tushmoq. to’ldirmoq. Puch yong’oq bilan Onasini Uchqo’rg’ondan. Aksariyat hollarda tarjimon har bir maqol. Binobarin. ularni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. Chunonchi. echkisini Taka demoq. matal va ideomaga asarda tasvirlanayotgan voqealar mazmuni. Maqol. chunki. Darhaqiqat. Bir yigitga yetmish hunar oz. matal yoki ideomani ham bir qancha o’rinlarda ma’noga qarab xilma-xil o’girish mumkin. matal va aforizmlar)ning manosi kontekst ichida ochiladi. Do’sting uchun zahar yut. To’g’ri. chem govorit”-o’zbek tiliga “yaxshi gapirishdan ko’ra yaxshi ishla”. ideomalarnigina emas. Turli tillarda ayni bir xil ma’noni ifodalovchi maqol. matal yoki ideomalar aynan bir xil asosga ayni bir narsaning bir qancha jihatlariga yo bo’lmasa tamomila boshqa objektlarga suyangan holda yaratilgan bo’lishi mumkin. ko’rsatmoq Frazeologizmlar (maqol. Uning ma’nosi tarkibidagi so’zlarning mazmunidan anglashilmaydi. matal va ideomalarning bir-biridan farqlanishini quyidagi jadvaldan ham ko’rish mumkin: MAQOL So’zlovchi nodon bo’lsa Tinglovchi dono bo’lsin. ham manaviy tarafdan aynan muvofiq keladigan mutloq ekvivalentlar ham topiladi. nemis tilida “Brennt ihm auf der Zunge”-rus tilida “U nego yazik cheshitsya”-o’zbek tilida “uning tili qichiyapti” kabi: Indliz tilida “better to do well. Shunga ko’ra ayni bir xil maqol.3). Biroq bunday ekvivalentlar soni juda kam. balki. Burgaga achchiq qilib Ko’rpani qo`ydirmoq. muayyan iboraning manosini ochish uchun uni kontekst ichida olib qarash lozim. ko’pgina maqol. matal va ideomatik birikmalar ham kirib kelar ekan. ham mazmunan. milliy muhit va uslub hususiyatlariga ko’ra o’z tilidan muqobil yoki monand birikmalar topib qo’yadi yoki ularni so’zma-so’z tarjima qiladi. Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq.

M.. “Makehay while the sun shines”. iborasi bilan berilgan.-o’zbek tilida: “Xayrli boshlangan ish-xayrli tugaydi”.Da kak je. “Hinter seinen Ohren scheien”-rus tilida:-“zarubit sebe na nosu”-o’zbekchada: “quloqqa isirg’a qilib taqib olmoq”.-rus tilida: “Kak nachalo tak i konets”.Yoki. toje novost-good news: haengen-bo’lmoq-na voloske) o’zaro farqlanadi.. ikkinchi misolda esa “Onang o’lsin. Onang o’lsin.-rus tilida: “Qo`y jelezno poka goryacho”-o’zbekchada: “Temirni qizig’ida bos” kabi nemis.“Gap bilan ish boshqa-boshqa narsalardir”: nemischada: “Uebung macht den Meistar”-rus tilida: ”Delo slavit svoyego mastera”..Bo’lmasa. asl nusha ma’nosiga yaqinroq-kontekstga yaqinroq variantini qidirib topishga harakat qilish lozim. “No news-good news”-rus tilida:-“Otsustviye novostey-toje novost”: nemischada: “An einem Zwinsfaden haengen”-rus tilida: “viset na voloske”. Tarjimada mumkin qadar birikmaning aniqroq. tarjima variantida boshqa nimagadir o’xshatish aspekti bo’lgani holda. o’zbekchada: “hayoti qil ostida bo’lmoq”: Rus tilida: “Na chujoy rotok ne nakinesh platoq”. matal va ideomalardagi birikmalarning barcha komponentlari aynandir.. rus tilida: “Ne delay pol delo”: (ing). “Bekorga chopib. endi qutidagilarga e’tibor qiling: Inglizchada: “Never do things by halves”-o’zbekchada: “Butun ishni chala qilma”. Ideomatik iboralar va matallar tarjimasida birikmalar tarkibidagi objektlar ayirboshlovi masalasiga befarq qarab bo’lmaydi. ruscha ideomani “moddiy” tarkibi . Mabodo. asl nusxada bunday aspekt o’xshatishdan ko’ra fon bo’lib qolgan.. “Wie der Anfang.. “Mat tvoya kuritsa” matali birinchi misolda “oyog’i qo`ygan tovuqday” matali bilan. seni tug’may”. O’zbekchada: “Ish ustasi uluglaydi”.pribegla i oryot. ikki chetanga yetarli-ya! Bildik. »rebyata .djigit nashelsya. ayrim vaziyatlarda o’zbek tiliga to’g’ri keladi.na dve plntnya xvatalo b. haligi shum hotin. Narubil dyavol parshiviy . bu faqat zohiriy monandlikdir. la’nati shayton. Biroq. mat tvoza kuritsa! Ushbularni Odil Sharipov tarjimasida ko’rib chiqamiz: 1. oyog’i qo`ygan tovuqday: “Bolalarining bir-biriga panshaxa sanchishdi”. so der Ende”. Lekin afsuski. (ing). vasht vilami poporolis’» A? eto tak? 2. rus va o’zbek tillaridagi ideomalar o’zaro farqlanadi: ba’zi hollarda nemischa yoki inglizcha mazmuni rus tilida tog’ri kelsa. nobud qildi. kabi maqol. djigit nashelsza. Ish ti. deb nega baqiradi? A? Bu qandoq gap? 2.mat’ tvoya kuritsa na dve pletnza xvatilo bi. Shunday qilib. ingliz.. inglizchada: “Saying and doing are two things”-rus tilida-“Razgovor i delo-dva razniye veshi”. mat’ tvoya kuritsa. uni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin..-o’zbek tilida: “El og’ziga elak tutib bo’lmas” matallaridagi birinchi komponentlar (news-novosti: Zwinsfaden-volosok-qil ustida bo’lmoq: rot-og’iz) mos kelgani holda ikkinchi asoslar (pol delo-never. . rosa qilichboz yigit ekansan.Ish’ ti. galiz chiqmaydigan bo’lsa. Yana bir misol: (nem). Chunki.Sholoxovning “Tinch Don” romanidan keltiriladigan ikki o’rinda ayni bir xil matal qo’llangan: 1. seni tug’may” (114). 3. .

To’g’ri kelgan har qanday ishga dadil kirishadi. Shu bilan birga. manoviy siljish hodisasi sodir bo’lishiga olib keldi. (Ruschadan Hamid Nemis tilidagi “alles angreifen was vor die Fingar kommt” ideomasi o’zbek tiliga so’zma-so’z tarjima qilganda “qo’lidan kelgan har qanday ishga dadil kirishmoq” ma’nosini beradi.aynan o’xshatish bo’lgan o’zbekona matal bilan tarjima qilish durust natija bermagan. keng ma’noda ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda har qanday hollarda ham ularning obrazli tamsiliy asoslari aynan muvofiq keladigan variantlar bilangina o’girish manoning o’zgarishiga. Rus tilida ham o’zbek tilida ham iboraning . Shunday qilib. Quyida Gerhard Hauptmanning “Vor Sonnenuntergang” (Hayot shomi) dramasidan olingan ideomalar tarjimasini keltiramiz: Originalda: Justizrat Hanefeld zur Clotilde: Ich darf Ihnen diese Kleine vorstellen: Inken Peters. poryadochnaya devushka. murakkab ish va shu bilan birgalikda hammani ham birday rozi qilib bo’lmaydigan soha. xushfel qiz Inken Peters. was ihr vor die Finger kommt. Chunki. Smelo beretsya za lyubuyu rabotu. “Mat tvoya kuritsa” ideomasi esa o’zbekcha “onasi baytal”ideomasiga ekvivalentdir. Lekin tarjimani tugatganingizdan keyin esa bir o’z bahringiz ochiladi. O’zbek tilida esa rus tilidan (bilvosita tarjima) o’girilgan sababli nemis tilidagi iboraning obrazlarini o’zgargan holda keltirilgan. ideomalar haqida quyidagi fikrlarimizni ham sizga yetkazmoqchimiz: Ko’plab frazeologizmlar-ideomalar boshqa tildagi. O’zbekchada: Hanefeldt Klotildega: Qizchani tanishtirishga ruxsat eting: Odobli. Bunda ham o’sha manzara hosil bo’ladi: garchi birikmalarning tayanch nuqtalari (tovuq va baytal) mos bo’lmasa-da ma’no jihatidan ular mosdir. die ein ordentliches und fleissiges Maedchen ist. Bunda har ikkala birikma boshqa-boshqa obyektlarga (tovuq va mushuk) asoslangan bo’ladi. bunday birikmalarni muqarrar ravishda asar tarjima qilinayotgan tildagi boshqa uzoq muqobil variantlar bilan almashtirishga ortiqcha ruju qo’yish ham uslubni siyqalashtirishga. (Perevod s nem. Yuqoridagilardan kelib chiqib. Ruscha tarjima ham ma’noni saqlagan holda bir oz shakliy o’zgarishga duchor qilingan. Ruschada: Ganefel’dt Klotil’de: Razreshite predstavit’ vam etu malyutku: Inken Peters. Gulom tarjimasi). M. Greift alles mutig an. Levina). tarjimatilidagi leksik-frazeologik va obrazli-uslubiy jihatdan kambag’allashuviga olib keladi. “oyogi qo`ygan tovuqday” o’xshatish-ibora ruschada “kak ugorelaya koshka” mataliga aynan ekvivalent bo’ladi. ayniqsa qardosh bo’lmagan tillardan tarjima qilish. kotoraya ey popadaetsya.

