Odob va odobsizlik haqida maqollar Avval salom, bad'az kalom. Bir kattani bil, Bir kichikni bil.

Katta izzatda — Kichik xizmatda. Ahillik va noahillik haqida maqollar Ayrilmas qo'shningga uyatli so'z aytma. Ahillikda ish bitar, Ish bitsa ham, qish bitar. Dasturxon ustida dushman ham do'st ko'rinar. Ikki qo'chqor kallasi bir qozonda qaynamas. Ta'magirlik va ochko'zlik haqida maqollar Ziqnanikiga mehmon kelmas, Kelsa ham ovqat yemas. Дата: Сешанба, 09.03.2010, 18:09 | Сообщение # 4

Оила

Группа: Админ Сообщений: 2292 Репутация: 15 Статус: Offline Ko'rgan bilan ko'z to'ymas, Tek turmoqqa nafs qo'ymas. Og'zi kattani uyida sina, Nafsi kattani — to'yida. Tulkining tushiga tovuq kirar, Tovuqning tushiga tariq kirar. Дата: Пайшанба, 11.03.2010, 15:34 | Сообщение # 11

Оила

Группа: Дустлар Сообщений: 700 Репутация: 11 G'amli uyga shodlik kelar, Kambag'alga — ozodlik.Статус: Offline Qush tuzoqqa don uchun kelar.

Andisha va andishasizlik haqida maqollar Andishaning oti — qo'rqoq. Muhabbat va bevafolik haqida maqollar

Yorim bor deb yorilma, Haqiqiy yor bo'lmasa. Ayriliq o'limdan qattiq. Bevafoning asli ko'ngli begona, Bevafoga ko'ngil qo'ygan devona. Ochlik osh tanlatmas, Oshiqlik yosh tanlatmas. Faqirlik va boylik haqida maqollar

Boyning oshidan Faqirning mushti yaxshi. Bedavlat bozorga borsa, Shum xabar keltirar. Boy bo'lsang, kunda hayit, kunda to'y, Yo'q bo'lsang, kunda hasrat, kunda o'y. Boyga mehmon bo'lsang, baqirasan,

Kambag'alga mehmon bo'lsang, kekirasan. S i n t a k t i k m ye ‘ yo r

R e j a:

1. Sintaktik me’yor tushunchasi.

2. Gap qurilishining sintaktik me’yori.

3. Inversiya.

4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi.

5. Badiiy matnda sintaktik me’yor.

6. Poetik sintaksis.

7. Ilmiy, so’zlashuv uslublarida me’yor.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. So’z birikmalarida, gapda so’z tartibi. To’g’ri tartib. Inversiya. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Uslublar va gap qurilishi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda, avvalo, grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Bu xususiyat, ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib, ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi, ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini, binobarin, me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq, avjiga minmoq, avzoyi buzilmoq, adabini yemoq, adi-badi aytishmoq, amalga oshirmoq, asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda.

boshqaruvli. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. 36-bet). bildim dedim tutildim. Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. Tildagi tejamkorlik.deydi A. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. moslashuvli shakllari mavjud. 1975. rangni emas. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. 266-267betlar). muomalada ommalashmasdan. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Shuni ham aytish kerakki. o’ta aqlli odam. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. nihoyatda kuchli shamol singari. g’isht devor kabi. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. deb hisoblaylik. me’yor buziladi. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. zar do’ppi. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. oilaga bosh . Shuningdek. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. janjal boshlagan Turdali. Binobarin. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. 1991. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. it hansirarkan. qora ko’z bola.. xo’jalikka rahbar. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. chilvir belbog’. Agar tavsiya etilgan. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. 1 tom – Toshkent.E. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. jigar rangli sumka. aqlli odam. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. kulgili holat. do’stga ishonch. movut (material)dan yasalgan chakmon. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. movut chakmon.Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. juda g’ayratli ayol. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. ayron ichgan tutildi. Masalan. Ayni paytda. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. – Toshkent. Mas. qora ko’zli bola. .Mamatov. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. «Odatda. zardan tikilgan do’ppi. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. ommalashsa. g’ayratli yigit kabi. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. Demak. Mabodo qabul qilinib. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda.

fan.r i m bir kuni (J. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . bizning maktab tarzida qo’llanishi. . Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. bunday bo’lmasligi ham mumkin: €ururing sig’maydi po’lat teringga. ukasi kabi. …dis. ukang. 2001. mol boqmoq. kitob varag’i. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. kitob o’qimoq. Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. kino ko’rmoq. Oripov). masalan tushum kelishigining – i (n). Xudoyberdiyeva). – Samarqand. 17-bet). Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi.n. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. bizning mahalla. qaratqich kelishigining –(i) m.nung. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. . uning ukasi. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniynutqiy xususiyati: Filol. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. ularning sevgisi kabi. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. €ulom). sizning sevgingiz.kabi. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (€. jo’nalish kelishigining – a. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. Ammo ayrim holatlarda. Hatto bizning uy. . sinf jurnali. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. orden lentasi. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A.nomz. sigir sog’moq. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. Ular bizning uy. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. -g’a. sening ukang.avtoref. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. -qa. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. Yana: Qarshingda turibdi u m. chiqish kelishigining – dan. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. paxta termoq kabi. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. -na. Kamol). ukam. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz.

ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda.da qo’shimchasi bo’ylab. 184-bet). albatta. 1975. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. 1975.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. albatta belgili qo’llanilishi kerak. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. . lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. bo’yicha. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Binobarin. qarab. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. . . Masalan. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. Bu masalaning uslubiy tomonlari. R. osha. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. 178-bet). – Samarqand. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. orqali. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan . ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. . haqda. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. unga burildi / u tomon burildi. .. qahqaha bilan to’ldi). ichra. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. Qadar. 97bet). bilan. tufayli. deyish mumkin bo’lgan holda. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi).Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. uzra.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. P tom. – Toshkent. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. to’g’risida.dan qo’shimchasi sababli. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. bilan. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. Uchinchi tomondan. «So’zlar tartibi. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. bo’ylab. . So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. . P tom. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. ichra. qadar kabi ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz.

Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. shu qolib nima bo’ladi. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. It . €afurov. ovqatga qarang. oling mehmon. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. Olimjon). marhamat qiling.bo’lishidan qat’iy nazar. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. boshladik. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. qolmasin. boshlang. qani-qani. Keyingi ikki misoldagi. mehmon. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. marhamat. oling. dasturxonga qarang. Tafakkurda umumiy tarzda. alohida olingan gap. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. mehmon. mehmon. Chunki. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. yeb o’tiring. Gapning bu shakllari nutqda. qani. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. Demak. dasturxonga qarab o’tiring. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. Masalan. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. Shu bilan birga. Modomiki. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro . har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. tabiiyki. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. Millatning billurlanishi).insonning do’sti – Insonning do’sti – it. ovqatdan tanavvul qilib turing. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. olib o’tiring. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. to’g’ri bo’ladi. ovqatdan oling. Buning ustiga. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. iste’mol qiling. yeb turing. olib turing. agar sinchiklab tahlil qilinsa. Ayni paytda. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. ovqatni oling. do’stlarim (qo’shiqdan). Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi.

munosabatlarning. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. Boshqacha aytganda. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. xolisona so’rash.. N u r m o n o v A. Sintaksis. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi.. 51-52-betlar). iltimos. tashvish. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. jumladan o’zbek tilida ham. garchand shaklan bir bo’lsa ham. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. N u r m o n o v A. Shu bilan birga. gumon. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. 1995. darak. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. N u r m o n o v A. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. ohang xususida. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. 51-bet). O’sha asar. ko’ndirishga harakat qilish. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . avrash. buyruq.. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. Darhaqiqat. g’azab. Tilimizda. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. qo’y! Qo’ygin. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. taajjublanish. Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . achchiqlanish. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. Masalan. Mas. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. 49-bet).dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. yalinish. fikr-mulohazalar. ayniqsa. mensimaslik. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. Darhaqiqat. bu da’vat . Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. O’sha asar. tahlillar. Boshqacha aytganda. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. – Toshkent. qo’ygin! Qo’ygin.o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga.

imonsiz. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. s a n ch i q andin. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. yomondin qoch. 24-bet). Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchuq) ot. vijdonsiz tarzida talaffuz qilinsa. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. har bir kishi nutqida. Parchadagi imonsiz. ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sanchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. siz vijdon. – Buxoro.har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. €. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. ohang farqlaydi. Shunday ekan. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v €. hayotim. vaziyat talabidan kelib chiqib. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. Darvoqye. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. siz aziz inson / Kamolim. Shu o’rinda. vijdonsuz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. Demak. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki.K. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. Siz imon. A. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. aziz onajon (D. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. dadamlar keldi – aytaylik. v i j d o n s i z. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Shunday ekan. . degan qoidaga amal qilib. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. €ulomov tomonidan – S. Yomondin qoch. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan €. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi.Komilova). aytaylik. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. €ulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. 1998.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. imonsuz.

nohissiy bo’lsa. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. O’zb»). Negaki. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentû. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda.€ulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Ayni paytda. Orzularim mavjlana shu dam. Bahor. oni – shaxmatistû deyish shart. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. oni – student. qo’shimcha tejaladi. A. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. ehtiros. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. ular student. Tong. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan.Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. shu bilan birga. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. Tong otmoqda. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi.o’zbek tilining nafaqat grammatik. –lar emas. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Orzularim mavjlanar shu dam. O’zbek tilida bayon oddiy. Bizningcha. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa.da. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Shu faktning o’ziyoq A. Faqat farqi shundaki. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. ular shaxmatchilar. Oni – shaxmatistû. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. boshqa vosita qo’llanadi. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. u darajada emas. – Uchqun va Tolib artist. Yuqoridagi maqola. .€ulomovni yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Bu so’zlar hukmni ifodalash. mazmuniga. o’zbek tilida ular studentlar. Atrofda qushlar chug’urlashadi. 25-bet).Begmatov) ekanligini inobatga olsak. Oppoq tong. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Kesimning odatda III shaxs. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. Misollar tahlilidan yana bir narsa . Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v €. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentû. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. Oppoq tong otmoqda. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. ta’kid nazarida tutilsa.

1990. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.f. yoz mevasi – qish xazinasi). tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. aksincha. cho’ziqlik. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. Demak. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. o’sha davr normasini aks ettiradi». (Oz so’z – soz so’z. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S.avtoref. binobarin. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. nomard yuz o’lar kabi). Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. jimlik. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. tenglik. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. So’z tartibi esa turg’un. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi.d-ri …dis. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. davomlilik. – Toshkent. Masalan.39-41-betlar). keyin so’yla) me’yoriy holat.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Gap ko’p – ko’mir oz. zidlash mazmuni. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. Demak. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. Shu narsa ham muhimki. belgisiz ishlatiladi. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. Olimning ta’kidlashicha. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. Mard bir o’lar. la’nat olgan yomondir singari). dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi.Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. . Rahmat olgan omondir. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. parallelizm yorqin sezilib turadi. Izohlovchilar uchramaydi. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa.

birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. kech kuz so’z birlikmalari. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Masalan. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. Tabiiyki. yodimda yo’q. Qiyoslaymiz: oppoq tong.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Chunki. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. s. Kech kuz. aniqlik..Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». masalan poetik matnda. ta’sirchanlik. ikkinchi holatda gap.I. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. Gap: Qaysi yil edi. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar.66. Stilistika xudojestvennoy rechi. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. Tildagi ega-kesimlik. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. alar hasaddin ittifoq qilib. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining . Qaysi holatni me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. Erajni o’lturdilar». deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. – M. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi.1961. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. albatta. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. To’g’ri. Bu masalaga A. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi.). «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. o’z-o’zidan ayonki. M. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi.I. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa.N. oydin kecha. aytaylik. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa.

maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. bu. Stilistika russkogo yazûka. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: O’rinboyev B. xolos. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. to’liqligi. 6 . 111-151-betlar). Xolmat ota … Xolmat ota (K. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. 1984.N. eng muhimi. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. – M. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. baqtriyaliklar. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. . 1983. Po’latov.. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. so’zlovchining harakatlari. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. s. qarz bo’lib yashash demakdir. qo’ying – ey. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. mantiqiy izchilligida. Yo’q…. – Toshkent. nutqiy vaziyat. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI . aniqlik. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. sak va massaget elatlari yashaganlar. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik.80. Masalan: Xolmat. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. O’rinboyeva D.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. ha! (T. Strabon. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Biz odatda to’g’rilikni. ko’rsavod-ye! Dotasiya. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. davlat qaramog’ida yashash…. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. yo’q. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. 1991). Chunki. xorazmliklar. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq..qat’iy tartibi bilan farq qiladi.). Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Masalan. Murod). miloddan avvalgi YII.sinf). Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. mantiqiylik. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. Arrian. Yashin). Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. – Toshkent.axir. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi.

A. HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILINING ME’YORIY MUAMMOLARI (ma’ruza matnlari) SamDU o’quv-metodik kengashining 2001 yil 11 dekabr yig’ilishi qarori bilan (№3) nashrga tavsiya .ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Karimov S.

Mazkur ma’ruzalar matni o’zbek filologiyasi fakulteti 3-kurs bakalavr talabalari uchun mo’ljallangan bo’lib. Hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolari.Hamdamov . u hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan.A.etilgan Samarqand – 2001 Karimov S. – Samarqand: SamDU nashri. Ma’ruza matnlari. 2001. Mas’ul muharrir: dos. –144 b.J.

B.N. prof. o’z tarixiy va milliy an’analarimizni yangicha bir tarzda . kamol topgan. mavjud ijtimoiy-siyosiy. o’z istiqboli manfaatlaridan kelib chiqib foydalanish. K I R I SH Tarixdan shu narsa ma’lumki.Taqrizchilar: prof. har bir davr. 2001 yil. turlicha mazmundagi an’analarni zamon talablariga moslab isloh qilish masalalarini ko’ndalang qilib qo’yadi. O’zbekiston Respublikasi XX asrning oxirgi o’n yilligi boshida qo’lga kiritgan mustaqillik xalqimizning har tomonlama rivojlangan.O’rinboyev. moddiy-ma’naviy salohiyatdan yangicha. ijtimoiy tuzum insoniyat oldiga u yashab turgan hayotni real idrok qilish.Turniyozov Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universiteti.

o’quv qo’llanmalari zarur. 1997 yil 29 avgust. zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir. ona tilimizning amaliy jihatlarini zamon talablariga mos ravishda o’rganish barchamiz uchun zarurdir. dastavval. Binobarin.A. ta’lim jarayonini. Bu. o’zbek millatini dunyodagi ma’naviyati eng yuksak xalq darajasiga ko’tarishga sharoit yaratadigan kelajagimizni barpo qilishga zamin yaratdi. . O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. 4-bet. ish ko’rmog’i lozim bo’ladi. 1997. uning tarkibiy qismi bo’lgan o’zbek tilining me’yoriy muammolarini o’rganishda filolog talabalarga ko’maklashadi. ijtimoiy hayotning ana shu murakkab jabhasida faoliyat ko’rsatayotgan har bir ziyoli. til materiali doirasidagi o’zgarishlar juda sekinlik bilan yuz bersa-da. barcha jabhalarini qamrab oladi. Islohot deb ataladigan ko’p qirrali va o’ta murakkab jarayon ijtimoiy-siyosiy hayotimizning. milliy mafkura va dunyoqarash hamda uzoq yillar davomida shakllangan ma’naviyatimiz bilan uzviy bog’lay oladigan darsliklar. mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash» zarur ( K a r i m o v I. yuksak axloq. Jumladan. bizni umumbashariy ulug’ ma’naviyat sari yetaklayotgan milliy ongimiz. o’z ish rejasini undagi g’oyalar.rivojlantirishga imkon beradigan. yaxlit bir butunlikni tashkil qiladigan uzluksiz ta’lim jarayonini ana shu vazifalarga bo’ysundirish ham yuqorida tilga olingan islohotlar doirasida qaraladi. shuurimiz va dunyoqarashimiz o’zbek nutqi madaniyatini. shubhasiz. taklif va mulohazalar asosida tuzib. bugungi kunda yangi istiqlol mafkurasi bilan oziqlantirilayotgan. pedagog uni o’ziga dastur sifatida qabul qilishi. tilning sosiolingvistik jihatlari. deb umid qilamiz. Tabiiyki.). uni amalda qo’llash jarayonining yangicha. o’qitish sifatini tubdan yaxshilash davlatimiz olib borayotgan ko’p qirrali siyosatda asosiy vazifalardan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qoladi. umidimiz bo’lgan yosh avlodni tarbiyalash strategiyasini aniq va ravshan belgilab berdi. Garchi bu fanni o’rganishdagi ko’plab qonun-qoidalar. Ana shu olijanob vazifaning hyech bo’lmaganda ma’lum qismini amalga oshirish yo’lida yaratilgan ushbu ma’ruza matnlari nutq madaniyatini idrok qilishda yordam beradi. Binobarin. Uni amalga oshirish uchun esa ma’lum mavzu doirasida keng va atroflicha bilim beradigan hamda bu bilimlarni milliy istiqlol g’oyalari bilan. ko’p asrlar davomida shakllangan ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarimizga tayangan.A. yosh avlod tarbiyasi bizning istiqbolimiz uchun ne chog’lik muhim ekanligini hyech birimizning unutishga haqqimiz yo’q. nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni. barkamol avlod tarbiyasini milliy istiqlol g’oyasiga yo’g’rilgan aniq maqsadlarga yo’naltirish. shu bilan birga. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. ana shu zaruriyat bilan bog’liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o’qitish jarayonida ham e’tiborga olinishi lozim. ma’naviyat va ma’rifat.Karimov «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori» mavzusida so’zlagan nutqida istiqbolimiz. jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog’liq. til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish. Negaki. binobarin. Zero. – Toshkent. Prezidentimiz ta’kidlaydilarki. «yoshlarni Vatanga sadoqat. «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustda bo’lib o’tgan sessiyasida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.

Bu. Nutqiy shart-sharoitlar va ulardan kelib chiqadigan nutqiy uslublar. ana shu qurshovni narsa va predmet shaklida. Og’zaki va yozma nutq. Fonetik. Ayni paytda. 4. 2. 5. Nutqning individual jarayon ekanligi. Tayanch so’z va iboralar : Til – aloqa vositasi. Nutqiy ehtiyoj va uning davriyligi hamda uni belgilovchi omillar. Til me’yorining milliy xarakteri. chambarchas aloqa masalasidir. Nutq tilning harakat shakli. Tabiiyki. voqyea va hodisa tarzida miyasida . leksik va grammatik birliklar va nutq. Me’yordagi tarixiylik va an’anaviylik. Adabiy me’yor. nutq uslublari. 7. inson tabiat va jamiyat mahsuli sifatida ularning qurshovida yashaydi. Til va nutqning ijtimoiy hodisa ekanligi. Til – tizim.1-ma’ruza: Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi R ye j a: 1. Me’yor – til tizimining obyektiv reallashuvi. 8. ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi omil. eng avvalo. Me’yor tushunchasiga til nuqtai nazaridan munosabat bildirishdan avval talabalarga 1. Nutq insonning ma’naviy-ma’rifiy. Uzus – ko’nikmalar yig’indisi.kursda tanishilgan ba’zi bir til atamalarini eslatib o’tish maqsadiga muvofiq bo’ladi. ularning oliy mahsuli ham sanalib. Uzus va adabiy me’yor. ular o’rtasidagi dialektik. Nutq ko’rinishlari. 3. Me’yor – til tizimini nazorat qilish vositasi. til va nutq tushunchalari. 6.

moddiy asos sifatida xizmat qilishini hali birinchi bosqich deyishimiz mumkin. materiali bo’lib qolaveradi. til ham tafakkursiz bo’lmaydi» (S o d i q o v A. tafakkur mahsuli reallashmog’i.Vinogradovning muhim bir fikrini eslamaslik aslo mumkin emas. Bu holni uning ichki qurilishida. fikrlaydi.. U tilning uchta eng muhim vazifasi mavjudligini ta’kidlagan edi: aloqa. imkoniyatlari nihoyatda kengayib borishi natijasi o’laroq kishilik jamiyati to’plagan tajriba va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazishdek ulug’vor ijtimoiy vazifani bajaradi. 1981. A b d u a z i z o v A. Teoriya poeticheskoy rechi.. I r i s q u l o v M. xabar.V. mukammalashib va imkoniyatlari ham asta-sekinlik bilan kengayib borishini kuzatamiz..u kommunikativ vazifani bajarishga kirishadi.V.muomala vositasi. Shu o’rinda akad. – Toshkent: O’qituvchi. – M. xabar. tilning amalda bo’lish jarayonidagi yana bir muhim jihatga e’tibor qilishimiz zaruriyati tug’iladi. hissiyotini qo’zg’atish kuchiga ham ega. Bu holni uchinchi bosqich deb atash mumkin. Mantiq. takomillashib ham boradi. «Til va tafakkurning birligi nutqda o’z ifodasini topadi. Tilsiz tafakkur bo’lmaganidek. O’z shakllanishi va rivojlanib borishi davomida uzoq tarixiy yo’l va muddatni o’taydigan til ana shu jarayonda. mana shu jarayonda u insonlar faoliyatida fikrlash va o’zaro ijtimoiy munosabat . Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning turli tillarda turlicha nomlanishidan qat’iy nazar. Ammo til muomala vositasiga aylandimi. ta’sir etishdek. 1993. Ikkinchi bosqichda esa fikrlash natijasida. uning tabiiy ravishda imkoniyat doirasi ham kengayib boradi.aks ettiradi. Ma’lum bo’ladiki. . Tilshunoslikka kirish. Demak. Ya’ni.V. nutqiy jarayonsiz amalga oshmasligi. nutqiy jarayon quroliga aylanadi. inson nutqiy faoliyatida kommunikativ vazifani bajarayotgan til ko’magida suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum axborot ham yetkaziladi.. ya’ni fikrlash markazi bo’lgan miyadan tashqariga chiqishi lozim. 31-bet). 20-bet).). asta-sekinlik bilan bo’lsa-da. unda fikrimiz moddiy shaklga. Tilshunoslikka kirish. Bosqichlar soni ortib boravergani sari tilning ijtimoiylik imkoniyati ham tobora kengayishi ma’lum bo’lib qoladi. A b d u a z i z o v A. Stilistika. Poetika. I r i s q u l o v M. s. Bunda esa tilga bo’lgan ehtiyojning ikkinchi bosqichi boshlanadi . tilga bo’lgan munosabatda to’rtinchi bosqich yuzaga keladi. shu bilan birga. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar to’g’risida xabar berishdan tashqari suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum ta’sir o’tkazish. tilning bosqichma-bosqich takomillashib. Agar bu holatni shartli ravishda beshinchi bosqich deb ataydigan bo’lsak. til insonlar o’rtasida aloqa vositasi bo’lishi. ta’kidlaganimizdek. balki jamiyatga tegishli bo’lib qoladi (X a y r u l l a ye v M.tildagi me’yor masalasini anglab olishga qarab borayotgan ekanmiz. Asl muddaomiz . – Toshkent..1963. Tilning inson uchun fikrlash vositasi bo’lishini. til nutqning o’ta muhim unsuri sifatida aloqa. yuzaga kelmasligiga amin bo’lamiz. Endi u nutq. 22-bet)..6. H a q b ye r d i ye v M. amalda bo’lish qoidalarining ma’lum bir tizimga kela borishida kuzatamiz. Demak. idrok qiladi. ya’ni hissiy idrok etiladigan shaklga kiradi va shu tariqa u endi bir shaxsga emas. Mana shu o’rinda tilning hyech bir imkoniyati nutqsiz. Bu jarayonda material hisoblangan tilning ahamiyatini hyech narsaga qiyoslab bo’lmaydi. Shuning uchun ham til tafakkur quroli deb bejiz aytilmaydi. ta’sir etish (V i n o g r a d o v V. «Ichki qurilish nuqtai nazardan til ma’lum miqdordagi birbiri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan til birliklarining yig’indisi va ana shu birliklardan foydalanish qoidalaridan tashkil topgan murakkab sistemadir» (S o d i q o v A. Nutq og’zaki va yozma holda mavjud bo’lib. «Til bilan tafakkur birbirini taqozo etadigan ajralmas hodisadir.

