P. 1
Odob Va Odobsizlik Haqida Maqollar

Odob Va Odobsizlik Haqida Maqollar

|Views: 1,513|Likes:
Dipublikasikan oleh Saida Qodirova Saidochka

More info:

Published by: Saida Qodirova Saidochka on Mar 21, 2012
Hak Cipta:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/21/2012

pdf

text

original

Odob va odobsizlik haqida maqollar Avval salom, bad'az kalom. Bir kattani bil, Bir kichikni bil.

Katta izzatda — Kichik xizmatda. Ahillik va noahillik haqida maqollar Ayrilmas qo'shningga uyatli so'z aytma. Ahillikda ish bitar, Ish bitsa ham, qish bitar. Dasturxon ustida dushman ham do'st ko'rinar. Ikki qo'chqor kallasi bir qozonda qaynamas. Ta'magirlik va ochko'zlik haqida maqollar Ziqnanikiga mehmon kelmas, Kelsa ham ovqat yemas. Дата: Сешанба, 09.03.2010, 18:09 | Сообщение # 4

Оила

Группа: Админ Сообщений: 2292 Репутация: 15 Статус: Offline Ko'rgan bilan ko'z to'ymas, Tek turmoqqa nafs qo'ymas. Og'zi kattani uyida sina, Nafsi kattani — to'yida. Tulkining tushiga tovuq kirar, Tovuqning tushiga tariq kirar. Дата: Пайшанба, 11.03.2010, 15:34 | Сообщение # 11

Оила

Группа: Дустлар Сообщений: 700 Репутация: 11 G'amli uyga shodlik kelar, Kambag'alga — ozodlik.Статус: Offline Qush tuzoqqa don uchun kelar.

Andisha va andishasizlik haqida maqollar Andishaning oti — qo'rqoq. Muhabbat va bevafolik haqida maqollar

Yorim bor deb yorilma, Haqiqiy yor bo'lmasa. Ayriliq o'limdan qattiq. Bevafoning asli ko'ngli begona, Bevafoga ko'ngil qo'ygan devona. Ochlik osh tanlatmas, Oshiqlik yosh tanlatmas. Faqirlik va boylik haqida maqollar

Boyning oshidan Faqirning mushti yaxshi. Bedavlat bozorga borsa, Shum xabar keltirar. Boy bo'lsang, kunda hayit, kunda to'y, Yo'q bo'lsang, kunda hasrat, kunda o'y. Boyga mehmon bo'lsang, baqirasan,

Kambag'alga mehmon bo'lsang, kekirasan. S i n t a k t i k m ye ‘ yo r

R e j a:

1. Sintaktik me’yor tushunchasi.

2. Gap qurilishining sintaktik me’yori.

3. Inversiya.

4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi.

5. Badiiy matnda sintaktik me’yor.

6. Poetik sintaksis.

7. Ilmiy, so’zlashuv uslublarida me’yor.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. So’z birikmalarida, gapda so’z tartibi. To’g’ri tartib. Inversiya. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Uslublar va gap qurilishi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda, avvalo, grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Bu xususiyat, ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib, ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi, ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini, binobarin, me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq, avjiga minmoq, avzoyi buzilmoq, adabini yemoq, adi-badi aytishmoq, amalga oshirmoq, asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda.

tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. 1991. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. Tildagi tejamkorlik. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. juda g’ayratli ayol. 266-267betlar). «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Agar tavsiya etilgan. janjal boshlagan Turdali. Mabodo qabul qilinib. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. movut chakmon. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. aqlli odam. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq.deydi A.E.Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. g’isht devor kabi. do’stga ishonch. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. xo’jalikka rahbar. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. moslashuvli shakllari mavjud. Ayni paytda. chilvir belbog’. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. Shuningdek. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. muomalada ommalashmasdan. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. Demak. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. – Toshkent. me’yor buziladi. 36-bet). boshqaruvli. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin.. rangni emas. zar do’ppi. Mas. deb hisoblaylik. g’ayratli yigit kabi. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. Masalan. ayron ichgan tutildi.Mamatov. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. 1 tom – Toshkent. it hansirarkan. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. movut (material)dan yasalgan chakmon. zardan tikilgan do’ppi. Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. Shuni ham aytish kerakki. kulgili holat. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. Binobarin. nihoyatda kuchli shamol singari. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. 1975. «Odatda. qora ko’zli bola. o’ta aqlli odam. oilaga bosh . Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. . ommalashsa. qora ko’z bola. bildim dedim tutildim. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. jigar rangli sumka. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi.

bizning mahalla. Yana: Qarshingda turibdi u m. qaratqich kelishigining –(i) m. masalan tushum kelishigining – i (n). jo’nalish kelishigining – a. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. . / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (€. Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. .n. Ammo ayrim holatlarda. . 17-bet). bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniynutqiy xususiyati: Filol. ukang. 2001. kitob o’qimoq. Xudoyberdiyeva).shakllanmaganligidan qat’iy nazar. sinf jurnali. -g’a.kabi.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi.nomz. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. Ular bizning uy. -qa. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. €ulom). Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Kamol). egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi.fan. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. …dis. ukam. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. uning ukasi.nung. kitob varag’i. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi.r i m bir kuni (J. kino ko’rmoq. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. paxta termoq kabi. sening ukang. Hatto bizning uy. chiqish kelishigining – dan. mol boqmoq. ukasi kabi. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. sizning sevgingiz. bunday bo’lmasligi ham mumkin: €ururing sig’maydi po’lat teringga. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . – Samarqand. Oripov). Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib.avtoref. ularning sevgisi kabi. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. orden lentasi. sigir sog’moq. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. bizning maktab tarzida qo’llanishi. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. -na.

. Qadar. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan . bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. bilan. «So’zlar tartibi. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. qarab. Yuqorida ta’kidlaganimizdek.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. . qadar kabi ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. deyish mumkin bo’lgan holda. haqda. 1975. Bu masalaning uslubiy tomonlari. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. tufayli. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. 1975. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. – Samarqand.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. uzra. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. .ga /bilan (qahqahaga to’ldi. 97bet). Masalan. . to’g’risida. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. qahqaha bilan to’ldi). Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. P tom. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. .deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. bo’ylab. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi.dan qo’shimchasi sababli. orqali.da qo’shimchasi bo’ylab. . ichra. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. 184-bet). me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. 178-bet). lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. ichra. . Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. – Toshkent. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). P tom. R. albatta belgili qo’llanilishi kerak.. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. unga burildi / u tomon burildi. bo’yicha. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. albatta. bilan. Binobarin. osha. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. Uchinchi tomondan.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh).

so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. yeb o’tiring.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. agar sinchiklab tahlil qilinsa. Chunki. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro . boshladik. qani-qani. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. dasturxonga qarang. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. iste’mol qiling. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. oling mehmon. alohida olingan gap. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. mehmon. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. mehmon. do’stlarim (qo’shiqdan). Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. tabiiyki. Gapning bu shakllari nutqda. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. qani. Ayni paytda. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. ovqatdan tanavvul qilib turing. Demak. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. Keyingi ikki misoldagi. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. oling. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. Tafakkurda umumiy tarzda. to’g’ri bo’ladi. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. It . ovqatga qarang. marhamat qiling. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. Buning ustiga. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. mehmon. €afurov. Olimjon). o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. dasturxonga qarab o’tiring. ovqatdan oling. shu qolib nima bo’ladi. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. Shu bilan birga.bo’lishidan qat’iy nazar. qolmasin. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. olib turing. boshlang. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. yeb turing. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. ovqatni oling. Modomiki. marhamat. olib o’tiring. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. Millatning billurlanishi). Masalan.

gumon. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz.o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. xolisona so’rash. Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. – Toshkent. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. Darhaqiqat. ko’ndirishga harakat qilish. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . darak. Darhaqiqat. g’azab. achchiqlanish. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. jumladan o’zbek tilida ham. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish.. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. qo’y! Qo’ygin. 49-bet). sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. garchand shaklan bir bo’lsa ham. Tilimizda. bu da’vat . qo’ygin! Qo’ygin. ohang xususida. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. 1995. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da.. Mas. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. Sintaksis. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. Boshqacha aytganda. mensimaslik. munosabatlarning. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. ayniqsa. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. tahlillar. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. buyruq.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . Gap shakliga sirtdan qarab bu darak.. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. fikr-mulohazalar. 51-bet). So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. Shu bilan birga. iltimos. Masalan. N u r m o n o v A. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. avrash. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. yalinish. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. 51-52-betlar). Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. O’sha asar. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. Boshqacha aytganda. N u r m o n o v A. O’sha asar. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. N u r m o n o v A. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. tashvish.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. taajjublanish. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma.

) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. vijdonsuz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Parchadagi imonsiz. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchuq) ot. – Buxoro. €ulomov tomonidan – S. yomondin qoch. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. imonsiz. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. imonsuz. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sanchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. €. dadamlar keldi – aytaylik. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. ohang farqlaydi. Demak. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. hayotim. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v €. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. siz vijdon. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan €. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. Shunday ekan. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. Siz imon. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. siz aziz inson / Kamolim.K. Shunday ekan. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. 24-bet). Darvoqye. aziz onajon (D. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. Shu o’rinda. vaziyat talabidan kelib chiqib. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. A. .Komilova).har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. aytaylik. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. v i j d o n s i z. vijdonsiz tarzida talaffuz qilinsa. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. €ulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. degan qoidaga amal qilib. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. s a n ch i q andin. Yomondin qoch. 1998. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. har bir kishi nutqida.

nohissiy bo’lsa. Orzularim mavjlana shu dam. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. oni – student. ular student. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. ular shaxmatchilar. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Tong.Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. A. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. –lar emas. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi.o’zbek tilining nafaqat grammatik. Yuqoridagi maqola. Faqat farqi shundaki. Oppoq tong. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Oni – shaxmatistû. Misollar tahlilidan yana bir narsa .€ulomovni yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentû. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi.da. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. o’zbek tilida ular studentlar. Bahor. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. qo’shimcha tejaladi. oni – shaxmatistû deyish shart. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). bu uning me’yoriy xususityati hamdir. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentû. – Uchqun va Tolib artist. Bu so’zlar hukmni ifodalash. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. . 25-bet). Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. Kesimning odatda III shaxs. O’zbek tilida bayon oddiy. ehtiros. Tong otmoqda. boshqa vosita qo’llanadi. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi.€ulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. shu bilan birga. Bizningcha. Shu faktning o’ziyoq A. Negaki. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v €. mazmuniga. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. Orzularim mavjlanar shu dam. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. Ayni paytda. Oppoq tong otmoqda. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. O’zb»). Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. ta’kid nazarida tutilsa. u darajada emas. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da.

Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. binobarin. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. yoz mevasi – qish xazinasi).Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. davomlilik. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Demak. la’nat olgan yomondir singari). aksincha. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch.avtoref.Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. parallelizm yorqin sezilib turadi. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. – Toshkent. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. cho’ziqlik. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. . Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. zidlash mazmuni. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. Mard bir o’lar. Izohlovchilar uchramaydi.39-41-betlar). So’z tartibi esa turg’un. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. Masalan. jimlik. keyin so’yla) me’yoriy holat. o’sha davr normasini aks ettiradi». komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib.d-ri …dis. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. belgisiz ishlatiladi. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. Demak.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. nomard yuz o’lar kabi). bu tipdagi gaplarda qiyoslash.f. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. Gap ko’p – ko’mir oz. Olimning ta’kidlashicha. Shu narsa ham muhimki. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich.1990. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. Rahmat olgan omondir. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. tenglik. (Oz so’z – soz so’z. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch.

Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. Qiyoslaymiz: oppoq tong. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining . «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. – M.1961.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. alar hasaddin ittifoq qilib. albatta. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». Bu masalaga A.). Kech kuz. ikkinchi holatda gap. Gap: Qaysi yil edi. oydin kecha. M. Qaysi holatni me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi.. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas.I. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. Chunki. o’z-o’zidan ayonki. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. Masalan. ta’sirchanlik. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. Stilistika xudojestvennoy rechi. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa.66. s. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. Tildagi ega-kesimlik. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A.Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». aniqlik. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. masalan poetik matnda. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. yodimda yo’q. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. To’g’ri. aytaylik.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. kech kuz so’z birlikmalari. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. Tabiiyki.I.N. Erajni o’lturdilar». ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy.

Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. 1991). Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Po’latov. mantiqiy izchilligida. Strabon.axir. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. qarz bo’lib yashash demakdir. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. O’rinboyeva D. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. 6 . so’zlovchining harakatlari. bu. – Toshkent. – M. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik.).YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. Arrian. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: O’rinboyev B. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. nutqiy vaziyat. Xolmat ota … Xolmat ota (K.. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. Masalan: Xolmat. s. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. davlat qaramog’ida yashash…. . bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. 111-151-betlar). Biz odatda to’g’rilikni. xolos. Yo’q….. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da).qat’iy tartibi bilan farq qiladi. ha! (T. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. mantiqiylik. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa.sinf). – Toshkent. sak va massaget elatlari yashaganlar. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI . Chunki. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. 1983. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini.N. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. to’liqligi. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. miloddan avvalgi YII. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. aniqlik. ko’rsavod-ye! Dotasiya. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi.80. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. eng muhimi. qo’ying – ey. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. Stilistika russkogo yazûka. 1984. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. baqtriyaliklar. Masalan. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. yo’q. Murod). degan xulosaga keladi (K o j i n a M. xorazmliklar. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. Yashin). Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi.

ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Karimov S.A. HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILINING ME’YORIY MUAMMOLARI (ma’ruza matnlari) SamDU o’quv-metodik kengashining 2001 yil 11 dekabr yig’ilishi qarori bilan (№3) nashrga tavsiya .

– Samarqand: SamDU nashri. 2001. Mazkur ma’ruzalar matni o’zbek filologiyasi fakulteti 3-kurs bakalavr talabalari uchun mo’ljallangan bo’lib. Ma’ruza matnlari.J. –144 b.Hamdamov . Hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolari. u hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan. Mas’ul muharrir: dos.A.etilgan Samarqand – 2001 Karimov S.

O’zbekiston Respublikasi XX asrning oxirgi o’n yilligi boshida qo’lga kiritgan mustaqillik xalqimizning har tomonlama rivojlangan. B. 2001 yil. ijtimoiy tuzum insoniyat oldiga u yashab turgan hayotni real idrok qilish. mavjud ijtimoiy-siyosiy. prof. turlicha mazmundagi an’analarni zamon talablariga moslab isloh qilish masalalarini ko’ndalang qilib qo’yadi.O’rinboyev.Taqrizchilar: prof.N. K I R I SH Tarixdan shu narsa ma’lumki. o’z tarixiy va milliy an’analarimizni yangicha bir tarzda . har bir davr. kamol topgan. o’z istiqboli manfaatlaridan kelib chiqib foydalanish. moddiy-ma’naviy salohiyatdan yangicha.Turniyozov Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universiteti.

Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. til materiali doirasidagi o’zgarishlar juda sekinlik bilan yuz bersa-da. yosh avlod tarbiyasi bizning istiqbolimiz uchun ne chog’lik muhim ekanligini hyech birimizning unutishga haqqimiz yo’q. 1997 yil 29 avgust. ma’naviyat va ma’rifat. barkamol avlod tarbiyasini milliy istiqlol g’oyasiga yo’g’rilgan aniq maqsadlarga yo’naltirish. shubhasiz.rivojlantirishga imkon beradigan. «yoshlarni Vatanga sadoqat. pedagog uni o’ziga dastur sifatida qabul qilishi. o’qitish sifatini tubdan yaxshilash davlatimiz olib borayotgan ko’p qirrali siyosatda asosiy vazifalardan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qoladi. taklif va mulohazalar asosida tuzib. uni amalda qo’llash jarayonining yangicha. uning tarkibiy qismi bo’lgan o’zbek tilining me’yoriy muammolarini o’rganishda filolog talabalarga ko’maklashadi. Jumladan. Negaki. til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish. bugungi kunda yangi istiqlol mafkurasi bilan oziqlantirilayotgan. ijtimoiy hayotning ana shu murakkab jabhasida faoliyat ko’rsatayotgan har bir ziyoli. mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash» zarur ( K a r i m o v I. Zero. Tabiiyki. Uni amalga oshirish uchun esa ma’lum mavzu doirasida keng va atroflicha bilim beradigan hamda bu bilimlarni milliy istiqlol g’oyalari bilan. shuurimiz va dunyoqarashimiz o’zbek nutqi madaniyatini. dastavval. o’z ish rejasini undagi g’oyalar. umidimiz bo’lgan yosh avlodni tarbiyalash strategiyasini aniq va ravshan belgilab berdi. Islohot deb ataladigan ko’p qirrali va o’ta murakkab jarayon ijtimoiy-siyosiy hayotimizning. Ana shu olijanob vazifaning hyech bo’lmaganda ma’lum qismini amalga oshirish yo’lida yaratilgan ushbu ma’ruza matnlari nutq madaniyatini idrok qilishda yordam beradi. ko’p asrlar davomida shakllangan ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarimizga tayangan. jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog’liq.Karimov «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori» mavzusida so’zlagan nutqida istiqbolimiz. nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni. 4-bet. bizni umumbashariy ulug’ ma’naviyat sari yetaklayotgan milliy ongimiz. milliy mafkura va dunyoqarash hamda uzoq yillar davomida shakllangan ma’naviyatimiz bilan uzviy bog’lay oladigan darsliklar.A. tilning sosiolingvistik jihatlari. Binobarin. ish ko’rmog’i lozim bo’ladi. yuksak axloq.). «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustda bo’lib o’tgan sessiyasida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Prezidentimiz ta’kidlaydilarki. Garchi bu fanni o’rganishdagi ko’plab qonun-qoidalar. ona tilimizning amaliy jihatlarini zamon talablariga mos ravishda o’rganish barchamiz uchun zarurdir. shu bilan birga. – Toshkent. Bu. 1997. . ana shu zaruriyat bilan bog’liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o’qitish jarayonida ham e’tiborga olinishi lozim. o’quv qo’llanmalari zarur. Binobarin. yaxlit bir butunlikni tashkil qiladigan uzluksiz ta’lim jarayonini ana shu vazifalarga bo’ysundirish ham yuqorida tilga olingan islohotlar doirasida qaraladi.A. o’zbek millatini dunyodagi ma’naviyati eng yuksak xalq darajasiga ko’tarishga sharoit yaratadigan kelajagimizni barpo qilishga zamin yaratdi. zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir. ta’lim jarayonini. binobarin. deb umid qilamiz. barcha jabhalarini qamrab oladi. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq.

Nutqning individual jarayon ekanligi. Tayanch so’z va iboralar : Til – aloqa vositasi.kursda tanishilgan ba’zi bir til atamalarini eslatib o’tish maqsadiga muvofiq bo’ladi. leksik va grammatik birliklar va nutq. Me’yor – til tizimining obyektiv reallashuvi. 5. Til – tizim. ana shu qurshovni narsa va predmet shaklida. Me’yordagi tarixiylik va an’anaviylik.1-ma’ruza: Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi R ye j a: 1. Ayni paytda. Me’yor – til tizimini nazorat qilish vositasi. Nutq insonning ma’naviy-ma’rifiy. Nutqiy ehtiyoj va uning davriyligi hamda uni belgilovchi omillar. Bu. Til me’yorining milliy xarakteri. Uzus va adabiy me’yor. Uzus – ko’nikmalar yig’indisi. Nutqiy shart-sharoitlar va ulardan kelib chiqadigan nutqiy uslublar. 4. 2. ularning oliy mahsuli ham sanalib. ular o’rtasidagi dialektik. 3. Nutq ko’rinishlari. Tabiiyki. Til va nutqning ijtimoiy hodisa ekanligi. til va nutq tushunchalari. Nutq tilning harakat shakli. Me’yor tushunchasiga til nuqtai nazaridan munosabat bildirishdan avval talabalarga 1. nutq uslublari. 7. 8. Og’zaki va yozma nutq. Adabiy me’yor. ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi omil. chambarchas aloqa masalasidir. voqyea va hodisa tarzida miyasida . eng avvalo. Fonetik. inson tabiat va jamiyat mahsuli sifatida ularning qurshovida yashaydi. 6.

Endi u nutq. Shuning uchun ham til tafakkur quroli deb bejiz aytilmaydi.).u kommunikativ vazifani bajarishga kirishadi. mukammalashib va imkoniyatlari ham asta-sekinlik bilan kengayib borishini kuzatamiz.V. I r i s q u l o v M. uning tabiiy ravishda imkoniyat doirasi ham kengayib boradi. O’z shakllanishi va rivojlanib borishi davomida uzoq tarixiy yo’l va muddatni o’taydigan til ana shu jarayonda. Bosqichlar soni ortib boravergani sari tilning ijtimoiylik imkoniyati ham tobora kengayishi ma’lum bo’lib qoladi. Demak. – M. takomillashib ham boradi. Stilistika.Vinogradovning muhim bir fikrini eslamaslik aslo mumkin emas. Bu jarayonda material hisoblangan tilning ahamiyatini hyech narsaga qiyoslab bo’lmaydi. fikrlaydi. 20-bet). H a q b ye r d i ye v M. balki jamiyatga tegishli bo’lib qoladi (X a y r u l l a ye v M. Tilshunoslikka kirish. 1981. ta’sir etishdek. Ya’ni.V. Teoriya poeticheskoy rechi.V. Mana shu o’rinda tilning hyech bir imkoniyati nutqsiz.. Nutq og’zaki va yozma holda mavjud bo’lib.. ta’kidlaganimizdek. Shu o’rinda akad. til ham tafakkursiz bo’lmaydi» (S o d i q o v A. til nutqning o’ta muhim unsuri sifatida aloqa. moddiy asos sifatida xizmat qilishini hali birinchi bosqich deyishimiz mumkin. I r i s q u l o v M.. Poetika. asta-sekinlik bilan bo’lsa-da. s. unda fikrimiz moddiy shaklga. tilning bosqichma-bosqich takomillashib. Tilsiz tafakkur bo’lmaganidek. A b d u a z i z o v A.. – Toshkent: O’qituvchi. tilning amalda bo’lish jarayonidagi yana bir muhim jihatga e’tibor qilishimiz zaruriyati tug’iladi. Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning turli tillarda turlicha nomlanishidan qat’iy nazar. mana shu jarayonda u insonlar faoliyatida fikrlash va o’zaro ijtimoiy munosabat . shu bilan birga.tildagi me’yor masalasini anglab olishga qarab borayotgan ekanmiz. Agar bu holatni shartli ravishda beshinchi bosqich deb ataydigan bo’lsak. «Ichki qurilish nuqtai nazardan til ma’lum miqdordagi birbiri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan til birliklarining yig’indisi va ana shu birliklardan foydalanish qoidalaridan tashkil topgan murakkab sistemadir» (S o d i q o v A.muomala vositasi. 31-bet). tafakkur mahsuli reallashmog’i. hissiyotini qo’zg’atish kuchiga ham ega.6. yuzaga kelmasligiga amin bo’lamiz. xabar. «Til va tafakkurning birligi nutqda o’z ifodasini topadi. ya’ni fikrlash markazi bo’lgan miyadan tashqariga chiqishi lozim. 22-bet). Asl muddaomiz . Ma’lum bo’ladiki.. idrok qiladi. 1993. A b d u a z i z o v A. Bu holni uning ichki qurilishida. ta’sir etish (V i n o g r a d o v V. «Til bilan tafakkur birbirini taqozo etadigan ajralmas hodisadir. imkoniyatlari nihoyatda kengayib borishi natijasi o’laroq kishilik jamiyati to’plagan tajriba va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazishdek ulug’vor ijtimoiy vazifani bajaradi. amalda bo’lish qoidalarining ma’lum bir tizimga kela borishida kuzatamiz. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar to’g’risida xabar berishdan tashqari suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum ta’sir o’tkazish.aks ettiradi. nutqiy jarayon quroliga aylanadi. Demak.1963. Tilning inson uchun fikrlash vositasi bo’lishini. materiali bo’lib qolaveradi. ya’ni hissiy idrok etiladigan shaklga kiradi va shu tariqa u endi bir shaxsga emas. tilga bo’lgan munosabatda to’rtinchi bosqich yuzaga keladi. xabar. . – Toshkent. inson nutqiy faoliyatida kommunikativ vazifani bajarayotgan til ko’magida suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum axborot ham yetkaziladi. Ikkinchi bosqichda esa fikrlash natijasida. nutqiy jarayonsiz amalga oshmasligi. Ammo til muomala vositasiga aylandimi.. Mantiq. U tilning uchta eng muhim vazifasi mavjudligini ta’kidlagan edi: aloqa. til insonlar o’rtasida aloqa vositasi bo’lishi. Tilshunoslikka kirish. Bu holni uchinchi bosqich deb atash mumkin. Bunda esa tilga bo’lgan ehtiyojning ikkinchi bosqichi boshlanadi .

tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning tilda tegishli atamalar bilan nomlanishi insonning fikrlash jarayonida ko’maklashishi barchamizga ayon. Shu bilan birga. uning me’yoriy jihatlarini tadqiq etishda ana shu tilning milliy xususiyatlarini hisobga olmaslik aslo mumkin bo’lmaydi. – Toshkent: O’qituvchi. fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig’indisi sifatida qaraladi. Og’zaki nutqda esa jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan maxsus tovushlar tizmasi mavjud bo’lib. narsa va hodisaning turli tillarda turlicha nom olishi esa tilning ijtimoiy-tarixiy-milliy hodisa ekanligini yana bir bor . ular jamiyat tomonidan belgilangan va aniqlangandir» (N ye ‘ m a t o v H. moddiy (tabiiy. Bunda ma’lum tilning iste’molchisi bo’lgan xalq. Agar mana shu aytilganlarni boshqacharoq tarzda izohlash mumkin bo’lsa. jamiyat ehtiyojiga aylangan. til va nutq tizimida me’yor ham o’z o’rniga ega. umumiy. Me’yor (norma) . uning maishiy. Binobarin. 27-bet). Chunki inson faoliyatining muhim qismi sanalgan tilni va uning o’ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini ana shunday qurshovda o’rganishgina atroflicha xulosalar chiqarishga ko’maklashadi. O’z ona tili barcha o’ziga xosligi bilan shakllangan tili bo’lgani uchun ham u millat sanaladi. binobarin. Birinchidan.til birliklarini nutqning u yoki bu ko’rinishida ishlatish qonuniyatlari va imkoniyatlari bo’lib. qayd qiladilarki. «bu yoqqa kel» tushunchasini imo-ishora bilan ifodalamoqchi bo’lsak. Yuqoridagi asar. tilning moddiy tomoni haqidagi bizning tasavvurimiz nutqda yuzaga chiqar ekan. aniqlangan qonuniyatlar va imkoniyatlar» tushunchasi mavjud. biz ularni talaffuz etishimiz . ro’yobga chiqish. R a s u l o v R. til material sifatida nutq jarayonida xizmat qila boshlagan lahzalardanoq uni me’yorlashtirish jamoa. voqyelanish shakli bo’lib. Nutq tilning namoyon bo’lishi. urf odatlari singari qator omillarni ham e’tiborda saqlab turish lozim bo’ladi. til hodisalarini. «Til bevosita kuzatishda berilmagan. Aytilganlarning barchasi me’yorning tarkibiy qismlaridir. vazifasini o’rganishni taqozo qiladi. Bu ehtiyojlarni qondirish zarurati esa o’z navbatida tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi tabiatini. ko’rsatkich barmoqni yoki qo’lni ishora qilinayotgan kishidan o’zimiz tomon harakatlantirishimiz lozim. ma’naviy-ma’rifiy turmushi. ularning tilga bo’lgan ehtiyoji ham o’sib boraveradi. majburiy bo’lgan. tahlil qilish kuzatuvchilarning asosiy muddaosiga aylanib qoladi. mohiyatini. nutq jarayonidagi iste’molda bo’lish xususiyatlarini kuzatishni keltirib chiqaradi. necha yuz. til va nutq me’yorini o’rganish. ijtimoiy-falsafiy va estetik dunyoqarashi. 1995. me’yoriy muammolar kun tartibiga qo’yilgan. R a s u l o v R. nutqda yuzaga chiqadi» (N ye ‘ m a t o v H. Aytilganlardan anglashilayaptiki. u qanday shakl va ko’rinishda voqyelanishi jamiyat tomonidan muayyan me’yorlar bilan belgilangan bo’ladi. 7-bet).Tilning takomillashib borishi va nutq jarayonidagi bosqichlarini taniqli tilshunos olimlar H. Jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar aholi soni.aytishimiz shart. Ana shu ma’noda me’yor milliylik va tarixiylik mazmunini kasb etadi. bu xalq yashagan va yashab kelayotgan tarixiy sharoit. Shunday ekan til tarixini. u bevosita kuzatishda berilgan. fizik) shaklga egadir. Mana shu o’rinda yuqorida nomlari tilga olingan olimlarimizning quyidagi fikrlarini keltirish muhim: «Me’yor ta’rifida «jamiyat (ijtimoiy) tomonidan belgilangan. Bu tushuncha quyidagi izohlarni talab etadi. Masalan.. U jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo’lib. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari.. Bir xil predmet. ko’lamini millat tarixidan ajratib olib o’rganib bo’lmaydi. Inson tafakkurining borliqni idrok etishi juda murakkab va uzoq davom etuvchi jarayon ekanligi. Shunga ko’ra til imkoniyatlari me’yor darchasidan o’tib.Rasulovlar sistem tilshunoslik «til-me’yor-nutq» tarzida ajratishini ta’kidlashib. uning me’yoriy nuqtai nazardan shakllanish jarayonini. ming yillar davomida shakllangan an’anaviylikka ega bo’ladi. ularning barchasi uchun tayyor.Ne’matov va R.

168-bet). rasmiy ish qog’ozlarini yuritishda. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. o’zbek adabiy tili normalarini. bugungi real ijtimoiy hayotimizga zid fikr bo’lishi mumkin edi. Bir tarixiy holatni eslaylik. tildagi me’yoriy muammolarni. Bu holatni ham tildagi me’yoriy qonuniyat sifatida qabul qilishga majbur bo’lamiz. ular o’zaro sinonimik nozikliklardan ham judo bo’lib qolishi. Indeks-lug’at. buning ustiga respublikamizda ko’pmillatli aholining birgalikda yashashlari ana shunday tabiiy to’siqlardan bo’lib turdi. bab-baravar lingvistik qiymatga ega bo’lishi mumkin.tasdiqlaydi. Hatto davrlar o’tib. oradan o’n to’rt . Ammo uning hamma moddalarini birdaniga va tezlikda bajarishning imkoni bo’lmadi. 1967)». ma’lum bir tilda bir tushunchani ifoda etadigan so’z mavjud bo’lishi bilan birga uning boshqa bir tildan o’zlashtirilgan mustaqil varianti ham baravar ishlatilib kelinadi. Bundan tashqari.Berdialiyevning «So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir» nomli maqolasida keltirilgan ayrim misollardan foydalanamiz: «. Afsuski. 1989 yilda «O’zbekiston Respublikasining davlat tili haqida» qabul qilingan Qonunini katta quvonch bilan kutib oldik va uni amalda tatbiq etishga ishtiyoq bilan kirishdik. bir qism o’zbek millatiga mansub kishilarning sharoit taqozosi bilan rus tilida savod chiqarganligi. hamkorliklar til birliklaridan shu tarzda foydalanishni keltirib chiqarganligi tushunarli. qiyinchiliklarni qisqa muddatlar ichida hal qilishning imkoni yo’q. imkoniyat doiralarini yanada silliqlash. To’g’risini aytganda. albatta .. – Navoiy. Yaxshilik. (B ye r d i a l i ye v A. So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir // «Davlat tili haqida»gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. nutq madaniyati problemasining o’rganilishi . bu nomlanishlarning har bir holatda o’ziga xos tarzda me’yor ekanligini ham ko’rsatib turadi. Shuning uchun ham me’yor masalalarining nutq madaniyati doirasida o’rganilishi bejiz emas «. tilimizning amalda bo’lish qonunlariga. tildan foydalanishdagi tarixiy jarayon shuni isbotlaydiki. turli darajadagi anjumanlarni o’tkazishda rus tilidan foydalanishdagi mavjud an’analar o’z kuchini saqlab turdi. Oqibatda ma’lum muddat muomala jarayonida. Uy. Bu kabi davriy me’yoriy o’zgarishlarni tildagi har bir me’yoriy jarayonga tatbiq etish to’g’ri bo’lmaydi.ma’nodoshlik paradigmalarida muqobil «eshdosh» (a’zo)lar sanaluvchi mehnat. 1993. farzandlarini ham bog’chalar va maktablarda ana shu tilda ta’lim-tarbiya olishga jalb qilganligi. ikki aspektga ega deyish mumkin: birinchisi. tildan foydalanishdagi an’anaviy me’yorlarning davrlar o’tishi bilan o’zgarib. Mavjud til me’yorlarining ana shunday sabablar bilan o’zgarishi. til me’yorini belgilash muammolarini hal qilish har bir milliy til madaniyatini rivojlantirishning uzviy qismiga aylanadi. Demak.. Anglashiladiki. stabillash bilan bog’liq bo’lgan nutq madaniyati problemalari. Toshkent. xona hamda turmushga chiqmagan qiz so’zlari ev shaklida ham uchragan. Millatlararo ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. izchil hamda namunali foydalana olishlari uchun yordamlashishi bilan aloqador bo’lgan nutq madaniyati problemalari» (B ye g m a t o v E.. ikkinchisi esa o’zbek adabiy tilidan bu tilda gapiruvchi jamiyat a’zolarining (hatto konkret shaxslarning) to’g’ri. o’z navbatida yangicha bir me’yorlarning yuzaga kelishi uzoq davom etadigan jarayondir. Agar buning aksini aytsak. Shu o’rinda A. mashaqqat so’zlari XI asr o’zbek tilida ko’k (kok) shaklida ishlatilgan.. yangilanib turishini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. amaldagi ish yuritish tili rus tili ekanligi.1973. ezgulik ma’nolaridagi lisoniy birlik aaz shaklida qo’llangan. 23-bet). Me’yor o’zgarishidagi har qaysi aniq holat alohida tahlil qilinishi va ana shu asosda umumiy nazariy xulosa chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. O’sha paytda qonuniy bo’lmasa-da. Shu bilan birga. (Devonu lug’otit turk... – Toshkent: Fan.

o’zbek tili va nutqi madaniyati uchun olib borayotgan ishlarimiz talablar darajasida emasligidan. deb o’ylaymiz. Til va jamiyat mavjudki. Yillar davomida olib borilgan yoki olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar va kuzatishlar natijasida til elementlarida qanday mazmuniy va shakliy imkoniyatlar mavjudligi sinxronik va diaxronik yo’nalishda. bir tomondan. tabiiy ravishda ham yuz beradi. bilib. balki shu tilda so’zlashuvchi barcha insonlar. Lekin tegishli yo’l-yo’riqlar. tavsiyalarini berishlari. bu sharafli vazifani yo’lga qo’yish ishiga hissa qo’shishimiz lozim. Buning ham ijobiy jihatlari ko’p. taraqqiyoti va nutq madaniyatida yuz bergan o’zgarishlarni nafaqat o’zbek tili mutaxassislari. bir narsa ma’lum . Buning ustiga. Biz Prezidentimiz I. fikrimizcha. Xo’sh. Keyingi yillarda tilimiz rivoji. bu masalalar bilan . albatta. Buning obe’ktiv va subyektiv omillari ham bor. matniy jihatdan tahlil qilinadi. adabiy til me’yorini belgilashning amaliy jihati bilan jiddiy shug’ullanishimiz kerak. ziyolilar o’zlarining to’g’ri maslahatlarini. Biz o’rganayotganimiz me’yor masalasi ijtimoiy hayotimiz uchun yangilik emas.Karimovning «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to’g’risida»gi Farmonidan ham jiddiy imkoniyat sifatida foydalanib. eng avvalo. lingvistik imkoniyatlari ochib beriladi va ulardan nutq jarayonida foydalanish yo’llari tavsiya qilinadi. ana shu me’yoriy hujjatlarsiz. iqtisodiy muammolarni hal qilishdek suronli bir davrni boshdan kechirib turgan paytimizda til madaniyati bilan shug’ullanish shartmikan. O’zbek tilidan foydalanishdagi qiyinchiliklarning ko’plari bartaraf etilganligini. Til elementlarining ma’lum bir me’yorga keltirilishi.A. Masalani ana shunday tushunish to’g’ri bo’ladi. Ammo. Ma’lum ma’noda bu ham ularning me’yorni belgilash va til birliklarining ishlatilishiga oid tavsiyalar berish degan gapdir.yildan ortiq vaqt o’tsa ham bu nuqsonlardan to’laligicha qutila olgan emasmiz. ana shu taraqqiyot talablaridan kelib chiqib. Shiddat bilan davom etayotgan ijtimoiy tarixiy jarayon til taraqqiyotiga qanday ta’sir ko’rsatsa. iqtisodiy qiyinchiliklar hal bo’lgach.tilning amalda bo’lish holatlariga tazyiq o’tkazib bo’lmaydi. deganga o’xshaydi. yo’l-yo’riqlarsiz ham til va nutq rivojini tasavvur etib bo’lmaydi. Qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun buni yaqqol isbotladi. dolzarb vazifalarni keltirib chiqaraveradi. til mutaxassislari tomonidan boshqarib borilsa. bu masala ham o’rtada. Demak. ko’rsatmalar. Bu me’yoriy tavsiyalarning qanchalik hayotiy ekanligini esa amaldagi nutqiy jarayonning o’zi belgilaydi. hatto respublikamiz hududida yashovchi ona tilisi boshqa bo’lgan kishilar ham kuzatib. Ammo. Ikkinchidan. bu boradagi ishlarimizni izchil va doimiy holatga keltirishimiz kerak. Shu bilan bir qatorda. uning amaliy me’yorlariga ham shunday ta’sir qiladi. tavsiyalar berilib borilishi zarur. har bir til elementining me’yor holiga kelgunicha ma’lum vaqt o’tishi ham lozim bo’lib qoladi. bu borada jonkuyarlik qilishlari mumkin. me’yor darajasini ham doimo kuzatib borish va tartibga solib turish lozim bo’ladi. har bir davr o’z taraqqiyoti bilan bog’liq ravishda tildan foydalanishning o’z muammolarini. erishilgan yutuqlarni e’tirof etib turishibdi. til amaliyotiga oid masalalarning bosqichma-bosqich hal bo’lib borayotganini ham kuzatamiz. me’yorni belgilashning amaliy jihati nimadan iborat? Bu savol ham xuddi tilni ilmiy jihatdan o’rganish nima uchun kerak. Ammo hal qiluvchi gapni bu tildan foydalanuvchilar aytadi. bizni qanoatlantirmayotganligidan ham ko’z yuma olmaymiz. Xulosa shu bo’ladiki.til me’yoriy muammolarining talqin etilishi va ijobiy hal qilinishi vaqt degan hakamga ham bog’liqligi ham ma’lum bo’ldi. Buning uchun. ikkinchi tomondan. Shu mazmunda til mutaxassislari. Harqalay o’tgan vaqt mobaynidagi tildan foydalanish jarayoni bir narsani isbotladi . albatta. Ammo.

Adabiy til va uning taraqqiyot davrlari. O’zbek tilining taraqqiyot bosqichlari. 4. Nazarimizda. deguvchilar xalq orasida. . ma’naviyat va ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirish borasidagi farmoni ana shu ma’noda uzoqni ko’zlab qabul qilingan hujjatdir. 7. hatto keyinchalik tuzatib bo’lmaydigan xatodir. Binobarin. 2. 2-ma’ruza: Adabiy til va adabiy me’yor R ye j a: 1. bu tushuncha yanglishdir.ma’naviyat ko’zgusi. Ammo har bir millat dunyo ilmi va madaniyatida qaysi bisoti bilan faxrlana olishi mumkinligiga bugun hammamizning aqlimiz yetib turibdi. Adabiy me’yorning tiplari. 2000 yil 28 iyul). Muhtaram Prezidentimizning. O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar. yuqorida tilga olganimiz. Adabiy til va adabiy me’yor. 6. hatto ziyolilar. ma’rifat chirog’i. Adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari. 3. 5. Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. Ma’naviyat va iqtisodiy tafakkur // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. til .shug’ullanishga o’z-o’zidan imkoniyat paydo bo’ladi. Jamiyatimizga hamma kasbdagi kishilar va ularning mehnati kerak. rahbarlar o’rtasida ham topiladi (Bu haqda yana qarang: A b d u l l a ye v M. bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qarashga haqqimiz yo’q.

Ergash Fozilov. O’ r i n b o ye v B. A l i ye v A. – Toshkent. Umumiy .Polivanov. O’zbek adabiy tili tarixi. dastlab tilimizning ana shu boyib borish yo’llariga. Shu bilan birga. buning ustiga. obyektiv va subyektiv sabablari mavjud. A. jumladan. – Toshkent. uslubiy. «O’zbek tilining bevosita o’ziniki bo’lgan asosiy leksik qismini shu tilning taraqqiyoti prosessida uning ichki imkoniyatlari. Til shakllari: og’zaki va yozma.Malov. 30-33-betlar.V.D. Faxri Kamolov. yuqorida ta’kidlaganimizdek. so’z yasalishi. 21-26-betlar). taraqqiyot davrlariga. S a n a q u l o v U. Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini mujassam qilgan. ta’sir. 1995. forscha-tojikcha.. Keyinchalik. Xususiy – leksik-semantik. A. T u r s u n o v U. Turkiy tillarni davrlashtirish bo’yicha V. S. Bu haqda talabalar ona tilimizning «Leksikologiya» kursidan saboqlar tinglaganlarida ma’lumot olishgan. qisqacha bo’lsa-da. grammatik vositalar orasida tashqaridan olingan.yozma nutq. 121-bet). mukammalashib. Qanday bo’lganda ham tilimizga chet so’zlar kirib kelganligini inkor qilib bo’lmaydi va uning. Ijtimoiy vazifasi : aloqa. o’ziga xos qonun-qoidalari asosida hosil etilgan yasama so’zlar tashkil etadi» (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. punktuasion. Radlov. 1995. grammatik. – Toshkent.A. orfografik. Ђani Abdurahmonov. ularning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun tartibiga qo’yilgan. – Toshkent. ayrim davlatlar va ularning boshliqlarining O’rta Osiyo hududida olib borgan bosqinchilik urushlari va harakatlari bilan bog’liq.N. Baskakov. N. 19-26-betlar.M.Ye. Barcha tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilining boyib borishida ham ichki va tashqi omillarning ta’siri katta. V. O’zbek adabiy tili tarixi. Mu x t o r o v A. yangi so’zlar yasalishining yoki mavjud so’zlarning yangi-yangi ma’nolar anglatishining o’zbek tilida imkoniyatlari kengdir.. Shamsiddin Shukurov.. tilimizdagi leksik birliklar juda oz bo’lsa-da.K. va boshqalar. O’ r i n b o ye v B. A. Turkiy tillar tizimi va oltoy tillar oilasiga kiruvchi o’zbek tili hozirgi holatga kelgunga qadar uzoq taraxiy taraqqiyot davrini boshidan kechirganligi ma’lum. Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq. bugungi holatga kelgan o’zbek adabiy tili xalqimizning umumxalq tili negizida shakllangan va taraqqiy topgan. 1982. mo’g’ulcha. hindcha. grafik.Koshg’ariy zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi. Ammo bu qiziqish va tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan.Tayanch so’z va iboralar : Adabiy tilni davrlashtirish masalasi.M.R. yozma adabiy til. hatto XI asrdan . Binobarin. fonetik. silliqlashib.Borovkov. 1980. Olim Usmonov. Bagorodiskiy kabi rus turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan. yunoncha.. Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni maqsad qilib qo’ygan ekanmiz. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Reshetov. Bu xalqimizning o’tgan juda ko’p asrlik davr mobaynida boshqa xalqlar bilan ijtimoiyiqtisodiy va madaniy aloqadorlikda bo’lganligi. ko’z yugurtirish lozim bo’ladi. Necha asrlar davomida sayqal topib. arabcha. O’zbek adabiy tili tarixi. V. Umumiy va xususiy me’yor.A.. Bu borada Tesha Salimov. xabar. Bu birliklar bugungi kunda tilimiz lug’aviy boyligining tarkibiy qismi sanaladi. yozma uslub. talaffuz. Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s u n o v U.. darslik va qo’llanma sifatida tavsiya .Samoylovich. Ye. aksentologik. ruscha-baynalmilal birliklar uchraydi.Shcherbak.

Yuqoridagi asar. Muxtorov va U.XIII asrlar). S a n a q u l o v U. tarqalish jarayoni bu me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy..Muxtorov. jumladan o’zbek tili ham rivojlanib. Bu yerda ham til me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb etganini esdan chiqarmagan holda. Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi. Yuqoridagi asar).Sanaqulovlarning asarlari hisoblanadi (T u r s u n o v U. U. xoh stixiyali tarzda bo’lsin.O’rinboyev. Yuqoridagi asar. O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi). adabiy me’yorning shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan. Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII . Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar). A. S a n a q u l o v U. Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda. Natijada uning barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi. mukammallashib. A l i ye v A. B. balki ming yillab davom etgan differensiasiya . jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til. O’ r i n b o ye v B.. Hozirgi o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A. ilmiy jihatdan o’rganilib borildi.. lug’atlarda o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. – Toshkent.ajralish. ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi xoh ongli. Yuqoridagi asar. ilmiy haqiqatga yaqinki. ikkinchi bir yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi.. Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim bo’ladiki.Aliyevlar tasnifi: 1.Tursunov. muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan. A l i ye v A.Aliyev hamda A. A. uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila borganligini. 24-bet).XX asr boshlarigacha).Tursunov. Tabiiyki. 3. tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini kuzatish qiyin emas.. Tilda yuz. O’zbek tilining asosiy imlo . Mu x t o r o v A. B.O’rinboyev. Ammo shu narsa hayotiy. Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Milliy til unsurlarining paydo bo’lish. shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o v U. 1956. A. O’ r i n b o ye v B. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII . 24-26-betlar). Ammo adabiy til me’yori masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor bo’lishimiz zarur .. Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi). Ma’lum til birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi. U.etilgan U.

qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. – Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga - umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik: foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi og’riq nuqtalardir. Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir. Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet). Darhaqiqat, Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan. «Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet). Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik. Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning vazifasiga aylanadi. Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan «normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq

madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana shunday vazifalarni bajarib kelmoqda. Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet). Ammo bu o’rinda biz nimaga e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi, ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof. F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet). Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi. Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda (ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet). Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi. Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari «millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet), degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga amaliyotda to’la rioya qilinmayapti?

Nima uchun adabiy til millatning hamma vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun tegishliday bo’lib qolayapti? Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning, qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan boshqa narsa emas. Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof muhitning bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin. Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin. Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir. Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga, adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim. Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar, mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud. Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan, kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q. Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuщnыye zadachi ucheniy o kulture rechi // Russkiy yazыk v shkole, 1965, № 4, s.3 ). Demak «boshqacha gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la oladigan namunalar va tavsiyalar kerak. Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy talablarning birinchisidir» (Ђ u l o m o v A.Ђ. Adabiy til normalari // «Nutq

1973. № 4. bugunga kelib til me’yorlari ilmiy xulosalarga tayanilgan holda ongli boshqarila boshlandi. uning o’sishi. ular tomonidan bab-baravar foydalaniladigan. Til tarbiyasi ham farzand bola tarbiyasiga o’xshaydi.hozirgi o’zbek adabiy tilini E. qat’iy qoida va tartibga solingan. Intizom ozroq bo’shashgan joyda u ham albatta o’zining salbiy natijasini ko’rsatadi. namuna bo’la oladigan. – Toshkent. odat tusiga kirgan ish darajasiga olib chiqish lozim. rivojlanib boruvchi. kun sayin qalbimizda ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash. O’z navbatida. Konkret tarzda . izchillik bilan davom ettirilishi lozim. uni yanada yuksaltirish borasigi ishlar keng ko’lamda. bir tomondan. xalqning madaniy va ma’naviy barkamolligi ertamikechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada amal qilishga olib keladi. uning umumiy va konkret ko’rinishlari mavjud. degan umiddamiz. Aksincha. Til uchun belgilab quyilgan me’yoriy holatlar doirasidan chiqib. Adabiy tilimizning yashovchanligini. Umumiy tarzda uni og’zaki va yozma nutq me’yorlariga ajratamiz. biz uni payqashimiz va bir lahza bo’lsa-da. takomili va boyligi jihatdan yuksak darajadagi madaniy til» sifatida faxrlanib tilga olsak-da. kampaniyachilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. so’zlashuv va badiiy ijod jarayonida uning shunday bir imkoniyatlari ochiladiki. ochilgan bu xazina boyliklaridan lazzatlana va huzurlana olishimiz lozim. olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar. og’zaki nutq me’yori og’zaki adabiy til. keng jabhada olib boriladigan. Bu boradagi ishlarda stixiyaga. uslublararo tarmoqlanib. parvarishlashimiz zarur bo’ladi. mavjud kamchiliklardan ko’z yummagan holda.Begmatov ta’kidlagan «o’z normativ sistemalarining yuqori darajada shakllanganligi. «Endilikda o’zbek adabiy tilining madaniy normativ imkoniyatlarini o’rganish va bu imkoniyatlardan amaliy nutqda o’rinli va effektiv ravishda foydalana olish yo’llarini tadqiq qilish. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining hozirgi me’yorlarini. 1980. Chunki zamonlar silsilasida toblangan o’zbek tili. martabasini saqlab qolish esa unda belgilangan me’yorlarga qat’iy rioya qilishni taqozo etadi. o’rni bilan variantlari ko’payuvchi. ularning yanada stabillashuvi. ikkinchi tomondan. Garchi ona tilimiz . o’zbek adabiy tili normalarini takomillashtirish. deb bemalol ayta olamiz. bu faoliyatni markazlashtirish va muvofiqlashtirish. Nutq jarayonida. o’z maromida sayqal topib. qalbimizdagi eng nozik his-tuyg’ularni ifoda eta oladigan qimmatbaho boylik sifatida munosabatda bo’lmog’imiz. 59-bet). silliqlashib borgan bo’lsa. ularning hayotga. Boshqacha aytganda. Adabiy til umumxalq tilining yashash shakllaridan biri ekan. Ammo shu paytga qadar til ilmini o’rganishda to’plagan tajribalarimiz. rivojlanishi uchun doimo g’amxo’rlik qilishimiz. o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi. umummajburiy bo’lgan. unga millat uchun nafaqat yagona aloqa vositasi sifatida. yozma adabiy til me’yori va yozma uslub me’yoriga. yozma adabiy nutq me’yori. 54-bet). uning iste’molchilari uchun tushunarli va ma’qul bo’lgan. o’zbek tilshunosligi ham fan sifatida ko’plab olimlarimizning sa’y harakatlari tufayli o’zining yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. kengayib boradigan. ayni paytda an’anaviylikni ham saqlab qolishi mumkin bo’lgan me’yorlarga aylandi. shu bilan birga. uning har bir vazifaviy uslub doirasida har bir nutqiy vaziyatda ifoda etayotgan nozik ma’nolarini ilg’ay olish. obro’sini. og’zaki uslub me’yoriga bo’linadi. tahlil qilish va uni turli yo’llar hamda vositalar bilan xalqqa yetkazish til bilimdonlarining burchi va vazifasidir. U til birliklarining juda ko’p jihatlarini ilmiy asosida me’yorlashtirishga ko’maklashdi. shuningdek. ma’lum ma’noda turg’unlashgan va barqarorlashgan. o’tkirlashuvi hamda rivoji uchun ko’maklashish muhim vazifadir» (B ye g m a t o v E. asta sekinlik bilan o’sib. uni davlat ahamiyatiga ega bo’lgan. O’zbek adabiy tili me’yorlari xususida to’plangan bilim va tajribalarga tayanib yana shuni aytish mumkinki. yozuvda mustahkamlangan.madaniyatiga oid masalalar» to’plami. ayniqsa. shu bilan birga. Bu hol qachongacha davom etishini aytish qiyin.