It hurar-karvon o’tar. . a day sinitsu v ruki. Nimani eksang shuni o’rasan.S. Ne suli juravlya v nebe. A bird in the hand is worth two in the bush. balki bir qator aniq qoidalarga asoslanish ko’proq foyda beradi. rus tillarida ham birday ishlatiladi. Shunday qilib. Uzoqdagi bo’g‘doydan. Bobil minorasi-Vavilnskoye stolpotboreniye. 4. 3. Quyida ideoma va iboralarning ingliz tilidagi maqol va matallarning o`zbekcha va ruscha tarjimasi bilan tanishamiz: Proverbs 1. bittasini ham ushlalolmaysan. matal va ideomalar tarjimasida eng muhimi “qalb intuitsiyasi” bo’lmasdan. ni odnogo he poymyaesh. Sobaka layet-veter nosit. matal va ideomatik iboralarning avvaliga Yevropa tillaridan rus tiliga va asta-sekin turli yo’llar bilan o’zbek tiliga kirib qolganini o’zining “Tarjima nazariyasi asoslari” darsligida ko’rsatib o’tgan. Avgey orxonasi-Avgeevo konyushnya. ispan. G’. One‘s bark is worse than one‘s bite. Prokrust lojasi va boshqa ko’plab ideomalar ingliz. Amerika ochmoq-Otkrit Ameriku. to i pojnesh. “otkrit dushu” idelmalari bir vaqtlar A. Arpa ekib bog‘doy kutma. Domokl qilichi. As you make your bed. Ikkita quyonni quvlasang. Better late than never. -Velosiped ixtiro qilmoq-Izobresti velosiped kabilar hozirda internatsional so’zlar sanaladi. all lose. Prof. As you sow. Luchshe pozdno. Masalan. Prometey olovi-ogon Prometeya. Va eng muhimi. nemis. Axilles tovoni-Axillesovo pyata. fransuz. Shuningdek. maqol. chem nikogda. Kak postelesh. Pirr galabasi. 5. rus tilidagi “otdat serdze”. All covet. you shall mow. Pogonishcya za dvumyami sayzami. yaqindagi somon yaxshi.Pushkin tomonidan fransuz tiliga esa bu so’zlar Sharqdan o’tganini payqab olish qiyin emas.Salomov bir qator maqol.obyekti-der Finger-qo’l-barmoq so’zlari tushib qolgan. 2. bu xalqlarning barchasi bu iboralarni birdaq qabul qiladi. Hechdan ko’ra kech yaxshi. so you must lie on it. Xusumat olmasi-yabloko razdora.

Frazeologiya ob`ektini o’rganish leksikologiyada ham katta ahamiyat kasb etadi: agar mavjud ikki tilli lug’atlarda maqol. Chunonchi. frazeologiyaning qaysi qatlamlarida ularning ob`ektlari bir – biriga muvofiq keladi. aksincha har qanday hollarda ham ularni o’z mahalliy ob`ektlari bilan almashtiraverish tekstga milliy bo’yoq berishga sabab bo’lishi mumkin. Badiy tarjimada maqol va matallar strukturasining ba`zi hususiyatlari Tarjimada maqol va matallar ob`ektining o’zgarishi va saqlanishi masalasi o’zbek tarjimashunosligida mutlaqo o’rganilmagan. yohud boshqa yo’llar bilan aks ettirish ma`qulmi degan masalalarni belgilashda birikma ob`ektini ahamiyati katta: frazeologizm ob`ekti uni qanday tarjima qilish kerakligini belgilovchi narsadir. uni aniq tarjima qilish kerakmi. Nihoyat bunday printsip yozuvchi va tarjimon uslubi personajlar tilining o’ziga xos xususiyatlari va asarning milliy kaloriti tushunchalarini aniqlashda katta ahamiyatga molikdir. BADIIY TARJIMADA USLUBNI AKS ETTIRISH MUAMMOLARI III. birikmaning ob`ekti uni qanday tarjima qilmaslik kerakligini ham belgilovchi omillardan biridir. buning sabab va oqibatlari nimadan iborat? Quyida ana shu masalalar atrofda fikr yuritiladi. Demak. Shu bilan birga ayrim ikki tilli lug’atlarda (masalan o’zbekcha-inglizcha lug’atda) ko’p birikmalar ob`ektlariga qarab bir necha martalab takror ishlatiladi. Demak. ularni faqat ma`nosiga qarab aks ettrishning iloji bo’lmas edi. Buning sababi. matal va idiomalar mazmunan bir-birlarining o’rnini qoplay olmasligi mumkin. Qanday hollarda.III – BOB. (frazeologiyani lug’atda aks ettirishda ularni etakchi ma`no ob`ektiga qarab joylashtirish va alfavit tartibida qo’shimcha ob`ektiga navbat kelganda asosiy ob`ektga ishora qilish zarur). tarjimada birikmaning ob`ektini o’rganish uni qaysi yo’l bilan tarjima qilish lozimligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ana shunday hollarda ba`zan sohta ekvivalientlar ham ishlatib yuborilishi xavfi tug’iladi. Ko’p hollarda esa tarjimon birikmani. Birikmaning ob`ekti hamisha saqlashga intilish g’alizlik tug’dirsa. uning ob`ektlariga qarab tarjima qilib. mexanik ravishda. matal va idiomatik iboralarni ularning ob`ektlariga qarab joylashtirilmasa. Ikki til frazeologiyasining ob`ektlarini muqoyasa qilish qiyosiy va chog’ishtirma grammatika yaratishda ham qimmatli material beradi. Ikkinchi tomondan. ikki tilli lug’atlarda frazeologiyani ob`ektiga qarab joylashtirish printsiplari puxta ishlab chiqilmaganidadir. o’zbekcha ekvivalient yoki muqobili bilan almashtirish lozimmi. ob`ektlari hamda shakllari bir-biriga juda muvofiq keladigan ayrim maqol. . badiiy ifodada g’alizlikka va til sun`iyligiga yo’l qo’ymaydi.1.

Bu hol esa bavosita tarjimalarda shu tildagi mavjud iboralarning qo’llanmay qolib originaldagii emotsionalekspressivlikni to’la ifodalanmasligiga sababchi bo’lmoqda. Passuk miq etmay. yo tasviriy yo’l bilan tarjima qilinadi. frazeologik birligi bilan ifodalanadi. kombinatsiya yasash orqali frazeolgik birikma hosil qiingan bo’lsa. o’zbek tilida o’z ifodasini topmaydi: Inglizchasida: “He is in a devil of a state”. ertalab yo’lda tushganimizda. gila vperedi i proglado`vala dorogu …”(Dj. qichqirib yuborganimizga oz qolardi. Rasskazo`. Passuk lablarimizni qisib.. rus va o’zbek tillaridagi frazeologik birkmalar muqoyasasi shuni ko’rsatadiki. oldida borar va bizga yo’l ochib berardi. Ruscha tarjimasida: “On v ujasnom sostoyanii”. Nochi sil’no boleli. Inglizchasida: And our feet were very sore.. shaytoni tutib to’zibdi yoki jazavasi tutib turibdi deb tarjima qilinishini taqozo qilgan holda. . ne razjimaya gub. SHuningdek. so’zsi. Lekin ruscha tarjimasiga juda yaqin bo’lgan o’zbekcha jumla esa mantiqan butunlay boshqa ma`noda ifodalaydi. In the morning when I hit the trail. ( J London short stories. SHuning uchun bunday iboralar so’zma-so’z. kogda mo` trogalis’ v put’ ya edva sderjival krik.. I sweated to keep down the cry when the pain of the snow shoes smote me. Passuk never opened her lips. str. . bir tildagi ma`lum tushunchalarni ifodalovchi.” Ingliz tilidan bevosita tarjimasi quyidagicha: “Oyog’larimiz yallig’lanib ketgandi. Rus tilidagi tarjimalarida mana shunday o’zgarishlarga uchragan ingliz iboralari. 40) O’zbekcha tarjimasi: “Oyoqlarimiz qattiq og’rirdi. Quyidagi missolar buning yaqqol namunasi bo’lishi mumkin: Kishining asabiy kayfiyati ingliz tilida “to be in a devil of a state”. p 143). tarjimada go’yo uning salomatligiga putur etib tanazzullga yur tutayotgandek yoki qiyin bir vaziyatga tushgandek bo’lib qolgan. “to cast one’s eyes. uchinchi tilda esa bunday iboralar umuman bo’lmasligi mumkin. Kontekst qahramonning asabiy holatda ekanligin ifodalab. O’zbekcha tarjimada: “Ahvoli juda og’ir”. yuqoridagi inglizcha to be in a devil of state iborasi ottenkasini ham ifodalagan.. Po utram. balki. takuyu bol’ prichinili po`ji Bassuk. Ingliz. not to open one’s lips” iboralarning ham “ko’z tashlamoq” ekvivalienti bilan “miq etmaslik” muqobili bor. bir tildagi ba`zi bir frazeologik birliklar ikkinchi tilda ekvivalient yoki muqobil frazeologik birliklarga ega bo’lishi. Jumladan. leksik ma`nosida ishlatilgan: 1. O’zbek tilida esa bu iboraning “shaytoni tutib turmoq” ekvivalienti bilan “jazavasi qo’zib turmoq” muqobili mavjud. tishishi – tishiga qo’yib. tarjimada birikmaning ob`ektini aks ettirishga zarurat tug’iladi. but stepped to the fore to break the way . Quyidagi inglizcha parchalarda uchraydigan frazeologik ibora ruscha va o’zbekcha tarjimalarning har ikkalasida frazeologik ma`nosida emas. Ruscha tarjimasida: “. . chang’ilar oyog’imizni shu qadar og’ritardi. “Bo`t’ v ujasnom sostoyanii” so’z birikmasi rus tilida juda keng ma`noda ishlatiladi. yo’l ochish uchun oldinga o’tib ketardi . London. Lekin rus tilida esa mazkur iboralarning ma`nosini to’la qoplay oluvchi frazeologik birliklar yo’q.Asl nushada so’z o’yini yasalib frazeologizm mazmuni talqin qilingan yoki birikma tarkibidagi ob`ektlarning o’rnini almashtirib. ertalab yo’lda tushilganda yo’lda chang’i oyoimni shunday og’ritardiki. ingab yuborishimga sal qolardi.