«Til bevosita kuzatishda berilmagan. biz ularni talaffuz etishimiz . Bu tushuncha quyidagi izohlarni talab etadi. Bunda ma’lum tilning iste’molchisi bo’lgan xalq. ro’yobga chiqish. til material sifatida nutq jarayonida xizmat qila boshlagan lahzalardanoq uni me’yorlashtirish jamoa. urf odatlari singari qator omillarni ham e’tiborda saqlab turish lozim bo’ladi. Agar mana shu aytilganlarni boshqacharoq tarzda izohlash mumkin bo’lsa. Bu ehtiyojlarni qondirish zarurati esa o’z navbatida tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi tabiatini. 27-bet). Birinchidan. Me’yor (norma) . binobarin. Og’zaki nutqda esa jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan maxsus tovushlar tizmasi mavjud bo’lib. Shu bilan birga. 7-bet).Tilning takomillashib borishi va nutq jarayonidagi bosqichlarini taniqli tilshunos olimlar H. 1995. ular jamiyat tomonidan belgilangan va aniqlangandir» (N ye ‘ m a t o v H.. nutq jarayonidagi iste’molda bo’lish xususiyatlarini kuzatishni keltirib chiqaradi. til va nutq me’yorini o’rganish. bu xalq yashagan va yashab kelayotgan tarixiy sharoit. ko’rsatkich barmoqni yoki qo’lni ishora qilinayotgan kishidan o’zimiz tomon harakatlantirishimiz lozim. Nutq tilning namoyon bo’lishi..til birliklarini nutqning u yoki bu ko’rinishida ishlatish qonuniyatlari va imkoniyatlari bo’lib. tahlil qilish kuzatuvchilarning asosiy muddaosiga aylanib qoladi. Yuqoridagi asar. ularning barchasi uchun tayyor. necha yuz. R a s u l o v R. fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig’indisi sifatida qaraladi. Mana shu o’rinda yuqorida nomlari tilga olingan olimlarimizning quyidagi fikrlarini keltirish muhim: «Me’yor ta’rifida «jamiyat (ijtimoiy) tomonidan belgilangan. Aytilganlarning barchasi me’yorning tarkibiy qismlaridir. Shunga ko’ra til imkoniyatlari me’yor darchasidan o’tib. narsa va hodisaning turli tillarda turlicha nom olishi esa tilning ijtimoiy-tarixiy-milliy hodisa ekanligini yana bir bor . Masalan. jamiyat ehtiyojiga aylangan. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning tilda tegishli atamalar bilan nomlanishi insonning fikrlash jarayonida ko’maklashishi barchamizga ayon. Shunday ekan til tarixini.aytishimiz shart. u bevosita kuzatishda berilgan. ularning tilga bo’lgan ehtiyoji ham o’sib boraveradi. mohiyatini. Aytilganlardan anglashilayaptiki. aniqlangan qonuniyatlar va imkoniyatlar» tushunchasi mavjud. O’z ona tili barcha o’ziga xosligi bilan shakllangan tili bo’lgani uchun ham u millat sanaladi. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. majburiy bo’lgan. til va nutq tizimida me’yor ham o’z o’rniga ega. umumiy. ma’naviy-ma’rifiy turmushi. uning me’yoriy nuqtai nazardan shakllanish jarayonini. – Toshkent: O’qituvchi. ko’lamini millat tarixidan ajratib olib o’rganib bo’lmaydi. Ana shu ma’noda me’yor milliylik va tarixiylik mazmunini kasb etadi. moddiy (tabiiy. ming yillar davomida shakllangan an’anaviylikka ega bo’ladi. Binobarin. Bir xil predmet. U jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo’lib. nutqda yuzaga chiqadi» (N ye ‘ m a t o v H. uning me’yoriy jihatlarini tadqiq etishda ana shu tilning milliy xususiyatlarini hisobga olmaslik aslo mumkin bo’lmaydi. me’yoriy muammolar kun tartibiga qo’yilgan. ijtimoiy-falsafiy va estetik dunyoqarashi. qayd qiladilarki. R a s u l o v R. fizik) shaklga egadir. tilning moddiy tomoni haqidagi bizning tasavvurimiz nutqda yuzaga chiqar ekan. uning maishiy. voqyelanish shakli bo’lib. Inson tafakkurining borliqni idrok etishi juda murakkab va uzoq davom etuvchi jarayon ekanligi. vazifasini o’rganishni taqozo qiladi.Rasulovlar sistem tilshunoslik «til-me’yor-nutq» tarzida ajratishini ta’kidlashib. Chunki inson faoliyatining muhim qismi sanalgan tilni va uning o’ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini ana shunday qurshovda o’rganishgina atroflicha xulosalar chiqarishga ko’maklashadi. «bu yoqqa kel» tushunchasini imo-ishora bilan ifodalamoqchi bo’lsak. til hodisalarini.Ne’matov va R. u qanday shakl va ko’rinishda voqyelanishi jamiyat tomonidan muayyan me’yorlar bilan belgilangan bo’ladi. Jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar aholi soni.

bab-baravar lingvistik qiymatga ega bo’lishi mumkin. Indeks-lug’at.. ma’lum bir tilda bir tushunchani ifoda etadigan so’z mavjud bo’lishi bilan birga uning boshqa bir tildan o’zlashtirilgan mustaqil varianti ham baravar ishlatilib kelinadi. qiyinchiliklarni qisqa muddatlar ichida hal qilishning imkoni yo’q. bir qism o’zbek millatiga mansub kishilarning sharoit taqozosi bilan rus tilida savod chiqarganligi.tasdiqlaydi. Hatto davrlar o’tib. Oqibatda ma’lum muddat muomala jarayonida.Berdialiyevning «So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir» nomli maqolasida keltirilgan ayrim misollardan foydalanamiz: «. nutq madaniyati problemasining o’rganilishi . buning ustiga respublikamizda ko’pmillatli aholining birgalikda yashashlari ana shunday tabiiy to’siqlardan bo’lib turdi. Bu holatni ham tildagi me’yoriy qonuniyat sifatida qabul qilishga majbur bo’lamiz. tilimizning amalda bo’lish qonunlariga.. Agar buning aksini aytsak. stabillash bilan bog’liq bo’lgan nutq madaniyati problemalari. So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir // «Davlat tili haqida»gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. 23-bet). 1989 yilda «O’zbekiston Respublikasining davlat tili haqida» qabul qilingan Qonunini katta quvonch bilan kutib oldik va uni amalda tatbiq etishga ishtiyoq bilan kirishdik. albatta . (Devonu lug’otit turk. To’g’risini aytganda. ezgulik ma’nolaridagi lisoniy birlik aaz shaklida qo’llangan. amaldagi ish yuritish tili rus tili ekanligi. – Toshkent: Fan. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. o’z navbatida yangicha bir me’yorlarning yuzaga kelishi uzoq davom etadigan jarayondir. ikkinchisi esa o’zbek adabiy tilidan bu tilda gapiruvchi jamiyat a’zolarining (hatto konkret shaxslarning) to’g’ri. Bundan tashqari. ikki aspektga ega deyish mumkin: birinchisi. O’sha paytda qonuniy bo’lmasa-da. 1993. Bu kabi davriy me’yoriy o’zgarishlarni tildagi har bir me’yoriy jarayonga tatbiq etish to’g’ri bo’lmaydi. Shuning uchun ham me’yor masalalarining nutq madaniyati doirasida o’rganilishi bejiz emas «. hamkorliklar til birliklaridan shu tarzda foydalanishni keltirib chiqarganligi tushunarli. tildan foydalanishdagi tarixiy jarayon shuni isbotlaydiki. Afsuski.. Anglashiladiki. bugungi real ijtimoiy hayotimizga zid fikr bo’lishi mumkin edi. turli darajadagi anjumanlarni o’tkazishda rus tilidan foydalanishdagi mavjud an’analar o’z kuchini saqlab turdi.. 1967)». bu nomlanishlarning har bir holatda o’ziga xos tarzda me’yor ekanligini ham ko’rsatib turadi. tildan foydalanishdagi an’anaviy me’yorlarning davrlar o’tishi bilan o’zgarib. tildagi me’yoriy muammolarni. imkoniyat doiralarini yanada silliqlash. Shu o’rinda A. farzandlarini ham bog’chalar va maktablarda ana shu tilda ta’lim-tarbiya olishga jalb qilganligi.. Shu bilan birga. oradan o’n to’rt . 168-bet).1973. Millatlararo ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. ular o’zaro sinonimik nozikliklardan ham judo bo’lib qolishi.. Toshkent. (B ye r d i a l i ye v A. Demak. til me’yorini belgilash muammolarini hal qilish har bir milliy til madaniyatini rivojlantirishning uzviy qismiga aylanadi. Bir tarixiy holatni eslaylik. mashaqqat so’zlari XI asr o’zbek tilida ko’k (kok) shaklida ishlatilgan. – Navoiy. o’zbek adabiy tili normalarini. Yaxshilik. izchil hamda namunali foydalana olishlari uchun yordamlashishi bilan aloqador bo’lgan nutq madaniyati problemalari» (B ye g m a t o v E. Uy. xona hamda turmushga chiqmagan qiz so’zlari ev shaklida ham uchragan. rasmiy ish qog’ozlarini yuritishda. Ammo uning hamma moddalarini birdaniga va tezlikda bajarishning imkoni bo’lmadi.ma’nodoshlik paradigmalarida muqobil «eshdosh» (a’zo)lar sanaluvchi mehnat. yangilanib turishini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. Mavjud til me’yorlarining ana shunday sabablar bilan o’zgarishi. Me’yor o’zgarishidagi har qaysi aniq holat alohida tahlil qilinishi va ana shu asosda umumiy nazariy xulosa chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi.

til mutaxassislari tomonidan boshqarib borilsa. bilib.A. Masalani ana shunday tushunish to’g’ri bo’ladi. bu borada jonkuyarlik qilishlari mumkin. Yillar davomida olib borilgan yoki olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar va kuzatishlar natijasida til elementlarida qanday mazmuniy va shakliy imkoniyatlar mavjudligi sinxronik va diaxronik yo’nalishda. har bir davr o’z taraqqiyoti bilan bog’liq ravishda tildan foydalanishning o’z muammolarini. bu sharafli vazifani yo’lga qo’yish ishiga hissa qo’shishimiz lozim. Buning ham ijobiy jihatlari ko’p.tilning amalda bo’lish holatlariga tazyiq o’tkazib bo’lmaydi.Karimovning «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to’g’risida»gi Farmonidan ham jiddiy imkoniyat sifatida foydalanib. yo’l-yo’riqlarsiz ham til va nutq rivojini tasavvur etib bo’lmaydi. ana shu me’yoriy hujjatlarsiz. eng avvalo. ana shu taraqqiyot talablaridan kelib chiqib. taraqqiyoti va nutq madaniyatida yuz bergan o’zgarishlarni nafaqat o’zbek tili mutaxassislari. Qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun buni yaqqol isbotladi. Demak. Keyingi yillarda tilimiz rivoji. erishilgan yutuqlarni e’tirof etib turishibdi. Ikkinchidan. bir narsa ma’lum . Xo’sh. adabiy til me’yorini belgilashning amaliy jihati bilan jiddiy shug’ullanishimiz kerak. deb o’ylaymiz. hatto respublikamiz hududida yashovchi ona tilisi boshqa bo’lgan kishilar ham kuzatib. O’zbek tilidan foydalanishdagi qiyinchiliklarning ko’plari bartaraf etilganligini. Til elementlarining ma’lum bir me’yorga keltirilishi. Biz Prezidentimiz I. Harqalay o’tgan vaqt mobaynidagi tildan foydalanish jarayoni bir narsani isbotladi . me’yorni belgilashning amaliy jihati nimadan iborat? Bu savol ham xuddi tilni ilmiy jihatdan o’rganish nima uchun kerak. dolzarb vazifalarni keltirib chiqaraveradi. tabiiy ravishda ham yuz beradi. o’zbek tili va nutqi madaniyati uchun olib borayotgan ishlarimiz talablar darajasida emasligidan. albatta. Ammo. ikkinchi tomondan. Buning uchun.til me’yoriy muammolarining talqin etilishi va ijobiy hal qilinishi vaqt degan hakamga ham bog’liqligi ham ma’lum bo’ldi. ko’rsatmalar. albatta.yildan ortiq vaqt o’tsa ham bu nuqsonlardan to’laligicha qutila olgan emasmiz. Ammo hal qiluvchi gapni bu tildan foydalanuvchilar aytadi. Til va jamiyat mavjudki. bir tomondan. tavsiyalarini berishlari. me’yor darajasini ham doimo kuzatib borish va tartibga solib turish lozim bo’ladi. Shiddat bilan davom etayotgan ijtimoiy tarixiy jarayon til taraqqiyotiga qanday ta’sir ko’rsatsa. tavsiyalar berilib borilishi zarur. til amaliyotiga oid masalalarning bosqichma-bosqich hal bo’lib borayotganini ham kuzatamiz. bu masalalar bilan . deganga o’xshaydi. ziyolilar o’zlarining to’g’ri maslahatlarini. iqtisodiy muammolarni hal qilishdek suronli bir davrni boshdan kechirib turgan paytimizda til madaniyati bilan shug’ullanish shartmikan. Bu me’yoriy tavsiyalarning qanchalik hayotiy ekanligini esa amaldagi nutqiy jarayonning o’zi belgilaydi. Buning ustiga. Xulosa shu bo’ladiki. bu boradagi ishlarimizni izchil va doimiy holatga keltirishimiz kerak. Ammo. iqtisodiy qiyinchiliklar hal bo’lgach. bizni qanoatlantirmayotganligidan ham ko’z yuma olmaymiz. lingvistik imkoniyatlari ochib beriladi va ulardan nutq jarayonida foydalanish yo’llari tavsiya qilinadi. har bir til elementining me’yor holiga kelgunicha ma’lum vaqt o’tishi ham lozim bo’lib qoladi. balki shu tilda so’zlashuvchi barcha insonlar. Lekin tegishli yo’l-yo’riqlar. fikrimizcha. Buning obe’ktiv va subyektiv omillari ham bor. bu masala ham o’rtada. uning amaliy me’yorlariga ham shunday ta’sir qiladi. matniy jihatdan tahlil qilinadi. Ma’lum ma’noda bu ham ularning me’yorni belgilash va til birliklarining ishlatilishiga oid tavsiyalar berish degan gapdir. Shu bilan bir qatorda. Ammo. Biz o’rganayotganimiz me’yor masalasi ijtimoiy hayotimiz uchun yangilik emas. Shu mazmunda til mutaxassislari.

ma’naviyat ko’zgusi. 3. Adabiy me’yorning tiplari. rahbarlar o’rtasida ham topiladi (Bu haqda yana qarang: A b d u l l a ye v M. Binobarin. O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar. yuqorida tilga olganimiz. O’zbek tilining taraqqiyot bosqichlari. 2. 4. ma’rifat chirog’i. Adabiy til va uning taraqqiyot davrlari.shug’ullanishga o’z-o’zidan imkoniyat paydo bo’ladi. Ma’naviyat va iqtisodiy tafakkur // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 2000 yil 28 iyul). Ammo har bir millat dunyo ilmi va madaniyatida qaysi bisoti bilan faxrlana olishi mumkinligiga bugun hammamizning aqlimiz yetib turibdi. bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qarashga haqqimiz yo’q. hatto keyinchalik tuzatib bo’lmaydigan xatodir. 2-ma’ruza: Adabiy til va adabiy me’yor R ye j a: 1. ma’naviyat va ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirish borasidagi farmoni ana shu ma’noda uzoqni ko’zlab qabul qilingan hujjatdir. Adabiy til va adabiy me’yor. Muhtaram Prezidentimizning. bu tushuncha yanglishdir. hatto ziyolilar. deguvchilar xalq orasida. Nazarimizda. Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. 7. . 6. Adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari. 5. til . Jamiyatimizga hamma kasbdagi kishilar va ularning mehnati kerak.

1982. Umumiy . obyektiv va subyektiv sabablari mavjud. grammatik vositalar orasida tashqaridan olingan. mo’g’ulcha.. Bu birliklar bugungi kunda tilimiz lug’aviy boyligining tarkibiy qismi sanaladi.A. Ђani Abdurahmonov. A. silliqlashib. Turkiy tillar tizimi va oltoy tillar oilasiga kiruvchi o’zbek tili hozirgi holatga kelgunga qadar uzoq taraxiy taraqqiyot davrini boshidan kechirganligi ma’lum. A. taraqqiyot davrlariga.M.. Qanday bo’lganda ham tilimizga chet so’zlar kirib kelganligini inkor qilib bo’lmaydi va uning.. Olim Usmonov. yuqorida ta’kidlaganimizdek. ayrim davlatlar va ularning boshliqlarining O’rta Osiyo hududida olib borgan bosqinchilik urushlari va harakatlari bilan bog’liq. hindcha. O’ r i n b o ye v B. talaffuz. Faxri Kamolov. so’z yasalishi. Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini mujassam qilgan. Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq.M. A. – Toshkent. Bu xalqimizning o’tgan juda ko’p asrlik davr mobaynida boshqa xalqlar bilan ijtimoiyiqtisodiy va madaniy aloqadorlikda bo’lganligi.. Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s u n o v U.Borovkov. Hozirgi o’zbek adabiy tili. S. O’zbek adabiy tili tarixi. O’zbek adabiy tili tarixi.Polivanov.Malov. Ijtimoiy vazifasi : aloqa. Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni maqsad qilib qo’ygan ekanmiz. Barcha tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilining boyib borishida ham ichki va tashqi omillarning ta’siri katta. T u r s u n o v U. ularning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun tartibiga qo’yilgan.Tayanch so’z va iboralar : Adabiy tilni davrlashtirish masalasi. darslik va qo’llanma sifatida tavsiya . – Toshkent. jumladan. Bu haqda talabalar ona tilimizning «Leksikologiya» kursidan saboqlar tinglaganlarida ma’lumot olishgan. aksentologik. 19-26-betlar. tilimizdagi leksik birliklar juda oz bo’lsa-da. – Toshkent. Shu bilan birga. o’ziga xos qonun-qoidalari asosida hosil etilgan yasama so’zlar tashkil etadi» (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. orfografik. Til shakllari: og’zaki va yozma. arabcha. ruscha-baynalmilal birliklar uchraydi. – Toshkent. Radlov. va boshqalar.K. grafik. Ammo bu qiziqish va tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan. xabar..Reshetov. 30-33-betlar. Mu x t o r o v A.A. N. V. 1995.yozma nutq.Samoylovich. Baskakov. O’ r i n b o ye v B.N. Umumiy va xususiy me’yor. 1995.V. Bagorodiskiy kabi rus turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan. Binobarin. yozma uslub. Necha asrlar davomida sayqal topib.Shcherbak.. yunoncha. grammatik. «O’zbek tilining bevosita o’ziniki bo’lgan asosiy leksik qismini shu tilning taraqqiyoti prosessida uning ichki imkoniyatlari. yozma adabiy til.D. Shamsiddin Shukurov. buning ustiga. Turkiy tillarni davrlashtirish bo’yicha V. uslubiy.Koshg’ariy zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi. 121-bet). ko’z yugurtirish lozim bo’ladi. 21-26-betlar). Ye. ta’sir. Keyinchalik. O’zbek adabiy tili tarixi. fonetik. mukammalashib. hatto XI asrdan . forscha-tojikcha. punktuasion. Ergash Fozilov. dastlab tilimizning ana shu boyib borish yo’llariga.Ye. Xususiy – leksik-semantik. A l i ye v A. Bu borada Tesha Salimov. 1980. bugungi holatga kelgan o’zbek adabiy tili xalqimizning umumxalq tili negizida shakllangan va taraqqiy topgan. qisqacha bo’lsa-da. S a n a q u l o v U. yangi so’zlar yasalishining yoki mavjud so’zlarning yangi-yangi ma’nolar anglatishining o’zbek tilida imkoniyatlari kengdir. V.R.

Hozirgi o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A. 24-26-betlar). mukammallashib. U. Mu x t o r o v A. Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar). Bu yerda ham til me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb etganini esdan chiqarmagan holda. Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Ammo adabiy til me’yori masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor bo’lishimiz zarur .. Yuqoridagi asar).. A l i ye v A. Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim bo’ladiki. shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o v U. ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi xoh ongli. S a n a q u l o v U. jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til. tarqalish jarayoni bu me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy. Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII . A. A.XIII asrlar). Tabiiyki. ilmiy jihatdan o’rganilib borildi. Yuqoridagi asar. Yuqoridagi asar. uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila borganligini. B.etilgan U. S a n a q u l o v U.. Tilda yuz. Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi).Tursunov. B. 1956.O’rinboyev.. O’zbek tilining asosiy imlo .Aliyevlar tasnifi: 1. A l i ye v A. adabiy me’yorning shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan..Muxtorov.ajralish.XX asr boshlarigacha).Tursunov. Yuqoridagi asar. O’ r i n b o ye v B. Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII . Milliy til unsurlarining paydo bo’lish.O’rinboyev. 3. tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini kuzatish qiyin emas.Sanaqulovlarning asarlari hisoblanadi (T u r s u n o v U. Natijada uning barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi. balki ming yillab davom etgan differensiasiya . ikkinchi bir yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi. O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi). Muxtorov va U. A. ilmiy haqiqatga yaqinki. muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan. jumladan o’zbek tili ham rivojlanib. – Toshkent.Aliyev hamda A. Ammo shu narsa hayotiy. xoh stixiyali tarzda bo’lsin. U. Ma’lum til birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi.. O’ r i n b o ye v B. Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi. lug’atlarda o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. 24-bet).

qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. – Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga - umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik: foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi og’riq nuqtalardir. Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir. Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet). Darhaqiqat, Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan. «Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet). Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik. Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning vazifasiga aylanadi. Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan «normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq

madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana shunday vazifalarni bajarib kelmoqda. Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet). Ammo bu o’rinda biz nimaga e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi, ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof. F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet). Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi. Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda (ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet). Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi. Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari «millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet), degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga amaliyotda to’la rioya qilinmayapti?

Nima uchun adabiy til millatning hamma vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun tegishliday bo’lib qolayapti? Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning, qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan boshqa narsa emas. Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof muhitning bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin. Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin. Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir. Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga, adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim. Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar, mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud. Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan, kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q. Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuщnыye zadachi ucheniy o kulture rechi // Russkiy yazыk v shkole, 1965, № 4, s.3 ). Demak «boshqacha gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la oladigan namunalar va tavsiyalar kerak. Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy talablarning birinchisidir» (Ђ u l o m o v A.Ђ. Adabiy til normalari // «Nutq

unga millat uchun nafaqat yagona aloqa vositasi sifatida. uslublararo tarmoqlanib. deb bemalol ayta olamiz. kengayib boradigan. shu bilan birga. olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar. namuna bo’la oladigan. Garchi ona tilimiz . uni davlat ahamiyatiga ega bo’lgan. 54-bet). uning umumiy va konkret ko’rinishlari mavjud. Intizom ozroq bo’shashgan joyda u ham albatta o’zining salbiy natijasini ko’rsatadi. Til uchun belgilab quyilgan me’yoriy holatlar doirasidan chiqib. ayni paytda an’anaviylikni ham saqlab qolishi mumkin bo’lgan me’yorlarga aylandi. – Toshkent. yozma adabiy nutq me’yori. № 4. Bu boradagi ishlarda stixiyaga. o’tkirlashuvi hamda rivoji uchun ko’maklashish muhim vazifadir» (B ye g m a t o v E. parvarishlashimiz zarur bo’ladi. uning har bir vazifaviy uslub doirasida har bir nutqiy vaziyatda ifoda etayotgan nozik ma’nolarini ilg’ay olish. o’z maromida sayqal topib. o’zbek tilshunosligi ham fan sifatida ko’plab olimlarimizning sa’y harakatlari tufayli o’zining yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi.madaniyatiga oid masalalar» to’plami. ikkinchi tomondan. takomili va boyligi jihatdan yuksak darajadagi madaniy til» sifatida faxrlanib tilga olsak-da. Bu hol qachongacha davom etishini aytish qiyin. biz uni payqashimiz va bir lahza bo’lsa-da. uning o’sishi. uning iste’molchilari uchun tushunarli va ma’qul bo’lgan. 59-bet). so’zlashuv va badiiy ijod jarayonida uning shunday bir imkoniyatlari ochiladiki. Nutq jarayonida. o’rni bilan variantlari ko’payuvchi. O’zbek adabiy tili me’yorlari xususida to’plangan bilim va tajribalarga tayanib yana shuni aytish mumkinki. Aksincha. og’zaki uslub me’yoriga bo’linadi. kun sayin qalbimizda ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash. Ammo shu paytga qadar til ilmini o’rganishda to’plagan tajribalarimiz. silliqlashib borgan bo’lsa. o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi. umummajburiy bo’lgan. shuningdek. asta sekinlik bilan o’sib. tahlil qilish va uni turli yo’llar hamda vositalar bilan xalqqa yetkazish til bilimdonlarining burchi va vazifasidir. Konkret tarzda . ularning yanada stabillashuvi. U til birliklarining juda ko’p jihatlarini ilmiy asosida me’yorlashtirishga ko’maklashdi. Til tarbiyasi ham farzand bola tarbiyasiga o’xshaydi. qat’iy qoida va tartibga solingan. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining hozirgi me’yorlarini. rivojlanishi uchun doimo g’amxo’rlik qilishimiz. xalqning madaniy va ma’naviy barkamolligi ertamikechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada amal qilishga olib keladi. ayniqsa. izchillik bilan davom ettirilishi lozim. shu bilan birga. ma’lum ma’noda turg’unlashgan va barqarorlashgan. obro’sini. Chunki zamonlar silsilasida toblangan o’zbek tili. «Endilikda o’zbek adabiy tilining madaniy normativ imkoniyatlarini o’rganish va bu imkoniyatlardan amaliy nutqda o’rinli va effektiv ravishda foydalana olish yo’llarini tadqiq qilish.hozirgi o’zbek adabiy tilini E. ochilgan bu xazina boyliklaridan lazzatlana va huzurlana olishimiz lozim. odat tusiga kirgan ish darajasiga olib chiqish lozim. ularning hayotga. martabasini saqlab qolish esa unda belgilangan me’yorlarga qat’iy rioya qilishni taqozo etadi. O’z navbatida. o’zbek adabiy tili normalarini takomillashtirish. bu faoliyatni markazlashtirish va muvofiqlashtirish.Begmatov ta’kidlagan «o’z normativ sistemalarining yuqori darajada shakllanganligi. yozma adabiy til me’yori va yozma uslub me’yoriga. uni yanada yuksaltirish borasigi ishlar keng ko’lamda. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. bugunga kelib til me’yorlari ilmiy xulosalarga tayanilgan holda ongli boshqarila boshlandi. qalbimizdagi eng nozik his-tuyg’ularni ifoda eta oladigan qimmatbaho boylik sifatida munosabatda bo’lmog’imiz. yozuvda mustahkamlangan. bir tomondan. mavjud kamchiliklardan ko’z yummagan holda. degan umiddamiz. keng jabhada olib boriladigan. 1973. ular tomonidan bab-baravar foydalaniladigan. rivojlanib boruvchi. 1980. Adabiy tilimizning yashovchanligini. og’zaki nutq me’yori og’zaki adabiy til. Adabiy til umumxalq tilining yashash shakllaridan biri ekan. Umumiy tarzda uni og’zaki va yozma nutq me’yorlariga ajratamiz. Boshqacha aytganda. kampaniyachilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi.