Alifbo sohasidagi muammolar. 2. orfografik va uslubiy me’yorlar mavjudligini qayd qilamiz. Bu sohaga oid qonunlar. Amaldagi rus grafikasi. tilimizda leksik . so’z yasalishi. 6. punktuasion.semantik. Imlo va talaffuz me’yorlari R ye j a: 1. Orfografik me’yor. 7. talaffuz. Orfoepik me’yor (talaffuz me’yorlari). 3. 3-ma’ruza: Hozirgi o’zbek adabiy tili me’yoriy ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. Lotin grafikasi asosidagi o’zbek yozuvi. Tovush va yozuv. uning yutuq va kamchiliklari. 5. . Yangi o’zbek alifbosi. grafik. O’zbek tilining tovush va grafik tizimi. «Davlat tili haqida»gi Qonun. Fonetik va talaffuz me’yori. Tovush me’yori va uning yozuvda aks etishi. fonetik. 4.esa. grammatik. Tayanch so’z va iboralar :Tovushlar tizimi.

ularni ifodalashga xizmat qiladigan rus grafikasiga asoslangan belgilar soni 35 ta. o. Demak. Bir alifbodan ikkinchisiga o’tish davridan to’g’ri foydalanib. yo. ch. g’. Respublikamizda ta’limning barcha tizimlarida ushbu qonunlarni bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avgustda «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida» qabul qilgan qarori asosida o’qitilmoqda. d. Shu belgilar orasida ikki tovushning yig’indisidan iborat bo’lgan ye. sh. Unlilarning harfiy ifodasi 6 ta: i . ya grafemalari ham mavjud.O’zbek tilining tovushlar tizimi va ularning yozuvdagi harfiy ifodasi masalasida talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy tili» fanining «Fonetika» bo’limida tegishli ma’lumotlar berib o’tilgan. y. r. orfografik va orfoepik me’yorlarni bir-biriga yaqinlashtirish ustida samarali ish olib borishimiz lozim. Ularga ‘ va belgilari qo’shilsa. ch.fonema mavjudligi qayd etiladi.yumshatish belgisini olib tashlash hamda ‘ . l. s. yu. hozir qulay bir vaziyat vujudga keldi. s. Undosh fonemalar esa 25 ta. j. k. 3 ta harflar birikmasi va tutuq belgisi kiritildi hamda bu bilan alifbo tizimi anchagina soddalashtirildi. jumladan 6 ta unli. Aslida 31 ta fonema 33 grafik belgi bilan. grafik belgilar soni 35 taga yetadi. ona tilimizga xos bo’lmagan tovush ifodasi . u. unlilar tizimida mavjud bo’lgan kamchiliklar borasida bo’lib kelayotgan bahsu munozaralar ma’lum ma’noda yakunlandi. 25 undosh tovush . f. ya singari grafemalarni.fonema mavjud bo’lib. shuningdek. z. Undan keyin esa to’lig’icha O’zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini hayotga joriy qilish to’g’risida»gi hamda 1995 yil 6 maydagi «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi qonunlariga asosan ish ko’riladi. Shu bilan ancha paytlardan beri alifbomizda. g. ng tovushlarini ifodalovchi harflar birikmasini kiritish evaziga amalga oshirildi. t. Undagi qoidalarga amal qilish tilimizdan foydalanuvchilar uchun bundan keyin majburiy sanaladi va shu tarzda bosqichmabosqich amalga oshiriladigan tadbirlar natijasida o’zbek tilining orfografik me’yori yo’lga qo’yiladi. ng.ayrish belgisini ' . O’zbek xalqi uchun jahon miqyosiga chiqishdek olamshumul vazifani amalga oshirishga katta hissa bo’lib qo’shiladigan bu tadbirning istiqbolimizga xizmat qilishi shubhasizdir. Ana shu kursni o’qitishga oid darsliklarda o’zbek tilda 6 unli. q. x. Ularni ifoda etish uchun 23 harf va harflar birikmasi qo’llaniladi: b. hozirgi o’zbek tilida 31 ta tovush .s harfini va . n. An’anaviy imlo me’yorlarini saqlab qolgan holda lotin grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosi bilan ish ko’radigan imlo ham o’z me’yoriy qoidalariga ega va bu me’yorlar yuqorida tilga olingan hujjatda o’z ifodasini topgan. m. Bu soddalashtirish ikki tovushni ifoda etuvchi ye. yo. sh.tutuq belgisiga almashtirish. Ana shu tovushlar tizimi va ularning harfiy ifodasiga ega bo’lgan o’zbek tili bugungi kunga qadar 1956 yil 4 aprelda O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan tasdiqlangan va kuchga kiritilgan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari»ga binoan ish ko’rib kelmoqda. ayniqsa. Anglashimizcha. h. Yangi o’zbek alifbosiga 26 ta harf. . o’. a. p. dj. Hozirda ham bu qonunlar amalda. yu. Binobarin o’zbek tilining imloviy me’yorlari hozirgacha ana shu qoidalarga muvofiq amal qilmoqda va bu jarayon O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining «O’zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritish tartibi to’g’risida»gi 1995 yil 21 dekabr qaroriga asosan 2005 yilgacha davom etadi. v. 4 grafema va 23 ta undoshni ifodalovchi belgilar bilan ifoda etiladi. e (ye).

ibora. bu savol ko’pchiligimizni tashvishga soladi. 7-bet). mulohazalarimiz ko’proq samara berishi mumkin bo’lgan yoshlar nutqiga e’tiborimizni qarataylik. turli ijtimoiy qatlamlar nutqini bir chetga qo’yib turayligu.A. Gap uni qay darajada o’zlashtirishda ekanligini tushunib yetsak bo’ldi. chunki ona tilimizning sofligini saqlash har bir yosh avlodning sharafli burchidir» (M a m a t o v A. olib borilgan kuzatishlar shuni ko’rsatmoqdaki. bu qatlamda ham talaffuz me’yorlariga rioya qilishni quvonarli deb bo’lmaydi. Ammo hozirgi yoshlar va kelajak avlod savodxonligi uchun bu muammo yo’q. izohtalab masalalardir. Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlariga talabalarni test sinovlari asosida qabul qilish ana shunday ulkan qadamlardan biri bo’ldi.Navoiy. so’z. bu masalalar tahliltalab. «Respublikamizdagi ko’pgina maktablarda o’quvchilarning nutq madaniyati yuqori saviyada emas. aniq iboralar bilan ifoda qilishlari zarur. lekin faqat fikrini. M. bu holat hamon davom etmoqda. ulardagi kuch va imkoniyatlarni boshqa tomonlarga burib yuborayotgandir? Harqalay. degan fikrlar quloqqa chalinib qoladi. nafaqat ularning o’qimishliligidan darak beradi. Xalq o’rtasida ba’zan lotin grafikasi asosidagi o’zbek imlosiga o’tish ma’lum darajada savodxonlikka salbiy ta’sir etishi mumkin. Buning sabablari nimada? Maktabdagi ona tili va adabiyot fanlarini o’qitish jarayonida bu masalaga e’tibor susayganmi? Test sinovlariga bo’lgan burilish yoshlarimiz uchun orfografik me’yorga qat’iy rioya qilish masalasini keyingi o’ringa surib qo’ydimi? Balki o’tish davridagi ayrim qiyinchiliklar o’qituvchilar talabchanligini susaytirib. buning uchun nima qilish kerak? «Bolalar nutqini o’stirish ishi maktabgacha tarbiya muassasalaridanoq boshlanishi kerak. Afsuski. Balki xalqning yoshi ma’lum bir darajaga yetgan qatlami orasida shunday bo’layotgandir. 1993. . Ko’p yillik tajribalar. Yosh avlodning nutqiy madaniyatini tarbiyalash xususida // Davlat tili haqidagi qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari.Toshkent: Fan. Yoshlarning notiq bo’lishi shart emasdir (balki). Masalani biroz boshqacharoq tarzda qo’yishimiz ham mumkin: Rus grafikasi asosidagi o’zbek alifbosidan foydalanishda savodxonligimiz talablar darajasidami? To’g’risi.Mamatov quyidagi mulohazalarni bayon qiladi: «Yoshlarning adabiy til normalariga amal qilgan holda so’zlashishi. .deb yozgan edi prof. A.Kezi kelganda bir mulohazani aytib ketishga to’g’ri keladi. Respublikamiz Prezidenti I. 1973. Shuning uchun yoshlar hamma vaqt nutq madaniyati va nutq odobiga qat’iy rioya qilgan holda so’zlashga harakat qilishlari lozim.Karimovning tashabbusi va maorifimiz jonkuyarlarining sa’yi harakatlari balan ta’lim sohasida yirik islohotlar amalga oshirilayapti. Ammo negadir bu islohotlar bilan ham yoshlar savodxonligining oshishida jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti.E. . ba’zi affikslarni to’g’ri talaffuz eta olmasliklari va ayrim so’zlarni o’rinsiz takrorlay berishlari kabi holatlarda ko’rinadi». aniq va ravon jaranglashi kerak. barcha kurslarda o’tkazilayotgan sinov diktantlari natijalari bu borada jiddiy ish olib borish lozimligini ko’rsatadi. Respublika maktablarida ona tili o’qitishi va nutq madaniyati «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Xo’sh. Prof. tushunchalarini to’g’ri. Talaffuz etilgan har bir tovush. Bu holat ko’proq o’quvchilarning og’zaki nutqda o’z shevalariga xos so’zlarni va ba’zi qo’shimchalarini noo’rin ishlatishlarida. Buning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida orfoepik qoidalardan yaxshi xabardor mutaxassislar kichik va qiziqarli mashg’ulotlar olib borishlari zarur deb hisoblaymiz. 75-bet). jumlalarni to’la tuza bilmasliklarida. Keyingi yillarda Samarqand Davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakultetiga test asosida qabul qilingan talabalar o’rtasida har yili.Asqarova (A s q a r o v a M. Bu o’rinda o’rta va keksa avlod. balki ayni vaqtda aqlli va madaniyatliligini ham ko’rsatadi. Endi bir necha og’iz so’z orfoepik . .talaffuz me’yori va unga hayotda amal qilish to’g’risida.

h .o’. f . Maqola pirovardida olima ishonarli xulosaga keladi: «Umuman qaysi tildan so’z qabul qilinishdan qat’iy nazar..ng tovushlarining talaffuzda farqlanmasligi . Bu fikr ayniqsa boshqa tillardan kirgan (arab.p.x. So’z tarkibidagi ayrim tovushlarning o’zbek tili talaffuz qoidalariga moslashgan holda tushib qolishi. S. o’sha orfoepik qoidaga asos qilib olinishi zarur. – Toshkent: Fan.Otamirzayevaning «O’zlashtirilgan so’zlarning orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar» nomli maqolasida arab. qonun-qoidalariga bo’ysundirib oladi» (O t a m i r z a ye v a S. bu borada aytilgan hamma fikr-mulohazalarni ham ma’qullash qiyin. Yuqoridagi maqola. adabiy tilning orfoepik normalari haqida jiddiy o’ylash va uning qonun-qoidasini belgilash vaqti allaqachon kelgan. S. Ayrim shaxslarning subyektiv mulohazalari.. «mahalliychilik» tendensiyalariga yo’l qo’yilmasligi kerak» (A b d u l l a ye v F. orttirilishi. Shunda ular dialektal xatolarni qilmaydigan bo’ladi.. Bunda. degan fikrini esa qabul qila olmaymiz. u . bu fikrlar paydo bo’lgandan keyingi o’tgan davr isbotladi. qabul qiluvchi til har bir so’zni o’z «g’alviridan» o’tkazib. o’rin almashishi hodisalari. Tilimizdagi orfoepik me’yor va uning nutq madaniyatiga ta’siri borasidagi muammolarning mavjudligi ilmiy adabiyotlarda qayd etib kelinayotgan bo’lsa-da. adabiy tilning funksional vazifalarining nihoyat darajada zo’r ahamiyati e’tiborga olinmog’i kerak. adabiy til elementar normalariga rioya qilgan holda so’zlatishga odatlantirish lozim» (A s q a r o v a M. Uchinchidan. Birinchidan. fors-tojik va rus tillaridan kirib kelgan so’zlar talaffuzining tilimiz ichki fonologik sistemasiga muvofiq kelish-kelmasligi darajasi o’rganilgan. Bunda umummiliy manfaatlar ko’zda tutilmog’i. Ammo bu qarashlarning hayotiy emasligini. Unda a . shevachilik. dialektologik tekshirish natijasini hisobga olish va nimaiki keng tarqalgan va umumxalq tusiga kirib qolgan bo’lsa. 87-bet). bu vazifa batamom hal qilingan emas. ayrim qoidalarni tilga zo’rlik bilan kiritib bo’lmasligini o’zbek tili faktlari. Ustoz J. fors-tojik va rus tillaridan olingan) so’zlar talaffuziga nisbatan to’g’ridir. tilshunoslar orasidagina mavjuddek tasavvur paydo bo’ladi. ularni bartaraf etishning ba’zi yo’llari ko’rsatilayotgan bo’lsa-da.Otamirzayevaning «. ikkinchidan. Yuqoridagi maqola. ushbu masalalarning kun tartibiga qo’yilganiga 20-30 yil vaqt o’tganiga qaramasdan.o. O’zlashtirilgan so’zlar orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Shu o’rinda quyidagi mulohazalarni keltirish ham maqsadga muvofiq: «. Kishida qiziqish ham. 96-bet). ma’lum qoida ichiga olinishi qiyin bo’lgan ayrim holatlarda ongli boshqarish prinsipiga suyangan holda ish ko’rish kerak bo’ladi. Hamdamovning “Tilimizning yuksak madaniyati uchun” nomli maqolasi ham orfoepik normalar masalasiga bag’ishlangan. tashvishlanish ham go’yo asosan ziyolilar. o’quvchilarga adabiy til normalarini singdirishda faqat bir qoidaning o’tilishinigina kutib turmasdan.1973. degan savolga javob topish ham kerak. Ikkinchidan. urg’uning ko’chishi va butunlay o’zgarishi holatlari yaxshilab tahlil qilingan. Birgina misol.Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishda birinchi navbatda grammatik qoidalarni puxta singdirish va shu orqali o’zbek adabiy tili normalarini egallashlariga erishish kerak. birinchidan. u yo’qolgan emas. an’ana tusiga kirib qolgan talaffuz qoidalari ham chuqur va atroflicha o’rganilishi va qonun asosida mustahkamlanishi zarur. Afsuski. n . 75-76-bet). o’zbeklar orasida ozchilikni tashkil qiladigan tojik xalqining tili qanday qilib ko’pchilik gaplashadigan tilga bu darajada kuchli ta’sir o’tkazish mumkin..singarmonizm hodisasi o’zbek adabiy tilida yo’qolishga asosiy sabab tojik tilining ta’siri bo’ldi» (O t a m i r z a ye v a S. 45-bet). Lekin maqoladagi bir fikrga munosabat bildirishga to’g’ri keladi! Olima ham o’zbek tilida singarmonizim hodisasi yo’q. deb hisoblash tarafdori. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid ayrim masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Haq gap. demografik sharoitiga ko’ra O’zbekiston hududida. birinchi sinfdalik davridan boshlab.

kitoblardan o’qidilar. o’z ona tilimizdan foydalanish va rus tilidan foydalanishda ana shunday tafovutlar mavjud bo’lib.o’zbek tilida gaplashish hayotiy zaruratga aylandi. – Toshkent: Fan. bu narsa osonlik bilan amalga oshmaydi. imkoniyat yaratildi. Tilimizning yuksak madaniyati uchun // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. shu bois ular bizning Q. O’z ona tillari . Chunki o’zbek tilini o’rganishdagi hozirgi ommaviy jarayon bu kamchiliklarni albatta siqib chiqaradi. Bu hol bir kishi. ya’ni o’zbekcha so’zlarni rus talaffuziga moslab aytish tufayli tilimizda buzilishlar sodir bo’lib turibdi.1973. Ona tilimizga davlat tili maqomining berilishi uning hayotiylik. nutqiy madaniyatimizdagi shevachilik muammolarini ijobiy hal qilish. Buning ustiga. Qishloqda ham. yashash shart-sharoitlarini belgilab berdi. amaliyotda o’zbek tili uning iskanjasida tobora qisilib borayotgan edi.H. Turg’unlik deb ataladigan sovetlar davrida quyidan tortib yuqorigacha hujjatlar asosan rus tilida yuritilar edi. bir oila. o’zini ziyoliman deb hisoblaydigan.u ham bo’lsa.Ђ. Ma’lum me’yorga solingan adabiy til namunalarini esa faqatgina radio. unga bo’lgan munosabat butunlay o’zgardi. rus va o’zbek tillarini aralashtirib gapiradigan chalamulla o’zbeklarni maydonga keltirdi. kabi tovushlarimizni ravon talaffuz qila olmaydilar» (S o d i q o v a M. Aytilganlaridan. televideniye orqali eshitdilar. . shaharda yashovchi ko’pchilik o’zbeklar nutqi ham namuna bo’lish vazifasini bajara olmay qolgan edi. agar unda birgina rus kishisi o’tirgan bo’lsa ham. Rivojlanishi va istiqboli qonun yo’li bilan kafolatlandi. tomir otib kelayotgan bu millat mustaqillik tufayligina chilparchin qilingan bo’lsa-da. talaffuzichi? Artikulyasion bazasi rus tili talaffuziga moslashgan kishini sof o’zbek tili talaffuziga o’rgatish oson ish emas. ularni rus tilida ta’lim-tarbiya beradigan bolalar bog’chalari va maktablarda o’qitishga majbur bo’la boshladilar. sezib. mavjud vaziyatning o’z obyektiv va subyektiv sabablari bor. yoki bo’lmasa. 70 foizdan ortiq aholi yashaydigan qishloq joylarda esa o’z shevalari asosiy muomala vositasi bo’lib qolaverdi. Tildan. Tabiiyki. muomalada faqat rus tilidan foydalanib kelayotgan o’zbeklar oldida yangi muammo paydo bo’ldi. qishloq xo’jaligi xodimlarining respublika qurultoyida o’zbekcha nutq so’zlash imkoniyatiga ega bo’lar edilar. o’z farzandlarining istiqbolini o’ylab. Hayotning bu oqimi tabiiy ravishda o’z ona tilisida muomala qilishni bilmaydigan. Respublika davlat arboblari bir yilda faqat bir martagina . endi faxrlanib aytish mumkinki. So’zlarni yod olish mumkindir. . ikkilanmasdan amaliy ishlarga o’tish payti keldi.-deydi prof.ishonarli tarzda tahlil qilinadi (H a m d a m o v J. Mana shunday holatda ruscha o’qib. To’g’ri. Ular ham zamonasozlik qilishga. orfoepik me’yor masalasini. til ekologiyasiga jiddiy ta’sir qila boshlagan edi. til iqlimi. shaharda ham bir xil tarzda nutq madaniyati bilan shug’ullanishiga qonuniy asos. 97-100-bet). Harqalay. rus tilida olib borilar edi. Ammo unga vaqtinchalik hodisa deb qarash kerak. tovush a’zolarimiz bir-biridan farq qiladi.Sodiqova. Hayotda shiddat bilan urchib. Tilni o’rganish kerak. Endi u borada hyech tortinmasdan. «Umuman. bir shahar doirasidan chiqib. Talaffuz ravonligi – nutq boyligi // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. Qolgan paytlarda ko’pchilik yig’ilishlar. xolos. 1998 yil 16 yanvar).ya’ni o’zbek tiliga xos ba’zi til orqa yoki bo’g’iz tovushlari rus tilida yo’q. M. Ana shu sabab bilan bog’liq talaffuz me’yoridagi buzilishlar ma’lum vaqt tilimizda davom etishi mumkin. Ammo ularning mag’zini chaqish. butun muhitga. bilib turibmiz. ularni adabiy til me’yorlariga muvofiqlashtirish jarayoni hayotimizda hali uzoq davom etadigandek bo’lib tuyuladi. Buning oqibatida. uning asoratlarini hozir ham ko’rib.

keyingi yillarda tilimizdagi fonetik jarayonlarni. Vaholanki. Bu borada talabalarimizga bergan bilimlarimiz ham yuzaki.Bu ulkan vazifani birdaniga hal etib bo’lmasligi ham aniq. Ko’pchilikning fikriga tayanib aytamizki. o’zbekcha talaffuz me’yorlarini belgilab beradigan texnik vositalarni biz oliy ta’lim o’quv jarayonida ko’rgan emasmiz. piravord natijada adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq keladigan uzus . lektor (propagandistlar) nutqi. sayoz bo’layapti.Begmatov «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» nomli maqolasida og’zaki nutq madaniyatini rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni o’rtaga qo’ygan edi: «. uning asosiy quroli bo’lgan texnik vositalar ko’magida biz adabiy me’yor tarzida tavsiya etiladigan namunaviy nutq andozalarini berishimiz. Shu narsani e’tirof etish adolatdan bo’lar ediki. Ma’lum bo’ladiki. Xalqimiz shevachilikdan . tuzatish va tavsiyalar tarzida chiqishlar qilib turishibdi. o’z ona tiliga chuqur hurmat bilan qaraydigan barcha ziyolilarimiz bu me’yorlarning buzilishiga e’tiroz. televideniye eshittirishlarida ham seziladi. Dasturlarni olib boruvchi ayrim jurnalistlarning o’zlari shevachilikka berilib ketishlari noo’rin tuyuladi. turli uslublardagi vazifasini belgilash bo’lmasin. talaffuz me’yorlarini buzish. Tilshunoslarimiz zahmatlari tufayli o’zbek tilidagi birliklarining deyarlik barchasidagi me’yoriy ko’rinishlar ommaga turli qo’llanmalar. Og’zaki nutq ishlatiladigan qaysi soha va yo’nalish bo’lmasin. 1980. sahna nutqi singari ko’rinishlarini tadqiq qilish va ularning normativ xususiyatlarini belgilash» (B ye g m a t o v E. . ijobiy natijalar qo’lga kiritilishi lozimligi zamon talabidir. og’zaki nutqning to’laligicha adabiy holatga keltirilishini ta’minlash talaffuz jarayonini me’yorlashtirish bilan bog’liq.O’zbek og’zaki nutqining talaffuz normalarini eksperimental usulda o’rganishni yo’lga qo’yish. ayrim holatlarda rus tili gap qurilishi tartibida o’zbekcha jumlalar tuzish iskanjasidan chiqib keta olmayaptilar. Yangi imlo qoidalariga o’tishimiz munosabati bilan bu yumushlar davom ettirilmoqda. balki maorifimiz jonkuyarlari. adabiy til me’yorlarini o’rganishning bolalar bog’chasi o’rta maktab oliy maktab tarzidagi uzluksizligini ta’minlashimiz zarur. .Og’zaki nutqning uslubiy. № 4. Shuning uchun ham ko’p dialektli va shevali o’zbek tilining adabiy talaffuz me’yorlarini belgilab berish qiyin bo’lib qolayapti. Bu kamchiliklar hatto radio. Shunday bo’lishiga qaramasdan. Omma uchun bu vaziyatning ta’siri salbiy bo’layotganini sezib turibmiz.Og’zaki nutqning mohiyatini o’rganish. O’zbek nutqi madaniyati masalalari// O’zbek tili va adabiyoti. . amplitudalarini ko’rsatishimiz va shu asosda talabalarni mashq qildirishimiz. ona tilimizga mehrni bolalar bog’chasidayoq uyg’otishimiz.So’zlashuv nutqini normalash imkoniyatlarini tadqiq etish. har bir tovush tembri. E. til madaniyatiga e’tiborsizlik hamon davom etmoqda. televideniye nutqi. barcha o’rinlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirib qo’llash masalasi birinchi o’rinda turadi. 58-bet). Bu nutq tipining adabiy-normativ va nonormativ tomonlarini aniqlash. lug’atlar shaklida tavsiya etildi. Nafaqat filolog olimlar. . Xulosa shuki. ayniqsa. situativ ko’rinishlarini o’rganish. Yillar davomida majlislarni rus tilida olib borgan yoki ma’ruzalarni rus tilida eshitgan ko’pchilik kishilar o’z nutqlarida ruscha so’z va iboralarni qo’llash.Adabiy og’zaki nutqning radio nutqi.nutqiy ko’nikmalar hosil qilishga ko’maklashishimiz lozim. orfoepik me’yorlarga rioya qilmaslik nutqimiz madaniyatida jiddiy nuqsonlardan biri bo’lib qolmoqda. Ammo u bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. ular uchun eksperimental fonetika.

Frazeologizmlarda okkazional variantlar va adabiy me’yor. 1961). . So’z tanlash va uning ahamiyati. 4-ma’ruza: Leksik . Mavjud imkoniyatdan. Variantdorlik.S. Tildagi variantdorlik.S. Leksik me’yor tushunchasi.S. talaffuzda e’tiborsizlik. o’rinli so’z . loqaydlik. Tildagi birliklar : dialektal qaytariqlar. ulardan chiroyli. paronimlar va adabiy me’yor. O. Zero. Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi til sathlari orasida leksik birliklar alohida o’rin tutadi va ularning o’ziga xos me’yoriy xususiyatlari mavjud. 6. 2. O’zbek tilidagi leksik-frazeologik birliklarning ana shu xususiyatlari yuzasidan A.. til ma’naviyatimiz va madaniyatimiz ko’zgusi ekan undan ehtirom va hurmat bilan foydalanish milliy burchimizga aylanmog’i lozim. Garchi ko’pchiligimiz adabiy til me’yori talablari asosida savodli yozsak-da. O’zbek tilining keng iste’mol so’zlari me’yori. mas’uliyatsizlik davom etmoqda.deb ta’rif bersa (A x m a n o v a O.batamom qutula olgan emas. «Tilshunos-normalist olimlar. Frazeologik me’yor. Gorbachevich esa «so’zni to’g’ri tanlash va hammaga ma’lum bo’lgan va umumxalq tomonidan qabul qilingan. Slovar lingvisticheskix terminov. Tildagi leksik birliklar va ularning adabiy me’yorga munosabati. jozibali va ta’sirli qilib foydalanishni umumxalq.Axmanova leksik normani «bu muayyan bir tilda so’z qo’llash normasidir».deb yozadi u. . umummilliy darajaga ko’tarish masalasi muammoligicha qolaveradi. 4. Jumladan. 5.. – M.leksik normaning maqomini aniqlashda turlicha fikrlar aytganlar.E. Sinonim va dublet. me’yor qilib belgilab qo’yilgan til birliklaridan to’g’ri foydalanishga o’zimizda burch sezmas ekanmiz. Tayanch so’z va iboralar: Lug’aviy me’yor. 3.frazeologik me’yor R ye j a: 1. Doimiy va matniy variantlar.Mamatov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va bu kuzatishlarning natijasi o’laroq doktorlik dissertasiyasi himoya qilingan hamda «Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeolgik norma muammolari» nomli monografiya yuzaga kelgan. K. Ushbu qo’llanmani yozishda ham bevosita ana shu tadqiqot natijalaridan foydalanildi.

Yu.S. Bu kabi so’zlarning adabiy me’yori haqida nima deyish mumkin? A. 2) territorial va ijtimoiy qo’llanish doirasini. 170-171-betlar).E. 8-bet): cho’kkala (laganbardor). Bunday vaqtda aniq narsa va hodisalarning nomlarini anglatuvchi so’z va atamalarni hyech ikkilanmasdan shevalardan olib adabiy tilga kiritishimiz kerak». bu borada me’yoriy holatlarni belgilovchi o’lchovlar ham mavjud. chaqaloq-buvak.deb bekorga yozmagan (R o z ye n t a l D. tuxum-moyak-yumurta. 1978.ishlatishdir». leksik normalarga rioya qilish so’zlovchi (yozuvchi) va tinglovchi (o’quvchi) tomonidan o’zaro muloqotda bir-birini to’liq tushunishni taqozo qiladi..t o v A. sigir-siyir-inak. o’tik (o’tadigan joy). Demak. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh.Toshkent. Toshkent va Farg’ona shevalariga) asoslangan bo’lsa-da. sarimsoq (go’dakning nomi qo’yilguncha bo’lgan ismi). Adabiy til sheva leksikasidan ularning ko’pchiligi uchun umumiy bo’lgan so’zlarni tanlab olishi va uni o’z leksik tarkibiga kiritishi (mas. Izmeneniye norm russkogo literaturnogo yazыka.. O’zbek dialektologiyasi..t o v V. .deb yozadi (G o r b a ch ye v i ch K. kengaytiradi. . shubhasiz. tilda asosiy birlik sanalgan so’zning lingvostilistik birlik sifatida. leksik norma bu og’zaki va yozuv tili oppozisiyasi doirasida leksik vositalarning turlicha amalga oshirilishi o’rtasidagi munosibliklar. Leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko’pligi uning xususiy me’yorlarining shakllanishiga ham sabab bo’lgan.Aliyev «O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonuni va o’zbek tili nutq madaniyati» nomli ma’ruzasida «Ayrim narsa va hodisalarning nomlari adabiy til va uning lug’atlarida uchramaydi. uning tasdig’i sifatida quyidagi misollarni keltirgan edi (A l i ye v A. . Shuning uchun ham tilimizdagi dialektizm. leksik jihatdan esa barcha o’zbek shevalariga asoslangan»ligi qayd etilgan «O’zbek dialektalogiyasi» darsligida ana shu o’lchovlar ko’rsatib o’tilgan. Demak.E. o’ymoq (angishvona) singari. 1971). 117-118-betlar). Ayni paytda.Yu. Ammo shevalarimizda shunday leksik birliklar mavjudki. Shunday qilib. orfoepiyasi va grammatik qurilishi ma’lum tayanch shevalarga (asosan. 1990. . «O’zbek adabiy tilining orfografiyasi.Toshkent. s 11). M. ko’pma’nolilik. 1991. Leksik normani ta’riflashda esa adabiy tilning quyidagi belgi va mezonlarini nazarda tutmoq lozim: 1) uning og’zaki va yozma shaklda amalga oshirilishini. tanba). pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to’g’risidagi tasavvurimizni. . arpabodiyon (ukrop turi). Lekin dialekt va shevalarda mavjud bo’ladi.E. o’sha yerda stilistika boshlanadi». Dialektizimlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi. o’mgan (ko’krak).degan fikrni aytib. madang (yog’ochdan qilingan eshik qulfi. O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonun va o’zbek tili nutq madaniyati // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. leksik me’yorlarni belgilash birmuncha qiziqarli va munozarali bo’ladi. tengliklardir» (M a m a . Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari.Rozental ham «Qayerda tanlash imkoniyati bo’lsa. aytaylik. 1974. sinonimlar va variantlar shaklida bir tushuncha doirasida ma’no anglatish va farqlash imkoniyati tilning boshqa sathlaridagiga qaraganda keng ekan. ular adabiy tilimizga kirib ulgurmagan yoki shu holicha qolib ketgan..Toshkent. qalang’i-qasang’i (yengil tabiat odam). kechik (kechib o’tadigan joy). uzuchak (uchta bola tuqqan xotinning bolalari yoki qo’yning qo’zilari). Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka.L. neologizm va okkazionalizm. . D. 3) ma’lum milliy tilning boshqa shakllari bilan adabiy til o’rtasidagi munosabatlar masalasini inobatga olish kerak. chumoli-murcha-qarinjaqumurusqa kabilar) ta’kidlangan (R ye sh ye .

obyazatelno. oformit qilmoq. ularni nutqda qo’llash-qo’llamaslik masalasiga adabiy til me’yorlari nuqtai nazaridan munosabat bildirish lozim. O’zbek adabiy tilining leksik normalari// «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . muomala jarayonida ana shu hol yuz beradi. razresheniye olmoq. prinimat qilmoq. tayanch nuqta bo’lishini taqozo qiladi» degan fikrini keltiradiki (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. qalang’i-qasang’i. yestestvenno. yangi tuqqan qo’y-echkining sutidan tayyorlangan taomning esa qag’anoq/ /qog’onoq deyilishi o’zbek tili vakillarining hammasiga. ham salbiy tomonlari bor. tak. adabiy tilga kirmasdan qolgan. Bu holni faqat lug’atlarni tuzuvchilarning kamchiligi yoki ana shunday so’z va tushunchalarning mavjudligidan xabardor emasligida deb baholanishi mumkin. Akad. dokument. voobщye. Masalan. vot. me’yorlashgan. allaqachon adabiy tilga qabul qilingan.o’zi yo’q bo’lib ketgan narsaning nomini adabiy tilga olib kirishga hojat yo’q. «O’zbek tilining imlo lug’ati»ga bu so’zlarning ikkinchisi kirgan. tilshunos-lug’atshunoslarning barchasiga ham ma’lum bo’lmasligi mumkin. qiyin. Kishilar nutqlarida o’zlari bilib-bilmay yoki e’tiborsizlik oqibatida boshqa til elementlaridan ham foydalanadilar. qandaydir dialektga suyanish. kak raz. o’mgan so’zlari «O’zbek tilining imlo lug’ati»da bor.I. bu so’zlarni faqat sheva so’zlari deb bir chetga surib qo’yib bo’lmaydi va ular adabiy tilga kirishga haqli. Bu kabi lingvistik birliklar turli kasblar va sohalarda kuzatiladi. Aslida o’zbeklarning chorvachilik bilan shug’ullanadigan qismi yoki uylarida sigir.Toshkent: Fan. ya’ni sheva vakili bo’lgan ijodkorlarning sharofati bilan ma’lum so’z adabiy tilga kirib qolib. soni kabi so’z va birikmalarining o’zbek tilida aynan ekvivalentlari mavjud. birinchisi kirmasdan qolgan. yangi tuqqan sigirning sutidan tayyorlangan taomning kilagay/ gilagay/ galagay. Cho’kkala so’zini adabiy tilga qabul qilganda ham endi uning laganbardor so’zini siqib chiqarishi dargumon. pochti. qo’y. Agar bu birlik ko’pchilik tomonidan qabul qilinmasa. tolko tak. Ammo bunday so’zlar orasida varvarizm deb ataluvchi shunday bir qatlam mavjudki.Shoabdurahmonov «O’zbek adabiy tilining leksik normalari» maqolasida R. me’yorlashishi mumkin. Shu ma’noda A. ammo ilmiy texnika inqilobi ro’y bergan hozirgi zamonda yog’ochdan qilingan eshik qulfining . Shuning uchun ham. leksik me’yorlarni belgilashda unga asoslanish mumkin bo’ladi. jumladan. neujeli. organizovat qilmoq. uni endi til leksik me’yorining buzilishi deb qarashga to’g’ri keladi. 51-bet). ammo madang so’zini adabiy tilga olib kirib bo’lmaydi. Shunday ekan. akun. U umumxalq tili mulki bo’lib qolaveradi. sovsem. znachit.Yusupov keltirgan to’tra / to’rta (yog’ quyqasi) so’zini ham adabiy tilga kiritish mumkin. Ijtimoiy muhitning tildan foydalanish jarayoniga ta’sir ko’rsatishi tabiiy bir holdir. arpabodiyon. Boshqa millat vakillari bilan birgalikda yashash. Sarimsoq so’zini balki o’ylab ko’rish mumkindir. umumxalq tilidagi ayrim so’zlar. uje. bo. Chunki kechik. ularning sut-qatig’idan foydalanadiganlari ana shu taomlarni tayyorlashadi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. echki saqlab.Avanesovning «Adabiy til normalarini ongli ravishda boshqarib borish qandaydir yo’nalish. varvarizm sifatida qaraladigan nu. Sh. O’tik so’zi ham o’tuv va o’tadigan joy tarzida iste’molda. tak chto. Har bir sheva vakilida ma’lum tushunchani ifodalaydigan so’zning tabiiy ravishda o’z shevasidagi variantidan foydalanishga moyillik seziladi. Ijobiy tomoni adibning. tolko.Tadqiqotchining aytgan fikrlariga qo’shilish mumkinu. Buning ham ijobiy. o’ymoq. Bu holatni hatto ayrim sheva vakillari bo’lgan shoir va yozuvchilar ijodida ham kuzatish mumkin. o’zbek tilidagi ko’p shevalilik sharoitida leksik me’yorlarni belgilashning o’ziga xos qiyinchiliklari ham bor. mehnat qilish. konechno. xullas. ta’lim olish. E’tirof etish kerakki. demak. Boshqa tillardan so’z o’zlashtirish ulardan nutqda zaruriyatga ko’ra foydalanish salbiy hodisa emas. albatta. keltirgan misolarini ma’qullab bo’lmaydi. podpis qo’ymoq. 1973. Gap shundaki. haqiqatdan ham. tem boleye. To’g’ri. Buning ustiga ular .

sudya. – Navoiy. farqiga bormasdan ishlataveramiz.Bafoyev «Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma» nomli maqolasida me’yorning tarixiylik tomonlariga e’tibor beradi. Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma // O’zbek tili va adabiyoti. deyarli bir xil filologik xususiyatga ega» (B a f o ye v B. poetik asarlar matniga tegishli. Bu mulohaza to’g’ri. cho’ziq-qisqaligi har xil bo’lsa. Endi nima qilish lozim? B. ijtimoiy muhit ta’siridan bo’lsa kerak albatta.Ismoilov va M. Bu xulosa. 32-bet). tilda ma’lum tushunchani ifoda etuvchi sinonimik variantlarning me’yor sifatida tanlanishida ularning bo’g’in tuzilishi hamda har birining ijod turlarida ma’lum qimmatga ega bo’lishi e’tiborga olinadi. nutq ham buziladi.Bafoyev bu savolga javob izlab. balki me’yorning buzilishi deb qaralishi va ularni nutqda qo’llamaslik lozim. Bugungi kunga kelib esa u umuman qo’llanilmaydi. albatta. lug’atda bu sohaga oid absolyut chempion. Demak bu so’zlar o’zbek tili uchun me’yor emas. bu fikr tushunarli. Ruscha so’z va iboralarning. xotintaloq. Jismoniy tarbiya va sport atamashunosligi bo’yicha tadqiqotlar olib borgan S. Prof. baryer.. Bundan sal oldinroq «Gul va Navro’z» da faqat xidmat. adibning g’azaliyoti. sintaktik qurilishlarning tilmizdan juda sekinlik va qiyinchilik bilan chiqib ketayotganini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. ayniqsa «Xamsa»si tilida xidmat va undan keyingi yillarda yozilgan asarlari tilida xizmat yetakchi variantdir» (O’sha maqola. 1988. O’zbek tilining fizkultura va sportga oid terminologiyasidagi har xilliklar // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari.Bu birliklar ommabop lug’atlarda berilmaydi. Ayrim so’zlarning bu tarzda lug’atlarda rasmiylashtirilishi ham ularning yashovchanligiga sabab bo’lgan bo’lsa. Ta’kidlanishicha. Agar shu holatlar baravar darajada bo’lsa-chi? Muallif xizmat/xidmat so’zini tahlil qilib yozadi: «Alisher Navoiyning g’azaliyoti va nasriy asarlari tilida ikkala variant ham uchrasa-da. Shu tarzda leksik me’yor ham. 35-36-bet). Bu fikrlardan navbatdagi xulosani chiqarish mumkin bo’ladi: Eski o’zbek adabiy tilida o’zaro variant hisoblangan xidmat va xizmat birliklaridan xidmat tarixan eskiroq. 1-son. qanjiq singari vulgar so’zlar xususida ham aytish o’rinli. 14-bet). So’zning ikkala bo’g’ini ham yopiq bo’g’in bo’lganligidan nazmu nasrda va nazmning turli janrlarida ikkala variant ham. asosan xidmat varianti aktiv ishlatilgan. Ammo biz ularni.Azizov 1961 yilda R.Bafoyev maqola oxirida yana bir xulosa beradi: «Alisher Navoiyning 90-yillargacha yozilgan asarlari tilida. 1993. 32-bet). «Lison ut-tayr». Bir necha og’iz gap atamalarga tarixiylik. bokovoy sudya singari atamalarning faqat ruscha shakli berilganligini ma’qullamaydi (A z i z o v S. B. ochiq-yopiqligi.adabiy tilimizga kirgan emas. Shuning uchun ham tilda varvarizmlarning ishlatilishini ijobiy hodisa sifatida emas. . Bobur she’riyatida esa faqat xizmat varianti ishlatilganligi faktini keltiradi (O’sha maqola. ya’ni uning qo’llanilishi XV asrgacha me’yor hisoblanib kelgan va asta-sekinlik bilan u xizmat so’ziga o’z o’rnini bo’shatib bergan. Bu kabi mulohazalarni enag’ar. 32-bet). So’z variantlaridagi bo’g’inlar soni.deydi (O’sha joyda. nasriy asarlari tilida xizmat yetakchi va «Xamsa» dostonlari tilida esa. davriylik nuqtai nazaridan munosabat xususida.Norkinlarning «Ruscha-o’zbekcha fizkultura va sport terminlari izohli lug’ati» nashridagi ayrim holatlarga e’tiroz bildirib. nutqimizni nazorat qilmaymiz. ajabmas. qizitaloq. arbitr. B. «Ularning aktiv-passivlik sabablarini boshqa poetik hodisalardan izlash kerakka o’xshaydi».

biri o’rnida ikkinchisi bemalol qo’llanavergan bo’lishi va bu me’yoriy holat sanalgan bo’lishi mumkin. Misol: Janob boy.Behbudiy yozgan «Padarkush» fojiasidan olingan bu parchadagi kayfsiz so’zi hozirda tilimizdagi kayfiyat so’ziga to’g’ri keladi. «Davlat tili haqida» gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolariga bag’ishlab 1993 yilda Navoiy shahrida o’tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyada chiqish qilgan navoiylik matematik Z. Ammo fanning qaysi yo’nalishi bo’lmasin. kayfi baland. kayfi bor. tufroq. ko’pgina so’zlar ikki. shundayligicha qoldirilgani ma’qul degan fikrni afzal ko’rishmoqda. yapurg’oq va tuproq ning tuprog’. matematika sohasini yaxshi bilmaganimiz uchun ham bu fikrga e’tiroz bildirib bo’lmaydi. 1990. – Navoiy. ayniqsa poetik nutqda ishlatilishi matnning ohangdorli va musiqaviyligini. ko’pchilik dunyo tillarida bir xil nomlanadigan atamalarni yangilashga urinaverish ham to’g’ri harakat emas. Har ikkala so’zdagi noziklikni anglagan holda. Ayrim olimlar fanlardagi ba’zi atamalarning o’zbek tilida muqobili yo’q. Qolaversa. Asrimizning boshlarida M. kayfi zo’r. 1 tom. yaproq ning yafrog’. aniq ma’nolarda ishlatamiz: 1. kayfni kesmoq kabi holatlarda kayf so’zi mastlikni bildiradi va shu holatda uning ma’nosi bir qadar aniqlashib. tufrog’ tarzida badiiy. amper. Bu fikrni inkor etish mumkin emas. kayfiyat bildirgan ma’nodan yiroqlashadi. Bu atamalar fanda bundan keyin ham shundayligicha qoladi.. vazn va hatto qofiya singari an’anaviy qoidalarga bog’liqligini ham yodga keltirishimiz zarurati tug’iladi. Davlat tilini amalga oshirishning noverbal imkoniyatlari // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. Masalan. hatto bir qanchalarining uch-to’rt fonetik variantlarda keng ishlatilganiga duch kelamiz» deb yozadi B. variantlar orasidan til birliklarining me’yor sifatida tanlanishi ham tarixiy jarayon bo’lib. shuning uchun u hozirgacha qanday qo’llanilib kelinayotgan bo’lsa. Harqalay. kayfi yaxshi. Jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani ma’ruzalarining qisqacha bayoni. – Toshkent. tuproq-tuprog’-tufroq-tufrog’. ulardan foydalanish yoki foydalanishdan voz kechish tilning yaratuvchisi va iste’molchisi bo’lgan xalq hukmidadir. Bu ham sun’iy ravishda me’yorni buzishga kiradi. kayfi oshmoq. 358359 betlar ) . Shunday qilinganda bu kabi elementlarning adabiy tildagi yoki badiiy uslubdagi qo’llanish chastotasi va vazifaviy chegaralanishini aniqlash.. «tarixiy leksikologiyada bu lingvistik hodisani obe’ktiv baholashda barcha yozma manbalar tilidagi har bir variant qaytariqlari bilan olib chiqilishi kerak». U yaratilganda. Ammo kayfi . hozirgi kunda bu me’yoriy holat o’zgargan. Ammo. Leksik me’yorning buzilishi hamma vaqt ham ko’zga yaqqol tashlanavermaydi. O’zbek tili tarixida leksik norma masalalari // O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari.Avliyoqulov quyidagi fikrni aytgan: «Bu sohada atamalarni muqobili bo’lmasa o’zbek tilidagi atamalar bilan almashtirish ijobiy natija bermasligi mumkin.Bafoyev va qo’yidagi so’zlarni misol tariqasida keltiradi : yaproq-yafrog’-yapurg’oq. Darhaqiqat. Kayf. mumkinmi sababini bilsam. 13-bet). kayfi taraq . Masalan. albatta. kayf qilib olgan. Bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. kayf qilmoq. rentgen. volt singari. Buning ustiga. kashf qilinganda dastlab shunday nomlangan. Yana boshqacha qarashlar ham bor. «Eski o’zbek yozma manbalarida . (B a f o ye v B. Jumladan noverbal holatdagi ayrim matematik ishoralar ham o’zicha qolishi zarur» (A v l i yo q u l o v Z. O’zagi bir bo’lgan bu so’zlarning bundan yuz yillar avval ana shu yaqinligi inobatga olinib.. «O’zbek tilining izohli lug’ati»da ham kayf va kayfiyat so’zlari insoning ruhiy holati ifodasi sifatida talqin qilinadi va ular ifoda etgan qator ma’no ottenkalari beriladi ( O’TIL. nafaqat tilimizda paydo bo’lgan so’z. Olim ta’kidlaydiki.Demak. sizni k a y f s i z ko’raman. Bu atamalar ilgaridan shunday qo’llangan ekan o’zicha qolishi zarur. undagi tushunchalarni ifoda etish uchun dunyodagi eng boy tillardan biri deb faxrlanadigan o’zbek tilida so’z topilmasligiga shubha ham yo’q emas. balki tushunchaning yoki narsaning o’zi ham yangilik. Bu gaplar to’g’ri. 17-18-betlar). 1993. ularning bu jabhalardagi me’yoriy holatlarini belgilashga imkon beradi. Shunday. shira kayf.

xona. mana. samolyot. attestasiya-ko’rik. Padarkush). tushundi. buyuk idealimiz bo’lgan turkchilikka birlashamiz.chog’ . o’zbek adabiy tiliga qabul qilishni tavsiya qildilar. kitob. Ammo. qo’llay boshladi. xalq. Ulug’ ma’rifatparvar Fitrat 1921 yildagi til. rais. ma’nolardagi kengayish yuz bergan va bu holat tilimiz taraqqiyoti uchun me’yoriy holat sifatida qaralishi va belgilanishi kerak. Ona tilimizning chin fidoyilari erksevar va millatsevar jadidlar tomonidan esa shu mazmundagi mulohazalar asrimizning boshlarida. zamon taraqqiyoti o’z navbatida me’yorga ham ta’sir qiladi. boshliq. gazetxon. Shu bilan birga kayf qilmoq kabi holatlarda har ikki ma’noni -kayfni ham. Bu gapning tasdig’i sifatida ayrim misollarni keltiramiz: matematika-riyoziyot. familiya-naslnoma. Katta boylar ch l ye n bo’lib. tasvirda quruq ifodani keltirib chiqarishi mumkin edi. banklar ko’paydi. Yana «Padarkush»dan olingan misolda M. atamalarni «milliylashtirish» ga ishtiyoq kuchayib ketdi. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga. bankka a’zo bo’luvchilarning atamasi sifatida tilimizda qo’llanildi. me’yoriy holat sifatida tilimizda vaqtincha yashab turdi. tayyora. Chunki.. Bu kabi tavsiyalar mustaqillikdan keyin . olqish. «Davlat tili haqida» gi Qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning turli yo’nalishlari bo’yicha atamashunoslik sohasida islohotlar o’tkazish. Jo’yali fikrlar bilan bir qatorda. xalq uni shundayligicha qabul qildi. imlo qurultoyida kontrrevolsion «Chig’atoy gurungi» tashkilotining dasturini bayon etib. seyf-zarf. Tavsiyalar xam nihoyatda ko’paydi. deb ochiq-oydin aytdi. el. rassom-musavvir. kayfini surib yuribdi singari holatlarda u kayfiyat so’zini anglatgan ma’nolarni berishi kuzatiladi. maktub so’zlari o’rniga emgak. Ular (tilning sofligi uchun kurashuvchilar .aeroplan.. mustamlakachilik paytlaridayoq o’rtaga tashlanganligi tarixdan ma’lum. bildingizmi? (M. K. vaqt o’tishi bilan differensiasiya . kayfiyatni ham matnga qarab anglashimiz mumkin.«Davlat tili haqida»gi Qonun qabul qilingach. ruscha) ni chiqarib tashlasak. bu so’z qanday bo’lsa. tilimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa a’zo o’rnida chlen so’zini qo’llash tilimizga hurmatsizlik va savodsizlik alomati bo’ladi. Bu nimadan dalolat beradi? So’z ma’nolarida bo’lgan o’zgarishlar. sirk-tomoshaxona. aeroporttayyoragoh. Behbudiy qo’llagan chlen so’zini o’sha paytda ham almashtira oladigan a’zo so’zi bo’lgan.B. bitik. sellofan-suvqog’oz. azbaski ch l ye n iltifotiga olmagan odamlarga banklar pul bermaydurki. yozoq so’zlarini. nasihat. Masalan. o’gut. Ushbu parchaga ham diqqat qilaylik: Xususan.mushtariy. so’ngra mulkdorlar sinib. xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko’rsatdi. fakultet-kulliyot. ularni «o’zbekchalashtirish» ga imkoniyat yaratildi. auditoriya-saboqxona. Shunday bir vaziyat yuzaga keldiki.atama. bir vaqtda ma’nolari anchagina yaqin bo’lib turgan so’zlarda. o’rtaga tashlandi. o’zbek tilidan yot so’zlar (arabcha.ajralish. titul list-sarvaraq va hokazo. kayfi uchgan. a’zo so’zining ma’nosini to’la ifoda etadigan birlik .). ko’plab qadimiy so’zlarni tiriltirishni. chlen o’rnida a’zo ni qo’llash notabiiylikni. forscha. arabcha zaxmat. duo.S. hatto ishi tushaturg’onlar ch l ye n molini qimmat olur. ochun. har kim ch l ye n l a r n i izzat qilur. hazm bo’lishi qiyin bo’lgan takliflar ham o’rtaga tashlandi. o’quv xonasi. Xalqimiz. forscha shahar. olam. Yuqoridagi kayf so’zi tahlilidan shu narsa ma’lum bo’lmoqdaki. Chlen so’zi garchi vaqtincha bo’lsa-da. sirkul-pargar. . klub-da’vatxona. mayda-chuyda bo’lur.

o’zi qaynar. viloyat. ministr kabi ko’plab so’zlarni. revolyusiya. nazorat kabi muqobil variantlari ham 90yillar boshlaridan ular bilan bab-baravar qo’llanila boshlandi va bu parallellik tilimizda me’yor sifatida ma’lum muddat saqlanib turdi. Ikkinchidan. yo’qsil. shakl kabi tavsiya etilgan so’zlar osonlik bilan egalladi. tema. O’z-o’zidan savol paydo bo’ladi: qabul qilishga tavsiya etilayotgan so’zlar umumturkiy bo’lmagach. ministr. yuqoridagi riyoziyot. me’mor. ideya. bildirishnoma. leksiya. Vatanimizning mustaqillikka erishishi munosabati bilan tabiiy ravishda bu so’zlarga jamoatchilik tomonidan munosabat bildirildi. hudud. nomlanishlar turg’unligi murakkab masala ekanligini ko’rsatadi. sayyora. jarayon. agitasiya. elektr. muallif. safar. umumturkiy birliklarni adabiy til me’yori sifatida belgilash g’oyasi yotadi. tayyoragoh. viloyat. oblast. Endi oradan o’n yildan ko’proq vaqt o’tgach. tajriba so’zlari o’rniga baliq. kotib /kotiba. proletar. raport. gumanizm. inspektor. asrimizning boshlarida. qanday farqi bor – ruscha. ma’ruza. safarnoma. tashviqot. sipok so’zlarini. samovar. yulduz biligi. doklad. morfologiya. arxitektor. Ko’pgina misollar tahlili atamalar. 1982. ma’ruza. an’ana. rus tilining Ittifoq hududidagi boshqa tillarga ta’siri kuchli bo’lgan paytlarda biz hyech bir ikkilanmasdan respublika. ishlataverar edik. ekin bilg’ich. nahv kabi so’z va iboralarni ishlatishni ko’tarib chiqdilar (T u r s u n o v U. bu so’zlarning har biri vaqt g’alviridan o’tdi. komandirovka. otash arava. O’zbek adabiy tili tarixi. raport. choparxona.baynalmilal bo’ldi nima-yu. talaba. saragi sarakka. arabcha yoki forscha-tojikcha bo’ldi nima ? Masalaning boshqa bir muhim tomoni bor: tavsiya etilgan birliklar adabiy tilimizga leksik me’yor sifatida qabul qilinmadi. butunlay boshqa manzara kuzatiladi. revolyusiya. sintaksis kabi so’zlar o’rniga o’txona. spravka. puchagi puchakka deganlaridek. ularda tilni mumkin qadar chet el unsurlaridan tozalash. simchiroq. muammo. komandirovka. agronom. poyezd. – Toshkent: O’qituvchi. student. yer biligi. planeta. . Ayrimlari hozir ham parallelik xususiyatini saqlab qoldi: respublika-jumhuriyat. inqilob. hatto hozirda ham narsa va tushunchalarni ifodalovchi birliklarni tavsiya etilgan so’zlar shaklida qo’llash hali me’yorlashmagan. reja. Buning sababi shu bo’ldiki. Nega asosan deb aytayapmiz ? Shuning uchunki.guvoh. pochta. vazir. kotib(a). plan. deb bemalol ayta olamiz. problema. Masalaning qo’yilishi ana shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. ideologiya. Ularning semantik-uslubiy ma’nolari aynan bir xil bo’lmagani uchun ham shunday bo’ldi. safar. bildirishnoma /xabarnoma. tayyora. odat tusiga kirmagan edi va shundayligicha qolib ketdi. tildagi o’zgarishlar jarayoniga o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning ta’siri bo’ldi. shakl. mafkura. intelligent. nazorat. spravka. O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tasarrufida ekanligida. ular dubletlar sifatida tilimizda ozmi-ko’pmi oldindan ham qo’llanilib kelinayotgan edi. ruscha parovoz. insonparvarlik. territoriya. tuman. o’simlik biligi. birinchidan. bekat. ma’lumot/ma’lumotnoma. mushtariy. ma’lumotnoma. geografiya. Nega? Shuning uchunki. redaktor. saboqxona. prosess. kulliyot. yangilikka intilishlar qo’llab-quvvatlanmadi. pargar. mavzu. oblast. botanika. da’vatxona kabi so’zlar bu g’oyaga mos kelmaydi. kontrol. komanirovochnaya. g’oya. ziyoli. astronomiya. sekretar. forma. O’ r i n b o ye v B. Bu qarashlar shu ma’noda diqqatga sazovorki. Tilimizda qo’llanilib kelinayotgan avtor. sekretar. garchi ularning tilimizda (oldin qaysi tildan qabul qilingan bo’lishidan qat’iy nazar) muqobil variantlari bo’lsa-da. Jumhuriyat. muharrir. Millatsevarlik millatchilik deb ayblanayotgan bir davrda. naslnoma.. o’zgarish. rayon. taniq. forma singari so’zlar o’rnini muallif. tradisiya. 155-bet). nozir. Bu o’tgan vaqt orasida birinchi guruh so’zlar asosan ikkinchi guruh so’zlariga o’z o’rnini bo’shatib berdi. sarf. prosent. student. universitet-dorilfunun kabi. vazir. foiz. rayon. tilimizga bo’lgan bu kabi munosabatlar. nozir. talaba. ostanovka. propaganda. targ’ibot. avtor. musavvir. tuman.

narxi tushirilgan mollar kabi. Faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib. abbreviatura . tilshunoslar va boshqa mutaxassislar faoliyatida. agroprom. tilshunoslik ilmida. talant-iqtidor/iste’dod. Aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib berdi. Aytaylik. yangi tavsiya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelayotgan yoki kelmayotganiga ham bog’liq. hayotning o’zi. hayvon bilan shug’ullanadigan kishi ma’nolarini anglatadi. bu tavsiyalar qanchalik ilmiy.hayvon ma’nosiga tortib ketadi va hayvonni yaxshi biladigan. atribut . atamalar bobida tildan foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish. arxeolog. Buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir.misra boshidagi tovush takrori. nerv sistemasi-asab tizimi. hatto hazil tariqasida ershunos deyish ham mumkin.aniqlovchi. sayqallashib.Bunday parallel qo’llanishning boshqa sabablari ham bor. Sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi. ayniqsa. ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi. Psixologiya-ruhshunoslik. osonlik va qulaylik yaratish. emosiya-jo’shqin holat /jo’shqinlik. agroximiya. prodtovarы so’zlariga asoslanibmi. Lekin bunday tavsiyalarning berib borilishi. Biz tilshunosligimizda epitet . 36-bet). insonshunos. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. qadimshunos.so’z yasalishi. har ikkalasi ham tushunilaveradi. qaysi variant ma’qul bo’lishdan qat’iy nazar. adaptasiya-moslashish. Mas. Ma’lum bo’ladiki. Bundan shunday xulosa qilib chiqadiki. derivasiya . masalan. albatta. Boshqacha aytganda. ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi.uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. ammo hayvonshunos deb bo’lmaydi. Ammo bunday ishlatish bemalol emas. suv buyoq. akvarel. Atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar. tovar keltirdim deganda farqlanmasdanmi yoki promtovarы. stilistika . eng muhimi. muxtasar bayon. Ammo. bir xillikni yuzaga keltirish. O’zbek tilida esa bunday ma’nolarni ifodalashga zarurat bo’lmagan. mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiyu.qisqartma so’z. tavsiya etilayotgan variantlarning afzallik tomonlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. dehqonchilik kimyosi. Shunday ekan tilimizda tovaroved so’zidan foydalanib turishga to’g’ri keladi. predmet va tushunchaning mohiyatini to’laroq ifoda etadi? Bu masalani. astronom. Aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor.qo’shimcha. bo’sh o’rin /bo’sh lavozim kabi so’z va birikmalarni ishlatish taklifi (Misollar A.. Berdialiyevdan olindi). toponimlar . falakiyotchi. antroponimlar . Tovar so’zidan tovaroved so’zini yasay olamizu. vakant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati. shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol.uslub. temperament-mijoz. – Navoiy. mol olib kelmoq. mol ayriboshlash. annotasiya. amaliy va me’yoriy asosga ega? Bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? Ularning qaysi biri narsa va hodisaning. stil . til elementlaridan foydalanish jarayoni hal qiladi. sanoat mollari.kishi ismlari.sifatlash. psixika-ruhiyat. . tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi. Yasagan taqdirimizda ham u mol so’zining asosiy ma’nosiga . anafora . xarakter-xulq tarzida ataladigan bo’ldi (Q a r a n g: Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. mol so’zidan ana shu ma’nodagi molshunos so’zini yasay olmaymiz.joy nomlari. Aytaylik. affiks . affrikatlar qorishiq undoshlar. psixik prosessruhiy jarayon. tildagi me’yoriy holatlarni tayinlashda har bir tilning o’z ichki qonun-qoidalariga tayanib. nerv-asab. ko’pchilikka ma’qul bo’lish-bo’lmaslik jihatlari e’tiborga olinsagina asosli bo’ladi. 1993.

promыshlennыy rayon .shahar atrofi rayoni. Ularning adabiy tilimizda me’yor holatiga kelishi uchun ma’lum vaqt va xalqning iste’molda qo’llay boshlashi bilan bog’liq bo’lgan e’tirofi lozim bo’ladi. ta’kidlash lozimki. perifrastik tarzda baholashga intilish natijasida yuzaga kelgan neologizm va okkazionalizm deb ataluvchi so’zlar guruhi mavjudki. yana bir qismi esa variantlar. Atamalarni almashtirish va me’yorlashtirishda ro’y berayotgan jarayonlarni tahlil qilib quyidagi xulosaga kelish mumkin : atamalarning bir qismi tezgina almashdi. Bu turkum so’zlarning ma’lum qismi o’zi ifodalayotgan predmet va tushunchalar bilan bog’liq tarzda o’z tilimiz so’zlari bo’lishi bilan birgalikda chet tillardan kirib kelgan bo’lishi.Shu o’rinda yana bir misolni tahlil qilaylik. Binobarin. Atama sifatida tavsiya qilingan birliklarning ma’lum qismi esa tilda o’z o’rnini topmadi. garchi so’zning asl mohiyatiga unchalik to’g’ri kelmasa ham tuman so’zi me’yorlashdi.rayonlashtirish. ko’pchilik tomonidan ma’qul ko’rilmadi. biror ekin navlari urug’ini. bu so’zning birgina ma’nosi . zavodlar tumani.viloyatning bir qismi bo’lgan.mudofaa doirasi kabi. rayonirovannыy . masalaning yechimini o’tayotgan vaqt topadi. depara. shahar atrofi tumani. Masalan. Buni qanday me’yorlashtiramiz? Urug’ni tumanlashtirish debmi yoki urug’ni joylashtirish. – M.urush harakatlari rayoni. mustaqillikdan keyingi davr atamalarini me’yorlashtirish xususida gap ketganda ana shu jihatlarning hayotiy ekanligini inobatga olishga to’g’ri keladi. Keyinchalik.. oboronitelnыy rayon . Bu birikmalarni qanday me’yorlashtiramiz? Bizning ongimizda u hozircha ma’muriy hudud tarzida shakllanib turgan ekan. to’laroq.Mamatov ta’kidlaganidek.sanoat rayoni. bir qismi esa so’zlashuv. Tilimizda yangi narsa va tushunchalarni ifodalash yoki narsa va tushunchalarni yangicha ifodalash bilan bog’liq hamda undagi tayyor modellar asosida mavjud narsa va tushunchalarni biroz boshqacharoq. demak ular hali tilimizning haqiqiy lug’at birligiga aylanib ketmagan. rayon boya . shu so’z o’zagidan yasalgan rayonirovaniye. u holda okkazional so’zlar jumlasidan chiqib. debmi? Harqalay. Qo’mita o’z faoliyatida bu borada juda ko’p vazifalarni amalga oshirdi. ayniqsa badiiy ijod jarayonida yaratilgan bo’lishi mumkinligini ham yodimizdan chiqarmasligimiz zarur. lug’atda rayon so’zining umuman joy ma’nosini anglatish imkoniyati ham ko’rsatilgan: prigorodnыy rayon . Ko’plab atamalarning muqobillarini izlash jarayonida rayon so’zi o’rnida nohiya . Demak. Umuman. ularning yashovchanligi.1954. matbuotda va og’zaki nutqda ko’p qo’llanilsa. s.E. ma’muriy hudud atamasi sifatida me’yorlashdi.zavodlar rayoni. Ammo. urush harakatlari tumani tarzida ham me’yorlashib keta oladimi? Buning ustiga. «ular badiiy asar tilida. Basharti bu birliklar neologizm yoki okkazionalizm sifatida e’tirof etildimi. rayonlashtirilgan so’zlari bor. nazarimizda. ommalashuvi.jang maydoni. A. balki obrazliroq ifoda etish hamda boshqa badiiy-estetik maqsadlarni ko’zda tutib qo’llanilgan. Faqatgina o’zlari qo’llanilayotgan matnda narsa va tushunchani aniqroq. ya’ni me’yorlashuvi aynan ana shu omillarga bog’liq bo’ladi. tuman so’zlari ishlatila boshlandi. me’yorlashdi va ommalashdi. Bu kabi so’zlarning me’yoriylik darajasini aniqlashda ham tilimizdagi me’yoriylik holatlarini belgilashning mavjud qoidalariga tayanib ish ko’riladi. zavodskoy rayon . leksikografik manbalarda va lug’atlarda aks etsa. urug’ni joylarga moslashtirish. . rayon voyennыx deystviy . tartibga solib turishda xizmatlari katta ekanligini qayd qilish lozim. dubletlar tarzida baravar ishlatilib kelinmoqda. 711). ularga ham adabiy til me’yori nuqtai nazardan munosabat bildirish zaruriyati bor. Ammo. ma’lum chegaraga ega bo’lgan. ya’ni biror joyning sharoitiga eng ko’p moslashtirilgan navlar urug’ini rayonlashtirish (Russko-uzbekskiy slovar. Atamalar qo’mitasining bu jarayonni muvofiqlashtirib borishda.

«So’z estetikasi» asarining mualliflari X. Yuqoridagi maqola. dollarshoh. ma’lumotnomalarda qayd qilingan. …adabiy normaga taalluqli bo’lgan to’rt asosiy mezon va kategoriya: barqarorlik. xayollanmoq. dinamiklik va variantdorlik xususiyatlari frazeologik normaga ham bevosita tegishlidir. bu kabi so’zlarning yaratilishi individual xarakterga va asosan emosional-ekspressiv ma’noga ega.Rahmatullayev tomonidan 1978 yilda yaratilgan «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» esa hozirgacha muhim qo’llanma sifatida foydalanib kelinmoqda. raykattalar (raygaz. – Toshkent. Turli hajmdagi ilmiy maqolalar. ikkinchidan. Ushbu misollardan ma’lum bo’lib turibdiki. yilquvar. mantiqan frazeologik normaning mavjudligini ham tan olishni taqozo qiladi. hamma frazeologizmlar lug’atlarda.Yo’ldoshevning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional uslubiy xususiyatlari» (1994). kodifikasiyalashganlik. huriston. Mamatov qarashlariga tayanamiz. aks holda. tanlab olingan. tundalik (kundalik) singari (A b d u r a h m o n o v X. Sh. to’yxona). raysobes) kabilar (M a m a t o v A. teskarilamoq. normativ va maxsus qo’llanmalrda. ilhomdosh. Endi frazeologizmlar va me’yor masalasiga qisqacha to’xtalamiz. barqaror bo’ladilir. kalidlamoq (qulflamoq). aks holda frazeologizmlar shtamp va qolip birikmalarga aylanib qoladi va o’zining semantik-stilistik xususiyatlarini ma’lum darajada yo’qotadi. frazeologizmlar o’z lisoniy tabiatiga ko’ra.Mamatov bu kabi so’zlar va iboralarning tilimizda mavjud bo’lgan mazmunan va shaklan o’xshash yoki teskarisi bo’lgan birliklarga nisbatan taqlidan yaratilishini ta’kidlab.E. Mahmudovlar ham ana shu tarzda so’z yasashga moyil bo’lgan shoir Maqsud Shayxzoda ijodidan yaxshi namunalar keltirishgan: siynachok (siynai chok).Rahmatullayev asos solgan o’zbek frazeologizmshunosligi keyingi yillarda katta yutuqlarga erishdi. xulosa qilish mumkinki. alohida soha ekanligini tan olish. bu alohida-alohida to’rt mezon va kategoriya o’zaro dialektik bog’liq bo’lib. xayolxona (gulxona. B. pulquvar. Darhaqiqat. changiston (guliston). o’zgarib turadi. Uning ta’kidlashicha. uchinchidan. «Frazeologiya tilshunoslik fanining mustaqil. oydosh. Demak. frazeologizmlar tilning boshqa birliklari singari har doim rivojlanib. qishboy. yaxlit umumiylikni. ular dinamik xususiyatlarga ega. M a h m u d o v N. Demak. nafosatbozlar. – Toshkent. xorazmlashmoq. ushbu so’zlarning hyech biri ham me’yorlashgan so’z sifatida tilimiz lug’at boyligidan o’rin olgan emas. ular turg’un frazeologik birliklar bo’lmasdan.Abdurahmonov va N. Frazeologik me’yor ta’rifi masalasida bu o’rinda A.E. oybachcha. frazeologik birliklarning til normasi bilan bog’liqlik xususiyatlarini shunday izohlash mumkin: birinchidan.Mamatovning «O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari» (2000) nomli doktorlik ishlari muvaffaqiyatli himoya qilindi. . Sh. ular frazeologik birlik degan maqomga ega bo’lmas edi va erkin so’z birliklariga aylanib qolgan bo’lardi. nomzodlik dissertasiyalari bilan bir qatorda A.. 1981. 68-bet). yurakdosh. 69-bet). kodifikasiyalashgan bo’lishi shart. Xullas.normalashgan leksik qatlamga aylanadi» (M a m a t o v A. A. So’z estetikasi. aks holda. O’zbek tilining boy lingvistik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi vositalardan biri frazeologizmlardir.Mamatovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida leksikfrazeologik norma muammolari» (1991).Okkazional so’zlar va til normasi // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. risolalar. fazoshumul (olamshumul). ya’ni adabiy me’yorni tashkil qiladi. to’rtinchidan. baxtsozlik. sheriston. o’zbek frazeologiyasi nazariyasiga oid yuzaga kelgan nazariy qarashlar va to’plangan boy materiallar frazeologik me’yorlar haqida bemalol gapirishga imkon beradi. mehnatdosh (mehnatkash). umummajburiy qo’llanish xususiyatiga ega bo’lgan.1990.E. quyidagi misollarni keltirgan : oltinzor (paxtazor). balki okkazional yoki potensial iboralar bo’lib qoladi. 32-38 betlar). jangbozlar. A. to’qayquvar (cho’lquvar).