tili.”( J London. den Esel meint man. gut ist gut. baliq chuqur joyni. psixologik xususiyatlari. matallarga boy jonli tili tarjimada durust chiqqan. uning maqol. Milliy o’ziga xoslikning asosiy belgilardan biri realiyalardir. Tarjimaning tili ravon. short stories) 3. Har btr personajni o’z tilida gapirtirishda harakat qilingan.. besser ist besser. Haddan tashqari achiqlanish holatini ifodalovchi aus der uaut fahren idiomasini tarjimonlar tilimizda mavjud va aynan shu ma`noni anglatuvchi tepa sochi tikka turadi idiomasi bilan o’zinlatganlar. Masalan. . uning milliy koloritni tashkil etadi. yuqorida keltirilgan misollar ham shular jumlasidandir. Nemis yozuvchisi Shillerning “Makr va Muhabbat” tragediyasining tarjimasini kuzatish. Mening nazarimda Sen yozgi quyosh eding Qo’zlarim qaysi tomonga qaramasin. undagi voqealar va obrazlarning xarakterini ochib berishga birmuncha yutuqlarga erishganlar. kelinim sen eshit. O’zbekcha tarjimasi: “. tushunardi. CHunonchi. Ayrim frazeologik iboralar ustalik bilan o’girilgan.. Tarjimonlar asarning mazmuni. U yokibu millatning o’ziga xos xususiyatlari badiy asarda aks etib. kabi nemis maqollari qizii senga aytaman. O’xshatma frazeologik iboralarni tarjima qilishda chalkashliklar ko’p uchraydi. auf den sack schlagt man. xullas milliy harakteriga. madaniyati. Inglizchada: “You are as the midsummer sun …And whatever way I cult my eyes I behold the sun. Har bir millat o’ziga xos yashash sharoiti. xorijiy tillardan qilinayotgan tarjimalarning umumiy ahvoli va bu sohadagi yutuq va nuqsonlar bilan tanishishga imkon beradi. odam moyli joyni izlaydi deb juda yaxshi berilgan.2. urf – odatiga ega. Ayniqsa mo’ziqachi Millerning obrazi. o’z qiyoshimni ko’rardim ” Tarjimada frazeologik birikmalarni nuqul ularning o’z ob`ekti bilan tarjima qilishga intilish chalkashliklar va anglashmovchiliklar tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin.

matali o’zbek tiliga funktsional jihatdan mos kelgan “Tikansiz gul bo’lmas” mataliga o’girish mumkin. ham shakl. Masalan: “Nothing questioners. echkiga jon qayg’usi” maqolida ham ikkita ob`ekt bor. har bir maqol va matal ham ma`no. ham xususiyatga ega. Chunki asarda berilayotgan timsol yoki voqeahodisani to’laroq bayon etish uchun albatta maqol va matallarga murojat qilinadi. Maqollarning yana bir tarafi borki. ko’plab maqollarning har xil tillardagi shaklllarida ham shaklan. bular deyarli ko’plab hollarda umumiy mazmun mohiyatitini saqlagan holda o’hshashliklarga ega bo’ladi. Les amis de nos amis sont nos amis. Har bir xalqning tarixi. CHunki aynan maqol va matallarning tarjimasini to’liq yoritib berolmaslik badiiy asar mazmuniga putur etkazishi mumkin. Maqol. xalqning donishmandligidadir. “Qassobga go’sht qayg’usi. xalqning ko’p asrlik tajribalari. Badiiy matn matallarda esa maqollar va matallarda o’girish jarayoni alohida o’rin egallaydi. To’g’ri. nutqning o’tkir quroli. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari. Bu erdan tarjimondan o’tkir ziyraklik va katta matonat talab qilinadi. matallarda Vatanni sevish. bir euchta ob`ektlari mavjud. Do’stimning do’sti-mening do’stim. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib qolganidek. ham ma`no jihatidan yoki umumiy bajarayotgan funktsiyalaridan o’hshashlik topsa bo’ladi. uni badiiy matnda. turmushidagi turli voqea-hodisalarga munosabatining ifodasidir. Maqol so’zining ko’rki. Har bir maqolda shu maqolni yaratgan xalqning timsoli. matal va idiomalarning bittadan ta`rif. xalqning milliy madaniy merosi namoyon bo’ladi. og’zaki va yoza ijodi mahsuli hisoblanib. matallarda o’z ifodasini topadi. he that nothing learned”. orlanib so’ramagan o’ziga zolim. mehnat qilib yashash g’oyalari maqol mohiyatida salmoqli hissalar qo’shib keladi.III. tafakkuri va ruhiy holatlari maqol. Shu bilan birga ma`lum bir tildan ikkinchi tilga berilgan o’girishlarda maqollarning aynan o’hshashini topish qiyin bo’ladi. bu borada izoh berib o’tish tarjimaga putur etkazmaydi. Lekin bularga umumiylik masalasi ham ahamiyatlidir. Maqollar va matallar xalqning tarixiy. Maqol. SHunda izohangan yoki bir adekvat variantga murojat qilinadi. -Bilmaganni so’rab o’rgangan olim. ya`ni qalam yordamida yoritilayotgan asarda qo’llash masalalari paydo bo’ldi.2. SHuni aytib o’tish kerakki. Masalan: O’zbek tilidagi yuring qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama maqoliining muqobil variantini topish ancha mushkul. . Masalan: Ingliz tilidagi “There is no rore without a thorn” .

Ko’pgina yozuvchi.(V. “. Tarjimada avtor uslubi va milliy kaloritni aks ettirish. .Bleshovich) “Oqibat natijada tarjimadagi qiyinlik darajasining mezoni keng ma`noda asl nusxa tilining idiomatikligidir” (Ya. Biroq A. Tarjimada avtor uslubini aynan berish uchun leksik-frazeologik vositalari tanlab ola bilish hal qiluvchi ahamiyatga ega. tarjima praktikasida katta mushkullik tug’dirib. tarjima praktikasi bilan birga. balki juda muhim til masalasi deb qaramoq kerak. uni milliy an`anviy birikmalar bilan alishtirishda ham asardagi ma`lum komponentlarni bo’zib yuborish ehtimoliga olib keladi. chunki bu iboralarning ma`nosi ularni tashkil etgan komponentlarning hozirgi vaqtdagi ma`nosidan kelib chiqmaydi”.. bo’yoqdorligini kengaytiradi. Tarjimon esa o’z mehnati natijasini tarjima qilishdan asarning sof va mazmunan boyligida ko’radi. maqol uchun asos bo’lgan so’z tarjima qilingan chog’da ham fikr umumiyligida chalg’ishlar yuzaga keladi.Fyodorovning fikricha. “Avtorning indivudial uslubini va uning asaridagi milliy o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishdek muhim vazifani hal qilish yo’lidagi qiyinchiliklar ma`lum darajada leksika va frazeologiyani tarjima qilish tarjima qilish masalalari bilan vositasidir”. Tarjima nazariyasining bir qancha matal. shoir va olimlarning asarlarida maqol.Pushkin). ular orqali matn badiiy saviyasini oshirish ijodkorga ham. Chunki turli tillarda moddiy ma`nosi bir xil bo’lgan so’zlarning ma`no va uslub funktsiyalari bir-biridan tafovut qilishi turli tillarda bunday so’z birikmalarining farq qilganligi uchun. Maqollarni tarjimada qo’llash. o’quvchiga ham zavq baxsh etadi. badiiy matn bo’yoqdorligini oshiradi. (L. obraz va personajlarning til xususiyatlarini tarjimada berish adekvat badiiy tarjima yaratish va boshqa o’nlab jumboqlar maqol..I.Reker). Maqol. singib ketgan. asar jozibasini oshirishga imkon yaratadi.D. “Har bir tilning o’ziga xos iboralar va o’z qo’yma naqlllari.Tarjimaga g’ov bo’ladigan narsa har qanday turdagi idiomatik iboralarni to’g’ri tarjima qilishdir. Frazeologiya masalalari va turli tillarda so’zlarning har xil birikishiga oid problema. Badiiy matn tarjimasida sayqal va bo’yoqdorlik shart va zaruriydir. ifodalari bo’lib ularni bir tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. milliy sayqal berish ba`zida samara beradi. SHuning uchun ularga faqat badiiy adabiyotga taalluqli masala deb emas. matal va idiomatik iboralarni tarjima qilish masalalari bilan chambarchas bog’liqlir. aniq va erkin tarjima tushunchasi. nazariy jihatdan ham juda katta qiziqish uyg’otadi. idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish problemasi ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi. Maqol ob`ektini hamisha saqlashko’p hollarda go’zalliklarga olib kelsa-da. matal va idiomatik iboralar badiiy asarda avtor tilida hamda unda tasvirlangan personajlar nutqida ko’p uchrashi sababli ular badiiy adabiyot uchun juda harakterlidir.S. To’g’ri. tarjima nazariyasi uchun ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi.Maqollar aslida maqol bilan tarjima qilinsa. Chunki. nutq vositalarining bu kategoriyasi faqatgina badiiy adabiyotning xususiy mulki bo’la olmaydi.Andrevich).V. Chunki frazeologik iboralar publistikada va qisman ilmiy adabiyotlarda ham ishlatiladi.