2. Amaldagi rus grafikasi. 5.semantik. Tayanch so’z va iboralar :Tovushlar tizimi. grafik. grammatik. 7. Orfografik me’yor. tilimizda leksik . «Davlat tili haqida»gi Qonun. Bu sohaga oid qonunlar. O’zbek tilining tovush va grafik tizimi. fonetik.esa. 3. Fonetik va talaffuz me’yori. 3-ma’ruza: Hozirgi o’zbek adabiy tili me’yoriy ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. 6. punktuasion. 4. Tovush me’yori va uning yozuvda aks etishi. Orfoepik me’yor (talaffuz me’yorlari). Imlo va talaffuz me’yorlari R ye j a: 1. uning yutuq va kamchiliklari. Yangi o’zbek alifbosi. orfografik va uslubiy me’yorlar mavjudligini qayd qilamiz. Alifbo sohasidagi muammolar. Lotin grafikasi asosidagi o’zbek yozuvi. so’z yasalishi. . Tovush va yozuv. talaffuz.

ch. sh. Shu belgilar orasida ikki tovushning yig’indisidan iborat bo’lgan ye. v. 25 undosh tovush . n. k. . t. shuningdek. yu. 3 ta harflar birikmasi va tutuq belgisi kiritildi hamda bu bilan alifbo tizimi anchagina soddalashtirildi. m.fonema mavjud bo’lib. ya singari grafemalarni. g’. yo. yu. ng tovushlarini ifodalovchi harflar birikmasini kiritish evaziga amalga oshirildi. r. Respublikamizda ta’limning barcha tizimlarida ushbu qonunlarni bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avgustda «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida» qabul qilgan qarori asosida o’qitilmoqda. o. x. Undosh fonemalar esa 25 ta. ayniqsa. Ularni ifoda etish uchun 23 harf va harflar birikmasi qo’llaniladi: b. Undan keyin esa to’lig’icha O’zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini hayotga joriy qilish to’g’risida»gi hamda 1995 yil 6 maydagi «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi qonunlariga asosan ish ko’riladi. hozirgi o’zbek tilida 31 ta tovush . o’. Hozirda ham bu qonunlar amalda. h. Anglashimizcha. Ularga ‘ va belgilari qo’shilsa.fonema mavjudligi qayd etiladi. j. jumladan 6 ta unli. ya grafemalari ham mavjud. grafik belgilar soni 35 taga yetadi. sh. Shu bilan ancha paytlardan beri alifbomizda. 4 grafema va 23 ta undoshni ifodalovchi belgilar bilan ifoda etiladi. Binobarin o’zbek tilining imloviy me’yorlari hozirgacha ana shu qoidalarga muvofiq amal qilmoqda va bu jarayon O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining «O’zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritish tartibi to’g’risida»gi 1995 yil 21 dekabr qaroriga asosan 2005 yilgacha davom etadi. q. Unlilarning harfiy ifodasi 6 ta: i .O’zbek tilining tovushlar tizimi va ularning yozuvdagi harfiy ifodasi masalasida talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy tili» fanining «Fonetika» bo’limida tegishli ma’lumotlar berib o’tilgan. Bu soddalashtirish ikki tovushni ifoda etuvchi ye. s. dj. l. An’anaviy imlo me’yorlarini saqlab qolgan holda lotin grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosi bilan ish ko’radigan imlo ham o’z me’yoriy qoidalariga ega va bu me’yorlar yuqorida tilga olingan hujjatda o’z ifodasini topgan. f. p. Yangi o’zbek alifbosiga 26 ta harf. s.tutuq belgisiga almashtirish. orfografik va orfoepik me’yorlarni bir-biriga yaqinlashtirish ustida samarali ish olib borishimiz lozim. z.ayrish belgisini ' . Ana shu tovushlar tizimi va ularning harfiy ifodasiga ega bo’lgan o’zbek tili bugungi kunga qadar 1956 yil 4 aprelda O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan tasdiqlangan va kuchga kiritilgan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari»ga binoan ish ko’rib kelmoqda.yumshatish belgisini olib tashlash hamda ‘ . y. g. u. Undagi qoidalarga amal qilish tilimizdan foydalanuvchilar uchun bundan keyin majburiy sanaladi va shu tarzda bosqichmabosqich amalga oshiriladigan tadbirlar natijasida o’zbek tilining orfografik me’yori yo’lga qo’yiladi. ch. yo. Bir alifbodan ikkinchisiga o’tish davridan to’g’ri foydalanib. a. Ana shu kursni o’qitishga oid darsliklarda o’zbek tilda 6 unli. hozir qulay bir vaziyat vujudga keldi. O’zbek xalqi uchun jahon miqyosiga chiqishdek olamshumul vazifani amalga oshirishga katta hissa bo’lib qo’shiladigan bu tadbirning istiqbolimizga xizmat qilishi shubhasizdir. ularni ifodalashga xizmat qiladigan rus grafikasiga asoslangan belgilar soni 35 ta. ona tilimizga xos bo’lmagan tovush ifodasi . d. ng. unlilar tizimida mavjud bo’lgan kamchiliklar borasida bo’lib kelayotgan bahsu munozaralar ma’lum ma’noda yakunlandi.s harfini va . Aslida 31 ta fonema 33 grafik belgi bilan. e (ye). Demak.

Respublikamiz Prezidenti I. Ko’p yillik tajribalar.A. Buning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida orfoepik qoidalardan yaxshi xabardor mutaxassislar kichik va qiziqarli mashg’ulotlar olib borishlari zarur deb hisoblaymiz.Navoiy. chunki ona tilimizning sofligini saqlash har bir yosh avlodning sharafli burchidir» (M a m a t o v A. Xo’sh.talaffuz me’yori va unga hayotda amal qilish to’g’risida. Bu holat ko’proq o’quvchilarning og’zaki nutqda o’z shevalariga xos so’zlarni va ba’zi qo’shimchalarini noo’rin ishlatishlarida. ba’zi affikslarni to’g’ri talaffuz eta olmasliklari va ayrim so’zlarni o’rinsiz takrorlay berishlari kabi holatlarda ko’rinadi». 7-bet). «Respublikamizdagi ko’pgina maktablarda o’quvchilarning nutq madaniyati yuqori saviyada emas. Prof. 1973. degan fikrlar quloqqa chalinib qoladi. Yoshlarning notiq bo’lishi shart emasdir (balki). Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlariga talabalarni test sinovlari asosida qabul qilish ana shunday ulkan qadamlardan biri bo’ldi. . buning uchun nima qilish kerak? «Bolalar nutqini o’stirish ishi maktabgacha tarbiya muassasalaridanoq boshlanishi kerak. barcha kurslarda o’tkazilayotgan sinov diktantlari natijalari bu borada jiddiy ish olib borish lozimligini ko’rsatadi. A.Kezi kelganda bir mulohazani aytib ketishga to’g’ri keladi. bu qatlamda ham talaffuz me’yorlariga rioya qilishni quvonarli deb bo’lmaydi. bu holat hamon davom etmoqda.E. Yosh avlodning nutqiy madaniyatini tarbiyalash xususida // Davlat tili haqidagi qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. Xalq o’rtasida ba’zan lotin grafikasi asosidagi o’zbek imlosiga o’tish ma’lum darajada savodxonlikka salbiy ta’sir etishi mumkin. 1993. aniq va ravon jaranglashi kerak. bu savol ko’pchiligimizni tashvishga soladi. Ammo negadir bu islohotlar bilan ham yoshlar savodxonligining oshishida jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti. balki ayni vaqtda aqlli va madaniyatliligini ham ko’rsatadi.Toshkent: Fan. Balki xalqning yoshi ma’lum bir darajaga yetgan qatlami orasida shunday bo’layotgandir. ibora. izohtalab masalalardir. Ammo hozirgi yoshlar va kelajak avlod savodxonligi uchun bu muammo yo’q.Karimovning tashabbusi va maorifimiz jonkuyarlarining sa’yi harakatlari balan ta’lim sohasida yirik islohotlar amalga oshirilayapti. Shuning uchun yoshlar hamma vaqt nutq madaniyati va nutq odobiga qat’iy rioya qilgan holda so’zlashga harakat qilishlari lozim. ulardagi kuch va imkoniyatlarni boshqa tomonlarga burib yuborayotgandir? Harqalay.Mamatov quyidagi mulohazalarni bayon qiladi: «Yoshlarning adabiy til normalariga amal qilgan holda so’zlashishi.Asqarova (A s q a r o v a M. nafaqat ularning o’qimishliligidan darak beradi. bu masalalar tahliltalab. so’z. Afsuski. 75-bet). Talaffuz etilgan har bir tovush. Gap uni qay darajada o’zlashtirishda ekanligini tushunib yetsak bo’ldi. . . aniq iboralar bilan ifoda qilishlari zarur.deb yozgan edi prof. lekin faqat fikrini. olib borilgan kuzatishlar shuni ko’rsatmoqdaki. mulohazalarimiz ko’proq samara berishi mumkin bo’lgan yoshlar nutqiga e’tiborimizni qarataylik. Endi bir necha og’iz so’z orfoepik . . Respublika maktablarida ona tili o’qitishi va nutq madaniyati «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. tushunchalarini to’g’ri. Buning sabablari nimada? Maktabdagi ona tili va adabiyot fanlarini o’qitish jarayonida bu masalaga e’tibor susayganmi? Test sinovlariga bo’lgan burilish yoshlarimiz uchun orfografik me’yorga qat’iy rioya qilish masalasini keyingi o’ringa surib qo’ydimi? Balki o’tish davridagi ayrim qiyinchiliklar o’qituvchilar talabchanligini susaytirib. turli ijtimoiy qatlamlar nutqini bir chetga qo’yib turayligu. Keyingi yillarda Samarqand Davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakultetiga test asosida qabul qilingan talabalar o’rtasida har yili. Bu o’rinda o’rta va keksa avlod. M. Masalani biroz boshqacharoq tarzda qo’yishimiz ham mumkin: Rus grafikasi asosidagi o’zbek alifbosidan foydalanishda savodxonligimiz talablar darajasidami? To’g’risi. jumlalarni to’la tuza bilmasliklarida.

87-bet). O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid ayrim masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Shu o’rinda quyidagi mulohazalarni keltirish ham maqsadga muvofiq: «.1973. ma’lum qoida ichiga olinishi qiyin bo’lgan ayrim holatlarda ongli boshqarish prinsipiga suyangan holda ish ko’rish kerak bo’ladi. degan fikrini esa qabul qila olmaymiz.o. ikkinchidan. 96-bet). o’sha orfoepik qoidaga asos qilib olinishi zarur. u . fors-tojik va rus tillaridan kirib kelgan so’zlar talaffuzining tilimiz ichki fonologik sistemasiga muvofiq kelish-kelmasligi darajasi o’rganilgan. «mahalliychilik» tendensiyalariga yo’l qo’yilmasligi kerak» (A b d u l l a ye v F. Kishida qiziqish ham. bu fikrlar paydo bo’lgandan keyingi o’tgan davr isbotladi. Yuqoridagi maqola. birinchi sinfdalik davridan boshlab. Lekin maqoladagi bir fikrga munosabat bildirishga to’g’ri keladi! Olima ham o’zbek tilida singarmonizim hodisasi yo’q. S. urg’uning ko’chishi va butunlay o’zgarishi holatlari yaxshilab tahlil qilingan.Otamirzayevaning «O’zlashtirilgan so’zlarning orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar» nomli maqolasida arab. Bunda. dialektologik tekshirish natijasini hisobga olish va nimaiki keng tarqalgan va umumxalq tusiga kirib qolgan bo’lsa.Otamirzayevaning «. ushbu masalalarning kun tartibiga qo’yilganiga 20-30 yil vaqt o’tganiga qaramasdan. deb hisoblash tarafdori. Hamdamovning “Tilimizning yuksak madaniyati uchun” nomli maqolasi ham orfoepik normalar masalasiga bag’ishlangan.ng tovushlarining talaffuzda farqlanmasligi . Shunda ular dialektal xatolarni qilmaydigan bo’ladi. O’zlashtirilgan so’zlar orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. ularni bartaraf etishning ba’zi yo’llari ko’rsatilayotgan bo’lsa-da..Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishda birinchi navbatda grammatik qoidalarni puxta singdirish va shu orqali o’zbek adabiy tili normalarini egallashlariga erishish kerak. Birgina misol. S.. demografik sharoitiga ko’ra O’zbekiston hududida. Uchinchidan. tilshunoslar orasidagina mavjuddek tasavvur paydo bo’ladi. Yuqoridagi maqola.p. bu borada aytilgan hamma fikr-mulohazalarni ham ma’qullash qiyin. So’z tarkibidagi ayrim tovushlarning o’zbek tili talaffuz qoidalariga moslashgan holda tushib qolishi. adabiy tilning orfoepik normalari haqida jiddiy o’ylash va uning qonun-qoidasini belgilash vaqti allaqachon kelgan. adabiy tilning funksional vazifalarining nihoyat darajada zo’r ahamiyati e’tiborga olinmog’i kerak. Ammo bu qarashlarning hayotiy emasligini. 75-76-bet).o’. o’quvchilarga adabiy til normalarini singdirishda faqat bir qoidaning o’tilishinigina kutib turmasdan.singarmonizm hodisasi o’zbek adabiy tilida yo’qolishga asosiy sabab tojik tilining ta’siri bo’ldi» (O t a m i r z a ye v a S. Bu fikr ayniqsa boshqa tillardan kirgan (arab. qonun-qoidalariga bo’ysundirib oladi» (O t a m i r z a ye v a S. o’zbeklar orasida ozchilikni tashkil qiladigan tojik xalqining tili qanday qilib ko’pchilik gaplashadigan tilga bu darajada kuchli ta’sir o’tkazish mumkin. ayrim qoidalarni tilga zo’rlik bilan kiritib bo’lmasligini o’zbek tili faktlari. Ustoz J.. Ayrim shaxslarning subyektiv mulohazalari. o’rin almashishi hodisalari. Unda a . fors-tojik va rus tillaridan olingan) so’zlar talaffuziga nisbatan to’g’ridir. degan savolga javob topish ham kerak. u yo’qolgan emas.. an’ana tusiga kirib qolgan talaffuz qoidalari ham chuqur va atroflicha o’rganilishi va qonun asosida mustahkamlanishi zarur. n . shevachilik. Maqola pirovardida olima ishonarli xulosaga keladi: «Umuman qaysi tildan so’z qabul qilinishdan qat’iy nazar. Birinchidan. tashvishlanish ham go’yo asosan ziyolilar.x. bu vazifa batamom hal qilingan emas. Bunda umummiliy manfaatlar ko’zda tutilmog’i. Tilimizdagi orfoepik me’yor va uning nutq madaniyatiga ta’siri borasidagi muammolarning mavjudligi ilmiy adabiyotlarda qayd etib kelinayotgan bo’lsa-da. birinchidan. f . – Toshkent: Fan. 45-bet). orttirilishi. Haq gap. adabiy til elementar normalariga rioya qilgan holda so’zlatishga odatlantirish lozim» (A s q a r o v a M. h . Ikkinchidan. qabul qiluvchi til har bir so’zni o’z «g’alviridan» o’tkazib. Afsuski.

ikkilanmasdan amaliy ishlarga o’tish payti keldi. muomalada faqat rus tilidan foydalanib kelayotgan o’zbeklar oldida yangi muammo paydo bo’ldi. tomir otib kelayotgan bu millat mustaqillik tufayligina chilparchin qilingan bo’lsa-da. 1998 yil 16 yanvar). Ammo ularning mag’zini chaqish. M. Ma’lum me’yorga solingan adabiy til namunalarini esa faqatgina radio. Ona tilimizga davlat tili maqomining berilishi uning hayotiylik. yashash shart-sharoitlarini belgilab berdi. o’z ona tilimizdan foydalanish va rus tilidan foydalanishda ana shunday tafovutlar mavjud bo’lib.H.ishonarli tarzda tahlil qilinadi (H a m d a m o v J. So’zlarni yod olish mumkindir. tovush a’zolarimiz bir-biridan farq qiladi. Buning ustiga. Bu hol bir kishi. Ular ham zamonasozlik qilishga. shaharda yashovchi ko’pchilik o’zbeklar nutqi ham namuna bo’lish vazifasini bajara olmay qolgan edi. . til iqlimi.o’zbek tilida gaplashish hayotiy zaruratga aylandi.1973. bu narsa osonlik bilan amalga oshmaydi. Ana shu sabab bilan bog’liq talaffuz me’yoridagi buzilishlar ma’lum vaqt tilimizda davom etishi mumkin. agar unda birgina rus kishisi o’tirgan bo’lsa ham. endi faxrlanib aytish mumkinki. Mana shunday holatda ruscha o’qib. Ammo unga vaqtinchalik hodisa deb qarash kerak. – Toshkent: Fan. shu bois ular bizning Q. mavjud vaziyatning o’z obyektiv va subyektiv sabablari bor. Tilni o’rganish kerak. ya’ni o’zbekcha so’zlarni rus talaffuziga moslab aytish tufayli tilimizda buzilishlar sodir bo’lib turibdi. xolos. til ekologiyasiga jiddiy ta’sir qila boshlagan edi. bir oila.u ham bo’lsa. kabi tovushlarimizni ravon talaffuz qila olmaydilar» (S o d i q o v a M.Ђ. qishloq xo’jaligi xodimlarining respublika qurultoyida o’zbekcha nutq so’zlash imkoniyatiga ega bo’lar edilar. ularni rus tilida ta’lim-tarbiya beradigan bolalar bog’chalari va maktablarda o’qitishga majbur bo’la boshladilar. shaharda ham bir xil tarzda nutq madaniyati bilan shug’ullanishiga qonuniy asos. Rivojlanishi va istiqboli qonun yo’li bilan kafolatlandi. Aytilganlaridan. ularni adabiy til me’yorlariga muvofiqlashtirish jarayoni hayotimizda hali uzoq davom etadigandek bo’lib tuyuladi. uning asoratlarini hozir ham ko’rib. Respublika davlat arboblari bir yilda faqat bir martagina . talaffuzichi? Artikulyasion bazasi rus tili talaffuziga moslashgan kishini sof o’zbek tili talaffuziga o’rgatish oson ish emas. sezib. Turg’unlik deb ataladigan sovetlar davrida quyidan tortib yuqorigacha hujjatlar asosan rus tilida yuritilar edi. Endi u borada hyech tortinmasdan. o’z farzandlarining istiqbolini o’ylab. bilib turibmiz. 70 foizdan ortiq aholi yashaydigan qishloq joylarda esa o’z shevalari asosiy muomala vositasi bo’lib qolaverdi. Buning oqibatida.Sodiqova. Tabiiyki. Harqalay. Tildan. unga bo’lgan munosabat butunlay o’zgardi. bir shahar doirasidan chiqib. Tilimizning yuksak madaniyati uchun // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. butun muhitga. 97-100-bet).ya’ni o’zbek tiliga xos ba’zi til orqa yoki bo’g’iz tovushlari rus tilida yo’q.-deydi prof. Qolgan paytlarda ko’pchilik yig’ilishlar. rus tilida olib borilar edi. Hayotning bu oqimi tabiiy ravishda o’z ona tilisida muomala qilishni bilmaydigan. O’z ona tillari . . o’zini ziyoliman deb hisoblaydigan. Chunki o’zbek tilini o’rganishdagi hozirgi ommaviy jarayon bu kamchiliklarni albatta siqib chiqaradi. rus va o’zbek tillarini aralashtirib gapiradigan chalamulla o’zbeklarni maydonga keltirdi. kitoblardan o’qidilar. imkoniyat yaratildi. orfoepik me’yor masalasini. yoki bo’lmasa. nutqiy madaniyatimizdagi shevachilik muammolarini ijobiy hal qilish. Hayotda shiddat bilan urchib. televideniye orqali eshitdilar. Talaffuz ravonligi – nutq boyligi // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. «Umuman. To’g’ri. Qishloqda ham. amaliyotda o’zbek tili uning iskanjasida tobora qisilib borayotgan edi.

ular uchun eksperimental fonetika. № 4. Vaholanki.Og’zaki nutqning uslubiy. Ma’lum bo’ladiki. barcha o’rinlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirib qo’llash masalasi birinchi o’rinda turadi. . tuzatish va tavsiyalar tarzida chiqishlar qilib turishibdi. 1980. Ko’pchilikning fikriga tayanib aytamizki. til madaniyatiga e’tiborsizlik hamon davom etmoqda. Og’zaki nutq ishlatiladigan qaysi soha va yo’nalish bo’lmasin. 58-bet). Xalqimiz shevachilikdan . televideniye eshittirishlarida ham seziladi. har bir tovush tembri. .O’zbek og’zaki nutqining talaffuz normalarini eksperimental usulda o’rganishni yo’lga qo’yish. Bu borada talabalarimizga bergan bilimlarimiz ham yuzaki. Shu narsani e’tirof etish adolatdan bo’lar ediki. Tilshunoslarimiz zahmatlari tufayli o’zbek tilidagi birliklarining deyarlik barchasidagi me’yoriy ko’rinishlar ommaga turli qo’llanmalar. orfoepik me’yorlarga rioya qilmaslik nutqimiz madaniyatida jiddiy nuqsonlardan biri bo’lib qolmoqda.Begmatov «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» nomli maqolasida og’zaki nutq madaniyatini rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni o’rtaga qo’ygan edi: «.Bu ulkan vazifani birdaniga hal etib bo’lmasligi ham aniq. og’zaki nutqning to’laligicha adabiy holatga keltirilishini ta’minlash talaffuz jarayonini me’yorlashtirish bilan bog’liq.nutqiy ko’nikmalar hosil qilishga ko’maklashishimiz lozim. situativ ko’rinishlarini o’rganish. ijobiy natijalar qo’lga kiritilishi lozimligi zamon talabidir. ayrim holatlarda rus tili gap qurilishi tartibida o’zbekcha jumlalar tuzish iskanjasidan chiqib keta olmayaptilar. televideniye nutqi. Dasturlarni olib boruvchi ayrim jurnalistlarning o’zlari shevachilikka berilib ketishlari noo’rin tuyuladi. o’zbekcha talaffuz me’yorlarini belgilab beradigan texnik vositalarni biz oliy ta’lim o’quv jarayonida ko’rgan emasmiz. . sayoz bo’layapti. balki maorifimiz jonkuyarlari. Shunday bo’lishiga qaramasdan. lug’atlar shaklida tavsiya etildi. E. .Og’zaki nutqning mohiyatini o’rganish. talaffuz me’yorlarini buzish.Adabiy og’zaki nutqning radio nutqi. sahna nutqi singari ko’rinishlarini tadqiq qilish va ularning normativ xususiyatlarini belgilash» (B ye g m a t o v E. Yangi imlo qoidalariga o’tishimiz munosabati bilan bu yumushlar davom ettirilmoqda. adabiy til me’yorlarini o’rganishning bolalar bog’chasi o’rta maktab oliy maktab tarzidagi uzluksizligini ta’minlashimiz zarur. Omma uchun bu vaziyatning ta’siri salbiy bo’layotganini sezib turibmiz. Yillar davomida majlislarni rus tilida olib borgan yoki ma’ruzalarni rus tilida eshitgan ko’pchilik kishilar o’z nutqlarida ruscha so’z va iboralarni qo’llash. ayniqsa. Xulosa shuki. ona tilimizga mehrni bolalar bog’chasidayoq uyg’otishimiz. uning asosiy quroli bo’lgan texnik vositalar ko’magida biz adabiy me’yor tarzida tavsiya etiladigan namunaviy nutq andozalarini berishimiz. lektor (propagandistlar) nutqi. keyingi yillarda tilimizdagi fonetik jarayonlarni. piravord natijada adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq keladigan uzus . Shuning uchun ham ko’p dialektli va shevali o’zbek tilining adabiy talaffuz me’yorlarini belgilab berish qiyin bo’lib qolayapti. amplitudalarini ko’rsatishimiz va shu asosda talabalarni mashq qildirishimiz. Ammo u bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. Bu kamchiliklar hatto radio. Nafaqat filolog olimlar. turli uslublardagi vazifasini belgilash bo’lmasin. O’zbek nutqi madaniyati masalalari// O’zbek tili va adabiyoti. o’z ona tiliga chuqur hurmat bilan qaraydigan barcha ziyolilarimiz bu me’yorlarning buzilishiga e’tiroz.So’zlashuv nutqini normalash imkoniyatlarini tadqiq etish. Bu nutq tipining adabiy-normativ va nonormativ tomonlarini aniqlash.