Bunda ma’nosiga mos kelmaydigan matnlarda qo’llash (Xotin kishi bo’lsayam b ye l i d a b ye l b o g’ i b o r edi. Aytilgan ushbu fikr-mulohazalar talabalarga frazeologik birliklar me’yori haqida ma’lum tasavvur bera oladi. M. Do’st) kabi holatlar e’tiborga olingan (M a m a t o v A. me’yor sifatida tavsiya etilayotgan variantlarning nega shunday tarzda ma’qul ko’rilganligini ilmiy asoslab berishlari zarur bo’ladi.n g i l l a r i n i v a y r o n q i l i b yu b o.g a n. strukturasining kengayishi (Ammo i ch i d a g i g’ a z a b shu tobda mashinaning vaqqillagan suvidan ham besh battar q a y n a r e d i. o’ l a n to’shagim tuzuk. qisman maorif. Mustaqillik tufayli yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar natijasida tabiiy ravishda tilimizda ham juda ko’plab yangi so’z va iboralar. Bunda esa komponentlarning almashishi (kovushini to’g’rilamoq-qiyshiq kiygizmoq: K o v u sh i n i q i y sh i q k i y g i z i sh d a n toymaydi bularing. bu ularning ma’nolarini ifoda qilishda. J.frazeologizmlar ham leksik birliklar kabi o’z sinonim va variant qatorlariga ega. L. q i p – q i z i l q a s a m i ch i b q o’ y i b m a n. O’. 207-272 betlar). pleonastik holatlar (Shuday qilganimda bormi. ishlab chiqarish. Ismoiliy) nazarda tutilgan. men s i r k a m s u v k o’ t a r m a y d i . bechoralarning q a l b l a r i n i ch i l – ch i l s i n d i r a r k a n m u. Yuqoridagi asar. Mamatov ulardagi me’yoriy buzilishlar sifatida quyidagilarni sanab o’tadi: 1. yuqorida aytib o’tganimizdek. birikmalar paydo bo’layapti.Ma’no jihatdan buzilish. xalqaro munosabatlar sohalarida. 2. 1991. shu ma’noni beradigan so’z yoki so’z birikmasi bilan yonma-yon qo’llash (O’zingiz bilasiz. Xalqimiz ularni qanday qabul qilishidan qat’iy nazar. komponentlar birlashtirilishi-kontominasiya (oq bo’yrada o’tirib. M.M. oyijon. butun matn bo’ylab sochilishiantisipasiya (U y g a ketsam. tilshunoslar ularni qo’llashdagi har bir holatga o’z munosabatlarini bildirib borishlari. Ђ. k o’. Strukturasidagi buzilish. til boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega» (M a m a t o v A. iqtisodiyot. R.Fayziy). komponentlarning tushirib qoldirilishi (…dedi Usmonov a v v a l o’ z i n g g a b o q degan ma’noda). i n -j i q bolaman. Bu holatni asosan fan.r a r k a n m a n – d a . harna. madaniyat.Abdullaxonov). Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Frazeologik birliklarni sinchiklab tahlil qilgan A. Hoshimov). ..E.Mahmudov). san’at va badiiy adabiyot sohalarida kuzatamiz. o’rtoq Vahobov.Toshkent. 214. 216-217-betlar). Ђulom).

subyektiv baho shakllari va me’yor. Morfologik me’yor tushunchasi. ba’zan esa vazifaviy chegaralanishlari xususida mulohaza yuritishga sharoit yaratadi. fe’l zamonlari. darsliklarda. so’z shakllari.I. Morfologik me’yor haqida fikr yuritilganda gap aslida qo’shimchalar qo’llashning me’yoriy holatlari haqida boradi. 1983. ular o’rtasida variantdorlikning. kelishik shakllari. shaxs-son.. O’zbek tili stilistikasi. Sifat darajalari. 75-228-betlar). Daraja. Bu haqda ilmiy adabiyotlarda. Nutq madaniyati asoslari. 38-40-betlar. Qaysi guruh qo’shimchalari bo’lishidan qat’iy nazar. K a r i m o v S. zamon. o’quv qo’llanmalarida tegishli mulohazalar aytilgan (Qarang : Q o’ n g’ u r o v R. Sh o m a q s u d o v A. Q u r b o n o v T. 2. 1985. . mayl. shaxs-son qo’shimchalarining qo’llanishida grammatik va uslubiy me’yor. va boshqalar. subyektiv baho shakllarining qo’llanishida adabiy me’yor. 3. O’zbek tili grammatikasi tilshunoslik sohalari orasida nazariy jihatdan bir muncha yaxshi ishlanganligi. 1-qism. Grammatik kategoriyalar. Tayanch so’z va iboralar: Morfologik birliklar : ko’plik. – Toshkent. so’z birikmalari va gap qurilishi bir qadar mukammal me’yoriy tavsiyalarga ega bo’lganligi bilan ajralib turadi.5-ma’ruza: M O R F O L O G I K M Ye ‘ Yo R R ye j a: 1. sinonimiyaning mavjudligi nutqda bu qo’shimchalar me’yorlari yoki ularning buzilishlari haqida. 4. nisbat ko’rsatkichlari va me’yor. kelishik. Qo’shimchalar sinonimiyasi va nutqiy me’yor masalasi. – Samarqand: SamDU nashri.. qo’shimchalar. egalik.

Lekin bu jarayon keyingi paytlarda tilimizni har tomondan o’rab kelib. -yeva. – navis. Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti. Bu yo’nalishda me’yorlashish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon ekanligi ma’lum bo’lib turadi. bu holatlar nafaqat tilimiz leksikasida. pianist – pianinochi. mexanisiyot. rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan» (K a r i m o v Ђ. familiya ko’rsatkichi –ov. romanist – romannavis. chilangarchi kabi so’zlarda bu qo’llanish davom etmadi. -yevna kabi affikslar. dehqonchilik kabi so’zlarda davom etayotgani holda ommachilik. elastiqiyot. dinchi. mashg’uliyot. chilangar shaklida me’yorlashdi. traktorist – traktorchi kabi. royalist – royalchi. o’sha paytlar me’yor hisoblangan ko’plab til elementlari va so’z shakllari hozirgi davrgacha yetib kelmaganini ko’ramiz. grammatikaning uzviy qismi bo’lgan morfologiya doirasida me’yor muammolarini anglashga intilish ona tilimiz salohiyatini yanada teranroq qilishimizga ko’maklashadi. 20 va 30 yillarda juda keng avj olgan va o’zbek milliy adabiy tilining boyishiga. Yuqorida keltirilgan – ist qo’shimchasini misol tariqasida olganimizda. tilimiz rivojida boshqa bir muhit paydo bo’ldi. agar ular buzilgan bo’lsa. sifat yasovchi –ik. – shunos so’z yasovchi qo’shimchalariga bo’shatib berayotganini ko’zatamiz: ocherkist – ocherkchi .sekinlik bilan o’z o’rnini – chi. g’allachilik.Karimov kitobini varaqlar ekanmiz. Shu qo’shimcha bilan qo’llaniladigan so’zlarning ko’p qismi esa tilimizdan chiqib bormoqda: ekonomist – iqtisodchi. XX asrning boshlari O’rta Osiyoga. hatto ularning ma’lum qismi hali ham me’yorlasha olmayotgani ba’zan ko’zga tashlanadi. tuzatish yo’llari haqida bo’ladi. siquvga olayotgan edi. u asta. o’qchi singari so’zlar hozirda ham shu tarzda ishlatilib kelinayotgan bo’lsada. U hunarmand. – chi qo’shimchasi bilan yasalgan yamoqchi. ruhiyot. -ist . rus tilidan qabul qilingan abbreviatura yo’li bilan ot yasalishi kabilar Oktyabr revolyusiyasining mahsuli bo’lib. Bir holatda o’zbekcha affiks o’rnini tojikcha – mand. Masalan. – chilik /. Ђ. lingvist – tilchi . Tilimizda so’z yasalish imkoniyatlari kengayib borayotganligini ta’kidlab.Demak morfologik me’yor tushunchasi tilning ana shu qatlamini qamrab oladi va uning atrofida yuritiladigan fikr-mulohazalar har bir so’z turkumi doirasidagi qo’shimchalar hamda ularning nutq jarayonidagi me’yoriy ko’rinishlari. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan o’zgarishlar. balki morfologiyasida ham o’z aksini topdi. U paxtachilik. Darhaqiqat. elektriqiyot.ocherknavis. 12.chiliq qo’shimchasi me’yorlashuvida ham ayrim o’zgarishlarni sezamiz. ikkinchi holatda – dor egallab oldi. Jarayonga ijobiy hodisa sifatida baho berganda. jumladan. ishlab chiqarish. olim shunday yozgan edi: «…boshqa tillardan qabul qilingan so’zlar va ot yasovchi –izm. Vaqt o’tishi bilan so’zlarning bu tarzda yasalishi me’yoriy tasdig’ini topmadi. hunarchi. taroqchi. idoraviy kabi. utopist – xayolparast. o’roqchi. davr nuqtai nazaridan muallif haq. shovinist – millatchi. Shubhasiz.bet). yurist – huquqshunos kabi. jadidchi. Qolgan misollardagi qo’shimchaning tushib qolishi esa leksik– grammatik me’yor tarzida turg’unlashdi. o’tib borayotgan vaqt tilga o’z ta’sirini o’tkazmasdan. Ya’ni tilimizning morfologik ko’rsatkichlari qat’iy bir holatga kelgunga qadar uzoq davrni bosib o’tganligi. Bu haqda Ђani Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» nomli asaridan yaxshi ma’lumotlar olamiz. jadid. . unda o’z aksini topmasdan qolmaydi. folklorist – folklorshunos. savdo. O’sha paytlarda arabcha -iyot affiksining bir muncha faolligi seziladi: muzaffariyot. – Toshkent : Fan. 1985. dindor. fan va madaniyatga oid yangiliklar shiddat bilan kirib kelgan bir davr edi. Masalan. reformist – islohotchi. Faqat mustaqillikkina uni to’xtatib qoldi. idorachilik so’zlarida – viy qo’shimchasiga o’rnini bo’shatib berdi: ommaviy. bizning yurtimizga ham g’arbdan sanoat. nazariyot.tilshunos.

karvonboshi. ijtimoiy hayotda yuz bergan o’zgarishlar tilning barcha sathlarida bo’lgani kabi morfologik birliklar me’yoriga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. kuchaytirish. Demak. uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar.Qo’ng’urovning «O’zbek tili stilistikasidan ocherklar» (Samarqand. ellik. ta’kid. ellikboshi so’zlarini olaylik. kinoya. Biz ham morfologik me’yor masalalarini yoritishda shu qarashlariga tayanamiz). Binobarin. suvlar. 1983). «Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke» (Tashkent. Mingboshi. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. takrorlash. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi. ptiseprom. 1980) asarlarida keng va batafsil o’ritib berilgan. O’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. bosh tarzida tilimizda saqlanib turibdi. Garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da. boshlar. uning ayrim otlarga qo’shilishida guyo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da. parrandachilik sanoati. Harqalay. yo’qlar. Ular hyech qachon SSRI. ayniqsa so’zlashuv nutqda bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. Tilimizga o’zlashgan qisqartma otlarni o’zlashtirayotgan tilda qanday bo’lsa shu holicha qabul qilish odat tusiga kirgan edi: SSSR. Hozirda esa bu kabi so’zlar qo’llanilishida ijobiy o’zgarishlar aniq sezilib. minpros. sutlar. BLKYoI deyilmasdi. pedbilim yurti tarzida keng qo’llanilmoqda va ularning safi kun sayin kengayib bormoqda. Buni biz ot so’z turkumining me’yoriy tahlilida yaqqol kuzatamiz (Otlardagi grammatik kategoriyalar uslubiyati marhum professor R. bugun ana shu so’zga yoki u ifodalaydigan tushunchalarga murojaat qilishga ehtiyoj yo’q. xalq ta’limi vazirligi. ayniqsa og’zaki nutqda. qonlar. molprom. Shu bilan birga. Ammo negadir keyingi paytlarda. turkmanboshi kabi. predmetning turi. tashkilotlar. yuraklar. chiriblar kabi. so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. 1 tom – Toshkent. uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar. Chunki bu so’zlar ham yuqorida aytilgan fikrlarni. shu tarzda qo’llanaverardi: minvuz. undagi yasovchi unsurlarning ishtirok etishi davri bilan hamohang ekanligini tasdiqlaydi. zerdolvodxoz. bu o’rinda –lar ning hurmat bildirishga nutqiy vaziyat nuqtai nazaridan baho berish to’g’ri bo’ladi ()Ilmiy adabiyotlarda «Hurmat ma’nosini ifodalovchi – lar alohida affiks deb. Chunki diqqat qilgan odam dadamlar so’zidan gapiruvchining bir necha dadasi borligi ma’nosini tushunishi ham mumkin. sut sanoati. peduchiliщye kabi. 187. VLKSM kabi. son kategoriyasi va egalik kategoriyasi sistemasidan tashqarida turuvchi mustaqil forma deb qaralishi lozim» degan fikrlar ham bor. jigarlar. bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib. oktyabroldi singari misollarga ham e’tiborimizni qaratsak yomon bo’lmaydi. asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat. saroblar. Ammo so’zlarni tarkibiy qismlarga ajratganimizda ular ming. Unga mana bunday holat sabab bo’lishi mumkin: Eshik ochilib. barglar.1975). ammo dadamlar keldilar gapidagi dadamlar so’zi tarkibidagi -lar ga me’yorning va bundan kelib chiqadigan mantiqning buzilishi deb qaralishi to’g’ri bo’ladi. Bular ham shunday.Shu o’rinda sintaktik yo’l bilan yasalgan ko’pmingchi. jumladan so’z yasalishi. Hatto bosh affiksoid sifatida hamon so’z yasayapti: yurtboshi. Ular bir umrga tarix bilan birga tilimiz xazinasiga ko’chirildi. zarvodiysuv. Yana bir holatga e’tibor qilaylik. burunlar. kirib kelgan odamning kimligini bilish maqsadida yangi oila qurgan yigit kelinchagidan: – Kim keldi? –deb so’raganida – Dadamlar….bet. korxonalar va muassasalarning nomlari. oliy ta’lim vazirligi. piching. Q a r a n g: O’zbek tili grammatikasi. Kelinchakning yoki boshqa bir farzandning javobida birgina dadamlar so’zi ishlatilganda u hurmat ma’nosini o’z zimmasiga olar. qo’mitalar. 1975. KPSS. «Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari» (Toshkent. umumlashtirish. – deb javob berishi kabilar. . Deyarli barcha vazirliklar. SIKP. noaniqlik.

Bu uslubda uning quyidagi shakllari qo’llaniladi: –(i)m : Yo rab. sen kitobing. Barcha uslublarda ham belgili-belgisiz tarzida qo’llanaveradi. bu qo’shimchaning bir uslub uchun xos bo’lgan.. Ikkinchidan. Bundan tashqari she’riyatda qaratqich-qaralmish birikmaning seli ashkim. Yana bir holatga e’tibor beraylik. Navoiyning ko’chasi. -tыng. aytilmoqchi bo’lgan fikrning aniqligi va . O’zbek tilining tarixiy grammatikasi. Kelishiklar me’yori borasida gap ketganda nimalarga e’tibor qilishimiz mumkin? Birinchidan. sening kitobing. bula shaklida) qo’llashib. Nutqda. boshqa bir holatlarda ularni belgisiz qo’llab bo’lmaydi. -ing : K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido (Joniy) kabi.. -dung. -i. shoirlarning bog’i tarzida qo’llash grammatik me’yorning emas. -n : Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n / Hassos didi va shoir dili (Zulfiya). -tы. 1973. bu qo’shimchalarning belgili-belgisiz holatiga.Afsuski. tilimiz me’yorlariga to’g’ri kelgan bo’lar edi. bular o’rnida u kishi jumlasini qo’llaydi va ko’zda tutilgan ma’noni to’lig’icha saqlab qoladi: Ammo Ђafur aka yozishga shoshilmasdi. Ko’rinadiki.-ting. -dыng. ataydilar so’zlari haqida bu gapni aytib bo’lmaydi. Chunki buni bilmaslik ma’noga. Ilmiy va rasmiy uslublarda uning adabiy shakliga qat’iy rioya qilinadi. Fe’llarga qo’shilganda –lar qo’shimchasi hurmat yoki boshqa ma’nolarni anglatar ekan. Ammo bunday qo’llanishni hamma nutqiy holatlarda ham bir xil qabul qilish. shoirlar bog’i qurilmalarida shunday ham qarashlilik anglashilib turgan bo’lsa-da. «O’zbek tili stilistikasi» darsligida shunday yozilgan: «uyushiq bo’laklarning qachon qaysi birini belgili. -ti. Misoldagi ularni. Yozuvchi Said Ahmad esa ular. ziyolilarning uyi. uning kitobi qurilmalarini men kitobim. Hammamiz mana shu tarzda hurmat bildirsak. uni mana bu misoldagidek ishlatish ham me’yorning. suhbatdoshlarini teletomoshabinlarga tanishtirayotganlarida bir kishiga nisbatan ham ular. balki nutqiy me’yorning buzilishiga olib keladi. tegishlilik bir qadar g’aliz ifoda etiladi. ularni universitetning xiyoboni. Qaratqich kelishigi nutqda ba’zan belgisiz qo’llaniladi. uyushiq bo’laklar tarkibida bu kelishikning o’rni alohida bo’lishi mumkin. Shunga ko’ra ularni stilistik neytral bo’lgan leksika deb ham ataydilar (A. me’yor sifatida belgilash to’g’ri bo’lmaydi. bular so’zlarini (hatto ula. qaysi birini belgisiz ishlatishni bilish kerak. binobarin mantiqning buzilganligi deb qaralishi kerak: Intellektual so’zlar umumiste’moldagi leksikaga xos b o’ l g a n l i k l a r i d a n . g’ayriodatiy bo’lishi mumkin. Shu talablar nuqtai nazaridan qaraganda qaratqich kelishigining -ning shakli adabiy tilimiz uchun me’yor sifatida qabul qilingan. -ni. u kitobi tarzida shakllantirish mumkin emas. tarixan ham shunday bo’lgan (A b d u r a h m o n o v Ђ. ularning turli variantlari va bu variantlarning vazifaviy uslublar doirasida qo’llanish chegarasiga. 36-bet). So’zlashuv uslubida ham bu buzilishlar sezilib turadi. Masalan: mening kitobim. yozug’im nedur m a n i m (O. ziyolilar uyi. -dы. Aksincha. Sababini so’raganimda. -ing shakllari sheva va lahjalar uchun xos bo’lib. Sh u k u r o v Sh. O’zbekiston televideniyesi ko’rsatuvlarida ayrim jurnalistlarimiz qo’shimchadagi bu noziklikni ba’zan payqamasdan. Uning . -nung. Navoiy ko’chasi. kamolingda sening tarzida inversiyaga uchrab qo’llanilishi ham shu uslub uchun me’yor sanaladi.Yoqubov). u k i sh i shunday deb javob bergan edilar (Nazm chorrahasida). Uchinchidan esa. ularning o’zaro va kelishiklar bilan sinonimiyasiga. har qanday janrda i sh l a t i l a v ye r a d i l a r va stilistik jihatdan chegaralanmagan b o’ l a d i l a r .Toshkent. -ding. «hurmat bildirishmoqdalar». Bu kelishikning badiiy uslubda ishlatilishi esa o’ziga xos tarzda kechadi. Samarqand universiteti. Universitet xiyoboni. Samarqandning universiteti. Ular grammatik-uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llangan. adabiy tilda ishlatilishi me’yorning buzilishi sanaladi.Shomaqsudov). me’yor sanalgan shakli boshqa bir uslubda g’aliz. Nega m ye n i m qulog’imda tun va kun / Boyqushlarning shumli tovshi baqirar (Cho’lpon).

1983. Ammo bu variant yozma nutq me’yoriga xos bo’lib. vazifasiga ko’ra ham bir-birlaridan jiddiy farqlanadi. o’zini butun tashabbusini. (ularning uch kishi ekanligini bildirishni –lar qo’shimchasi o’z zimmasiga oladi. Ya’ni ota bitta bo’lib. seksiyaning qo’mitasining. mavhum egalik ma’nosini anglatadigan – niki qo’shimchasi bilan sinonim munosabatga kirishadi: Samoviy va yerdagi bor narsa U n i n g d i r. Nutqda qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmasdan ishlatili-shini ham ijobiy hodisa sifatida qarab bo’lmaydi. «bo’sa» emish! O’zi bilmaydi-yu. Ikkala gap ham kimni ko’rganlik haqidagi so’roqqa javob bo’ladi. «bo’lmasa» deydi. Masalan. ayniqsa og’zaki nutqda hozir ham davom etmoqda. Ifoda etilayotgan fikr aniq va ravon. menga o’rgatganiga ko’yaman! Senga o’xshagan savodsizlar «bo’sa.ning. Salimning va Odilning otalari kelishdi. O’zbek tili stilistikasi – T. Kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: bo’sa-bo’lmasa. . ammo aynan ana shu -ni va –ning qo’shimchalarining farqlanishi natijasida ikki xil ma’no anglashiladi. ikkinchi misoldan esa boshqa bir kishini ko’rganlik tushuniladi. Birinchi misoldan direktorning o’zini. Salim va Odilning otalari keldi. Salim va Odilning otalari kelishdi ( –lar va –ish birgalikda uch kishi ekanligini yana ham asoslaydi). rejissyorimiz esa «gugurtning yerga tashamang» deydi. Eng ishonchli variant: Tohirning. mehnatkashlarni ko’plarni savodsizliklari.ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. bo’masa» deydi. Ђ. Shunday ekan yuqoridagi misolda kelishikning qo’llanishida nutqiy me’yor buzilgan.«labingdan bo’lsa olsam. payg’ambarning haqligining tanitadirgan kabi (K a r i m o v Ђ. gurgutnigurgutning. albatta!». tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va . Bu singari farqlamaslik tilimizda.Karimov kitobidagi misollarning tasdiqlashicha. Tohir va Salim bilan birga kelgan bo’lishi (birgina ota) yoki har uchala bolaning otasi kelgan bo’lishi mumkin» (Sh o m a q s u d o v A. Shu sababli ham ularni bir-birdan farqlamasdan qo’llashni me’yorning buzilishi deb tushunilsa to’g’ri bo’ladi. hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab. kecha va kunduzga jo bo’lgan bor narsa U n i n g d i r (Qur’oni Karim). Pojarni «gugurtni yerga tashlamang deydi. e. Qaratqich kelishigi ba’zan qarashlilik. Tildan foydalanishda esa ikki xillilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. va boshqalar. Nutq jarayonida ba’zan ularning farqlanmasligidan yozuvchi A. li . «Xizmatchisi savod maktabida o’qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz. nima uchun pojarni? Pojarni.Qahhor savodsiz bir san’atkor obrazini yaratishda yaxshi foydalangan. Aslida esa ular ma’nosiga ko’ra ham. 81. deganim u kishiga yoqmabdi. chiroyli-chiroylik. Bu kabi sinonimlik badiiy-tarixiy asarlar tilida uchrab tursa ham. Salim va Odilning otasi keldi gapini bir necha xil tushunish mumkin. Pojarningmi? Shoshma. Qanday chiroylik! Pojarnimi. Tohir va Salim bilan Odilning otasi keldi.bet)..) g) Tohir. Ular nafaqat so’z qo’llash. Qiyoslaylik: Direktorni kabinetida ko’rdim – Direktorning kabinetida ko’rdim. vazifa nuqtai nazaridan hozirgi tilimizning boshqa uslublari uchun me’yor hisoblanmaydi. Tohir. Variantlar qo’yidagicha bo’lishi mumkin: 1. pojarni-pojarning kabi. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi «bo’lsa». 34. Nutqiy vaziyat esa fikrning aniq reallashuviga ko’maklashadi. qo’shimchalarni (ni . shakarlab». Salim va Odilning otasi kelishdi (bunda – ish birgalikni ifodalovchi affiks ko’plik ma’nosini ham anglatadi. tushunarli bo’lishi uchun ham me’yorga ehtiyoj bor. shu bilan birga. hammaning ham hayron qoldirar. bu kamchilik avval ham bo’lgan: uzumni shirasi.konkretligiga salbiy ta’sir qiladi. Salimning va Odilning otasi keldi yoki b) Tohir.bet).) v) Tohir. Aslida gapda har uchala bolaning otasi kelganligi nazarda tutilayotgan bo’lishi kerak. Yuqordagi asar. . desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o’zicha bo’g’ilib. Unda: a) Tohirning. og’zaki nutqda ko’proq yuqoridagi variantlar qo’llanilishi mumkin. «bo’lsa» emas. tashlamang-tashamang.lik.

Tushum kelishigi qo’shimchasi -ni ning qo’llanish doirasi ancha keng bo’lgan. Ђ.Karimov uning –n shaklida va belgisiz ishlatilib kelinganligini ta’kidlash bilan birgalikda, bu qo’shimchani so’z tarkibida ortiqcha qo’llash (Matbuot yoshlarni tarbiyalashda katta o’ r i n n i tutadilar), jo’nalish kelishigi (O’z a k a s i n i i sh l a m a s a ham 48 mehnat kuni yozg’an), chiqish kelishigi (Y o’ l l a r i n g i z n i adashmangiz), o’rin-payt kelishigi (Rahmat aka m u s o b a q a n i yutib chiqdi) va qaratqich kelishigi (T a sh k i l o t i m i z n i sifat tomoni) vazifalarida ishlatish 20-30- yillar tili uchun xos xususiyat bo’lganligini ko’rsatib o’tgan (Ђ.Karimov. Yuqoridagi asar, 34-35-betlar). Hozirgi adabiy tilimiz materiallari tushum kelishigini qo’llashdagi bu nomuvofiqliklar barham topib, ba’zi hollarda qaratqich kelishigi bilan farqlanmasdan ishlatilayotganligini e’tiborga olmaganda, – ni shaklida me’yorlashganini kuzatamiz. Vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan qaraganda uning – (i)n shakli adabiy asar tilida me’yorlashgan va qo’llanishi badiiyat talabiga ko’ra nihoyatda faol : Erka malak achchig’lanmam senga / Uchirsang-da ko’kka yurak k u- l i n / Achchig’lanmam senga nozli qo’yosh, / Yondirsang-da umidimning g u l i n (Fitrat). Qolgan uslublarda adabiy me’yorlashgan shaklda, masalan so’zlashuv uslubida ba’zan non yedim, miltiq otdim kabi belgisiz qo’llaniladi. Bu kelishik belgili-belgisiz qo’llanishining o’zbek tilida shunday me’yoriy holatlari vujudga kelganki, ularning birini ikkinchisi bilan mazmun manfaati nuqtai nazaridan mutlaqo aralashtirib bo’lmaydi. Masalan, non yedim – nonni yedim, ot mindim – otni mindim, kitob o’qidim – kitobni o’qidim tarzida baravar ishlatilaverishi mumkin bo’lgani holda, qo’l qo’ydi – qo’lni qo’ydi, bola ko’rdi – bolani ko’rdi, ot qo’ydi – otni qo’ydi, miltiq otdi – miltiqni otdi birikmalarini bir-biridan farqlash kerak. Ularning har ikkla ko’rinishi ham tilda o’z holicha me’yorlashgan va boshqa-boshqa mazmunlarga ega. Bu haqda R.Qo’ng’urov shunday degan edi : «Tushum kelishigidagi so’z o’zi aloqaga kirishgan so’z bilan shunday zich bog’lanadiki, hatto ba’zan ular ana shu fe’llar sostaviga singib ketganga o’xshaydi. Ko’pincha esa ular o’zini boshqargan fe’l bilan tamoman birikib ketadilar va ular o’rtasidagi sintaktik aloqa yo’qoladi (ya’ni bola ko’rdi, qo’l qo’ydi kabi turg’un birikma holiga keladi – S.K.). Natijada birikma yagona qo’shma so’zga aylanadi. Bu birikma yagona qo’shma so’zga aylangandan keyin ularning umumiy ma’nosi sifatida boshqa ma’no kelib chiqadi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Samarqand, 1975, 79-bet). -ni o’rnida –mi ning qo’llanishi adabiy til me’yorining buzilishi va shevachilik deb baholanishi kerak : Top… top…topberasizlar-a d u b u l g’ a m m i ? (M.Mansurov). Sh o i r r i kitobi; yemasang, z a h a r r i ye misollaridagi –ri xususida ham shu gaplarni aytish to’g’ri bo’ladi. Tushum kelishigining o’rin-payt, jo’nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo’nalish kelishigining qo’llanishi, eshakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo’lgan holda, poyezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so’zlovchining o’zi boshqargan, jo’nalish kelishigi qo’llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo’lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o’rtasida sinonimiya deb tushunish to’g’ri bo’ladimi yoki ikki xil me’yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan yeng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan

bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko’rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me’yoriy holat sifatida e’tirof etish mumkin. Mana bu misolni esa tushunish oson bo’lmadi: Ayniqsa shunisi turib- turib alam qilardiki, b a g’ r i d a g i l a r n i hamdardlashadigan kishisi yo’q edi (Sharq yulduzi,1986,8). Muallif ko’nglida bor gaplarni dardlashadigan kishisi yo’q edi, demoqchidir. Jo’nalish kelishigi qo’shimchasi– ga o’zbek tilida -ka, -qa, -g’a, -a, -na singari bir qator fonetik va lahjaviy ko’rinishlarga ega. Ularning qo’llanilishi vazifaviy uslublar me’yori jihatidan farqlanadi. -ga, -ka, -qa adabiy tilning yozma va og’zaki shakllarida, -g’a, -a, -na esa badiiy uslubda ishlatiladi: ukamga, maktabga / maktapka, qishloqqa, tufrog’ima, yo’lingg’a, ustina kabi. -ga ning tomon, sari ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me’yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a, borgin do’stginam (O. Matjon). Ђ. Karimov bu kelishikning tushum kelishigi (Har t o m o n g a tomosha qildi), chiqish kelishigi (Dunyoning b u z i l i sh i g a darak bergan), o’rin-payt kelishigi (...k o l x o z l a r g’ a chopiq sifatsiz o’tayotir), o’rnida qo’llanish hollarini ta’kidlab o’tgan (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 37-bet). Hozirgi tilimiz uchun bu holatlar me’yor sanalmaydi. Vaqt o’tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o’rtasidagi ma’noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o’ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog’idagi biron-bir bo’limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o’qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me’yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so’zlari bir-biridan farq qilganligi tufayli, -ga va -da o’rtasidagi sinonimiya ham o’ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g’alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko’rsatishga xizmat qilayapti, xolos. Shu o’rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. So’zlashuv va badiiy uslublarda uning belgisiz qo’llanishiga me’yor sifatida qaraymiz: maktab bordingmi (ammo uy bordingmi emas). M a k t a b b o r d i k, og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Oripov). Ammo mana bu misoldagi jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishini me’yor deb bo’lmaydi: Qizil sarbon bir d a l a l a r i m qaradi, bir m ye n qaradi (T. Murod). Chiqish kelishigi qo’shimchasi 20-30 - yillardayoq -dan tarzida me’yorlasha boshlaganini Ђ. Karimov ko’rsatib o’tgan. Uning olim keltirgan O’ z l a r i d a n gapirtirish lozim, O’qituvchilar ikki oylik o t p u s k a d a n ancha dam oladilar, T u p r o q d a n qarasam, bir necha ilonlarning izi bor (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 39-b.) misollaridagi tushum, o’rin, jo’nalish kelishigi vazifasida qo’llanishlar hozirgi adabiy tilimiz uchun xos emas. Bu kelishikning -din shakli hozirgi paytda faqat badiiy uslubda me’yorlashgan. Vatan s ye v m a k d i n ortiq /Menga olamda shior bo’lmas (E. Vohidov). O’rin-payt kelishigi ham ish-harakatning bajarilish o’rni va paytini bildiruvchi vosita sifatida tilimizda uzoq davrlardan beri o’z vazifasini bajarib kelmoqda. Ђ. Karimovning qayd qilishicha, XX asrning boshlarida uni qo’llashda hozirgidan farq qiluvchi tomonlari bo’lgan : tushib qolish (eski sh a h a r hunarmand juda ko’p edi), kerak bo’lmaganda ishlatish (U vaqtda bobongiz ham h a yo t d a edilar), jo’nalish (K o’ z d a ko’rsatib), chiqish kelishigi (masalalalar yu z a s i d a muzokaralar bo’ldi) o’rinda (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 40-b.) qo’llash kabi. Hozirda esa bu qo’llanishlar adabiy til uchun me’yor emas.

«O’zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko’makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o’tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e’lon qildi – r a d i o o r q a l i e’lon qildi- r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og’zaki nutqdagi e’tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. Mana bu misolda esa -da va -dan munosabatlarini va farqlarini anglash yana ham qiyin: X o l a m n i k i d a n qolgan ro’molimni olib kelaman deb bu yoqqa chiqqan edi (A.Majidiy). «Xolamnikida qolgan ro’molim»mi yoki «Xolamnikidan olib kelaman» mi? Birinchisi to’g’ri bo’lsa, -dan ning ishlatilishi noto’g’ri, ikkinchi fikr nazarda tutilgan bo’lsa, so’zlarning joylashish tartibi boshqacha bo’lishi lozim edi. Ilmiy adabiyotlarda egalik qo’shimchalari -(i)m, -(i)ng, -i, -(s)i,-(i)miz, -(i)ngiz ekanligi ko’rsatilib, ularning variantlari ko’p emasligi aytiladi. Variantlarning ozligi esa ularning tilda me’yorlashishini osonlashtiradi. Bu o’rinda bizning maktab, sizning uy singari birikmalarda ham -ning tufayli anglashiladigan egalik mavjudligini e’tirof etgan holda, morfologik me’yor buzilganligini aytib o’tish lozim. Albatta, bu nutqiy, masalan, poetik talab bilan bo’ladi va uslubiy g’alizlik hisoblanmaydi. Vatanim manim, maktabing sening, uying sening birikmalari to’g’risida ham shu gapni aytish mumkin. Bu yerda ham poetik matn talabi bilan aniqlovchi-aniqlanmish o’zaro o’rin almashadi. So’zlarda ba’zan P shaxsda egalik va ko’plik qo’shimchalari yonma-yon keladi : kitoblaring, kitoblaringiz kabi. Og’zaki nutqda ba’zan kitobinglar so’zi ham quloqqa chalinib qoladi. Bu yerda ko’plik ma’nosini berayaptimi yoki hurmat ma’nosinimi? Odatda hurmat ma’nosi insonlarga nisbatan bildiriladi : opalarim – opamlar, onalarim – onamlar, tog’alarim – tog’amlar misollaridagi birinchi so’zdagi -lar ko’plik, ikkinchisidagi esa hurmat ma’nosini anglatmoqda. Buning ustiga hurmat so’zlovchining o’zidan yoshi kattalarga nisbatan ekanligi ham sezilib turadi. Yana qiyoslashda davom etamiz : ukalarim – ukamlar, singillarim – singlimlar, jiyanlarim – jiyanimlar misollaridagi ikkinchi so’zlarda qo’shimchalarning joylashishi g’alizroq va ular nutqda hurmatni bildirish maqsadida shu tarzda qo’llanilmaydi. Nutqda ularga nisbatan erkalash ma’qul ko’rinadi va mehribonlikni ifodalashning maxsus vositalari bor. Masalan: ukajonlarim, singiljonlarim, jiyanjonlarim kabi. Shunday ekan, singlinglar, jiyaninglar, kitobinglar, maktabinglar deb ishlatish maqsadga muvofiq emas. «O’zbek tili grammatikasi»da aytilgan mana bu fikr ham mulohazaning to’g’riligini tasdiqlaydi : «Asli hurmat formasi egalik affiksi tarkibidagi son ko’rsatkichini o’z o’rnidan ortga tomon siljitish natijasida yuzaga kelgan deb izohlash mumkin : avval egalik affiksining ikkinchi qismi holatida bo’lib, keyin esa egalik affiksining har ikki qismidan so’ng qo’shiluvchi affiks holatiga o’tgan» (O’zbek tili grammatikasi, 1 tom, 188-bet) O’zbek tilida morfologik ko’rsatkichlar orasida –cha, -gina, -choq, - chak, -chiq, -loq, -jon, -xon singari subyektiv baho shakllari ham mavjud bo’lib, ular «asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan hodisadir. Badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu formalarni ham og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan elementlar sifatida qarash ma’qul» (Sh o m a q s u d o v A. va boshq. O’zbek tili stilistikasi, 103-bet) Shunday ekan, ularni boshqa vazifaviy uslublarda me’yor sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Prof. Yo.Tojiyevning «O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so’z turkumi doirasidagi me’yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina –chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, -boz, -paz, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -parvar, -do’z, -bon, -xon, -parast kabi qo’shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so’zlar qo’shilganda me’yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko’rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi –

shundan/shunlardan. ser-. sifat so’z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me’yorlashganligini ayta olamiz. ularning sonlarga qo’shilishida o’z me’yorlari bo’lib. keyingi yuz yillikda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lgan emas. Masalan. Qolgan holatlarda me’yor buziladi. bundan/bunlardan. onda/onlarda. Q o’ n g’ u r o v R. 12-62betlar). sifat yasovchi qo’shimchalarning asosiy qismi umumiste’moldagi birliklar bo’lib. Misollar tahlilidan kelib chiqib. 1 tom. -larcha. bu. onlarni. ilmiy . -simon. -luq. -omuz. Oltilab. bunda/bunlarda. -iv. mantichi – mantipaz. -ov. -larcha. 1 tom. O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. O’zbek tilining morfem lug’ati. -ik. 327-bet). 428-429-betlar). serbargli – serbarglik. Ayniqsa so’zlashuv nutqida otlarga qo’shilib. to’rt. -on. ana shu me’yoriy holatlarni bir-biriga aralashtirmaslik lozim bo’ladi. serzardali – serzardalik. no. olti. Chunki bir dan o’n gacha bo’lgan sonlarda aniqlik kuchli bo’lib. million kabi yirik miqdordagi sonlarga qo’shiladi (O’zbek tili grammatikasi. ba-. Faqat u. shunda. xosliklarni keltirib chiqaradi. bandli – bandlik. Uning boshqa sonlarga qo’shilishi me’yorning buzilishi sanaladi. me’yor sanalgan on – oning (onlarning.somsapaz. 1992. ularning biri o’rnida ikkinchisining qo’llanilishi ayrim uslubiy chegaralanishlarni. Binobarin. -parvar. shuni/shunlarni. 53-54-betlar). qasidachi – qasidago’y. Masalan. o’n birtacha. o’n birlab. bunda. oltitacha. faqat birlikda qo’llanadigan bunga.Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» asariga tayanib aytish mumkinki. vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me’yorlashgan. Masalan. Lekin sonlarning ma’no va grammatik jihatdan farqlashga xizmat qiladigan –ta. .ala. – Toshkent. sifat yasaydigan –li va turli so’z turkumlariga qo’shilib ot yasaydigan –lik qo’shimchasini birbiridan farqlaymiz : aytarli – aytarlik. 324-bet). Badiiy uslubda esa –lik qo’shimchasining –liq. muni/munlarni. Sonlar o’zbek tilida ozchilikni tashkil qiladi (ular 23 ta). etikchi – etikdo’z kabilar (T o j i ye v Yo. barcha uslublarda ishlatilsa-da. shu ko’rsatish olmoshlarining tarkibida asrimiz boshlarida bitta –n tovushi orttirilib. Shuning uchun ham bu sonlarning morfologik me’yori xususida so’z yuritish oson kechadi. maslahatchi – maslahatgo’y. uch.. bunda. shunga. deyarli – deyarlik. – Toshkent. -iy. Bir soniga qo’shilganda esa sonlik doirasida chiqib. Shu o’rinda yana bir holatga e’tiborni qaratish zaruriyati bor. 1977. -tacha qo’shimchalari ham odatda o’n dan boshlab yuz. sallali – sallalik. -gan. -parast. buni/bunlarni. -lug’ kabi variantlari ajralib turadi (K a r i m o v S. oni). Olmoshlarning qo’llanilishi barcha vazifaviy uslublarga xos. mundan/ munlardan so’zlarining ko’plikni ifodalovchi hamda mu bilan boshlanuvchi shakllari hozirgi adabiy tilimizda tamoman qo’llanmasligini. Sanoq sonlarga qo’shiladigan va chamani bildiradigan –lab. besh. – Samarqand.. -(i)nchi kabi maxsus shakl yasovchi qo’shimchalar mavjudki. shundan shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz. yetti sonlariga qo’shiladi va jamlik ma’nosini bildiradi. munda/munlarda. Ularda faqat qo’llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim. –ov qo’shimchasi ikki. olmoshga o’tadi (Bu haqda yana qarang : O’zbek tili grammatikasi. -viy. bun – buning/bunlarning. bunga/bunlarga. farzandli – farzandlik. -ta va –(i)nchi qo’shimchalari o’zbek tilidagi barcha sonlarga qo’shiladi va bu me’yor sanaladi. -al. -shunos affikslarining ilmiy. mun – muning/munlarning. -mand. -lig’. -lab. munga/munlarga.lar adabiy tilda so’zlashuvchilar nutqida. shunga/shunlarga. shunda/shunlarda. 1987. –ala qo’shimchasi ham 2 dan 7 gacha bo’lgan sonlarga qo’shiladi. shun– shuning/shunlarning. Vaholanki ularning vazifalari va anglatgan ma’nolari xususida har bir misol asosida batafsil gapirish mumkin (Ђ u l o m o v A. Olmoshlar me’yoriga kelganda Ђ. haftali – haftalik kabi. O’zbek tilining badiiy uslubi. ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha faolligi seziladi. dastali – dastalik. T i x o n o v A. jamlash ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi. -dor. oltilarcha. onga/onlarga. Shu bilan birga. umumiylik. ondan/onlardan. shirali – shiralik. -kor. o’n birlarcha deyish o’zbek tilida odat emas. jildli – jildlik. ming.

so’zlardagi ma’no ikki xil: o’tkazmoq . Ilmiy uslubda biz so’zi kamtarlik ifodasi sifatida me’yor sanalsa. jim… Eshitiladi!! K i m yo . qizimga rahm qiling. uning ishtirokidagi so’zga qo’shiladigan qo’shimchaning ham farqlanishiga olib kelgan.Ma.N. biz unga qo’shilamiz (R. shu o’rinda olmoshni qo’llashdagi grammatik me’yorning ataylab buzilishi badiiy adabiyot tilida kuchli uslubiy vositaga aylanishi mumkin. K. balki so’z o’zagidagi ma’nolar bilan bog’liq. Ketkazmoq. ertaga xotinim o’ldi. o’tkazmoq-o’tkarmoq. chiqazmoq-chiqarmoq. A. – Bilib qo’y. Bu o’rinda biz ishning hajmini hisobga olib. binobarin. o’zini katta olish ma’nosida me’yor sanaladi : .Kojina morfologik sinonimlarning hammasini stilistik sinonim sifatida qarash mumkin emas demoqchi bo’lsa. Shu o’rinda –kaz. Yetti uxlab tushiga kirmagan kunlarni ko’radimi endi sho’rlik qizim… H o j i. amir. Chunki ular bu yerda ham bir xil grammatik vazifani bajarmoqda. o’tqazmoq . Jon otasi.uslubda men o’rnida biz ishlatiladi va u kamtarlik alomati sanaladi : Zero. Ђulomov. Ovozingizni ko’tarmang. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen (O.Qo’ng’urov). me’yorning buzilishiga olib keladi. ayniqsa so’zlashuv jarayonida o’zaro farqlanmaydigan -kaz va -qaz qo’shimchalarini olib ko’raylik. Shu o’rinda bir misol xarakterli hisoblanadi. aylanay xotin!. o’tirtirish/o’tirg’izish (o’ qattiq. so’zlashuv va badiiy uslubda maqtanchoqlik. Tixonov. ayrim fe’l ko’rsatkichlari misolida me’yoriy buzilishlarning yuz berishini va buning nutqda salbiy natijalarga olib kelishi mumkinligini ko’rsatib o’tamiz. ich. bitkazmoq deyilish mumkin bo’lgan holda ketqazmoq. til orqa) harakatlari bilan bog’liq holda yuzaga kelgandir.dedi va kuldi. Tahlilni davom ettiramiz. Ana shuning uchun ham ularni farqlamasdan ishlatish ma’noning. . u aslida misgar) qo’shimchasini ham eslashga to’g’ri keladi.elektr simlarini o’tkazmoq. -qar (ammo bu miskar so’zidagi -kar emas. til oldi). Bu qo’shimchalar bir so’z o’zagiga qo’shilishi ham mumkin: o’tkaz-o’tqaz kabi. Masalan. O’ tovushining ikki xil talaffuzi nafaqat ma’noning. deb gap tarqataman. ajalidan besh kun burun o’ldirmang! H o j i. fe’lning orttirma darajasini ko’rsatuvchi birliklar sifatida talqin qilinadi. A. hatto bir so’z misolida bir uslub uchun me’yor hisoblangan holat ikkinchi bir uslubga mos kelmaydi. Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» da ham ular -gaz qo’shimchasining variantlari. Nutqda.daraxt ko’chatlarini o’tqazmoq. har bir fikrimiz isboti uchun badiiy adabiyotdan ko’plab misollar keltirishga harakat qildik yoki M. Ammo ular bu vazifani alohida . -qaz qo’shimchalarining bir ko’rinishi sifatidagi -kar.. Yosh narsani sil qilib. Me’yorning. agar biror narsa payqab qolsam.Yashinning «Nurxon» pyesasida hamisha xotinini senlab gapiradigan Hoji bir o’rinda uni sizlaydi va bu usulni nutqiy vaziyatdagi holat va kayfiyatni ifoda etishning favqulodda kuchli quroliga aylantiradi: K i m yo. bitqazmoq deyish me’yorning buzilishi sanaladi. Haqiqatdan ham shunday.Yoqubov). shu bilan birga. qutqazmoq-qutqarmoq . indinga to’y. Ayni paytda. Bu ikki xillik aslida -gaz qo’shimchasining yuqoridagi variantlari bilan emas. Jim!! …Gap bitta. bu haqda birovga og’zingizni ocha ko’rmang! Shu kundan boshlab xotinim kasal.alohida olingan so’zlarda bajaradi. Ammo bu yuqoridagi fikrni inkor qilmaydi. «O’zbek tili grammatikasi» ning fe’lga bag’ishlangan qismida ham. R. Omonimlik holatni yuzaga keltirgan o’t so’zi birinchi holatda o’tish (o’ yumshoq. Yirik so’z turkumlaridan sanaladigan fe’lning qo’llanishida me’yoriy holatlarni belgilash katta tadqiqotlarni talab qiladi. xolos. Ko’rinadiki. Chunki lug’atlarda bitkazmoq-bitkarmoq. deb ovoza qilish ham qo’limdan keladi! Uqdingizmi.

Bu hol ayniqsa chiqarmoq va qutqarmoq so’zlarida yaqqol seziladi. 1981. Ammo ularning qo’llanilishida aylanmoq – aylashmoq. joylanmoq . sizlashmoq. Ikkinchisi birgalik darajadagi fe’l hosil qiladi: yordamlashmoq. Bu narsa uni –kaz /-qazning dialektal variantini sifatida tushunishimizga asos bo’ldi.. Endi bir necha og’iz so’z -lan va -lash qo’shimchalari xususida.loylashmoq. Ammo. foydalanmoq. ishqalanmoq – ishqalashmoq. 1 tom. B ye g m a t o v E.(i)n. ruhsizlanmoq ruhsizlashmoq. qo’shilmoq va boshqalar.. So’zlarning ana shu shakllari imlo lug’atlarda o’z ifodasini topgan va ularda o’zlik nisbatda qo’llanilayotgan –lan/-lash qo’shimchalarini sinonimlar sifatida qarash. 445-446-bet). razillanmoq . tezlanmoq – tezlashmoq.). maqtanmoq. O’qituvchi. Q o’ n g’ u r o v R. siyqalanmoq . sekinlanmoq sekinlashmoq. achchiqlanmoq – achchiqlashmoq. soddalanmoq . Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko’rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq. 1968). zichlanmoq . moyillanmoq .). Ular aslida . rozilashmoq. Chunki ularni yuqoridagiday tarzda ishlatish mumkin bo’lgani holda ketkarmoq.juftlashmoq. uzoqlanmoq – uzoqlashmoq. ker – kerish kabi» deyilgan (O’zbek tili grammatikasi.siyqalashmoq. loylanmoq . 427 -b. moslanmoq . la+sh shaklida bo’lib. gaplashmoq. o’tkarmoq deb ishlatish joiz emas. ulanmoq – ulashmoq. juftlanmoq .. Shu sababli ular lug’atlarda ham aks etmagan. . me’yor butunlay buziladi. 1976. chiqarmoq ni 14 marta qo’llagani holda.razillashmoq. Masalan.sog’lomlashmoq. qutqazmoq va chiqazmoq so’zlarini qo’llagan emas (Q o’ n g’ u r o v.jarangsizlashmoq. ochliklarni o’ t k a r d i n g i z (N. xastalanmoq – xastalashmoq. Bir-ikkita fe’ldagina o’zlik daraja formasining . uvoqlanmoq – uvoqlashmoq. sog’lomlanmoq . -kar/-qar qo’shimchasi ayrim so’zlar misolida tilimizda –kaz/-qaz ga nisbatan turg’unlashib va faollashib bormoqda: Onadek tug’ma azoblarni. takomillanmoq – takomillashmoq. ko’maklashmoq so’zlarida esa mazkur qo’shimchalarning o’rnini almashtirish ham mumkin emas. jarangsizlanmoq . yovuzlanmoq . bunday qo’llanishlarni me’yoriy holat sifatida anglash mumkin. dadillanmoq – dadillashmoq. suyuqlanmoq suyuqlashmoq. shodlanmoq. oydinlanmoq . vahshiylanmoq – vahshiylashmoq. xoslanmoq – xoslashmoq.la+n. rivojlanmoq hamda qudalashmoq. muvofiqlanmoq . otlandi. Ammo bu qo’shimcha haqida nomi yuqorida tilga olingan ikki adabiyotda ham hyech narsa deyilmagan.moyillashmoq.moslashmoq.oydinlashmoq. Ayni paytda yana bir narsani ta’kidlab qo’yish lozimki. yengillanmoq – yengillashmoq.ularning o’zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti.taranglashmoq.jipslashmoq. «O’zbek tili grammatikasi»da «O’zlik daraja formasi asosan .. 210 va 259-b.muvofiqlashmoq. Qobul).loyqalashmoq. tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq.yovuzlashmoq. T i x o n o v A. Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. O’zbek tili morfem lug’ati. loyqalanmoq . Zulfiya «Asarlar» to’plamining II tomligida qutqarmoq ni 7 marta.zichlashmoq. Agar shunday qilinsa. ravshanlanmoq . Gavdalanmoq.(i)l affiksi yordamida obyektli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq. tetiklanmoq . Misollar tahlili bu qo’shimchaning hamma vaqt ham -kaz va –qaz ning o’rnini bosa olmasligini ko’rsatadi. K a r i m o v S. fe’l hosil qiladi va odatda o’zlik darajada bo’ladi: shodlandi. binobarin. yutkarmoq. butunlanmoq – butunlashmoq. bu o’rinda gap butunlay boshqa masalada . taranglanmoq . R. xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi. sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki.tetiklashmoq.joylash.soddalashmoq.kabi variantlar mavjud (I b r o h i m o v S. birinchisi sifat va sonlarga qo’shilib. O’zbek tilining chappa lug’ati – Samarqand. tinglandi kabi.ravshanlashmoq. jipslanmoq .joylashmoq. O’zbek tilining imlo lug’ati – Toshkent: FAN.-Toshkent.. A h m ye d o v A. Chunki so’zlarning ma’nosidagi va fe’llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi. xayrlashmoq singari (Ђ u l o m o v A. va boshq . ularda yuqoridagi qo’shimchalarni o’zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo’lmaydi. ba’zan .(i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla . tartiblanmoq – tartiblashmoq.

bahodirona – bahodirlarcha. odilona. ig’vogarona. go’dakchasiga. mastona – mastcha. Faqatgina shu narsani ta’kidlash zarur bo’ladiki. . devkorona. Chunonchi fors-tojik tilidan kirib kelgan –ona qo’shimchasining ishlatilishi misolida ana shu masala mavjud. muloyimchasiga. riyokorona. pahlavonona – pahlavonlarcha. Shunga qaramasdan. bu so’zlarning deyarlik barchasiga. Chunki bu ham tilimizning nutq jarayonidagi imkoniyatlarini ko’rsatishga xizmat qilishi tabiiy. Bunda har ikkala qo’shimcha o’zlik nisbati ma’nosini beradi. tajavvuzkorona – tajavvuzkorlarcha. «Ravishning asosiy belgisi uning o’zgarmasligidir. dadilchasiga. zolimona – zolimlarcha. 528bet). faqirona – faqirlarcha. oshkorona. johilchasiga. takabburona. zohidona. birodarona – birodarlarcha. muzaffarona. zaifchasiga. firibgar – firibgarlarcha – firibgarchasiga. Mas. Dabdurustdan qaraganda shundayligi ham to’g’ri. albatta. -chasiga qo’shimchalarining qo’shilishini o’zbek tili va imlo va morfem lug’atlarida uchratmadik. Bu gapdagi –lan da majhullik ham bor. 1 tom. g’olibona. ayrim misollar yordamida ravish so’z turkumiga oid so’zlarda ham me’yor muammolari mavjudligini kuzatish mumkin. jinoyatkorona. hyech qanday so’z o’zgartuvchi affiks olmaydi» (O’zbek tili grammatikasi. birikma hosil qilganda. iblisona – iblischasiga – iblislarcha. Bu qo’shimchaning o’zbek tilidagi –lar va –chasiga qo’shimchalariga teng kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd qilib o’tilgan (O’zbek tili grammatikasi. jasurona. Misollarga murojaat qilamiz: ayyorona – ayyorlarcha – ayyorcha . qahramonona – qahramonlarcha – qahramonchasiga kabi variantlar tilimizda yashab kelayotganligi imlo lug’atlarda qayd etilgan. beadabona – beadablarcha. faqatgina oshkor va g’oyib so’zlarini istisno qilgan holda.-lan/-lash qo’shimchalari masalasida uchinchi bir nozik jihatga ham e’tibor qilishga to’g’ri keladi : tekislanmoq – tekislashmoq so’zlarini olib qaraylik: yer tekislandi.. razilona. Buning sabablari bor. ehtiyotkorona.deyiladi «O’zbek tili grammatikasi»da.. sitamkorona. ma’sumona. do’stona – do’stlarcha – do’stchasiga. garchi grammatik jihatdan qo’pol xato hisoblanmasa-da. turg’unlashishini osonlashtiradi. muloyimona. ojizona. o’z formasini o’zgartirmaydi. xoloskorona. Ammo u belgilanishi lozim. ularning nutq jarayonidagi me’yorlashishini. yer tekislashdi gaplarida yer o’zo’zidan tekis bo’lib borgan yoki tekis bo’lib qolgan ma’nolari anglashiladi. kamtarona. ma’yusona. muhibchasiga. Ammo qator misollarni tahlil qilib. mardona – mardlarcha – mardchasiga.. nisbat ham o’zgaradi. betarafchasiga. donishmandona. misollar tahlilida bu uch qo’shimcha sinonimiyasida nutqiy me’yor asosiy o’ringa chiqishi ma’lum bo’lib qoladi. g’oyibona. -larcha qo’shimchasini qo’shish to’g’ri bo’ladi va ularning ishlatilishini me’yor hisoblash mumkin. Yerni tekislashdi gapida ma’no ham. xolisona. isyonkorona. Shunday ekan bu qo’shimchalarning me’yoriylik darajasini belgilash ancha qiyin kechadi. lutfkorona. biz nutqimizda so’zlarni.ayyorchasiga. Lekin –chasiga qo’shimchasi haqida bu gapni aytish hamma vaqt ham to’g’ri emasday ko’rinadi. degan xulosa kelib chiqmaydi. Ammo adibona. makkorona. botirona – botirlarcha – botirchasiga. Demak bu o’rindagi tekislashmoq ni birinchi gapdagi tekislashmoq bilan bir narsa deb bo’lmaydi. xoinona – xoinlarcha. xiyonatkorona. betarafona. dilbarona. johilona. namoyishkorona. badbaxtchasiga. Ravishlardagi ana shu o’zgarmaslik uning qo’llanishidagi uslubiy xilma-xillik bo’lishini chegaralaydi.ya’ni ravish biror so’z bilan bog’lanib. O’zbek tilida ravishlar uslubiyati va me’yori haqida olimlarimiz haligacha o’z mulohazalarini bildirishgan emas. til faktlarini me’yor prizmasidan o’tkaza boshlagandan so’ng bu qarashning ayrim izohtalab o’rinlari ham ma’lum bo’lib qoladi. Bundan ana shu so’zlar doirasida ular sinonim emas ekan. go’dakona – go’daklarcha – go’dakchasiga. san’atkorona. mutakabburona. 532-bet). majnunona. Boshqacha aytganda. Yana bir jihatga e’tibor beraylik – yer tekislandi. mag’rurona – mag’rurlarcha. dilovarona. badbaxtona. Shu bilan birga. mag’rurona – mag’rurchasiga. tashabbuskorona. mohirona – mohirlarcha – mohirchasiga. mug’ombirona. zaifona. g’aribona kabi so’zlarga –larcha. fidokorona. payg’ambarona. 1 tom. oqilona.

nome’yoriy holatlarni bartaraf etish yo’llarini izlashi va piravordida ilmiy asoslangan ma’qul variantlarni amalda qo’llashi va boshqalarga tavsiya etishi zarur bo’ladi. Bo’lajak mutaxassis sifatida filolog talabalar bu muammolarni ilg’ab borishi. Shunday qilib. Mas. 6-ma’ruza: S i n t a k t i k m ye ‘ yo r R ye j a: 1. Ularning me’yoriy holatlarini belgilashda xuddi boshqa so’z turkumlarida bo’lgani singari.: dehqonchasiga. sitamkorchasiga. binobarin. yuqorida bildirilgan mulohazalardan xulosa qilishimiz mumkinki. . tilimiz morfologik shakllarining so’zlardagi yasalish. matn . Ayrim holatlarda ba’zi shaxslar va badiiy adabiyot tilida qo’llanganda ham ularni ommalashgan. namoyishkorchasiga. xolischasiga. olimchasiga. g’oyibchasiga. shakl hosil qilish va o’zaro grammatik munosabatlarga kirishish imkoniyatining kengligi tabiiy ravishda ayrim me’yoriy muammolarni ham keltirib chiqaradi. ojizchasiga. tajavvuzkorchasiga. me’yorlashgan deb aytish qiyin. chegaralangan tarzda bo’lsa-da. muzaffarchasiga. ma’yuschasiga. xoinchasiga. oqilchasiga.nutqiy jarayon hal qiluvchi vazifani o’taydi. Bu qo’shimchalarning ishlatilishida ba’zan yuqorida aytilganlarning aksini ko’rish ham mumkin. Ma’lum bo’ladiki. g’aribchasiga tarzida qo’llashga odatlangan emasmiz. Sintaktik me’yor tushunchasi. oshkorchasiga. razilchasiga.mas’umchasiga. ravishlar me’yori haqida ham so’z yuritish mumkin. ularni tahlil qilishi. dehqonlarcha tarzida tilimizda faol ishlatilishi bilan birga dehqonona deyish me’yorlashgan emas.

Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq. deb hisoblaylik. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. janjal boshlagan Turdali. avzoyi buzilmoq. binobarin. adi-badi aytishmoq. Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. adabini yemoq. gapda so’z tartibi. . asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi. bildim dedim tutildim. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. 5. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda. so’zlashuv uslublarida me’yor. Mas. amalga oshirmoq. Bu xususiyat. Poetik sintaksis. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. Ilmiy. 6. it hansirarkan.deydi A. grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. 3. . Gap qurilishining sintaktik me’yori. So’z birikmalarida. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. Inversiya. Badiiy matnda sintaktik me’yor. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. me’yorning muntazamligini taqozo qiladi.2. ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi.. avvalo. Uslublar va gap qurilishi. Shuningdek. 7. ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib. «Odatda. Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. avjiga minmoq. Nasr va nazmiy matn va me’yor. asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi.Mamatov. 266267-betlar). – Toshkent. 4. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi.E. ayron ichgan tutildi. Inversiya. To’g’ri tartib. 1991.

muomalada ommalashmasdan. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Binobarin. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. Mabodo qabul qilinib. do’stga ishonch. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. Kamol). Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. -g’a. Yana: Qarshingda turibdi u mr i m bir kuni (J. kitob o’qimoq. mol boqmoq. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. Shuni ham aytish kerakki. Ayni paytda. . qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi.nung. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. . Masalan. qaratqich kelishigining –(i) m.Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. moslashuvli shakllari mavjud. . Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. kitob varag’i. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. aqlli odam. Tildagi tejamkorlik. g’isht devor kabi. paxta termoq kabi. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. .n. juda g’ayratli ayol. g’ayratli yigit kabi. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. Demak. masalan tushum kelishigining – i (n). Oripov). kulgili holat. xo’jalikka rahbar. kino ko’rmoq. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. me’yor buziladi. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. o’ta aqlli odam. oilaga bosh kabi. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. 1975. chilvir belbog’. jo’nalish kelishigining – a. qora ko’zli bola. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. 1 tom – Toshkent. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. zar do’ppi. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. orden lentasi. ommalashsa. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. movut chakmon.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. Agar tavsiya etilgan. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. Xudoyberdiyeva). movut (material)dan yasalgan chakmon. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. sigir sog’moq. jigar rangli sumka. 36-bet). -qa. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. qora ko’z bola. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. boshqaruvli. chiqish kelishigining – dan. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. nihoyatda kuchli shamol singari. -na. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. sinf jurnali. zardan tikilgan do’ppi. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. rangni emas.

uning ukasi. bo’yicha. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy xususiyati: Filol. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. 17-bet). Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. . Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz.avtoref. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (Ђ.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. deyish mumkin bo’lgan holda. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. bilan. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. bo’ylab.fan. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. . tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). albatta. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. tufayli. qahqaha bilan to’ldi). – Samarqand. osha. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar.Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. qadar kabi . Ular bizning uy. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. Ђulom). ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). ukam. . Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. sening ukang.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh).ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. uzra. bizning mahalla. …dis. Bu masalaning uslubiy tomonlari. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. haqda. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. bizning maktab tarzida qo’llanishi. ularning sevgisi kabi. bunday bo’lmasligi ham mumkin: Ђururing sig’maydi po’lat teringga. 2001. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . .dan qo’shimchasi sababli.da qo’shimchasi bo’ylab. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. sizning sevgingiz. ukasi kabi. Hatto bizning uy. unga burildi / u tomon burildi. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. R. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. to’g’risida. ichra. . orqali. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi.nomz.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. . Yuqorida ta’kidlaganimizdek.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. ichra. qarab. bilan. ukang. Ammo ayrim holatlarda.

lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. 97bet). aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. albatta belgili qo’llanilishi kerak.ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. 1975. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. Chunki. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. Binobarin. P tom. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. . tabiiyki. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. «So’zlar tartibi. – Samarqand. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. Qadar. 1975. – Toshkent. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. Masalan. 178-bet). Uchinchi tomondan. . predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. P tom. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. 184-bet). u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. Gapning bu shakllari nutqda. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan bo’lishidan qat’iy nazar.

har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. Millatning billurlanishi). shu qolib nima bo’ladi. munosabatlarning. boshlang. yeb o’tiring. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. alohida olingan gap. yeb turing. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. ovqatni oling. Keyingi ikki misoldagi. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. ayniqsa. Darhaqiqat. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. to’g’ri bo’ladi. qani. dasturxonga qarab o’tiring. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. It . qani-qani. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. Masalan. boshladik. Shu bilan birga. olib o’tiring. ovqatdan oling. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin.Modomiki. . biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. do’stlarim (qo’shiqdan). U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. mehmon. oling. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. ovqatga qarang. Ayni paytda. Boshqacha aytganda. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. fikr-mulohazalar. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. olib turing. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. iste’mol qiling. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. dasturxonga qarang. oling mehmon. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. mehmon. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. Buning ustiga. Ђafurov. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. marhamat. jumladan o’zbek tilida ham. qolmasin. Olimjon). Demak. agar sinchiklab tahlil qilinsa. ovqatdan tanavvul qilib turing. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. Tafakkurda umumiy tarzda. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. marhamat qiling. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . mehmon. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing.

buyruq. gumon. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi.Komilova). mensimaslik. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. 1995. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. Parchadagi imonsiz. Shu bilan birga. aziz onajon (D. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. qo’ygin! Qo’ygin. yalinish. N u r m o n o v A.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . imónsiz. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. O’sha asar. Sintaksis. Siz imon. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. Boshqacha aytganda. bu da’vat har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. N u r m o n o v A. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. xolisona so’rash. O’sha asar. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. 51-bet). iltimos. yomondin qoch. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. Masalan. avrash. Mas. Darhaqiqat. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. tashvish. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. 49-bet). darak. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. vijdonsúz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. s a n ch i q andin.Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. hayotim. g’azab. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. v i j d o n s i z. siz aziz inson / Kamolim. qo’y! Qo’ygin. N u r m o n o v A. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchúq) ot. tahlillar. taajjublanish. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. garchand shaklan bir bo’lsa ham. ohang xususida. . achchiqlanish. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. vijdónsiz tarzida talaffuz qilinsa.. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. 51-52-betlar). imonsúz. Yomondin qoch. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. Tilimizda. degan qoidaga amal qilib. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. siz vijdon. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. – Toshkent.. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. ko’ndirishga harakat qilish..

boshqa vosita qo’llanadi. nohissiy bo’lsa. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. 24-bet). ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan Ђ. Shu o’rinda.Begmatov) ekanligini inobatga olsak.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. – Uchqun va Tolib artist. ular student.Ђulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. A. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. aytaylik. Shunday ekan. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentы. u darajada emas. dadamlar keldi – aytaylik. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. Negaki. oni – shaxmatistы deyish shart. Shu faktning o’ziyoq A. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. 1998. Ђulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. Oni – shaxmatistы. vaziyat talabidan kelib chiqib. Ђulomov tomonidan – S. Shunday ekan. Yuqoridagi maqola. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. qo’shimcha tejaladi. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. 25-bet). Bizningcha.ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sánchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. ta’kid nazarida tutilsa. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. – Buxoro. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. A. har bir kishi nutqida. O’zbek tilida bayon oddiy. ular shaxmatchilar. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. O’zb»).Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. Ђ. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. o’zbek tilida ular studentlar.K. Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v Ђ.Ђulomovni . ohang farqlaydi. Demak. –lar emas. Darvoqye. oni – student. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentы.

ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. Orzularim mavjlanar shu dam. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. Faqat farqi shundaki. Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. ehtiros. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. Bahor. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Bu so’zlar hukmni ifodalash. aksincha. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Tong. shu bilan birga. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. Orzularim mavjlana shu dam. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. Misollar tahlilidan yana bir narsa . ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. Tong otmoqda. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor.o’zbek tilining nafaqat grammatik. mazmuniga. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan.da. Oppoq tong. Masalan. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. Ayni paytda. yoz mevasi – qish xazinasi).yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Kesimning odatda III shaxs. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. (Oz so’z – soz so’z. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. Izohlovchilar . keyin so’yla) me’yoriy holat. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Oppoq tong otmoqda. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi.

oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. kech kuz so’z birlikmalari.39-41-betlar). Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S.d-ri …dis. Tabiiyki. Shu narsa ham muhimki. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. alar hasaddin ittifoq qilib. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. ikkinchi holatda gap. Kech kuz. davomlilik. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. belgisiz ishlatiladi. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. tenglik. nomard yuz o’lar kabi). Olimning ta’kidlashicha. Gap: Qaysi yil edi. parallelizm yorqin sezilib turadi. yodimda yo’q. Rahmat olgan omondir. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. – Toshkent. Demak. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. jimlik. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas.avtoref.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini.f. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan.uchramaydi. oydin kecha. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. So’z tartibi esa turg’un. o’sha davr normasini aks ettiradi». zidlash mazmuni. Qiyoslaymiz: oppoq tong. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. Erajni o’lturdilar». Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. Qaysi holatni . Gap ko’p – ko’mir oz. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi.1990. Demak. Mard bir o’lar. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. la’nat olgan yomondir singari). Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. cho’ziqlik. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. binobarin.

Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq.I. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir.66. 1983. Yashin). Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi.. qarz bo’lib yashash demakdir. Bu masalaga A. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. aytaylik.). mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. s. Yo’q…. aniqlik. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. albatta. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa.. Masalan: Xolmat. – M.). Xolmat ota … Xolmat ota (K. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. Tildagi ega-kesimlik. masalan poetik matnda. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. ko’rsavod-ye! Dotasiya. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi.1961. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. nutqiy vaziyat. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. qo’ying – ey. M. Chunki. To’g’ri.N. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining qat’iy tartibi bilan farq qiladi. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. Masalan. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. Stilistika xudojestvennoy rechi. s.N.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. Stilistika russkogo yazыka. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. ha! (T. Po’latov. bu. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. yo’q. Murod). aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. ta’sirchanlik. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish .I.me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. – M. davlat qaramog’ida yashash…. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. o’z-o’zidan ayonki. Masalan.80. bu qarashning ham nisbiy ekanligini.axir.

Uslubiy mezonlar. sak va massaget elatlari yashaganlar.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. – Toshkent. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. Strabon.sinf). maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. miloddan avvalgi YII. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. – Toshkent. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). baqtriyaliklar. 1984. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Uslubiy me’yor tushunchasi. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). eng muhimi. . Chunki. 2. so’zlovchining harakatlari. Uslubiy me’yorlarning erkinligi. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. aniqlik. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. 6 . Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. 4. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. 7-ma’ruza: U s l u b i y m ye ‘ yo r R ye j a: 1. Arrian. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. xolos. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. 1991). bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. xorazmliklar. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. 3. mantiqiylik.uchun qarang: O’rinboyev B. Adabiy me’yor va uslub. O’rinboyeva D. Biz odatda to’g’rilikni. to’liqligi. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. 111-151-betlar). Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. mantiqiy izchilligida.. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz.

7. o’zbek tili sohalaridagi me’yorni namoyon etuvchi til vositalarining uslubiy me’yor doirasida yaqqol ko’zga tashlanib turmasligi uni alohida me’yor sifatida tushunishimiz va fahmlashimizni qiyinlashtiradi. Adabiy norma va nutq madaniyati. binobarin. ya’ni o’z til birliklariga egadir. Angladikki. tilni bilish darajasi. Buning sababini E. degan savollarga javob topishimiz lozim bo’ladi. Lekin bu mushkullikdan qat’iy nazar uslubiy me’yor to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lishimiz uchun uni adabiy til me’yorlari qatorida hisoblay olamizmi. grafik normalar – grafema. va boshq. Boshqacha aytganda. 1983. rasmiy. – Toshkent. u og’zaki va yozma bo’lishidan qat’iy nazar.Begmatov shunday izohlagan edi : «Ma’lumki til sohalariga ko’ra normalar o’z materiali. ana shu elementlarni ijtimoiy hayotning ma’lum sohalarida qo’llash bu sohalarda tobora xoslana boradigan vazifaviy chegaralanganliklarni. Nutqning shakllanishida sharoit. Masalan. agar kengroq doirada olib qaraladigan bo’lsa. sintaktik normalar – so’z birikmasi. 78-79-betlar). dunyoqarash.5. Uslublardagi me’yoriy va nome’yoriy vositalar. Aytilganlarni uslubiy me’yorni anglashdagi birinchi bosqich deyish mumkin. til birliklarini qo’llash. so’zlovchi va yozuvchining o’z niyati va muddaosidan. Uslubiy me’yor va til uslublari. mavzu. funksional – vazifaviy uslublarni keltirib chiqaradi. bu xususiy me’yorlar orasidagi mavqyei qanday va uning o’zbek nutqi madaniyatining takomillashib boruvida xizmati nimadan iborat bo’ladi. publisistik. morfologik normalar – morfema. gap. nutqiy jarayon va vaziyat belgilaydi. xuddi boshqa til me’yorlarida bo’lgani singari. . badiiy uslublar va me’yor. nutq mavzusi va mazmunidan kelib chiqib. Uslubiy mezon. tanlab ishlatish imkoniyati uslubiyatni yuzaga keltiradi. ijtimoiy muhit. Bu birliklarni tanlab ishlatishga bo’lgan so’zlovchi yoki yozuvchining individual ehtiyoji ularning o’z uslubini. agar hisoblansa. so’z yasash normalari – yangi so’z va so’z formalari singari. Xo’sh. fonetik normalar – fonema. tildagi har bir vosita uslubning shakllanishi uchun material bo’la olishi mumkin. Yuqoridagi savollarga javob berib bo’lganimizdan so’ng masalaning ana shu jihatiga kengroq to’xtalamiz. Nutqiy oppozisiyalar. Uslubiy normalarda ham mana shu kabi material. uslubiy me’yor deganda tildagi birliklarning har bir nutqiy mavzu va vaziyatga mos tarzda qo’llanilishi tushuniladi. Qisqa xulosa shu bo’ladiki. 6. Uslubiy me’yor to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish ham filolog talabalar uchun muhimdir. Demak. birikmalar bormi? Birinchi qarashda har bir uslub o’z mustaqil vositalariga egadek tuyuladi. ilmiy. Ularning me’yoriy darajasini esa. uslubiy me’yorning o’zi nima va uni qanday tushunishimiz kerak? Ma’lum bir nutqiy vaziyatda. nutqiy jarayonda har bir til birligi uslubiy vosita bo’la oladi. Tayanch so’z va iboralar : Vazifaviy uslubilar : so’zlashuv. Ammo bu me’yorning nozik tomonlarini tushunib olish adabiy til me’yori tizimidagi boshqa xususiy me’yorlarni anglashga nisbatan bir qadar og’ir kechadi. u umumiy me’yor sirasidagi xususiy me’yorlarning bir ko’rinishi hisoblanadimi. Aslida esa bunday vositalarning yo’qligini ko’ramiz» (B ye g m a t o v B. leksik normalar – so’z (leksema).

grammatik me’yor buzilgan emas. Uslubiy me’yorning boshqa xususiy me’yorlar bilan umumiy. ayni paytda. har bir til birligi. Birinchi misolda morfologik me’yorning buzilganligi ko’rinib turibdi.m o l i n g ko’rsatib avval…. Hatto keyingi almashtirishlar tufayli ifodada mantiqsizlik ro’y bermoqda. ham uslubiy me’yor uchun obyekt bo’lsa. Yuqoridagi asar. farqli tomonlarini anglash ham muhim. ularning uslubiy qiymatini bir xil deb aytish mutlaqo mumkin emas. qay paytda uslubiy me’yor buzilayotganligini payqash ham oson kechmaydi. Olimning o’z mulohazalarini qanchalik ehtiyotkorlik bilan bildirayotganidan qat’iy nazar uslubiy me’yorni ham yuqorida sanab o’tilgan adabiy til me’yorlari qatorida hisoblashga asoslar bor. talaffuz. degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. Mazmun o’zgarib ketib. Talab esa boshqacha. sintaktik normalari bilan bir qatorda qayd etiladi» (B ye g m a t o v E. Aytilganlardan. ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin? Masala shu tarzda qo’yilganda morfologik me’yoriy holatlarni aniqlashga qaraganda uslubiy me’yorlarni aniqlash anchagina mushkul ekanligi ma’lum bo’lib qoladi. Ukamni (o’z) uyida ko’rdim. Masalan.Navbatdagi bosqichda uni adabiy tilning umumiy me’yori doirasida xususiy me’yorlardan biri sifatida qarash-qaramaslik masalasiga aniqlik kiritilishi zarur bo’ladi. (Uni) ukamning uyida ko’rdim.odamning do’sti. B a sh a r a n g ko’rsatib avval… va hokazo. ikkinchi gapdan teskari ma’no tushuniladi. Agar birinchi gapdan itning insonga vafodorligi. kitobni o’qimoq. Nutqda boshqa me’yorlar buzilmasa ham uslubiy me’yorning buzilishini kuzatish mumkin : It . leksik yoki grammatik me’yorlarning qaysi biri nutqdan tashqarida shakllanadi? Savol shu tarzda qo’yilgandagina masalani tushunish birmuncha oydinlashadi. aytaylik. Zavqiyda shunday misralar bor : Yuzingni ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding misolidagi yuz so’zini uning sinonimlari bilan almashtirib ko’ramiz: J a. Garchi bir sinonimik qatorda joylashgan so’zlar misrada o’rni almashtirilib qo’llanilayotgan va bu so’zlarning leksik ma’no darajasi teng bo’lsa ham. umuman odam itga tenglashtiriladi. . morfologik. «Tilshunoslikda uslub tushunchasini nutq oldiga qo’yiluvchi mezon deb bilishdan ko’ra. sadoqatli ekanligi anglashilayotgan bo’lsa. uslub va til madaniyatiga ham salbiy ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. R u x s o r i n g ko’rsatib avval… Yana: T u r q i n g n i ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding. Ammo so’zlarning o’rni almashtirilishi bilan gapning mazmuni butunlay o’zgarib ketdi. Farqlanmaslikning oqibati mana bu misolda yana ham aniq bilinadi: (Uni) ukamni uyida ko’rdim. Uslubiy normalar keltirilgan ma’noda tilning fonetik. yuqorida til me’yorlari sifatida e’tirof etilayotgan fonetik. Ma’lum bo’layaptiki. Uslub bilan bog’liq real normalar uslubiy normalar deb yuritiladi. morfologik me’yorning buzilishi ikkinchi navbatda uslubiy me’yorning buzilishiga. binobarin uslubiy me’yor buzildi. Faqat uning nutq jarayonidagina reallashuvini e’tibordan chetda qoldirmasak bas. uni tilning o’ziga. Nutqda –ning va –ni kelishik qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilishi oqibatida bu buzilish sodir bo’lmoqda. binobarin. talaffuz. Nutqda kimni ko’rganlik aniq ifoda etilgan bo’lishi kerak : ukaning o’zinimi yoki uning uyida boshqa birovnimi? Endi so’z qo’llash me’yoriga ham diqqat qilib ko’raylik. biron bir morfologik birlik ham morfologik. uslubiy me’yor qo’pol ravishda buzilmoqda. Gaplarda so’zlarning o’rni va vazifasi almashgan bo’lsa ham. Tahlildan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Aslini olganda. Odamning do’sti – it. uslubiy me’yor adabiy tilning boshqa xususiy me’yorlari bilan bir xil ekan-da. til normasiga tegishli hodisa deb baholash. orfografik. Buning ustiga. 78-bet). Qiyoslaymiz : ukamni kitobi. adabiy til doirasidagi har bir me’yoriy buzilish nutqiy ifoda va mazmunga. qay holatda morfologik me’yor buzilganu. va boshq. orfografik. shunga ko’ra uslubni ham xuddi konkret normalar kabi real normalarga tenglashtirish ustun turadi. ya’ni fikrning noaniq ifoda etilishiga olib kelmoqda.

Ko’rinadiki. Masalan. Binobarin. Bu narsa uslubiy me’yorni o’zbek adabiy tili umumiy me’yorining alohida – xususiy ko’rinishi sifatida qarashimizga asos bo’la oladi. unda matnni ijodiy o’zlashtirish va bayon qilish erkinligi bor. uni «adabiy normaning til sohalariga ko’ra belgilanuvchi normalari bilan bir qatorda turishi mumkin emas»ligini ta’kidlaydi. uslub va me’yor munosabatlarini tushunishimiz ham osonlashadi. Mobodo qo’yilganda ham bunda ma’lum bir badiiy-estetik maqsad ko’zda tutilgan yoki badiiy asarning yuzaga kelish talablariga itoat qilingan bo’ladi. . o’ylab yozilgan she’r bilan badiha tarzda aytilgan she’rni taqqoslashimiz ham bu fikrni isbotlaydi. Chunki uslubiy me’yorlarni matndan tashqaridagi biron bir holatda aniqlash mushkul ekanligi tahlillardan ayon bo’lib qolaveradi. yirik hajmdagi asarni maydonga keltirish uchun yozuvchi oylab. bunday holatda adabiy me’yorning buzilishiga sharoit yaratiladi. Yoki bo’lmasin televideniye eshittirishlaridagi. nutqning yozma yoki og’zaki shaklda ifoda etilishi ma’lum ma’noda har bir uslubdagi me’yorlarning ham o’ziga xos ko’rinishlarda yuzaga kelishiga turtki bo’lishi mumkin. leksik-semantik va grammatik hodisalardagi me’yorlar va ularning matn uslubiga ta’siridan izlash kerak. me’yor haqida gap ketgan paytda. sodda so’zlashuv normasi kabi ko’rinishlarda namoyon bo’lishi mumkin» (B ye g m a t o v E. Badiiy uslub doirasidagi o’tirib.bu – adabiy norma. shundayligicha o’qib berish bilan bu matnning mazmunini og’zaki bayon qilish holatlarini ham taqqoslaylik.Ko’rinadiki.Begmatov uslubiy me’yorlarda adabiy me’yorga mos bo’lmagan holatlarning mavjudligini hisobga olib. Bundan tashqari biron-bir ilmiy materialning yozma bayonini u qanday bo’lsa. Badiha she’rlar janr sifatida mavjud bo’lsa-da. birgina badiiy matnning janr ko’rinishlari sifatida roman yoki xalq dostonlarini olib qaraylik. dialektal norma. degan fikrlar bayon qilinadi. hatto yillab o’ylaydi. 78-bet). avvalambor. tildan foydalanishda aksariyat holda adabiy til me’yorining buzilishiga yo’l qo’yilmaydi. Chunki uslubiy me’yorlar tilda belgilangan barcha xususiy me’yorlarning vazifaviy uslublarda matn talabi va manfaatidan kelib chiqib yashash shakli hisoblanadi. Keyingi paytlarda o’zbek xalq og’zaki ijodiga tegishli bo’lgan dostonlarning barchasi yozma matn holiga keltirilgan bo’lsa ham. Binobarin. ularning har biri o’zining alohida xususiyatlariga ham ega. Tildagi vazifaviy uslublarni dastlab nutq shakllariga – yozma va og’zaki nutq shakllariga bo’lish bu uslublarning faoliyat doirasi va qo’llanish ko’lamini aniqroq tasavvur qilishimizga ko’maklashadi. adabiy tilning boshqa me’yorlari bilan uslubiy me’yor chambarchas aloqadorlikda. doston mazmunini yozma matn asosida hikoya qilayotgan bo’lsa ham. Tabiiyki. adabiy tilning amalda bo’lish jabhasi keng ekanligini ham unutmasligimiz kerak. boringki dostonchi – baxshi uni yodlab olib. Uslubiy me’yorni adabiy til umumiy me’yorining bir ko’rinishi ekanligini e’tirof etish bilan birgalikda uning boshqa xususiy me’yorlar bilan teng mavqyeda emasligini ham aytib o’tish lozim bo’ladi. «Uslubiy norma. . nihoyatda kam uchrashining sabablaridan biri ham aslida adabiiy me’yorni buzib qo’yishdan qochishga intilish bo’lishi mumkin. nutq me’yori deb atash maqsadga muvofiq bo’ladi. Og’zaki ijod namunasi bo’lgan dostonlar matnining shakllanishida esa boshqacha bir holatni kuzatamiz. va boshq. qaysi uslubda bo’lmasin. Katta bir syujetga ega bo’lgan. ayni paytda. Yuqoridagi asar. ayniqsa «Axborot» dasturidagi jurnalistlarning ma’lum bir voqyea- . uslubiy me’yorlar haqida gap ketganda ularning vazifaviy uslublarda namoyon bo’lishi asosiy diqqat markazida turishi zarur. Demak. Ana shu keng jabhani vazifaviy uslublar ma’nosida bilsak. til me’yori deb atashdan ko’ra.deydi u. uslubiy me’yorni boshqa me’yorlardan farqli o’laroq. adabiy til qonun-qoidalariga rioya qilishni anglar ekanmiz. Bundan tashqari. Shuning uchun ham E. ayni muddaosiga xizmat qildirish uchun bosh qotiradi. har bitta til birligini o’z joyiga qo’yish. Shuning uchun ham me’yor tahliliga oid adabiyotlarda uni har bir vazifaviy uslub doirasidagi fonetik.

s. Adabiy norma va nutq madaniyati. tilning qanchalik rivojlanganligi va undan foydalanish madaniyatiga qarab turli tillarda vazifaviy uslublar miqdori turlicha bo’lishi mumkin. 16-17-betlar). har bir individ (shaxs)ning tildan foydalanishdagi me’yori. 1970. 1981. avvaldan tayyorlab qo’yilgan matnni o’qib berishi o’rtasida. undagi chegaralanishlar tilning barcha sathlari bo’yicha tobora oydinlashib boraveradi. odamning shaxs. ikkinchidan. №6. Muallifning «Stilistikaning vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida. Yozma nutq: 1) badiiy nutq. – Bakы. u til yoki nutq stillarini yozma va og’zaki – so’zlashuv uslublariga ajratgan. ya’ni og’zaki va yozma nutqda. garchi bu nutqning har ikkalasi bir muallifniki bo’lsa-da. Har bir inson yoki millat madaniyatining tobora yuksala borishi uning bu borada ham mukammallashib borishiga olib keladi. 21-23-betlar) degan gaplaridan tushunish mumkinki. Garchi ma’lum tildan foydalanuvchilar uchun bu tilning adabiy me’yorlaridan foydalanish talab qilinsa-da. faoliyat sohalarining shakllana va kengaya borishi. tadqiqotchilar tomonidan ularning soni adigey tillarida uchta deb ko’rsatilsa (K o k o v D.N. Z.Ocherklar. o’z navbatida yozma nutqqa nisbatan og’zaki nutqning o’zbek tilida talablar darajasida takomillashmaganidan dalolat beradi. Turmush sharoitiga. Til stillari haqida // Sovet maktabi. Hozirgi o’zbek adabiy tili vazifaviy uslublari miqdori va tasnifi haqida ham turlicha qarashlar mavjud. Masalan. yangiliklar to’g’risida xabar berish jarayonidagi avval o’zi kamera qarshisida turib erkin gapirishi va kadr orqasida turib. . nutq ikki xil (yozma va og’zaki) nutqdan iborat. Sulaymonovning «Til stillari haqida» nomli maqolasi ana shu masalaga oydinlik kiritish yo’lidagi dastlabki urinishlardan biridir. Masalaning ikkinchi tomoni esa har bir millat hayotida ijtimoiy munosabatlarning. ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot darajasiga ko’ra. inson sifatida shakllanishida qator omillar bilan birgalikda tildan foydalanishdagi o’ziga xosligi ham hisobga olinadi. buning natijasida til elementlarning ana shu sohalar va yo’nalishlararo taqsimlanishi bilan bog’liq bo’ladi.148). Oqibatda ularda tildan foydalanishda o’ziga xos uslublar vujudga keladi. Me’yoriy buzilishlar asosan vazifaviy uslub materiallarining og’zaki ifodasida ko’proq kuzatiladi. o’zi tarbiyalangan ijtimoiy muhitning ta’sirida unda tabiiy ravishda o’z me’yorlari ham shakllanadi. Ђ. bir-birlaridan aynan me’yorga munosabatda farqlanishini kuzatamiz. Aytilganlar shundan dalolat beradiki. Shunga qaramasdan. qanday til hodisalari ko’proq qo’llanishini aniqlashdan iboratdir» (S u l a y m o n o v A. bu yo’nalishlarda tildan foydalanishning o’ziga xos usullari shakllanishi. 1964. 3) publisistik nutq. binobarin.A.hodisa. Chunki ona tilidan foydalanish mahorati uning ko’pgina fazilatlarini o’zida mujassam qiladi. A. umumadabiy til madaniyatiga bo’lgan intilish bu me’yorlarga amal qilishni taqozo etadi. ozarbayjon tilida oltitagacha ekanligi aytiladi (Azerbajchan bedii dilini? uslubijjatы. va boshq. 83-bet) Bu fikrni ikki xil ma’noda tushunishimiz mumkin. Abdurahmonov tasnifida ham ana shu fikr yetakchi o’rinda turadi: «Ma’lumki. Jamiyat taraqqiy eta borgani sari bu uslublarning miqdori.Kumaxova.Yu. Funksionalnaya stilistika adыgeyskix yazыkov. Uslubiy me’yorlar chegarasini belgilashda mana bunday mulohazalarga ham duch kelamiz : «uslub – bu umumiy normaning individual tatbiqidir» (B ye g m a t o v E. 2) ilmiy nutq. № 3. 4) rasmiy nutq. Ma’lumki. Bu esa. M. Birinchidan.Kumaxov. Resenziya // Voprosы yazыkoznaniya. 5) neytral nutqdan iboratdir (Bu nutq turlari ayrim adabiyotlarda stilistik qatlamlar sifatida talqin qilinadi). me’yorni vazifaviy uslublar doirasida o’rganish jarayonida ularning yozma va og’zaki shakllarini e’tibordan qochirib bo’lmaydi. til vositalarining har bir vazifaviy uslub doirasida qo’llanilishidan kelib chiqib belgilanadigan me’yor bo’lsa. Xuddi tabiatda bir narsa ikkinchisiga aynan o’xshash bo’lmagani singari bir kishining nutqi ikkinchi bir kishinikiga aynan o’xshashi yoki ularning adabiy til me’yorlariga bir xilda rioya qilishi amalda qiyin bo’ladi.

ilmiy.A. N. albatta. soqiynomalar.O’rinboyev ham «Funksional uslubiyat va uning mohiyati» asarida ushbu masalaga to’xtaladi: «Hozirgi o’zbek tilidagi uslublar quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz: I. 32-33-bet). uning funksional uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. – deydi u. I. 3) xizmatga doir (farmonlar. Stilistik normalar haqida // O’zbek tili va adabiyoti.A. imomlarning diniy murojaatlari kabi) larning ko’plab poetik va prozaik janr ko’rinishlari shakllanishi bilan xarakterlanadi. ham poetik janr tiplari va ko’rinishlarining ulkan rivoji va murakkablashishi bilan. ilmiy – publisistik. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. Ko’rinadiki. ruboiylar. qit’alar. 1973. b) ilmiy nutq uslubi. – Shuning uchun bu masala yuzasidan hozircha aniq. Lekin o’zbek adbiy tili doirasida badiiy. Funksional uslublarning bu barcha tiplari va ko’rinishlari o’rta va yangi davr yozma va og’zaki turkiy tillarda sezilarli darajada ko’pchilik turkiy xalqlar uchun rasmiy din bo’lgan islom ta’sirida. 1969. muxammaslar. o’zbek tilidagi vazifaviy uslublarga doir qarashlar umumlashtiriladigan bo’lsa. asos bo’ladi» (A b d u r a h m o n o v Ђ. – Toshkent. Nutq uslublari. № 4. № 6. nomalar. .57). ham prozaik. 3) intim stil. turli sheva nutqlaridan tashkil topadi. u orqali esa o’sha davrda amalda bo’lgan qoidalar – adabiy yozma. 4) diniy uslub (vaqf hujjatlar. B. nutq janriga ko’ra biror stilistik qatlam yetakchi. 2) tantanali stil.Og’zaki nutq esa turli ijtimoiy qatlamlarning nutqlaridan. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. dostonlar. 4) Nutqda (xoh yozma. g’azallar.Til uslublari. So’zlashuv uslubi. barcha funksional uslublarning. filologik xarakterdagi prozaik va poetik traktatlar. izchil bir fikr aytish qiyin. 58-bet). 1. 51-bet). II. Muhamedov tomonidan ham aytilgan (M u h a m ye d o v S. arab va fors tillari ta’sirida shakllandi» (B a s k a k o v N. Baskakovning quyidagi mulohazalari turkiy tillarda uning yana boshqa turlari mavjud bo’lganligidan dalolat beradi: «Turkiyning har bir mahalliy varianti stilistik sistemalari. uslublar dastlab og’zaki va yozma shakllarga. 1992. tarxon yorliqlari. turlicha diplomatik hamda huquqiy hujjatlar va boshqalar). 1983. 2. 1. g) rasmiy – ish nutqi uslubi kiradi» (O’ r i n b o ye v B.Toshkent: Fan.Kitobiy uslub. birinchidan. ikkinchidan. s. Qo’chqortoyev bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondoshadi: «O’zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi. ijtimoiy-siyosiy uslublarning o’ziga xos xususiyatlari. tuyuqlar kabi har xil turlari va xillari). tabiiy va aniq fanlar bo’yicha prozaik hamda poetik asarlar va boshqalar. Bu uslubga o’z navbatida: a) so’zlashuv nutqi uslubi. ularni yana o’z navbatida ilmiy. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. Vazifaviy uslublar tasnifi masalasiga oid fikrlar S. . diniy falsafiy va huquqiy asarlar. – Ashxabad. xoh og’zaki bo’lsin) bu stil qatlamlari aralashib keladi. 5) rasmiy stil. Nutq stili bo’lsa quyidagi qatlamlardan iborat bo’ladi: yumoristik stil va satirik stil. 2) badiiy (prozaik va ulkan darajadagi poetik asarlarning ko’plab poemalar. 1) neytral stil. ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi» (Q o’ ch q o r t o ye v I. 1968.Asosiy kommunikativ uslub. (tarixiy) jug’rofiy. v) gazeta – publisistik uslubi. tafsirlar. qisman og’zaki. 1. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va aabiyoti. 110bet).

1974. Ammo diniy uslub o’zbek tilida haqiqatdan mavjudmi. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 93-moddasining 20-bandiga asosan qaror qilaman (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). B o b o x o n o v a D. rasmiy. buyruqlar. Solishtiramiz: O’zbek milliy madaniyati rivojiga ulkan hissa qo’shgan marhum adabiyot va san’at namoyandalarini mukofotlash to’g’risida. . ushbu ko’rinishlarning o’z me’yorlari mavjud. Hozircha ulardan beshtasi – ilmiy. jabrlanuvchi. Betakror iste’dodi va o’lmas ijodiy merosi bilan o’zbek milliy madaniyatining rivojiga beqiyos hissa qo’shgan. xalqimiz ma’naviyatining yuksalishiga baxsh etgan vatandoshlarimizning xotirasini yod etib. 1994.. O’zbek so’zlashuv nutqi masalalari. aniq va tushunarli tilda bayon qilinishi kerak: O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat beradigan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. Fikr va mazmun sodda. shartnoma. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan insonparvarlik tamoyiliga amal qilib. farmoyishlar. DD. Bu uslubning og’zaki va yozma ko’rinishlari. agar mavjud bo’lsa. Ushbu uslubda shakllangan matnda noaniqlikka.Q. guvoh. uning lingvostilistik xususiyatlari nimalardan iborat. rasmiy diplomatik munosabatlarida namoyon bo’ladigan ko’rinishidir. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan amnistiya to’g’risida. aniqlik. Jumladan. fuqarolik holati. jamoat kafilligi. DD. xullas barcha rasmiy ish qog’ozlari ana shu uslubda shakllanadi. ommabop.. bayon asosan bir qolipda ifodalanadi.(O’zR Konstitusiyasi. izohtalab o’rinlarga yo’l qo’yilmasligi lozim. surishtiruv. – Toshkent.rasmiy. tabriknoma singari turli xarakterdagi rasmiy hujjatlarning har birining o’ziga xos bayon etish qolipi bo’ladi.I. ommabop. huquqiy hujjatlar matniga ko’z yugurtirsak. til materiali sifatidagi hamda nutq jarayonidgi o’ziga xosliklari o’zbek tilshunosligida monografik yo’nalishda o’rganilgan (O’ r i n b o ye v B. Mavjud materiallar asosida har bir uslubning me’yoriy xususiyatlari to’g’risida qisqacha ma’lumot berish mumkin bo’ladi. badiiy. ND. Q u r b o n o v T. Qolip. qaror. butun hayotini el-yurt taraqqiyoti. 1985. badiiy. 7 . quyidagi marhum adib va san’atkorlar «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlansin.I. Bu o’rinda biz R. ularni Vatan oldidagi unutilmas xizmatlarini inobatga olib. S. Qonun matnlari. O’zbek tilining badiiy uslubi. Masalan. DD. Ayni paytda ularning har birining alohida so’z va turg’un birikmalari ham mavjud bo’ladi.A. – Toshkent. Shu tarzda ariza. Qurbonovlarning «O’zbek tilining funksional stillari» kitobidan ham foydalanamiz (Q o’ n g’ u r o v R. (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). degan masala hozircha o’rganilgan emas. 1987). fuqarolik javobgarligi. sudlanuvchi. – Toshkent. so’zlashuv uslublari va ularning me’yoriy xususiyatlari. gumondor. – Samarqand. 1984). Karimov. Qo’ng’urov. K a r i m o v S. Fikr – mulohaza.modda). O’zbek tilining funksional stillari. ND – Toshkent. farmonlar. bildirishnoma.A. – Toshkent. jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar. Q u r b o n o v T. aybdor. T. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi semantik-funksional aspektda. Rasmiy uslub hozirgi o’zbek tilining davlat-ma’muriy. ma’lumotnoma. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. K a r i m o v S.A. M u k a r r a m o v M. Hozirgi o’zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi. 1978. diniy va so’zlashuv kabi ko’rinishlarga ajratish haqida qarashlar mavjud. huquqiy muassasalarida. ularda boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan atamalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik. binobarin.

ijtimoiy adolat. tan olinadi. belgilanadi. o’z davlat tilini belgilaydi. Yuqorida bu kabi xususiyatlarning mushtarakligi bilan rasmiy uslubga yaqinligi aytib o’tilgan edi. o’z nomini aniqlaydi. Unda darak gaplar. Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir.moddasidan). qarorgoh kabilar. saylov kunini tayinlash. sonlar va olmoshlar bu uslubda boshqa so’z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil hisoblanadi. ratifikasiya qilish. hujjatning xarakteriga qarab shart mayli shakliga tez-tez murojaat etiladi. ado etadi. Bu uslubda fe’lning harakat nomi shakli faol qo’llaniladi. binobarin. elchi. obyektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish. qo’shma bayonot. «O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining «O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari» haqidagi 78 – moddasida o’zgartish va qo’shimchalar kiritish. tashrif. nutqiy me’yorning o’ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. asos bo’ladi. Qiyos uchun diplomatik munosabatlar doirasidagi so’z va iboralarga ko’z yugurtiraylik : ahdlashuvchi oliy tomonlar. saylash. amalga oshirish singari fe’lli birikmalar ishlatilgan. Rasmiy uslubning grammatik me’yori ham alohida xususiyatlarga ega. ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo’ladi. . deklarasiya. nota. belgilash. ta’sis etish. ot so’z turkumiga oid so’zlar ko’p ishlatiladi. Karimovning ikkinchi chaqiriq Oliy majlisining oltinchi sessiyasidagi ma’ruzasi yuzasidan O’zR Oliy majlisining 2001 yil 29 avgust qaroridan). Ushbu uslub uchun jargonlar. ozod etish. uning ayniqsa qo’shma gap shakli ko’p ishlatiladi. Ushbu hujjatda amalga oshiriladi. Masalan. A. madhiyasini ta’sis etadi. tartibga solish. murakkab tipdagi nomlar keng qo’llaniladi. qabul qilish. Ilmiy tafakkur fikrlashning o’ziga xos usuli ekanligi. ratifikasiya. Shu o’rinda rasmiy uslubda yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning qo’llanilishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. bayrog’i. shartnoma. A. Yana : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. o’z davlat ramzlarini: gerbi. gapning kesimi ko’pincha hozirgi zamonning majhul nisbatida ifodalanadi. Yoyiq va murakkab so’z birikmalari mahsuldor hisoblanadi. oddiy so’zlashuvga xos so’zlar. boshqa huquqni muhofaza qilish organlari. Masalan. sudlar faoliyati uchun asos qilib olinsin.bu turining shakllanishida. muxtor vakil. asoslanadi. Ma’ruzaning … dasturiy xulosalari prokuratura. Gap tuzilishida o’zbek tilidagi odatdagi me’yorga amal qilinadi va yuqorida sanalgan jihatlari bilan ilmiy uslubga o’xshab ketadi. emosional. tashkil etadi. O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari muqaddasdir (1991 yil 31 avgustda qabul qilingan «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida» gi Qonunning 16 . ishonchli vakil. (O’zR Prezidenti I. muxtor elchi. fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ush. amalga oshiradi. Noaniqliklarga yo’l qo’yilmaslik maqsadida ular olmoshlar bilan almashtirilmaydi: O’zbekiston Respublikasi o’z taraqqiyot yo’lini. hisoblanadi.Ish qog’ozlari va hujjatlarning xilma-xilligiga qarab ularga oid atamalarning me’yorlashuvi va chegaralanuvi ham kuzatiladi. kafolatlanadi. fuqarolar tinchligi hamda totuvligini ta’minlash ishlarini kuchaytirish t a v s i ya e t i l s i n. himoya qilinadi. joriy qilish. Masalan. komissiyasini tuzish. tasdiqlash. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga … mustaqillik va demokratiya qo’lga kiritgan yutuqlarni himoya qilish. o’zgartirish. elchixona. taqiqlanadi singari fe’llarning faol ishlatilishi ham yuqoridagi fikrning tasdig’idir. Rasmiy uslubning sintaktik alomatlari ham matnda darhol ko’zga tashlanadi. bayonot. ish ko’radi. Til birliklarining fan sohasida. Karimovning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin.ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlarning ishlatilishi me’yor sanalmaydi va shu jihati bilan boshqa uslublardan keskin farq qiladi.

Organik gerbidsidlar: traktor kerosini. sulfat kislota va boshqalar. birinchidan. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko’pligi hisoblanadi. asosan sodda yoyiq holda bo’ladi. Aniqlik. shunday ekan. Aytaylik. Bu paradoksni mutlaqo hal etib bo’lmaydi. tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko’rinishlari hisoblanadi. Bu holda uning haqiqatda ham rost gapirgani ma’lum bo’ladi» (X a y r u l l a ye v M. Lekin «Mantiq» darsligidan bir misol keltiramiz: «Epimenid «Men yolg’on gapiraman» deb aytdi. suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. ta’kidlash o’rinliki. 3. Mantiq. Shuning uchun bu uslubda so’zlarni aniq. obyektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo’lib. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi. u yolg’on gapirdi. 17-bet). Terminlarni qo’llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi: Ximiyaviy tarkibiga ko’ra gerbidsidlar anorganik va organik gerbidsidlarga bo’linadi. xulosa qilib aytganda. 1993. ma’lum bo’ladiki. 1984. Qishloq xo’jaligini sifatli urug’ bilan ta’minlashda uni saqlash muhim tadbirdir. ko’rinadiki. Bu uslubda ham. Anorganik gerbidsidlar: natriy arsenit. – Toshkent. Masalan: Differensial tenglamalarning xususiy . Epimenid rost gapirdi. Subyektiv emosionallik.. xlorfenoksimoy kislota va boshqalar. sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash. birgina misol. Obyektivlik. mavzu bilan uyg’un ravishda ba’zan bu uslubda ham obrazli ifodalardan foydalanish istisno emas. obrazlilik. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. xulosa. faqat bugina emas singari ko’plab bog’lovchi vazifasini bajaradigan so’z va birikmalar qo’llaniladi. Qisqalik. xuddi rasmiy uslubda bo’lgani kabi. ikkinchidan. hyech bo’lmaganda neytral variantini qo’llash taqozo etiladi. darhaqiqat. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsada.Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. shubhasiz. binobarin. gaplar. Har qanday ilmiy bayon. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. Shu bilan birga. Aytaylik. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o’ziga xos xususiyatini tashkil etadi. uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko’rish qiyin. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki. Ekiladigan g’alla urug’lari uchun davlat standarti belgilangan (Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi). aniqlikni talab qiladi. darslik. og’zaki nutq elementlari. H a q b ye r d i ye v M. Ma’lum bo’ladiki. so’zlarni ko’chma ma’nolarda qo’llash. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. ammoniy sulfat. o’quv qo’llanmasi. xulosa qilganimizda. xlorfenoksisirka kislota. 2. Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. 282 –bet). Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko’ra umumiylikni tashkil etadi. kalsiy sianamid. mochevina hosilalari. bog’lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi: Ђalla ekinlari urug’larini saqlashga ancha chidamli hisoblanadi. risola. Gaplar darak mazmunida bo’lib. haqqoniylik. Matnda so’zlar. bu holda uning haqiqatda yolg’on gapirgani aniq bo’ladi. Agar fikr qo’shma gaplar yordamida ifodalansa. obyektivligiga xizmat qilishi lozimligi uqtiriladi (M u k a r r a m o v M. Hozirgi vaqtda ko’proq organik birikmali va ba’zan anorganik birikmali gerbisidlar qo’llaniladi (Dehqonchilik. Uni vaziyat. asosan bir ma’noda qo’llash. – Toshkent. abzaslar o’zaro mantiqiy bog’langan bo’lishi lozim. ta’kidlash lozimki. Monografiya. 134). umuman g’ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. ma’ruza matnlari. dastur. ta’kidlash joizki. o’quvmetodik qo’llanma. 4. ayrim holatlarda fikr yuritilayotgan manba.

Qo’shma gap faol ishlatiladi. bilan. asosan. haqida. Undov. muvofiq. nutq monologik xarakterda bo’ladi. Rasmiy uslubdagiga o’xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo’llaniladi. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka. Shu singari ilmiy uslubning ammo. afsuski singari modal so’zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar tahlil qilingan. xullas. Muallif individualligining kam sezilarli bo’lishi ham ilmiy uslubning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir. 108-bet) degan mulohazani aytib. So’z turkumlaridan ot faol.Mukarramov ushbu monografiyasida «Adabiy tilning konkret ko’rinishlari bo’lgan so’zlashuv. Ommabop uslub imkoniyatlarining kengligini lingvistik va ekstralingvistik omillarning mustahkam aloqadorligida kuzatamiz. darvoqye. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo’llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. Ilmiy nutq uchun deyiladi. I-II shaxs qo’shimchalari ishlatilmaydi. oid. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik stili. -Toshkent. Kishilik olmoshlari kam qo’llaniladi.hosilalari fizikaga ch o’ r i b o’ l i b ishga kirdi. sababli. aniqlanadi. binoan. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. doir. qadar singari ko’makchilari borligini ham qayd qilish to’g’ri bo’ladi. ommabop uslub tilning yangi so’z va iboralar hisobiga boyib borishiga ko’maklashadi. qaraganda. jumladan. kabi. haqiqatan. singari. III shaxs shakli faol. Subyektiv baho shakllari xos emas. Ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari to’g’risida M. lekin singari o’z bog’lovchilari. shubhasiz. aksincha. uchun. badiiy. ularning axborot hamda targ’ibot-tashviqot xarakterda bo’lishi va ommani dunyo yoki mamlakatimiz miqyosida sodir bo’layotgan voqyea-hodisalardan zudlik bilan xabardor qilish natijasida yuzaga keladigan novatorlik unda tabiiy ravishda yangi ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi va tilimizda me’yorlashishiga sabab bo’ladi. Ommabop uslub o’zbek tilshunosligida T. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi. rasmiy-hujjat va ilmiy nutqlarning real mavjudligini tan olsak. tekshiriladi. darhaqiqat. to’g’risida. Umumiy egalik ustun turadi.Mukarramovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili» monografiyasida quyidagi fikrlar bayon qilingan: Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko’rsatkichlardan foydalaniladi. atama hosil qilishda ishtirok etadi. shaxsi umumlashgan turlari faol.I.Qurbonov tomonidan monografik yo’nalishda o’rganilgan (Q u r b o n o v T. so’roq va buyruq gaplar deyarli qo’llanilmaydi. u vaqtda har bir nutq turining o’z modal ma’no ifodalovchi so’zlarini ham tan olishimizga to’g’ri keladi» (M u k a r r a m o v M. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. publisistik. . ayniqsa. ayniqsa takror qo’llanadi. Boshqacha aytganda. ND. yoritiladi. aytiladi. foydalaniladi. Til taraqqiyotida muhim omil sanaladigan publisistika o’z navbatida tilning imkoniyatlaridan ham keng foydalanadi.Bekjonov). mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib. demak. xususan. bayon qilinadi. albatta. ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. keyin u ch o’ r i d a n b ye k a g a a y l a n i b k ye t d i (R. tashqari. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko’rsatkichi yo’q. tufayli. –lar ko’plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da. M. bir tarkibli gaplarning shaxssiz. Publisistik janrda yozilgan asarlarning mohiyatan hozirjavobligi. Undov va taqlid so’zlar ham bu uslubga xos emas. 1987). masalan. atov gaplar qo’llanilmaydi.

K a r i m o v S. I. siyosiy.. dunyo hamjamiyati. do’stona suhbat. argo va jargonlar qo’llanilmasligi bilan undan uzoqlashadi.Ommabop uslub ma’lum ma’noda oraliq uslub sanaladi. tasviriy vositalarning mahsuldor qo’llanilishi bilan badiiy uslubga yaqinlashsa. javob beruvchi ham muallifning o’zi bo’lishi (Ђurur nima o’zi? Rangi qanaqa? U hammada birday bo’ladimi yoki aksinchami? Menimcha. yuqori hosil uchun kurash. ritorik so’roq. kirish bo’laklar va kirish gaplarning (Vaholanki. qarshi ovoz.. tadbirkor kabi. Radio va televideniyedagi ayrim chiqishlar bu uslubdagi matnda so’zlashuv uslubi elementlari ham ba’zan aralashib ketishi mumkinligini ko’rsatadi. 35. mustaqillikni mustahkamlash singarilarni faol qo’llash ham ommabop uslub tabiatiga mosdir. sifatdosh oborotlar. hayotiy tajribasi.Karimov.. publisistika badiiy.Samarqand. Ma’lumki. ochiq ovoz. fe’llarning shart mayli shakllarining almashinib ishlatilishi. uning yuragida Vatanga muhabbat. -parvar. ocherk. ommaviy axborot vositalari sanaladigan radio va televideniyeda. beqiyos mehri bilan yosh avlodga faqat ilm-fan sirlarini o’rgatib qolmay. hal qiluvchi ovoz. yopiq ovoz. hissador. Shu o’rinda mazkur uslubda so’z yasalish imkoniyatining boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan mahsuldor ekanligini ta’kidlash o’rinli bo’ladi. Ifodaning aniqligi va publsistik janrlarga xoslangan hamda ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi bilan ilmiy uslubga o’xshaydi. gazeta va jurnallar sahifalarida aks etadigan yangilik.bet). undovlarning. So’roq gaplarning faol ishlatilishi. aqidaparast. ovoz bermoq. qo’poruvchi. yaratuvchilik ishlari. reklama singari qator janrlarni qamrab oladi. bunda savol beruvchi ham. devonxona. -parast. pamflet. Misollar: terrorchi. g’ururli odam mamlakat miqiyosida amalga oshirilayotgan har qanday muvaffaqiyatni o’ziga tegishli deb biladi va undan quvonadi. . bosh maqola. reportaj. 2001 yil 22 sentyabr). ular o’z mutaxassisligi bo’yicha qayerga joylashishni bilmay yurishgandi.davr talabi. Xalq so’zi. undov. Albatta. ajdodlar ruhiga hurmat. 2001 yil 29 sentyabr). shaxsi umumlashgan gaplarning keng qo’llanishi bilan ajralib turadi. ilmiy jabhalarni qamrab oluvchi yirik soha hisoblanib. dialektizmlar. xabar. Turli metaforik turg’un birikmalar . Ayni paytda ifodadagi qisqalik. ularning murojaat va dialog shaklda bo’lishi. ovozga qo’ymoq . O’zbekiston o’qituvchilariga va murabbiylariga tabrik. yorqinlik kabi xislatlar ham uni ilmiy uslub bilan yonma-yon qo’yadi. 2001 yil 20 sentyabr). istorizmlar. mustaqil mamlakatlar hamdo’stligi. 1984. Bu uslubda shakllangan matnlar obrazliligi. ritorik murojaat. T. Ana shu qamrov doirasining kengligi o’z navbatida til birliklarining har bir janrda alohida tarzda me’yorlashuvini taqozo etadi. tahlilnoma. uyushiq bo’lakli gaplarga ko’proq murojaat qilinishi (Chunki o’qituvchi zoti mashaqqatli mehnati. Ijtimoiy. bir bosh bo’lakli gaplarning faolligi bu uslubga xos xususiyatlar sanaladi (Q o’ n g’ u r o v R. ixchamlik. ijtimoiy-siyosiy atamalar ko’p qo’llaniladi. -xona. Xalq so’zi. Eng muhimi. Q u r b o n o v T. O’zbek tilining funksional stillari.-noma qo’shimchalari yordamida yasaladi. bu bilan muammo bartaraf etildi. maqola. felyeton. deb aytish noto’g’ri bo’lar edi. ta’sirchanligi. Ishonch. Bu o’rinda esa me’yorlashishning umumiy jihatlari xususida so’z yuritish imkoniyati mavjud. Hatto umumiste’moldagi so’zlar ham ommabop uslubda yozilgan matnda atamaga aylanishi mumkin: ovoz. millatparvar. lo’ndalik. e’lon. maslahat ovozi. Osiyo ovozi singari. el-yurtga sadoqat kabi yuksak tuyg’ularni kamol toptirishda ibrat va namuna bo’ladi.siyosiy atamalar asosan –chi. bojxona.Qurbonovning kuzatishicha.

O’zbek tili grammatik. kinoya. – Samarqand. kuchaytirish. mayl.dis.. Masalan. 1976.1982. – Baku.Samarqand. yamon. «q»ning «g’»ga (Quyosh orqasidan – behisob ch i r o g’ / Nuriga kiradi mamlakat shu ch o g’.1983 kabilar). H. talosh singari so’zlar ham ishlatilaveradi. -parast. ayni paytda o’zining alohida ma’yorlariga ham ega. Sh a b b o d a men seni ko’rmayman. piching (Mulla Eshmat. -lik. Tabiiyki. – Toshkent. -cha birliklarining ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. fonetik. kelishik.Vohidov. ta’kid. Badiiy adabiyot tilidagi fonetik o’zgarishlar asosan matnda tovushlarning qisqargan va orttirilgan (S o’ r m a mendan. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. grammatik.Olimjon). 1983. Ularning ma’lum qismida badiiy uslubga xoslanganlik mavjud. Bu xususiyatlar so’z yasovchi hamda ko’plik. ular hozirgi adabiy til me’yori nuqtai nazaridan bir tomondan qo’llanish chastotasiga ko’ra faol yoki aksincha bo’lsa. bu xususiyat tilning yangi so’z va iboralar bilan boyib borishiga sabab bo’ladi. Zulfiya) o’tgan ko’rinishlarda me’yorlashgan. shaxs-son. Shuningdek. ayniqsa so’z turkumlaridan ot va unga bog’liq kategoriyalar uslubini o’rganishga bag’ishlangan yirik tadqiqotlar R. yordamchi so’zlarning turlicha ko’rinishlari va variantlarida namoyon bo’ladi. ona tilimizning tarixiy taraqqiyot va she’riyat qoidalariga mos tarzda «z» ning «y» ga ( S o’ y l a quyosh nimalar bo’lgan. Alisher Navoiy. -lar kesim tarkibida kelgan paytda hurmat (Dadam k ye l d i l a r). uning leksikasi va frazeologiyasida seziladi. oshno. Grammatik stilistika// O’zbek filologiyasi. Badiiy uslub o’zbek tili vazifaviy uslublari orasida o’ziga xos mavqyega ega bo’lib. Til vositalarini qo’llashdagi ana shu keng qamrovlilik bo’lishi bilan birga bu uslub doirasida ularni qo’llashning ma’lum me’yorlari ham amal qiladiki. leksik va frazeologik xususiyatlar tarzida ko’zga tashlanadigan ana shu me’yorlar uni boshqa vazifaviy uslublardan chegaralash imkonini beradi. Zulfiya). tarixiy hamda dialektal variantlarga ega bo’lib. E. boshqa vazifaviy uslublarga xos bo’lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi. Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari. umumxalq tilida mavjud bo’lgan barcha lingvistik birliklarning. O’zbek tili stilistikasi (hammualliflikda). T. daraja. xususan morfologik uslubshunosligining nazariy masalalarini. zamon. badiiy uslubda. xususan poetik nutqda hozirgi adabiy orfografik me’yor talablariga muvofiq kelmaydigan qaro. ayniqsa.Qo’ng’urov qalamiga mansub (Qarang: O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. Semantiko-stilisticheskiye osoben nosti formoobrazuyuщix morfem imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke: Avtoref. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi. kim diloro / Do’stmi yo janona deb. egalik. O’zbek tili so’z turkumlarining grammatik shakllari turli adabiy. – Tashkent. yangilikni yoritishga bo’lgan intilish ommabop uslubning asosiy xususiyati sanalib. ikkinchi tomondan ularda vazifaviy-uslubiy chegaralinish ham sezilib turadi. …d-ra filol nauk. bunday imkoniyatlar boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan. nisbat kabi ma’nolarni ifoda etuvchi affikslarning nutqdagi ishtirokida. / Qo’limga tutmayman. k ye l s i n l a r ) kabi ma’nolar so’zlashuv uslubiga xos bo’lsa. shu bilan birga.1980. Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke. mubolag’a . / Sen chiqqanda birinchi marta.Ommabop uslubning badiiy uslub bilan mushtarak tomonlari. O sh i n o bo’ldim sango. Ne balolig’ kun edikim. yaro. – Toshkent.1975.Qurbonov bu uslubda so’z yasalishning ikki ko’rinishi – morfologik va kompozision usulining mahsuldor ekanligini ta’kidlaydi hamda bunda -chi. -shunos. -dosh. -xona.