“Chet til maqollari va matallarni ularning o’zbek tilidagi muqobillari bilan almashtirmasdan balki. iloji boricha so’zma-so’z tarjima qilinsa. intilish kerak. Ana shunday maqol va matallar juda ko’pdir. 3) original tilining frazeologiyasini aynan tarjima qilish. har xil kontekst ichida turli. Bundan ayni bir frazeologik iborani hamma tarjimonlar muqarrar ravishda uning bir xil shtamp ekvialenti yoki muqobil tarjima qilishlari shart degan xulosa kelib chiqmaydi. tarjima nazariyasining frazeologiya idiomatika problemalarining o’rganish natijalari leksikologiya uchun qimmatli material beradi. Masalan. Maqol. Va uning badiiy qimmatiga putur etkazadi. Masalan: Happiness takes no account of time. fikrlashining milliy uslubi o’z ifodasini topgan bo’ladi. Badiiy tarjima tufayli tilning frazeologiyasi boyitadi. Ba`zi tillarda shunday maqol va matallar borki. Badiy tarjimada frazeologiyani aks ettirishni quyidagicha talqin qilish mumkin: 1) original frazeologiyani tarjima tilining frazeologiyasi bilan almashtirish. “Iskusstvo perevoda” nomli asarining avtori K. Badiiy asar tilida ifodalangan milliy ruhni aks ettirishda frazeologiyaning roli katta. . Bunday hollarda ular shubhasiz. Tarjimada orginalning milliy xususiyati va avtorning uslubini aks ettirishning ahamayati katta. Ko’p tarjimonlar frazeologik birikmalarni aniq ekvialentini topolmay har xillikka yo’l qo’ygan chog’larida ham bari-bir asarni keyingi nashrlarda yoki boshqa asarni tarjima qilganlarida o’zbek tilidan o’sha birikmalarni mag’zini ochadigan muqobil birikmalar topib ishlatishga harakat qilganlar. agar hamma matal va idiomalarni so’zma – so’z tarjima qilib bo’lganida edi frazeologiya problemasi ham bo’lmasida. Chukovski shunday fikrni ilgari suradi. 2) tarjima tilining frazeologiyasi original tilining frazeologiyasiga moslash. ba`zi olimlar asardagi maqol va matallarni xuddi “o’ziday” tarjima qilishni tavsiya etadilar. matal va idiomalar turli asarlarda turlicha tarjima qilishda ro’y berayotgan chalkashliklar tanqid qilinar ekan. SHunday qilib. So’z kabi. o’sha kontekst talab qilgan ma`noda muvofiq variant bilan tarjima qilinishi darkor.tuman ma`no ottenkalari olib kelishi mumkin. Chunki xalq maqollarning qimmati ham shundagi ularda xalqning tug’ma xususuyati. idomatik iboralar ham. matal va idiomalarni bo’zib tarjima qilish asar tilini nursizlantiradi. boshqa tillardagi ko’plab maqol va matallar idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarida o’z in’ikosini topmaydi. Ingliz tilidagi frazeologik iboralarni ularningo’zbek tilidagi muqobillari bilan berish yoki ularni so’zma – so’z tarjima qilgan ma`qulmi? Avvalo. Baxtiyorlar vaqtga qaramas . SHunda asoslanib. Bu esa ularning adekvat tarjima yaratish yo’lida sidqidil mehnat qilganliklarni ko’rsatadi. Bizda bir qancha maqol.Tarjimada avtorning indivudial uslubini aks ettirishda frazeologizmlar tarjimasining ahamiyati katta.

- baxtlilar vaqtim kutmas Darhaqiqat boshqa xalqning maqol yoki matallarni so’zma-so’z tarjima qilishida g’oyat mohirlik va ehtiyotkorlik talab qlinadi. har bir xalqning o’z e`tiqodi. -Pravda glaza kolet. Aks holda boshqa xalqning milliy tafakkur taxlitini aynan aks ettiraman deb. -Maqol va matallarning tasnifi. balki faqat mazmunigina ko’chadi xolos. -Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganiladi. -Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olinadi. Ilova qimlaridan iborat bo’ladi.. psixik va o’ziga xos xususiyalari bor uning o’ziga xos antastik obrazlari turli-tuman ko’chma ma`noli birikmalari uchun asos qilib olingan timsollar bor. Deyarli hech qanday yangilik ham yaratilmagan. O’ziga xos formadan so’z yoki obrazning o’z tilida anglatgan mazmunidan xolos bo’lib qolgan maqol va matal boshqa xalq nazarida shu maqollarni yaratgan xalqning donishmandligidan darak berish o’rniga uning tafakkur taxliti to’g’risida aksincha yomon taassurot qoldiradi. Masalan: -Nothing stings like the truth. Maqolning chuqur mazmuni uning formasi bilan vobastadir. -Haqiqat qilni qirq yorar. Maqol va matallarni o’zga tillrga to’g’ri keladigan muqobilini topa bilish ularni tarjima qilayotganda shakl va mazmun birligiga alohida ahamiyat berish. Boshqa tilga ko’chirgan esa formasi emas. Ushbu tadqiqot jarayonida men quyidagi 1 xulosalarga keldim. matalni esa suyuq birikmaga aylantirib qo’yish hech gap emas. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. Ma`lumki. Malakaviy ish 3 ta bob. Ularning turlari haqida fikr yuritildi. xulosa. Hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mavzu yuzasidan etarlicha tadqiqot ishlari olib borilmagan. -Asosiy masalaning o’rganilishi tarixida qaysi olimlar bu mavzuda ish qilganliklari. -Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlar olg’a surildi. Tarjima . maqollar va matallar qanday kelib chiqqanligi haqida fikr yuritildi. maqolni quruq gapga. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. XULOSA Ushbu malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri “maqol va matallarning tarjimada aks ettirishi”ga bag’ishlangan bo’lib ishning asosiy maqsadi-maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi mohiyatini anglab etish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. hamda 7 ta paragraf.

mavzuni yoritishda turli olimlarning asarlaridan. Ushbu. uni ona tilidagi muqobili bilan taqqoslash ularning ongini oz bo’lsada o’sishiga yordam beradi. Ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalandim. Malakaviy ishni yozishda men qiyosiy tipologik metoddan foydalandim. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarni biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. CHet tildagi biron bir iborani olib.jarayonida maqollarning milliyligini saqlab qolish va hokazolar tilshunoslikning oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. yuqoridagi muammolarni ochib berishga harakat qildim. undan dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. Men ishni yozish jarayonida oz bo’lsada. O’ylaymanki. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritildi. bundan tashqari ishdan metodika darslarida ham foydalansa bo’ladi. SUMMARY .

object. Proverbs are brief statements which show in a form the accumulated life experience of society. structure. aim. authors. The first chapter is about the problem of the phraseology of comparative languages. .The qualification work is dedicated to one of the most important problem of phraseology – the translation of proverbs and sayings are reflected. They are usually short familiar epigrammatic sayings expressive and have generalized meaning. who did the translation to light up the composition and the interconnection between proverbs and sayings . history of learning of the research work. The aim of qualification work is to realize the process of forming of the essence of translation the proverbs and sayings into English and other languages. subject. three chapters. And at last appendix includes the list of English . to determine the peculiarities. that is about the scientific in this theme and the main aims and problems of my research work The second chapter includes the composition of proverbs and sayings from English into Uzbek. summary. problems.Uzbek proverbs and sayings. the list of used literature and the appendix. about the usage proverbs and sayings translated into Uzbek. I used the comparing typological method to write my qualification work. In order to realize this aim. and the list of literature. For example: “Better late than never” “He laughs best who laughs last” A saying is a common phrase differing from proverbs in that the thoughts is not to completely expressed here: “To fish in troubled waters” “To kill two birds with one stone” The qualification work consists of introduction. Introduction includes such vital problems as the actuality. They are also image bearing. checking contents in translation to realize and overcome the difficulties in keeping the national features of proverbs and sayings while translating them I stopped at the question about the usage the translation proverbs and sayings as the subject and the phraseology of comparative languages as the object of my qualification work. practical and theoretical value. the following assignments must be served: to show the service of scientist. They express the wisdom of the people and never loss their freshness and vigor.