Variantdorlik. paronimlar va adabiy me’yor.. 4-ma’ruza: Leksik . Sinonim va dublet. Tildagi variantdorlik.deb ta’rif bersa (A x m a n o v a O.frazeologik me’yor R ye j a: 1. Mavjud imkoniyatdan. 4.Axmanova leksik normani «bu muayyan bir tilda so’z qo’llash normasidir».Mamatov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va bu kuzatishlarning natijasi o’laroq doktorlik dissertasiyasi himoya qilingan hamda «Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeolgik norma muammolari» nomli monografiya yuzaga kelgan.S.S. «Tilshunos-normalist olimlar. K. Gorbachevich esa «so’zni to’g’ri tanlash va hammaga ma’lum bo’lgan va umumxalq tomonidan qabul qilingan. 5.deb yozadi u. Zero.S.batamom qutula olgan emas. Frazeologik me’yor. O. Jumladan. So’z tanlash va uning ahamiyati. Tildagi leksik birliklar va ularning adabiy me’yorga munosabati. Leksik me’yor tushunchasi. umummilliy darajaga ko’tarish masalasi muammoligicha qolaveradi.. – M. o’rinli so’z . Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi til sathlari orasida leksik birliklar alohida o’rin tutadi va ularning o’ziga xos me’yoriy xususiyatlari mavjud. Ushbu qo’llanmani yozishda ham bevosita ana shu tadqiqot natijalaridan foydalanildi. til ma’naviyatimiz va madaniyatimiz ko’zgusi ekan undan ehtirom va hurmat bilan foydalanish milliy burchimizga aylanmog’i lozim. Doimiy va matniy variantlar. Slovar lingvisticheskix terminov. 6. Garchi ko’pchiligimiz adabiy til me’yori talablari asosida savodli yozsak-da. 3.E. . 1961). Tildagi birliklar : dialektal qaytariqlar. me’yor qilib belgilab qo’yilgan til birliklaridan to’g’ri foydalanishga o’zimizda burch sezmas ekanmiz. Frazeologizmlarda okkazional variantlar va adabiy me’yor. loqaydlik. 2. O’zbek tilidagi leksik-frazeologik birliklarning ana shu xususiyatlari yuzasidan A. ulardan chiroyli.leksik normaning maqomini aniqlashda turlicha fikrlar aytganlar. talaffuzda e’tiborsizlik. O’zbek tilining keng iste’mol so’zlari me’yori. . mas’uliyatsizlik davom etmoqda. jozibali va ta’sirli qilib foydalanishni umumxalq. Tayanch so’z va iboralar: Lug’aviy me’yor.

kengaytiradi. Shunday qilib.degan fikrni aytib.t o v A. kechik (kechib o’tadigan joy). tilda asosiy birlik sanalgan so’zning lingvostilistik birlik sifatida. sarimsoq (go’dakning nomi qo’yilguncha bo’lgan ismi). M.. «O’zbek adabiy tilining orfografiyasi. 8-bet): cho’kkala (laganbardor). Adabiy til sheva leksikasidan ularning ko’pchiligi uchun umumiy bo’lgan so’zlarni tanlab olishi va uni o’z leksik tarkibiga kiritishi (mas. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. O’zbek dialektologiyasi. .deb yozadi (G o r b a ch ye v i ch K. leksik jihatdan esa barcha o’zbek shevalariga asoslangan»ligi qayd etilgan «O’zbek dialektalogiyasi» darsligida ana shu o’lchovlar ko’rsatib o’tilgan.S. 1974. ko’pma’nolilik..ishlatishdir».Rozental ham «Qayerda tanlash imkoniyati bo’lsa. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. . 2) territorial va ijtimoiy qo’llanish doirasini. 1990. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. 1991. orfoepiyasi va grammatik qurilishi ma’lum tayanch shevalarga (asosan.Toshkent. sigir-siyir-inak. Dialektizimlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi. leksik me’yorlarni belgilash birmuncha qiziqarli va munozarali bo’ladi. . Lekin dialekt va shevalarda mavjud bo’ladi. 170-171-betlar).deb bekorga yozmagan (R o z ye n t a l D. o’tik (o’tadigan joy). shubhasiz.E. aytaylik.Yu. Demak. O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonun va o’zbek tili nutq madaniyati // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. D. Ammo shevalarimizda shunday leksik birliklar mavjudki. sinonimlar va variantlar shaklida bir tushuncha doirasida ma’no anglatish va farqlash imkoniyati tilning boshqa sathlaridagiga qaraganda keng ekan. uzuchak (uchta bola tuqqan xotinning bolalari yoki qo’yning qo’zilari). Toshkent va Farg’ona shevalariga) asoslangan bo’lsa-da. Shuning uchun ham tilimizdagi dialektizm.E. o’ymoq (angishvona) singari. Bunday vaqtda aniq narsa va hodisalarning nomlarini anglatuvchi so’z va atamalarni hyech ikkilanmasdan shevalardan olib adabiy tilga kiritishimiz kerak». .E. Leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko’pligi uning xususiy me’yorlarining shakllanishiga ham sabab bo’lgan. . o’mgan (ko’krak). 117-118-betlar). madang (yog’ochdan qilingan eshik qulfi.L. 1971).Toshkent. Demak. s 11).Toshkent. tuxum-moyak-yumurta..Aliyev «O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonuni va o’zbek tili nutq madaniyati» nomli ma’ruzasida «Ayrim narsa va hodisalarning nomlari adabiy til va uning lug’atlarida uchramaydi. Ayni paytda. neologizm va okkazionalizm. pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to’g’risidagi tasavvurimizni. Leksik normani ta’riflashda esa adabiy tilning quyidagi belgi va mezonlarini nazarda tutmoq lozim: 1) uning og’zaki va yozma shaklda amalga oshirilishini. . bu borada me’yoriy holatlarni belgilovchi o’lchovlar ham mavjud. 3) ma’lum milliy tilning boshqa shakllari bilan adabiy til o’rtasidagi munosabatlar masalasini inobatga olish kerak. Bu kabi so’zlarning adabiy me’yori haqida nima deyish mumkin? A. Izmeneniye norm russkogo literaturnogo yazыka. o’sha yerda stilistika boshlanadi». ular adabiy tilimizga kirib ulgurmagan yoki shu holicha qolib ketgan. chumoli-murcha-qarinjaqumurusqa kabilar) ta’kidlangan (R ye sh ye . qalang’i-qasang’i (yengil tabiat odam). arpabodiyon (ukrop turi). 1978.t o v V.. chaqaloq-buvak. tanba). uning tasdig’i sifatida quyidagi misollarni keltirgan edi (A l i ye v A. leksik norma bu og’zaki va yozuv tili oppozisiyasi doirasida leksik vositalarning turlicha amalga oshirilishi o’rtasidagi munosibliklar.Yu. tengliklardir» (M a m a . leksik normalarga rioya qilish so’zlovchi (yozuvchi) va tinglovchi (o’quvchi) tomonidan o’zaro muloqotda bir-birini to’liq tushunishni taqozo qiladi.

Shunday ekan. ularning sut-qatig’idan foydalanadiganlari ana shu taomlarni tayyorlashadi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. tem boleye. Sh. allaqachon adabiy tilga qabul qilingan. me’yorlashgan. ularni nutqda qo’llash-qo’llamaslik masalasiga adabiy til me’yorlari nuqtai nazaridan munosabat bildirish lozim. qiyin. tak.I. Bu holatni hatto ayrim sheva vakillari bo’lgan shoir va yozuvchilar ijodida ham kuzatish mumkin. Bu kabi lingvistik birliklar turli kasblar va sohalarda kuzatiladi. 1973. adabiy tilga kirmasdan qolgan. o’mgan so’zlari «O’zbek tilining imlo lug’ati»da bor. kak raz. ta’lim olish. tilshunos-lug’atshunoslarning barchasiga ham ma’lum bo’lmasligi mumkin. Gap shundaki. ammo madang so’zini adabiy tilga olib kirib bo’lmaydi. pochti. oformit qilmoq. tolko tak. varvarizm sifatida qaraladigan nu. arpabodiyon. qandaydir dialektga suyanish. Bu holni faqat lug’atlarni tuzuvchilarning kamchiligi yoki ana shunday so’z va tushunchalarning mavjudligidan xabardor emasligida deb baholanishi mumkin. bo. yestestvenno. o’zbek tilidagi ko’p shevalilik sharoitida leksik me’yorlarni belgilashning o’ziga xos qiyinchiliklari ham bor. «O’zbek tilining imlo lug’ati»ga bu so’zlarning ikkinchisi kirgan. Agar bu birlik ko’pchilik tomonidan qabul qilinmasa. konechno. Boshqa millat vakillari bilan birgalikda yashash. dokument. Aslida o’zbeklarning chorvachilik bilan shug’ullanadigan qismi yoki uylarida sigir. Shuning uchun ham. o’ymoq.Tadqiqotchining aytgan fikrlariga qo’shilish mumkinu. echki saqlab. muomala jarayonida ana shu hol yuz beradi.o’zi yo’q bo’lib ketgan narsaning nomini adabiy tilga olib kirishga hojat yo’q.Toshkent: Fan. Ammo bunday so’zlar orasida varvarizm deb ataluvchi shunday bir qatlam mavjudki. haqiqatdan ham.Avanesovning «Adabiy til normalarini ongli ravishda boshqarib borish qandaydir yo’nalish. yangi tuqqan sigirning sutidan tayyorlangan taomning kilagay/ gilagay/ galagay. obyazatelno. Boshqa tillardan so’z o’zlashtirish ulardan nutqda zaruriyatga ko’ra foydalanish salbiy hodisa emas. Cho’kkala so’zini adabiy tilga qabul qilganda ham endi uning laganbardor so’zini siqib chiqarishi dargumon. Ijobiy tomoni adibning. sovsem. ya’ni sheva vakili bo’lgan ijodkorlarning sharofati bilan ma’lum so’z adabiy tilga kirib qolib. yangi tuqqan qo’y-echkining sutidan tayyorlangan taomning esa qag’anoq/ /qog’onoq deyilishi o’zbek tili vakillarining hammasiga. uni endi til leksik me’yorining buzilishi deb qarashga to’g’ri keladi. tak chto. leksik me’yorlarni belgilashda unga asoslanish mumkin bo’ladi. organizovat qilmoq. qalang’i-qasang’i. Har bir sheva vakilida ma’lum tushunchani ifodalaydigan so’zning tabiiy ravishda o’z shevasidagi variantidan foydalanishga moyillik seziladi. ham salbiy tomonlari bor. podpis qo’ymoq. umumxalq tilidagi ayrim so’zlar. Chunki kechik. To’g’ri. Shu ma’noda A. neujeli. voobщye. prinimat qilmoq. jumladan. me’yorlashishi mumkin. tolko. qo’y. ammo ilmiy texnika inqilobi ro’y bergan hozirgi zamonda yog’ochdan qilingan eshik qulfining . Akad. razresheniye olmoq. U umumxalq tili mulki bo’lib qolaveradi. albatta. bu so’zlarni faqat sheva so’zlari deb bir chetga surib qo’yib bo’lmaydi va ular adabiy tilga kirishga haqli. keltirgan misolarini ma’qullab bo’lmaydi. O’zbek adabiy tilining leksik normalari// «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . Ijtimoiy muhitning tildan foydalanish jarayoniga ta’sir ko’rsatishi tabiiy bir holdir. demak. vot. xullas. birinchisi kirmasdan qolgan. Masalan. Sarimsoq so’zini balki o’ylab ko’rish mumkindir. E’tirof etish kerakki. Kishilar nutqlarida o’zlari bilib-bilmay yoki e’tiborsizlik oqibatida boshqa til elementlaridan ham foydalanadilar. mehnat qilish.Shoabdurahmonov «O’zbek adabiy tilining leksik normalari» maqolasida R. 51-bet). tayanch nuqta bo’lishini taqozo qiladi» degan fikrini keltiradiki (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. znachit. akun. uje. O’tik so’zi ham o’tuv va o’tadigan joy tarzida iste’molda.Yusupov keltirgan to’tra / to’rta (yog’ quyqasi) so’zini ham adabiy tilga kiritish mumkin. Buning ustiga ular . soni kabi so’z va birikmalarining o’zbek tilida aynan ekvivalentlari mavjud. Buning ham ijobiy.

Bugungi kunga kelib esa u umuman qo’llanilmaydi. 32-bet). Bu mulohaza to’g’ri. qizitaloq. O’zbek tilining fizkultura va sportga oid terminologiyasidagi har xilliklar // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. B. . sudya. tilda ma’lum tushunchani ifoda etuvchi sinonimik variantlarning me’yor sifatida tanlanishida ularning bo’g’in tuzilishi hamda har birining ijod turlarida ma’lum qimmatga ega bo’lishi e’tiborga olinadi. deyarli bir xil filologik xususiyatga ega» (B a f o ye v B. lug’atda bu sohaga oid absolyut chempion. Bundan sal oldinroq «Gul va Navro’z» da faqat xidmat. – Navoiy.Bafoyev maqola oxirida yana bir xulosa beradi: «Alisher Navoiyning 90-yillargacha yozilgan asarlari tilida. 35-36-bet). B. nutqimizni nazorat qilmaymiz. Shu tarzda leksik me’yor ham. 32-bet). qanjiq singari vulgar so’zlar xususida ham aytish o’rinli. nasriy asarlari tilida xizmat yetakchi va «Xamsa» dostonlari tilida esa. Endi nima qilish lozim? B. Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma // O’zbek tili va adabiyoti.Bafoyev bu savolga javob izlab.Ismoilov va M. So’zning ikkala bo’g’ini ham yopiq bo’g’in bo’lganligidan nazmu nasrda va nazmning turli janrlarida ikkala variant ham.deydi (O’sha joyda. Jismoniy tarbiya va sport atamashunosligi bo’yicha tadqiqotlar olib borgan S.Bu birliklar ommabop lug’atlarda berilmaydi. Bir necha og’iz gap atamalarga tarixiylik. ya’ni uning qo’llanilishi XV asrgacha me’yor hisoblanib kelgan va asta-sekinlik bilan u xizmat so’ziga o’z o’rnini bo’shatib bergan. poetik asarlar matniga tegishli. So’z variantlaridagi bo’g’inlar soni. 32-bet). «Lison ut-tayr». 1988. ajabmas. Agar shu holatlar baravar darajada bo’lsa-chi? Muallif xizmat/xidmat so’zini tahlil qilib yozadi: «Alisher Navoiyning g’azaliyoti va nasriy asarlari tilida ikkala variant ham uchrasa-da.adabiy tilimizga kirgan emas. bokovoy sudya singari atamalarning faqat ruscha shakli berilganligini ma’qullamaydi (A z i z o v S. Bobur she’riyatida esa faqat xizmat varianti ishlatilganligi faktini keltiradi (O’sha maqola. xotintaloq. Demak bu so’zlar o’zbek tili uchun me’yor emas. baryer. ayniqsa «Xamsa»si tilida xidmat va undan keyingi yillarda yozilgan asarlari tilida xizmat yetakchi variantdir» (O’sha maqola. farqiga bormasdan ishlataveramiz. ijtimoiy muhit ta’siridan bo’lsa kerak albatta. «Ularning aktiv-passivlik sabablarini boshqa poetik hodisalardan izlash kerakka o’xshaydi». Prof. asosan xidmat varianti aktiv ishlatilgan.Norkinlarning «Ruscha-o’zbekcha fizkultura va sport terminlari izohli lug’ati» nashridagi ayrim holatlarga e’tiroz bildirib. Bu xulosa. adibning g’azaliyoti. Ruscha so’z va iboralarning. davriylik nuqtai nazaridan munosabat xususida. Bu fikrlardan navbatdagi xulosani chiqarish mumkin bo’ladi: Eski o’zbek adabiy tilida o’zaro variant hisoblangan xidmat va xizmat birliklaridan xidmat tarixan eskiroq.Azizov 1961 yilda R. Shuning uchun ham tilda varvarizmlarning ishlatilishini ijobiy hodisa sifatida emas. 14-bet). Ammo biz ularni. cho’ziq-qisqaligi har xil bo’lsa. ochiq-yopiqligi.. albatta. Ayrim so’zlarning bu tarzda lug’atlarda rasmiylashtirilishi ham ularning yashovchanligiga sabab bo’lgan bo’lsa. arbitr.Bafoyev «Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma» nomli maqolasida me’yorning tarixiylik tomonlariga e’tibor beradi. Ta’kidlanishicha. sintaktik qurilishlarning tilmizdan juda sekinlik va qiyinchilik bilan chiqib ketayotganini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. nutq ham buziladi. 1993. 1-son. Bu kabi mulohazalarni enag’ar. bu fikr tushunarli. balki me’yorning buzilishi deb qaralishi va ularni nutqda qo’llamaslik lozim.

shira kayf. Bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. O’zbek tili tarixida leksik norma masalalari // O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari. 17-18-betlar). kashf qilinganda dastlab shunday nomlangan. kayfi zo’r. Bu atamalar fanda bundan keyin ham shundayligicha qoladi. hatto bir qanchalarining uch-to’rt fonetik variantlarda keng ishlatilganiga duch kelamiz» deb yozadi B.. sizni k a y f s i z ko’raman. kayf qilmoq. Asrimizning boshlarida M. matematika sohasini yaxshi bilmaganimiz uchun ham bu fikrga e’tiroz bildirib bo’lmaydi. Ammo fanning qaysi yo’nalishi bo’lmasin. 13-bet). «O’zbek tilining izohli lug’ati»da ham kayf va kayfiyat so’zlari insoning ruhiy holati ifodasi sifatida talqin qilinadi va ular ifoda etgan qator ma’no ottenkalari beriladi ( O’TIL. ularning bu jabhalardagi me’yoriy holatlarini belgilashga imkon beradi. nafaqat tilimizda paydo bo’lgan so’z. albatta. «tarixiy leksikologiyada bu lingvistik hodisani obe’ktiv baholashda barcha yozma manbalar tilidagi har bir variant qaytariqlari bilan olib chiqilishi kerak». ulardan foydalanish yoki foydalanishdan voz kechish tilning yaratuvchisi va iste’molchisi bo’lgan xalq hukmidadir. ko’pgina so’zlar ikki. kayfi taraq . Buning ustiga. ayniqsa poetik nutqda ishlatilishi matnning ohangdorli va musiqaviyligini. – Toshkent. hozirgi kunda bu me’yoriy holat o’zgargan.. Yana boshqacha qarashlar ham bor. – Navoiy. mumkinmi sababini bilsam. vazn va hatto qofiya singari an’anaviy qoidalarga bog’liqligini ham yodga keltirishimiz zarurati tug’iladi. kayfi yaxshi. Olim ta’kidlaydiki. kayfni kesmoq kabi holatlarda kayf so’zi mastlikni bildiradi va shu holatda uning ma’nosi bir qadar aniqlashib. volt singari. 1993. Misol: Janob boy. tufrog’ tarzida badiiy. Ayrim olimlar fanlardagi ba’zi atamalarning o’zbek tilida muqobili yo’q. shundayligicha qoldirilgani ma’qul degan fikrni afzal ko’rishmoqda. undagi tushunchalarni ifoda etish uchun dunyodagi eng boy tillardan biri deb faxrlanadigan o’zbek tilida so’z topilmasligiga shubha ham yo’q emas. biri o’rnida ikkinchisi bemalol qo’llanavergan bo’lishi va bu me’yoriy holat sanalgan bo’lishi mumkin. kayfi oshmoq. kayfi bor. tufroq. Qolaversa. Davlat tilini amalga oshirishning noverbal imkoniyatlari // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. «Eski o’zbek yozma manbalarida . Bu fikrni inkor etish mumkin emas. yaproq ning yafrog’. ko’pchilik dunyo tillarida bir xil nomlanadigan atamalarni yangilashga urinaverish ham to’g’ri harakat emas. Darhaqiqat. rentgen.Demak. kayfiyat bildirgan ma’nodan yiroqlashadi. Ammo. Leksik me’yorning buzilishi hamma vaqt ham ko’zga yaqqol tashlanavermaydi. Jumladan noverbal holatdagi ayrim matematik ishoralar ham o’zicha qolishi zarur» (A v l i yo q u l o v Z. U yaratilganda. Shunday qilinganda bu kabi elementlarning adabiy tildagi yoki badiiy uslubdagi qo’llanish chastotasi va vazifaviy chegaralanishini aniqlash. Bu ham sun’iy ravishda me’yorni buzishga kiradi. Ammo kayfi . Kayf. Masalan. O’zagi bir bo’lgan bu so’zlarning bundan yuz yillar avval ana shu yaqinligi inobatga olinib. Har ikkala so’zdagi noziklikni anglagan holda. Bu gaplar to’g’ri.. «Davlat tili haqida» gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolariga bag’ishlab 1993 yilda Navoiy shahrida o’tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyada chiqish qilgan navoiylik matematik Z.Bafoyev va qo’yidagi so’zlarni misol tariqasida keltiradi : yaproq-yafrog’-yapurg’oq. 1990. 1 tom. kayfi baland.Avliyoqulov quyidagi fikrni aytgan: «Bu sohada atamalarni muqobili bo’lmasa o’zbek tilidagi atamalar bilan almashtirish ijobiy natija bermasligi mumkin. 358359 betlar ) . aniq ma’nolarda ishlatamiz: 1. shuning uchun u hozirgacha qanday qo’llanilib kelinayotgan bo’lsa. balki tushunchaning yoki narsaning o’zi ham yangilik. kayf qilib olgan. Bu atamalar ilgaridan shunday qo’llangan ekan o’zicha qolishi zarur. Shunday. Jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani ma’ruzalarining qisqacha bayoni. amper. Masalan.Behbudiy yozgan «Padarkush» fojiasidan olingan bu parchadagi kayfsiz so’zi hozirda tilimizdagi kayfiyat so’ziga to’g’ri keladi. tuproq-tuprog’-tufroq-tufrog’. yapurg’oq va tuproq ning tuprog’. (B a f o ye v B. variantlar orasidan til birliklarining me’yor sifatida tanlanishi ham tarixiy jarayon bo’lib. Harqalay.

o’gut. bir vaqtda ma’nolari anchagina yaqin bo’lib turgan so’zlarda.mushtariy.. kitob.aeroplan. Ulug’ ma’rifatparvar Fitrat 1921 yildagi til. tilimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa a’zo o’rnida chlen so’zini qo’llash tilimizga hurmatsizlik va savodsizlik alomati bo’ladi. hatto ishi tushaturg’onlar ch l ye n molini qimmat olur. Tavsiyalar xam nihoyatda ko’paydi. bitik. Bu nimadan dalolat beradi? So’z ma’nolarida bo’lgan o’zgarishlar. Chlen so’zi garchi vaqtincha bo’lsa-da. fakultet-kulliyot. nasihat. ko’plab qadimiy so’zlarni tiriltirishni. deb ochiq-oydin aytdi. xona. rassom-musavvir. K. o’zbek adabiy tiliga qabul qilishni tavsiya qildilar. xalq uni shundayligicha qabul qildi. bankka a’zo bo’luvchilarning atamasi sifatida tilimizda qo’llanildi. buyuk idealimiz bo’lgan turkchilikka birlashamiz. olam. titul list-sarvaraq va hokazo. chlen o’rnida a’zo ni qo’llash notabiiylikni. duo. tayyora.chog’ . Xalqimiz. o’quv xonasi. kayfini surib yuribdi singari holatlarda u kayfiyat so’zini anglatgan ma’nolarni berishi kuzatiladi. Jo’yali fikrlar bilan bir qatorda. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga. aeroporttayyoragoh. boshliq. Yuqoridagi kayf so’zi tahlilidan shu narsa ma’lum bo’lmoqdaki. sirk-tomoshaxona. o’rtaga tashlandi.. ruscha) ni chiqarib tashlasak.S. so’ngra mulkdorlar sinib. ularni «o’zbekchalashtirish» ga imkoniyat yaratildi. . Ular (tilning sofligi uchun kurashuvchilar . seyf-zarf. a’zo so’zining ma’nosini to’la ifoda etadigan birlik . kayfiyatni ham matnga qarab anglashimiz mumkin. gazetxon. atamalarni «milliylashtirish» ga ishtiyoq kuchayib ketdi. ochun. Ushbu parchaga ham diqqat qilaylik: Xususan. Shunday bir vaziyat yuzaga keldiki. Bu gapning tasdig’i sifatida ayrim misollarni keltiramiz: matematika-riyoziyot. arabcha zaxmat.atama. sirkul-pargar. Masalan. har kim ch l ye n l a r n i izzat qilur.«Davlat tili haqida»gi Qonun qabul qilingach.B. imlo qurultoyida kontrrevolsion «Chig’atoy gurungi» tashkilotining dasturini bayon etib. Chunki. xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko’rsatdi. Katta boylar ch l ye n bo’lib. «Davlat tili haqida» gi Qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning turli yo’nalishlari bo’yicha atamashunoslik sohasida islohotlar o’tkazish. Behbudiy qo’llagan chlen so’zini o’sha paytda ham almashtira oladigan a’zo so’zi bo’lgan. auditoriya-saboqxona. olqish. Ona tilimizning chin fidoyilari erksevar va millatsevar jadidlar tomonidan esa shu mazmundagi mulohazalar asrimizning boshlarida. sellofan-suvqog’oz. forscha shahar. kayfi uchgan. ma’nolardagi kengayish yuz bergan va bu holat tilimiz taraqqiyoti uchun me’yoriy holat sifatida qaralishi va belgilanishi kerak. zamon taraqqiyoti o’z navbatida me’yorga ham ta’sir qiladi. mayda-chuyda bo’lur. bu so’z qanday bo’lsa. o’zbek tilidan yot so’zlar (arabcha. yozoq so’zlarini. tushundi. klub-da’vatxona. hazm bo’lishi qiyin bo’lgan takliflar ham o’rtaga tashlandi. tasvirda quruq ifodani keltirib chiqarishi mumkin edi. familiya-naslnoma. Shu bilan birga kayf qilmoq kabi holatlarda har ikki ma’noni -kayfni ham.). rais. mana. el. bildingizmi? (M. Bu kabi tavsiyalar mustaqillikdan keyin . Ammo.ajralish. qo’llay boshladi. banklar ko’paydi. attestasiya-ko’rik. Padarkush). forscha. azbaski ch l ye n iltifotiga olmagan odamlarga banklar pul bermaydurki. vaqt o’tishi bilan differensiasiya . samolyot. mustamlakachilik paytlaridayoq o’rtaga tashlanganligi tarixdan ma’lum. maktub so’zlari o’rniga emgak. xalq. Yana «Padarkush»dan olingan misolda M. me’yoriy holat sifatida tilimizda vaqtincha yashab turdi.