Darig’ tutma lutfingni. Kunduzdagi a h v o l a… H.Matjon). Olamda mard yo’q ekan.Hojiyeva) shu uslubga xos xususiyatlar sanaladi. A. -gin/-gil/-g’il ( Q o’ y g i l u kunlarni eslatma menga. emdi qilg’aysan bu bandangga nazar. -lug’ kabi shakllari (Shohigul ermas bu o’ t l u g’ yuzlaring hijronida. kirdim y o’ l u n g g’ a darbadar.Oripov. Bahor y o’ l l a r i n g g a to’shasin chechak. kan-kin ( B o’ l g a n m i k i n yer uzra bir ko’z Ko’rmak uchun seni osmonda.na (Soya tushsa nogahon bu jismi betob u s t i n a.Samandar) qo’llanishi bu uslub uchun me’yor sanaladi. badiiy uslubda bu grammatik shakllarning barcha ko’rinishlari – lahja va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo’llanilaveradi. H. Sifat va son turkumlari doirasida qaraladigan grammatik birliklarning ko’pchiligi barcha vazifaviy uslublarda ishlatilishi bilan xarakterlansa-da. Qovun-tarvuz q u r s o g’ i n d a selitrodur. siz o’rnida sen (Izn ayla! Ona. Tabiatingni xor etdi. ularda ham uslubiy farqlanishlarni. O. J. -n (Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n /Xassos didi va shoir dili. bir do’sh etib. O. tushum kelishigining –(i)n (Uchirsang-da ko’kka yurak k u l i n . .noshud farzandlarni afu etgaysen.Samarqand. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. Olmoshlarning uslubiy chegaralanishlari badiiy adabiyotda sezilarli o’rin tutadi. 4-21betlar). jo’nalish kelishigining – a (Tog’larning yuzi qora. sifatdagi –lik qo’shimchasining –liq. ya’ni men o’rnida biz (-Ma. Lekin hazar q i l m a g’ i l. sendan so’rov shu erdi. Avval shuki. men o’rnida sen (. Olimjon). K. to’xta Muhammad Tarag’ay! Nechun s ye n shahzodadan ranjiysen. Zulfiya). O. sen. / Mening uvoq she’rim mening dilporam.singari ma’nolar badiiy uslubda ko’proq ishlatiladi (Shu k o’ z l a r yulduzday abadiy kulsin.Yoqubov). shodon. –Bilib qo’y. Fitrat) va belgisiz shakli (Ulug’ Hoqon.Jabborov). Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari.Yoqubov). .og’ir bo’lib qoldik daf’atan. Bu kabi holatlar ilmiy va rasmiy uslublarda ko’zga tashlanmaydi. Masalan. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen. charog’on. Bizlar mardmiz dedilar. biz. Joniy) tarzida qo’llanishi. qaratqich kelishigining –(i)m (Axir hayajonlar o’zligim m a n i m . E. Navoiy). bardoshdan bo’lak n a r s a ber. -luq. -g’a (Yo ilohi. otashin kabi so’zlardagi –in affikslarida badiiy uslubga xos chegaralanganlik seziladi (So’ng bu iflos zafardan Ular shodon yurdilar. A. Fitrat) kabilar. -qa (Hajri ashkim yetkurur har dam q u yo sh q a bir hayot. ular singari olmoshlarning biri o’rnida ikkinchisi. Zulfiya). Kimlar seni bemor etdi. Yoboningda bodomlaring talx g’izodur. / Achchig’lanmam senga nozli quyosh. Mashrab) hamda belgisiz holatda bo’lishi ( M a k t a b bordik . –Samarqand. Bundan tashqari bu uslublarda grammatik shakllarning adabiy-me’yoriy variantlari qo’llanilsa.Yoqubov). -dedi va kuldi.Oripov). -ing ( Shavqimning shuhrasi boshing uza zar tora fido.Kamol). qaratqich-qaralmish inversiyasi (Yarqirar ming bir bahor ko’rki kamolingda sening. chirkin. E. O. 3-10 betlar. . / K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido.Yoqubov). 1982. / Mayli qalbingga ham ko’chsin hayajon. 1981. ich. Masalan. E. grammatik ko’rsatkichlarsiz kelishi (Qarshingda turibdi u m r i m bir kuni. amir. siz. aksincha.Bilmaydikim… yo’q.Olimjon). o’rin kelishigi qo’llanganda u bilan egalik qo’shimchasi o’rtasida bitta «n» tovushining orttirilishi (Surxoningda anor guli kahrabodur. Xudoyberdiyeva). /Oftobning aksi bor o’tlug’ jamolingda sening. O. H. / Elga sabr. O. Men.Vohidov).Vohidov) ajralib turadi. Kishilik olmoshlarini olaylik. chiqish kelishigining –din tarzida ishlatilishi (Vatan s ye v m a k d i n ortiq Menga olamda shior bo’lmas. za’faron kabi so’zlar tarkibidagi –on. Ul taajjub etardi. -sin/-sun (Jonlar sening yuzginangdan a y l a n s u n. Fe’lda badiiy uslubga xos belgilar sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: Emoq-ermoq (Kecha ustod chaqirtirgan e r k a n. Uslubiy xoslanish kelishik qo’shimchalari variantlarining tanlanishida ayniqsa seziladi. Na ko’kat bor.. Jandami. na lola. J. Sh u m u a l l i f. Navoiy). stilistik ottenkalarni payqash qiyin bo’lmaydi (Bu haqda yana qarang: Q o’ n g’ u r o v R.Bahromova). -lig’. s ye n g a qalqon bo’la olmagan Bizni .

Kelasi zamon . ila. holonki bog’lovchilari haqida ham shu gaplarni aytish mumkin: Yor istig’nosidan o’lmasmanu. Badiiy uslubga xoslari quyidagilar: Ko’makchilarni olaylik. She’riy nutqning asosiy belgilaridan biri bo’lgan inversiya tufayli matnda ko’plab sintaktik qurilishlar majmui vujudga keladi.Uslub talabi bilan o’zaro o’rin almashishlarni mayl va nisbat kategoriyalari misolida ham kuzatamiz. tasvirdagi keng ko’lamlilik muallif tilida hozirgi va kelasi zamon shakllarining ishlatilishini ham taqozo qiladi (S a d ы k o v a M. eng avvalo.Qodirov). Ta’kidlash o’rinliki. . aksincha. 1991. hayotsan sen ham (Zulfiya). Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.nauk. misli. ora ko’makchisining aro. prozaik asarlar sintaksisi hozirgi o’zbek adabiy tilining sintaktik me’yorlarini o’zida aks ettiradi. uzra. shart mayli . Men behad sevaman (Zulfiya). d-ra filol.Yoqubov). -la. buyruq-istak mayli – aniqlik mayli (Qayga b o r s i n taqdirdan qochib? (Zulfiya). birlan. Ularda fe’llar asosan aniqlik mayli shaklida bo’ladi. Lekin odatda badiiy asarlarda bo’lib o’tgan voqyealarning hikoya qilinishi tufayli unda fe’lning o’tgan zamon shakllari mahsuldor hisoblanadi. Buni ayniqsa gap bo’laklarining nutqda joylashuvida kuzatamiz. Yuklamalarda uslubiy chegaralanish aniq bilinib turmaydi. …hammani olib boradimi yo i n k i xohlagan borib. . Lekin va agar bog’lovchilarining qisqargan shakli lek va gar hamda vale. Mayl shakllarining bu tarzda qo’llanilishi ilmiy va rasmiy uslublarda chegaralangan. shuningdek yanglig’. Faqat yuklamasining o’rni bilan sinonimi bo’lib keladigan yolg’iz so’zidagina badiiy uslubga xoslik ko’rinadi: Nechun hamma darichalar qorong’i. Vijdon azobida qovrilsang bot-bot (A. Yordamchi so’zlar ham tilimizdagi boshqa birliklar singari nutq jarayonida o’zining uslubiy imkoniyatlarini namoyon qila oladigan to’laqonli til birliklaridir. Ammo poetik nutq sintaksisi boshqacha. Yoki aksincha: Men hayot e k a n m a n. ichra ko’makchilari badiiy matn uchun xos. She’riy nutqda esa. misoli. asosan fe’lning o’tgan va kelasi zamon shakllaridan foydalanish mahsuldor. Masalan.34). Badiiy asar bayonida zamon shakllarining barchasi ishtirok etadi.aniqlik mayli: Terimchi chevarlar etaklab qoplab Tog’day xirmonlarga keltirib t o’ k s a.shart mayli: Boysunqur mirzo z o’ r a v o n l i k q i l s i n ! Men mo’minlarcha bosh egib elchi yuboray! (O. xohlamagan qolaberadimi? (O’zbek tili grammatikasi). Bilan ko’makchisining birla. G a r gunoh orttirsang o’zingga og’ir. Qo’l oyoqlariga kishan solingan. yo l g’ i z uning darichasi yorug’ (O.o’tgan zamon: Qish chillasi avjida.Vohidov). vazifaviy chegaralanishlarda payqaymiz. H o l o n k i men sizni xondan ham yuqori qo’ygan edim (A. Ularning ana shu keng uslubiy imkoniyatlarini biz. Ammo aniq nisbatdagi fe’llar birmuncha faol.Yoqubov). s. Badiiy uslubda fe’lning barcha nisbat shakllari ishlatiladi. fe’llar asosan majhul nisbatda qo’llaniladi.Tashkent. Men xud ul tifli parivashg’a ko’ngul berdim. Sintaksisda til birliklarini mazmunga mos ravishda turli kombinasiyalarda qo’llash mumkinligi ularning uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligidan dalolat beradi. dis….Qodiriy) kabilar. Xonumonim nogahon buzilmag’ay boshdin yana (Bobur). Izg’irinli yellar esadi. Ilmiy nutqda esa. v a l ye.Oripov). kabi ko’makchisining misol. kuydim va l ye k – Lobarim oldida nazmim bu qadar behol uchun (E. yoinki. Buyruq mayli . Shu bilan birga. uchun ko’makchisining –chun. kiyimlari yirtiq mahbuslar Samarqandning Registon maydonida sovuqdan qaltirab shahar qozisining hukmini tinglaydilar (P.

Agar badiiy adabiyotda. Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. kiritma gaplar badiiy matnda ijodkor individual uslubini yuzaga keltiruvchi qulay grammatik vositalar sanaladi (Bu haqda kengroq ma’lumot olish uchun qarang: K a r i m o v S. 1992. dilafro’z. Bir bosh bo’lakli gaplarning shaxsi noaniq turi. dolg’a. ularning bog’langan va bog’lovchisiz turlari. deydi E. debocha. jon bermoq shakllari so’zlashuv uslubida ishlatilsa. O’zbek tilining badiiy uslubi. lo’livash. bahoriston. undagi ko’plab birliklarning tilda me’yorlashuviga. Abru. xususan dialogik nutqda mahsuldor qo’llaniladi. subyektiv bahoni aniq ifoda etishning eng to’g’ri yo’li bo’lganligi tufayli u badiiy adabiyotda zarur lingvistik vosita sanaladi. rasmiy va ilmiy uslublarda ko’proq qo’shma gaplar. qulog’i ostida qolmoq. adabiy tilning boyib. jondosh. hayot bilan vidolashmoq kabilar ilmiy.Samarqand. kuylamoq. O’zbek tili leksikologiyasi. Sinonimik qatordan mos.Ekspressiv-emosionallikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida inversiya so’zlashuv va badiiy uslubga tegishlidir. To’liqsiz gaplar dramatik asarlarda. Buning ustiga tilda sinonimik variantlar borligi uchun uslubiy me’yorni belgilash imkoniyati mavjud. dunyodan ko’z yummoq. Alloh rahmatiga yo’l tutmoq. Ulardagi boshqa uslubga xos chegaralanishlar esa ma’lum muddat keyin yuzaga keladi. rivojlanib borishiga doimiy ravishda ta’sir o’tkazib turadi. sinonimik birliklar ustida ishlash mahoratidir. «…boshqa funksional stillar uchun xos bo’lgan leksika (masalan. gavharafshon. shahodat sharobini ichmoq. moviy. ilmiy va rasmiy ish uslubiga xos bo’lgan terminlar)ning badiiy stilda keng qo’llanilmasligi va faqat badiiy stilda qo’llanuvchi maxsus vositalarning mavjudligi badiiy stilga xoslangan leksikani alohida ajratishga asos bo’ladi». jahonbaxsh. vafot etmoq. so’z-gaplar. albat. balqimoq. gulro’.Begmatov (B ye g m a t o v E. A. mahpora. mujda kabi xoslangan so’zlar lug’atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi. bazmaro. bo’ston. ommabop va badiiy asarlarda gapning har ikki turi ham aralash holda kelaverishi mumkin. 77-96-betlar). kerakli birlikni tanlab olish ekspressivlikni. so’zlashuv uslubida sodda gaplar. mastona. So’roq gaplarning ritorik turi. Masalan bu tizimga kiradigan olamdan o’tmoq. jo’shmoq. gulshan. boda. maygun. armug’on. 186-b. Frazeologizmlar mohiyat e’tibori bilan asosan so’zlashuv va badiiy nutq mevasidir. birgina o’lmoq ma’nosini anglatadigan yuzga yaqin frazeologizmlar sinonimik qatorining paydo bo’lishi ularning vazifaviy chegaralanish imkoniyatini tug’diradi. ommabop va rasmiy uslublarda uchraydi. atov gaplar. durafshon. yozuvchining til ustida ishlash mehnati. undov gaplar.). dunyodan o’tmoq. 1974) ana shu sinonimik variantlarni farqlashda amaliy yordam beradi. Bu uslubdagi gap qurilishi ham ma’lum darajada farqlanadi. hayotdan ko’z yummoq. his-hayajon gaplar ham so’zlashuv va badiiy uslubga xos. kabk. omonatini topshirmoq. Masalan. mahvash. giryon. libos. dialektizmlarning ishlatilishi adabiy til me’yoriga muvofiq kelmaydi. ayniqsa ularning to’liqsiz shakli ishlatilishi xos bo’lsa. moh. dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilmoq singarilar esa badiiy matnga tegishlidir. jo’shqin. mardonavor. Ma’lumki. eng avvalo. lolagun. badiiy uslubda adabiy til boyliklaridan foydalanibgina qolinmasdan. Masalan.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. dilxona. duto. guliston. Kichik bir xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki. gulbahor. xususan she’riyatda ishlatilib kelinayotgan eskirgan so’zlarni bu uslubning muhim lisoniy alomatlaridan deb hisoblash mumkin bo’lsa. .

galvars). bu holat so’zlashuv uslubidagi me’yoriy holatlarni belgilashni qiyinlashtiradi. 15-bet). fikir. Chunki u oldin aytilgan fikrning mantiqiy davomi bo’ladi. grammatik o’ziga xosliklarga ega. hal qiluvchi vosita bo’lib. ottan. Ikkinchi qatlam . zaril. Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak. leksik. 1983. Xo’sh. So’zlarning metonimik . nutqiy vaziyat yagona bir me’yorni tayin etishga imkon bermaydi. Ayni paytda. ulgurish qayoqda. madaniyat. qora choy olsizmi yoki ko’k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. Kishi nomlari Abdi. So’zlashuv uslubi ham boshqa vazifaviy uslublar kabi fonetik. egni) kabi fonetik hodisalar avvalo so’zlashuv uslubida namoyon bo’ladi. so’zlashuv nutqida til birliklari o’zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. og’zi ochiq (yig’loqi) kabi. ulguramizmi ? degan savolga yo’q. yigichcha). qorami? ko’kmi? shaklida beriladigan savolni ikki xil vazifada olib ko’raylik. O’zbek tili stilistikasi. Uchinchidan. So’zlashuv uslubi leksikasida ikki qatlam alohida ajralib turadi.og’zaki nutqdagi ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlar. Lekin bunday holatda ham tinglovchiga fikr tushunarli bo’ladi. tovushlarning o’rin almashishi (turpoq. Ammo nima bo’lganda ham bu me’yorlarni so’zlashuv uslubi uchun muhim bo’lgan til va tildan tashqari omillarning uyg’unligidan axtarish bizni asl maqsadga yaqinlashtiradi. tushirib qoldirilishi (gazet.So’zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy. so’zlashuv uslubi qanday o’ziga xosliklarga ega? Birinchidan. Bek. ko’zini shira bosmoq. sport va so’zlovchining kasb-hunarga mansub xilma-xil narsa va hodisalarni ifodalovchi umumadabiy leksika ko’plab ishlatiladi» (Sh o m a q s u d o v A. Shunday bo’lsa-da. Masalan. qora choy damlaymi yoki ko’k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. Ohang og’zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim. Nutqda tovushlarning uyg’unlashuvi (ketti. uning nutq tempi. aynalmoq). Bu uslubning burnini ko’tarmoq.intonsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. –Toshkent: O’qituvchi. Uni ma’lum ma’noda tildagi boshqa uslublarga qarama-qarshi qo’yish mumkin. banka). Bundan tashqari bu uslubda «…siyosat. Masalan. ulgurmaymiz deyishdan ko’ra vaziyatdan kelib chiqib. burni. Chunki tildan foydalanuvchining shaxsi. erkin muomalalari doirasida til birliklarining o’ziga xos tarzda amal qilishidir. san’at. so’z va gap urg’usi kabi ko’rinishlari ma’noni farqlashda. bu uslubda ohang . ton. Ikkinchidan. tovushlarning orttirilishi (o’ramol. pauza. bir tovush o’rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (traktir. yiqildi (quladi). Birinchi qatlam – bu kundalik turmush muomalasida faol qo’llaniladigan ijtimoiy hayot va uy-ro’zg’or yumushlari bilan bog’liq so’zlar. Bu uslubning o’ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg’un bo’lishida ko’rinadi. bironta). Ular neytral qiymatdagi so’zlar bilan sinonimik munosabatga kirisha oladi: kichkina (bolagina). Dili singari qisqartirib ishlatish mumkin. so’zlashuv uslubining o’ziga xos me’yorlari haqida mulohaza yuritish uchun ham tilimizda dalillar yetarli. nutq elliptik xarakterda bo’ladi. Xuddi shu savolni do’kon sotuvchisi tilidan eshitsak. ulgurib bo’pmiz. buning ustiga. tovush tembri. qo’li kaltalik qilmoq singari o’z frazeologizmlari mavjud. ulgurib ham bo’ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo’lib chiqadi. melodiya. ottenkalarni ajratib ko’rsatishda. hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. Zuli. buzoq (ish bilmas.

1991). Ish. Kechaday kecha. 8-ma’ruza: O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik R ye j a: 1. So’zlashuv nutqi o’zbek tilshunosligid B. samovarga chiqdi kabi. bunday gaplarga fe’l-kesimni qo’yib ham bo’lmaydi. Masalan. 1975. omonim. 4. Biz magazinga. Biz siznikiga. ishdan piyoda kabi. Men. barmog’ingni tishlab olasan. – Toshkent.. Paronimlar lug’ati va uning ahamiyati. 3. Orfoepik lug’atlar. Og’zaki nutq madaniyati. Tayanch so’z va iboralar: Lug’at turlari : qomusiy. assalomu alaykum. Ahamiyati. albatta. Kitobiy nutq uchun bog’lovchisiz qo’shma gaplar odatda xos emas. og’zaki so’zlashuv nutqi uchun esa. paronim. xarakterlidir. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Salom. Imlo lug’ati va uning amaliy ahamiyati. 6.O’rinboyev tomonidan anchagina durust ishlangan (O’ r i n b o ye v B. kengash bo’ldi. aksincha. . O’ r i n b o ye v B. Og’zaki va yozma nutq me’yorlari hamda lug’atlar. faqat tugmachani bossang bas. frazeologik. Variantlilikning imlo. Imlo. O’ r i n b o ye v a D. aha. antonim. konkordans. Hatto ba’zan shunday holatlar ham bo’ladiki. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. yo’q. Masalan: auditoriya kuldi. 7. izohli. Asal. 2. Bu nutq kitobiy nutqdan bir qadar farq qilib. vaalaykum assalom. dasturxonga o’tirdi. So’zlashuv uslubida nutqiy vaziyatning ahamiyati juda katta.ko’lami juda keng tarqalgan. xayr. xo’p singari so’zlar nutqda ko’p ishlatiladi. Boladay bola kabi. –Toshkent: Fan. asal. odatda ishga avtobusda. chappa. izohli va frazeologik lug’atlarda aks etishi. ha. Lug’atchilik va me’yor. So’zlashuv nutqidagi sodda gaplar ko’pincha fe’l bilan ifodalangan kesimning yo’qligi bilan xarakterlanadi. filologik. O’zbek lug’atchiligi haqida ma’lumot. sinonim. 5. Variantlilik.

7500 ga yaqin so’zni qamrab olgan ushbu lug’at arablar tajribasiga tayanib. Tixonovlarning «O’zbek tilining chappa lug’ati» (Samarqand.Ahmedovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati» (Toshkent. O’zbek Milliy Ensiklopediyasining I va II tomlari nashr qilindi (Toshkent. Devonu lug’otit turk. –Toshkent. maqollar.Muzaf (bir harfi ikki marta takrorlangan so’zlar) bo’limi.Shukurovlarning «O’zbek tili antonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Har bir bo’limni otlar (ismlar) va fe’llar tarzida ikki qismga ajratib berdim.Ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi. qiyin va qorong’i joylarini yoritdim. Otlarni oldin. –Toshkent. 5. Mas. Tushunilishi oson bo’lishi uchun asarda arabcha istilohlar qo’lladim» (M a h m u d K o sh g’ a r i y. A. kerakli so’zlarni osonlik bilan topish uchun bu ish ustida bir necha yillar mashaqqat tortdim. Kitobni sakkiz asosiy bo’limga chekladim: 1. . rajaz va nasr deb atalgan parchalar bilan bezadim. Shu o’rinda ayrim lingvistik lug’atlarni sanab o’tish to’g’ri bo’ladi. saj’lar.Rahmatullayev. 313-bet). Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh» asarlari maydonga keldi (O’zbek Sovet Ensiklopediyasi. .Ђunnalilar bo’limi.Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» (Toshkent.Hamzalik (alif bilan boshlanadigan so’zlar) bo’limi. S. 7.Uch harfli so’zlar bo’limi. A. 1968).Reshetovalarning «O’zbek tili . 2002). 8. Sh. Toli’ Hiraviyning «Badoyiullug’at». So’zlarni o’z joyiga qo’yish. A.Tixonov va R. E. A. Turli fan sohalari bo’yicha izohli lug’atlar maydonga keldi.Solim (tarkibida alif. Afg’oniston va Hindistonda o’zbekcha va forscha lug’atlar tuzilishiga sabab bo’ldi. 4.Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» (Toshkent.deb yozadi Mahmud Koshg’ariy . O’zbek tilida qomusiy va tarjima lug’atlarining ko’plab turlari mavjud. 6 tom. qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim.qattiq joylarini yumshatdim. o’z o’rnida oldinma-ketin ko’rsatdim. 1 tom. turkiyshunoslikda ilk bor lug’at tuzish usullarini belgilab berganligi bilan qimmatlidir. 1960. Sh.Qo’ng’urov va A. 2. vov.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Ana shu an’ananing davom etishi hamda Alisher Navoiy ijodiga bo’lgan qiziqish keyinchalik XV asr va undan keyingi davrlarda Eron.To’rt harfli so’zlar bo’limi. 1978).Begmatov va A. 1974). Olim Usmonning «Qisqacha internasional so’zlar lug’ati» (Toshkent. «Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Mamatov va R. yoy bo’lmagan so’zlar) bo’limi. R. XVI asrda muallifi noma’lum bo’lgan Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun «Abushqa» nomli izohli lug’at tuzildi. 6. 3. 44-45-betlar). 2000). qo’shiqlar.. boblarga ajratib. Ta’kidlaganimizdek. fe’llarni esa otdan keyin o’z sirasiga qarab. Turkiyshunoslikda lug’at tuzish qadimdan boshlangan. ko’p asrlik an’analarni davom ettirib kelayotgan o’zbek lug’atchiligi bugungi kunda katta tajriba to’pladi. «Men bu kitobni maxsus alifbo (ajam harflari) tartibida hikmatli so’zlar.Hojiyev va L.Tilshunoslik fanining alohida sohasi bo’lgan leksikografiya lug’at tuzish yo’llarini o’rgatadi va uning ilmiy asoslari hamda usullarini ishlab chiqadi. N. 1980).Ibrohimov.Ђulomov.Misol (boshida yoy bo’lgan so’zlar) bo’limi. Nihoyat. kerakli so’zlarni o’z joyida ko’zlaydigan. 1977). 1975. 1959). 1976). XI asrda Mahmud Koshg’ariy tomondan tuzilgan mashhur «Devonu lug’otit turk» lug’atchiligimizning nodir namunasidir.

Sh. o’zak va negizlar. M. Masalan. 1984). ham takomillashtirildi. bo’g’in ko’chirish va bosh harflarni yozish tartibini ko’rsatib beruvchi 72 paragrafdan iborat qoidalar kiritilgan (O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. o’zbek leksikograf olimlarining juda katta mehnatlari tufayli yuzaga kelgan bu lug’atlarning ijtimoiy va ma’naviy hayotimizda xizmatlari beqiyosdir. H. O’zbekiston Respublikasining mustaqillikni qo’lga kiritishi munosabati bilan amalga oshirilayotgn tub ijtimoiy-siyosiy islohotlar «Asosiy qoidalar»ning ma’naviy jihatdan eskirganligini ko’rsatdi.Ibrohimov. Ikkinchi tomondan esa.grammatik terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent.Qodirovlarning «O’zbek tilining qisqa etimologik lug’ati». qaratqichli birikma o’rnida qaratuvchi birikma. 1956). S. A. sonor tovush o’rnida ovozdor tovush.Hojiyevning «Lingvistik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. lug’atlar so’zlarning to’g’ri yozish va talaffuz qilinishiga ko’maklashadi. o’zlashma so’z atamalari qo’llaniladagan bo’ldi. uslubiy imkoniyatlari to’g’risida keng ma’lumot beradi. kishilarning yodlash qobiliyati qanchalik kuchli bo’lmasin.Usmonovalarning «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» (Toshkent.Boboyeva.Berdiyorov va R.Begmatov. Shu bilan birga. Bu me’yoriy holatlar muayyan qonun-qoidalar bilan mustahkamlab qo’yiladi. 1980). 1984). 1981).» (Toshkent. Masalan. 1985). negiz o’rnida asos. 1993 yil 2 sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida» gi Qonun qabul qilinishi bilan ana shu alifboda yangi lug’atlar maydonga keldi. Birinchidan. O’zbekiston SSRning 1940 yil 8 mayda qabul qilgan «O’zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbesiga ko’chirish to’g’risida» gi Qonuni va O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» ga tayanadi. lug’atlar tuzishda tildan foydalanish jarayonida shakllangan me’yorlar o’lchov sanaladi. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston Respublikasining yuqorida tilga olingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida»gi Qonuni va 1995 yil 6 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi Qonun hamda bevosita bu qonunlarning ijrosiga qaratilgan 1995 yil 24 avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori juda katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi.Toshkent. Masalan. Unda unli va undoshlar imlosi. –Toshkent. Ayni paytda. Bu qoidalar hozirgacha amalda bo’lib. mukammallashtirishga xizmat qilib kelmoqda. orfografik me’yorlarni tartibga keltirishga.D.Umarovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati.Rahmatullayevning «O’zbek tili omonimlarinig izohli lug’ati» (Toshkent. (I-IV qismlar. A.Ma’rupov tahriri ostida nashr qilingan «O’zbek tilining izohli lug’ati. qo’shma. qo’shimchalar. til birliklarining asl va ko’chma ma’nolari. ayni paytda. 1998) kabi. avval qayd etib o’tganimizdek. Qayd etilgan ikkinchi masalada lug’atchilik adabiy til me’yorlari bilan chambarchas bog’liq. lug’atlar yozma va og’zaki adabiy til me’yorlarini belgilashda har bir so’zning yozma va talaffuz shaklini o’zlashtirishda asosiy manba hisoblanadi.Rasulovlarning «O’zbek tilining paremiologik lug’ati» (Toshkent. ayirish (‘) va yumshatish () belgilari imlosi. E.Rahmatullayev va M. juft va qisqartma so’zlar imlosi. tildagi barcha so’z va iboralarning hamda ularning turli-tuman ma’nolarini yodda saqlab qolishning imkoni yo’q. Bu bog’liqlikni ikki yo’nalishda tushunish to’g’ri bo’ladi. apostraf o’rnida tutuq belgisi. Bir tomondan. Z..Panasenko v E.Asomiddinova. O’. o’zbek tilshunosligi fani yangi atamalar bilan boyitildi. tire o’rnida chiziq. E. Shubhasiz. Ana shunday paytlarda lug’atlar insonlarning yaqin hamrohi bo’ladilar. Ikkinchidan esa. shuningdek ko’chish belgisi. 1998-1999) kabi lug’atlar shular jumlasidandir. tilimiz imlo qoidalari ham soddalashtirildi. 1 va P tomlar» (Moskva. Sh. 1984). hozirgi o’zbek adabiy tilining yozuv me’yorlari. .

beteng (I. Ular bu borada ham ma’lum vazifalarni bajaradi. badiiy uslubga hamda shoir va yozuvchilar uslubiga xos bo’lgan so’z va iboralar ham keltirilgan bo’ladi. madaniyat va ma’naviyatning barcha sohalariga oid tushunchalar. o’zbek tilshunosligi badiiy adabiyot hamda shoir va yozuvchilar tili lug’atlarini tuzishda ham yetarli tajribaga ega. Ammo bu degani qomusiy lug’atlar til me’yorini ko’rsatuvchi o’lchov bo’la olmaydi degan gap emas. «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati»ga murojaat qilaylik. beodob (II.250). texnika. Aksincha. 1953).151) kabi so’zlar va ularning ayrimlarining yozilishi «O’zbek tilining imlo lug’ati» da (Toshkent.44). imlo.55).142). so’zlarni buzib yozishlar kuzatilmoqda.212). Bunga «O’zbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lug’at» (Toshkent. Konkordans» (Toshkent. bulog’ (I.137). Unda keltirilgan alqamoq (II. 1972). degan savolga bir xilda javob berib bo’lmaydi. baxmalto’sh (I. matbuot sahifalarida o’zboshimchaliklar.300). bexalol (I. Lingvistik lug’atlarning maqsadi esa tamoman boshqacha. voqyealar hamda mashhur kishilar va joy nomlari to’g’risida atroflicha ma’lumotlar beriladi. o’zlashma so’zlar. so’zlar va ularning tarkibiy qismlariga. ters-chappa. Rus grafikasi asosidagi o’zbek yozuvidan voz kechilib. .244). ayniqsa. boybeka (I.Binobarin. 1981). lozim bo’lganda me’yoriy lug’atlarga ko’z yugurtirib turishlari zarur. 2001. Ularda asosiy diqqat harflar imlosiga. bu kabi birliklarning miqdori ko’pchilikni tashkil qilishi aniq. Hozirgi paytda o’zbek tilida ana shunday lug’atlarning izohli.206). R. betuman (I. 1983-1985). mamlakat. qomusiy-ensiklopedik lug’atlarni olib ko’raylik. lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosi qabul qilinayotgan hozirgi o’tish davrida. Bundan tashqari. Sh. talaffuz. burkimoq (II. Ana shu qarorga binoan 1940 yil 8 mayda qabul qilingan Qonun va 1956 yil 4 aprelda qabul qilingan «Asosiy qoidalar» 2005 yilning 1 sentiyabridan e’tiboran o’z kuchini yo’qotadi. hudud yoki fan.II. chastotali. morfem. Y o’ l d o sh ye v B. Chunki material qamrovining kengligi va har xilligi ularga ham diaxronik. arslonto’sh (I. betaxlit (I.Karimovlarning «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. Tabiiyki. betus (II. biyuda (I. Chunki bu kabi lug’atlarda adabiy me’yor doirasidagi so’zlar bilan birgalikda umumxalq tiliga. Ana shunday holatda bu kabi lug’atlar me’yor uchun namuna bo’la oladimi. 1-1U tomlar» (Toshkent.113).183).237). ularning yozilishi jarayonida til me’yorlariga amal qilish talabi qo’yilishi mumkin.Maxmatmurodovning «Slovar yazыka poeticheskix proizvedeniy Xamzы» (Toshkent. bu xizmatlarning darajasi har xil bo’lishi mumkin. Masalan. –Toshkent. Bunday lug’atlarda muayyan bir millat. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. «Navoiy asarlari lug’ati» (Toshkent. Tildan foydalanuvchilar ma’lum muddat amaldagi har ikki «Imlo qoidalari»ga ham rioya qilishlari umummajburiy ekanligini unutmasliklari.Qo’ng’urov va S.133). Bu tipdagi lug’atlar ma’lum darajada lingvistik lug’atlarning boshqa turlaridan farq qiladi. bundan buyon tilimiz orfografik me’yorlarini belgilashda ana shu qoidalarga amal qilish majburiy sanaladi va ular imlo lug’atlarida mustahkamlanib boriladi.Rizayevning «O’zbek sovet bolalar adabiyoti tilining chastotali lug’ati» (Toshkent. ardog’ (I. 1989) lug’atlarini misol tariqasida keltirish mumkin (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: N u r m o n o v A. qomusiy lug’atlar oldiga til me’yorlarini belgilash vazifa qilib qo’yilmaydi. bunday lug’atlar filologik yoki lingvistik lug’atlardan farq qiladi. «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati..211). S. 1980). talaffuziga hamda umuman til birliklarining leksik-semantik-uslubiy ma’nolarining izohlanishiga qaratiladi. O’z vazifasidan kelib chiqib. 125132-betlar). behusn (I. Garchi til me’yorlarining mustahkamlanishida lug’atlar xizmat qilsa ham. Agar qiyosni «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati» misolida amalga oshirsak. ham sinxronik nuqtai nazardan munosabatda bo’lishni taqozo qiladi. tabiiy va ijtimoiy hodisalar. so’z birikmalariga va ularning imlosiga. 1976) uchramadi.

asir (tutqun) kabi so’zlarning yozilishi. Lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi esa imlo lug’atlar borasida ham ulkan ishlarni amalga oshirishni taqozo qilmoqda. talaffuzi va ma’nolarini farqlashda lug’atlargina yordam berishi mumkin. darveshnamo.aza (marhum uchun tutiladigan motam. kesatiq. har bir so’zning talaffuz qoidalarini bilish va imlo lug’atlaridagi tavsiyalarga rioya qilish zarur. Ammo aytish mumkinki. uning me’yoriy jihatlarining sayqal topishida bir qator omillar muhim rol o’ynamoqda. Shu bilan birga. Ulug’. balki ularning lahjaviy shakllarini farqlaydi. ularning etimologiyasi va hozirgi ma’no taraqqiyotini belgilashda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir. To’g’ri yozish me’yorlarini o’zlashtirishda ko’proq imlo lug’atlari bilan birgalikda adabiy manbalarni o’qish. Mas. adib (yozuvchi. zo’r fahmli odam yoki narsa. kelli (keldi). shoir) . Izohli lug’atlarning so’z ma’nolarini to’liq anglashda. 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» hamda 1995 yil 25 avgustda qabul qilingan «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori asosida belgilangan. ularga tez-tez murojaat qilish. Chunki noto’g’ri yozilgan yoki talaffuz qilingan so’z o’quvchi yoki tinglovchi tomonidan noto’g’ri. ko’chma. Masalan. omonimlar. Bunda. yuqorida ta’kidlaganimizdek. din. aziz odam. Demak har birimiz savodxon bo’lishimiz. keyingi yillarda. Bu qoidalar hozirgi o’zbek adabiy tilining yozma shaklidan foydalanuvchi barcha kishilar uchun majburiy sanaladi. u e’tibordan chetda qolib ketgan so’zlar hisobidan to’ldirilishi zarur. Mubolag’asiz aytish mumkinki. bashorat qila oladigan. Og’zaki nutq madaniyatining takomillashib boruvida. Shu o’rinda bir narsani ta’kidlash lozimki. Imlo lug’atlari shaklan yoki talaffuzda bir-birlariga yaqin bo’lgan. Masalan. asr (yuz yil) . 2. noaniq tushuniladi. matnlarni ko’chirib yozish ham yordam berishi shubhasizdir.amr (podshoh tomonidan chiqariladigan buyruq. bu lug’at bugunga kelib ma’naviy jihatdan eskirdi. fikrimizni boshqalarga aniq tarzda yetkazishimiz uchun imlo lug’atlarga har doim murojaat qilib turishimiz zarur bo’ladi. balki og’zaki adabiy til shaklida ham rivoj topmoqda. yechki (echki) kabi. to’g’ri yozish qoidalarini shunchaki yod olish bilan yozma nutq madaniyati va uning me’yorlarini belgilab bo’lmaydi. ammo ma’nolariga ko’ra turlicha bo’lgan so’zlarni farqlashga ko’maklashadi. chovamiz (chopamiz).frazeologik. U yigirma yil davomida xalqimizga beminnat xizmat qildi. a’zo (biror tashkilot yoki biror jamiyatning vakili) . Shu paytga qadar nashr qilingan barcha lug’atlarda nutq uslublarida qo’llaniladigan so’zlar.t. amir (davlat boshlig’i) . Buning uchun imlo lug’atlari bilan ishlash. s. hazil.da. to’g’ri yozishimiz. Uning uch ma’nosi qayd etilgan: 1. Hozirgi o’zbek adabiy tilining imlo me’yorlari. dialektal. antonimlar. ularni qo’llashda ehtiyot bo’ladi. E’tiqodli dindor kishilar nazarida go’yo karomat. . ata (ota). o’rni bilan ularning yasalishi va variantlari berilgan. Imlo lug’atlardan samarali foydalangan kishigina nafaqat adabiy so’zlarni. hyech narsa bilan ishi yo’q odam. ularning ayrimlari yuqorida sanab o’tildi.adip (ko’rpacha yoki ko’rpaning chetiga tikilgan material).. Darveshsifat. o’zbek adabiy tili faqat yozma adabiy til shaklida emas. lug’atdagi avliyo so’zini olib ko’raylik. mo’’jizalar ko’rsata oladigan muqaddas. terminologik singari ko’plab turlari mavjudki. Lingvistik lug’atlar orasida Z.Ma’rufov tahriri ostida 1981 yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomlik «O’zbek tilining izohli lug’ati» salmoqli mavqyega ega. marosim). ayniqsa uzluksiz ta’lim tizimi alohida o’rin tutadi. sinonimlar. 3. garchi nuqsonlardan holi bo’lmasa-da. Izohli lug’atlarda tilimizda keyingi yigirma yilda yuz bergan o’zgarishlar ham o’z ifodasini topishi lozim. farmon).

Talaffuz lug’atlari fonetika va nutq madaniyati bilan bevosita aloqada bo’lib. ko’hlik. omonim va antonim lug’atlarning xizmati katta bo’ladi. kitobxonlar anjumanlarida tilimizning adabiy me’yorlaridan foydalanishga intilish kuchayib borayotgani seziladi. 1974) ining 223-betidan misol keltiramiz: Chiroyli. husndor. og’zaki nutq ko’rinishlarining namunaviy shakllarini yuzaga keltirish. suluv. to’liq uslub hamda noto’liq uslub va boshqalariga oid talaffuz variantlarini to’g’ri baholash anchagina murakkab vazifadir. sohibjamol. O’zbek tilida ana shunday lug’at bor. umummilliy madaniyatimizning tarkibiy qismi bo’lgan til madaniyatiga. Kishilarning so’zlarni to’g’ri talaffuz etishi. go’zal. muzokaralar olib borishmoqda. Hozirgi kunda. uning lingvistik va tildan tashqarida bo’lgan o’lchovlarini belgilash muhimdir. adabiy til me’yorlariga amal qilishi.Tabiiyki. Ushbu lug’at mualliflarining ta’kidlashicha. og’zaki nutqni adabiy til talablari asosida me’yorlashda orfoepik qoidalar. ifodali qilib yetkazishda talaffuz lug’atining ahamiyati katta. an’anaviy va yangicha talaffuz. adabiy nutq va kundalik so’zlashuv nutqi. qo’llanmalar muhim rol o’ynaydi. bu nutq shaklini ko’rinishlariga qarab me’yorlash va silliqlash. neytral adabiy nutq va adabiy nutqning vazifaviy-uslubiy ko’rinishlari. boshqa jonli . Lug’at xuddi ana shu jihatlar hisobga olinganligi bilan qimmatlidir. xushro’y. she’rxonlik kechalarida. nutq madaniyati talablariga e’tibor berib. Fikrimizning isboti uchun sinonimik qatordagi so’zlarga berilgan izohlarni to’liq keltiramiz: «Husni odatdagidan ortiq. Bu so’z odamga. to’y-tomoshalarda. O’zbek leksikografiyasida yuqorida sanab o’tilgan bu kabi lug’atlarning izohli ko’rinishlari mavjudligi quvonarli voqyeadir. Ana shu ma’noda talaffuz (orfoepik) lug’atlar adabiy tilning talaffuz me’yorlarini yoki so’zlarni adabiy til qoidalariga muvofiq talaffuz qilishni belgilab beruvchi vosita sanaladi. Bu esa. ayniqsa yoshlarimiz o’rtasida. Darhaqiqat.Hojiyev «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. barno. Bu xususiyat o’zbek adabiy nutqi me’yorlarining ham yetarli shakllanib yetmagan va qat’iylashmaganini ko’rsatadi. xunuknig aksi. Og’zaki nutq me’yorlarining ommaviy suratda yoyilishi va singishida avvalo maktabgacha va maktab ta’limi katta ahamiyatga ega. U «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» deb atalib. ma’lum ma’noda biri ikkinchisini to’ldiradi. o’z navbatida. adabiy talaffuz lug’atlari. Unda 20 mingga yaqin so’z va so’z shakllarining adabiy talaffuz me’yori belgilab berilgan. latofatli. biz bugun bundan 10-20 yil avvalgi odamlar emasmiz. 1984 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan. Ular garchi ma’nolarining yaqinligi bilan bir sinonimik qatorda joylashsa-da. keksa va yosh avlod talaffuzi bilan bog’liq bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. turli uchrashuvlar va telekonkurslarda. adabiy talaffuz doirasida variantdorlikning kuchliligi ma’lum bo’lgan. ravon. olimu muhandislarimiz. og’zaki nutq madaniyatiga ta’sir ko’rsatmoqda. So’zlarning leksik me’yorini belgilashda va ulardagi ma’no nozikliklarini farqlashda hamda umumiy jihatlarini payqashda sinonim. Jumladan. Chiroyli stilistik jihatdan neytral. Buning ustiga. ommaviy axborot vositalarining radio va televideniye singari turlarining roli salmoqli. jahon xalqlarining ko’pchilik tillarida muloqotda bo’lishmoqda. husnli. lug’atni tuzish jarayonida bir qator qiyinchiliklarga duch kelingan. Shunga ko’ra. Bugungi ziyolilarimiz. adabiy nutq va dialektal nutq. ko’rkam. Adabiy talaffuz doirasida so’z urg’usi. me’yoriy o’lchovlariga ko’ra teng emas. o’z fikrini boshqalarga aniq. chiroyli so’zlash. Og’zaki nutq madaniyati mavqyeini ko’tarish uchun adabiy til og’zaki shakli qonuniyatlarini o’rganish. A. tadbirkorlarimiz dunyo miqyosida fikrlashmoqda. zebo.

temirchilik atamasi. 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko’pligi. suluv. rasmiy uslub uchun xos emasligi ma’lum bo’lib qoladi. Lug’atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba’zi fikrlarga kelishga asos bo’ladi. Ularning qo’llanishi so’zlashuv. ko’hlik faqat odamga nisbatan qo’llanadi va «yoqimlilik» ottenkasi bor. Ko’rkam asosan jonsiz narsalarga. ko’rkam hayot.. Husndor. husnli so’zlari nisbatan kam qo’llanadi. Olimning ta’kidlashicha. bog’lovchi – dam. ayniqsa. kam darajada odamga nisbatan qo’llanadi». ot – havo.Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. husnli ayol. Chiroyli yuz yoki chiroyli saman deyish mumkin bo’lgani holda ko’rkam yuz yoki oyoq. 49-50-betlar). Haqiqatda esa barcha til sohiblari tildan foydalanish tajribasi orqali tilning qoida va normalarini u yoki bu darajada o’zlashtirib olgan bo’ladilar va ularga «umumiy odat» bo’yicha amal qiladilar. bu haqda shu o’rinda bir narsa deb bo’lmaydi.. «Lug’at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali. predikativ so’z – dim ma’nolarida kelgan (R a h m a t u l l a ye v Sh. Ko’rinadiki.Akobirov me’yor va lug’at munosabatlarini oydinlashtirishga harakat qilar ekan me’yorlar tilda ikki ko’rinishda. tildan foydalanuvchilar o’zaro fikr almashinish jarayonida.nooshkor va oshkor ravishda mavjud bo’lishini ta’kidlab. «Lug’at» da keltirilgan badiiy adabiyotlardan olingan misollardagi chiroyli saman. 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» (R a h m a t u l l a ye v Sh. . yuz. 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo’lib. Ammo ayrim so’z shakllarining ma’nolarida farqlanishini ko’rsata olishda mazkur tipdagi lug’atlarning xizmatini e’tirof etish maqsadga muvofiqdir. Bu so’zda belgi darajasi kuchli. Go’zal odamga va jonsiz narsalarga nisbatan qo’llanadi. Sh. Xushro’y. ot-tig’.-Toshkent. Masalan. xususan. 3. barno qiz. 1984) dan tildagi mazkur birliklar to’g’risida ham nazariy. o’sishlar ro’y berishi. Yuqoridagi lug’at. 1984. nafas. unga javob (reaksiya) ham bo’lmaydi. quyidagilarni qayd qiladi: «Normalarning nooshkor mavjudligi shundan iboratki. 5. dam. sohibjamol qiz birikmalaridagi aniqlovchi bo’lib kelgan so’zlarni ularning sinonimlari bilan almashtirishning hamma vaqt ham imkoni yo’qligi buning dalilidir. sohibjamol saman deyishga nutqda aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi. Barno. go’zal qiz. so’zlashuvda tilning qonunqoida va normalariga rioya qilayotganliklarini hatto sezmaydilar ham. latofatli Saodat. ot-lahza. ham amaliyotda qo’l keladigan ma’lumotlar olishimiz mumkin. o’tkir joy. 2. binobarin. 6. o’zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. Ana shu holatlar me’yor tushunchasining qanchalik nozik va murakkab qamrovli ekanligini hamda ularni payqash va farqlashda lug’atlarning. metonimiyaga uchrashi. chiroyli oyoq. ushbu lug’atdan dam so’zi haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lamiz: 1. 93 tasi uch omoleksemali. 4. semantik va vazifaviy uslubiy nuqtai nazardan bu so’zlarning ekspressivlik va qo’llanish imkoniyatlari bir xil emas. bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma’noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi. «Nutq madaniyati va normativ lug’at» asarining muallifi S. zebo bezanmoq. zebo so’zlari ham odamga nisbatan qo’llanadi. ko’rkam ayol. xushro’y yigit.narsalarga nisbatan ham qo’llanilaveradi.. Busiz hyech qanday aloqaning bo’lishi mumkin emas. izohli lug’atlarning roli beqiyos ekanligini yana bir bor ko’rsatadi. O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati. Suluv – kam qo’llanadi. Zebo kitobiy. bir til doirasida so’zlarning shakliy o’xshashligi. chunki «umumiy odat»ga muvofiq kelmaydigan har qanday nutq boshqalarga anglashilmaydi. ma’no tarqqiyotida o’zgarishlar. badiiy va ommabop uslublarda me’yor sanalsa. ot . 21 tasi to’rt omoleksemali.

normal. jumladan S. asta/ohista. muomala jarayonida o’z o’rnini ekvivalentiga bo’shatib berayotgan til birliklarini yangi nashr qilinadigan lug’atlarda qoldirish-qoldirmaslik ustida o’ylab ko’rishimizga ham to’g’ri keladi. binobarin. barqarorlashishi va bir xilliligi uchun xizmat qiladi. an’anaviy singari so’zlar egallay boshlayotganini . 1976) birgina «A» bilan boshlanadigan so’zlarda quyidagi so’z variantlari va ulardan yasalgan shakllar mavjud: avr/abr. Hozirda obyektiv va truba so’zlarining bir ma’no yo’nalishida xolisona va quvur. o’rin. 11-bet).Akobirovning kitobida ham faol qo’llangan norma. S. Tilimizda bu kabi variantlar mavjud ekan. arava/aroba. plan o’rnida reja. 7-bet) tilimizning hozirgi me’yor o’lchovlari asosida olib qaraydigan bo’lsak. tuzilgan imlo.kodifikasiyalashtiriladi. g’oya. alifbo/alfavit. tradision kabi so’zlarning nutqimizdan asta-sekinlik bilan chekinayotganligini. ularni qonun (kodeks) hukmiga kiritadi. bartaraf etishning yo’llarini axtarishadi va to’g’ri keladiganlarini me’yoriy variant sifatida ommaga tavsiya etishadi. Keltirilgan ma’lumotlar tildagi me’yoriy holatlarni mutlaq va o’zgarmas hodisa deb tushunish to’g’ri bo’lmasligini ko’rsatadi. adab/odob. normal o’rnida me’yoriy. shu bilan birgalikda. tendensiya. lug’atlar orqali ham qonunlashtiriladi . truba so’zlarini (A k o b i r o v S. mayl. Ana shu tavsiyalar nafaqat grammatikaga. Tilshunoslar bu har xilliklarni tilning tabiatidan va amaldagi qoidalardan kelib chiqib tahlil qilishadi. Agar masala shu tarzda tushuniladigan bo’lsa.Toshkent.Akobirov yuqorida nomi tilga olingan kitobida o’zbek tili tizimida ilgari bo’lmagan va ularning qo’llanilishi o’zbek adabiy tili uchun me’yoriy hodisa sanaladigan birliklar sifatida tahlil uchun keltirgan obyektiv. qisqacha. pozisiya. ularni me’yor sifatida yana saqlab turish. leksikologiya va stilistikaga oid adabiyotlarda. lug’atlarning xizmati naqadar ulkan ekanligini tasavvur qilish qiyin bo’lmaydi. «Imlo lug’ati»da (Toshkent. Darsliklar va lug’atlar tilning obyektiv normalarini tavsiflash bilan birga. «o’zbekchalashtirish»ga rag’bat va moyillik sezayotgan ekanmiz. proyeksion. stabillashuv. buni tilimiz taraqqiyotiga mustaqillikning bevosita ta’siri. Demak. ta’sirlanish. shuning uchun ham nooshkordir. barqarorlashuv. Nutq madaniyati va normativ lug’at. Masalan. ayqirish/hayqirish. deb aytishimiz mumkin. oradan chorak asr vaqt o’tgach. intilish. mavqye. holat. Nutq madaniyati va normativ lug’at. reaksiya. Me’yor muammosi qayerda va qachon paydo bo’ladi? Til birliklari o’rtasida har xillik va variantlar bo’lgan joyda. adabiylashishi. odat hukmidagi normalar) til sohiblarining tildan foydalanish tajribasi orqasida orttirgan malaka va ko’nikmalaridan iborat. nutq jarayonida so’zlarning leksik-grammatik variantlari saqlanib qolingan bo’ladi. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. an’anani tuzilajak lug’atlarda ham davom ettirishga to’g’ri keladi. Bu narsa til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’liq. praktika o’rnida amaliyot. normativ. me’yoriy. manzaraning o’zgarganini kuzatish qiyin emas. tizim. Mustaqillik sharofati bilan o’zimizda tilimizni tozalashga. plan. 1977. Ma’lum bo’ladiki. Ular tildan foydalanuvchilarning nutq faoliyatidagina namoyon bo’ladi. ash-pash/hash-pash va hokazo. proyekt o’rnida loyiha birliklarini ishlatish asta-sekinlik bilan odat tusiga kirib bormoqdaki. Hatto 70-yillarda. xohish. proyekt. praktika. sistema. bir davrda me’yor sanalgan til birligi boshqa bir zamonda shunday bo’lmasligi mumkin ekan. Bir vaqtning o’zida til madaniyati talablaridan kelib chiqqan holda omma uchun majburiylashtiriladi.Umumiy odatga aylangan normalar (yoki. fikr. talaffuz va boshqa filologik lug’atlar til birliklarining amalda mustahkamlanishi. agrar. ona tilimizga bo’lgan yangicha munosabatning mevasi. ularning o’rnini me’yor. qonunlashtiradi» (A k o b i r o v S. degan qoidaning to’g’riligini yana bir bor tasdiqlaydi. Oshkor normalar tilning grammatika darsliklarida va turli xil lug’atlarida tavsiflangan va tavsiya etilgan normalardir. krovat.

deb aytish qiyin. Q a r a n g : O’zbek tilining imlo lug’ati. E. -Toshkent. yangi yozuvdagi lug’atlarni yaratish va nashr qilish ishini ham jonlantirish zarur. mavjud lingvistik lug’atlar xalqimizning ehtiyojini to’liq qondirmoqda. kompyuter. o’qisho’qitish. .Umarov. bundan keyin yaratiladigan lug’atlarda ana shu jarayon hisobga olinishi lozim bo’ladi. menejer.Panasenko. ta’kidlanganidek.kuzatamiz. Ammo avvalgi imlo lug’atlarida bo’lmagan auditor. menejment. 1998). Binobarin. Ana shunday lug’atlarni nashr qilish endigina boshlandi deyish mumkin. kompyuterxona. har xilliklarni bartaraf qilishda lug’atlarning ahamiyati katta ekanligini hisobga olib. kasbdagi kishilarning ish faoliyatida. Buning ustiga lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi munosabati bilan turli mazmundagi lug’atlar masalasida ham islohotlar o’tkazish hayotiy zarurat bo’lib turibdi. adabiy me’yorlarni muntazam ravishda tartibga keltirib turishda. tilning me’yoriy va madaniy darajasini belgilashda lug’atlar asosiy oyna hisoblanadi. Tuzuvchilar: E. broker singari yangidan paydo bo’lgan so’zlarni kelajakda tuziladigan imlo lug’atlarida aks ettirish masalasi bahs talab qilmaydi (O’zbek lug’atshunosligida bu ishlarning allaqachon boshlab yuborilganligini ta’kidlaganmiz. Turli mutaxassislikdagi. Harqalay. Negaki.

O’zbek tilining hozirgi me’yoriy holati uning madaniylik mezoni. Me’yorga amal qilish shu tilda so’zlashuvchilar uchun majburiy ekanligi. 2. 3.9-ma’ruza: Adabiy me’yor va nutq madaniyati masalalari R ye j a: 1. . Nutq jarayonida me’yorning buzilishi va ularni tuzatish yo’llari.

albatta. ularni imlo va talaffuz qoidalari asosida yozish va so’zlashni xalqimiz orasida ommalashtirish. yangicha fikrlashga o’rgatishni maqsad qilib qo’yar ekan. bunga til madaniyatisiz erishib bo’lmaydi.A. shunga qadar Misr va Assuriyada. balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo’ydi. ilm-fan va madaniyat namoyandalari. . to’g’ri. Boy tajribalarimiz negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng jamoatchilik. Ulug’ turkolog olim Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» va Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari bu masalaning juda qadimdan o’rtaga qo’yib kelinganligidan guvohlik beradi. dialektizmlar. jargonizmlar. Chunki milliy istiqlol g’oyasi yurtdoshlarimizni ma’naviy yangilanish va islohotlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosimizni nafaqat o’rganish. Og’zaki nutqda : noto’g’ri talaffuz. To’g’ri. vulgarizmlar. Yozma nutqda: orfografik. 8-bet). U davrlarda shartli ravishda «Nutq odobi» deb yuritiladigan qoida va ko’rsatmalarda sodda va o’rinli gapirish. shu bilan birga. an’anaviy usullardan voz kechib. varvarizmlar. odatdagi. uning amaliy jihatlari.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi vazifamiz shundan iboratki. ya’ni adabiy tilimizning qat’iy me’yorlarini belgilash. laqmalikni qoralash. tilning barcha qatlamlaridagi birliklarni tartibga keltirish. ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir vazifaga – xalqimiz ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirishimiz. – Toshkent : O’zbekiston. Bu vazifalarni lo’nda qilib.43) larning hayoti bunga misol bo’la oladi. Hindiston va Xitoyda mavjud bo’lganligi notiqlik san’ati tajribasidan ma’lum. ikkinchi tomondan. Bular orasida xalqimizning nutq madaniyatini yuksaltirish muhim bo’lib qoladi. Gap shundaki. ezmalik. avvalo. ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishlari zarur» (K a r i m o v I. ularda uzoq yillar davomida shakllangan va ulug’langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta o’zlashtirishimiz. O’rta Osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullanish o’ziga xos mavqyega egadir. bu qoidalarni lug’atlar shaklida mustahkamlash bugunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. tilshunoslikning nazariy masalalarini jahon andozalari darajasida tahlil qilish. e’zozlashimiz hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga qaratishimiz lozim. Grek notig’i Demosfen (eramizdan oldingi 384 . kokofimizmlar. – O’qituvchilar gazetasi. 2000. erkin va farovon hayot barpo etish ekan. punktuasion me’yorlarning buzilishi.Tayanch so’z va iboralar: Nutqiy kamchilik : og’zaki va yozma nutqdagi kamchiliklar. Darhaqiqat. ustozlar oldida nutq odobini saqlash. qisqa va mazmundor so’zlash. bir tomondan. Bu borada qiladigan ishlarimizni Prezidentimiz I. U ta’limot sifatida qadimgi Rim va Afinada shakllangan bo’lsa ham. Davr barcha ziyolilar qatori tilshunoslar oldiga ham yangi va ulkan vazifalarni qo’ydi. 1969 yil 25 may). ziyolilarimiz. Bizning pirovard maqsadimiz – ozod va obod Vatan.A. keksalar. u paytlarda davlat arboblarining obro’-e’tibori va yuqori lavozimlarga ko’tarilishi ularning notiqlik mahoratiga ham bog’liq bo’lgan. aniqrog’i. So’z boshi. Muhtaram Prezidentimiz belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan tilshunoslar chetda tura oladimi ? Yo’q. tilyog’malikni qoralash va boshqalar haqida gap borgan (Bu haqda yana qarang: B ye g m a t o v E.322) va Rim notig’i Siseron (eramizgacha 106 . O’zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o’n yillikda erishgan mustaqilligimiz alohida o’rin tutadi. rost va dadil gapirish. ta’limtarbiya. nutqiy madaniyat masalalari bilan shug’ullanish tarzida tushunish to’g’ri bo’ladi. yoshlarimizni esa erkin. yolg’onchilik. Nutq odobi. nutq madaniyati muammosi insoniyat sivilizasiyasining barcha bosqichlarida o’rtaga qo’yib kelinganligi ham sir emas.