2010 yil 1. "Ishonch" gazetasi. 7. -44 b. .B.. . "Mamlakatmizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil davom . Abdushukurov B.A.56 b 2. 2011 yil 22 yanvar'. 6. Bafoev B.A. O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari.: O`zbekiston. "Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish. Mustaqil O`zbekiston ta`limi. "Xalq so`zi" gazetasi.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi". Karimov I. Jahon moliyaviy -iqtisodiy inqirozi. “Ko’hna so’zlar tarixi”.: O`zbekiston. -T. 9.A. 1998. ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy yo`llari.T. -T. Karimov I. Karimov I. -48 b. 2009. A. 1997. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi.T. . “XI-XIV asr turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar”. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik qatlamlari”.: Sharq.. 5. 1. "O`zbekiston ovozi" gazetasi.35 b 3.taraqqiyotimizning muhim omilidir". O`zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilliga bagishlangan tantanali marosimda so`zi.: O`zbekiston. 4. Karimov I. 2010 yil 8 dekabr'.A. A. Karimov I. 8. 2010. O`zbekistonning siyosiy. 10.sentyabr'. Karimov I. Karimov I. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li. Begmatov A.

“Til va tarjima”. 14.P. Xojiev. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. Doniyorov X. 19.S. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. 20. 37.V. 27. 25. «Semantika frazeologicheskix oborotov». Kamol F. 23. Ashukin I. 39. matallar.“ Hozirgi o’zbek adabiy tili”. . 17. “Ruscha-o’zbekcha” frazeologik lug’at. “O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanish masalalari”. Sobirov M. Mukarramov Z. “Qanotli so’zlar. “Rus tilidan o’zbekchaga maqol. 29. SHaripov J. Rabbonaqulov X. “ O’zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar”. 32. “Inglizcha matal va idiomalar”. “O’zbek tili”. “Badiiy tarjima va mohir tarjimalar”. “Badiiy tarjima va nutq madaniyati”. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. Siddiqov Yo. “O’zbek tili leksikologiyasi”. 30. “Salomov G’. Salomov G’. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili”. Salomov G’. Muxtorov J. 15. Usmonova SH. 26. 31. “Tarjima nazariyasiga kirish””. “O’zbek tili leksikasi”. «Osnovno`e ponyatie russkoy frazeologii kak lingvisticheskoe distsiplino`».R. 13. “O’zbekistonda tarjimashunoslik taraqqiyoti”. 33. 28. Mamatov A. 12. “O’zbek terminologiyasida leksik qatlamlar”.11. 34. “O’zbek tilida sodda gap qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanligi”. 21. Salomov G’.M. Yo’ldashev B. “Tarjima tashvishlari”. Axmedov. Ashukina «Kro`lato` slova». maqollar. 35. Jukov V. Berdiyarov X. 24. 36. Musaev Q. matal va idiomalarni tarjima qilish masalalari”. 38. 18. SHkramova K. “Majoziy iboralarning tarjimada qayta yaratilishi”. “Tarjima nazariyasi asoslari”. hikmatli so’zlar”. Vinogradov V. “Tarjima san`ati”. Tursunov . Sodiqova M. Yo’ldoshev B.E. 16. Ismatullaev X. 22. Hakimov R. “Adabiy til va badiiy stil”. Muhammedov D. Rasulov R. “Salomov G’. Jo’raev K.

D. 48. «Posobie po perevodu s angliyskomu yazo`ku na russkogo yazo`ka». «Lingvistika perevoda». «Ocherki po ocherki frazeologii».M. 45. SHanskiy N. 41. Tolstoy S. 58. 51. Smit P. Makovskiy. 59.D. YArashev B. Maxmordi. 57. Belevanov E.N. «Soprovihenna narodnoy mudrosti. 45. «Teoriya frazeologicheskogo sblijeniya». «Vo`bor slov». Komissarov V. vvodnaya stat’ya k sborniku posloven russkogo yazo`ku».«Angliyskoe etimologiya».M. 47. N.40. Popozova Z. 54. Komissarov V. 55. «Frazeologiya angliyskogo yazo`ka». Soloduxo e. Kolmenz V.D. 42. Rayzenzon M. Sholokov M. «Osnovo` perevoda s angliyskogo yazo`ka na russkiy». 48. 49. N. 43. 44 Komissarov V. Kopilenko M.N. «Slovar’-spravochnik po russkoy frazeologii». «Iz istorii slov i slovarey» ocherki po leksikologii i leksikografii. 47. 53. 51. «Teoriya perevoda». «Idiomo` angliyskogo yazo`ka».N.M. Reformatskiy A. «Stilistika angliyskogo yazo`ka».A «Lingvisticheskie voproso` perevoda». Komissarov V. 50.S. «stat’ya po obhemu yazo`koznaniyu». Teliya V.I. «Praktikom po perevodu s angliyskogo yazo`ka na russkiy». Polivanov E. «CHto takoe frazeologiya». «Uzbekskie poslovitso` i pogovorki» perevod Evgeniya CHerneevskogo i Vaxoba Ro’zimatova. Moroxovskiy A.«Angliyskoe dialektologiya».M. 60. 50. «Vvedenie v yazo`koznanie».M. «Lektsii ob obhey i russkoy frazeologii». . Makovskiy. 46. Kolmenz V. 52. «Slovar’ antonima sovremennogo angliyskogo yazo`ka». 46. «slovar’ upotrebitel’no`x angliyskix poslovits».D. 56. 49. «Slovo i obraz».N.N. Komissarov V. «Slovo i obraz 1964».N. SHmelev D. «Kniga angliyskix idiom» (a book of English idioms). «Frazeologiya sovremennogo russkogo yazo`ka».

tesolgreece.shtml http://www. «Frazeologizmo` s chislitel’no`mi juri…». mehr dilga tushadi.YA. presence strengthens it. 7. 63. Aql boshqa kelar. Ko’z ko’zga tushsa. Adversity is a good discipline. “Tarjimalar u haqida yana bir-ikki og’iz so’z”.ihworld. Abundance of money ruins the youth.htm http://www. «Adabiy tarjima san`ati».bizland. 3. There is no accounting for tastes. Accidents will happen in the best regulated families. Romanskiy A.ish bil. 2. 8. 67. YAxshi ota – onadan ham yomon farzand tug’ilgan. 5. http://www. Gap bilguncha . Har kim suygan oshini ichadi. YOmon o’g’il molga ortiq.com/dinou01. 65. Adversity. Actions speak more louder than words. many can bear. Internet resources 64. 6.61. Bosh boshga tegsa.com/ihworldjournal http://tritt.com/swissenglish/tbl/richmond. 4. 62.com ILOVA (Ingliz-o’zbekcha maqol va matallar ro’yxati) 1. 66. Absence sharpens love. Rustamov N. but few contempt.onestopenglish. Siddiq Sanjar. Absent is always in the wrong O’zi yo’qning – ko’zi yo’q. .

Ilmli – ming yashar Ilmsiz bir yashar. Qiyshiq bo’lsa ham yo’l yaxshi. Mushugiga ham pisht demaydi. 9. after supper walk a while. Appearance are deceptive. 13. Mehnat qancha og’ir bo’lsa. After dinner sit a while. . Xunuk bo’lsa ham qiz yaxshi. Almost never killed a fly. All is over but the shouting. 11. Egilgan boshni qilich kesmas. To’ydan keyin nog’ora. 19. Oyning o’n beshi qorong’u bo’lsa. Art is long. 18. Borga etti kun xayit Yo’qqa bir – kun. Any port in a storm. Qush yo’q joyda qurbaqa ham bulbul. YAltiroq narsa oltin bo’lavermaydi. 17. Usti yaltiroq ichi qaltiroq. After dinner mustard. Emog’ning qusmog’i bor. 14. After dinner comes the reckoning.Qiyinchilik mehnat bilan engilar. Keti shuncha shirin bo’ladi. life is short. 10. 20. 16. A soft answer turned away the wrath. Among the blind the one-eyed is king. O’n beshi yoruq bo’ladi. 15. After rain comes sunshine. Appetite comes with eating. 21. All is not gold that glitters. 12.