O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tasarrufida ekanligida. Endi oradan o’n yildan ko’proq vaqt o’tgach. ishlataverar edik. ideologiya. nahv kabi so’z va iboralarni ishlatishni ko’tarib chiqdilar (T u r s u n o v U. muharrir. Ko’pgina misollar tahlili atamalar. mavzu. viloyat. raport. sintaksis kabi so’zlar o’rniga o’txona. me’mor. sekretar. Bu o’tgan vaqt orasida birinchi guruh so’zlar asosan ikkinchi guruh so’zlariga o’z o’rnini bo’shatib berdi. tuman. nozir. forma singari so’zlar o’rnini muallif. insonparvarlik. asrimizning boshlarida. tuman. saragi sarakka. hatto hozirda ham narsa va tushunchalarni ifodalovchi birliklarni tavsiya etilgan so’zlar shaklida qo’llash hali me’yorlashmagan. ostanovka. da’vatxona kabi so’zlar bu g’oyaga mos kelmaydi. prosess. intelligent. jarayon. bu so’zlarning har biri vaqt g’alviridan o’tdi. talaba. revolyusiya. safar. arxitektor. inqilob. butunlay boshqa manzara kuzatiladi. tashviqot. 155-bet). yangilikka intilishlar qo’llab-quvvatlanmadi. g’oya. kotib(a). oblast. rus tilining Ittifoq hududidagi boshqa tillarga ta’siri kuchli bo’lgan paytlarda biz hyech bir ikkilanmasdan respublika. muallif. mafkura. arabcha yoki forscha-tojikcha bo’ldi nima ? Masalaning boshqa bir muhim tomoni bor: tavsiya etilgan birliklar adabiy tilimizga leksik me’yor sifatida qabul qilinmadi.guvoh. taniq. otash arava. nozir. O’zbek adabiy tili tarixi. tayyora. shakl.. Ularning semantik-uslubiy ma’nolari aynan bir xil bo’lmagani uchun ham shunday bo’ldi. 1982. bekat. yuqoridagi riyoziyot. pargar. forma. kulliyot. reja. bildirishnoma /xabarnoma. agronom. gumanizm. yulduz biligi. ma’lumotnoma. rayon. o’zgarish. vazir. elektr. Tilimizda qo’llanilib kelinayotgan avtor. kotib /kotiba. tradisiya. rayon. – Toshkent: O’qituvchi. tema. yo’qsil. birinchidan. student. sayyora. odat tusiga kirmagan edi va shundayligicha qolib ketdi. tildagi o’zgarishlar jarayoniga o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning ta’siri bo’ldi. komanirovochnaya. musavvir. saboqxona. pochta. . Bu qarashlar shu ma’noda diqqatga sazovorki. avtor. Ayrimlari hozir ham parallelik xususiyatini saqlab qoldi: respublika-jumhuriyat. an’ana. tajriba so’zlari o’rniga baliq. propaganda. Nega asosan deb aytayapmiz ? Shuning uchunki. ularda tilni mumkin qadar chet el unsurlaridan tozalash. talaba. problema. komandirovka. Nega? Shuning uchunki. o’zi qaynar. spravka. doklad. Millatsevarlik millatchilik deb ayblanayotgan bir davrda. hudud. qanday farqi bor – ruscha. naslnoma. spravka. Buning sababi shu bo’ldiki. choparxona. muammo. simchiroq. morfologiya. ruscha parovoz. komandirovka. umumturkiy birliklarni adabiy til me’yori sifatida belgilash g’oyasi yotadi. safar. universitet-dorilfunun kabi. puchagi puchakka deganlaridek. ekin bilg’ich. planeta. agitasiya. nomlanishlar turg’unligi murakkab masala ekanligini ko’rsatadi. targ’ibot. sarf. Vatanimizning mustaqillikka erishishi munosabati bilan tabiiy ravishda bu so’zlarga jamoatchilik tomonidan munosabat bildirildi. shakl kabi tavsiya etilgan so’zlar osonlik bilan egalladi. ma’lumot/ma’lumotnoma. tilimizga bo’lgan bu kabi munosabatlar.baynalmilal bo’ldi nima-yu. ministr kabi ko’plab so’zlarni. bildirishnoma. astronomiya. proletar. viloyat. plan. o’simlik biligi. vazir. geografiya. nazorat. prosent. foiz. leksiya. mushtariy. ma’ruza. ular dubletlar sifatida tilimizda ozmi-ko’pmi oldindan ham qo’llanilib kelinayotgan edi. Ikkinchidan. sipok so’zlarini. poyezd. territoriya. deb bemalol ayta olamiz. ideya. yer biligi. garchi ularning tilimizda (oldin qaysi tildan qabul qilingan bo’lishidan qat’iy nazar) muqobil variantlari bo’lsa-da. nazorat kabi muqobil variantlari ham 90yillar boshlaridan ular bilan bab-baravar qo’llanila boshlandi va bu parallellik tilimizda me’yor sifatida ma’lum muddat saqlanib turdi. samovar. oblast. inspektor. tayyoragoh. ma’ruza. botanika. sekretar. O’ r i n b o ye v B. student. kontrol. revolyusiya. Jumhuriyat. ziyoli. raport. ministr. O’z-o’zidan savol paydo bo’ladi: qabul qilishga tavsiya etilayotgan so’zlar umumturkiy bo’lmagach. Masalaning qo’yilishi ana shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. safarnoma. redaktor.

Shunday ekan tilimizda tovaroved so’zidan foydalanib turishga to’g’ri keladi. mol so’zidan ana shu ma’nodagi molshunos so’zini yasay olmaymiz. hayvon bilan shug’ullanadigan kishi ma’nolarini anglatadi. albatta. Berdialiyevdan olindi). . predmet va tushunchaning mohiyatini to’laroq ifoda etadi? Bu masalani.uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. atamalar bobida tildan foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish. shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol. anafora .joy nomlari. talant-iqtidor/iste’dod. mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiyu. osonlik va qulaylik yaratish. hatto hazil tariqasida ershunos deyish ham mumkin. Aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor. Aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib berdi. toponimlar . ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi. muxtasar bayon.qo’shimcha. astronom. antroponimlar .kishi ismlari. tildagi me’yoriy holatlarni tayinlashda har bir tilning o’z ichki qonun-qoidalariga tayanib. stil . qadimshunos. bu tavsiyalar qanchalik ilmiy. affrikatlar qorishiq undoshlar. abbreviatura .misra boshidagi tovush takrori. Ammo. Buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir. affiks . nerv sistemasi-asab tizimi. tavsiya etilayotgan variantlarning afzallik tomonlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. 36-bet). Ma’lum bo’ladiki. prodtovarы so’zlariga asoslanibmi. xarakter-xulq tarzida ataladigan bo’ldi (Q a r a n g: Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. bo’sh o’rin /bo’sh lavozim kabi so’z va birikmalarni ishlatish taklifi (Misollar A. falakiyotchi. atribut . ayniqsa. til elementlaridan foydalanish jarayoni hal qiladi. emosiya-jo’shqin holat /jo’shqinlik. masalan.so’z yasalishi. arxeolog. Bundan shunday xulosa qilib chiqadiki. temperament-mijoz. bir xillikni yuzaga keltirish. Yasagan taqdirimizda ham u mol so’zining asosiy ma’nosiga . tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi.uslub.. dehqonchilik kimyosi. annotasiya. Boshqacha aytganda. – Navoiy. Psixologiya-ruhshunoslik. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. O’zbek tilida esa bunday ma’nolarni ifodalashga zarurat bo’lmagan. yangi tavsiya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelayotgan yoki kelmayotganiga ham bog’liq. insonshunos. so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi. psixika-ruhiyat. Biz tilshunosligimizda epitet . Aytaylik. Lekin bunday tavsiyalarning berib borilishi.sifatlash. mol olib kelmoq. tilshunoslar va boshqa mutaxassislar faoliyatida. ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. vakant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati. mol ayriboshlash.aniqlovchi. tilshunoslik ilmida. stilistika . tovar keltirdim deganda farqlanmasdanmi yoki promtovarы. Ammo bunday ishlatish bemalol emas. 1993.qisqartma so’z. nerv-asab. Tovar so’zidan tovaroved so’zini yasay olamizu. agroprom. Aytaylik. Atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar. hayotning o’zi. sayqallashib. amaliy va me’yoriy asosga ega? Bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? Ularning qaysi biri narsa va hodisaning. qaysi variant ma’qul bo’lishdan qat’iy nazar.hayvon ma’nosiga tortib ketadi va hayvonni yaxshi biladigan. derivasiya . har ikkalasi ham tushunilaveradi.Bunday parallel qo’llanishning boshqa sabablari ham bor. adaptasiya-moslashish. ammo hayvonshunos deb bo’lmaydi. Sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi. agroximiya. eng muhimi. sanoat mollari. narxi tushirilgan mollar kabi. Faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib. ko’pchilikka ma’qul bo’lish-bo’lmaslik jihatlari e’tiborga olinsagina asosli bo’ladi. Mas. psixik prosessruhiy jarayon. suv buyoq. akvarel.

mustaqillikdan keyingi davr atamalarini me’yorlashtirish xususida gap ketganda ana shu jihatlarning hayotiy ekanligini inobatga olishga to’g’ri keladi. tuman so’zlari ishlatila boshlandi. ko’pchilik tomonidan ma’qul ko’rilmadi. lug’atda rayon so’zining umuman joy ma’nosini anglatish imkoniyati ham ko’rsatilgan: prigorodnыy rayon . matbuotda va og’zaki nutqda ko’p qo’llanilsa. to’laroq.. Keyinchalik. bu so’zning birgina ma’nosi . Faqatgina o’zlari qo’llanilayotgan matnda narsa va tushunchani aniqroq. rayonirovannыy . perifrastik tarzda baholashga intilish natijasida yuzaga kelgan neologizm va okkazionalizm deb ataluvchi so’zlar guruhi mavjudki. Atamalar qo’mitasining bu jarayonni muvofiqlashtirib borishda. dubletlar tarzida baravar ishlatilib kelinmoqda. ularning yashovchanligi. oboronitelnыy rayon . Qo’mita o’z faoliyatida bu borada juda ko’p vazifalarni amalga oshirdi.Shu o’rinda yana bir misolni tahlil qilaylik. Bu birikmalarni qanday me’yorlashtiramiz? Bizning ongimizda u hozircha ma’muriy hudud tarzida shakllanib turgan ekan. ya’ni biror joyning sharoitiga eng ko’p moslashtirilgan navlar urug’ini rayonlashtirish (Russko-uzbekskiy slovar. leksikografik manbalarda va lug’atlarda aks etsa. Atama sifatida tavsiya qilingan birliklarning ma’lum qismi esa tilda o’z o’rnini topmadi. tartibga solib turishda xizmatlari katta ekanligini qayd qilish lozim. Bu kabi so’zlarning me’yoriylik darajasini aniqlashda ham tilimizdagi me’yoriylik holatlarini belgilashning mavjud qoidalariga tayanib ish ko’riladi. urush harakatlari tumani tarzida ham me’yorlashib keta oladimi? Buning ustiga.zavodlar rayoni. rayon voyennыx deystviy . me’yorlashdi va ommalashdi. Bu turkum so’zlarning ma’lum qismi o’zi ifodalayotgan predmet va tushunchalar bilan bog’liq tarzda o’z tilimiz so’zlari bo’lishi bilan birgalikda chet tillardan kirib kelgan bo’lishi. ularga ham adabiy til me’yori nuqtai nazardan munosabat bildirish zaruriyati bor. ma’lum chegaraga ega bo’lgan. yana bir qismi esa variantlar.rayonlashtirish.viloyatning bir qismi bo’lgan. masalaning yechimini o’tayotgan vaqt topadi. zavodskoy rayon . Basharti bu birliklar neologizm yoki okkazionalizm sifatida e’tirof etildimi. shu so’z o’zagidan yasalgan rayonirovaniye.Mamatov ta’kidlaganidek.mudofaa doirasi kabi. urug’ni joylarga moslashtirish. ta’kidlash lozimki. zavodlar tumani. Masalan. Tilimizda yangi narsa va tushunchalarni ifodalash yoki narsa va tushunchalarni yangicha ifodalash bilan bog’liq hamda undagi tayyor modellar asosida mavjud narsa va tushunchalarni biroz boshqacharoq. debmi? Harqalay. ma’muriy hudud atamasi sifatida me’yorlashdi. bir qismi esa so’zlashuv. shahar atrofi tumani. rayon boya . demak ular hali tilimizning haqiqiy lug’at birligiga aylanib ketmagan.E. Binobarin. A. Ko’plab atamalarning muqobillarini izlash jarayonida rayon so’zi o’rnida nohiya . u holda okkazional so’zlar jumlasidan chiqib. rayonlashtirilgan so’zlari bor. nazarimizda. ayniqsa badiiy ijod jarayonida yaratilgan bo’lishi mumkinligini ham yodimizdan chiqarmasligimiz zarur. Umuman.urush harakatlari rayoni. – M. Ammo.1954. biror ekin navlari urug’ini.shahar atrofi rayoni. 711). «ular badiiy asar tilida. Demak. s.sanoat rayoni. depara. Ammo. balki obrazliroq ifoda etish hamda boshqa badiiy-estetik maqsadlarni ko’zda tutib qo’llanilgan. ya’ni me’yorlashuvi aynan ana shu omillarga bog’liq bo’ladi. ommalashuvi. garchi so’zning asl mohiyatiga unchalik to’g’ri kelmasa ham tuman so’zi me’yorlashdi. . Ularning adabiy tilimizda me’yor holatiga kelishi uchun ma’lum vaqt va xalqning iste’molda qo’llay boshlashi bilan bog’liq bo’lgan e’tirofi lozim bo’ladi. Atamalarni almashtirish va me’yorlashtirishda ro’y berayotgan jarayonlarni tahlil qilib quyidagi xulosaga kelish mumkin : atamalarning bir qismi tezgina almashdi. Buni qanday me’yorlashtiramiz? Urug’ni tumanlashtirish debmi yoki urug’ni joylashtirish. promыshlennыy rayon .jang maydoni.

A. yurakdosh. pulquvar. mehnatdosh (mehnatkash). oybachcha. – Toshkent. Endi frazeologizmlar va me’yor masalasiga qisqacha to’xtalamiz. quyidagi misollarni keltirgan : oltinzor (paxtazor). dollarshoh. to’yxona). xorazmlashmoq. mantiqan frazeologik normaning mavjudligini ham tan olishni taqozo qiladi. tundalik (kundalik) singari (A b d u r a h m o n o v X. to’rtinchidan. baxtsozlik. Turli hajmdagi ilmiy maqolalar. o’zgarib turadi. xayollanmoq. nomzodlik dissertasiyalari bilan bir qatorda A.Mamatov bu kabi so’zlar va iboralarning tilimizda mavjud bo’lgan mazmunan va shaklan o’xshash yoki teskarisi bo’lgan birliklarga nisbatan taqlidan yaratilishini ta’kidlab. 69-bet).normalashgan leksik qatlamga aylanadi» (M a m a t o v A. jangbozlar. fazoshumul (olamshumul). uchinchidan. 1981. oydosh. Mahmudovlar ham ana shu tarzda so’z yasashga moyil bo’lgan shoir Maqsud Shayxzoda ijodidan yaxshi namunalar keltirishgan: siynachok (siynai chok). aks holda. ushbu so’zlarning hyech biri ham me’yorlashgan so’z sifatida tilimiz lug’at boyligidan o’rin olgan emas. nafosatbozlar. tanlab olingan. ular frazeologik birlik degan maqomga ega bo’lmas edi va erkin so’z birliklariga aylanib qolgan bo’lardi. Demak. «Frazeologiya tilshunoslik fanining mustaqil.. yilquvar. Sh. 32-38 betlar). O’zbek tilining boy lingvistik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi vositalardan biri frazeologizmlardir. xulosa qilish mumkinki. Mamatov qarashlariga tayanamiz. frazeologizmlar tilning boshqa birliklari singari har doim rivojlanib. to’qayquvar (cho’lquvar).Okkazional so’zlar va til normasi // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. hamma frazeologizmlar lug’atlarda. raysobes) kabilar (M a m a t o v A. ular turg’un frazeologik birliklar bo’lmasdan. So’z estetikasi. ilhomdosh. balki okkazional yoki potensial iboralar bo’lib qoladi. Frazeologik me’yor ta’rifi masalasida bu o’rinda A. barqaror bo’ladilir. Ushbu misollardan ma’lum bo’lib turibdiki. – Toshkent. …adabiy normaga taalluqli bo’lgan to’rt asosiy mezon va kategoriya: barqarorlik. ma’lumotnomalarda qayd qilingan. ya’ni adabiy me’yorni tashkil qiladi.Abdurahmonov va N. umummajburiy qo’llanish xususiyatiga ega bo’lgan. Uning ta’kidlashicha. risolalar.Rahmatullayev tomonidan 1978 yilda yaratilgan «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» esa hozirgacha muhim qo’llanma sifatida foydalanib kelinmoqda. teskarilamoq.Mamatovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida leksikfrazeologik norma muammolari» (1991). changiston (guliston). M a h m u d o v N. Yuqoridagi maqola. sheriston. B. normativ va maxsus qo’llanmalrda. aks holda frazeologizmlar shtamp va qolip birikmalarga aylanib qoladi va o’zining semantik-stilistik xususiyatlarini ma’lum darajada yo’qotadi. . alohida soha ekanligini tan olish. Xullas.E. Demak. ular dinamik xususiyatlarga ega. kodifikasiyalashgan bo’lishi shart.1990.E. qishboy. frazeologik birliklarning til normasi bilan bog’liqlik xususiyatlarini shunday izohlash mumkin: birinchidan.E. Darhaqiqat.Rahmatullayev asos solgan o’zbek frazeologizmshunosligi keyingi yillarda katta yutuqlarga erishdi. ikkinchidan. huriston. kodifikasiyalashganlik. bu kabi so’zlarning yaratilishi individual xarakterga va asosan emosional-ekspressiv ma’noga ega. raykattalar (raygaz. yaxlit umumiylikni. A. frazeologizmlar o’z lisoniy tabiatiga ko’ra. xayolxona (gulxona.Mamatovning «O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari» (2000) nomli doktorlik ishlari muvaffaqiyatli himoya qilindi.Yo’ldoshevning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional uslubiy xususiyatlari» (1994). aks holda. 68-bet). o’zbek frazeologiyasi nazariyasiga oid yuzaga kelgan nazariy qarashlar va to’plangan boy materiallar frazeologik me’yorlar haqida bemalol gapirishga imkon beradi. Sh. kalidlamoq (qulflamoq). dinamiklik va variantdorlik xususiyatlari frazeologik normaga ham bevosita tegishlidir. «So’z estetikasi» asarining mualliflari X. bu alohida-alohida to’rt mezon va kategoriya o’zaro dialektik bog’liq bo’lib.

Aytilgan ushbu fikr-mulohazalar talabalarga frazeologik birliklar me’yori haqida ma’lum tasavvur bera oladi. L. Bu holatni asosan fan. madaniyat. Xalqimiz ularni qanday qabul qilishidan qat’iy nazar. Hoshimov). komponentlar birlashtirilishi-kontominasiya (oq bo’yrada o’tirib. oyijon.. 207-272 betlar). san’at va badiiy adabiyot sohalarida kuzatamiz. shu ma’noni beradigan so’z yoki so’z birikmasi bilan yonma-yon qo’llash (O’zingiz bilasiz. yuqorida aytib o’tganimizdek.g a n. Yuqoridagi asar.n g i l l a r i n i v a y r o n q i l i b yu b o. butun matn bo’ylab sochilishiantisipasiya (U y g a ketsam. 2. o’rtoq Vahobov. xalqaro munosabatlar sohalarida. Ismoiliy) nazarda tutilgan. bu ularning ma’nolarini ifoda qilishda. komponentlarning tushirib qoldirilishi (…dedi Usmonov a v v a l o’ z i n g g a b o q degan ma’noda). bechoralarning q a l b l a r i n i ch i l – ch i l s i n d i r a r k a n m u.Ma’no jihatdan buzilish.E.r a r k a n m a n – d a .frazeologizmlar ham leksik birliklar kabi o’z sinonim va variant qatorlariga ega. ishlab chiqarish. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. R. til boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega» (M a m a t o v A.M. Ђ.Mahmudov). M. O’.Abdullaxonov). Strukturasidagi buzilish. 216-217-betlar). strukturasining kengayishi (Ammo i ch i d a g i g’ a z a b shu tobda mashinaning vaqqillagan suvidan ham besh battar q a y n a r e d i. Do’st) kabi holatlar e’tiborga olingan (M a m a t o v A. J. harna. me’yor sifatida tavsiya etilayotgan variantlarning nega shunday tarzda ma’qul ko’rilganligini ilmiy asoslab berishlari zarur bo’ladi. Bunda ma’nosiga mos kelmaydigan matnlarda qo’llash (Xotin kishi bo’lsayam b ye l i d a b ye l b o g’ i b o r edi.Toshkent. o’ l a n to’shagim tuzuk. 1991. Bunda esa komponentlarning almashishi (kovushini to’g’rilamoq-qiyshiq kiygizmoq: K o v u sh i n i q i y sh i q k i y g i z i sh d a n toymaydi bularing. iqtisodiyot.Fayziy). Ђulom). Mamatov ulardagi me’yoriy buzilishlar sifatida quyidagilarni sanab o’tadi: 1. tilshunoslar ularni qo’llashdagi har bir holatga o’z munosabatlarini bildirib borishlari. Mustaqillik tufayli yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar natijasida tabiiy ravishda tilimizda ham juda ko’plab yangi so’z va iboralar. 214. q i p – q i z i l q a s a m i ch i b q o’ y i b m a n. birikmalar paydo bo’layapti. men s i r k a m s u v k o’ t a r m a y d i . qisman maorif. . k o’. M. pleonastik holatlar (Shuday qilganimda bormi. i n -j i q bolaman. Frazeologik birliklarni sinchiklab tahlil qilgan A.

. O’zbek tili stilistikasi. ba’zan esa vazifaviy chegaralanishlari xususida mulohaza yuritishga sharoit yaratadi. va boshqalar. – Toshkent. Daraja. darsliklarda. 38-40-betlar. 75-228-betlar). Sh o m a q s u d o v A. ular o’rtasida variantdorlikning. O’zbek tili grammatikasi tilshunoslik sohalari orasida nazariy jihatdan bir muncha yaxshi ishlanganligi. Morfologik me’yor tushunchasi. subyektiv baho shakllari va me’yor. so’z shakllari. 2.5-ma’ruza: M O R F O L O G I K M Ye ‘ Yo R R ye j a: 1. nisbat ko’rsatkichlari va me’yor. Q u r b o n o v T. fe’l zamonlari. sinonimiyaning mavjudligi nutqda bu qo’shimchalar me’yorlari yoki ularning buzilishlari haqida.I. Sifat darajalari. mayl. kelishik. o’quv qo’llanmalarida tegishli mulohazalar aytilgan (Qarang : Q o’ n g’ u r o v R. 1983. 1-qism. K a r i m o v S. – Samarqand: SamDU nashri. Morfologik me’yor haqida fikr yuritilganda gap aslida qo’shimchalar qo’llashning me’yoriy holatlari haqida boradi. so’z birikmalari va gap qurilishi bir qadar mukammal me’yoriy tavsiyalarga ega bo’lganligi bilan ajralib turadi. 1985.. 4. egalik. Qaysi guruh qo’shimchalari bo’lishidan qat’iy nazar. Grammatik kategoriyalar. Bu haqda ilmiy adabiyotlarda. Qo’shimchalar sinonimiyasi va nutqiy me’yor masalasi. subyektiv baho shakllarining qo’llanishida adabiy me’yor.. shaxs-son. shaxs-son qo’shimchalarining qo’llanishida grammatik va uslubiy me’yor. kelishik shakllari. Nutq madaniyati asoslari. zamon. Tayanch so’z va iboralar: Morfologik birliklar : ko’plik. 3. qo’shimchalar.

rus tilidan qabul qilingan abbreviatura yo’li bilan ot yasalishi kabilar Oktyabr revolyusiyasining mahsuli bo’lib. Faqat mustaqillikkina uni to’xtatib qoldi. reformist – islohotchi. elastiqiyot. agar ular buzilgan bo’lsa. lingvist – tilchi . pianist – pianinochi. jadidchi. Tilimizda so’z yasalish imkoniyatlari kengayib borayotganligini ta’kidlab. – navis. fan va madaniyatga oid yangiliklar shiddat bilan kirib kelgan bir davr edi. savdo. g’allachilik. . grammatikaning uzviy qismi bo’lgan morfologiya doirasida me’yor muammolarini anglashga intilish ona tilimiz salohiyatini yanada teranroq qilishimizga ko’maklashadi.chiliq qo’shimchasi me’yorlashuvida ham ayrim o’zgarishlarni sezamiz. 20 va 30 yillarda juda keng avj olgan va o’zbek milliy adabiy tilining boyishiga.Karimov kitobini varaqlar ekanmiz. – Toshkent : Fan. Ђ. taroqchi. ishlab chiqarish. sifat yasovchi –ik.ocherknavis. hunarchi. Yuqorida keltirilgan – ist qo’shimchasini misol tariqasida olganimizda. idoraviy kabi. – chilik /. Darhaqiqat. Lekin bu jarayon keyingi paytlarda tilimizni har tomondan o’rab kelib. nazariyot. Shubhasiz. mashg’uliyot. O’sha paytlarda arabcha -iyot affiksining bir muncha faolligi seziladi: muzaffariyot. yurist – huquqshunos kabi. -yeva. o’tib borayotgan vaqt tilga o’z ta’sirini o’tkazmasdan. bu holatlar nafaqat tilimiz leksikasida. traktorist – traktorchi kabi. 1985. Shu qo’shimcha bilan qo’llaniladigan so’zlarning ko’p qismi esa tilimizdan chiqib bormoqda: ekonomist – iqtisodchi. – shunos so’z yasovchi qo’shimchalariga bo’shatib berayotganini ko’zatamiz: ocherkist – ocherkchi . unda o’z aksini topmasdan qolmaydi. royalist – royalchi. U hunarmand. siquvga olayotgan edi.Demak morfologik me’yor tushunchasi tilning ana shu qatlamini qamrab oladi va uning atrofida yuritiladigan fikr-mulohazalar har bir so’z turkumi doirasidagi qo’shimchalar hamda ularning nutq jarayonidagi me’yoriy ko’rinishlari. olim shunday yozgan edi: «…boshqa tillardan qabul qilingan so’zlar va ot yasovchi –izm. dindor. – chi qo’shimchasi bilan yasalgan yamoqchi. Ya’ni tilimizning morfologik ko’rsatkichlari qat’iy bir holatga kelgunga qadar uzoq davrni bosib o’tganligi. Vaqt o’tishi bilan so’zlarning bu tarzda yasalishi me’yoriy tasdig’ini topmadi. davr nuqtai nazaridan muallif haq. shovinist – millatchi.tilshunos. romanist – romannavis. ruhiyot. utopist – xayolparast. XX asrning boshlari O’rta Osiyoga. jadid. chilangar shaklida me’yorlashdi. Qolgan misollardagi qo’shimchaning tushib qolishi esa leksik– grammatik me’yor tarzida turg’unlashdi. U paxtachilik. mexanisiyot. familiya ko’rsatkichi –ov. idorachilik so’zlarida – viy qo’shimchasiga o’rnini bo’shatib berdi: ommaviy. o’sha paytlar me’yor hisoblangan ko’plab til elementlari va so’z shakllari hozirgi davrgacha yetib kelmaganini ko’ramiz. -ist . rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan» (K a r i m o v Ђ. dehqonchilik kabi so’zlarda davom etayotgani holda ommachilik. o’roqchi. Bu yo’nalishda me’yorlashish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon ekanligi ma’lum bo’lib turadi. Bu haqda Ђani Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» nomli asaridan yaxshi ma’lumotlar olamiz. o’qchi singari so’zlar hozirda ham shu tarzda ishlatilib kelinayotgan bo’lsada. hatto ularning ma’lum qismi hali ham me’yorlasha olmayotgani ba’zan ko’zga tashlanadi. Masalan. Bir holatda o’zbekcha affiks o’rnini tojikcha – mand. -yevna kabi affikslar.sekinlik bilan o’z o’rnini – chi.bet). chilangarchi kabi so’zlarda bu qo’llanish davom etmadi. Masalan. tuzatish yo’llari haqida bo’ladi. u asta. 12. Jarayonga ijobiy hodisa sifatida baho berganda. jumladan. balki morfologiyasida ham o’z aksini topdi. dinchi. elektriqiyot. ikkinchi holatda – dor egallab oldi. Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti. bizning yurtimizga ham g’arbdan sanoat. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan o’zgarishlar. tilimiz rivojida boshqa bir muhit paydo bo’ldi. folklorist – folklorshunos.