Tanida ruhi bor odam unga ehtiyoj sezadi. (Bilib so’zlasa. Tilingda chiqarma yarog’siz so’zung. Tilingdagi yarog’siz so’zingni chiqarma). Bu o’rinda biz ulug’ shoir va mutafakkir Alisher Navoiyning nomini alohida ehtirom bilan tilga olamiz. yaxshi kishiga so’z (maqtov) keladi. «Til ardami» deb nomlangan boblari bo’lib. turkiy (o’zbek) tilining boshqa tillar orasidagi o’rnini belgilab berishga hamda nutq madaniyatini o’rganishga qaratilgan edi. «Hayratul . so’z donolik sanaladi. ya’ni odob va fazilatning boshi tildir. So’z dunyoda bor barcha ko’ngillarning qutisidagi javhar. Tilingni ko’dazgil tishing sinmasun… (So’zingga ehtiyot bo’l. nutq madaniyati. ruh uning qolipidir. U «Mahbub-ul qulub» asarining 24-bobini voizlikka (notiqlik san’atiga) bag’ishlagan «Muhokamat-ul lug’atayn» va «Majolis-un nafois» asarlari esa bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga. Ko’rkluk kishiga so’z kelar. boshing ketmasin. So’z jon bo’lib. «Xamsa» ning har bir dostonida Alisher Navoiy so’zga bo’lgan ehtiromini alohida qayd qiladi. so’z durlari . Til shu chamanning ochilgan lolasi bo’lsa. Yana: Ardam boshi til.Mahmud Koshg’ariyning «Devon»ida nutq odobi uchun ahamiyatli bo’lgan til ma’lumotlari bilan birgalikda nutq. ular so’zlash madaniyatiga bag’ishlangan. nutqiy go’zallikka oid qimmatli ma’lumotlar mavjud. foyda va zararlari haqida». Bilib so’zlasa so’z biligka sonur. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida ham «Til fazilatlari. shoxi ko’p. so’z unga qadalgan injulardir. tishing sinmasin…) Esanlik tilasa saning bu o’zung. Birgina misol: Ko’p sukutga qush qo’nar. Ayrim namunalar keltiramiz. O’z ijodi bilan so’z qudrati va notiqlik san’atini yuksak darajaga ko’targan alloma nutq madaniyati nazariyasi bilan ham jiddiy shug’ullangan. (Sening o’zing esonlik tilasang. shoxlari o’ralib ketgan daraxtga qush qo’nadi. Quyida dostonlarning nasriy bayonidan ayrim parchalarni keltiramiz. ya’ni.abror»dan: «So’z gavharining sharafi shunchalik yuksakki. So’zingni ko’dazgil boshing bormasun. Biligsiz so’zi o’z boshini yeyur. gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo’la olmaydi. Agar til bamisoli bir po’lat zanjir bo’lsa. Tilingga ehtiyot bo’l. Nodonning so’zi o’z boshini yeydi). hammaning og’iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir.

uning rohati rishtaga sarrishta jondaydir» (A l i sh ye r N a v o i y. Odamni bir og’iz yaxshi so’z bilan xursand qilish kerak bo’lgan vaqtda unga xazina bersang ham. Ko’p demak so’zga mag’rurlik Va ko’p yemak nafsga ma’murlik. 1985. Hayratul-abror. Uning biri o’likka so’zi bilan jon berib. Bu XV – XVI asr ma’naviyatining yirik vakili Mavlono Husayn Voiz Koshifiydir. Ma’noli so’z noziklikda jon rishtasiday. uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi. nutq undagi xushovoz bulbuldir. Sab’ai sayyor. Insonning jismi gulshan bo’lsa. Avvalu oxiringga nazar solib. 58-73-betlar). Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko’targan ekan. ko’ngilda bor tilga surma. til. So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashlagan. og’iz. 1989. So’z bilan dinsizlar musulmon bo’ladi. Agar kamolotli xohish bildirib. Uning «Futuvvatnomai sultoniy» asarining «Tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida inson ma’naviyati va madaniyatiga oid qarashlari e’tiborga molikdir. so’z bilan jonga ruh kirgizadi. til bilan ham naf yetkazish mumkin. So’zni ko’ngilda pishqarmaguncha tilga keltirma. ularni inson organizmi deb emas. So’z bilan el o’limdan najot topadi. – Toshkent. u so’z bilan najot topadi. go’zalning jamolini o’ziga yoqimli qiladi. 303-betlar). Ularning ayrimlarinigina keltirish bilan chegaralanamiz: Tilga ixtiyorsiz. . qo’l va farj (tanosil a’zosi) ni saqlash odobi haqida mulohaza yuritar ekan. so’z bilan o’lik tan qayta tiriladi. 222223. ma’no durriga intilib. Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va ham nutqdurki. uni o’ziga mahram qildi. saralab). Olloh. Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltirib olgani uchun Iso payg’ambar o’zini «Jonbaxsh» laqab bilan atagan. Yana bir allomaning nutq madaniyati va nutqiy me’yor. uning hikmatlari esa elni ojiz qoldiradi. 1991. Insonga xos konning gavhari. Chunki u so’zning nozik ipagidan kiyib. tilning ofatidur (A l i sh ye r N a v o i y. olloh qanday so’zdur bu so’z. chunki vahdat ahlida (birlik ahlida) bunga ikkilanish yo’qdir. Agar. u qaramaydi. Bir so’z bilan qancha balolar daf bo’ladi.unga qo’ngan shabnamlardir. balki ma’naviyati va axloqi namoyon bo’luvchi ramziy belgilar sifatida talqin qiladi. – Toshkent. Eng avval so’zni tavhid so’zi (xudoga yetishuv) deb bil. Bularning barchasi so’zdagi mo’’jiza. nutq qoidalariga oid qarashlariga qisqacha to’xtalamiz. gulshani odam samari so’z durur. va har nekim. qancha boylik sochsang ham bunday naf’ga yetishmaydi. bundan ortiq ham yana bo’lurmu so’z! So’z jism bo’stonidagi daraxtdir. So’z o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi. So’zdan tandagi tirik ruh halok bo’lishi mumkin. Olim bu bobda insonning yetti a’zosi – ko’z. oxiri ham so’z ekanligini anglab ol ! Haq insonni hayvondan mumtoz aylab (ajratib. odamzod gulshanining mevasi ham shu so’zdir» (A l i sh ye r N a v o i y. so’z libosini kiysa. elga e’tiborsiz. Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. Hikmatli so’zlar. – Toshkent. quloq. 363-365-betlar). Alisher Navoiyning til madaniyatiga oid fikrlari uning boshqa asarlarida ham aytilgan. qo’l bilan berib xayr qilish iloji bo’lmasa. bu – so’zdir. so’z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. Ma’dani inson gavhari so’z durur. ul tovlanib turgan ipak matoday tuyuladi. gar nopisand zahir bo’lsa. so’z daraxtlardagi mevadir. boshi ham. «Sab’ai sayyor» dan: «Har bir inson dunyoga kelgach. Agar so’z bo’lmaganda baxtsizlik yuz bergan bo’lur edi. qorin.

165-bet). ovozini baland ko’tarmasin. quyidagilarni bayon qiladi: «Bilgilki. lutf va muloyimlik bilan gapirsin. Beshinchidan. to’g’ri va haqqoniy bo’lishi kerak. Agar shunday bo’lmasa. odamlarga naf’i tegadigan ma’noli gaplarni gapirsin. Uchinchi toifa – qissa so’ylaguvchilar va afsona aytuvchilar. . gapirayotganda o’ngu. Chunki bu so’zlar orqali zolimning zulmi mazlumlar boshidan ko’tarilishi mumkin. Ikkinchidan. To’rtinchidan. hali martabaga erishmagan kishilar. uni qay yerga ekmang. Uchinchi. o’zini maqtash va ta’riflashdanki. ko’p gapirmasin. ayb qilishdan va gap tashishdan. chunki bo’hton fosihlar ishidir. Agar qaysi til bilan so’z so’zlaysan deb so’rasalar. Chunki ko’p gapirish aqli noqislik belgisidir. gapirayotganda ovozini baland ko’tarmasin. yolg’on gapirishdan. va’daga xilof gapirish va munofiqona so’z aytishdan. bu ham sakkizta deb aytgil. Beshinchidan. Ikkinchi. eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. Birinchidan. uning muomala madaniyati va muloqot odobi haqidagi qarashlari ana shu umuminsoniy fazilatlarning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. zero yolg’onchi xudoning dushmanidir. behuda bahsu munoqashadan. bu olti narsaga tilni ochish va sakkiz narsadan tilni saqlash deb aytgil. Daraxtni mevadan. Olim shu bobning «Suhbat odobi haqida» deb nomlangan oltinchi faslida til odobi haqidagi mulohazalarini davom ettirib. № 3-4. Ikkinchidan. quyidagi sakkiz qoidani saqlash kerak: birinchidan. Voiz Koshifiy mana shu tarzda asarning oltinchi bobining ikkinchi faslida ma’raka tuzuvchi so’z ahli. Shayxlar va boshqa martabaga erishganlar uchun ham. duoi bad qilishdan. chunki ulug’larning so’zi bamisoli urug’dir. uni tilga olmasin. qarg’ashdan.so’liga qaramasin. Yettinchidan. odamzodning sharafi nutq bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir. pushaymon bo’lmaslik uchun o’ylab gapirsin. sidqu-sadoqat tili bilan deb aytgil. bu xudbinlikka olib keladi. mazax-masxara qilish va hazil-huzuldan» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. chunki bu jonu dilning ofatidir. Agar so’zni qaysi quloq bilan eshitasan deb so’rasalar. munosib so’z aytsin. Ikkinchi toifa – xossago’ylar (dorifurushlar) va bisotandozlar (ko’rgazmachilar). Agar martabaga erishganlar suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi kerak deb so’rasalar. navkar va xizmatkorlarni la’natlashdan. har kimning ahvoliga qarab. dag’allik qilmasdan. Yettinchi. mazlumlar faryodiga javob berish va marhumlar imdodi uchun so’z aytish. unib chiqmaydi. ya’ni notiqlar haqida ma’lumot berib. Yuqoridagi manba. jim turgan ma’qul. Tilni saqlash lozim bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. Tilni ochish kerak bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. Oltinchidan. so’ramaguncha gapirmasin. Beshinchi. gapirayotganda tabassum qilib. So’z hamma vaqt savob uchun ishlatilishi. aytgil: men so’zniki va so’z menikidir. qabul qulog’i bilan deb aytgil. To’rtinchi. Oz bo’lsa ham soz gapirishni shior etsin. muridlar uchun ham rioya qilinishi zarur bo’lgan bir qancha suhbat odobi mavjud. odamlar gapini bo’lib so’z qotmasin.. Bular shayton vasvasasiga kiradi. aytgil: birinchidan. qattiq gapirmasin va betga choparlik qilmasin. g’azalxonlar va saqqolar (meshkobchilar). Uchinchidan. Sakkizinchidan. aytgil: hojat zarurati yuzasidan ko’ngillarda yashirin bo’lgan rozni izhor etish. Uchinchidan. Koshifiy quyidagilarni yozadi: «Tilning odobi qaysi deb so’rasalar. To’rtinchidan. Oltinchi. chunki so’z insonlik daraxtining mevasidir. 1993. Futuvatnomai sultoniy // Sharq yulduzi. mevani esa daraxtdan ajratib bo’lmaydi» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. g’iybat va bo’hton gaplardan. ochilib gapirsin. agar urug’ puch yoki chirigan bo’lsa. Agar martabaga yetmaganlarning suhbat odobi nechta deb so’rasalar.Jumladan. aytgilki. Agar so’z senikimi yoki sen so’znikimi deb so’rasalar. 168 – bet). g’arazli va kinoyali gaplarni gapirmasin. agar so’zning qimmati – qadri bo’lmasa. Sakkizinchi. Oltinchidan. ularni uch toifaga ajratadi: «birinchi toifa – maddohlar.

: Vыsshaya shkola. voizlar. bu dastlab nutqning grammatik to’g’riligi demakdir. birmuncha ta’sirchan va maqsadga muvofiq vositalarni topish uquvini ham o’z ichiga oladi» (O j ye g o v S. «O’rnida ishlatilgan so’zlar. nutq madaniyati muammolari bilan olimlar hamma zamonlarda ham shug’ullanib kelishgan. 2001.bu o’z fikrlarini til vositalari bilan to’g’ri. Leksikografiya. O’rta Osiyo notiqligining o’ziga xos xususiyati uning xalq ommasi hayotining turli jabhalarini qamrab olganligida edi. Kultura rechi. 1984. . To’g’ri nutq deb esa hozirgi adabiy til me’yorlarga rioya qilib tuzilgan nutqqa aytiladi. Bu sohada Praga lingvistik to’garagi. Afsuski. Ana shu milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz qalbi va ongiga singdirishda nutqiy ta’sirchanlik ham alohida mavqyega ega. nutq so’zlaganlarida me’yorni saqlash lozimligini bir necha bor takrorlaydi (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Leksikologiya. muammogo’ylar.I. Bu yo’lda adashmay borish uchun milliy istiqlol g’oyasini ishlab chiqdi. Xo’sh. Chunki mustaqil O’zbekiston kelajakda o’ziga xos va o’ziga mos taraqqiyot yo’lini tanlab oldi. u uslubiy jihatdan ham to’g’ri bo’lishi kerak. avvalo taniqli tilshunos olimlarning asarlaridan topamiz. qasidaxonlar deb yuritilganliklari ham shundan dalolat beradi. Ma’lum bo’ladiki. o’tkirlik va obrazlilikni ifoda etadi. o’zbek nutqi madaniyatining shakllanishi. rus tilshunosligi katta yutuqlarga erishganligini ta’kidlab o’tish lozim. go’yandalar. agar masalaga lingvistik nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa. s. – M. – M. – Toshkent : Yangi asr avlodi. Ikkinchidan esa. Yuqoridagi manba.. adab shakllarini birma-bir ko’rsatib. Xrestomatiya. notiqlik san’ati tarixi o’zbek tilshunosligida maxsus tadqiqot obyekti bo’lgan emas.bet). Bu ishning amalga oshirilishi esa boy madaniy tariximiz yangi qirralarining ochilishiga. Oliy ta’lim muassasalari uchun qo’llanma. maddohlar. ikkinchi tomondan tilshunoslik fanining madaniyat quroli bo’lgan adabiy tilni mukammallashtirish maqsadida me’yorlashtirish muammolari bilan shug’ullanuvchi sohadir» (Osnovы kulturы rechi. qissago’ylar. U yana fikrni ifodalashning aniq vositasini topishdangina iborat bo’lib qolmasdan. nutq madaniyati nima? Uni yetarli darajada egallash uchun qanday vazifalarni amalga oshirish lozim va bunda adabiy til me’yorlarining o’rni qanday bo’ladi? Bu savolga javoblarni.I. s. masalgo’ylar. uzundan uzoqlikka yo’l qo’yilmasligi. aniqlik va soddalik uning o’lchovi bo’lishi lozim. aniq va ta’sirchan qilib bera olishdir. Skvorsov : «Nutq madaniyati» tushunchasi bir tomondan nutqning adabiy til me’yorlariga mos kelish darajasini bildirsa.287-288). Keyingi 40-50 yil ichida bu sohada o’zbek tilshunosligida ham ma’lum ishlar amalga oshirildi va bu ishlar davom ettirilmoqda. ijodiy yorqinlikni. nutq madaniyati. ya’ni yaxshi nutqda noaniqlikka. albatta. 1974. bama’ni fikr har doim odamlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. 176 –179 . S. O’sha davr nutqiy san’at ustalarining nadimlar. badihago’ylar.29). Uning boshqa bir muhim jihati ana shu fikrlarni bayon eta olish qobiliyatidir» (Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Muloqot jarayonida fikrga.Ularning har birining fazilatlari haqida so’z yuritib. ikki ma’nolilikka. qisqalik. sog’lom g’oyaga ega bo’lish masalaning bir jihati. 191-bet).I. bugunga kelib nutq madaniyatiga bo’lgan talab tubdan o’zgardi. Ammo yuqori nutq madaniyati faqatgina me’yorga rioya qilishidan iborat emas. o’ziga xos milliy ma’naviyatimiz doirasidagi til madaniyatimizning qorong’u jihatlarini oydinlashtirishga xizmat qilishi shubhasizdir. L.Ojegov shunday degan edi : « Yuqori nutq madaniyati nima? Yuqori nutq madaniyati . Keng ma’noda esa nutq madaniyati nutqiy ta’sirchanlikni. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. Harqalay. yorqin va dildan bayon etilgan nutq. qiroatxonlar.

madaniy nutq ikki faktor asosidagina yuzaga chiqa oladi: a) madaniy til (adabiy til) vositalarining mavjudligi.O’zbek tilshunosligi erishgan yutuqlardan biri shu bo’ldiki. Birgina «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalarini chegaralash masalalarini olib qaraylik. nutq madaniyatini o’rganish aspektlari (lingvistik va ekstralingvistik) chegaralanishi zarur» (B ye g m a t o v E. Umuman. Olimning fikrlarini keltiramiz: «…nutq madaniyati tushunchasi bu. Ammo madaniy gapirish uchun nutqda xizmat qiluvchi madaniy vositalar. «O’zbek nutq madaniyati ocherklari» (1989). Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. til madaniyati termini . ya’ni aniqrog’i madaniy til vositalari lozim bo’ladi. O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati. Begmatovning xizmatlari katta bo’ldi. bizningcha. XXI asrning boshlariga kelib bu masalalarning ko’plari hal bo’ldi. 1973. Bu haqda qarang: Q o’ n g’ u r o v R.A. K a r i m o v S. u bilan aloqador tushunchalarning chegaralari belgilandi. bu ikki tushuncha. til madaniyati tushunchasi nima ? Til madaniyati tushunchasi nutq madaniyati sohasida til sistemasining o’zini.. bu tushunchaning til hodisasi va ilmiy problema sifatida tarixi yoritilmog’i kerak. 1984. Bu borada O’zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida tashkil etilgan Nutq madaniyati sektorining. Nutq madaniyatini yuksaltirishning oldida turgan muammolarni aniq ko’ra bilgan olim bundan 30 yil muqaddam quyidagilarni yozgan edi: «Bizning fikrimizcha. nutq madaniyati sohasini o’rganuvchi asosiy obyekt bo’lgan til hodisasi aniqlanishi kerak. Uchinchidan. Nutq madaniyati yoki so’zlashuv madaniyati. nutq madaniyatining ilmiy-tadqiqiy obyekti bilan bog’liq problemalar belgilanishi lozim. Til madaniyati. nutq madaniyati alohida o’rganish obyekti qilib olindi va u alohida fan sifatida nazariy asosga qo’yildi. Demak. – Toshkent.Begmatovning xizmatlari katta ekanligini ta’kidlashimiz zarur. Bibliografik ko’rsatkich.m o v S. J o’ r a ye v T. avval to’g’ri. «madaniylashtirishni» ko’zda tutadi. ilmiy o’rganish metodlari ishlab chiqildi. Bibliografik ko’rsatkich. 2. 156-bet). «Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari» (1992). shu bilan birga. ya’ni so’zlash madaniyatini farqlash tarafdorimiz. Nutq madaniyati tushunchasini til madaniyati va so’zlash madaniyati tushunchasiga ajratish tilshunoslikda izchillikka ega emas. Ikkinchidan. nutq madaniyati sohasi o’z o’rni va fandagi mavqyeini to’la egallashi uchun u nazariy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. masalan. 1998. biz nutq madaniyati nomi bilan umumiy tarzda yuritilayotgan tushuncha (hodisa)dagi ikki holatni til madaniyati va nutq. o’zbek adabiy tilining vosita va imkoniyatlarini. «Tilshunoslikning muhim sohasi» (1973). ikki xil talqin qilinishi va nomlanishi lozim bo’ladi. Demak. To’rtinchidan esa. «Nutq madaniyati tushunchasi haqida» (1975). K a r i . Shunga ko’ra aytish mumkinki. «Notiqning nodir boyligi» (1980). «Adabiy norma nazariyasi» (1997. «Adabiy norma va nutq madaniyati» . «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» (1980). Xo’sh. Bu borada yana E. birga yoki qorishtirilgan holda nutq madaniyati yoki til madaniyati termini bilan yuritilmoqda. «Nutq madaniyati mezonlari» (1976). ya’ni madaniy nutqiy prosess demakdir. – Samarqand.. ayniqsa bir necha yillar shu sektorning bo’lim boshlig’i bo’lib ishlagan E. asosan. Keltirilgan ikki omil asosida nutq madaniyati hodisasi ham. bu holda til madaniyati termini nutq madaniyati terminiga ekvivalent bo’lib kelmoqda. – Samarqand. yaxshi so’zlash. Birinchidan. O’zbek tili uslubiyati va nutq madaniyati. 1999) singari asarlarida (Ularning ayrimlari hammualliflikda yozilgan. ushbu madaniy til vositalaridan gapirganda yoki yozganda maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish. Olimning qalamiga mansub «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» (1973). Nutq madaniyati tushunchasi va termini keltirilgan ikki hodisa uchun umumiy tasavvur va umumiy nom tarzida tushunilishi mumkin. Shu sababli ham. «O’zbek nutqi madaniyati asoslari» (1991). 2001) nutq madaniyatiga oid ko’plab ilmiy-nazariy fikrlar bayon etilgan.

«Nutq madaniyati keng miqyosidagi til tarbiyasini va ommaviy stilistik savodlilikni. umumiy ma’noda ma’lum millatning umumtil doirasida qaraladi.39). qonuniyatlarini nazariy jihatdan asoslaydi hamda bu me’yorga amal qilishni ma’lum ma’noda nazorat ham qilib boradi. . Til elementlarining me’yorlashishidek uzluksiz jarayonda eskilik bilan yangilik o’rtasida kurash hamisha davom etadi. 1968. Shu tariqa amaldagi me’yor va yangilik o’rtasida doimiy kurash davom etadi. aslida ularning birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydigan. Nutqdagi yutuq va kamchiliklar tahlil qilinib. Chunki umumxalq tili o’zbek tilida uchraydigan barcha elementlarni o’z ichiga oladi va ishlanmagan shaklda bo’ladi. kamchiliklarni tugatishning eng ma’qul yo’llari ko’rsatib turiladi. nutq til va tildan tashqaridagi (lingvistik va ekstralingvistik) omillarni o’z ichiga oladigan murakkab jarayon bo’lib. № 5. etika.M. 1975. 47. «Biz yangi me’yorlarning grammatika va lug’atlarda qoidalashtirilishi (kodifikasiya) va joylashish vaqtini qayd qilishimiz mumkin. u mantiq. u nutq madaniyati sohasining xizmatlarini inkor etmaydi. adabiy til doirasining tashqarisida qolib ketishi ham mumkin. so’zlovchi va yozuvchi omma orasida til haqidagi fanning hozirgi zamon yutuqlarini tadbiq etishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi» (Osnovы kulturы rechi: Xrestomatiya. Yazыkovaya norma.bilan ataluvchi tushuncha til sistemasining madaniylik darajasini.. jargonlardan. parallel yashab turishi va vaqtlar o’tishi bilangina o’rnini bo’shatib berishi mumkin. normalanganligini ko’rsatadi» (B ye g m a t o v E. «Nutq madaniyati» aniq ma’noda til birliklarini nutq jarayonida qo’llashning me’yori.betlar). Yangi birlik adabiy qo’llanishning tashqarisida . barcha til jamoalarida o’ziga xos tarzda amal qiladigan me’yorlar mavjud bo’lsa ham kodifikasiyalashtirilgan. hamma uchun umumiy va tushunarli bo’lgan bir qolipga keltirish umuman tilshunoslikning vazifasi sanalsa ham. ya’ni ma’lum qoidalarga kiritilgan me’yorlar faqat .jonli so’zlashuvda. Adabiy til esa undan o’zbek millati uchun tushunarli bo’lgan va foydalanishda qulay deb topilgan variantlarini tanlab oladi hamda ularni millat vakillari uchun me’yor sifatida tavsiya etadi. pedagogika.Ammo eski me’yorni yangisining siqib chiqarishi uzoq va ko’p bosqichli jarayondir. tasodifiylari uchrab qolishi. unda mavjud bo’lgan dialektlar va shevalardan. estetika masalalari bilan ham bog’liq. garchi «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalari tilga oid atama sifatida birbirlaridan farqlansa ham. Xuddi mana shu eskilik bilan yangilik o’rtasidagi kurash va bu kurashda tildagi me’yoriy ko’rinishlarning tanlana borishi jarayonida adabiy til shakllanib boradi. boshqacha aytganda. Ma’lum bo’ladiki.A. Ammo nutq uchun tilning birinchi darajada turishini hyech kim inkor eta olmaydi. til birliklarini me’yorlashtirish. 50-58-betlar). Bunday birliklar orasida til tizimiga to’g’ri kelmaydigan. Tilda yashab turgan so’z va iboralar ularning o’rniga kelayotgan yangilariga osonlikcha o’rnini bo’shatib bermaydi. O’zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o’sib chiqqan bo’lsa ham. s. Ba’zan buning aksi ham kuzatiladi. To’g’ri. maqsadga muvofiqligini anglatsa ham. Garchi umumxalq tilining hamma ko’rinishlarida. kasb-hunarga oid va kundalik maishiy nutqda paydo bo’lib. ruhshunoslik. deb yozadi V. biri ikkinchisini taqozo qiladigan tushunchalardir. omma o’rtasida me’yorlashmasdan. oddiy so’zlashuv tilidan. Binobarin. Iskovich. Nutq madaniyati tilda ma’lum me’yorda keltirilgan til birliklarining nutqda qo’llanish shart. me’yor muammolari hamisha ushbu sohaning tadqiqot obyekti bo’lib qolaveradi. A.48. Ma’lum muddat ular teng darajada. faqat asta-sekinlik bilangina adabiy tildan o’rin oladi» (I s k o v i ch V. umuman xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan farq qiladi. ya’ni uning qanchalik ishlanganligi. Ko’rinadiki. .sharoitlarini. «Nutq madaniyati» tushunchasi haqida // O’zbek tili va adabiyoti.

Shuning uchun ham adabiy tilning umumxalq tilidan farq qiluvchi tomoni unda yagona me’yorning qat’iy amal qilishi hisoblanadi.I. til tizimidagi ko’pgina munozarali masalalar o’zining nazariy asosiga qo’yildi.S.7). shoir va yozuvchilarimizning. Olimning ta’kidlashicha. davlat va jamoat arboblarining. Badiiy ijod jarayonida shoir va yozuvchilar o’z fikr va hissiyotlarini boshqa ijodkorlardan farq qiladigan. vaqt va ommaning qabul qilishi kabi omillar belgilaydi. kitobxon tomonidan tushunarli va qabul qilinadigan bo’lishi lozim. Istoriya russkogo literaturnogo yazыka. me’yoriy grammatikalarda.M. ma’lumotnomalarda qayd etilgan. kamroq individual nutqiy vositalarni tilda mustahkamlaydi. bu jarayonni faqatgina so’z ustalarining xizmatlariga bog’lab qo’yish ham to’g’ri bo’lmaydi. o’qituvchilar yordamga keladi. Yaratilagan birliklar o’sha matnning o’zida qolib ketaverishi. Ularning me’yorlashishini sharoit. ayniqsa. Til birliklarining adabiy shaklda me’yorlashuvida shoir va yozuvchilar ijodi namunalari ko’rinishidagi badiiy adabiyotning o’rni ham alohida. . pedagoglar va matbuot xodimlarining. bir so’z bilan aytganda. .A.deydi T. A. uning taraqqiyotida olimlarimizning. Ularning samarali mehnatlari tufayli tilshunoslikning ko’pgina yo’nalishlari bo’yicha qat’iy me’yorlar belgilandi.. ijodkorlar adabiy tilning boyishiga. Yuqoridagi asar. maktablarda o’rganiladigan qoida va ko’rsatmalar amal qiladi» (I s k o v i ch V. 170).A. Ammo gap shundaki. . lug’atlarda. Chunki badiiy matnda ijodkor niyati.adabiy tilga xos xususiyatdir. Tilning haqiqiy ijodkori. Bironta yozuvchi. hayotiy va tipik nutqiy vositalarni tanlab olish va ijodiy boyitishdan iboratdir. ularni adabiy nutq me’yorlariga aylantiradi. adabiy qayta ishlash (binobarin. So’z ustalari. bironta notiqlik san’atining dahosi u yoki bu ma’noda nutqiy madaniyat tayyorgarligining maktab bosqichini chetlab o’tgan emas» (D ye g t ye r ye v a T. adabiy tildan o’rin olmasligi. o’y-xayoliga bog’liq ravishda adabiy me’yor doirasidan tashqarida bo’lgan til shakllari ishlatilishi ham mumkin. badiiy adabiyot tilidagi me’yorni belgilashning o’zi murakkab vazifa ekanligini ta’kidlash lozim.deydi V. «Faqat adabiy tildagina. . Moskovskogo universiteta. Yefimovning «Agar adabiy til tarixan taraqqiy etgan o’zaro hamkorlikda bo’lgan va bo’lib kelayotgan uslublarning murakkab tizimi hisoblanar ekan.A. «Aynan shu maktab. ona tilimiz rivojiga oid yangi qoidalar va qarorlar inobatga olingan holda til birliklarining yozuv va muomala jarayonidagi namunaviy variantlari tavsiya etildi. 8-bet).: izd. 1963. Stanovleniye norm literaturnogo yazыka. favqulodda original ifodalarda berishga intiladilar. shoir-yozuvchilarimiz va jurnalistlarimizning xizmatlari katta bo’ldi. tanlangan ushbu til boyliklarining adabiy nutqda mustahkamlanishida jamiyatdagi yana bir katta kuchziyolilar.qanday gapirish va qanday gapirmaslik.M. Ayni paytda. Kurs leksiy. s. Ayniqsa mustaqillik davrida tilshunos olimlarimiz. yaratuvchisi xalq hisoblansa ham.so’z ustalari tomonidan ko’proq umumiy. degan fikrini esga olishimiz lozim. Shu o’rinda A. Ammo adabiy til muntazam taraqqiyot va takomillashuv jarayonini boshidan kechirar ekan. bironta siyosiy va ilmiy asarlar muallifi. bu me’yordan tashqarida bo’lgan holatlar badiiy-estetik jihatdan o’zini oqlaydigan. undagi ifoda imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qilsa. teatr san’ati ustalari va nashriyot xodimlarining hamda jurnalistlarning xizmatlarini qayd qilish lozim. ommalashmasligi.I. 1954. avloddan avlodga o’tishini ta’minlaydi. s.K. kino. me’yorlashtirish . tilda me’yorlashmasligi mumkin. . . .) umumxalq tilining juda katta zahirasidan nisbatan yorqin. Degtereva. unda alohida bir kishining rolini ular orasidagi ma’lum bir uslubning ishlanuvi doirasida e’tirof etish mumkin» (Ye f i m o v A. Iskovich. Bu yo’lda ular yangi so’z va iboralar yaratadilar.

O’zbek davlatchiligining shakllanishi hamda xalqimizning dunyo fani va madaniyatida. 1988. Zero. Changalidan ketgandi mador. ya’ni rasmiy muomalada tildan foydalanish uning me’yorlashuvini. tabassumini katta-kichik. tabassumli kulishni o’rganmoq kabilar. uyg’ur. Ammo samo o’g’li ya sh i n v o r. bu birliklar o’zi qo’llangan matnda badiiyat uchun. tabassumining changini qoqmoq. pahlaviy. Lekin badiiy adabiyot matnida ba’zan boshqa manzaraga ham duch kelib qolamiz. barkashdek yuzidagi qovunning tilimini eslatuvchi tabassum. tabassumlarini qabulxonada qoldirmoq. elliginchi razmer tabassum. shu yerda tilning me’yorlashuvi va madaniylashuvi ham tezroq amalga oshgan. qalin va yupqa. o’raga tashlab kelmoq.Oripov. xorazm. til va nutq madaniyatida tutgan o’rni. o’z tabassumiga tikilmoq. chekinilmasa asarning zerikarli bo’lishi mumkinligi haqida yozib. «Insonda me’yorni his qilish xususiyati tarbiyalangan bo’lsa. mo’jaz tabassum. Shunday ekan. millat sivilizasiyasi u yaratgan yoki foydalangan yozuvga ham bog’liq. Ko’zlarida so’ngan edi nur (O. . baxtsiz tabassum. Hikoyani kulgili chiqarish maqsadida tasvirni bu qadar bachkanalashtirib yuborgan qalamkashning badiiyatdan xabari bor-yo’qligi haqida o’quvchida shubha tug’iladi. Xuddi ana shu fikrni dunyo sivilizasiyasiga o’zlarining munosib hissasini qo’shgan xalqlarning badiiy va ilmiy tafakkuri haqida bemalol aytish mumkin.yu. Lekin faqirga eng ulug’ tuyulgan fazilatlari . Matjon. eftalit. binobarin. Shovilladi tun. Yulduzli tunlar). Jumladan hikoyada shunday ibora va jumlalar bor : tabassumni tashlab kirmoq. Ollayor Begaliyev «Yo’qolgan tabassum» hajviy hikoyasida (Sharq yulduzi. tabassumini yechib-kiyib yurmoq. qayerda davlatchilik taraqqiy etgan. samimiy va g’arazli tabassumlar tartibsiz qalashib yotgan kotibaning stoli ustiga tashlab ketmoq. Til tadqiqotchilarining tasdiqlashicha. 1939. Qaldirg’ochlar uchun l a r z a k o r (A. tabassumini supurib. deb ta’kidlagan edi (Щ ye r b a L. s. Bu iboralar va jumlalardan tabassumning nima ekanligini bila olmay qolasan kishi. bo’yalgan va tabiiy. shubhasiz.V.Shcherba me’yordan chekinmagan yozuvchining bo’lmasligi.V. mustahkamlangan va bu davlatning boshqa davlatlar bilan munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan va rivojlangan bo’lsa. Adabiy asarlardan namunalar keltiramiz: Shovillaydi tun bo’yi shamol. Tildagi birliklar va hodisalarning reallashuvi. tabassumidan ayrilmay o’tirmoq. o’z tabassumini olish uchun kotibaning stoliga engashmoq. davlatchilik darajasida.). kichkina tabassumni kattalashtirmoq. lotin. u yaxshi yozuvchilardagi asosli chekinishlarni butun go’zalligi bilan his qila boshlaydi».Qodirov. z a k o v a t p a r v a r l i k l a r i edi (P.7) qo’llagan ayrim so’z va iboralarni til me’yori va mantiq me’yori nuqtai nazaridan qanday tushunish lozimligiga o’quvchi qiynaladi. Nafaqat tilning me’yorlashuvi. yangi tabassum. Tashlanmasdan ohuga yovqur. har bir xalq.Ammo bir narsa ravshanki. arab. yunon. rus (kirillisa) yozuvlarini va yana lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tayotganligimizni eslash kifoya. adabiy tilning shakllanuvini tezlashtirgan.Hazrat Mirning i s t ye ‘ d o d sh u n o s l i k l a r i . egallagan mavqyei haqida so’z yuritganda bu xalqning necha ming yillar davomida foydalanib kelgan oromiy. hind. sug’d. №1. tepkilangan tabassumini bukilib olmoq. o’zbek adabiy tilining shakllanishi. tabassumini joyiga o’rnatmoq. balki dunyo xalqlari taraqqiyotida ham yozuvning o’rnini chetlab o’tib bo’lmaydi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. tabassumidan ayrilmoq. kushon. mustahkamlanuvi hamda me’yorlashuvida yozuvning xizmati katta bo’lib kelayotganligi shubhasiz. Shunday ekan ularni bir uslub doirasida me’yoriy deb hisoblashga asosimiz bo’ladi. tabassumini uyiga tashlab kelmoq. o’zbek xalqi asrlar davomida foydalanib kelgan yozuv madaniyatining takomili hamdir. Aks-sado) kabi. suriya. binobarin. L. tabassumlarini o’z joyiga qo’ndirmoq. tabassumi bilan kirmoq. urxun (runik). Spornыye voprosы russkoy grammatiki // Russkiy yazыk v shkole. obrazli tasvir va ifoda uchun xizmat qiladi. karoshta.10).

oddiy qishloqi o’zbek chorvadorlarimizning. buqa. tilimizda mavjud bo’lgan so’z va iboralarni axtarib o’tirishdan ko’ra stol ustida turgan rus tilida yozilgan ayrim birliklarni so’zma-so’z tarjima qilib qo’ya qolish oson tuyuldi-da. ona biya. avtonom. amnistiya. Samarqand qishloq xo’jalik institutining 70 yilligiga bag’ishlab nashr etilgan «Qishloq xo’jalik korxonalari rahbarlari va fermerlar uchun amaliy qo’llanma va tavsiyalar» (Samarqand. bu muammo bilan shug’ullanish ziyolilar. qora mol. asta-sekinlik bilan qutulib borayapmiz. uning lug’at tarkibidagi grekcha.Abdusaidov bu noxush jarayonning xalqimiz o’rtasida tarqalib ketganligi haqida so’z yuritib. analiz. aforizm singari so’zlarni qo’llayverdik va shunday qo’llashga ko’nikdik. avtobiografiya. xususan tilshunoslarning bundan keyin shug’ullanishi va hal qilishi lozim bo’lgan dolzarb vazifasi bo’lib qolaveradi. ona tovuq. asta-sekinlik bilan. auditoriya. absolyut. o’zimiz sezmagan holda o’z so’zlarimiz va ifoda usullarimizdan voz kecha boshladik. alfavit. qo’chqor. 80-yillarda yozilib. oblast. O’zbek tiliga chetdan kirib kelgan birliklarning me’yorlashish sabablarini shu tarzda anglaydigan bo’lsak. attestat. ona qo’y (ovsematok). avangard. 1986. umumiy oqimdan chetga chiqishning iloji ham yo’q edi. ataka. Buni sobiq SSSR hududida yashovchi xalqlar tillariga bo’lgan munosabatdan ham anglasak bo’ladi. «O’zbek tilining funksional stillari» singari asarlarda quyidagi so’zlarni ishlatganmiz: agitasiya. Buni yuqorida tanqid qilganimiz chorvachilik sohasida atamalar ishlatishdagi o’zgarishlarda ham kuzatamiz. Achinarlisi shu bo’ldiki. Rus tilining tazyiqi kuchayib borgan sari. qo’y. territoriya.yunoncha. echki. konstruksiya. prinsipial. personaj. struktural. o’zimiz hammualliflik qilgan «Nutq madaniyati asoslari». qo’zi. forma. Chunki ba’zi rahbarlarimizning bosh qotirib.uloq so’zlari qo’llanganini kuzatamiz (138-221-betlar). publisistik. aktiv.Darhaqiqat. obzor. Gazeta tilining tadqiqotchisi A. «Rus tili – ikkinchi ona tilimiz » degan sun’iy shior bir asrga yaqin vaqt mobaynida asta-sekinlik bilan tilimizga rus yoki u orqali boshqa tillardan so’z qabul qilish va ularning me’yorlashib borishini ta’minladi. ideologiya. buzoq. norma. Kelajakda o’zbek tilida uning barcha sathlari bo’yicha . Loqaydligimiz esa bunga ko’maklashdi. cho’ponu molboqarlarimizning o’zlari ham gazeta yoki radiodan muxbir kelib suhbatlashganda shunday deb gapiradigan bo’ldilar. o’zbek adabiy tilining qanchalik me’yorga keltirilganligi va unga qay darajada amal qilinishi umummilliy o’zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan sanalar ekan. tilimizdagi oddiy sovliq. mustaqilligimizni qo’lga kiritib. diapazon. avariya. sigir. mayda shoxli mol. Hattoki. alyans. Hyech bo’lmaganda. Gazeta tili va adabiy norma. arsenal. operativ. prinsip. agressiv. yirik shoxli qoramol (krupnыy rogatыy skot). agitator. tematika. ona cho’chqa. o’n bosh sigir. Bu ruscha matnlarda esa «desyat golov oves». o’nta qo’y deyish mumkin bo’lgani holda o’n bosh qo’y. avtor. biz bu kamchiliklardan qutuldik. O’nta sigir. aristokratiya. ayniqsa. kontekst. 39 –42-betlar). sosial. 1999) kitobining «Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi» bo’limida yuqorida keltirilgan atamalar o’rnida qoramol. avantyura. aktual. Shunday qilib. Xayriyatki. o’n bosh qoramol deb ishlata boshladik. mayda shoxli mol (melkiy rogatыy skot) tarzida ishlatishdan tortinmadik. tana. funksional kabi. To’g’risi. sensasiya. aktual. sovliq. informasiya. sensasion. «desyat golov korova» deb yozilgan bo’lgan. uloq so’zlarini unuta boshladik. g’unajin. mayda tuyoqli mol singari o’nlab jumlalarni tahlil qilib beradi va ularning bu tarzda qo’llanilishini qoralaydi (A b d u s a i d o v A. Shu darajaga borib yetdikki. publisistika. agressor. Masalan. anonim. xuddi shunday bo’lishi kerakdek. – Samarqand. Ularni rus tilidan kalkalab. ona quyon. arxaik. Biz hyech ikkilanmasdan. bunga imkon ham. arabcha so’zlarining paydo bo’lish omillarini ham to’g’ri tushunamiz. arbitr. ottenka. yirik shoxli mol. aristokrat. davlat olib borgan ijtimoiy siyosatning til rivoji va me’yorlashuviga ta’siri sezilarli bo’lishi mumkin. mo’g’ulcha. Ularning tilimizda muqobillari yo’qmikan deb o’ylab ko’rmadik. funksiya. kollektiv.

8. . 1992. – Toshkent: Fan. 17. 1969. – Ashxabad. – Toshkent: Fan. 6. 1980. K o j i n a M. B o b o ye v a A.O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.N. A b d u r a h m o n o v Ђ. A b d u r a h m o n o v X. me’yoriy leksikologiya. O’zbek xalq og’zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari bo’yicha kuzatishlar. – M. 1983. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent. 13. Stilistik normalar haqida //O’zbek tili va adabiyoti. 1995. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. B a s k a k o v N. 1991. 1973. M a m a t o v A.Toshkent. A s q a r o v a M. // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. 7. V i n o g r a d o v V. – Toshkent: Fan. 1968. № 4. me’yoriy stilistika singari yo’nalishlar tadqiq etilishi va ularda til faktlari vazifaviy-uslubiy jihatdan tahlil qilinishi lozim. 1984. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami... O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. A b d u l l a ye v F.me’yoriy holatlar aniqlangan va ularning natijasi o’laroq me’yoriy fonetika. №6.-_Samarqand: Zarafshon. 1973. 15. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. 4.. Stilistika xudojestvennoy rechi.E. 1973. – Toshkent. B ye g m a t o v E. me’yoriy frazeologiya. 9. A s o m i d d i n o v a M. 5. – Toshkent. 1961. A D A B I Yo T L A R 1. O’zbek tilining badiiy uslubi. 3. – M. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.. Adabiy norma va nutq madaniyati.A. . K a r i m o v I.A. 10. B ye g m a t o v E. 11. Respublika maktablarida ona tili o’qitish va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1983. Teoriya poeticheskoy rechi. I b r o h i m o v S. 12.. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. Stilistika. 1973. Ye f i m o v A. N u r m o n o v A. – Toshkent. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. 1971. 14. 1963. B ye g m a t o v E. 1997 yil 29 avgust. Stilistika russkogo yazыka – M. 16. 2. me’yoriy grammatika. M a h m u d o v N.V. Poetika.I. K a r i m o v S.Toshkent: Fan.. M u k a r r a m o v M.

O’zbek dialektologiyasi. S a n a q u l o v U.nauk. – Samarqand.A. 1995. T u r s u n o v U. 34. 1975. 24. O’zbek tili grammatikasi. –Toshkent: Fan. 19. S a d ы k o v a S. 1982.Q. –Samarqand.I. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. Q u r b o n o v T. Mu x t o r o v A. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. – Toshkent. 1991._Toshkent. – M. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. – Toshkent. 1973. 1984. O’zbek adabiy tili tarixi. №4. – Toshkent. 38. . Sh o a b d u r a h m o n o v Sh.Toshkent: Fan. Q o’ n g’ u r o v R. 1978. 21. 35. 31.I. ND – Toshkent. 25. O’zbek adabiy tili tarixi. 28. 26.... – Toshkent. 33. 27. T u r s u n o v U. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 1983. 1983. 40. 37. N ye ‘ m a t o v H.Toshkent.. O’zbek adabiy tili tarixi. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. O’zbek tilining funksional stillari. 1995. R ye sh ye t o v V. – Samarqand. 29. 1976. O’ r i n b o ye v B. 1975. 1974. K a r i m o v S. O’ r i n b o ye v B. 1980. Sh o m a q s u d o v A. Til stillari haqida // Sovet maktabi.. Q o’ n g’ u r o v R.18. va boshqalar. dra filol. – Buxoro. R o z ye n t a l D. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Q u r b o n o v T. – Toshkent: O’qituvchi. 1 va P tomlar. . Toshkent.. 30. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. O’ r i n b o ye v B. 1964. 23. – Toshkent: Fan... 1987. – Toshkent. 39. 1973. O’ r i n b o ye v B.E. Q i l i ch ye v E. 1982. 1992. 20. 1975. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Toshkent. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Q o’ n g’ u r o v R. A l i ye v A. Q i l i ch ye v B. 1995. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. O’zbek adabiy tilining leksik normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami .. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref. O’ r i n b o ye v a D. 36. 2001. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va adabiyoti. Q o’ ch q o r t o ye v I. O’ r i n b o ye v B. dis…. №6. R a s u l o v R.. 22. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. S u l a y m o n o v A. Q o’ n g’ u r o v R. 32. O’zbek tili stilistikasi. 1981. –Toshkent: O’qituvchi.. –Samarqand. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1991. M u h a m ye d o v S. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari.

. Ђ u l o m o v A. 1973.41. – Toshkent. Adabiy til normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.

15. hajmi 60x84. Imlo va talaffuz me’yori …………………………. 703004.32 Morfologik me’yor…………………………………………49 Sintaktik me’yor……………………………………………69 Uslubiy me’yor………………………………………………87 O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik……………………112 Adabiy me’yor va o’zbek nutqi masalalari……………….3 Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi……..0 bosma taboq.23 Leksik-frazeologik me’yor……………………………….141 5.5 Adabiy til va adabiy me’yor………………………………13 Hozirgi o’zbek adabiy tili ko’rinishlari va ularning muhim belgilari.2001 yilda bosishga ruxsat etildi. Adadi 100 nusxa __________________________________ SamDU nashr-matbaa markazi bosmaxonasida chop etildi. 9..M u n d a r i j a Kirish………………………………………………………. 1.12.16. «TASDIQLAYMAN» ..….. Universitet xiyoboni.125 Adabiyotlar……………………………………………. Samarqand sh. № 300 buyurtma.

katta o’qituvchi Taqrizchilar: . R. f..Qoraboyev. Ilmiy maslahatchi: M.dots. sharifi va otasining ismi: Niyazova Nozima Sodiqovna Guruxi: 402 A o’quv yili: 2011 Mavzu: «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» Ilmiy rahbar: R.Filologiya fakulteti dekani: _______ dots.Karimov «___» ________ 2011 yil NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI FILOLOGIYA FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Bitiruv malakaviy ishini tayyorlab topshirish rejasi Talabaning ismi.f.Karimov.n.

Mavzu rejasini tuzish 2010 yil 10-20 sentabr 3. Maqol va matallarning tasnifi. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan.Boboxonov.1. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. REJA: № 1.Sidiqov. Manba to’plash va tahlil qilish 2010 yil 20 sentabr 2011 yil 10 yanvar Ish mazmuni Bajarish muddati . Ichki taqriz: Q. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. katta o’qituvchi 2. Tashqi taqriz: M. Bitiruv malakaviy ish mavzuini tanlash 2010 yil 10 sentabr 2. ularning turlari haqida fikr yuritilgan. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. nemis va fransuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi Namangan davlat universiteti rektorining buyrug’i: _________________________________________________________ Namangan-2011 Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan.

maslahatchiga ko’rsatish va o’qitish 2011 yil 25 yanvar 5. Ilmiy rahbar va kafedra mudiri ishtirokida ilk muhokamadan o’tkazish 2011 yil 25 martgacha 7. BMIni olingan taqrizlar bilan birga muqovalangan holda kafedra mudiriga topshirish 2011 yil 10-15 мay 11. Kamchiliklarni tuzatish. Kafedra yig’ilishida muhokama qilish 2011 yil 25 aprel – 10 may 10. Ilmiy rahbar ko’rsatgan kamchiliklarni tuzatish 2011 yil 1 martgacha 6. Talabaning imzosi: Ilmiy rahbar imzosi: Guruh rahbari imzosi: ____________ ____________ ____________ . Shu muddatgacha topshirmagan talaba Davlat Attestatsiyasiga qo`yilmaydi. annotasiya yozish 2011 yil 25 mart 10 aprel 8.4. BMIni birinchi nusxasini tayyorlash va ilmiy rahbar. Taqrizlar olish va muhokamaga topshirish 2011 yil 10 aprel –25 aprel 9. BMIni himoya qilish DAK jadvali bo’yicha BMI 2011 yil 15 mayga qadar kafedra mudiri tomonidan qabul qilinadi.

. Bajarilgan ishning bob va fasllari bo’yicha qiskacha tavsifi. 4) 5) 6) Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. 7) Bitiruv malakaviy ishdagi yakuniy fikrlarning ilmiy asoslanganligi va tavsiyalarning amaliy ahamiyati. jumladan. Barcha satr osti izohlari tegishli sahifada keltiriladi. shrift va masshtablar amaldagi Davlat standartlariga mos holda qalamda bajarilishi lozim. 3) Maxsus adabiyotlar va birlamchi materiallardan foydalanganlik darajasi. Mavzudagi qaysi masalalar yaxshi yoritilgani. har bir bob. unda so`zlarning bo`g’in ko`chirilishiga yo`l qo`yilmaydi. Bitiruv malakaviy ishining mustaqil bajarilish darajasi.Kafedra mudiri imzosi: ____________ "__"_______ 2011 yil Eslatma BMI Davlat standarti talablari asosida rasmiylashtiriladi. BMI ning xajmi 10-15 ming so`zdan iborat bo`lib. Xususan A4 formatda 21x29 sm xajm kattalikdagi oq qog’ozga chap tomondan 30 mm. grafika. Bobning nomi va matn orasi yaqqol ajrab turishi lozim. BMI ning matni qogozning bir tomoniga har sahifaga 26-29 qator yoziladi. unda ko`chirmachilik holati bor-yo`qligi. kafedra mudiriga taqdim etadi. Chet tilida yozilgan BMIga davlat tilida annotatsiya yoziladi. Chizma. Bitiruv malakaviy ishi tayyor bo`lganidan keyin ilmiy rahbar ish haqida kengaytirilgan xulosa yozib. kirish va xulosa qismlari hamda ilovalar yangi sahifadan boshlanadi. bobdagi sarlavhalar bobning tartib raqami bilan boshlanib. ("O`zbekiston Respublikasi Oliy o`quv yurtlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasi to`g’risidagi Nizom". qaysilari sust tahlil etilgani yoki qolib ketganligi. Xulosada quyidagilar qayd qilinishi shart: 1) 2) Muallif o`z oldiga qo`ygan masalani qanchalik hal qilishga erishganligi. 8) Himoyaga qo`yish mumkin yoki mumkin emasligi. dastxati o`qib bo`lmas darajada xunuk talabalarning malakaviy ishi komputer komp'yuterda bajarilishi mumkin. o`ng tomondan 15 mm. Ko`zi ojiz va nogiron. 4-5 betlar). uni talaba o`z dastxati bilan yozishi yoki komputerda bajarishi mumkin. talabga javob berishi. pastki tomondan 25 mm qoldirilgan holda yoziladi.

Ilmiy rahbarning F.I, ilmiy darajasi va unvoni, imzo, sana

Bitiruv malakaviy ishi kafedraning may oyidagi yig’ilishida muhokamadan o`tgach va himoyaga tavsiya etilgach quyidagi ketma-ketlikda terilib, muqovalanadi va kafedra mudiriga topshiriladi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Zarvaroq BMI ni tayyorlab topshirish rejasi BMI ning annotatsiyasi Ilmiy rahbar taqrizi Ichki taqriz Tashqi taqriz Mundarija Kirish

ESLATMA: Kirish qismida mantiqiy ketma-ketlikda quyidagi masalalar yoritilishi lozim: A) Mavzuning dolzarbligi va uning ahamiyati. B) BMIning maqsadi va vazifalari. D) Tanlangan ob'ektlar va tadqiqot usullari. E) Ishdagi ilmiy yangiliklar va erishilgan natijalar. F) Ishning amaliy ahamiyati. E) BMIning tuzilishi haqidagi umumiy ma`lumotlar. 9. 10. 11. 12. Asosiy qism Xulosa va tavsiyalar Ilovalar Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Kafedra va dekanat Bitiruv malkaviy ishning jadvaldan chiqmay bajarilayotganligi hamda sifatini nazorat qilib turadi. Rejaning bajarilishi holati kafedraning dekabr va mart oylaridagi yig’ilishlarida muhokama qilinadi.

Ushbu topshiriq-reja NamDU Ingliz tili va adabiyoti kafedrasining "___"________ 2010 yildagi yig’ilishida tasdiqlangan.

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI Filologiya fakul'teti 5220100-filologiya (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bitiruvchisi Niyazova Nozima Sodiqovnaning "Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari " mavzuidagi bitiruv malakaviy ishiga DAKning XULOSASI NamDU DAK OUMTV-ng bitiruv malakaviy ishni bajarishga qo`yiladigan talabalar haqidagi OO’MTVning 225-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan Nizomga asosan bitiruvchining malakaviy ishi haqida quyidagi xulosaga keldi: № MEZON Eng yuqori ball To’plangan ball

1 Bitiruv malakaviy ishi uchun tuzilgan reja. Uning mavzuga mosligi, puxtaligi, muammoni qamrab olishi, uslubi 4 ball 2 ball Matnda rejada ko`rsatilgan boblarning ajralib turi-shi, ishning estetik jihatdan ko`rinishi. 3

3 "Kirish" mazmuni, unda adabiyotlar obzorining berili-shi, mavzuning yangi va muhim tomonlarining ochib berilishi va vazifalarning qo`yilishi, ishning nazariy va amaliy ahamiyati bayoni. ball 4 5 6 Ishning yozilish uslubi, ravonligi, fikrni ifoda etish maxorati. Ishdagi qismlarning o`zaro bog’liqligi 3 ball 5 ball 4 ball

5

Keltirilgan misollarning soni, turi, ko`p tilliligi.

7 Adabiyotlardan, Internet materiallaridan foydalanish darajasi va ular asosida o`z fikrini, nuqtai nazarini bildirish. 6 ball 8 9 10 11 12 13 Imlo savodhonligi 3 ball 3 ball 2 ball

Uslubiy va Grammatik savodhonlik

Xusnixat va turli chizmalardan foydalanish Adabiyotlarning to’g’ri ko’rsatilishi Ishning ilmiyligi 20 ball Ishning amaliy ahamiyati 12 ball 2 ball

14 15 16 17 18

Xulosalarning ilmiylik darajasi 8 ball Ichki taqriz Ichki taqriz Tashqi taqriz 3 ball 3 ball 4 ball

Himoya (ma’ruza) qilish 10 ball

Ja’mi: 100 ball

Eslatma: (har bir band bo`yicha aniqlangan ball jamlanadi va umumiy yig’ilgan ballning 100 ga nisbatan foizi chiqariladi).

Talabaning BMI bo`yicha to`plagan reyting bali ____% DAK raisi: A`zolar: ______ ______ ______ ______ Kotib(a) ______ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________

M.O`.

Sana: "__"__________2011 yil

Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga

ILMIY RAHBAR XULOSASI Ushbu bitiruv malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Mavzu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari»ga bag’ishlangan bo’lib, ishning asosiy maqsadi, maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Talaba mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilgan, talaba maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritgan. Maqol va matallarning tasnifi, ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari, ularning turlari haqida fikr yuritgan;

Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalangan.Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlarni olg’a surgan.f. f. Ishning ikkinchi va uchinchi qismlarida maqol va matallarning bir-biridan farqi. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan.n. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. undan dars. Malakaviy ishni yozishda talaba qiyosiy tipologik metoddan foydalangan. Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganilgan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olingan. jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. O’ylaymanki. deb hisoblayman va uni ijobiy baholab. Ilmiy rahbar: R. dotsent .Karimov. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. Davlat Attestatsiyasi Hay`ati yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman.. Men Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi oliy o’quv yurtlarida bitiruv malakaviy ish oldiga qo’yiladigan talablarga javob beradi. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarini biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi.

Respublikamiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning Samarqand viloyatiga qilgan tashriflarida ham aynan chet tillar o’qitilishi dolzarb masalalardan biri ekanligini ta’kidlandi. Talabaning yutug’i shundan iboratki u mavzu yuzasidan zaruriy manbalardan yetarli darajada foydalangan.Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Tarjimonlarning ijodiy jarayonida duch keladigan muammolaridan biri bu o’zga tildagi maqol. uch bob. xulosa. .f. o’z oldiga qo’ygan vazifani muvaffaqiyatli bajargan.. Ushbu malakaviy ish reja asosida yozilgan bo’lib. Talaba Niyazova Nozimaning tadqiqot ishidan maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi muammolarini aniqlash. Taqrizchi: f.Sidiqov Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Bugungi kunda chet tillarni o’qitish sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. ilova qismida inglizchao’zbekcha maqollar lug’atini bergan. Men Niyazova Nozimaning ushbu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi bitiruv malakaviy ishini barcha talablarga javob beradi deb hisoblayman va uni Davlat Attestatsiyasi Komissiyasi yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. shuningdek. uning o’ziga xos xususiyatlarini. Bu sohada ta’lim samaradorligi oshirish har bir pedagog hodimdan alohida faollikni talab etiladi. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati va ilovadan iborat bo’lib. katta o’qituvchi Q. summary. maqol va matallar orasidagi o’zaro aloqani yoritish. maqol va matallarning tasnifi va ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi o’ziga xos xususiyatlarini yoritib berishdan iboratdir.n. matallarni tarjima qilishdir. kirish. har bir bo’lim va qismlar alohida mavzu mazmuni asosida batafsil yozilgan.

Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. Ushbu malakaviy ish muallif tomonidan muvaffaqqiyatli bajarilgan va uni ijobiy baholab. . tarjimadagi muammolarni misollar asosida isbotlashga harakat qilgan. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. tarjima qilgan olimlarning xizmatini ko’rsata olgan. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. Talaba Niyazova Nozima maqol va matallarning o’zaro bog’liqligini ko’rsata olgan. undan tarjimashunoslik oid materiallarda va dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin.Maqol va matallarni o’zi yaratilgan tilda bilish begona til muhitida adashmaslikda ulkan ahamiyat kasb etadi. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. o’zaro tushunish va ishonch darvozasini ochadi. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Mazkur malakaviy ishning maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi muammolar mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. himoyaga tavsiya etish mumkin. ularning turlari haqida fikr yuritilgan. Taqrizchi: Nemis va frantsuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi M.Boboxonov ANNOTATSIYA Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. til bilish sohasidagi obro’ e`tiborini oshiradi. Maqol va matallarning tasnifi.