Eshak Makkaga borgani bilan hoji bo’lmas. Yaxshi yil bahoridan. Keyingi quyruqdan hozirgi o’pka yaxshi. 23. 34. 32.Qorning ochmasdan ovqat egin. olti oy qishlaydi. 31. Og’riq joyni torsa. Yigit so’zidan. shall you mow Nima eksang shuni o’rasan . Better be sure than sorry Keyingi pushaymon Ozgina dushman. 24. for the law is costly. A good beginning makes good ending. Better late than never Hechdan ko’ra kech yaxshi. 27. Tovuqning tushiga don kirar. The best is the enemy of the good Baliq chuqur joyni Odam yaxshi joyni istar 28. All is fish that comes to his net. Agree. YOmon kun saharidan ma`lum. Better be the head of a dog than the tail of a lion. 25. Qorning to’ymasdan qo’l artgin. 26. Arslon izidan qaytmas. Arslonning o’ligi – sichqonni tirigi. Agues comes come on horseback but go away on foot. All are not saint that go to the church. 29. 30. As you sow. Better a glorious death than a shameful life Er bo’lib yashagandan SHer bo’lib o’lgan yaxshi. Better be born lucky than rich Taxting kulguncha – baxting kulsun. Better an egg today than a hen tomorrow. 22. 33.

To bark at the moon It hurak. A bull in a China shop. Qo’polning o’pganidan To’qolning tepgani yaxshi . 37. Bad news have wings YOmon so’zning qanoti bor 36. Eat the bread of idleness Bekorchining beti yo’q Qozon otsar eti yo’q 44. It’s as broad as it’s long Alixo’ja – Vali xo’ja 46. Beauty will buy no beef CHiroqqa non botirib eb bo’lmas 43.35.qaytmas 40. A new broom clean YAngi supirgi toza supuradi. Bald heads are soon shaven Kalning nimasi bor – temiz tarog’i. 42. A bargain is a bargain Mard aytmas Aytsa . Ko’rning nimasi bor – eski tayog’i. Bad injures the good He that spares the Hasisning yonidan moli chiquncha Tanidan joni chiqadi. oy seskanmas 41. The bait hides the hook Biz balosi 38. 47. His bread is buttered on both sides Uning pichog’i moy ustida 45. 39. Barking dogs seldom bite Huradigan itlar kamdan – kam qopadi.

Mushukning to’ygani sichqoning to’ygani . O’tgan ishga salovot 52. Taqdirning balosi ko’p Sao’lasi panosi ko’p 49.48. Lucky at cards unlucky in love. He that bulls the cows must keep the calf. Extiyoting bo’lsa extiyojing bo’lmas 50. To call a spade. Qumdan qo’rg’on bo’lmas 60. g’am oldirar 58. the mice will pay. Ko’rshapalakning ko’zi yo’q 54. Calamity is man’s true touchstone Odam safarda bilinar Botir xatarda 53. To put the cart before the horse Tentakning oti tepasidan yotar 59. Let bygones be bygones. Cards are the devil’s books. Har kim nasib qilganini olar 57. Care killed a cat Qayg’u qaritar . a spade Oqni oq. Qimordan kelgan qimorga ketar 56. Business before pleasure. Va`dasiga vafo yo’q. Every bullet has a billet. When the cats away. To build castles in the air. Puldorning ota – onasi pul 51. At the Greek calends. qorani qora demok 55. A cat may look at a king Yirtiq bo’lsa to’nim yirtiq Ko’nglim podshodan ortiq 61.

Ilonning bolasi – ilon CHayonning bolasi . Cleanliness is next to godliness Toza qalbga dog’ bo’lmas 69. As like as chalk and cheese. Cut the coat according to the cloth. Qush uyasida ko’rganini qiladi 72. Insofli odam oshini er Insofsiz odam boshini er . Civility costs nothing. Climbed that never fell. Xatosiz mergan bo’lmas 70. Xushqxulqlik fazilati – odamiylik ziynati 67. Birovning qo’li bilan tikan yulish oson.62. O’ulochinga qarab ketmon chop 71. 65. A cock in valiant on his own dunghill.chayon 66. Confession is good for the soul. bizdan bugina 68. A chip of the old block. Savob o’z o’yingdan boshlanadi 64. O’z o’yiga laycha o’am sher 73. Pull somebody’s Chestnuts out of the fire. As the old cock crows so doth the young. Conscience is a continual feast. Aybga iqror mard kishi YAshirmoq qo’rqoq ishi 74. Osmon bilan erdek farqi bor 63. Charity begins at home. Claw me and I law this Sizdan ugina.

Dead man tell no tales. O’g’irlik mol boy qilmas 82. O’lik borini it tishlamas 83. O’lmak – o’lmakning ishi ko’mmak 85. Ikki xaramga do’st bo’lmas 78. Cousin seven times removed. Anqov bo’lgan kishining Mazasi yo’q ishining 86. Every cook praises his own broth. Omadi kelsa sichqon filni engadi 88. A creaking door hangs long. Qo’rqoqdan shavqat kutma 80. Delays are dangerous. Uzoqdagi qarindoshimdan YAo’indagi qo’shni yaqin 79. Cowards are cruel. Crime doesn’t pay. Every dog has his day. Har kimniki o’ziga oy ko’rinar ko’ziga 76. Easy come. easy go. O’lganning ko’zidan yosh chiqmas 84. Ko’p bilan kengash. After death the doctor. mao’ulga yondosh 77. A dog in the manger. itga bermas 87. Eski choponim – roxati jonim 81. Every couple is not a pair. . O’zi emas. Good counsel does not harm. Dead men don’t bite.75.

Tez kelgan davlatni bahosi bo’lmas 89. There is honour among thieves. O’g’ri o’g’riga holavatcha 90. Honour change manners. SHuhratparast 91. By hook or by crook. YO erib engasan, yo kerib 92. Cry from the house – tops. O’yga kelganda, uydek o’pkangni aytma 93. Answer in kind. Salomga yarasha alik 94. King for a day. YOtib qolguncha otib qol 95. Love and cough cannot be hib. Kuygan o’lanchi bo’lar, Suygan – laparchi 96. A self – made man. O’zing yoqqan o’tga o’zing isin 97. Clothes make the man. Kiyiming jonda bo’lsa ham, qanda bo’lmasin. 98. Between two stools one falls to the ground. Ikki kemaning boshini ketgan g’arq bo’ladi. 99. Bird likes its own nest. O’rgimchak ham o’z uyim der. 100. Blessing are not valued till they are gone. Oldingdan oqqan suvni qadri yo’q. 101. Blind in their own cause, men are. Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kulibdi. 102. Boast and small roast, great. Maqtanchoqning to’yiga bor.

Kerilganning uyiga. 103. Born yesterday I was not. Kecha dunyoga kelganim yo’q. 104. Ask for bread and be given a stone. Tosh yog’sa-taqdirga. 105. Eat the bread of affliction. Zorlik keltirar-xorlik. 106. Love cannot be compelled Zo’rlab sevdirish-muzga bino qurdirish.

SON. SANOQ SONLAR. MIQDOR SONLAR. DONA SONLAR. TAQSIM SONLAR. CHAMA SONLAR. JAMLOVCHI SONLAR. KASR SONLAR. TARTIB SONLAR. SONLARNING TUZILISHIGA KO‘RA TURLARI. SONLARNING SINTAKTIK VAZIFASI.

Barcha tillardagi kabi o‘zbek tilida ham son shaxs, narsa, voqea-hodisalarning son-sanog‘ini, miqdorini, joylashish tartibini bildiradi. Sonlarni ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra, ikki turga bo‘lish mumkin. 1. Sanoq sonlar. 2. Tartib sonlar.

Sanoq sonlar ham o‘z navbatida bir necha turga bo‘linadi.

1. Miqdor sonlar. Ular bir turdagi narsalarning umumiy miqdorini anglatadi, ularning maxsus qo‘shimchasi yo‘q. O‘zbek tilida miqdor sonlar quyidagilar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz, o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson, yuz, ming. Bundan katta sonlar million, milliard, trillion kabi baynalmilal sonlardir.

2. Dona sonlar narsalarning yakkalab, donalab sanaladigan umumiy miqdorini bildiradi. Miqdor sonlarga –ta qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: yuzta qo‘y, mingta daraxt, o‘n mingta daftar kabi.

pud. to‘rtinchi. ikki ming ikki yuz to‘qson yetti kabi. ikki butun o‘ndan besh kabi. ming kabi. son va kelishikda moslashadi. Jamlovchi sonlar shaxslar. bir-ikki og‘iz gap kabi. 6. Sonning yana bir muhim xususiyati shundaki. to‘rtdan bir. -inchi qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish orqali hosil bo‘lib. Tartib sonlar ham miqdor sonlarga –nchi. narsalarning taxminiy. o‘nta-o‘ntadan kabi. tup. bir yuz o‘ttiz olti. umumlashtirib yoki ajratib ko‘rsatadi. besho‘nta daftar. Kasr sonlar butunning qismini. bet. narsalar miqdorini jamlab. bog‘ va hokazo. -ovlon. 5. uchtadan.Dona sonlar ko‘p hollarda hisob so‘zlar bilan ham qo‘llanadi. 3. O‘zbek tilida son o‘zi birikib kelgan ot bilan bitishuv usuli orqali bog‘lansa. mingtacha ko‘chat. Ular miqdor sonlarga –ov. Miqdor sonlarga . Chama sonlar shaxslar. nusxa. u morfologik yoki sintaktik yo‘l bilan boshqa so‘z turkumlaridan yasalmaydi. metr. oltovlon. o‘n. noaniq miqdorini bildiradi. yetmish sakkizinchi kabi. -larcha. 2. 4. narsalarning tartibini. -lab qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish yoki ikkita sonning o‘zaro teng juftlashib qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: o‘ntacha talaba. to‘rtalasi. Murakkab sonlar. daqiqa.1. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sonlar birikuvidan hosil bo‘ladi: o‘n bir. o‘n birinchi. nafar. yuztacha ishchi. Sodda sonlar. minglab qushlar. yetmish. Bunday holda –ta qo‘shimchasi o‘rnida hisob so‘z keladi. juft. uchovlon. bosh. to‘qson. uchta-uchtadan. yettoviga kabi. U miqdor sonlarga – tacha. soniya. -ala qo‘shimchalaridan tegishlisini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ikkovi. rus tilida ular sifatlar kabi o‘zi birikib kelgan ot bilan rod. Sonning bu turi miqdor sonlarga –tadan qo‘shimchasini qo‘shish orqali yoki bir sonning takror qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: ikkitadan. joylashish o‘rnini bildiradi: ikkinchi. yuz. bo‘lagini ifodalaydi: yarim. so‘m. gektar. kilo. Sonlar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi. nim chorak. chorak. Taqsim sonlar shaxslar yoki narsalarning taqsimlanish yoxud guruhlanish miqdorini ifodalaydi. Quyidagilar nutqda hisob so‘z vazifasini bajarishi mumkin: dona. Sodda sonlar birgina o‘zakdan tashkil topadi: bir.