– deb javob berishi kabilar. ijtimoiy hayotda yuz bergan o’zgarishlar tilning barcha sathlarida bo’lgani kabi morfologik birliklar me’yoriga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. jumladan so’z yasalishi. Yana bir holatga e’tibor qilaylik. suvlar. «Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke» (Tashkent. qo’mitalar. ta’kid. . Hatto bosh affiksoid sifatida hamon so’z yasayapti: yurtboshi. BLKYoI deyilmasdi. molprom. son kategoriyasi va egalik kategoriyasi sistemasidan tashqarida turuvchi mustaqil forma deb qaralishi lozim» degan fikrlar ham bor. tashkilotlar. boshlar. Harqalay. Demak. bosh tarzida tilimizda saqlanib turibdi. takrorlash. zarvodiysuv. qonlar. Ular bir umrga tarix bilan birga tilimiz xazinasiga ko’chirildi. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. sutlar. kinoya. xalq ta’limi vazirligi.1975). Deyarli barcha vazirliklar. oliy ta’lim vazirligi. ptiseprom. VLKSM kabi. ammo dadamlar keldilar gapidagi dadamlar so’zi tarkibidagi -lar ga me’yorning va bundan kelib chiqadigan mantiqning buzilishi deb qaralishi to’g’ri bo’ladi. predmetning turi. kirib kelgan odamning kimligini bilish maqsadida yangi oila qurgan yigit kelinchagidan: – Kim keldi? –deb so’raganida – Dadamlar…. minpros. sut sanoati. peduchiliщye kabi. Tilimizga o’zlashgan qisqartma otlarni o’zlashtirayotgan tilda qanday bo’lsa shu holicha qabul qilish odat tusiga kirgan edi: SSSR. korxonalar va muassasalarning nomlari. O’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum.bet. bugun ana shu so’zga yoki u ifodalaydigan tushunchalarga murojaat qilishga ehtiyoj yo’q. ayniqsa og’zaki nutqda. ellik. Buni biz ot so’z turkumining me’yoriy tahlilida yaqqol kuzatamiz (Otlardagi grammatik kategoriyalar uslubiyati marhum professor R. karvonboshi. Garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da. 1983). piching. KPSS.Shu o’rinda sintaktik yo’l bilan yasalgan ko’pmingchi. uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar. «Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari» (Toshkent. Ammo so’zlarni tarkibiy qismlarga ajratganimizda ular ming. Kelinchakning yoki boshqa bir farzandning javobida birgina dadamlar so’zi ishlatilganda u hurmat ma’nosini o’z zimmasiga olar. Bular ham shunday. undagi yasovchi unsurlarning ishtirok etishi davri bilan hamohang ekanligini tasdiqlaydi. Binobarin. uning ayrim otlarga qo’shilishida guyo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da. chiriblar kabi. bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib. ayniqsa so’zlashuv nutqda bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. burunlar. shu tarzda qo’llanaverardi: minvuz. ellikboshi so’zlarini olaylik. Biz ham morfologik me’yor masalalarini yoritishda shu qarashlariga tayanamiz). jigarlar. noaniqlik. 1980) asarlarida keng va batafsil o’ritib berilgan. kuchaytirish. asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat. Mingboshi. SIKP. Chunki bu so’zlar ham yuqorida aytilgan fikrlarni. yo’qlar. saroblar. 187. Ular hyech qachon SSRI. bu o’rinda –lar ning hurmat bildirishga nutqiy vaziyat nuqtai nazaridan baho berish to’g’ri bo’ladi ()Ilmiy adabiyotlarda «Hurmat ma’nosini ifodalovchi – lar alohida affiks deb. 1 tom – Toshkent.Qo’ng’urovning «O’zbek tili stilistikasidan ocherklar» (Samarqand. Hozirda esa bu kabi so’zlar qo’llanilishida ijobiy o’zgarishlar aniq sezilib. Unga mana bunday holat sabab bo’lishi mumkin: Eshik ochilib. oktyabroldi singari misollarga ham e’tiborimizni qaratsak yomon bo’lmaydi. Shu bilan birga. Chunki diqqat qilgan odam dadamlar so’zidan gapiruvchining bir necha dadasi borligi ma’nosini tushunishi ham mumkin. so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. barglar. uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar. 1975. Q a r a n g: O’zbek tili grammatikasi. umumlashtirish. pedbilim yurti tarzida keng qo’llanilmoqda va ularning safi kun sayin kengayib bormoqda. zerdolvodxoz. yuraklar. turkmanboshi kabi. parrandachilik sanoati. Ammo negadir keyingi paytlarda. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi.

ularning o’zaro va kelishiklar bilan sinonimiyasiga. uni mana bu misoldagidek ishlatish ham me’yorning. suhbatdoshlarini teletomoshabinlarga tanishtirayotganlarida bir kishiga nisbatan ham ular. -ti. shoirlarning bog’i tarzida qo’llash grammatik me’yorning emas. Ikkinchidan. -ni. Shu talablar nuqtai nazaridan qaraganda qaratqich kelishigining -ning shakli adabiy tilimiz uchun me’yor sifatida qabul qilingan. Bundan tashqari she’riyatda qaratqich-qaralmish birikmaning seli ashkim. Ko’rinadiki. balki nutqiy me’yorning buzilishiga olib keladi. sening kitobing. Ilmiy va rasmiy uslublarda uning adabiy shakliga qat’iy rioya qilinadi. O’zbek tilining tarixiy grammatikasi. Ular grammatik-uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llangan. Ammo bunday qo’llanishni hamma nutqiy holatlarda ham bir xil qabul qilish. Navoiyning ko’chasi. ularning turli variantlari va bu variantlarning vazifaviy uslublar doirasida qo’llanish chegarasiga. «O’zbek tili stilistikasi» darsligida shunday yozilgan: «uyushiq bo’laklarning qachon qaysi birini belgili. bu qo’shimchaning bir uslub uchun xos bo’lgan. 1973. Uning . tilimiz me’yorlariga to’g’ri kelgan bo’lar edi. g’ayriodatiy bo’lishi mumkin. Navoiy ko’chasi. Qaratqich kelishigi nutqda ba’zan belgisiz qo’llaniladi. bular o’rnida u kishi jumlasini qo’llaydi va ko’zda tutilgan ma’noni to’lig’icha saqlab qoladi: Ammo Ђafur aka yozishga shoshilmasdi. Hammamiz mana shu tarzda hurmat bildirsak. Shunga ko’ra ularni stilistik neytral bo’lgan leksika deb ham ataydilar (A. Fe’llarga qo’shilganda –lar qo’shimchasi hurmat yoki boshqa ma’nolarni anglatar ekan. Samarqandning universiteti. -dung. Misoldagi ularni. -ding. Bu uslubda uning quyidagi shakllari qo’llaniladi: –(i)m : Yo rab. u k i sh i shunday deb javob bergan edilar (Nazm chorrahasida).. ziyolilarning uyi.Shomaqsudov). me’yor sifatida belgilash to’g’ri bo’lmaydi. -nung. Barcha uslublarda ham belgili-belgisiz tarzida qo’llanaveradi. Chunki buni bilmaslik ma’noga. Sababini so’raganimda. Masalan: mening kitobim.-ting. -n : Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n / Hassos didi va shoir dili (Zulfiya). tarixan ham shunday bo’lgan (A b d u r a h m o n o v Ђ. uning kitobi qurilmalarini men kitobim. adabiy tilda ishlatilishi me’yorning buzilishi sanaladi. -tы. ziyolilar uyi. har qanday janrda i sh l a t i l a v ye r a d i l a r va stilistik jihatdan chegaralanmagan b o’ l a d i l a r . -dы. binobarin mantiqning buzilganligi deb qaralishi kerak: Intellektual so’zlar umumiste’moldagi leksikaga xos b o’ l g a n l i k l a r i d a n . bu qo’shimchalarning belgili-belgisiz holatiga. ularni universitetning xiyoboni. boshqa bir holatlarda ularni belgisiz qo’llab bo’lmaydi. Bu kelishikning badiiy uslubda ishlatilishi esa o’ziga xos tarzda kechadi. kamolingda sening tarzida inversiyaga uchrab qo’llanilishi ham shu uslub uchun me’yor sanaladi. uyushiq bo’laklar tarkibida bu kelishikning o’rni alohida bo’lishi mumkin. Kelishiklar me’yori borasida gap ketganda nimalarga e’tibor qilishimiz mumkin? Birinchidan. Universitet xiyoboni. bular so’zlarini (hatto ula. Samarqand universiteti. 36-bet). Nutqda. aytilmoqchi bo’lgan fikrning aniqligi va . -ing shakllari sheva va lahjalar uchun xos bo’lib.Toshkent. Nega m ye n i m qulog’imda tun va kun / Boyqushlarning shumli tovshi baqirar (Cho’lpon). Yozuvchi Said Ahmad esa ular. me’yor sanalgan shakli boshqa bir uslubda g’aliz. shoirlar bog’i qurilmalarida shunday ham qarashlilik anglashilib turgan bo’lsa-da.Yoqubov). Sh u k u r o v Sh. sen kitobing. ataydilar so’zlari haqida bu gapni aytib bo’lmaydi. -dыng. yozug’im nedur m a n i m (O. bula shaklida) qo’llashib.Afsuski. -tыng. tegishlilik bir qadar g’aliz ifoda etiladi. So’zlashuv uslubida ham bu buzilishlar sezilib turadi. -i. Uchinchidan esa.. «hurmat bildirishmoqdalar». -ing : K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido (Joniy) kabi. u kitobi tarzida shakllantirish mumkin emas. Aksincha. qaysi birini belgisiz ishlatishni bilish kerak. Yana bir holatga e’tibor beraylik. O’zbekiston televideniyesi ko’rsatuvlarida ayrim jurnalistlarimiz qo’shimchadagi bu noziklikni ba’zan payqamasdan.

shu bilan birga.Karimov kitobidagi misollarning tasdiqlashicha. «Xizmatchisi savod maktabida o’qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz. va boshqalar. Salim va Odilning otasi keldi gapini bir necha xil tushunish mumkin. O’zbek tili stilistikasi – T. ayniqsa og’zaki nutqda hozir ham davom etmoqda. Nutqiy vaziyat esa fikrning aniq reallashuviga ko’maklashadi. Qaratqich kelishigi ba’zan qarashlilik.bet). ikkinchi misoldan esa boshqa bir kishini ko’rganlik tushuniladi. qo’shimchalarni (ni . Pojarningmi? Shoshma.ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. mavhum egalik ma’nosini anglatadigan – niki qo’shimchasi bilan sinonim munosabatga kirishadi: Samoviy va yerdagi bor narsa U n i n g d i r. Nutq jarayonida ba’zan ularning farqlanmasligidan yozuvchi A. Birinchi misoldan direktorning o’zini. Shu sababli ham ularni bir-birdan farqlamasdan qo’llashni me’yorning buzilishi deb tushunilsa to’g’ri bo’ladi. tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va . payg’ambarning haqligining tanitadirgan kabi (K a r i m o v Ђ. Tohir va Salim bilan Odilning otasi keldi.lik. Unda: a) Tohirning. (ularning uch kishi ekanligini bildirishni –lar qo’shimchasi o’z zimmasiga oladi. og’zaki nutqda ko’proq yuqoridagi variantlar qo’llanilishi mumkin. vazifasiga ko’ra ham bir-birlaridan jiddiy farqlanadi. rejissyorimiz esa «gugurtning yerga tashamang» deydi. pojarni-pojarning kabi. kecha va kunduzga jo bo’lgan bor narsa U n i n g d i r (Qur’oni Karim). Qiyoslaylik: Direktorni kabinetida ko’rdim – Direktorning kabinetida ko’rdim. Qanday chiroylik! Pojarnimi. Salimning va Odilning otalari kelishdi. Salim va Odilning otasi kelishdi (bunda – ish birgalikni ifodalovchi affiks ko’plik ma’nosini ham anglatadi. Ikkala gap ham kimni ko’rganlik haqidagi so’roqqa javob bo’ladi. Ammo bu variant yozma nutq me’yoriga xos bo’lib.. . hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab. ammo aynan ana shu -ni va –ning qo’shimchalarining farqlanishi natijasida ikki xil ma’no anglashiladi. Salim va Odilning otalari kelishdi ( –lar va –ish birgalikda uch kishi ekanligini yana ham asoslaydi). Yuqordagi asar. «bo’lsa» emas. Eng ishonchli variant: Tohirning. Aslida gapda har uchala bolaning otasi kelganligi nazarda tutilayotgan bo’lishi kerak. Nutqda qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmasdan ishlatili-shini ham ijobiy hodisa sifatida qarab bo’lmaydi. Aslida esa ular ma’nosiga ko’ra ham. Ya’ni ota bitta bo’lib. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi «bo’lsa». bu kamchilik avval ham bo’lgan: uzumni shirasi. gurgutnigurgutning.konkretligiga salbiy ta’sir qiladi. Bu kabi sinonimlik badiiy-tarixiy asarlar tilida uchrab tursa ham. shakarlab». «bo’lmasa» deydi. Salimning va Odilning otasi keldi yoki b) Tohir. mehnatkashlarni ko’plarni savodsizliklari.) v) Tohir. Bu singari farqlamaslik tilimizda.ning. o’zini butun tashabbusini.bet). deganim u kishiga yoqmabdi. nima uchun pojarni? Pojarni.«labingdan bo’lsa olsam. li . . seksiyaning qo’mitasining. Pojarni «gugurtni yerga tashlamang deydi. Ђ. bo’masa» deydi. hammaning ham hayron qoldirar. 1983. albatta!».Qahhor savodsiz bir san’atkor obrazini yaratishda yaxshi foydalangan. Tildan foydalanishda esa ikki xillilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. chiroyli-chiroylik. vazifa nuqtai nazaridan hozirgi tilimizning boshqa uslublari uchun me’yor hisoblanmaydi. Kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: bo’sa-bo’lmasa. menga o’rgatganiga ko’yaman! Senga o’xshagan savodsizlar «bo’sa. 34. Ifoda etilayotgan fikr aniq va ravon. e. Ular nafaqat so’z qo’llash. Shunday ekan yuqoridagi misolda kelishikning qo’llanishida nutqiy me’yor buzilgan. Salim va Odilning otalari keldi. Masalan. desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o’zicha bo’g’ilib. «bo’sa» emish! O’zi bilmaydi-yu. tashlamang-tashamang. Variantlar qo’yidagicha bo’lishi mumkin: 1.) g) Tohir. tushunarli bo’lishi uchun ham me’yorga ehtiyoj bor. Tohir. Tohir va Salim bilan birga kelgan bo’lishi (birgina ota) yoki har uchala bolaning otasi kelgan bo’lishi mumkin» (Sh o m a q s u d o v A. 81.

Tushum kelishigi qo’shimchasi -ni ning qo’llanish doirasi ancha keng bo’lgan. Ђ.Karimov uning –n shaklida va belgisiz ishlatilib kelinganligini ta’kidlash bilan birgalikda, bu qo’shimchani so’z tarkibida ortiqcha qo’llash (Matbuot yoshlarni tarbiyalashda katta o’ r i n n i tutadilar), jo’nalish kelishigi (O’z a k a s i n i i sh l a m a s a ham 48 mehnat kuni yozg’an), chiqish kelishigi (Y o’ l l a r i n g i z n i adashmangiz), o’rin-payt kelishigi (Rahmat aka m u s o b a q a n i yutib chiqdi) va qaratqich kelishigi (T a sh k i l o t i m i z n i sifat tomoni) vazifalarida ishlatish 20-30- yillar tili uchun xos xususiyat bo’lganligini ko’rsatib o’tgan (Ђ.Karimov. Yuqoridagi asar, 34-35-betlar). Hozirgi adabiy tilimiz materiallari tushum kelishigini qo’llashdagi bu nomuvofiqliklar barham topib, ba’zi hollarda qaratqich kelishigi bilan farqlanmasdan ishlatilayotganligini e’tiborga olmaganda, – ni shaklida me’yorlashganini kuzatamiz. Vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan qaraganda uning – (i)n shakli adabiy asar tilida me’yorlashgan va qo’llanishi badiiyat talabiga ko’ra nihoyatda faol : Erka malak achchig’lanmam senga / Uchirsang-da ko’kka yurak k u- l i n / Achchig’lanmam senga nozli qo’yosh, / Yondirsang-da umidimning g u l i n (Fitrat). Qolgan uslublarda adabiy me’yorlashgan shaklda, masalan so’zlashuv uslubida ba’zan non yedim, miltiq otdim kabi belgisiz qo’llaniladi. Bu kelishik belgili-belgisiz qo’llanishining o’zbek tilida shunday me’yoriy holatlari vujudga kelganki, ularning birini ikkinchisi bilan mazmun manfaati nuqtai nazaridan mutlaqo aralashtirib bo’lmaydi. Masalan, non yedim – nonni yedim, ot mindim – otni mindim, kitob o’qidim – kitobni o’qidim tarzida baravar ishlatilaverishi mumkin bo’lgani holda, qo’l qo’ydi – qo’lni qo’ydi, bola ko’rdi – bolani ko’rdi, ot qo’ydi – otni qo’ydi, miltiq otdi – miltiqni otdi birikmalarini bir-biridan farqlash kerak. Ularning har ikkla ko’rinishi ham tilda o’z holicha me’yorlashgan va boshqa-boshqa mazmunlarga ega. Bu haqda R.Qo’ng’urov shunday degan edi : «Tushum kelishigidagi so’z o’zi aloqaga kirishgan so’z bilan shunday zich bog’lanadiki, hatto ba’zan ular ana shu fe’llar sostaviga singib ketganga o’xshaydi. Ko’pincha esa ular o’zini boshqargan fe’l bilan tamoman birikib ketadilar va ular o’rtasidagi sintaktik aloqa yo’qoladi (ya’ni bola ko’rdi, qo’l qo’ydi kabi turg’un birikma holiga keladi – S.K.). Natijada birikma yagona qo’shma so’zga aylanadi. Bu birikma yagona qo’shma so’zga aylangandan keyin ularning umumiy ma’nosi sifatida boshqa ma’no kelib chiqadi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Samarqand, 1975, 79-bet). -ni o’rnida –mi ning qo’llanishi adabiy til me’yorining buzilishi va shevachilik deb baholanishi kerak : Top… top…topberasizlar-a d u b u l g’ a m m i ? (M.Mansurov). Sh o i r r i kitobi; yemasang, z a h a r r i ye misollaridagi –ri xususida ham shu gaplarni aytish to’g’ri bo’ladi. Tushum kelishigining o’rin-payt, jo’nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo’nalish kelishigining qo’llanishi, eshakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo’lgan holda, poyezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so’zlovchining o’zi boshqargan, jo’nalish kelishigi qo’llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo’lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o’rtasida sinonimiya deb tushunish to’g’ri bo’ladimi yoki ikki xil me’yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan yeng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan

bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko’rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me’yoriy holat sifatida e’tirof etish mumkin. Mana bu misolni esa tushunish oson bo’lmadi: Ayniqsa shunisi turib- turib alam qilardiki, b a g’ r i d a g i l a r n i hamdardlashadigan kishisi yo’q edi (Sharq yulduzi,1986,8). Muallif ko’nglida bor gaplarni dardlashadigan kishisi yo’q edi, demoqchidir. Jo’nalish kelishigi qo’shimchasi– ga o’zbek tilida -ka, -qa, -g’a, -a, -na singari bir qator fonetik va lahjaviy ko’rinishlarga ega. Ularning qo’llanilishi vazifaviy uslublar me’yori jihatidan farqlanadi. -ga, -ka, -qa adabiy tilning yozma va og’zaki shakllarida, -g’a, -a, -na esa badiiy uslubda ishlatiladi: ukamga, maktabga / maktapka, qishloqqa, tufrog’ima, yo’lingg’a, ustina kabi. -ga ning tomon, sari ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me’yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a, borgin do’stginam (O. Matjon). Ђ. Karimov bu kelishikning tushum kelishigi (Har t o m o n g a tomosha qildi), chiqish kelishigi (Dunyoning b u z i l i sh i g a darak bergan), o’rin-payt kelishigi (...k o l x o z l a r g’ a chopiq sifatsiz o’tayotir), o’rnida qo’llanish hollarini ta’kidlab o’tgan (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 37-bet). Hozirgi tilimiz uchun bu holatlar me’yor sanalmaydi. Vaqt o’tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o’rtasidagi ma’noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o’ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog’idagi biron-bir bo’limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o’qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me’yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so’zlari bir-biridan farq qilganligi tufayli, -ga va -da o’rtasidagi sinonimiya ham o’ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g’alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko’rsatishga xizmat qilayapti, xolos. Shu o’rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. So’zlashuv va badiiy uslublarda uning belgisiz qo’llanishiga me’yor sifatida qaraymiz: maktab bordingmi (ammo uy bordingmi emas). M a k t a b b o r d i k, og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Oripov). Ammo mana bu misoldagi jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishini me’yor deb bo’lmaydi: Qizil sarbon bir d a l a l a r i m qaradi, bir m ye n qaradi (T. Murod). Chiqish kelishigi qo’shimchasi 20-30 - yillardayoq -dan tarzida me’yorlasha boshlaganini Ђ. Karimov ko’rsatib o’tgan. Uning olim keltirgan O’ z l a r i d a n gapirtirish lozim, O’qituvchilar ikki oylik o t p u s k a d a n ancha dam oladilar, T u p r o q d a n qarasam, bir necha ilonlarning izi bor (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 39-b.) misollaridagi tushum, o’rin, jo’nalish kelishigi vazifasida qo’llanishlar hozirgi adabiy tilimiz uchun xos emas. Bu kelishikning -din shakli hozirgi paytda faqat badiiy uslubda me’yorlashgan. Vatan s ye v m a k d i n ortiq /Menga olamda shior bo’lmas (E. Vohidov). O’rin-payt kelishigi ham ish-harakatning bajarilish o’rni va paytini bildiruvchi vosita sifatida tilimizda uzoq davrlardan beri o’z vazifasini bajarib kelmoqda. Ђ. Karimovning qayd qilishicha, XX asrning boshlarida uni qo’llashda hozirgidan farq qiluvchi tomonlari bo’lgan : tushib qolish (eski sh a h a r hunarmand juda ko’p edi), kerak bo’lmaganda ishlatish (U vaqtda bobongiz ham h a yo t d a edilar), jo’nalish (K o’ z d a ko’rsatib), chiqish kelishigi (masalalalar yu z a s i d a muzokaralar bo’ldi) o’rinda (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 40-b.) qo’llash kabi. Hozirda esa bu qo’llanishlar adabiy til uchun me’yor emas.