Maqollar tarjimasi muammolari…………………………………………….....9 2..MAQOL VA MATALLAR TARJIMASINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I Bob.. Tarjima nazariyasining ayrim munozarali masalalari…….9 1.27 II.35 1.....26 II..... Badiiy tarjimada uslubni aks ettirish muammolari…………………... Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari…………………40 Xulosa…………………………………………………………………………… 46 Summary ……………………………………………………………………….. ………………………………………………….26 II. Maqol va matallarning muhim frazeologik birlik sifatida……………………. Masalaning o’rganilish tarixi.. Maqol...48 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………….19 II Bob. matal va hikmatli so’zlar tarjimasidagi muammolar………. Matallar tarjimasi muammolari…………………………………………….. Ideomalar tarjimasi muammolari……………………………………………28 III-bob...2.. Badiiy tarjimada maqol matallarning strukturasining ba`zi xususiyatlari……………………………………………………………………… 35 2...1. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi……………………………………….…50 Ilova………………………………………………………………………………53 .3..12 3.

qanday nom bilan atalmasin uning otini savdogar yoki do’kondor deydimi. mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir". madaniyat va san’at namoyandalari. Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yil 27 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir” va 2010 yil 29 yanvar kuni vazirlar maxkamasining majlisida “Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” deb nomlangan ma`ruza qildi. Aytish kerakki. el-yurt manfaatini ta’minlab kelgan. yurtimiz tarixida tadbirkorlik qadim zamonlardan buyon alohida o’rin tutib keladi. o’z kasbu hunariga ega bo’lish. Islom Karimov o’z ma`ruzasida “2010 yilda “Barkamol avlod yili” Davlat dasturining asosiy yo’nalishlari amalga oshirilishi” xususida qisqacha to’xtalib o’tdi. dedi Prezident. ishbilarmonlik xalqimizning. biz erishgan yutuqlarimizga mahliyo bo’lib qolmasligimiz. dedi.KIRISH Respublikamiz mustaqillikka erishgach. jamiyat ma`naviy qiyofasini shakllantirish kabi ustuvor masalalarga alohida e`tibor qaratilmoqda. hunarmand usta yoki kasanachi deydimi. Tadbirkorlik haqida gapirganda. “mamlakatni isloh qilish va demokratlashtirish jarayoni qat`iy va izchil tus oldi”. Unda Prezident Islom Karimov “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusida ma`ruza qildi. Poytaxtimizdagi “O’zbekiston” Xalqaro anjumanlar saroyida 2010 yilning 7 dekabr kuni O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 18 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’lib o’tdi. asosiy xulosalar yil yakuniga bag’ishlangan majlislarda chiqariladi. saylov erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini takomillashtirish. . ilgarigi zamonlarda tadbirkorlik balki boshqacha nomlar bilan atalgan bo’lishi mumkin. mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan xorijiy davlatlarning elchixonalari va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari vakillari ishtirok etdi. Bu ma`ruzalar bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi. Ammo. Otabobolarimizning o’z yeri. nodavlat notijorat tashkilotlari va jamoat tuzilmalari va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining huquq va vakolatlarini kengaytirish va mustahkamlashni aytib o’tdi. “Bosib o’tgan yo’limiz va mamlakatimizning dunyoda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar jarayonida tutgan o’rnini xolis va tanqidiy baholar ekanmiz. mubolag’a bo’lmaydi. ajdodlarimiz aynan shu soha hisobidan ro’zg’or tebratib. zero. Prezidentimiz o’z nutqida “ Men bu o’rinda Sohibqiron Amir Temur bobomizning barchamizga yaxshi ma’lum bo’lgan "Azmi qat’iy. “Mustaqillik yillarida demokratik huquqiy davlat qurish. fuqarolik jamiyatini shakllantirish. fan. tadbirkorlik. katta-kichik korxona egasi deydimi. aholi turmush tarzini jahon standartlari darajasiga ko’tarish. deb aytgan chuqur ma’noli so’zlarini yana bir bor eslatmoqchiman. Prezident 2011 yilni Kichik biznes xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qildi. bundan qat’i nazar. Albatta. xalqimiz uchun munosib hayot darajasini ta`minlash borasidagi ustuvor vazifalar sifatida u davlat hokimiyati va boshqaruvni demokratlashtirishga qaratilgan konstitutsiyaviy islohotlarni yanada chuqurlashtirish. islohotlarni amalga oshirish borasida erishilgan barcha yutuqlar zamirida Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquq va asosiy tamoyillar yotibdi”. xushyor. desak. Bir so’z bilan aytganda. Davlatimiz rahbari. millatimizning qon-qoniga. o’z oilasini. farovon yashayotgan demokratik davlatlar qatoriga kirish. biz avvalambor xususiy tadbirkorlikni o’zimizga tasavvur qilamiz. tadbirkor va ishbilarmon insonlarni qadrlash borasidagi an’analari haqida ko’p gapirish mumkin. omilkorlik bilan ish yuritish. ortiqcha havolanish va xotirjamlikka berilmasligimiz zarur”. tadbirkor. axborot sohasida fuqarolar va inson huquqlari kafolatlarini. o’z mulki.” Taraqqiy topgan. suyak-suyagiga singib ketgan noyob va ezgu fazilat. Unda davlat va jamoat arboblari. poytaxt jamoatchiligi.

Bu masala bo’yicha prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli “Jahon moliyaviy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash bo’yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni moderinizatsiya qilish. tashqi investitsiyalar 68 foizga oshgani. Umumjaxon tilshunosligida frazeologiyaning umumnzariy masalalari dastlab Sh. ” Butun jahon bo’ylab iqtisodiy susayish kuzatilgan bo’lsa. Shunday tatqiqodlar natijasida frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol va matal. Dunyoning ko’plab yirik korxonalarida bankrotlik holatiga tushib qoldi. Istiqlol tufayli milliy qadriyatlarimiz tiklanmoqda. korporatsiya aloqalarini kengaytirish.Balli tomonidan bir qator o’rganilib chikildi. Ishning umumiy tafsiloti. o’rtacha oylik darajasining o’sishi 40 foizga. tadqiq etish yo’li usullariga ega bulgan fan tarmoqlaridan biri sifatida shakllandi. . ayni haqiqatni aytgan bo’lamiz”.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy inqirozi va uni O’zbekiston sharoitida bartaraf etish yo’llari” nomli asar yaratildi. uni oldini olish uchun respublikamizda yetarli chora-tadbirlar ishlab chiqildi. halqimiz ma`naviyati. Jahonda ishlab chiqarish inqiroz ta’sirida ancha pasayib ketdi. axloqiy etiqodlari. topishmoqlar yanada ilmiy tatqiq etishni taqazo etadi. banklar faoliyatini takomillashtirish inqirozning oldini olishning bosh omillaridan ekanligi ta`kidlangan. og’ir kelgan 2009 yilda mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti 8. Moliyaviy inqiroz ta`siriga tushmaslik. O’zbekistonda iqtisodiy o’sish kuzatildi. desak. hikmatli so’zlar. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I. madaniyati. shu jumladan.Bugungi kunda dunyo bo’ylab moliyaviy inqiroz ko’plab mamlakatlarni qamrab oldi. iqtisodiyotimizga jalb etilgan investitsiyalar hajmi 26 foizga. Prezidentimiz I. Prezidentimiz o’z ma`ruzasida bu borada aniq fakt va raqamlarni keltirib “Bu xulosalarni tasdiqlaydigan raqamlar haqida gapiradigan bo’lsak. mustahkam hamkorlikni yo’lga qo’yish. U o’zining “stilistikadan ocherklar”.A.Karimov xalqning milliy madaniyati va o’ziga hosligini ifoda etuvchi vosita bo’lmish o’zbek tilini rivojlantirish bu tilning davlat maqomini vaizchil va to’liq ro’yobga chiqarish davlat ahamiyatiga molik ekanini ta`kidlagan edi. ularni leksik. Hozirgi bosqichda tillarning frazeolgik majmuasi ilmiy o’rganishga katta ahamiyat berilmoqda. u o’z tekshirish ob`ektida.A. tashqi savdoning ijobiy saldosi 2.5 foizga ko’payganini ta`kidlash lozim. Mana shu misollarning o’ziyoq biz erishgan ko’pgina yutuqlarning yaqqol dalili bo’la oladi. Frazeologizmlar tilning boshqa sohalarida nisbatan birmuncha keyinroq o’rganilayotgan bo’lsada. sanoat sohasi 9 foizga. mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotdarga ichki talabni rag’batlantirish masalalri aloxida o’rin tutdi. aholi daromadlari esa 26.deya ta`kidladi. “frantsuz tili stilistikasi”kabi asarlarida so’z birikmalarini sistemalashtirib. Prezidentimizning bu asarida O’zbekistondagi mavjud iqtisodiy holat va resurslar mamlakatimizni inqirozga dosh berishiga asos bo’lganligi hamda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish. Mazkur asarda jahonda kechayotgan moliyaviy inqiroz va uning sabablari atroflicha yoritib berilgan. Darhaqiqat o’zbektili sohasida ham milliy imkoniyatlarni tiklash uchun harakat kuchaydi. Mamlakatimizning istiqlolga erishishi o’zbek halqining madaniy ma`naviy hayotida ulkan ijobiy o’zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi.3 milliard dollardan ko’proqni tashkil etgani.1 foizga o’sgani. milliy ruh va yangi mazmun bilan o’smoqda. SHuningdek O’zbekiston sharoitida moliyaviy inqirozning oldini olish chora-tadbirlari aniq misollar asosida ko’rsatib berilgan. grammatik xususiyatlari anglatgan ma`nolari va sintaktik o’ziga xosligidan kelib chikadigan yaxlitligicha qo’llaniladigan birliklar ekanligini isbotlashga harakat kildi.

Tadqiqotning ilmiy hamda amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqotning nazariy xulosalari va materiallari o’zbek va ingliz tillari maqol va matallari to’plamini har tomonlama o’rganish uchun keng imkoniyat yaratiladi.Sodiqova. Tilshunosligimizda keyingi yillarda yuzaga kelgan qator muaammolar shundan iboratki.Rasulov. milliylik xususiyatlarini aniqlash masalasi muammoligicha qolmoqda. Bundan tashqari tadqiqot jarayonida o’zbek badiy publitsistik asarlardan. hamkorligida M. . Frazeologiyaning turli kirralarida bagishlangan monologik kuzatuvlar dissertatsion ishlar frazeologik lug’atlar. Frazeologiyaning o’rganish ob`ektining ko’lami va chegarasi xaqida tilshunoslar bir to’xtamga kelishmagan shu bilan birga bu masalalar yuzasidan qizg’in munozaralar davom etmoqda. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida maqol va matallarning shakllanishi. matal va ularning talqinlari o’zbek tilining tuzilajak lug’ati uchun qo’l kelishi mumkin.Raxmatullaev.Berdiyorov. B.Yo’ldoshevlar . . Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb topildi: Maqol va matallar shakllanishining nazariy masalalari va qonuniyatlarini aniqlab olish: Maqol va matallarni idiomalardan farqlay bilish: Maqol va matallarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ulardagi milliylik xususiyatlarini saqlab qolish: Maqol va matallarni frazeolagik birlik sifatida o’rganish: Ingliz tilidan o’zbek tiliga maqol va matallarni tarjima qilishning ba`zi qiyinchiliklarini bartaraf etish: Maqol va matallarni boshqa frazeologik birliklardan farqini aniqlash. leksikoligiya grammatikalari bo’limlari qatori o’z o’rganish ob`ektida tekshirish metodiga ega bo’lgan alohida sohasiga aylandi. sonologiya. Tadqiqot uchun to’plangan maqol va matallar uquv qo’llanmalariga lug’atlar tuzish uchun xizmat qiladi.Nazariy asoslar frazeologiya masalalarini yanada keng urganishda va uning alohida fan tarmogi sifatida shakllana boshladi. o’zbekcha ruscha lug’atlardagi frazeologik materiallardan foydalanildi . R. xususan o’zbek tili frazeologiyasining ko’pgina global masalalari e`tibordan chetda qolmoqda. tomonidan tuzilgan frazeologik lug’atlar. Hozirgi paytda esa frazeologiyatilshunoslikning fonetika. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. Qarindosh va noqarindosh tillar frazeologizmlarni qiyosiy tipologik o’rganish ham yo’lga qo’yildi. ilmiy makolalar yuzaga keldi. Umarova . to’plangan 500 dan ortiq maqol va matallar shuningdek SH. Tadqiqot uchun ob`ekt qilib qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. turkiy tillar frazeologiyasi. O’zbek va ingliz tilshunosligida maqol va matallarning semantik uslubiy xaqiqatiga doir qator ishlar mavjud. Tadqiqotga jalb etilgan maqol. Maqol va matallarni klassifikatsiya qilish. N. E.

butun bir avlodning kundalik muloqotida maqol matallar bilan yonma-yon ishlatilsa. Umarov kabi qator tilshunoslarning ishlari alohida bo’lib xizmat qildi. Ishda asosiy e`tibor maqol va matallarning milliyligi.Tadqiqotning metodi. G. Nazariy ilmiy fikr mulohazalarni shakllantirish va umum-lashtirishda: F de Sassyur. Abduraxmonov. qiyosiy tipologik tahlil metodlarini asosida tadqiq etishga qaratiladi. bitiklari bilan munosib bellashib.V. TARJIMA NAZARIYASINING AYRIM MUNOZARALI MASALALARI I. SH. shakllanish jixatlarini. I BOB. etimologiyasini.1. E. milliy tillarga jon bag’ishlab kelgan. V. Bundan tashqari mutaqakkirlar o’zlarining fikrlari qanotbaxsh tuyg’ularga aylanib. o’zlarini baxtli . Vinogradov. SH. Raxmatullaev. Balli. Masalani o’rganilish tarixi Folklor buyuk mutafakkirlarning hurmatli so’zlari. Maqol va matallarning shakllarini tadqiq etishda shakl va mazmun birligi nazariyasiga asoslanadi.

matal. hamda o’zbekchaga o’girgan printsiplarini ishlab chiqqan. Chunonchi. shoir va olimlarning asarlarida maqol. matal va idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. maqol va matallari til xazinasidir. unga kirganlari ham ko’pgina chala. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi: “Har bir tilning o’zida iboralari. madaniyati. tarixi bilan tanish bo’lishi kerak. Inglizcha-o’zbekcha. singib ketgan iboralari. Bizning mavjud ikki tilli lug’atlarimizda ham juda idiomatik iboralar o’z aksini topmagan. hikmatli so’zlar va idiomatik ta`birlarni tarjima qilish qiyin ish. har bir tilda mazkur tilning o’zigagina mansub vositalar.G. boyiydi va to’xtovsiz ravishda kamolotga intiladi. Masalan: “Do’sting uchun zaxar yut”. Tarjima asarlarida kuzatgan maqol va aforizmlar bilan o’zbek xalq maqollari va matallari o’rtasidagi o’xshashlik va yaqinlikni ko’ramiz. do’stlik va o’zaro munosabatdan dalolat beradi.Salomov o’zining “Maqol va idiomalar” tarjimasi nomli kitobiga hamda shu mavzuda yozilgan dissertatsiya ishida maqol va idiomalarda ta`rif bergan ularning bir-biridan farq qiluvchi tomonlarini ko’rsatgan. Ko’pgina yozuvchi. Xar bir milliy til o’zining lug’at sostavi va grammatik qurilishiga ega bo’lib. milliy xususiyatlar yorqinroq namoyon bo’ladi. o’zaro tushinish va ishonch darvozasini ochadi. Frazeologizmlarni tarjima qilish masalasi keyingi yillarda tarjima-nazariyasiga doir bir qancha asoslarda ancha mukammal ishlandi.V. hech bir xalq adabiyotni boshqa adabiyotlardan ajartib olib. Bunday xususiyatlarni boshqa til vositalari bilan ifodalash oson emas albatta. Frazeologik iboralarni tarjima qilish juda murakkab ish ekanligiga doir ba`zi fikr va mulohazalarni bir olim va yozuvchilarning asarlarida uchratamiz. Maqol. “do’stingni yomonlagandan qoch”. SHunday qilib boshqa tillardagi ko’plab maqol. Xar bir milliy tilning boyishi. A.Pushkin). sayqallanishi asosan o’sha tilni tashkil etgan resurslar hisobiga sodir bo’ladi. . Biron obraz yoki jumlani ifodalash uchun tarjimada ba`zan ularni mutlaq o’zgartirishga to’g’ri keladi (V. asosan o’zining ichki taraqqiyot qonun-qoidalari asosida rivojlanadi. taxminiy ba`zan esa originalga muvofiq kelmaydigan muqobil variantlar bilan chegaralanadi. u tarjima qilayotgan maqol tegishli tegishli bo’lgan xalqning urf-odati. o’quvchini til bilish sohasidagi obro’-e`tiborini oshiriadi.Belinskiy).Fyodorov yozadi: “Shunday qilib tarjimaning original avtori bizning tomonga ko’chib keladigan turi yana o’z kuchida qoladi. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarda o’z in`ikosini topmaydi.S. Maqol va matallarda tafakkur ifodasi. “Ahmoq do’st yovdan yomon” va hokazo. o’ziga xos xususiyatlar mavjud bo’lib. Maqol va matalllarni tarjima qilishda tarjimon oldida turgan muammolardan biri shuki. ularni boshqa tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. Matallarni o’zi yaratgan tilda bilish sizni begona til muxitida adashmasligingizga ulkan ahamiyat kasb etadi. Boshqa tillarda shunday maqol va matallar ham borki. Bu xol xalqlar o’rtasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan. o’zbekcha-inglizcha lug’atlar yaratish bilangina tarjimachilik praktikasida frazeologiya chalkashliklariga barham berish mumkin. Adabiyotshunoslik fanining hozirgi taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki. o’z quyma maqollari. G. Ana shunday maqol va matal juda ko’pdir. chunki ular har bir tilning o’ziga xos xususiyatlarini o’zida aks ettiradi.hisoblaganlar. alohida o’rganish mumkin emas.

biri ikkinchisini taqozo etadi. Qaranki.. do’stga gul taqdim qilinadi. yoshlik. Tikan esa gulning tamom teskarisi sifatlariga ega..tarjimaning bu turi ham bizning. Maqol va matallarni tarjima qilish jarayonida ularni quyidagi xususiyatlariga ko’ra tarjima va klassifikatsiya qilish mumkin. nafosat va dag’allik gul va tikan misolida tarannum qilinadi.Lekin. yorga.ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan terilgan frazeologizmlar tarjimasi. bir – biriga butunlay qarama – qarshi ma`noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tukan o’rtasidagi ham birlik bor. Tarjimaning bu turlari o’zaro uzviy bog’lanishda bo’lib. Muayyan hodisa va voqealarning mazmuni ma`lum narsa va tushunchalar orqali anglashiladi.ob`ekti xayvonlar nomlaridan tug’ilgan frazeologizmlar tarjimasi. hodisalarning timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. eng ulug’ va hurmatli. . . Bu borada qat`iy hukm chiqarish har doim tarjima turlarini qanday sharoitda tadbiq qilishimizga bog’liqdir”! I. to’ldiradi. .. Ularning har qaysisi hal qiluvchi ahamiyat kasb etolmaydi.ob`ekti raqam va raqamlar tanosibligini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi.. navqironlik timsoli. albatta tarjimaning inkor qilish darajasiga borib etish hollari bundan mustasnodir. .boshqa o’lkalarga safar qildiradigan boshqa turi ham universal tur bo’la olmaydi. SHuning uchun go’zallik va xunuklik. Gul – go’zallik.2. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi. ularni bir – biridan ajratib bo’lmaydi. Tillar frazeologiyasini o’rganishda xalq qanday narsalarning nomini qanday voqea.

ilmiy ishda. SHuning uchun “ikki yovuz bir – biriga xilofat qilmaydi” ma`nosida matal yaratar ekanlar. dastiyor sifatida uning muhabbatiga sazavor bo’lgan. Bular maqol va matallarda qisman o’z aksini topgan. hikmat yaratish. deyarli hamma xalqlarda ham qarg’a – dilsiyoxlik baxtsizlik. har bir foydasi ham. Kishining g’ayvonot olamidagi eng yaqin do’sti bo’lgan it urushda. kaptar hamda boshqa shu kabi bir necha hayvonlar insonning juda katta muhabbatiga sazavor bo’lgani holda. xulq – atvor dan yoqarash va maslaklariga muvofiq axloq qoidalarning tasdiqlash. qo’riqchi posbon. tatar xalq maqollarning faqat birinchi tomidagina it to’g’risida 500 tacha maqol keltirilgan. tinch g’ayotda g’amkor. Itga it o’limi. Har bir xalq maqoli.3. Inliz tilidagi “Hawks will not pick hawks eyes out” matalining o’zbekcha “qarg’a qarg’ani ko’zini cho’qimas” degan ekvalenti bor. biron hayvon yoki parranda nomining maqol yoki matal uchun ob`ekt bo’lishi. yana eng chuqur mantiq va ma`noni berish uchun hayvon va parrandalarning ongsiz. 1. hayvon nomlaridan tuzilgan ko’chma ma`noli iboralar insonning xayvonot olami bilan uzoq zamonlar mobaynida olib borgan munosabatlari vasinchkov kuzatishlarining tildagi in`ikosidir. yoki xo’jalikda tutgan o’rni. N.4 ekvalent birikmalar bir xil ob`ekt asosida tuzilgan bo’lsa ikkinchi matalning ob`ektlari sal boshqacharoq. matali va idiomasida. .2. ammo oltinchi idioma tamomida boshqa ob`ektiga asoslangandir. Masalan: Baliq boshidan chiriydi. Xulosa shuki. ovda. esanbatning ko’rsatishicha. Turli xalqlarda ushbu matal ob`ektining bir – biriga muvofiq kelishiga sabab shuki.Bir – biriga ma`nosi zid bo’lgan ikki ob`ektning kontrast qo’yilishi maqollarning shaklli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo’lganligidan bu matal turli tillarda uchraydi. Ba`zan esa bu asosida hayvonlarning o’zlari nomida muloxaza yuritiladi. Kishilar o’z etika. Burgaga achchiq qilib ko’rpani kuydirma. xalqlar qarg’aning nomini asos qilib qilib olganlar. Ammo shunisi borki. Shayton qadam. urush – janjal timsolida. instinktiv harkatlaridan foydalanadilar va ularni hatto “odamlarday” harkat qildiradilar. asosan o’sha xalq yashayotgan tabiiy sharoit uchun muvofiq va tipik bo’lganhayvon yoki parrandlarning nomlari asos bo’lib keladi. Demak. uning yaxshi yoki yomon tomondan harakatlanishi. razillik va olchoqliq timsolida bo’lib qolishi g’alati tuyuladi. zarari ham tegmaydigan musicha. Toshbaqa qadam. CHumoliga ozrga bermaydi. insonga keltirgan foyda – ziyoni bilangina belgilanmaydi. Fratsuzlarda “Corbeux contre corbeuse he se crevent jamais lis yeux ” shakllida talqin qilinadi. itning tubanlik va pastkashlik. Ular har bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin egallaydi.

. o’z milliy qobig’i bilan tarjima qilganda. First catch your hare then cook it. to’rtinchi va hokazo tillarga aynan shunday tarjima qilish uchun asos bermaydi. Masalan . Uning tarjimasi quyidagicha bo’ladi: “Nafsini tiygan kishi sulton bo’lur nafsini tiymagan kishi ulton bo’lur” 5.Dobruyu jenoyu i muj chestli 3. Turli tillardagi maqol matal va idiomalarning muqobillarida shakl va ob`ekt xususiyatlarini o’zgarishchog’ida ular qiyosiy stilistika uchun katta ag’hamaiyatga ega. Maqol va matallarni bir tildan boshqa tilga kontekstsiz. . . frazeologizmlarning ob`ektini o’rgqnish ularning shakl xususiyatlarini o’rganish hisoblanadi. qora er qiladigan ham xotin. mumkin qadar. 6. Ayrim frazeologik birikmalarning tilda aniq ekvalenti yoki muqobil variantlari yo’qligi ularni umuman tarjima qilib bo’lmasligini ko’rsatmaydi. Ikki tilda birikmaning barcha shakl va ob`ekt belgilari muvofiq kelsa ham. . Binobarin. Masalan: “It is not good to want and to have”matalini o’zbek tiliga “Istamoq va ega bo’lmoq yaxshimas” deb tarjima qilish shart emas. ammo asosiy narsa – ma`no monandligi bo’lmasa. ularning ob`ekti saqlashga to’g’ri keladi. Masalan: A good wife makes a good husband. badiiy asarning ayrim nozik nuqtalarini. 4.1. xuddi shu ularni aniq tarjima qilishga ehtiyoj tug’diruvchi sabablardan biridir. Frazeologizmlarni bor tildan boshqa tilga tarjima qilganda dastak ma`nodir. . Frazeologik iboralarning ma`nosi va ob`ekti – mazmun va shakl masalasidir. 2. Ko’chma ma`noli birikmalarning ob`ekti masalasi ularning shakl xususiyatlari masalasi ekan. . bu birikmalar bir – biriga ekvalent yoki muqobil bo’la olmaydi. Maqol matal yoki idiomaning shakli va ob`ektlarini aynan saflagan holda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish uni uchinchi. keyin yo’l tanla.Sigirning shoxida yursang tuyog’i zirqirar.avval otini taqala.erni er qiladigan ham. Zotan.Ne govori “gop” poka ne perepo`gnesh’. demak uni o’rganish ikkinchi darajali ahamiyatga ega deyish to’g’ri bo’lmaydi. so’z o’yinlarini tarjimada aks ettirishda ba`zan iboraning ob`ektiga alohida e`tibor qilishga to’g’ri keladi. Timid as a hare Quyoshdek jur`atsiz. Aksincha. Hand and glove.

suv so’zlari ham juda ko’p frazelogizmlar uchun asos bo’lib keladi. Tana azolarining nomlaridan tuzilgan maqol va matallar xar bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin ishg’ol qiladi. osmon. Ob`ekti tana azolarining nomlaridan tuzilgan frazeologizmlar tarjimasi. “qo’l. matallarni ko’rsak: “two blacks do not make a white” “two heads are better than one” “two negatives make an affirmative” “It takes two to make a quarrel” “Certain as two to make and two makes four” Demak. matallarni uchratishimiz mumkin: qari ot kup yo’l bosar . Tilning taraqqiyot natijasida bir qancha raqamlar iboralar tarkibida bora – bora abstrakt ma`no xosil qilib. oyoq” so’zlaridan tashqari bosh.Ob`ekti raqam va raqamlar tanosibini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. leksiologiya va xususan tarjima nazariyasi uchun katta ahamiyatda molikdir. Masalan. “Oyoq” so’zi ham juda ko’p frazeologizmlarning yasalishi uchun hizmat qiladi. Endi ingliz tilidagi ikki raqami bilan bog’liq maqol. Nemis tilida “auf die Beije ablaufen” oyoqdan oyoqdan. boshqa – boshqa bo’lishi e`tiborga loyiqdir. ma`lum slislik klishelarga aylanib qolgan. ob`ekt xususiyatiga qarab.Ana shu xususiyatni tarjimada to’g’ri aks ettirish nihoyatda ahamiyatlidir. Masalan ingliz tilida quyidagi maqollar. matal va idiomalarda ularning umumiy strukturasi va boshqa ob’ektlarning shakl xususiyatlari bilan raqamlarning fonetik libosi o’rtasida bog’lanish bo’ladi. Muayyan raqamlar dunyodagi juda ko’p tillarda bir xil ma`noda ishlatiladigan frazeologizmlarga asos bo’lib keladi. matal va idiomatik iboralar ko’p uchraydi. Turkiy tillarning o’zida ham ayni bir ma`nodagi maqol va matallar tarkibidagi raqamlarning. Masalan. etti og’ayni botirlar va hokazo. maqollar tarkibidagi raqamlar tasodifiy hodisa emas. er. Dunyodagi hamma tillarda ham ob`ektlari raqamlardan tashkil topgan maqol. yo bo’lmasa maqoldagi boshqa so’z yoki boshqa ob`ektga fonetik jihatdan ug’unlashib kelgan. Ko’pincha ob`ekti raqamlar va ularning tanosibini aks ettiruvchi maqol. jon. Ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan iborat frazeologizmlarning o’rganish ularning ekvivalent va muqobil variantlarini anglash. ikki til materiallari asosida ko’chma ma`no anglatish doirasi va normalarini belgilash frazeologiya . Basharti bu qoidaga rioya qilinmas ekan bir xalq tafakkurining gavhari bo’lgan maqol mantiqsiz va beta`sir so’z tizmasiga aylanib qoladi. Ular muayyan traditsiya asosida shunday ishlatib kelingan yoki ma`no tomondan o’sha maqoldagi boshqa ob`ektga aloqador. O’zbek tilida etti raqami bilan shunday birikmalar yasalgan: etti qaroqchi.

- qo’l qo’lni yuvar bosh omon bo’lsa do’ppi topilar aql yoshda emas boshda. shakli va ma`nosi aynan to’g’ri keladigan. Chet tilidagi biron iborani olib. O’chakishgandan it qopmay qolmas. ayniqsa. Masalan: “The eyes are the mirror of the soul ” ko’z ko’ngil darchasi “Sleep with one eye open” Xushyorni yov bosmas. bir-birdan farq qiluvchi tomonlariga asoslangan muayyan assotsiatsiyalarning xosil bo’lishiga yordam beradi va natijada o’quvchilarning boshqa tildagi kuchma ma`noli birikmalarning ma`nosini tezroq tushinib olishiga katta imkon yaratadi. Tana a`zolarining nomlari asosida tuzilgan maqol. Xar ikkala tildagi matalning ham obrazli asosi bir biriga juda mosdir. . xatto ekvivalent bo’ladigan iboralarning etimologiyasi biri biridan jiddiy farq qiladi. Ammo ma`no tomonidan ular bir biridan butunlay farq qiladi. Rus tilida ne v brov’ “a v glaz” degan matal bor. O’zbek tilida ham ob`ektlari qosh va ko’z so’zlaridan iborat bo’lgan “qosh qo’yaman de ko’z chiqarmoq” degan frazeologik butunlik bor. ularning ob`ektlarini bir-biriga qiyos qilish o’quvchilarda ona tili va chet tili iboralarining o’xshash. One eye for an eye and a tooth for a tooth. chet tilini egallash metodikasida ham muhimi o’rin tutadi. matal va ideomalarni o’rganish. Ba`zan xar ikki tilda ob`ekti. uni ona tilidagi muqobil variant bilan taqqoslash. Yov bossa ham dov bosmas.

xalqning donishmandligidir. turmushdagi turli voqea-xodisalarga munosabatining ifodasidir.xalqning g’azabi Maqol kulgusi-xalq kulgusi va maqol kinoyasi –xalq kinoyasi demakdir deb ko’rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy esonboy. axloqiy. Maqol chuqur ijtimoiy. Maqol va matallar frazeologik birlik sifatida Frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol. falsafiy –hikmatona mazmunga ega.3. nutqning o’tkir quroli. A word spoken is past recalling. Masalan: Lost time is never found again yo’qotilgan vaqt sira topilmas. ma`naviy-axloqiy xulosasi. til tabiatining hikmatli merosidir. Nima eksang shuni o’rasan . uning xukmi ko’p asrlik tajribalari majmui. Maqol xalqning pand-nasixati. Xalq maqoli-xalqning mulkidir.xalq milliy ruhining aks-sadosi.I. Masalan: Aytilgan so’z-otilgan o’q. Maqol so’zning ko’rki. Maqol g’azabi. matal. Maqol qayg’usi esa xalqning qayg’usidir. ideomo hikmatli so’zlar alohida o’rganilishi lozim bo’lgan mazulardir. Maqol xalq aqlidrokining maxsuli. Maqol kundalik xayotda kishilarning bir biri bilan muomalada bo’lish jarayonida tug’iladi.

boshqa frazeologik birlikka gap tarkibiga kirib.. ham stilistik funktsiya jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. Matal “u axmok odam” deyish o’rniga “uning bir kaynovi past” deydi. Maqollar frazeologik birikmalarning alohida bir turidirlarki bular “maqol frazeologizmalaridir”. First think-then speak. Qisqasi maqol turmushda sinalgan. O’z uying o’lan to’shaging. vijdonlilik g’oyalari maqollarda asosiy o’rinni egallaydi: A friend in need. Ma`lumki o’zbek tilidagi bu maqolning ekvivalentidagi “uch o’lchab” emas “etti o’lchab bir kesish” uqtiriladi. uning bir bo’lagini tashkil etsa.Uch o’lchab bir kes. Uning boshqa frazeologik birliklardan farqi shuki. Yo’qolgan vaqt xech topilmaydi. . Tejamlilikka. max shakl. YAxshi sog’lik boylikdan afzal. ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. balki unga ishora qiladi. Do’stlik inoqlik. Mard vabotir bo’lishga da`vat etadi. Maqol xalq orasida kun sayin tugilib turganidek. Maqolda vatanni sevish. Matal aytilmoqchi bo’lgan fikrni tugal bayon qilmay.As you sow. Maqol – narsa va xodisalarni obrazli ifodalovchi tilda keng ishlatiladigan ibora va nutq iboratlaridir. aql o’rgatadi. Matal so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. Masalan: Measure twice and cut once. mexnat qilib yashash g’oyalari ilgari suriladi. sog’likni qadrlashga vaqtni bekor utkazmaslikka da`vat etiladi: Lost time is never found again. Qiyinchilikdagi do’st eng yakin do’stdir. Masalan: Avval o’yla keyin so’yla. is a friend indeed. . Xar bir maqol ham ma`no. maqolning o’zi butun gapni tashkil qiladi. “ular bir biriga juda mos” deyish o’rniga – “ular bir olmaning ikki pallasi” deb aytadi. Good health is above wealth. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. Maqollar borki shirin pand nasixat kiladi. maqol ishlatmagan birorta xalq yo’q. Ingliz va o’zbek tillaridagi maqollarning talaygina qismi faqat tarkibidagi ayrim so’zlarning ishlatilishi bilan farqlanadi. ota bobolar so’zi sifatida avlodddan avlodga meros bo’lib o’tadi. you shall mow.

formulalari bilan ifodalash. tuzalmas. uni mazmundor kilishda ishlatiladi. Bu maqolning qanday hikmati bor? Axir bir axmoq xaqorat qilaversa.deydi maqol. YUzaki qaraganda:yuzaki qaraganda:tarvuzi –ega. Masalan: oy tunda kerak. chunki avvalo gramatik tahlil qilish uchun berilga savollarning o’zi o’rinsiz bo’lib qoladi. Binobarin axmoqqa qarshi eng oqilona javob. Bir tildagi idomatik iboralarni boshqa tilga birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri ma`nosini tarjima qilsa ko’pincha tushunarli bo’lmaganiday xato aynitimning o’zida ham ularni to’g’ri ma`noda talqin qilish ya`ni idomatik birikmaning erkin so’z birikmasi deb talqin qilish tushunmovchiliklar sabab bo’ladi. Lekin shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy fark qiladi. lekin bunday bema`nilikka olib keladi. Avvalo maqol zaminida xalq hikmati yotadi. aql kunda kerak. Ikkinchidan. qo’ltigidan-to’ldiruvchi. Bunda ega va kesim mavjud bo’lgan ikkita gap bor.sukut qilishdir. Ko’pgina maqollarga xos uchinchi belgi ularning majoriy ma`nosida ishlatilishdir. kun ko’rmagan kun ko’rsa kunduz kuni chiroq yokar. Aytuvchi axmoq bo’lsa. til yarasi-ega. Nodon odam bilan aytishish oson. axmoqning xaqoratlariga xaqorat bilan javob qilish-sharmanda bo’lish.kesim. nodon odamga qanchalik aql o’rgatmagin u dono bo’lmaydi. jozibador va obrazli qilish. tushdi.Tig yarasi tuzalar til yarasi tuzalmas maqolni sintaktik bo’lib uni tahlil qilaylik. Axmoqqa sukut javob deydi o’zbeklar. ixcham birqolip shakliga kirgan demak. Maqol obrazli mazmunga ega bo’lgan gapdir. o’likka yig’lagan esiz ko’zim-degan maqol bor.Bu umumiylik shundan iboratki xar ikkala kategoriya ham nutqni jonlantirish. shakl ixchamligi maqollarga xos ikkinchi belgidir. Idioma-shaklan bo’laklarga ajralmaydigan maxrajli birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri va konkret ma`nosi bilan talqin qilinmaydigan ko’chma ma`no anglatuvchi so’z birkmasidir. Birinchi gap:tig’ yarasi tuzalar –til yarasi –ega. Biroq idoma barqaror leksik butunlik bo’lib. fikrni tayyor nutq qoliplari. tuzalar. Uni sintaktik bo’laklarga ajratish mumkin. Ruslar esa durak boksit umniy myachit deb aytadilar. Ammo tarvuzi qo’ltigidan tushdi-idomasini bunday talqin tahlil qilib bo’lmaydi. Ikkinchi gap: til yarasi tuzalmas. Boshqacha . Idomatik ibora maqol bilan qiyos qilinsa uning o’ziga xos jamoaga ochiqroq ko’rinadi.kesim. bunday paytda jim turib bulmaydimi? – na jim turib bo’ladi. biroq chidam bilan sukut saqlash xar kimning qo’lidan ham kelavermaydi. uni na semantik bulaklarga ajratish mumkin. hikmat ana shunda.kesim. YUqoridagi maqolning mazmuni. Qanchalik zo’r berib yig’laganing bilan o’lgan odam qayta tirilmaganidek. O’zbeklarda nodonga so’zlagan esiz so’zim. ya`ni o’zing ham axmoq bo’lding demakdir. Maqollar tarkibidagi so’zlarning bir-biriga qofiyalanib kelishi va alliteratsiya qarama qarshi ma`noli so’zlarning birikishi ham maqollarning shakl xususiyatlariga xos belgilardandir. bir qancha oddiy so’z bilan ta`bir qilinmaydigan chuqur axloqiy g’oya qisqa. tinglovchi dono kerak-deydi maqol. Ruslar “duraka uchit chto mertvogo lechit” deydilar. Ko’rpinadiki.

Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi o’ta donolik. qo’y. Bu merosni xalq juda extiyot bilan ko’z qorachig’idek saqlaydi. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib turganidek. ota-bobolar so’zi donolar va xakozo.o’sha hayvon va parrandaning xulqiga. Xar bir xalqning tarixa tafakkuri va ruhiy xolatlari maqol matallarda o’z ifodasini topadi. adovat. Ba`zi hayvonlarni . o’zgartirib bo’lmaydigan chuqur ma`noli gap demakdir. xaqsizlik ko’ksiga sanchiluvchi adolat tig’idir. xech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. Tillarning funktsiyasini o’rgatishda xalq qanday narsalarni nomini kanday voqea xodisalarni timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. zulm. Xar bir xalqning o’z maqoli matali bor. bunda shubhasiz. Xalq nazarida tulki boshqa jonivorlarga qaraganda ancha aqlli va o’ta ayyor hayvondir. Xalq maqoli xar bir kishi amal qlishi lozim bo’lgan axloqiy qoidalarning o’ziga xos kodeksidir. ayyorlik timsoli-tulki. Xar bir makol ham ma`no. vaxshiylik. masal. Maqol bilan idoma ma`nosi shakl tomonidan bir biridan jiddiy farq qilsa ham ammo maqol bilan matal bilan idoma o’rtasida o’xshashliklar katta ko’pincha ularni bir biridan ajratish qiyin. Maqollar bir uchun asrning sadosi uzoq o’tmish bilan hamnafaslik xissini uyg’otuvchi chaqiriq zamonlararo ko’prikdir. ham shakl. yuvoshlik timsoli musicha. Masalan: yomonlik. Maqollar – xech bir podsho e`lon qilmagan farmon. ham stilistik funktsiyasi jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. bo’rini o’sal qiladi.aytganda idoma bo’laklarga ajralmaydigan yaxlit bir bo’lakdir. itni ko’zini shamg’alat qiladi. aql-zakovat bilan oqilona aytilgan muxlat qo’yiladigan. chayon. Bular orasida maqol atamasi keng qo’llaniladi. Lekin shunga karamay hammaa maqollarda xalq hikmati yoddadir. xalq istedodoning masoqa bilmas shu`lalari. tinchlik timsoli-kabutar. Xalq ijodiyotining o’ziga xos ja`mi og’zaki nutqdan ham yozma adabiyotdan ham turli atamalar bilan nomlanadi. Maqol turmushda sinalganda ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. CHunonchi u turli afsonalarda qarg’ani aldaydi. naql. qo’pollik timsoli-ayiq. Maqol. matal. ayyorlik va qo’pollik timsoli sifatida ma`lum biz hayvon va parrandani belgilar ekan. Tolstoy quyidagi fikrni ifodalaydi. Judako’p xalqlar ayyorlik. saxiylik. Dunyodagi juda ko’p xalqlar yaxshilik. go’zallik timsoli-tovus. tashqi ko’rinishga va hatti – harakatlariga asoslanadilar. mug’ombirlik timsoli sifatida tulkini oladilar. befahmlik va befarosatlik timsoli-eshak. Rus yozuvchisi A. xech bir prezident muxrlagan qonun. yuvoshlik. qo’pollik timsoli sifatida qabul kilinganligini aniqlash zarurdir. mexnatsevarlik timsoli – chumoli va asalari. Maqollar-noma`lum shoirlarning yurak satrlari. ota bobolar so’zi sifatida avlodlardan avlodlarga meros bulib o’tadi. xushxonlik-bulbuldir. hikmatli so’zlar aforizmlar. cho’chqa. kattalik timsoli-fil. ayyorlik. Hamma xalqlar ham farosatsizlik. Idoma faqat ko’chma ma`noda ishlatiladigan yaxlit birikmadir. vaxshiylik timsoli-bo’ri. yomonlik. zararkunadalik timsoli ilon.

honour and profit lie not in one sack Foydasi yo’q farishtadan oshna dev yaxshi. . nisbiyat. . axloq qoidalariga kirib qolgan go’yona shunday xulosalardir. turg’unlik. II BOB. Maqol va idiomalarning shakl xususiyatlari to’g’risida gapirganda qisqagina qilib qisqa deyishning o’zgina kifoya qilmaydi.muqaddas bilish ularni ilohiylashtirish ob`ekti shu hayvon yoki parrandalarning nomlaridan iborat maqol idiomalarning xarakteri ta`sir qiladi. qarama – qarshiliklar. . mazmun. rivojlanish. va qiyos qilib oxirida xulosa chiqarilganday maqol va matlallar ham tilda muayyan bir shaklga. taqozo. Xuddi geometriya qoidalarida munozarali fikrlar – teorema o’rtaga tashlanib so’ngra bir qancha vositalarni bevosita va shartli ravishda bir – biriga nisbat berib. Muvofiqlik va ziddiyat. sifat. MAQOL.Build one’s house upon the sand Puch yong’oq bilan qo’yin to’lg’azmoq. MATAL VA HIKMATLI SO’ZLAR . tariqqiyot. miqdor.. Maqollarda biz ijtimoiy mavjud barcha qoida. vaziyat. Axir har qanday qisqa jumla ba`zan chuqur mazmunli har qanday qisqa jumla ham maqol. shakl. harakat.Between the horns of a dilemma Osmon yiroq. va boshqa shu kaba mantiqiy tushunchalar va dialektika kategoriyalarga aloqador eng yaxshi misollarni maqol va matallardan topamiz. Ba`zilari hatto bir – birini inkor qiladi yoki birining ma`nosini biri to’ldirib keladi. Turli tillarda har xil ma`nodagi va turli – tuman variantlardagi maqollarni ko’ramiz. er qattiq. qonunlarning in`ikosini ko’ramiz. matal yoki idioma bo’lmaydi – ki. aloqadorlik. Ularning ba`zilari tildagi parallel ishlatiladi.

ixcham va jarangdor shaklga lirib qolgan xalq hikmatiga m a q o l deyiladi. jozibador va obrazli qilish. Xlestakov. axloqiy. fikrni tayyor nutq qoliplari.Ruslar ham bu bilan hamfikrlar: “ Duraka uchit’ chto mertvogo lechit’. Maqol so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. balki. Lekin.1. Shahar hokimi. ham stilistik funksiyasi jihatidan o’ziga xos xususiyatga ega. Chunonchi. N. Maqol chuqur ijtimoiy. umniy molchit”. Turmushda sinalgan. ma’lum ezgu. til tabiatining hikmatli mezonidir. qizi hamda boshqa obraz va personajlarning butun hatti-harakatlari eslatib turadi. Maqol xalqning pand-nasihati va ma’naviy-axloqiy xulosasi. balki uning o’zi biron xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. o’likka yig’lagan esiz ko’zim”. Har bir maqol ham ma’no. falsafiy-hikmatona mazmunga ega. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. . 2. tugal umumiy ma’no anglatuvchi. V. Maqol zamirida xalq hikmati yotadi. Gogolning mashhur “Revizor” komediyasida epigraf qilib olingan “Basharang qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama” maqolining asarning boshdan oxirigacha jaranglab turadi. Ruslar esa “Durak vorchit. Maqollar tarjimasi muammolari. Hamma maqollarda ham umumiylik bor. Dunyoda tilsiz xalq bo’lmagani holda maqolsiz til ham yo’q (Noziy Eslibat). Shu sababli ba’zi maqollar butun bir roman yoki dramaning mazmunini o’zida ifodalashi mumkin. Matallar tarjimasi muammolari. Xalq maqoli har bir kishi amal qilishi lozim bo’lgan o’ziga xos axloqiy hodisalar kodeksidir. II. ma’lum shart-sharoit taqozosi bilan yaratiladi. deydilar. hokimning xotini. Nodonga so’zlagan esiz so’zim. tilda keng ifoda etiladigan nutqiy tarkibdir. M a t a l esa narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi. har ikki tushuncha ham nutqni jonlantirish. Dobchinskiy va Bobchinskiy. degan yana bir maqol bor o’zbeklarda. deydi o’zbeklar. ham shakl. Matal aytilmoqcni bo’lgan fikr muddaoni boshqa vositalarni q’oya mutasaddi qilgan holda ifodalaydigan ko’chma ma’noli nutqiy tarkib bo’lib unda xulosa bo’lmaydi.TARJIMASIDAGI MUAMMOLAR II. “Axmoqqa javob sukut”. Maqol to’qilmaydi. formulalari bilan ifodalash uni mazmundor qilishga qaratilgan. shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy farq qiladi. xalq milliy ruhining aks-sadosi. Bu umumiylik shundan iboratki.

“Ma’nosi o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolariga bogliq bo’lmagan. Birikmaning barqarorligi: b). U faqat aynan bir tilning o’zigagina xos. Birikmaning semantik butunligi. Uni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmaydi: .Ma’nosi ayni ibora tarkibidagi so’zlarning mazmunidan kelib chiqmaydigan iboraga ideomatik ibora deyiladi.II.Ideoma ma’lum tilga xos bo’lib . boshqa tilga so’zma-so’z tarjima qilib bo’lmaydigan nutq oborotidir.Royanskiy bunday iboralarning uch asosiy belgisi ajratib ko’rsatiladi: a).3. 1.” (O’zbek tilining izohli lug’ati. umumiy–yaxlit holda ma’no beruvchi ixcham obraz ideomadir. Buni mazkur til hodisasiga berilgan tariflarning xilma-xilligidan ham bilsa bo’ladi. Shunday tariflarning ayrimlarini keltiramiz. demak boshqa tillarda xuddi shunday iboralar yo’q: 2).314). Ideomani (yunoncha : “o’ziga xos ibora”) ta’riflash yanada qiyinroq. Agar bu tariflarning mazmuni talqin qilinsa xos quyidagi belgilar namoyon bo’ladi: 1). Ideomalar tarjimasi muammolari.Ya. I. Ideomashunos olim A. 2. birikmaning majoziy ma’no berishi: c).unga o’zlashib ketgan.

tildan-tilga faqat ayrim so’z va iboralargina emas. matal yoki ideomalar aynan bir xil asosga ayni bir narsaning bir qancha jihatlariga yo bo’lmasa tamomila boshqa objektlarga suyangan holda yaratilgan bo’lishi mumkin. ikki yoki bir nechta tilda ham shaklan. MATAL O’zini aka. Avvalo. olimlarning ko’rsatishlaricha. . nemis tilida “Brennt ihm auf der Zunge”-rus tilida “U nego yazik cheshitsya”-o’zbek tilida “uning tili qichiyapti” kabi: Indliz tilida “better to do well. ko’pgina maqol. Biroq bunday ekvivalentlar soni juda kam. Aksariyat hollarda tarjimon har bir maqol. muayyan iboraning manosini ochish uchun uni kontekst ichida olib qarash lozim. ko’rsatmoq Frazeologizmlar (maqol. balki. to’ldirmoq. Puch yong’oq bilan Onasini Uchqo’rg’ondan. IDEOMA Qo’ltigidan tarvuzi tushmoq. Shunga ko’ra ayni bir xil maqol. echkisini Taka demoq. Maqol. ideomalarnigina emas. Bir yigitga yetmish hunar oz. Jo’jani kuzda sanaydilar-tsiplyayet po oseni schitayut: Egilgan boshni qilich kesmaydi-pokornuyu golovu mech ne sechet: Temirni qizig’ida bos-Qo`y jelezo poka goryachno. matal va ideomalarning bir-biridan farqlanishini quyidagi jadvaldan ham ko’rish mumkin: MAQOL So’zlovchi nodon bo’lsa Tinglovchi dono bo’lsin. ham manaviy tarafdan aynan muvofiq keladigan mutloq ekvivalentlar ham topiladi. ularni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. Uning ma’nosi tarkibidagi so’zlarning mazmunidan anglashilmaydi. Chunonchi. To’g’ri. Masalan. matal va ideomaga asarda tasvirlanayotgan voqealar mazmuni. Darhaqiqat. matal yoki ideomani ham bir qancha o’rinlarda ma’noga qarab xilma-xil o’girish mumkin. milliy muhit va uslub hususiyatlariga ko’ra o’z tilidan muqobil yoki monand birikmalar topib qo’yadi yoki ularni so’zma-so’z tarjima qiladi. objekti. chunki. than to say well”-rus tilida “luchshe rabotay. chem govorit”-o’zbek tiliga “yaxshi gapirishdan ko’ra yaxshi ishla”. Turli tillarda ayni bir xil ma’noni ifodalovchi maqol. balki juda ko’p so’zlar va birikmalarni ham aynan tarjima qilib bo’lmaydi: Shunday ideomalar ham borki. Burgaga achchiq qilib Ko’rpani qo`ydirmoq. Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq. matal va aforizmlar)ning manosi kontekst ichida ochiladi. Binobarin. ham mazmunan.3). ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmasligini ideomaning kriteriusi deb bo’lmaydi. Do’sting uchun zahar yut. matal va ideomatik birikmalar ham kirib kelar ekan.

haligi shum hotin. “Mat tvoya kuritsa” matali birinchi misolda “oyog’i qo`ygan tovuqday” matali bilan. la’nati shayton. endi qutidagilarga e’tibor qiling: Inglizchada: “Never do things by halves”-o’zbekchada: “Butun ishni chala qilma”. ruscha ideomani “moddiy” tarkibi . “Makehay while the sun shines”. nobud qildi. iborasi bilan berilgan.Yoki..-o’zbek tilida: “El og’ziga elak tutib bo’lmas” matallaridagi birinchi komponentlar (news-novosti: Zwinsfaden-volosok-qil ustida bo’lmoq: rot-og’iz) mos kelgani holda ikkinchi asoslar (pol delo-never. Biroq... “Wie der Anfang..Ish’ ti. Lekin afsuski. vasht vilami poporolis’» A? eto tak? 2. . ikki chetanga yetarli-ya! Bildik. Tarjimada mumkin qadar birikmaning aniqroq.-rus tilida: “Kak nachalo tak i konets”. rosa qilichboz yigit ekansan. kabi maqol. Mabodo.. asl nusha ma’nosiga yaqinroq-kontekstga yaqinroq variantini qidirib topishga harakat qilish lozim. O’zbekchada: “Ish ustasi uluglaydi”. M. Onang o’lsin. asl nusxada bunday aspekt o’xshatishdan ko’ra fon bo’lib qolgan. djigit nashelsza.Sholoxovning “Tinch Don” romanidan keltiriladigan ikki o’rinda ayni bir xil matal qo’llangan: 1. ingliz. Ideomatik iboralar va matallar tarjimasida birikmalar tarkibidagi objektlar ayirboshlovi masalasiga befarq qarab bo’lmaydi. . Narubil dyavol parshiviy .“Gap bilan ish boshqa-boshqa narsalardir”: nemischada: “Uebung macht den Meistar”-rus tilida: ”Delo slavit svoyego mastera”. Shunday qilib. tarjima variantida boshqa nimagadir o’xshatish aspekti bo’lgani holda. (ing). “Bekorga chopib. so der Ende”.-rus tilida: “Qo`y jelezno poka goryacho”-o’zbekchada: “Temirni qizig’ida bos” kabi nemis.-o’zbek tilida: “Xayrli boshlangan ish-xayrli tugaydi”. ikkinchi misolda esa “Onang o’lsin. inglizchada: “Saying and doing are two things”-rus tilida-“Razgovor i delo-dva razniye veshi”.Bo’lmasa. o’zbekchada: “hayoti qil ostida bo’lmoq”: Rus tilida: “Na chujoy rotok ne nakinesh platoq”. Yana bir misol: (nem). matal va ideomalardagi birikmalarning barcha komponentlari aynandir. “No news-good news”-rus tilida:-“Otsustviye novostey-toje novost”: nemischada: “An einem Zwinsfaden haengen”-rus tilida: “viset na voloske”. mat tvoza kuritsa! Ushbularni Odil Sharipov tarjimasida ko’rib chiqamiz: 1. rus va o’zbek tillaridagi ideomalar o’zaro farqlanadi: ba’zi hollarda nemischa yoki inglizcha mazmuni rus tilida tog’ri kelsa. ayrim vaziyatlarda o’zbek tiliga to’g’ri keladi. uni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin.djigit nashelsya. bu faqat zohiriy monandlikdir. seni tug’may”...pribegla i oryot.. Chunki. mat’ tvoya kuritsa. rus tilida: “Ne delay pol delo”: (ing).na dve plntnya xvatalo b.mat’ tvoya kuritsa na dve pletnza xvatilo bi. toje novost-good news: haengen-bo’lmoq-na voloske) o’zaro farqlanadi. Ish ti. »rebyata . seni tug’may” (114). oyog’i qo`ygan tovuqday: “Bolalarining bir-biriga panshaxa sanchishdi”. deb nega baqiradi? A? Bu qandoq gap? 2.Da kak je. “Hinter seinen Ohren scheien”-rus tilida:-“zarubit sebe na nosu”-o’zbekchada: “quloqqa isirg’a qilib taqib olmoq”. 3. galiz chiqmaydigan bo’lsa.

xushfel qiz Inken Peters. Ruschada: Ganefel’dt Klotil’de: Razreshite predstavit’ vam etu malyutku: Inken Peters. bunday birikmalarni muqarrar ravishda asar tarjima qilinayotgan tildagi boshqa uzoq muqobil variantlar bilan almashtirishga ortiqcha ruju qo’yish ham uslubni siyqalashtirishga. die ein ordentliches und fleissiges Maedchen ist. ayniqsa qardosh bo’lmagan tillardan tarjima qilish. murakkab ish va shu bilan birgalikda hammani ham birday rozi qilib bo’lmaydigan soha. M. O’zbekchada: Hanefeldt Klotildega: Qizchani tanishtirishga ruxsat eting: Odobli. “Mat tvoya kuritsa” ideomasi esa o’zbekcha “onasi baytal”ideomasiga ekvivalentdir. Yuqoridagilardan kelib chiqib. O’zbek tilida esa rus tilidan (bilvosita tarjima) o’girilgan sababli nemis tilidagi iboraning obrazlarini o’zgargan holda keltirilgan. kotoraya ey popadaetsya. Smelo beretsya za lyubuyu rabotu. Shunday qilib. Quyida Gerhard Hauptmanning “Vor Sonnenuntergang” (Hayot shomi) dramasidan olingan ideomalar tarjimasini keltiramiz: Originalda: Justizrat Hanefeld zur Clotilde: Ich darf Ihnen diese Kleine vorstellen: Inken Peters. (Perevod s nem. Greift alles mutig an. ideomalar haqida quyidagi fikrlarimizni ham sizga yetkazmoqchimiz: Ko’plab frazeologizmlar-ideomalar boshqa tildagi. Levina). Lekin tarjimani tugatganingizdan keyin esa bir o’z bahringiz ochiladi. Gulom tarjimasi). Shu bilan birga. “oyogi qo`ygan tovuqday” o’xshatish-ibora ruschada “kak ugorelaya koshka” mataliga aynan ekvivalent bo’ladi. Ruscha tarjima ham ma’noni saqlagan holda bir oz shakliy o’zgarishga duchor qilingan. Chunki. manoviy siljish hodisasi sodir bo’lishiga olib keldi. (Ruschadan Hamid Nemis tilidagi “alles angreifen was vor die Fingar kommt” ideomasi o’zbek tiliga so’zma-so’z tarjima qilganda “qo’lidan kelgan har qanday ishga dadil kirishmoq” ma’nosini beradi. poryadochnaya devushka. Bunda har ikkala birikma boshqa-boshqa obyektlarga (tovuq va mushuk) asoslangan bo’ladi. keng ma’noda ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda har qanday hollarda ham ularning obrazli tamsiliy asoslari aynan muvofiq keladigan variantlar bilangina o’girish manoning o’zgarishiga.aynan o’xshatish bo’lgan o’zbekona matal bilan tarjima qilish durust natija bermagan. Bunda ham o’sha manzara hosil bo’ladi: garchi birikmalarning tayanch nuqtalari (tovuq va baytal) mos bo’lmasa-da ma’no jihatidan ular mosdir. Rus tilida ham o’zbek tilida ham iboraning . To’g’ri kelgan har qanday ishga dadil kirishadi. tarjimatilidagi leksik-frazeologik va obrazli-uslubiy jihatdan kambag’allashuviga olib keladi. was ihr vor die Finger kommt.