араб. Sonlar ham gapda sifatlar kabi. Aniqlovchi: Men bugun ukamga juda qiziq ikkita kitob sotib oldim. Соннинг тузилиши жиҳатдан турлари. To‘ldiruvchi: Birni birovdan minnat bilan olgandan ko‘ra. Нумератив сўзлар. саноқ сонларнинг бирлик. ҳинд тилларидан ўзлашган саноқ сонлар ҳам учрайди. birinchi. Сон ҳақида умумий тушунча. qab Сон 1. ўнлик. birinchi. Sonlar ham otlashganda boshqa bo‘laklar vazifasida kela oladi. нарса ҳамда ҳодисаларнинг саноғини билдирган. 2. 5. форс-тожик. qanday eshityapsiz. 3. минглик ва бошқа формалари қўлланган. Эски ўзбек тилида саноқ сонлар киши. Эски ўзбек тилида сонларга хос бўлган фонетик хусусиятлар. balki sonning o‘z ichki o‘zgarishlaridir. asosan. 4. aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi. Саноқ сонлар. mingni mehnat qilib topgan yaxshi. юзлик. Undalma: Birinchi. Kesim: Darslarga doim tayyorlanib keladigan talabaning bahosi besh. men o‘ttiz yettinchiman. .qo‘shimchalar qo‘shish bilan boshqa tur sonlarning hosil bo‘lishi yasalish emas. Ega: Mana shu talabalardan biri har kuni darsga kech qolib keladi. Саноқ сонлар содда ва мураккаб формалар орқали ифодаланган. Соннинг маъно турлари ва уларнинг ҳосил қилиниши. Hol: Nurmurod betob do‘sti holidan har kuni ikki marta xabar olib turdi.

дона сонлар функциясини турли сон формалари бажарган. мураккаб сонлар ҳозирги нормаларга яқинлашган. Гулханий. бу давр ёзма манбалари тилида нумератив сўзларни қўллаш қадимги туркий ҳамда XI—XIV аср ёзма манбалари тилига нисбатан кенгайган. Бундай хилма-хиллик шеъриятда арузнинг талаби билан юз берган. МН). Элик сони таркибидаги -л ундоши дастлаб иккиланмаган. Эски ўзбек тилида ҳам нумератив сўзлар характерига кўра турлича маъноларни англатган. Й¯з мы¦ байты бар ва бир қасида айтыбдур (Навоий МН).Эски ўзбек тилида қадимги туркий тилдагига нисбатан сонлар жиддий ўзгаришга учраган эмас. ики сони таркибидаги -к ундоши баъзан ташдид орқали ифодаланган: эки. биртФ ЈтмФкни ики бЈлµб (Навоий МҚ). -икки тарзида талаффуз килинган.Содда саноқ сонлар қуйидагича кўринишга эга: бир сони. Нумератив сўзлар саноқ сон . Нумератив сўзлар XV—XIX аср ёзма манбалари тилида ҳам деярли саноқ сонлар билан қўлланган. алты элиг (46). найл (ўн триллион). «Бобурнома»да. Бири биригФ бақмай (БН). экки. Мунис асарларида бир тоққуз. кейинчалик геминацияга учраб ташдид орқали ифодаланган: Элик (Навоий. Бу давр тилида т£рт йигирми (14). XV—ХIХ асрларга оид ёзма манбаларга араб. падам (милли-триллион). ду бара (Муқимий). XIX асрга оид айрим ёзма манбаларда алты сони алта. Мэ¦Ф ғамдын т о қ у з-т о қ у з туҳфа (Мунис). Нумератив сўзлар. йигирми (Навоий. асосан. лекин ўзига хос тизим ҳосил қилган. икки каби. «Бобурнома»да ҳиндча к Ј р у р — (ўн миллион). эллик (БН). арб (бир миллиард). Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб». XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда саноқ сонлар дона сонлар маъносида қўлланган: Й э т и ағзы аны¦ отлар сачыб (Навоий ҲА). Дона сонлар. отуз артуқы уч (33) каби мураккаб сонлар қўлланишдан чиққан. ўзлашган саноқ сонлар ўз формаларида қўлланган. икки саноқ сонига –тФ аффикси қўшилиб дона сон ҳосил бўлган: биртФ йармағ икки бЈлµб (Навоий МҚ). Айниқса. игирми (Ш тар. юмшоқ талаффуз қилинган: бир биригФ қатыла бэрдилФр (Амирий). МН).тоққуз. й а к –йак(Огаҳий). ики. Икки сони олдидаги унли -э ёки -и товушлари орқали: эки. ҳар нарсанинг тўққизталик сонга эга маъносини англатган: Б и р тоқуз эт ва бир тоқуз парча кэлтурФди (БН). XVIII —XIX аср ёзма манбаларида бир сонини қаттиқ талаффуз қилиш ҳолатлари ҳам учрайди: Бырбырыға намаҳрам эт (Увайсий). Содда саноқ сонлар эски ўзбек тилида танглай гармонияси талабига кўра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда қўлланган. Ҳиндча лФк сони XVI—XIX асрларга оид ёзма манбаларда қўлланган: Йуз мы¦ны л Ф к дэрлФр (БН).). кЈрб (юз миллиард). са¦ (энг юқори саноқ сон) саноқ сонлари қўлланган.тоққуз ибораси қўлланган. XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда дона сонлар ифодаловчи формалар кам ривожланган. ЙигирмФ сони уч хил фонетик вариантда истеъмол этилган: йигирмФ (БН). «Сабъаи сайёр». форс-тожик ҳамда ҳинд тилларидан баъзи саноқ сонлар ўзлашган. Муҳаммад Солиҳнинг «Шайбонийнома» асарларида бир. Форс-тожикча: с а д ҳ а з а р (Лутфий). Шу билан бирга. йэтти сони йэттэ формасида учрайди. мы¦ лФк сомны (Муқимий).

учФв (Навоий ФШ). -ынч. -µнчи аффикси ундош товушлар билан тугаган саноқ сонларга. илки сўзи ҳам қўлланган.ала. -ав/-Фв аффикси орқали жамловчи сонлар ясалиши XV—XIX асрлар ёзма обидаларида характерли бўлган: икФв (Навоий СС). ҳажм.-ФлФ. -нчы аффикси варианти қўшилган: иккинчи. Шунингдек. Араб. баъзан ўзлашган тартиб сонлар формаси ҳам қўлланган. бэшлФнчи оқлы (Ш тар).-ФвлФн. бу аффикс билан тартиб сон ҳосил қилиш Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб» асарида учрайди.лФй) аффикси «Сабъаи Сайёр». «Бобурнома» асарларида айрим ўринларда ики сонига қўшилиб. сэкизлФнчи фасл (МҚ). йэтинчи. -унч.). Тартиб сонлар.-авлан.¯чФг¯си т¯н сарыға бардылар (ФН). Ҳарут илФ Марут икФв (Фурқат). дона каби қатор маъноларни англатган. -µнч ҳамда -нты. -ағу. Жамловчи сонлар. -ьнчы. -нти. -нди аффикси вариантлари орқали ифодаланган. гуруҳ. жамловчи сонларда умумтуркий тилларга хос белгилар ҳам мавжуд. тўда. -ынч. Тартиб соннинг биринчи формаси составли тартиб сонлар таркибида учрайди: йигирми биринчи фасл (Навоий МҚ). ўлчов бирлиги. Аввал сўзи биринчи тартиб сони маъносида қўлланган: Ул аввал қылды Гул васфыны āғāз (Лутфий ). -инчи. -нди формаси икки сонига қўшилган.µчµнчи. -µнч ҳамда нди аффикслари билан ифодаланган.-лФ. «Девону луғотит турк» ёзма обидасида тартиб сонлар асосан -нч.-ла.-ФвлФ. -ьнчы. Аввал айағыға т¯ш¯б пФст бол (Навоий ҲА).-унчы. жамловчи сонлар ясаган: бФрибФн ул нуқудны икФлФй (Навоий СС). йэтилФнчи арқада (Ш тар. биринчи мақалат (Навоий ҲА). юмшоқлигига кўра қўшилиб.-Фв.. -ланчы (ла-\-нчы). икФлФй қорған йавығығФ (БН).унчы.. -нды. тЈртµнчи.-лФнчи(лФ-\-нчи) аффикси саноқ сонларнинг қаттиқ. . -лФй (-лФгµ / -лайу /. -лФнчи аффикси орқали тартиб сон ҳосил қилиш кенгайган: алтыланчы фасл (МҚ). -инч. Жамловчи сонлар ўзига хос хусусиятларга эга. -нти.-унчи. нумератив сўзлар улуш. восита бирлиги. алтынчы. баъзан -лай. -инч.билан аниқланаётган сўзлар орасида қўлланиб. -лФй.-нчи аффикси вариантлари асосида тартиб сонлар ҳосил қилиш кенг қўлланган. тартиб сонлар ҳосил қилинган. . форс-тожик тилларидан ўзлашган сонлар лексик-семантик усул билан ҳам тартиб сон маъносини англатган. мэн йалғуз (Рабғ. масофа.-инчи. -Фгµ аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. -ағу. чэрикдФ бир икФв (ШН).XV—XIX асрларга оид ёзма манбалар тилида тартиб сонлар асосан саноқ сонларга аффикслар қўшилиши орқали ҳосил қилинган.-авла.-нчы.). Биринчи тартиб сони ўрнида илк. онунчы. -унч. XVII асрдан бошлаб -ланчы. Жамловчи сонлар саноқ сонларга -ав. Қадимги туркий ёзма манбаларида ҳам тартиб сонлар -нч. унли товуш билан тугаган саноқ сонларга -нчи. шунингдек.-Фгµ аффикси орқали жамловчи сонлар ҳосил қилиш XIV аср ёдгорликларида фаолроқдир: Улар йэтФг¯. миқдор. аниқланмиш сўзга нисбатан қўшимча аниқлик даражасини оширган.