«O’zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko’makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o’tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e’lon qildi – r a d i o o r q a l i e’lon qildi- r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og’zaki nutqdagi e’tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. Mana bu misolda esa -da va -dan munosabatlarini va farqlarini anglash yana ham qiyin: X o l a m n i k i d a n qolgan ro’molimni olib kelaman deb bu yoqqa chiqqan edi (A.Majidiy). «Xolamnikida qolgan ro’molim»mi yoki «Xolamnikidan olib kelaman» mi? Birinchisi to’g’ri bo’lsa, -dan ning ishlatilishi noto’g’ri, ikkinchi fikr nazarda tutilgan bo’lsa, so’zlarning joylashish tartibi boshqacha bo’lishi lozim edi. Ilmiy adabiyotlarda egalik qo’shimchalari -(i)m, -(i)ng, -i, -(s)i,-(i)miz, -(i)ngiz ekanligi ko’rsatilib, ularning variantlari ko’p emasligi aytiladi. Variantlarning ozligi esa ularning tilda me’yorlashishini osonlashtiradi. Bu o’rinda bizning maktab, sizning uy singari birikmalarda ham -ning tufayli anglashiladigan egalik mavjudligini e’tirof etgan holda, morfologik me’yor buzilganligini aytib o’tish lozim. Albatta, bu nutqiy, masalan, poetik talab bilan bo’ladi va uslubiy g’alizlik hisoblanmaydi. Vatanim manim, maktabing sening, uying sening birikmalari to’g’risida ham shu gapni aytish mumkin. Bu yerda ham poetik matn talabi bilan aniqlovchi-aniqlanmish o’zaro o’rin almashadi. So’zlarda ba’zan P shaxsda egalik va ko’plik qo’shimchalari yonma-yon keladi : kitoblaring, kitoblaringiz kabi. Og’zaki nutqda ba’zan kitobinglar so’zi ham quloqqa chalinib qoladi. Bu yerda ko’plik ma’nosini berayaptimi yoki hurmat ma’nosinimi? Odatda hurmat ma’nosi insonlarga nisbatan bildiriladi : opalarim – opamlar, onalarim – onamlar, tog’alarim – tog’amlar misollaridagi birinchi so’zdagi -lar ko’plik, ikkinchisidagi esa hurmat ma’nosini anglatmoqda. Buning ustiga hurmat so’zlovchining o’zidan yoshi kattalarga nisbatan ekanligi ham sezilib turadi. Yana qiyoslashda davom etamiz : ukalarim – ukamlar, singillarim – singlimlar, jiyanlarim – jiyanimlar misollaridagi ikkinchi so’zlarda qo’shimchalarning joylashishi g’alizroq va ular nutqda hurmatni bildirish maqsadida shu tarzda qo’llanilmaydi. Nutqda ularga nisbatan erkalash ma’qul ko’rinadi va mehribonlikni ifodalashning maxsus vositalari bor. Masalan: ukajonlarim, singiljonlarim, jiyanjonlarim kabi. Shunday ekan, singlinglar, jiyaninglar, kitobinglar, maktabinglar deb ishlatish maqsadga muvofiq emas. «O’zbek tili grammatikasi»da aytilgan mana bu fikr ham mulohazaning to’g’riligini tasdiqlaydi : «Asli hurmat formasi egalik affiksi tarkibidagi son ko’rsatkichini o’z o’rnidan ortga tomon siljitish natijasida yuzaga kelgan deb izohlash mumkin : avval egalik affiksining ikkinchi qismi holatida bo’lib, keyin esa egalik affiksining har ikki qismidan so’ng qo’shiluvchi affiks holatiga o’tgan» (O’zbek tili grammatikasi, 1 tom, 188-bet) O’zbek tilida morfologik ko’rsatkichlar orasida –cha, -gina, -choq, - chak, -chiq, -loq, -jon, -xon singari subyektiv baho shakllari ham mavjud bo’lib, ular «asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan hodisadir. Badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu formalarni ham og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan elementlar sifatida qarash ma’qul» (Sh o m a q s u d o v A. va boshq. O’zbek tili stilistikasi, 103-bet) Shunday ekan, ularni boshqa vazifaviy uslublarda me’yor sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Prof. Yo.Tojiyevning «O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so’z turkumi doirasidagi me’yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina –chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, -boz, -paz, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -parvar, -do’z, -bon, -xon, -parast kabi qo’shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so’zlar qo’shilganda me’yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko’rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi –

-ta va –(i)nchi qo’shimchalari o’zbek tilidagi barcha sonlarga qo’shiladi va bu me’yor sanaladi. oltilarcha. munda/munlarda. shundan/shunlardan. besh. 12-62betlar). 1987. Misollar tahlilidan kelib chiqib. Masalan. bundan/bunlardan. bunda. Q o’ n g’ u r o v R. Olmoshlar me’yoriga kelganda Ђ. -larcha. bun – buning/bunlarning. -dor. sifat yasovchi qo’shimchalarning asosiy qismi umumiste’moldagi birliklar bo’lib. -on. o’n birlarcha deyish o’zbek tilida odat emas. munga/munlarga. jamlash ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi. no. 1 tom. onga/onlarga. Sanoq sonlarga qo’shiladigan va chamani bildiradigan –lab. mun – muning/munlarning. o’n birlab. -(i)nchi kabi maxsus shakl yasovchi qo’shimchalar mavjudki. -mand. ilmiy . uch. -gan. ularning sonlarga qo’shilishida o’z me’yorlari bo’lib. O’zbek tilining badiiy uslubi. -luq. buni/bunlarni. me’yor sanalgan on – oning (onlarning. -tacha qo’shimchalari ham odatda o’n dan boshlab yuz. bu. onlarni. Lekin sonlarning ma’no va grammatik jihatdan farqlashga xizmat qiladigan –ta. serzardali – serzardalik. o’n birtacha. –ala qo’shimchasi ham 2 dan 7 gacha bo’lgan sonlarga qo’shiladi. shun– shuning/shunlarning.Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» asariga tayanib aytish mumkinki. faqat birlikda qo’llanadigan bunga. -shunos affikslarining ilmiy.. sifat so’z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me’yorlashganligini ayta olamiz. Shuning uchun ham bu sonlarning morfologik me’yori xususida so’z yuritish oson kechadi. haftali – haftalik kabi. bunga/bunlarga. to’rt.. Olmoshlarning qo’llanilishi barcha vazifaviy uslublarga xos. yetti sonlariga qo’shiladi va jamlik ma’nosini bildiradi. sifat yasaydigan –li va turli so’z turkumlariga qo’shilib ot yasaydigan –lik qo’shimchasini birbiridan farqlaymiz : aytarli – aytarlik. mantichi – mantipaz. Qolgan holatlarda me’yor buziladi. -iy. jildli – jildlik. -lab. maslahatchi – maslahatgo’y. ana shu me’yoriy holatlarni bir-biriga aralashtirmaslik lozim bo’ladi. Ayniqsa so’zlashuv nutqida otlarga qo’shilib. sallali – sallalik. -larcha. xosliklarni keltirib chiqaradi. olti. barcha uslublarda ishlatilsa-da. Ularda faqat qo’llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim. Uning boshqa sonlarga qo’shilishi me’yorning buzilishi sanaladi.ala. -lig’. Sonlar o’zbek tilida ozchilikni tashkil qiladi (ular 23 ta). shunga. – Toshkent. -viy. shunda. bunda. 324-bet). ser-. shundan shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz. oltitacha. deyarli – deyarlik. shunda/shunlarda. shunga/shunlarga. Masalan. – Toshkent. bandli – bandlik. vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me’yorlashgan. ondan/onlardan. olmoshga o’tadi (Bu haqda yana qarang : O’zbek tili grammatikasi. shuni/shunlarni. umumiylik. -ov. O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. -iv. 327-bet). serbargli – serbarglik. keyingi yuz yillikda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lgan emas. -parvar. Binobarin. –ov qo’shimchasi ikki. -omuz. Badiiy uslubda esa –lik qo’shimchasining –liq. bunda/bunlarda.somsapaz. T i x o n o v A.lar adabiy tilda so’zlashuvchilar nutqida. Chunki bir dan o’n gacha bo’lgan sonlarda aniqlik kuchli bo’lib. Vaholanki ularning vazifalari va anglatgan ma’nolari xususida har bir misol asosida batafsil gapirish mumkin (Ђ u l o m o v A. Oltilab. shirali – shiralik. 1 tom. Bir soniga qo’shilganda esa sonlik doirasida chiqib. O’zbek tilining morfem lug’ati. farzandli – farzandlik. dastali – dastalik. -ik. Shu bilan birga. – Samarqand. 1992. 428-429-betlar). etikchi – etikdo’z kabilar (T o j i ye v Yo. ming. -al. 1977. . Shu o’rinda yana bir holatga e’tiborni qaratish zaruriyati bor. ba-. -simon. mundan/ munlardan so’zlarining ko’plikni ifodalovchi hamda mu bilan boshlanuvchi shakllari hozirgi adabiy tilimizda tamoman qo’llanmasligini. 53-54-betlar). shu ko’rsatish olmoshlarining tarkibida asrimiz boshlarida bitta –n tovushi orttirilib. muni/munlarni. million kabi yirik miqdordagi sonlarga qo’shiladi (O’zbek tili grammatikasi. qasidachi – qasidago’y. Masalan. -parast. onda/onlarda. ularning biri o’rnida ikkinchisining qo’llanilishi ayrim uslubiy chegaralanishlarni. Faqat u. oni). ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha faolligi seziladi. -lug’ kabi variantlari ajralib turadi (K a r i m o v S. -kor.

so’zlardagi ma’no ikki xil: o’tkazmoq . ayrim fe’l ko’rsatkichlari misolida me’yoriy buzilishlarning yuz berishini va buning nutqda salbiy natijalarga olib kelishi mumkinligini ko’rsatib o’tamiz. indinga to’y.Ma. Ђulomov. har bir fikrimiz isboti uchun badiiy adabiyotdan ko’plab misollar keltirishga harakat qildik yoki M. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen (O. Ilmiy uslubda biz so’zi kamtarlik ifodasi sifatida me’yor sanalsa. Me’yorning. jim… Eshitiladi!! K i m yo . Yosh narsani sil qilib. Ammo bu yuqoridagi fikrni inkor qilmaydi. bitkazmoq deyilish mumkin bo’lgan holda ketqazmoq. Shu o’rinda –kaz. Omonimlik holatni yuzaga keltirgan o’t so’zi birinchi holatda o’tish (o’ yumshoq. aylanay xotin!.daraxt ko’chatlarini o’tqazmoq. Bu qo’shimchalar bir so’z o’zagiga qo’shilishi ham mumkin: o’tkaz-o’tqaz kabi. A. me’yorning buzilishiga olib keladi. qizimga rahm qiling. Jim!! …Gap bitta. Chunki lug’atlarda bitkazmoq-bitkarmoq. o’tkazmoq-o’tkarmoq. shu o’rinda olmoshni qo’llashdagi grammatik me’yorning ataylab buzilishi badiiy adabiyot tilida kuchli uslubiy vositaga aylanishi mumkin. Ana shuning uchun ham ularni farqlamasdan ishlatish ma’noning.N. so’zlashuv va badiiy uslubda maqtanchoqlik. o’tqazmoq . u aslida misgar) qo’shimchasini ham eslashga to’g’ri keladi. Nutqda. «O’zbek tili grammatikasi» ning fe’lga bag’ishlangan qismida ham. amir. uning ishtirokidagi so’zga qo’shiladigan qo’shimchaning ham farqlanishiga olib kelgan. -qaz qo’shimchalarining bir ko’rinishi sifatidagi -kar. hatto bir so’z misolida bir uslub uchun me’yor hisoblangan holat ikkinchi bir uslubga mos kelmaydi. R. ajalidan besh kun burun o’ldirmang! H o j i.dedi va kuldi. Masalan. Tixonov. Ovozingizni ko’tarmang. deb gap tarqataman. til oldi). Shu o’rinda bir misol xarakterli hisoblanadi. Yetti uxlab tushiga kirmagan kunlarni ko’radimi endi sho’rlik qizim… H o j i. Ayni paytda.. ayniqsa so’zlashuv jarayonida o’zaro farqlanmaydigan -kaz va -qaz qo’shimchalarini olib ko’raylik.elektr simlarini o’tkazmoq. agar biror narsa payqab qolsam.Qo’ng’urov). Yirik so’z turkumlaridan sanaladigan fe’lning qo’llanishida me’yoriy holatlarni belgilash katta tadqiqotlarni talab qiladi. chiqazmoq-chiqarmoq.alohida olingan so’zlarda bajaradi. Bu ikki xillik aslida -gaz qo’shimchasining yuqoridagi variantlari bilan emas. ich. qutqazmoq-qutqarmoq . balki so’z o’zagidagi ma’nolar bilan bog’liq. K. xolos. . deb ovoza qilish ham qo’limdan keladi! Uqdingizmi. Ko’rinadiki.uslubda men o’rnida biz ishlatiladi va u kamtarlik alomati sanaladi : Zero. -qar (ammo bu miskar so’zidagi -kar emas. til orqa) harakatlari bilan bog’liq holda yuzaga kelgandir. Haqiqatdan ham shunday. Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» da ham ular -gaz qo’shimchasining variantlari. Ammo ular bu vazifani alohida . Ketkazmoq. ertaga xotinim o’ldi. fe’lning orttirma darajasini ko’rsatuvchi birliklar sifatida talqin qilinadi. bu haqda birovga og’zingizni ocha ko’rmang! Shu kundan boshlab xotinim kasal. biz unga qo’shilamiz (R. Jon otasi. A.Yashinning «Nurxon» pyesasida hamisha xotinini senlab gapiradigan Hoji bir o’rinda uni sizlaydi va bu usulni nutqiy vaziyatdagi holat va kayfiyatni ifoda etishning favqulodda kuchli quroliga aylantiradi: K i m yo. Bu o’rinda biz ishning hajmini hisobga olib. Tahlilni davom ettiramiz. o’zini katta olish ma’nosida me’yor sanaladi : . shu bilan birga. binobarin. bitqazmoq deyish me’yorning buzilishi sanaladi. Chunki ular bu yerda ham bir xil grammatik vazifani bajarmoqda. – Bilib qo’y. O’ tovushining ikki xil talaffuzi nafaqat ma’noning.Kojina morfologik sinonimlarning hammasini stilistik sinonim sifatida qarash mumkin emas demoqchi bo’lsa.Yoqubov). o’tirtirish/o’tirg’izish (o’ qattiq.

Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko’rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq. Shu sababli ular lug’atlarda ham aks etmagan. «O’zbek tili grammatikasi»da «O’zlik daraja formasi asosan . rozilashmoq. qutqazmoq va chiqazmoq so’zlarini qo’llagan emas (Q o’ n g’ u r o v.oydinlashmoq. Endi bir necha og’iz so’z -lan va -lash qo’shimchalari xususida. Zulfiya «Asarlar» to’plamining II tomligida qutqarmoq ni 7 marta. Bir-ikkita fe’ldagina o’zlik daraja formasining . butunlanmoq – butunlashmoq.sog’lomlashmoq.yovuzlashmoq. 1968).moslashmoq. otlandi. Qobul).joylashmoq. 1981. zichlanmoq . ko’maklashmoq so’zlarida esa mazkur qo’shimchalarning o’rnini almashtirish ham mumkin emas.). rivojlanmoq hamda qudalashmoq. 210 va 259-b. gaplashmoq. ishqalanmoq – ishqalashmoq. Chunki so’zlarning ma’nosidagi va fe’llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi. jipslanmoq . tezlanmoq – tezlashmoq. xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi. ba’zan . Gavdalanmoq. sog’lomlanmoq .. oydinlanmoq . O’qituvchi. vahshiylanmoq – vahshiylashmoq. 445-446-bet).joylash. yengillanmoq – yengillashmoq.razillashmoq. yovuzlanmoq .taranglashmoq. O’zbek tilining chappa lug’ati – Samarqand. -kar/-qar qo’shimchasi ayrim so’zlar misolida tilimizda –kaz/-qaz ga nisbatan turg’unlashib va faollashib bormoqda: Onadek tug’ma azoblarni. tartiblanmoq – tartiblashmoq.ularning o’zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti.kabi variantlar mavjud (I b r o h i m o v S. jarangsizlanmoq . loylanmoq . T i x o n o v A. la+sh shaklida bo’lib. uzoqlanmoq – uzoqlashmoq.siyqalashmoq.tetiklashmoq. Q o’ n g’ u r o v R.). . Ikkinchisi birgalik darajadagi fe’l hosil qiladi: yordamlashmoq. 1 tom. binobarin. uvoqlanmoq – uvoqlashmoq.. K a r i m o v S.loyqalashmoq. razillanmoq .loylashmoq.. So’zlarning ana shu shakllari imlo lug’atlarda o’z ifodasini topgan va ularda o’zlik nisbatda qo’llanilayotgan –lan/-lash qo’shimchalarini sinonimlar sifatida qarash.soddalashmoq. yutkarmoq. Bu hol ayniqsa chiqarmoq va qutqarmoq so’zlarida yaqqol seziladi. me’yor butunlay buziladi.jipslashmoq. sizlashmoq. Bu narsa uni –kaz /-qazning dialektal variantini sifatida tushunishimizga asos bo’ldi. O’zbek tili morfem lug’ati. B ye g m a t o v E. tinglandi kabi. Masalan. O’zbek tilining imlo lug’ati – Toshkent: FAN. bu o’rinda gap butunlay boshqa masalada . Agar shunday qilinsa. foydalanmoq.zichlashmoq. Ular aslida .(i)l affiksi yordamida obyektli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq. Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. R. Misollar tahlili bu qo’shimchaning hamma vaqt ham -kaz va –qaz ning o’rnini bosa olmasligini ko’rsatadi.(i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla . taranglanmoq . ulanmoq – ulashmoq. Ayni paytda yana bir narsani ta’kidlab qo’yish lozimki. takomillanmoq – takomillashmoq. shodlanmoq. joylanmoq . sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki.muvofiqlashmoq.jarangsizlashmoq. Chunki ularni yuqoridagiday tarzda ishlatish mumkin bo’lgani holda ketkarmoq. xoslanmoq – xoslashmoq.(i)n. ochliklarni o’ t k a r d i n g i z (N. Ammo. A h m ye d o v A. ravshanlanmoq . va boshq . xastalanmoq – xastalashmoq. ularda yuqoridagi qo’shimchalarni o’zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo’lmaydi. siyqalanmoq . Ammo bu qo’shimcha haqida nomi yuqorida tilga olingan ikki adabiyotda ham hyech narsa deyilmagan.la+n. ruhsizlanmoq ruhsizlashmoq.juftlashmoq. fe’l hosil qiladi va odatda o’zlik darajada bo’ladi: shodlandi. tetiklanmoq . loyqalanmoq . suyuqlanmoq suyuqlashmoq.-Toshkent. o’tkarmoq deb ishlatish joiz emas.. maqtanmoq.ravshanlashmoq.moyillashmoq. moslanmoq . bunday qo’llanishlarni me’yoriy holat sifatida anglash mumkin.. sekinlanmoq sekinlashmoq. 1976. qo’shilmoq va boshqalar. ker – kerish kabi» deyilgan (O’zbek tili grammatikasi. achchiqlanmoq – achchiqlashmoq. 427 -b. xayrlashmoq singari (Ђ u l o m o v A. tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq. dadillanmoq – dadillashmoq. muvofiqlanmoq . Ammo ularning qo’llanilishida aylanmoq – aylashmoq. soddalanmoq . moyillanmoq . birinchisi sifat va sonlarga qo’shilib. chiqarmoq ni 14 marta qo’llagani holda. juftlanmoq .

o’z formasini o’zgartirmaydi. g’aribona kabi so’zlarga –larcha. Ravishlardagi ana shu o’zgarmaslik uning qo’llanishidagi uslubiy xilma-xillik bo’lishini chegaralaydi. birikma hosil qilganda. ularning nutq jarayonidagi me’yorlashishini. g’olibona. kamtarona. Lekin –chasiga qo’shimchasi haqida bu gapni aytish hamma vaqt ham to’g’ri emasday ko’rinadi. degan xulosa kelib chiqmaydi. mag’rurona – mag’rurlarcha. til faktlarini me’yor prizmasidan o’tkaza boshlagandan so’ng bu qarashning ayrim izohtalab o’rinlari ham ma’lum bo’lib qoladi. zaifona. riyokorona. Mas. zolimona – zolimlarcha. san’atkorona.ayyorchasiga. makkorona. misollar tahlilida bu uch qo’shimcha sinonimiyasida nutqiy me’yor asosiy o’ringa chiqishi ma’lum bo’lib qoladi. go’dakchasiga. takabburona. ehtiyotkorona. badbaxtona.-lan/-lash qo’shimchalari masalasida uchinchi bir nozik jihatga ham e’tibor qilishga to’g’ri keladi : tekislanmoq – tekislashmoq so’zlarini olib qaraylik: yer tekislandi. faqatgina oshkor va g’oyib so’zlarini istisno qilgan holda. xoloskorona. Faqatgina shu narsani ta’kidlash zarur bo’ladiki. Bu qo’shimchaning o’zbek tilidagi –lar va –chasiga qo’shimchalariga teng kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd qilib o’tilgan (O’zbek tili grammatikasi. Buning sabablari bor. betarafchasiga. hyech qanday so’z o’zgartuvchi affiks olmaydi» (O’zbek tili grammatikasi. sitamkorona. ma’sumona. firibgar – firibgarlarcha – firibgarchasiga. go’dakona – go’daklarcha – go’dakchasiga.. zaifchasiga.ya’ni ravish biror so’z bilan bog’lanib. jinoyatkorona. Bundan ana shu so’zlar doirasida ular sinonim emas ekan. dilovarona. namoyishkorona.deyiladi «O’zbek tili grammatikasi»da. 1 tom. ig’vogarona. muloyimchasiga. -larcha qo’shimchasini qo’shish to’g’ri bo’ladi va ularning ishlatilishini me’yor hisoblash mumkin. razilona. iblisona – iblischasiga – iblislarcha. turg’unlashishini osonlashtiradi. Shunday ekan bu qo’shimchalarning me’yoriylik darajasini belgilash ancha qiyin kechadi. yer tekislashdi gaplarida yer o’zo’zidan tekis bo’lib borgan yoki tekis bo’lib qolgan ma’nolari anglashiladi. zohidona. Ammo u belgilanishi lozim. pahlavonona – pahlavonlarcha. Shunga qaramasdan.. bu so’zlarning deyarlik barchasiga. muhibchasiga. ma’yusona. betarafona. isyonkorona. Yerni tekislashdi gapida ma’no ham. tajavvuzkorona – tajavvuzkorlarcha. -chasiga qo’shimchalarining qo’shilishini o’zbek tili va imlo va morfem lug’atlarida uchratmadik. mardona – mardlarcha – mardchasiga. 532-bet). O’zbek tilida ravishlar uslubiyati va me’yori haqida olimlarimiz haligacha o’z mulohazalarini bildirishgan emas. Misollarga murojaat qilamiz: ayyorona – ayyorlarcha – ayyorcha . Dabdurustdan qaraganda shundayligi ham to’g’ri. lutfkorona. donishmandona. Bunda har ikkala qo’shimcha o’zlik nisbati ma’nosini beradi. dadilchasiga. birodarona – birodarlarcha.. xolisona. mug’ombirona. mutakabburona. tashabbuskorona. qahramonona – qahramonlarcha – qahramonchasiga kabi variantlar tilimizda yashab kelayotganligi imlo lug’atlarda qayd etilgan. muloyimona. dilbarona. Demak bu o’rindagi tekislashmoq ni birinchi gapdagi tekislashmoq bilan bir narsa deb bo’lmaydi. Ammo qator misollarni tahlil qilib. nisbat ham o’zgaradi. jasurona. albatta. Bu gapdagi –lan da majhullik ham bor. Shu bilan birga. Boshqacha aytganda. bahodirona – bahodirlarcha. devkorona. faqirona – faqirlarcha. majnunona. ayrim misollar yordamida ravish so’z turkumiga oid so’zlarda ham me’yor muammolari mavjudligini kuzatish mumkin. ojizona. odilona. fidokorona. xoinona – xoinlarcha. garchi grammatik jihatdan qo’pol xato hisoblanmasa-da. Yana bir jihatga e’tibor beraylik – yer tekislandi. Ammo adibona. 1 tom. xiyonatkorona. beadabona – beadablarcha. . badbaxtchasiga. Chunki bu ham tilimizning nutq jarayonidagi imkoniyatlarini ko’rsatishga xizmat qilishi tabiiy. botirona – botirlarcha – botirchasiga. muzaffarona. oqilona. 528bet). mag’rurona – mag’rurchasiga. do’stona – do’stlarcha – do’stchasiga. oshkorona. biz nutqimizda so’zlarni. Chunonchi fors-tojik tilidan kirib kelgan –ona qo’shimchasining ishlatilishi misolida ana shu masala mavjud. johilchasiga. johilona. payg’ambarona. g’oyibona. mohirona – mohirlarcha – mohirchasiga. mastona – mastcha. «Ravishning asosiy belgisi uning o’zgarmasligidir.

chegaralangan tarzda bo’lsa-da. oshkorchasiga. sitamkorchasiga. Bo’lajak mutaxassis sifatida filolog talabalar bu muammolarni ilg’ab borishi. tilimiz morfologik shakllarining so’zlardagi yasalish. xoinchasiga. me’yorlashgan deb aytish qiyin. Mas. oqilchasiga. . ojizchasiga. dehqonlarcha tarzida tilimizda faol ishlatilishi bilan birga dehqonona deyish me’yorlashgan emas. ma’yuschasiga. olimchasiga. tajavvuzkorchasiga. Bu qo’shimchalarning ishlatilishida ba’zan yuqorida aytilganlarning aksini ko’rish ham mumkin. Ularning me’yoriy holatlarini belgilashda xuddi boshqa so’z turkumlarida bo’lgani singari. Ayrim holatlarda ba’zi shaxslar va badiiy adabiyot tilida qo’llanganda ham ularni ommalashgan. ularni tahlil qilishi. matn . ravishlar me’yori haqida ham so’z yuritish mumkin. Shunday qilib. g’aribchasiga tarzida qo’llashga odatlangan emasmiz. Sintaktik me’yor tushunchasi. g’oyibchasiga. namoyishkorchasiga.nutqiy jarayon hal qiluvchi vazifani o’taydi. 6-ma’ruza: S i n t a k t i k m ye ‘ yo r R ye j a: 1.mas’umchasiga. binobarin. razilchasiga. xolischasiga. nome’yoriy holatlarni bartaraf etish yo’llarini izlashi va piravordida ilmiy asoslangan ma’qul variantlarni amalda qo’llashi va boshqalarga tavsiya etishi zarur bo’ladi.: dehqonchasiga. shakl hosil qilish va o’zaro grammatik munosabatlarga kirishish imkoniyatining kengligi tabiiy ravishda ayrim me’yoriy muammolarni ham keltirib chiqaradi. Ma’lum bo’ladiki. muzaffarchasiga. yuqorida bildirilgan mulohazalardan xulosa qilishimiz mumkinki.

jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. bildim dedim tutildim. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. avjiga minmoq. asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. binobarin. so’zlashuv uslublarida me’yor. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. deb hisoblaylik. Ilmiy. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A.E. To’g’ri tartib. . Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi.deydi A. Inversiya.Mamatov. Shuningdek. ayron ichgan tutildi. 6.. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. janjal boshlagan Turdali.2. Nasr va nazmiy matn va me’yor. 7. avzoyi buzilmoq. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. . – Toshkent. avvalo. amalga oshirmoq. adi-badi aytishmoq. Mas. So’z birikmalarida. it hansirarkan. ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini. Uslublar va gap qurilishi. 266267-betlar). 5. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. Bu xususiyat. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq. grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Poetik sintaksis. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib. Gap qurilishining sintaktik me’yori. adabini yemoq. Badiiy matnda sintaktik me’yor. gapda so’z tartibi. Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi. «Odatda. 4. 3. me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. 1991. Inversiya.

nung. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. muomalada ommalashmasdan. do’stga ishonch. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. . masalan tushum kelishigining – i (n). 36-bet). sinf jurnali. Demak. aqlli odam. qaratqich kelishigining –(i) m. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. g’ayratli yigit kabi. o’ta aqlli odam. sigir sog’moq. juda g’ayratli ayol. Shuni ham aytish kerakki. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. Masalan. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. chiqish kelishigining – dan. zar do’ppi. kitob varag’i. qora ko’zli bola. chilvir belbog’. g’isht devor kabi. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. Oripov). -qa. . jigar rangli sumka. Mabodo qabul qilinib. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. Binobarin. zardan tikilgan do’ppi. nihoyatda kuchli shamol singari.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. rangni emas. . Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. . so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. kino ko’rmoq. Tildagi tejamkorlik. orden lentasi. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. movut (material)dan yasalgan chakmon. Yana: Qarshingda turibdi u mr i m bir kuni (J. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. Agar tavsiya etilgan. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. kulgili holat. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. oilaga bosh kabi. mol boqmoq. kitob o’qimoq. me’yor buziladi. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. -na. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. moslashuvli shakllari mavjud. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. jo’nalish kelishigining – a. paxta termoq kabi. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. Kamol). 1 tom – Toshkent.Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. qora ko’z bola. xo’jalikka rahbar. boshqaruvli. Ayni paytda. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A.n. Xudoyberdiyeva). -g’a. movut chakmon. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. 1975. ommalashsa.