It hurar-karvon o’tar.Pushkin tomonidan fransuz tiliga esa bu so’zlar Sharqdan o’tganini payqab olish qiyin emas. Uzoqdagi bo’g‘doydan. Nimani eksang shuni o’rasan. you shall mow. bittasini ham ushlalolmaysan. G’. ispan.obyekti-der Finger-qo’l-barmoq so’zlari tushib qolgan. Better late than never. a day sinitsu v ruki. nemis. matal va ideomatik iboralarning avvaliga Yevropa tillaridan rus tiliga va asta-sekin turli yo’llar bilan o’zbek tiliga kirib qolganini o’zining “Tarjima nazariyasi asoslari” darsligida ko’rsatib o’tgan. Ne suli juravlya v nebe. Shunday qilib. Prof. Va eng muhimi. Avgey orxonasi-Avgeevo konyushnya. ni odnogo he poymyaesh. Pogonishcya za dvumyami sayzami. Sobaka layet-veter nosit. 4. chem nikogda. A bird in the hand is worth two in the bush. rus tilidagi “otdat serdze”. Prometey olovi-ogon Prometeya. One‘s bark is worse than one‘s bite. Shuningdek. Arpa ekib bog‘doy kutma. balki bir qator aniq qoidalarga asoslanish ko’proq foyda beradi. -Velosiped ixtiro qilmoq-Izobresti velosiped kabilar hozirda internatsional so’zlar sanaladi. Hechdan ko’ra kech yaxshi. Domokl qilichi. Quyida ideoma va iboralarning ingliz tilidagi maqol va matallarning o`zbekcha va ruscha tarjimasi bilan tanishamiz: Proverbs 1. yaqindagi somon yaxshi. Pirr galabasi. As you make your bed. 2. maqol. fransuz. Amerika ochmoq-Otkrit Ameriku.S. matal va ideomalar tarjimasida eng muhimi “qalb intuitsiyasi” bo’lmasdan. 3. Kak postelesh. Ikkita quyonni quvlasang. so you must lie on it. Axilles tovoni-Axillesovo pyata. all lose. bu xalqlarning barchasi bu iboralarni birdaq qabul qiladi. Masalan. Xusumat olmasi-yabloko razdora. All covet. .Salomov bir qator maqol. As you sow. “otkrit dushu” idelmalari bir vaqtlar A. rus tillarida ham birday ishlatiladi. Bobil minorasi-Vavilnskoye stolpotboreniye. 5. to i pojnesh. Luchshe pozdno. Prokrust lojasi va boshqa ko’plab ideomalar ingliz.

uning ob`ektlariga qarab tarjima qilib. Ikki til frazeologiyasining ob`ektlarini muqoyasa qilish qiyosiy va chog’ishtirma grammatika yaratishda ham qimmatli material beradi. Ikkinchi tomondan. Chunonchi. matal va idiomalar mazmunan bir-birlarining o’rnini qoplay olmasligi mumkin. Nihoyat bunday printsip yozuvchi va tarjimon uslubi personajlar tilining o’ziga xos xususiyatlari va asarning milliy kaloriti tushunchalarini aniqlashda katta ahamiyatga molikdir. badiiy ifodada g’alizlikka va til sun`iyligiga yo’l qo’ymaydi. Ko’p hollarda esa tarjimon birikmani. Demak. Buning sababi. buning sabab va oqibatlari nimadan iborat? Quyida ana shu masalalar atrofda fikr yuritiladi. o’zbekcha ekvivalient yoki muqobili bilan almashtirish lozimmi. . BADIIY TARJIMADA USLUBNI AKS ETTIRISH MUAMMOLARI III. frazeologiyaning qaysi qatlamlarida ularning ob`ektlari bir – biriga muvofiq keladi. Demak. uni aniq tarjima qilish kerakmi. tarjimada birikmaning ob`ektini o’rganish uni qaysi yo’l bilan tarjima qilish lozimligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Birikmaning ob`ekti hamisha saqlashga intilish g’alizlik tug’dirsa. Badiy tarjimada maqol va matallar strukturasining ba`zi hususiyatlari Tarjimada maqol va matallar ob`ektining o’zgarishi va saqlanishi masalasi o’zbek tarjimashunosligida mutlaqo o’rganilmagan. (frazeologiyani lug’atda aks ettirishda ularni etakchi ma`no ob`ektiga qarab joylashtirish va alfavit tartibida qo’shimcha ob`ektiga navbat kelganda asosiy ob`ektga ishora qilish zarur). matal va idiomatik iboralarni ularning ob`ektlariga qarab joylashtirilmasa. Ana shunday hollarda ba`zan sohta ekvivalientlar ham ishlatib yuborilishi xavfi tug’iladi. Frazeologiya ob`ektini o’rganish leksikologiyada ham katta ahamiyat kasb etadi: agar mavjud ikki tilli lug’atlarda maqol. yohud boshqa yo’llar bilan aks ettirish ma`qulmi degan masalalarni belgilashda birikma ob`ektini ahamiyati katta: frazeologizm ob`ekti uni qanday tarjima qilish kerakligini belgilovchi narsadir. ob`ektlari hamda shakllari bir-biriga juda muvofiq keladigan ayrim maqol. ikki tilli lug’atlarda frazeologiyani ob`ektiga qarab joylashtirish printsiplari puxta ishlab chiqilmaganidadir.1. Shu bilan birga ayrim ikki tilli lug’atlarda (masalan o’zbekcha-inglizcha lug’atda) ko’p birikmalar ob`ektlariga qarab bir necha martalab takror ishlatiladi. Qanday hollarda. birikmaning ob`ekti uni qanday tarjima qilmaslik kerakligini ham belgilovchi omillardan biridir.III – BOB. aksincha har qanday hollarda ham ularni o’z mahalliy ob`ektlari bilan almashtiraverish tekstga milliy bo’yoq berishga sabab bo’lishi mumkin. mexanik ravishda. ularni faqat ma`nosiga qarab aks ettrishning iloji bo’lmas edi.

Po utram. str. shaytoni tutib to’zibdi yoki jazavasi tutib turibdi deb tarjima qilinishini taqozo qilgan holda. Passuk lablarimizni qisib. ne razjimaya gub. . I sweated to keep down the cry when the pain of the snow shoes smote me. tarjimada birikmaning ob`ektini aks ettirishga zarurat tug’iladi. . frazeologik birligi bilan ifodalanadi. gila vperedi i proglado`vala dorogu …”(Dj. O’zbek tilida esa bu iboraning “shaytoni tutib turmoq” ekvivalienti bilan “jazavasi qo’zib turmoq” muqobili mavjud. Kontekst qahramonning asabiy holatda ekanligin ifodalab. qichqirib yuborganimizga oz qolardi. oldida borar va bizga yo’l ochib berardi. Quyidagi missolar buning yaqqol namunasi bo’lishi mumkin: Kishining asabiy kayfiyati ingliz tilida “to be in a devil of a state”. so’zsi. Jumladan. ingab yuborishimga sal qolardi. Ruscha tarjimasida: “On v ujasnom sostoyanii”. yo tasviriy yo’l bilan tarjima qilinadi. yo’l ochish uchun oldinga o’tib ketardi . Passuk never opened her lips. ertalab yo’lda tushilganda yo’lda chang’i oyoimni shunday og’ritardiki. Rasskazo`. balki. rus va o’zbek tillaridagi frazeologik birkmalar muqoyasasi shuni ko’rsatadiki. Rus tilidagi tarjimalarida mana shunday o’zgarishlarga uchragan ingliz iboralari.. kombinatsiya yasash orqali frazeolgik birikma hosil qiingan bo’lsa. Ingliz. O’zbekcha tarjimada: “Ahvoli juda og’ir”. Quyidagi inglizcha parchalarda uchraydigan frazeologik ibora ruscha va o’zbekcha tarjimalarning har ikkalasida frazeologik ma`nosida emas. Ruscha tarjimasida: “. takuyu bol’ prichinili po`ji Bassuk. yuqoridagi inglizcha to be in a devil of state iborasi ottenkasini ham ifodalagan.” Ingliz tilidan bevosita tarjimasi quyidagicha: “Oyog’larimiz yallig’lanib ketgandi. not to open one’s lips” iboralarning ham “ko’z tashlamoq” ekvivalienti bilan “miq etmaslik” muqobili bor. Bu hol esa bavosita tarjimalarda shu tildagi mavjud iboralarning qo’llanmay qolib originaldagii emotsionalekspressivlikni to’la ifodalanmasligiga sababchi bo’lmoqda.. London. tarjimada go’yo uning salomatligiga putur etib tanazzullga yur tutayotgandek yoki qiyin bir vaziyatga tushgandek bo’lib qolgan. tishishi – tishiga qo’yib. Lekin rus tilida esa mazkur iboralarning ma`nosini to’la qoplay oluvchi frazeologik birliklar yo’q. uchinchi tilda esa bunday iboralar umuman bo’lmasligi mumkin. . SHuning uchun bunday iboralar so’zma-so’z.. Passuk miq etmay. Inglizchasida: And our feet were very sore. p 143). Nochi sil’no boleli. o’zbek tilida o’z ifodasini topmaydi: Inglizchasida: “He is in a devil of a state”. ertalab yo’lda tushganimizda. kogda mo` trogalis’ v put’ ya edva sderjival krik.. chang’ilar oyog’imizni shu qadar og’ritardi. ( J London short stories. but stepped to the fore to break the way . “to cast one’s eyes. leksik ma`nosida ishlatilgan: 1. Lekin ruscha tarjimasiga juda yaqin bo’lgan o’zbekcha jumla esa mantiqan butunlay boshqa ma`noda ifodalaydi. “Bo`t’ v ujasnom sostoyanii” so’z birikmasi rus tilida juda keng ma`noda ishlatiladi.Asl nushada so’z o’yini yasalib frazeologizm mazmuni talqin qilingan yoki birikma tarkibidagi ob`ektlarning o’rnini almashtirib. bir tildagi ba`zi bir frazeologik birliklar ikkinchi tilda ekvivalient yoki muqobil frazeologik birliklarga ega bo’lishi. SHuningdek. In the morning when I hit the trail. 40) O’zbekcha tarjimasi: “Oyoqlarimiz qattiq og’rirdi. bir tildagi ma`lum tushunchalarni ifodalovchi.

Ayrim frazeologik iboralar ustalik bilan o’girilgan. Har bir millat o’ziga xos yashash sharoiti. Haddan tashqari achiqlanish holatini ifodalovchi aus der uaut fahren idiomasini tarjimonlar tilimizda mavjud va aynan shu ma`noni anglatuvchi tepa sochi tikka turadi idiomasi bilan o’zinlatganlar. . xorijiy tillardan qilinayotgan tarjimalarning umumiy ahvoli va bu sohadagi yutuq va nuqsonlar bilan tanishishga imkon beradi. CHunonchi. Tarjimonlar asarning mazmuni. Mening nazarimda Sen yozgi quyosh eding Qo’zlarim qaysi tomonga qaramasin.2. kelinim sen eshit. undagi voqealar va obrazlarning xarakterini ochib berishga birmuncha yutuqlarga erishganlar. Inglizchada: “You are as the midsummer sun …And whatever way I cult my eyes I behold the sun. tili. uning maqol. Milliy o’ziga xoslikning asosiy belgilardan biri realiyalardir. O’xshatma frazeologik iboralarni tarjima qilishda chalkashliklar ko’p uchraydi. urf – odatiga ega.. madaniyati. Har btr personajni o’z tilida gapirtirishda harakat qilingan. gut ist gut. Ayniqsa mo’ziqachi Millerning obrazi. O’zbekcha tarjimasi: “. den Esel meint man. Nemis yozuvchisi Shillerning “Makr va Muhabbat” tragediyasining tarjimasini kuzatish. yuqorida keltirilgan misollar ham shular jumlasidandir. U yokibu millatning o’ziga xos xususiyatlari badiy asarda aks etib.”( J London. matallarga boy jonli tili tarjimada durust chiqqan. xullas milliy harakteriga. tushunardi. Masalan. uning milliy koloritni tashkil etadi. psixologik xususiyatlari. o’z qiyoshimni ko’rardim ” Tarjimada frazeologik birikmalarni nuqul ularning o’z ob`ekti bilan tarjima qilishga intilish chalkashliklar va anglashmovchiliklar tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin. kabi nemis maqollari qizii senga aytaman. baliq chuqur joyni. auf den sack schlagt man.. short stories) 3. odam moyli joyni izlaydi deb juda yaxshi berilgan. besser ist besser. Tarjimaning tili ravon.

Har bir xalqning tarixi. -Bilmaganni so’rab o’rgangan olim.III. Do’stimning do’sti-mening do’stim. Maqol. ham xususiyatga ega. ko’plab maqollarning har xil tillardagi shaklllarida ham shaklan. orlanib so’ramagan o’ziga zolim. bu borada izoh berib o’tish tarjimaga putur etkazmaydi. har bir maqol va matal ham ma`no. SHuni aytib o’tish kerakki. Maqol so’zining ko’rki. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib qolganidek. Maqol. Masalan: O’zbek tilidagi yuring qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama maqoliining muqobil variantini topish ancha mushkul.2. ham ma`no jihatidan yoki umumiy bajarayotgan funktsiyalaridan o’hshashlik topsa bo’ladi. nutqning o’tkir quroli. Masalan: “Nothing questioners. . mehnat qilib yashash g’oyalari maqol mohiyatida salmoqli hissalar qo’shib keladi. turmushidagi turli voqea-hodisalarga munosabatining ifodasidir. Chunki asarda berilayotgan timsol yoki voqeahodisani to’laroq bayon etish uchun albatta maqol va matallarga murojat qilinadi. Shu bilan birga ma`lum bir tildan ikkinchi tilga berilgan o’girishlarda maqollarning aynan o’hshashini topish qiyin bo’ladi. Maqollarning yana bir tarafi borki. To’g’ri. ya`ni qalam yordamida yoritilayotgan asarda qo’llash masalalari paydo bo’ldi. Lekin bularga umumiylik masalasi ham ahamiyatlidir. bir euchta ob`ektlari mavjud. tafakkuri va ruhiy holatlari maqol. CHunki aynan maqol va matallarning tarjimasini to’liq yoritib berolmaslik badiiy asar mazmuniga putur etkazishi mumkin. xalqning ko’p asrlik tajribalari. xalqning donishmandligidadir. matallarda Vatanni sevish. “Qassobga go’sht qayg’usi. matal va idiomalarning bittadan ta`rif. he that nothing learned”. SHunda izohangan yoki bir adekvat variantga murojat qilinadi. Bu erdan tarjimondan o’tkir ziyraklik va katta matonat talab qilinadi. xalqning milliy madaniy merosi namoyon bo’ladi. uni badiiy matnda. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari. ham shakl. matallarda o’z ifodasini topadi. bular deyarli ko’plab hollarda umumiy mazmun mohiyatitini saqlagan holda o’hshashliklarga ega bo’ladi. Maqollar va matallar xalqning tarixiy. Masalan: Ingliz tilidagi “There is no rore without a thorn” . Les amis de nos amis sont nos amis. og’zaki va yoza ijodi mahsuli hisoblanib. Badiiy matn matallarda esa maqollar va matallarda o’girish jarayoni alohida o’rin egallaydi. echkiga jon qayg’usi” maqolida ham ikkita ob`ekt bor. matali o’zbek tiliga funktsional jihatdan mos kelgan “Tikansiz gul bo’lmas” mataliga o’girish mumkin. Har bir maqolda shu maqolni yaratgan xalqning timsoli.

(V. milliy sayqal berish ba`zida samara beradi.V. Maqollarni tarjimada qo’llash. To’g’ri. Biroq A. Tarjima nazariyasining bir qancha matal. idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish problemasi ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. matal va idiomatik iboralarni tarjima qilish masalalari bilan chambarchas bog’liqlir. Maqol ob`ektini hamisha saqlashko’p hollarda go’zalliklarga olib kelsa-da.I. Ko’pgina yozuvchi. (L. Tarjimada avtor uslubi va milliy kaloritni aks ettirish. shoir va olimlarning asarlarida maqol. Chunki turli tillarda moddiy ma`nosi bir xil bo’lgan so’zlarning ma`no va uslub funktsiyalari bir-biridan tafovut qilishi turli tillarda bunday so’z birikmalarining farq qilganligi uchun. Tarjimon esa o’z mehnati natijasini tarjima qilishdan asarning sof va mazmunan boyligida ko’radi.D. ular orqali matn badiiy saviyasini oshirish ijodkorga ham. singib ketgan. Chunki. . asar jozibasini oshirishga imkon yaratadi. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi.Pushkin). tarjima nazariyasi uchun ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. SHuning uchun ularga faqat badiiy adabiyotga taalluqli masala deb emas. bo’yoqdorligini kengaytiradi. “Avtorning indivudial uslubini va uning asaridagi milliy o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishdek muhim vazifani hal qilish yo’lidagi qiyinchiliklar ma`lum darajada leksika va frazeologiyani tarjima qilish tarjima qilish masalalari bilan vositasidir”.Tarjimaga g’ov bo’ladigan narsa har qanday turdagi idiomatik iboralarni to’g’ri tarjima qilishdir. tarjima praktikasi bilan birga.Maqollar aslida maqol bilan tarjima qilinsa. badiiy matn bo’yoqdorligini oshiradi. o’quvchiga ham zavq baxsh etadi. nazariy jihatdan ham juda katta qiziqish uyg’otadi. uni milliy an`anviy birikmalar bilan alishtirishda ham asardagi ma`lum komponentlarni bo’zib yuborish ehtimoliga olib keladi. ifodalari bo’lib ularni bir tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. “. obraz va personajlarning til xususiyatlarini tarjimada berish adekvat badiiy tarjima yaratish va boshqa o’nlab jumboqlar maqol.Fyodorovning fikricha.. aniq va erkin tarjima tushunchasi. maqol uchun asos bo’lgan so’z tarjima qilingan chog’da ham fikr umumiyligida chalg’ishlar yuzaga keladi. matal va idiomatik iboralar badiiy asarda avtor tilida hamda unda tasvirlangan personajlar nutqida ko’p uchrashi sababli ular badiiy adabiyot uchun juda harakterlidir.Bleshovich) “Oqibat natijada tarjimadagi qiyinlik darajasining mezoni keng ma`noda asl nusxa tilining idiomatikligidir” (Ya. Tarjimada avtor uslubini aynan berish uchun leksik-frazeologik vositalari tanlab ola bilish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Badiiy matn tarjimasida sayqal va bo’yoqdorlik shart va zaruriydir. Chunki frazeologik iboralar publistikada va qisman ilmiy adabiyotlarda ham ishlatiladi. balki juda muhim til masalasi deb qaramoq kerak.. Frazeologiya masalalari va turli tillarda so’zlarning har xil birikishiga oid problema.Reker). Maqol. tarjima praktikasida katta mushkullik tug’dirib. “Har bir tilning o’ziga xos iboralar va o’z qo’yma naqlllari.S.Andrevich). nutq vositalarining bu kategoriyasi faqatgina badiiy adabiyotning xususiy mulki bo’la olmaydi. chunki bu iboralarning ma`nosi ularni tashkil etgan komponentlarning hozirgi vaqtdagi ma`nosidan kelib chiqmaydi”.

boshqa tillardagi ko’plab maqol va matallar idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. Bizda bir qancha maqol. Ko’p tarjimonlar frazeologik birikmalarni aniq ekvialentini topolmay har xillikka yo’l qo’ygan chog’larida ham bari-bir asarni keyingi nashrlarda yoki boshqa asarni tarjima qilganlarida o’zbek tilidan o’sha birikmalarni mag’zini ochadigan muqobil birikmalar topib ishlatishga harakat qilganlar. Chunki xalq maqollarning qimmati ham shundagi ularda xalqning tug’ma xususuyati. Tarjimada orginalning milliy xususiyati va avtorning uslubini aks ettirishning ahamayati katta. SHunda asoslanib. tarjima nazariyasining frazeologiya idiomatika problemalarining o’rganish natijalari leksikologiya uchun qimmatli material beradi. matal va idiomalarni bo’zib tarjima qilish asar tilini nursizlantiradi. Baxtiyorlar vaqtga qaramas . fikrlashining milliy uslubi o’z ifodasini topgan bo’ladi. o’sha kontekst talab qilgan ma`noda muvofiq variant bilan tarjima qilinishi darkor. Bunday hollarda ular shubhasiz.tuman ma`no ottenkalari olib kelishi mumkin. Maqol. Va uning badiiy qimmatiga putur etkazadi. So’z kabi. ba`zi olimlar asardagi maqol va matallarni xuddi “o’ziday” tarjima qilishni tavsiya etadilar.Tarjimada avtorning indivudial uslubini aks ettirishda frazeologizmlar tarjimasining ahamiyati katta. Masalan. Badiiy tarjima tufayli tilning frazeologiyasi boyitadi. Ana shunday maqol va matallar juda ko’pdir. intilish kerak. Badiiy asar tilida ifodalangan milliy ruhni aks ettirishda frazeologiyaning roli katta. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarida o’z in’ikosini topmaydi. Bundan ayni bir frazeologik iborani hamma tarjimonlar muqarrar ravishda uning bir xil shtamp ekvialenti yoki muqobil tarjima qilishlari shart degan xulosa kelib chiqmaydi. . iloji boricha so’zma-so’z tarjima qilinsa. Bu esa ularning adekvat tarjima yaratish yo’lida sidqidil mehnat qilganliklarni ko’rsatadi. “Iskusstvo perevoda” nomli asarining avtori K. Chukovski shunday fikrni ilgari suradi. matal va idiomalar turli asarlarda turlicha tarjima qilishda ro’y berayotgan chalkashliklar tanqid qilinar ekan. Badiy tarjimada frazeologiyani aks ettirishni quyidagicha talqin qilish mumkin: 1) original frazeologiyani tarjima tilining frazeologiyasi bilan almashtirish. Ingliz tilidagi frazeologik iboralarni ularningo’zbek tilidagi muqobillari bilan berish yoki ularni so’zma – so’z tarjima qilgan ma`qulmi? Avvalo. 3) original tilining frazeologiyasini aynan tarjima qilish. 2) tarjima tilining frazeologiyasi original tilining frazeologiyasiga moslash. har xil kontekst ichida turli. SHunday qilib. Masalan: Happiness takes no account of time. “Chet til maqollari va matallarni ularning o’zbek tilidagi muqobillari bilan almashtirmasdan balki. agar hamma matal va idiomalarni so’zma – so’z tarjima qilib bo’lganida edi frazeologiya problemasi ham bo’lmasida. idomatik iboralar ham. Ba`zi tillarda shunday maqol va matallar borki.

Ushbu tadqiqot jarayonida men quyidagi 1 xulosalarga keldim. hamda 7 ta paragraf. -Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlar olg’a surildi. maqollar va matallar qanday kelib chiqqanligi haqida fikr yuritildi. Tarjima . ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. Ilova qimlaridan iborat bo’ladi. XULOSA Ushbu malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri “maqol va matallarning tarjimada aks ettirishi”ga bag’ishlangan bo’lib ishning asosiy maqsadi-maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi mohiyatini anglab etish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. -Maqol va matallarning tasnifi. Masalan: -Nothing stings like the truth. -Haqiqat qilni qirq yorar.- baxtlilar vaqtim kutmas Darhaqiqat boshqa xalqning maqol yoki matallarni so’zma-so’z tarjima qilishida g’oyat mohirlik va ehtiyotkorlik talab qlinadi. balki faqat mazmunigina ko’chadi xolos. Boshqa tilga ko’chirgan esa formasi emas. -Asosiy masalaning o’rganilishi tarixida qaysi olimlar bu mavzuda ish qilganliklari. har bir xalqning o’z e`tiqodi. Hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mavzu yuzasidan etarlicha tadqiqot ishlari olib borilmagan. Ma`lumki. xulosa. Deyarli hech qanday yangilik ham yaratilmagan. -Pravda glaza kolet. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. Maqol va matallarni o’zga tillrga to’g’ri keladigan muqobilini topa bilish ularni tarjima qilayotganda shakl va mazmun birligiga alohida ahamiyat berish. -Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olinadi. -Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganiladi. matalni esa suyuq birikmaga aylantirib qo’yish hech gap emas. Ularning turlari haqida fikr yuritildi. Malakaviy ish 3 ta bob. O’ziga xos formadan so’z yoki obrazning o’z tilida anglatgan mazmunidan xolos bo’lib qolgan maqol va matal boshqa xalq nazarida shu maqollarni yaratgan xalqning donishmandligidan darak berish o’rniga uning tafakkur taxliti to’g’risida aksincha yomon taassurot qoldiradi.. maqolni quruq gapga. Aks holda boshqa xalqning milliy tafakkur taxlitini aynan aks ettiraman deb. psixik va o’ziga xos xususiyalari bor uning o’ziga xos antastik obrazlari turli-tuman ko’chma ma`noli birikmalari uchun asos qilib olingan timsollar bor. Maqolning chuqur mazmuni uning formasi bilan vobastadir.

Men ishni yozish jarayonida oz bo’lsada. yuqoridagi muammolarni ochib berishga harakat qildim. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarni biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. mavzuni yoritishda turli olimlarning asarlaridan. uni ona tilidagi muqobili bilan taqqoslash ularning ongini oz bo’lsada o’sishiga yordam beradi. Ushbu. Malakaviy ishni yozishda men qiyosiy tipologik metoddan foydalandim. bundan tashqari ishdan metodika darslarida ham foydalansa bo’ladi. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritildi.jarayonida maqollarning milliyligini saqlab qolish va hokazolar tilshunoslikning oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. O’ylaymanki. Ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalandim. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. SUMMARY . undan dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. CHet tildagi biron bir iborani olib.

They express the wisdom of the people and never loss their freshness and vigor. subject. . aim. summary. that is about the scientific in this theme and the main aims and problems of my research work The second chapter includes the composition of proverbs and sayings from English into Uzbek. For example: “Better late than never” “He laughs best who laughs last” A saying is a common phrase differing from proverbs in that the thoughts is not to completely expressed here: “To fish in troubled waters” “To kill two birds with one stone” The qualification work consists of introduction. who did the translation to light up the composition and the interconnection between proverbs and sayings . and the list of literature. They are usually short familiar epigrammatic sayings expressive and have generalized meaning. the following assignments must be served: to show the service of scientist. I used the comparing typological method to write my qualification work. object. checking contents in translation to realize and overcome the difficulties in keeping the national features of proverbs and sayings while translating them I stopped at the question about the usage the translation proverbs and sayings as the subject and the phraseology of comparative languages as the object of my qualification work. Proverbs are brief statements which show in a form the accumulated life experience of society. And at last appendix includes the list of English . authors. The first chapter is about the problem of the phraseology of comparative languages. problems. structure. practical and theoretical value.The qualification work is dedicated to one of the most important problem of phraseology – the translation of proverbs and sayings are reflected. In order to realize this aim. about the usage proverbs and sayings translated into Uzbek. Introduction includes such vital problems as the actuality. three chapters. The aim of qualification work is to realize the process of forming of the essence of translation the proverbs and sayings into English and other languages. history of learning of the research work. the list of used literature and the appendix.Uzbek proverbs and sayings. to determine the peculiarities. They are also image bearing.

sentyabr'. -48 b. Bafoev B. A. 2009. -T.: O`zbekiston.56 b 2. . ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy yo`llari. "Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish.: O`zbekiston. O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari. 1998. 6.T. 2010 yil 8 dekabr'. 10.35 b 3. Begmatov A. "Ishonch" gazetasi. 4. "Mamlakatmizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil davom . 2011 yil 22 yanvar'. Karimov I. 2010 yil 1. 7. Mustaqil O`zbekiston ta`limi. “XI-XIV asr turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar”. Karimov I. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi.taraqqiyotimizning muhim omilidir". . xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi". Karimov I.: O`zbekiston. Karimov I. Karimov I. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik qatlamlari”.T.A. A. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li.. .B. O`zbekistonning siyosiy. 9.A..A.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. O`zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilliga bagishlangan tantanali marosimda so`zi. "Xalq so`zi" gazetasi.A. -T. -44 b. "O`zbekiston ovozi" gazetasi. 5. Abdushukurov B. Jahon moliyaviy -iqtisodiy inqirozi. Karimov I. 1997. “Ko’hna so’zlar tarixi”. 1. 2010. Karimov I. 8.: Sharq.

27. Kamol F. 20. 24. “Badiiy tarjima va nutq madaniyati”.P. «Semantika frazeologicheskix oborotov». Ashukin I. 21. 18. 35. Muxtorov J. “O’zbekistonda tarjimashunoslik taraqqiyoti”. 36. 30. Vinogradov V. 13. “O’zbek tili leksikasi”. . “O’zbek tili leksikologiyasi”. 17. Yo’ldoshev B. Doniyorov X. 16. Salomov G’. “Til va tarjima”. “Salomov G’. Siddiqov Yo. “Majoziy iboralarning tarjimada qayta yaratilishi”. Usmonova SH. Jukov V. Sodiqova M. 39. SHaripov J. Salomov G’. Ashukina «Kro`lato` slova». “Inglizcha matal va idiomalar”. “Tarjima tashvishlari”. 26. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. “Ruscha-o’zbekcha” frazeologik lug’at. Sobirov M. 25. “ O’zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar”. Xojiev. Jo’raev K. Rabbonaqulov X. Yo’ldashev B. “Badiiy tarjima va mohir tarjimalar”. hikmatli so’zlar”. Muhammedov D. Berdiyarov X. “Qanotli so’zlar. “Rus tilidan o’zbekchaga maqol. “Tarjima san`ati”.M. Tursunov . Axmedov. 28. 34. matallar. Ismatullaev X. Salomov G’. «Osnovno`e ponyatie russkoy frazeologii kak lingvisticheskoe distsiplino`». 22. 33. 29. maqollar. 32. “O’zbek tilida sodda gap qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanligi”. 14. “Tarjima nazariyasi asoslari”. “Adabiy til va badiiy stil”. 12.11. Musaev Q. “O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanish masalalari”. 15. Mamatov A. “Tarjima nazariyasiga kirish””.V.“ Hozirgi o’zbek adabiy tili”. Mukarramov Z.S. matal va idiomalarni tarjima qilish masalalari”. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili”. Rasulov R. 37. Hakimov R. “Salomov G’. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”.R. 23. “O’zbek terminologiyasida leksik qatlamlar”. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. 31. “O’zbek tili”. 38. SHkramova K. 19.E.

48. 49.M. Rayzenzon M. «Uzbekskie poslovitso` i pogovorki» perevod Evgeniya CHerneevskogo i Vaxoba Ro’zimatova. 57. 44 Komissarov V. 49.M. «Kniga angliyskix idiom» (a book of English idioms). Tolstoy S. «slovar’ upotrebitel’no`x angliyskix poslovits». Kolmenz V. «Stilistika angliyskogo yazo`ka». Reformatskiy A. Maxmordi. «Frazeologiya sovremennogo russkogo yazo`ka».«Angliyskoe etimologiya». «Slovo i obraz». «Vo`bor slov». Moroxovskiy A.«Angliyskoe dialektologiya». «Teoriya frazeologicheskogo sblijeniya». 50. 46. 46. 45. Makovskiy. «CHto takoe frazeologiya». Komissarov V. Komissarov V. Smit P. 41. «Lektsii ob obhey i russkoy frazeologii». 45. «Lingvistika perevoda». Kopilenko M. Kolmenz V.N. 52.D. «Slovo i obraz 1964». «Frazeologiya angliyskogo yazo`ka». Soloduxo e. «Praktikom po perevodu s angliyskogo yazo`ka na russkiy». Popozova Z. 43. «Ocherki po ocherki frazeologii». 48.40. 54. 47.N. «Slovar’ antonima sovremennogo angliyskogo yazo`ka». 42.N. «Teoriya perevoda».M.A «Lingvisticheskie voproso` perevoda». vvodnaya stat’ya k sborniku posloven russkogo yazo`ku». 51. SHmelev D. 51. Sholokov M.N. «Vvedenie v yazo`koznanie».D. 60.N. Belevanov E. «Iz istorii slov i slovarey» ocherki po leksikologii i leksikografii. «Idiomo` angliyskogo yazo`ka». N. «Osnovo` perevoda s angliyskogo yazo`ka na russkiy». 47. «Soprovihenna narodnoy mudrosti.M. N. «stat’ya po obhemu yazo`koznaniyu».M. «Slovar’-spravochnik po russkoy frazeologii». 55. 53. 58. Komissarov V. 59. Komissarov V. Polivanov E.D. Teliya V. SHanskiy N.I.N. «Posobie po perevodu s angliyskomu yazo`ku na russkogo yazo`ka». .S. 56. YArashev B. Makovskiy. 50.D.

ish bil. but few contempt. Adversity.com/ihworldjournal http://tritt. «Adabiy tarjima san`ati». 67. 4. Siddiq Sanjar. «Frazeologizmo` s chislitel’no`mi juri…». 65.YA. many can bear.tesolgreece.ihworld. 62. YOmon o’g’il molga ortiq.com/dinou01. Actions speak more louder than words. 66. Abundance of money ruins the youth. Absence sharpens love.shtml http://www. There is no accounting for tastes.61. 2. Rustamov N. 8. 7. mehr dilga tushadi. 5. Internet resources 64. Aql boshqa kelar. Gap bilguncha .onestopenglish. . presence strengthens it.htm http://www. Ko’z ko’zga tushsa.com/swissenglish/tbl/richmond. Romanskiy A. Bosh boshga tegsa.com ILOVA (Ingliz-o’zbekcha maqol va matallar ro’yxati) 1.bizland. YAxshi ota – onadan ham yomon farzand tug’ilgan. Absent is always in the wrong O’zi yo’qning – ko’zi yo’q. http://www. Accidents will happen in the best regulated families. 63. Har kim suygan oshini ichadi. Adversity is a good discipline. “Tarjimalar u haqida yana bir-ikki og’iz so’z”. 6. 3.

Keti shuncha shirin bo’ladi. after supper walk a while. 12.Qiyinchilik mehnat bilan engilar. 14. 18. Xunuk bo’lsa ham qiz yaxshi. Qush yo’q joyda qurbaqa ham bulbul. After dinner comes the reckoning. Emog’ning qusmog’i bor. 15. 13. All is over but the shouting. Ilmli – ming yashar Ilmsiz bir yashar. After dinner sit a while. Any port in a storm. Borga etti kun xayit Yo’qqa bir – kun. Appearance are deceptive. 20. Among the blind the one-eyed is king. YAltiroq narsa oltin bo’lavermaydi. 21. life is short. A soft answer turned away the wrath. Mehnat qancha og’ir bo’lsa. 11. Usti yaltiroq ichi qaltiroq. Qiyshiq bo’lsa ham yo’l yaxshi. After rain comes sunshine. 10. Oyning o’n beshi qorong’u bo’lsa. Egilgan boshni qilich kesmas. Almost never killed a fly. O’n beshi yoruq bo’ladi. All is not gold that glitters. 16. . 17. 9. After dinner mustard. 19. Appetite comes with eating. Art is long. To’ydan keyin nog’ora. Mushugiga ham pisht demaydi.

29. olti oy qishlaydi. 27. 22. As you sow. Og’riq joyni torsa. Yigit so’zidan. for the law is costly. 31. Better be sure than sorry Keyingi pushaymon Ozgina dushman. Agree. 24. Better be the head of a dog than the tail of a lion. Agues comes come on horseback but go away on foot. Better an egg today than a hen tomorrow. 34. Keyingi quyruqdan hozirgi o’pka yaxshi. 32. Better a glorious death than a shameful life Er bo’lib yashagandan SHer bo’lib o’lgan yaxshi. 25. 30. Eshak Makkaga borgani bilan hoji bo’lmas. All are not saint that go to the church. A good beginning makes good ending. Qorning to’ymasdan qo’l artgin. Tovuqning tushiga don kirar. Arslonning o’ligi – sichqonni tirigi. Yaxshi yil bahoridan. The best is the enemy of the good Baliq chuqur joyni Odam yaxshi joyni istar 28. Better late than never Hechdan ko’ra kech yaxshi.Qorning ochmasdan ovqat egin. YOmon kun saharidan ma`lum. Better be born lucky than rich Taxting kulguncha – baxting kulsun. 26. All is fish that comes to his net. shall you mow Nima eksang shuni o’rasan . 23. 33. Arslon izidan qaytmas.

39. Qo’polning o’pganidan To’qolning tepgani yaxshi . Barking dogs seldom bite Huradigan itlar kamdan – kam qopadi. Beauty will buy no beef CHiroqqa non botirib eb bo’lmas 43. A new broom clean YAngi supirgi toza supuradi. Ko’rning nimasi bor – eski tayog’i. Bald heads are soon shaven Kalning nimasi bor – temiz tarog’i. A bargain is a bargain Mard aytmas Aytsa . 37. oy seskanmas 41. 47. Eat the bread of idleness Bekorchining beti yo’q Qozon otsar eti yo’q 44.qaytmas 40. His bread is buttered on both sides Uning pichog’i moy ustida 45. A bull in a China shop. 42. The bait hides the hook Biz balosi 38.35. It’s as broad as it’s long Alixo’ja – Vali xo’ja 46. Bad injures the good He that spares the Hasisning yonidan moli chiquncha Tanidan joni chiqadi. Bad news have wings YOmon so’zning qanoti bor 36. To bark at the moon It hurak.

Cards are the devil’s books. Extiyoting bo’lsa extiyojing bo’lmas 50. At the Greek calends. He that bulls the cows must keep the calf. qorani qora demok 55. To call a spade. A cat may look at a king Yirtiq bo’lsa to’nim yirtiq Ko’nglim podshodan ortiq 61. a spade Oqni oq. Care killed a cat Qayg’u qaritar . To build castles in the air. Calamity is man’s true touchstone Odam safarda bilinar Botir xatarda 53. Mushukning to’ygani sichqoning to’ygani . O’tgan ishga salovot 52. Qumdan qo’rg’on bo’lmas 60. Qimordan kelgan qimorga ketar 56.48. g’am oldirar 58. Har kim nasib qilganini olar 57. Ko’rshapalakning ko’zi yo’q 54. the mice will pay. Lucky at cards unlucky in love. Business before pleasure. Let bygones be bygones. Puldorning ota – onasi pul 51. Taqdirning balosi ko’p Sao’lasi panosi ko’p 49. To put the cart before the horse Tentakning oti tepasidan yotar 59. Every bullet has a billet. When the cats away. Va`dasiga vafo yo’q.

Aybga iqror mard kishi YAshirmoq qo’rqoq ishi 74. Birovning qo’li bilan tikan yulish oson.chayon 66. Charity begins at home. Climbed that never fell. 65. O’z o’yiga laycha o’am sher 73. O’ulochinga qarab ketmon chop 71. Confession is good for the soul. Cut the coat according to the cloth. As the old cock crows so doth the young. Qush uyasida ko’rganini qiladi 72. Cleanliness is next to godliness Toza qalbga dog’ bo’lmas 69. Xushqxulqlik fazilati – odamiylik ziynati 67. A cock in valiant on his own dunghill. Pull somebody’s Chestnuts out of the fire. Ilonning bolasi – ilon CHayonning bolasi . Savob o’z o’yingdan boshlanadi 64. Osmon bilan erdek farqi bor 63. bizdan bugina 68. Civility costs nothing. Insofli odam oshini er Insofsiz odam boshini er . Conscience is a continual feast.62. A chip of the old block. Claw me and I law this Sizdan ugina. As like as chalk and cheese. Xatosiz mergan bo’lmas 70.

75. O’zi emas. After death the doctor. Omadi kelsa sichqon filni engadi 88. Cowards are cruel. Qo’rqoqdan shavqat kutma 80. Easy come. O’lmak – o’lmakning ishi ko’mmak 85. Uzoqdagi qarindoshimdan YAo’indagi qo’shni yaqin 79. Good counsel does not harm. mao’ulga yondosh 77. Ko’p bilan kengash. O’g’irlik mol boy qilmas 82. Crime doesn’t pay. . O’lganning ko’zidan yosh chiqmas 84. Dead men don’t bite. Ikki xaramga do’st bo’lmas 78. Delays are dangerous. A dog in the manger. A creaking door hangs long. itga bermas 87. Anqov bo’lgan kishining Mazasi yo’q ishining 86. O’lik borini it tishlamas 83. Eski choponim – roxati jonim 81. Har kimniki o’ziga oy ko’rinar ko’ziga 76. Cousin seven times removed. easy go. Dead man tell no tales. Every couple is not a pair. Every dog has his day. Every cook praises his own broth.

Tez kelgan davlatni bahosi bo’lmas 89. There is honour among thieves. O’g’ri o’g’riga holavatcha 90. Honour change manners. SHuhratparast 91. By hook or by crook. YO erib engasan, yo kerib 92. Cry from the house – tops. O’yga kelganda, uydek o’pkangni aytma 93. Answer in kind. Salomga yarasha alik 94. King for a day. YOtib qolguncha otib qol 95. Love and cough cannot be hib. Kuygan o’lanchi bo’lar, Suygan – laparchi 96. A self – made man. O’zing yoqqan o’tga o’zing isin 97. Clothes make the man. Kiyiming jonda bo’lsa ham, qanda bo’lmasin. 98. Between two stools one falls to the ground. Ikki kemaning boshini ketgan g’arq bo’ladi. 99. Bird likes its own nest. O’rgimchak ham o’z uyim der. 100. Blessing are not valued till they are gone. Oldingdan oqqan suvni qadri yo’q. 101. Blind in their own cause, men are. Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kulibdi. 102. Boast and small roast, great. Maqtanchoqning to’yiga bor.

Kerilganning uyiga. 103. Born yesterday I was not. Kecha dunyoga kelganim yo’q. 104. Ask for bread and be given a stone. Tosh yog’sa-taqdirga. 105. Eat the bread of affliction. Zorlik keltirar-xorlik. 106. Love cannot be compelled Zo’rlab sevdirish-muzga bino qurdirish.

SON. SANOQ SONLAR. MIQDOR SONLAR. DONA SONLAR. TAQSIM SONLAR. CHAMA SONLAR. JAMLOVCHI SONLAR. KASR SONLAR. TARTIB SONLAR. SONLARNING TUZILISHIGA KO‘RA TURLARI. SONLARNING SINTAKTIK VAZIFASI.

Barcha tillardagi kabi o‘zbek tilida ham son shaxs, narsa, voqea-hodisalarning son-sanog‘ini, miqdorini, joylashish tartibini bildiradi. Sonlarni ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra, ikki turga bo‘lish mumkin. 1. Sanoq sonlar. 2. Tartib sonlar.

Sanoq sonlar ham o‘z navbatida bir necha turga bo‘linadi.

1. Miqdor sonlar. Ular bir turdagi narsalarning umumiy miqdorini anglatadi, ularning maxsus qo‘shimchasi yo‘q. O‘zbek tilida miqdor sonlar quyidagilar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz, o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson, yuz, ming. Bundan katta sonlar million, milliard, trillion kabi baynalmilal sonlardir.

2. Dona sonlar narsalarning yakkalab, donalab sanaladigan umumiy miqdorini bildiradi. Miqdor sonlarga –ta qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: yuzta qo‘y, mingta daraxt, o‘n mingta daftar kabi.

yetmish sakkizinchi kabi. Sodda sonlar birgina o‘zakdan tashkil topadi: bir. ming kabi. nafar. to‘rtalasi. minglab qushlar. o‘n birinchi. bo‘lagini ifodalaydi: yarim. to‘rtinchi. Murakkab sonlar. narsalar miqdorini jamlab. 6. u morfologik yoki sintaktik yo‘l bilan boshqa so‘z turkumlaridan yasalmaydi. bir yuz o‘ttiz olti. yuztacha ishchi. to‘rtdan bir. yuz. nusxa. bosh. pud. kilo. Ular miqdor sonlarga –ov. daqiqa. bet. bog‘ va hokazo. metr. o‘nta-o‘ntadan kabi. -inchi qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish orqali hosil bo‘lib. tup. Sonning yana bir muhim xususiyati shundaki. soniya. to‘qson. -ovlon. gektar. chorak. oltovlon. Jamlovchi sonlar shaxslar. -lab qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish yoki ikkita sonning o‘zaro teng juftlashib qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: o‘ntacha talaba. Taqsim sonlar shaxslar yoki narsalarning taqsimlanish yoxud guruhlanish miqdorini ifodalaydi. O‘zbek tilida son o‘zi birikib kelgan ot bilan bitishuv usuli orqali bog‘lansa. narsalarning tartibini. U miqdor sonlarga – tacha. Sodda sonlar. uchtadan. Bunday holda –ta qo‘shimchasi o‘rnida hisob so‘z keladi. -larcha. Quyidagilar nutqda hisob so‘z vazifasini bajarishi mumkin: dona. 5. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sonlar birikuvidan hosil bo‘ladi: o‘n bir. narsalarning taxminiy. Sonning bu turi miqdor sonlarga –tadan qo‘shimchasini qo‘shish orqali yoki bir sonning takror qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: ikkitadan. Chama sonlar shaxslar. Miqdor sonlarga . o‘n. ikki ming ikki yuz to‘qson yetti kabi. Sonlar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi. yettoviga kabi. yetmish. Kasr sonlar butunning qismini. 4. uchovlon. so‘m. uchta-uchtadan. juft. besho‘nta daftar. 2. noaniq miqdorini bildiradi. nim chorak. mingtacha ko‘chat. bir-ikki og‘iz gap kabi. joylashish o‘rnini bildiradi: ikkinchi. rus tilida ular sifatlar kabi o‘zi birikib kelgan ot bilan rod. Tartib sonlar ham miqdor sonlarga –nchi.Dona sonlar ko‘p hollarda hisob so‘zlar bilan ham qo‘llanadi. ikki butun o‘ndan besh kabi. umumlashtirib yoki ajratib ko‘rsatadi. son va kelishikda moslashadi. -ala qo‘shimchalaridan tegishlisini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ikkovi.1. 3.

Соннинг тузилиши жиҳатдан турлари. Саноқ сонлар содда ва мураккаб формалар орқали ифодаланган. asosan. Сон ҳақида умумий тушунча. саноқ сонларнинг бирлик. юзлик. ҳинд тилларидан ўзлашган саноқ сонлар ҳам учрайди. нарса ҳамда ҳодисаларнинг саноғини билдирган. Sonlar ham gapda sifatlar kabi. 5. Kesim: Darslarga doim tayyorlanib keladigan talabaning bahosi besh. 2. Соннинг маъно турлари ва уларнинг ҳосил қилиниши. birinchi. mingni mehnat qilib topgan yaxshi. 3. birinchi. форс-тожик. Саноқ сонлар. Sonlar ham otlashganda boshqa bo‘laklar vazifasida kela oladi. минглик ва бошқа формалари қўлланган. . Hol: Nurmurod betob do‘sti holidan har kuni ikki marta xabar olib turdi. араб. Ega: Mana shu talabalardan biri har kuni darsga kech qolib keladi.qo‘shimchalar qo‘shish bilan boshqa tur sonlarning hosil bo‘lishi yasalish emas. 4. Aniqlovchi: Men bugun ukamga juda qiziq ikkita kitob sotib oldim. To‘ldiruvchi: Birni birovdan minnat bilan olgandan ko‘ra. balki sonning o‘z ichki o‘zgarishlaridir. men o‘ttiz yettinchiman. ўнлик. Нумератив сўзлар. Undalma: Birinchi. qab Сон 1. Эски ўзбек тилида сонларга хос бўлган фонетик хусусиятлар. aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi. qanday eshityapsiz. Эски ўзбек тилида саноқ сонлар киши.

МН). МН). эллик (БН). Дона сонлар. «Бобурнома»да ҳиндча к Ј р у р — (ўн миллион). Муҳаммад Солиҳнинг «Шайбонийнома» асарларида бир. XIX асрга оид айрим ёзма манбаларда алты сони алта. Бу давр тилида т£рт йигирми (14). экки.тоққуз ибораси қўлланган. са¦ (энг юқори саноқ сон) саноқ сонлари қўлланган. бу давр ёзма манбалари тилида нумератив сўзларни қўллаш қадимги туркий ҳамда XI—XIV аср ёзма манбалари тилига нисбатан кенгайган.Содда саноқ сонлар қуйидагича кўринишга эга: бир сони. мураккаб сонлар ҳозирги нормаларга яқинлашган. Ҳиндча лФк сони XVI—XIX асрларга оид ёзма манбаларда қўлланган: Йуз мы¦ны л Ф к дэрлФр (БН). юмшоқ талаффуз қилинган: бир биригФ қатыла бэрдилФр (Амирий). мы¦ лФк сомны (Муқимий). Элик сони таркибидаги -л ундоши дастлаб иккиланмаган. ЙигирмФ сони уч хил фонетик вариантда истеъмол этилган: йигирмФ (БН). найл (ўн триллион). Гулханий. XVIII —XIX аср ёзма манбаларида бир сонини қаттиқ талаффуз қилиш ҳолатлари ҳам учрайди: Бырбырыға намаҳрам эт (Увайсий). йигирми (Навоий. икки саноқ сонига –тФ аффикси қўшилиб дона сон ҳосил бўлган: биртФ йармағ икки бЈлµб (Навоий МҚ). ики сони таркибидаги -к ундоши баъзан ташдид орқали ифодаланган: эки. падам (милли-триллион). арб (бир миллиард). отуз артуқы уч (33) каби мураккаб сонлар қўлланишдан чиққан. ду бара (Муқимий). й а к –йак(Огаҳий). Икки сони олдидаги унли -э ёки -и товушлари орқали: эки. игирми (Ш тар. Айниқса. Нумератив сўзлар XV—XIX аср ёзма манбалари тилида ҳам деярли саноқ сонлар билан қўлланган. Бундай хилма-хиллик шеъриятда арузнинг талаби билан юз берган. ҳар нарсанинг тўққизталик сонга эга маъносини англатган: Б и р тоқуз эт ва бир тоқуз парча кэлтурФди (БН). асосан. Й¯з мы¦ байты бар ва бир қасида айтыбдур (Навоий МН). «Сабъаи сайёр». Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб». Мунис асарларида бир тоққуз. XV—ХIХ асрларга оид ёзма манбаларга араб. дона сонлар функциясини турли сон формалари бажарган.Эски ўзбек тилида қадимги туркий тилдагига нисбатан сонлар жиддий ўзгаришга учраган эмас. Мэ¦Ф ғамдын т о қ у з-т о қ у з туҳфа (Мунис). Эски ўзбек тилида ҳам нумератив сўзлар характерига кўра турлича маъноларни англатган. форс-тожик ҳамда ҳинд тилларидан баъзи саноқ сонлар ўзлашган. икки каби.тоққуз. Форс-тожикча: с а д ҳ а з а р (Лутфий). кейинчалик геминацияга учраб ташдид орқали ифодаланган: Элик (Навоий. лекин ўзига хос тизим ҳосил қилган. «Бобурнома»да. алты элиг (46). йэтти сони йэттэ формасида учрайди. ўзлашган саноқ сонлар ўз формаларида қўлланган.). XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда саноқ сонлар дона сонлар маъносида қўлланган: Й э т и ағзы аны¦ отлар сачыб (Навоий ҲА). биртФ ЈтмФкни ики бЈлµб (Навоий МҚ). Содда саноқ сонлар эски ўзбек тилида танглай гармонияси талабига кўра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда қўлланган. XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда дона сонлар ифодаловчи формалар кам ривожланган. кЈрб (юз миллиард). Бири биригФ бақмай (БН). Шу билан бирга. ики. Нумератив сўзлар саноқ сон . -икки тарзида талаффуз килинган. Нумератив сўзлар.

йэтилФнчи арқада (Ш тар.-Фв. Тартиб сонлар. -нчы аффикси варианти қўшилган: иккинчи. Тартиб соннинг биринчи формаси составли тартиб сонлар таркибида учрайди: йигирми биринчи фасл (Навоий МҚ). сэкизлФнчи фасл (МҚ). -унч. . -µнч ҳамда -нты. -Фгµ аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. -лФнчи аффикси орқали тартиб сон ҳосил қилиш кенгайган: алтыланчы фасл (МҚ). . дона каби қатор маъноларни англатган. -ьнчы. Ҳарут илФ Марут икФв (Фурқат). юмшоқлигига кўра қўшилиб. онунчы. -ағу. биринчи мақалат (Навоий ҲА).ала.-инчи. бэшлФнчи оқлы (Ш тар). -инчи. Аввал айағыға т¯ш¯б пФст бол (Навоий ҲА). ўлчов бирлиги. жамловчи сонларда умумтуркий тилларга хос белгилар ҳам мавжуд.-лФ.-ла.-нчи аффикси вариантлари асосида тартиб сонлар ҳосил қилиш кенг қўлланган. -инч..XV—XIX асрларга оид ёзма манбалар тилида тартиб сонлар асосан саноқ сонларга аффикслар қўшилиши орқали ҳосил қилинган. алтынчы. Биринчи тартиб сони ўрнида илк. чэрикдФ бир икФв (ШН). гуруҳ. -инч. -µнчи аффикси ундош товушлар билан тугаган саноқ сонларга. баъзан ўзлашган тартиб сонлар формаси ҳам қўлланган. -ав/-Фв аффикси орқали жамловчи сонлар ясалиши XV—XIX асрлар ёзма обидаларида характерли бўлган: икФв (Навоий СС). нумератив сўзлар улуш. Шунингдек. учФв (Навоий ФШ). Қадимги туркий ёзма манбаларида ҳам тартиб сонлар -нч.-унчы. восита бирлиги.-авлан. масофа. -нди аффикси вариантлари орқали ифодаланган. илки сўзи ҳам қўлланган. Араб. Аввал сўзи биринчи тартиб сони маъносида қўлланган: Ул аввал қылды Гул васфыны āғāз (Лутфий ). тЈртµнчи. баъзан -лай.-лФнчи(лФ-\-нчи) аффикси саноқ сонларнинг қаттиқ.-ФвлФ.¯чФг¯си т¯н сарыға бардылар (ФН).-ФвлФн. -µнч ҳамда нди аффикслари билан ифодаланган.унчы. Жамловчи сонлар ўзига хос хусусиятларга эга. бу аффикс билан тартиб сон ҳосил қилиш Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб» асарида учрайди. аниқланмиш сўзга нисбатан қўшимча аниқлик даражасини оширган. Жамловчи сонлар саноқ сонларга -ав. -нти.). тартиб сонлар ҳосил қилинган. икФлФй қорған йавығығФ (БН). -ланчы (ла-\-нчы). «Бобурнома» асарларида айрим ўринларда ики сонига қўшилиб. -лФй (-лФгµ / -лайу /. -унч.-Фгµ аффикси орқали жамловчи сонлар ҳосил қилиш XIV аср ёдгорликларида фаолроқдир: Улар йэтФг¯. шунингдек. -ағу. XVII асрдан бошлаб -ланчы.лФй) аффикси «Сабъаи Сайёр».билан аниқланаётган сўзлар орасида қўлланиб. йэтинчи.. ҳажм. -нди формаси икки сонига қўшилган. -ьнчы. -ынч.). форс-тожик тилларидан ўзлашган сонлар лексик-семантик усул билан ҳам тартиб сон маъносини англатган. -нти. унли товуш билан тугаган саноқ сонларга -нчи. -нды. -лФй. мэн йалғуз (Рабғ. миқдор.-ФлФ. Жамловчи сонлар. тўда.µчµнчи.-унчи. «Девону луғотит турк» ёзма обидасида тартиб сонлар асосан -нч. жамловчи сонлар ясаган: бФрибФн ул нуқудны икФлФй (Навоий СС).-нчы.-авла. -ынч.

артуқрақ. йақын.). Бэр¯рмФн болса йµз жāныму мы¦дын бир ҳисāб ФйлФб (Мунис). . тақсим сонлар маъносини англатган: Икки гул баргини бир бирдФн гаҳи гуфтāра ач (Нодира). -(Ф)влФн (ФгµлФн}ФвлФн) аффикси баъзи саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: икФвлФн қачтылар (Лутфий ГН).-ФлФ аффикси Навоий. Бир ва икки саноқ сонлари грамматик кўрсаткичларсиз кетма-кет такрорланган ҳолда тақсим сонлар маъносини англатган: Нэки кЈргµздилФр са¦а бир-бир (Навоий СС). ики йµздин кЈпрФк уч йµздин азрақ болғай эди (БН). келишик ҳамда эгалик қўшимчаларини ҳам қабул қилган: Йарым кэчФ йэтиб т¯штилФр (Навоий МН). кейинги бир сонига -дФн. чағлы.-ала. Каср сонлар. шунингдек. -ча. чақлық сўзлари қўлланиб. йавуқ. Эски ўзбек тилида тақсим сонлар. тЈрт-бэш мы¦ киши бирлФ (ШН). сув чықар (БН). синтактик усуллар билан ҳосил қилинган. махраж ҳамда сурат сонлар асосида ҳосил бўлган.). чама сонлар ҳосил қилинган: йуз ики йузчФ киши (Навоий ҲА). Чама сонлар. сурат сонлар грамматик кўрсаткичларни ҳам қабул қилган: НэчФ ЈгсФм айтман мы¦да бирин (Лутфий ГН). Шунингдек. бу учФлФси (БН). XV— XIX асрларда битилган ёзма манбаларда чама сонлар аналитик. асосан. -рар.-дин аффикси қўшилиб. Саноқ сонлар айча.артуқ. йылча. кЈпрФк. грамматик кўрсаткичлар махраж сон ёки сурат сонга қўшилган. -чФ аффикси саноқ сонларга қўшилиб. Бир й а р ы м қары қазса. Фусулны тЈртФр ай таъйын қылыбтурлар(БН). Саноқ сонларнинг жуфт ҳолда қўлланиши орқали ҳам чама сонлар ҳосил бўлган. Эски ўзбек тилида каср сонлар синтактик усул билан ифодаланган.-Фр аффиклари билан ҳосил қилинган: Айларда бирФр-бирФр кЈрµнµр (Атоий). катта сонлар кейин қўлланган: йуз-йуз элик ЈзбФкни кишиси билФн (БН). Йµздин бирики маъракага йэтиб (Навоий МҚ). йигирмФ чағлық кишилФри Јлди (Ш тар. зийāда. Йурт малыны¦ ондын бирини алур (Ш турк. ЙµзФр мисқал кумуш (БН). Саноқ сонлардан кейин чағлық. кичик сонлар олдин. ФгФр чун икки-икки қол тутуб (Муқимий). махраж сон саноқ сонларга чиқиш ҳамда ўрин-пайт келишиклари аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. чама сон маъносини англатган: он йығач чағлық масāфат (Навоий ФШ). Нодира. Јтµз тишни бир бирдин сындырур (Гулханий). Тақсим сонлар. Гулханий асарларида бир сони кетма-кет такрор қўлланиб.-рФр. баъзан махраж ва сурат сонлар дистант ҳолатларда учрайди: йуздин г Ф р бирисигФ йэтсФ (Навоий СС). Бобур асарларида саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: тЈртФлФси( Навоий МН).азрақ каби сўзлар билан келиб. йана бэш мы¦ча киши (ШН). сурат сонлар саноқ сонлардан иборат бўлган. Бир чāрдэвар кФм болса.-ар. чама сон маъносини ифодалаган: отуз йылча йақын бар (Навоий МН). Каср сон ясалишида баъзан махраж ва сурат сон орасида айрим боғловчилар қўлланган. Йарым сўзи ҳам каср сон маъносини англатган.

Gerbning markazida himmat. Таянч тушунчалар: Соннинг маъно турлари – саноқ. yaxshilik. чаҳāрйФк.XVI — XIX асрларга оид баъзи ёзма манбаларда форс-тожик тилидан ўзлашган ним. Соннинг эски ўзбек тилидаги ўзига хос хусусиятлари нималарда кўринади? 2. ду ним. baxt-saodat. тузилишига кўра турлари қандай ҳосил қилинади? 3. Савол ва топшириқлар: 1. . оғланларны ним қыйат тэдилФр (Ш турк). тақсим сонлар. farovonlik yo‘lidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. чāрйФк сўзлари каср сонлар маъносида қўлланган: таъриф қылғанны¦ йарымы балкэ чарйэкичФ ашлық (БН). Эски ўзбек тилидаги сонларнинг қўлланишига манбалардан мисоллар топинг. мураккаб. дона. olijanoblik va fidoyilik timsoli bo‘lgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. тартиб. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GERBI "O‘zbekiston Respublikasi Davlat gerbi to‘g‘risida"gi Qonun 1992 yil 2 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida qabul qilingan. каср сонлар. чама. Соннинг тузилишига кўра турлари – содда. Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik. Соннинг маъно турлари. O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda so‘l tomonida bug‘doy boshoqlari. o‘ng tomonida ochilgan paxta chanoqlari suvrati tushirilgan chambardan iborat. жамловчи. Gerbning yuqori qismida respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarim oy va yulduz musulmonlarning qutlug‘ ramzidir.

o‘z tuprog‘ida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim. Davlat bayrog‘imizdagi 12 yulduz tasvirini o‘zbek xalqi madaniyatining qadimiyligi. qadimgi yilnomamizga bevosita aloqador. Timsollar tilida bu – yaxshilikni. Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi. ilohiy tismol sanalgan. Bizning o‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. Yashil rang – tabiatning yangilanish ramzi. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy. uning komillikka. u kun charog‘onligi va koinot yoritqichlari bilan uyg‘unlashib ketadi. beg‘uborlik. Bayroqdagi oq rang – muqaddas tinchlik ramzi bo‘lib. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSINING DАVLАT BАYROG‘I "O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘i to‘g‘risida"gi qonun 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari o‘tkazilgan VII sessiyasida qabul qilingan. Oq rang – poklik. soflikni. Navqiron yarim oy tasviri bizning tarixiy an’analarimiz bilan bog‘liq. U ko‘pgina xalqlarda navqironlik. Binobarin. Ayni paytda u qo‘lga kiritilgan mustaqilligimiz ramzi ham. ichki go‘zallikka intilishning timsoli. halollikni. donishmandlikni. umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. orzu va hayollar tozaligi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘idagi 12 yulduz tasviri ham tarixiy an’analarimiz.Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrog‘ini ifoda etuvchi chambar lentasining bandiga "O‘zbekiston" deb yozib qo‘yilgan. Davlat bayrog‘i va uning ramzi bugungi O‘zbekiston sarhadida qadimda mavjud bo‘lgan davlatlar bilan tarixan bog‘liqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy an’analarini o‘zida mujassamlashtiradi. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzi. Qizil chiziqlar – vujudimizda jo‘shib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlarini anglatadi. .

Mutal Burhonov musiqasi .O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT MADHIYASI (O'zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to'g'risidagi( qonun 1992 yil 10 dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o'n birinchi sessiyasida qabul qilingan.

You're Reading a Free Preview

Mengunduh
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->