чама сон маъносини англатган: он йығач чағлық масāфат (Навоий ФШ).-ФлФ аффикси Навоий. Бэр¯рмФн болса йµз жāныму мы¦дын бир ҳисāб ФйлФб (Мунис). зийāда. -ча. Бир ва икки саноқ сонлари грамматик кўрсаткичларсиз кетма-кет такрорланган ҳолда тақсим сонлар маъносини англатган: Нэки кЈргµздилФр са¦а бир-бир (Навоий СС). Эски ўзбек тилида каср сонлар синтактик усул билан ифодаланган. артуқрақ. грамматик кўрсаткичлар махраж сон ёки сурат сонга қўшилган. Фусулны тЈртФр ай таъйын қылыбтурлар(БН). Бир й а р ы м қары қазса. Јтµз тишни бир бирдин сындырур (Гулханий). Нодира. йавуқ. йигирмФ чағлық кишилФри Јлди (Ш тар. йылча.артуқ. чағлы. Чама сонлар. бу учФлФси (БН). . Саноқ сонлардан кейин чағлық. ики йµздин кЈпрФк уч йµздин азрақ болғай эди (БН). Бобур асарларида саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: тЈртФлФси( Навоий МН). Йµздин бирики маъракага йэтиб (Навоий МҚ). келишик ҳамда эгалик қўшимчаларини ҳам қабул қилган: Йарым кэчФ йэтиб т¯штилФр (Навоий МН). -чФ аффикси саноқ сонларга қўшилиб. тақсим сонлар маъносини англатган: Икки гул баргини бир бирдФн гаҳи гуфтāра ач (Нодира).азрақ каби сўзлар билан келиб. асосан. синтактик усуллар билан ҳосил қилинган. шунингдек. Каср сонлар. Саноқ сонларнинг жуфт ҳолда қўлланиши орқали ҳам чама сонлар ҳосил бўлган. Тақсим сонлар. кЈпрФк.). -(Ф)влФн (ФгµлФн}ФвлФн) аффикси баъзи саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: икФвлФн қачтылар (Лутфий ГН).-Фр аффиклари билан ҳосил қилинган: Айларда бирФр-бирФр кЈрµнµр (Атоий). Гулханий асарларида бир сони кетма-кет такрор қўлланиб.-дин аффикси қўшилиб. махраж ҳамда сурат сонлар асосида ҳосил бўлган. чақлық сўзлари қўлланиб. махраж сон саноқ сонларга чиқиш ҳамда ўрин-пайт келишиклари аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. XV— XIX асрларда битилган ёзма манбаларда чама сонлар аналитик. Эски ўзбек тилида тақсим сонлар. Йурт малыны¦ ондын бирини алур (Ш турк. тЈрт-бэш мы¦ киши бирлФ (ШН). ЙµзФр мисқал кумуш (БН).-ала. кейинги бир сонига -дФн. -рар. кичик сонлар олдин. сув чықар (БН). ФгФр чун икки-икки қол тутуб (Муқимий). сурат сонлар саноқ сонлардан иборат бўлган. Йарым сўзи ҳам каср сон маъносини англатган.). Шунингдек. чама сонлар ҳосил қилинган: йуз ики йузчФ киши (Навоий ҲА). йана бэш мы¦ча киши (ШН). катта сонлар кейин қўлланган: йуз-йуз элик ЈзбФкни кишиси билФн (БН). Бир чāрдэвар кФм болса. сурат сонлар грамматик кўрсаткичларни ҳам қабул қилган: НэчФ ЈгсФм айтман мы¦да бирин (Лутфий ГН). йақын. Каср сон ясалишида баъзан махраж ва сурат сон орасида айрим боғловчилар қўлланган. чама сон маъносини ифодалаган: отуз йылча йақын бар (Навоий МН).-рФр. баъзан махраж ва сурат сонлар дистант ҳолатларда учрайди: йуздин г Ф р бирисигФ йэтсФ (Навоий СС). Саноқ сонлар айча.-ар.

O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda so‘l tomonida bug‘doy boshoqlari. мураккаб. жамловчи. . Таянч тушунчалар: Соннинг маъно турлари – саноқ. дона. Савол ва топшириқлар: 1. чаҳāрйФк. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GERBI "O‘zbekiston Respublikasi Davlat gerbi to‘g‘risida"gi Qonun 1992 yil 2 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida qabul qilingan. Соннинг маъно турлари.XVI — XIX асрларга оид баъзи ёзма манбаларда форс-тожик тилидан ўзлашган ним. Соннинг эски ўзбек тилидаги ўзига хос хусусиятлари нималарда кўринади? 2. оғланларны ним қыйат тэдилФр (Ш турк). yaxshilik. тартиб. тузилишига кўра турлари қандай ҳосил қилинади? 3. каср сонлар. baxt-saodat. o‘ng tomonida ochilgan paxta chanoqlari suvrati tushirilgan chambardan iborat. farovonlik yo‘lidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. Gerbning yuqori qismida respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarim oy va yulduz musulmonlarning qutlug‘ ramzidir. Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik. чама. olijanoblik va fidoyilik timsoli bo‘lgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. Эски ўзбек тилидаги сонларнинг қўлланишига манбалардан мисоллар топинг. Соннинг тузилишига кўра турлари – содда. чāрйФк сўзлари каср сонлар маъносида қўлланган: таъриф қылғанны¦ йарымы балкэ чарйэкичФ ашлық (БН). ду ним. тақсим сонлар. Gerbning markazida himmat.

uning komillikka. u kun charog‘onligi va koinot yoritqichlari bilan uyg‘unlashib ketadi. Davlat bayrog‘imizdagi 12 yulduz tasvirini o‘zbek xalqi madaniyatining qadimiyligi. Bayroqdagi oq rang – muqaddas tinchlik ramzi bo‘lib. orzu va hayollar tozaligi. Bizning o‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘idagi 12 yulduz tasviri ham tarixiy an’analarimiz. umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. Navqiron yarim oy tasviri bizning tarixiy an’analarimiz bilan bog‘liq. shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. Davlat bayrog‘i va uning ramzi bugungi O‘zbekiston sarhadida qadimda mavjud bo‘lgan davlatlar bilan tarixan bog‘liqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy an’analarini o‘zida mujassamlashtiradi. Binobarin. halollikni. Yashil rang – tabiatning yangilanish ramzi. o‘z tuprog‘ida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim. Ayni paytda u qo‘lga kiritilgan mustaqilligimiz ramzi ham. U ko‘pgina xalqlarda navqironlik. Oq rang – poklik. ichki go‘zallikka intilishning timsoli. Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi.Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrog‘ini ifoda etuvchi chambar lentasining bandiga "O‘zbekiston" deb yozib qo‘yilgan. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSINING DАVLАT BАYROG‘I "O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘i to‘g‘risida"gi qonun 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari o‘tkazilgan VII sessiyasida qabul qilingan. soflikni. Qizil chiziqlar – vujudimizda jo‘shib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlarini anglatadi. . donishmandlikni. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzi. Timsollar tilida bu – yaxshilikni. ilohiy tismol sanalgan. beg‘uborlik. qadimgi yilnomamizga bevosita aloqador.

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT MADHIYASI (O'zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to'g'risidagi( qonun 1992 yil 10 dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o'n birinchi sessiyasida qabul qilingan. Mutal Burhonov musiqasi .