17-bet). uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi.dan qo’shimchasi sababli. …dis.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. Hatto bizning uy. ularning sevgisi kabi. – Samarqand. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin.da qo’shimchasi bo’ylab.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. to’g’risida. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. deyish mumkin bo’lgan holda.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. bilan. . ukang. bizning mahalla. Ђulom).ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. Bu masalaning uslubiy tomonlari.avtoref. . Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. Yuqorida ta’kidlaganimizdek.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. . Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. 2001. ukam. Ammo ayrim holatlarda. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. bunday bo’lmasligi ham mumkin: Ђururing sig’maydi po’lat teringga. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. bilan. unga burildi / u tomon burildi. ichra. R. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (Ђ. bizning maktab tarzida qo’llanishi. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. albatta. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. orqali. Ular bizning uy. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy xususiyati: Filol. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. sening ukang. bo’ylab. haqda. qadar kabi . bo’yicha. tufayli. uzra. ukasi kabi. ichra. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. .Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. sizning sevgingiz. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. . osha. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi.fan. . uning ukasi. qarab. qahqaha bilan to’ldi). tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi.nomz. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi.

Masalan. Gapning bu shakllari nutqda. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. P tom. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi.ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. Uchinchi tomondan. . Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. 178-bet). lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. Binobarin. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. – Samarqand. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. 97bet). O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. 1975. «So’zlar tartibi. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. Qadar. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan bo’lishidan qat’iy nazar. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. P tom.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. . – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. 1975. – Toshkent. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. 184-bet). Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. tabiiyki. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. Chunki. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. albatta belgili qo’llanilishi kerak.

tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. ovqatdan oling. shu qolib nima bo’ladi. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. Darhaqiqat. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. yeb o’tiring. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. marhamat qiling. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. Buning ustiga. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. qani. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. yeb turing. ovqatdan tanavvul qilib turing. oling mehmon. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. agar sinchiklab tahlil qilinsa. mehmon. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. Boshqacha aytganda. dasturxonga qarab o’tiring. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. ovqatni oling.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. Tafakkurda umumiy tarzda. dasturxonga qarang. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. olib turing. Keyingi ikki misoldagi. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. alohida olingan gap. fikr-mulohazalar. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. qolmasin. Ђafurov. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. oling. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. It . mehmon. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. do’stlarim (qo’shiqdan). balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. Olimjon). boshladik. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. marhamat. ayniqsa. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. .Modomiki. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . Millatning billurlanishi). boshlang. ovqatga qarang. Shu bilan birga. munosabatlarning. qani-qani. to’g’ri bo’ladi. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. iste’mol qiling. Ayni paytda. Masalan. Demak. olib o’tiring. mehmon. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. jumladan o’zbek tilida ham.

kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. buyruq. hayotim. N u r m o n o v A. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. 49-bet). Darhaqiqat. vijdónsiz tarzida talaffuz qilinsa. iltimos. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. aziz onajon (D. N u r m o n o v A.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. taajjublanish. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. N u r m o n o v A. darak. 51-52-betlar).Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. imonsúz. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. s a n ch i q andin. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. ohang xususida. qo’y! Qo’ygin. Masalan. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. O’sha asar. . u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. – Toshkent.. garchand shaklan bir bo’lsa ham. bu da’vat har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. ko’ndirishga harakat qilish. vijdonsúz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. Siz imon. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. degan qoidaga amal qilib. siz aziz inson / Kamolim. avrash. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. tashvish. siz vijdon. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. 1995. g’azab. Mas. yomondin qoch. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. Shu bilan birga. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. Yomondin qoch. xolisona so’rash. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchúq) ot. Sintaksis. v i j d o n s i z. yalinish. Parchadagi imonsiz. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti.Komilova). tahlillar. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. gumon. 51-bet). Tilimizda.. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. imónsiz. qo’ygin! Qo’ygin. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. mensimaslik. O’sha asar. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. Boshqacha aytganda. achchiqlanish.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» .. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi.

ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. Shunday ekan. 25-bet).Begmatov) ekanligini inobatga olsak.ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sánchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. Bizningcha. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. dadamlar keldi – aytaylik. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. Ђ. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. nohissiy bo’lsa. ta’kid nazarida tutilsa. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. 24-bet). ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. – Uchqun va Tolib artist. Darvoqye. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. vaziyat talabidan kelib chiqib.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentы. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. boshqa vosita qo’llanadi. u darajada emas. Shu o’rinda. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. ular shaxmatchilar. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. o’zbek tilida ular studentlar. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. Ђulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham.Ђulomovni . Yuqoridagi maqola. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi.Ђulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. – Buxoro. Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan Ђ. ohang farqlaydi. –lar emas. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. Ђulomov tomonidan – S. oni – student. qo’shimcha tejaladi. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. Negaki. O’zb»). ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. A. ular student. aytaylik. A. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. Oni – shaxmatistы.K. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. 1998. Demak. oni – shaxmatistы deyish shart. Shu faktning o’ziyoq A. O’zbek tilida bayon oddiy. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentы. har bir kishi nutqida. Shunday ekan. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda.

fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. Tong. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. Ayni paytda. Kesimning odatda III shaxs. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Izohlovchilar . ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. Masalan. Misollar tahlilidan yana bir narsa . noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi.o’zbek tilining nafaqat grammatik. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. Orzularim mavjlana shu dam. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. Oppoq tong. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Bahor. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X.da. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. Oppoq tong otmoqda. ehtiros. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. shu bilan birga. keyin so’yla) me’yoriy holat. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. mazmuniga. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa.yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. Tong otmoqda. Orzularim mavjlanar shu dam. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. aksincha. yoz mevasi – qish xazinasi). Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Faqat farqi shundaki. (Oz so’z – soz so’z. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin.

Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. la’nat olgan yomondir singari). kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. yodimda yo’q. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi.1990. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. Qiyoslaymiz: oppoq tong. Gap ko’p – ko’mir oz. alar hasaddin ittifoq qilib. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. ikkinchi holatda gap. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. oydin kecha. So’z tartibi esa turg’un. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. Tabiiyki. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. davomlilik. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. Gap: Qaysi yil edi. binobarin. Rahmat olgan omondir. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin.uchramaydi. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. tenglik.avtoref. Qaysi holatni . Kech kuz. Mard bir o’lar. Demak. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. zidlash mazmuni.39-41-betlar).Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. parallelizm yorqin sezilib turadi. nomard yuz o’lar kabi).tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. Shu narsa ham muhimki. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol.d-ri …dis. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Olimning ta’kidlashicha. jimlik. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». o’sha davr normasini aks ettiradi». Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. Demak. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi».f. – Toshkent. belgisiz ishlatiladi. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. cho’ziqlik. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. kech kuz so’z birlikmalari. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. Erajni o’lturdilar». Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi.

aniqlik. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. ha! (T. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik.). mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi.80.I. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. Masalan.N. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. Stilistika xudojestvennoy rechi. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. Tildagi ega-kesimlik. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. qarz bo’lib yashash demakdir. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. ta’sirchanlik. masalan poetik matnda. – M.I. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish . ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi.N. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. Chunki. Yashin). obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. qo’ying – ey. – M. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa.axir. M. s. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. ko’rsavod-ye! Dotasiya.me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. 1983. Xolmat ota … Xolmat ota (K. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining qat’iy tartibi bilan farq qiladi. davlat qaramog’ida yashash…. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. Masalan: Xolmat. Po’latov. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. o’z-o’zidan ayonki. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi.. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. Murod). me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. nutqiy vaziyat. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. Masalan.. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi.66. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat.1961. To’g’ri. albatta. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Stilistika russkogo yazыka. Yo’q…. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. aytaylik. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. s. Bu masalaga A.). yo’q. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. bu.

. Strabon. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. 4. mantiqiy izchilligida. – Toshkent. 7-ma’ruza: U s l u b i y m ye ‘ yo r R ye j a: 1. 2. aniqlik. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. eng muhimi. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida.uchun qarang: O’rinboyev B. baqtriyaliklar. Adabiy me’yor va uslub. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. 3. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. 1984. 1991). u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. Uslubiy me’yor tushunchasi. Uslubiy mezonlar. Uslubiy me’yorlarning erkinligi. – Toshkent. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha.. sak va massaget elatlari yashaganlar. so’zlovchining harakatlari. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. xorazmliklar. xolos. 6 . maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. mantiqiylik. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). Arrian. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. miloddan avvalgi YII. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi.sinf). Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Chunki. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. O’rinboyeva D. Biz odatda to’g’rilikni. to’liqligi. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. 111-151-betlar).

Buning sababini E. funksional – vazifaviy uslublarni keltirib chiqaradi. Adabiy norma va nutq madaniyati. Uslubiy mezon. gap. va boshq. Nutqning shakllanishida sharoit. tilni bilish darajasi. ana shu elementlarni ijtimoiy hayotning ma’lum sohalarida qo’llash bu sohalarda tobora xoslana boradigan vazifaviy chegaralanganliklarni. . morfologik normalar – morfema. tildagi har bir vosita uslubning shakllanishi uchun material bo’la olishi mumkin. Uslubiy me’yor va til uslublari. mavzu. 78-79-betlar). uslubiy me’yor deganda tildagi birliklarning har bir nutqiy mavzu va vaziyatga mos tarzda qo’llanilishi tushuniladi. Tayanch so’z va iboralar : Vazifaviy uslubilar : so’zlashuv. Xo’sh. dunyoqarash. Boshqacha aytganda. o’zbek tili sohalaridagi me’yorni namoyon etuvchi til vositalarining uslubiy me’yor doirasida yaqqol ko’zga tashlanib turmasligi uni alohida me’yor sifatida tushunishimiz va fahmlashimizni qiyinlashtiradi. nutq mavzusi va mazmunidan kelib chiqib. Masalan. Angladikki. grafik normalar – grafema. til birliklarini qo’llash. Bu birliklarni tanlab ishlatishga bo’lgan so’zlovchi yoki yozuvchining individual ehtiyoji ularning o’z uslubini. birikmalar bormi? Birinchi qarashda har bir uslub o’z mustaqil vositalariga egadek tuyuladi. leksik normalar – so’z (leksema). nutqiy jarayon va vaziyat belgilaydi. Uslublardagi me’yoriy va nome’yoriy vositalar. ya’ni o’z til birliklariga egadir. agar kengroq doirada olib qaraladigan bo’lsa. uslubiy me’yorning o’zi nima va uni qanday tushunishimiz kerak? Ma’lum bir nutqiy vaziyatda. publisistik. sintaktik normalar – so’z birikmasi. degan savollarga javob topishimiz lozim bo’ladi. 7. Uslubiy me’yor to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish ham filolog talabalar uchun muhimdir. u og’zaki va yozma bo’lishidan qat’iy nazar.Begmatov shunday izohlagan edi : «Ma’lumki til sohalariga ko’ra normalar o’z materiali. Qisqa xulosa shu bo’ladiki. nutqiy jarayonda har bir til birligi uslubiy vosita bo’la oladi. Demak. 1983. Uslubiy normalarda ham mana shu kabi material. 6. fonetik normalar – fonema. badiiy uslublar va me’yor. agar hisoblansa.5. Ularning me’yoriy darajasini esa. so’z yasash normalari – yangi so’z va so’z formalari singari. Aslida esa bunday vositalarning yo’qligini ko’ramiz» (B ye g m a t o v B. so’zlovchi va yozuvchining o’z niyati va muddaosidan. – Toshkent. Nutqiy oppozisiyalar. Ammo bu me’yorning nozik tomonlarini tushunib olish adabiy til me’yori tizimidagi boshqa xususiy me’yorlarni anglashga nisbatan bir qadar og’ir kechadi. u umumiy me’yor sirasidagi xususiy me’yorlarning bir ko’rinishi hisoblanadimi. binobarin. Yuqoridagi savollarga javob berib bo’lganimizdan so’ng masalaning ana shu jihatiga kengroq to’xtalamiz. Lekin bu mushkullikdan qat’iy nazar uslubiy me’yor to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lishimiz uchun uni adabiy til me’yorlari qatorida hisoblay olamizmi. ilmiy. ijtimoiy muhit. Aytilganlarni uslubiy me’yorni anglashdagi birinchi bosqich deyish mumkin. bu xususiy me’yorlar orasidagi mavqyei qanday va uning o’zbek nutqi madaniyatining takomillashib boruvida xizmati nimadan iborat bo’ladi. xuddi boshqa til me’yorlarida bo’lgani singari. rasmiy. tanlab ishlatish imkoniyati uslubiyatni yuzaga keltiradi.

. ya’ni fikrning noaniq ifoda etilishiga olib kelmoqda.Navbatdagi bosqichda uni adabiy tilning umumiy me’yori doirasida xususiy me’yorlardan biri sifatida qarash-qaramaslik masalasiga aniqlik kiritilishi zarur bo’ladi. R u x s o r i n g ko’rsatib avval… Yana: T u r q i n g n i ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding. ikkinchi gapdan teskari ma’no tushuniladi. Garchi bir sinonimik qatorda joylashgan so’zlar misrada o’rni almashtirilib qo’llanilayotgan va bu so’zlarning leksik ma’no darajasi teng bo’lsa ham. morfologik me’yorning buzilishi ikkinchi navbatda uslubiy me’yorning buzilishiga. biron bir morfologik birlik ham morfologik. uslub va til madaniyatiga ham salbiy ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. morfologik. Zavqiyda shunday misralar bor : Yuzingni ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding misolidagi yuz so’zini uning sinonimlari bilan almashtirib ko’ramiz: J a. Masalan. (Uni) ukamning uyida ko’rdim.odamning do’sti. Agar birinchi gapdan itning insonga vafodorligi. Nutqda kimni ko’rganlik aniq ifoda etilgan bo’lishi kerak : ukaning o’zinimi yoki uning uyida boshqa birovnimi? Endi so’z qo’llash me’yoriga ham diqqat qilib ko’raylik. talaffuz. Uslubiy me’yorning boshqa xususiy me’yorlar bilan umumiy. har bir til birligi. B a sh a r a n g ko’rsatib avval… va hokazo. Birinchi misolda morfologik me’yorning buzilganligi ko’rinib turibdi. Nutqda boshqa me’yorlar buzilmasa ham uslubiy me’yorning buzilishini kuzatish mumkin : It . qay holatda morfologik me’yor buzilganu. Tahlildan shu narsa ma’lum bo’ladiki. til normasiga tegishli hodisa deb baholash. Farqlanmaslikning oqibati mana bu misolda yana ham aniq bilinadi: (Uni) ukamni uyida ko’rdim. Gaplarda so’zlarning o’rni va vazifasi almashgan bo’lsa ham. degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. sintaktik normalari bilan bir qatorda qayd etiladi» (B ye g m a t o v E. sadoqatli ekanligi anglashilayotgan bo’lsa. Nutqda –ning va –ni kelishik qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilishi oqibatida bu buzilish sodir bo’lmoqda.m o l i n g ko’rsatib avval…. Ukamni (o’z) uyida ko’rdim. Faqat uning nutq jarayonidagina reallashuvini e’tibordan chetda qoldirmasak bas. ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin? Masala shu tarzda qo’yilganda morfologik me’yoriy holatlarni aniqlashga qaraganda uslubiy me’yorlarni aniqlash anchagina mushkul ekanligi ma’lum bo’lib qoladi. Uslubiy normalar keltirilgan ma’noda tilning fonetik. Aslini olganda. leksik yoki grammatik me’yorlarning qaysi biri nutqdan tashqarida shakllanadi? Savol shu tarzda qo’yilgandagina masalani tushunish birmuncha oydinlashadi. Aytilganlardan. grammatik me’yor buzilgan emas. orfografik. shunga ko’ra uslubni ham xuddi konkret normalar kabi real normalarga tenglashtirish ustun turadi. ayni paytda. ham uslubiy me’yor uchun obyekt bo’lsa. orfografik. «Tilshunoslikda uslub tushunchasini nutq oldiga qo’yiluvchi mezon deb bilishdan ko’ra. talaffuz. uslubiy me’yor qo’pol ravishda buzilmoqda. binobarin. Ma’lum bo’layaptiki. Buning ustiga. kitobni o’qimoq. aytaylik. Olimning o’z mulohazalarini qanchalik ehtiyotkorlik bilan bildirayotganidan qat’iy nazar uslubiy me’yorni ham yuqorida sanab o’tilgan adabiy til me’yorlari qatorida hisoblashga asoslar bor. Odamning do’sti – it. Uslub bilan bog’liq real normalar uslubiy normalar deb yuritiladi. farqli tomonlarini anglash ham muhim. ularning uslubiy qiymatini bir xil deb aytish mutlaqo mumkin emas. uni tilning o’ziga. qay paytda uslubiy me’yor buzilayotganligini payqash ham oson kechmaydi. va boshq. umuman odam itga tenglashtiriladi. Qiyoslaymiz : ukamni kitobi. Mazmun o’zgarib ketib. Ammo so’zlarning o’rni almashtirilishi bilan gapning mazmuni butunlay o’zgarib ketdi. yuqorida til me’yorlari sifatida e’tirof etilayotgan fonetik. binobarin uslubiy me’yor buzildi. uslubiy me’yor adabiy tilning boshqa xususiy me’yorlari bilan bir xil ekan-da. 78-bet). Hatto keyingi almashtirishlar tufayli ifodada mantiqsizlik ro’y bermoqda. Talab esa boshqacha. Yuqoridagi asar. adabiy til doirasidagi har bir me’yoriy buzilish nutqiy ifoda va mazmunga.

Tabiiyki. Yuqoridagi asar. qaysi uslubda bo’lmasin. bunday holatda adabiy me’yorning buzilishiga sharoit yaratiladi. avvalambor.deydi u. Demak. Ko’rinadiki. boringki dostonchi – baxshi uni yodlab olib. doston mazmunini yozma matn asosida hikoya qilayotgan bo’lsa ham. o’ylab yozilgan she’r bilan badiha tarzda aytilgan she’rni taqqoslashimiz ham bu fikrni isbotlaydi. sodda so’zlashuv normasi kabi ko’rinishlarda namoyon bo’lishi mumkin» (B ye g m a t o v E. hatto yillab o’ylaydi. 78-bet). degan fikrlar bayon qilinadi. Bundan tashqari biron-bir ilmiy materialning yozma bayonini u qanday bo’lsa. Keyingi paytlarda o’zbek xalq og’zaki ijodiga tegishli bo’lgan dostonlarning barchasi yozma matn holiga keltirilgan bo’lsa ham. Chunki uslubiy me’yorlarni matndan tashqaridagi biron bir holatda aniqlash mushkul ekanligi tahlillardan ayon bo’lib qolaveradi. yirik hajmdagi asarni maydonga keltirish uchun yozuvchi oylab.Ko’rinadiki. Shuning uchun ham me’yor tahliliga oid adabiyotlarda uni har bir vazifaviy uslub doirasidagi fonetik. Badiha she’rlar janr sifatida mavjud bo’lsa-da. nutq me’yori deb atash maqsadga muvofiq bo’ladi. unda matnni ijodiy o’zlashtirish va bayon qilish erkinligi bor.Begmatov uslubiy me’yorlarda adabiy me’yorga mos bo’lmagan holatlarning mavjudligini hisobga olib. Bundan tashqari. va boshq. Shuning uchun ham E. ayniqsa «Axborot» dasturidagi jurnalistlarning ma’lum bir voqyea- . Tildagi vazifaviy uslublarni dastlab nutq shakllariga – yozma va og’zaki nutq shakllariga bo’lish bu uslublarning faoliyat doirasi va qo’llanish ko’lamini aniqroq tasavvur qilishimizga ko’maklashadi. . Yoki bo’lmasin televideniye eshittirishlaridagi. Og’zaki ijod namunasi bo’lgan dostonlar matnining shakllanishida esa boshqacha bir holatni kuzatamiz. Katta bir syujetga ega bo’lgan. adabiy tilning boshqa me’yorlari bilan uslubiy me’yor chambarchas aloqadorlikda. Uslubiy me’yorni adabiy til umumiy me’yorining bir ko’rinishi ekanligini e’tirof etish bilan birgalikda uning boshqa xususiy me’yorlar bilan teng mavqyeda emasligini ham aytib o’tish lozim bo’ladi. har bitta til birligini o’z joyiga qo’yish. Mobodo qo’yilganda ham bunda ma’lum bir badiiy-estetik maqsad ko’zda tutilgan yoki badiiy asarning yuzaga kelish talablariga itoat qilingan bo’ladi. ayni muddaosiga xizmat qildirish uchun bosh qotiradi. Chunki uslubiy me’yorlar tilda belgilangan barcha xususiy me’yorlarning vazifaviy uslublarda matn talabi va manfaatidan kelib chiqib yashash shakli hisoblanadi. Binobarin. uslubiy me’yorni boshqa me’yorlardan farqli o’laroq. ayni paytda. uslub va me’yor munosabatlarini tushunishimiz ham osonlashadi. adabiy til qonun-qoidalariga rioya qilishni anglar ekanmiz. shundayligicha o’qib berish bilan bu matnning mazmunini og’zaki bayon qilish holatlarini ham taqqoslaylik. til me’yori deb atashdan ko’ra. uslubiy me’yorlar haqida gap ketganda ularning vazifaviy uslublarda namoyon bo’lishi asosiy diqqat markazida turishi zarur. Masalan. Ana shu keng jabhani vazifaviy uslublar ma’nosida bilsak. adabiy tilning amalda bo’lish jabhasi keng ekanligini ham unutmasligimiz kerak. Badiiy uslub doirasidagi o’tirib. nihoyatda kam uchrashining sabablaridan biri ham aslida adabiiy me’yorni buzib qo’yishdan qochishga intilish bo’lishi mumkin. tildan foydalanishda aksariyat holda adabiy til me’yorining buzilishiga yo’l qo’yilmaydi. Binobarin. . uni «adabiy normaning til sohalariga ko’ra belgilanuvchi normalari bilan bir qatorda turishi mumkin emas»ligini ta’kidlaydi.bu – adabiy norma. leksik-semantik va grammatik hodisalardagi me’yorlar va ularning matn uslubiga ta’siridan izlash kerak. dialektal norma. «Uslubiy norma. me’yor haqida gap ketgan paytda. birgina badiiy matnning janr ko’rinishlari sifatida roman yoki xalq dostonlarini olib qaraylik. nutqning yozma yoki og’zaki shaklda ifoda etilishi ma’lum ma’noda har bir uslubdagi me’yorlarning ham o’ziga xos ko’rinishlarda yuzaga kelishiga turtki bo’lishi mumkin. Bu narsa uslubiy me’yorni o’zbek adabiy tili umumiy me’yorining alohida – xususiy ko’rinishi sifatida qarashimizga asos bo’la oladi. ularning har biri o’zining alohida xususiyatlariga ham ega.

Shunga qaramasdan. Ђ.A. 1964. tadqiqotchilar tomonidan ularning soni adigey tillarida uchta deb ko’rsatilsa (K o k o v D. 2) ilmiy nutq. til vositalarining har bir vazifaviy uslub doirasida qo’llanilishidan kelib chiqib belgilanadigan me’yor bo’lsa. Adabiy norma va nutq madaniyati. 1981. 5) neytral nutqdan iboratdir (Bu nutq turlari ayrim adabiyotlarda stilistik qatlamlar sifatida talqin qilinadi). Turmush sharoitiga. Muallifning «Stilistikaning vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida. bu yo’nalishlarda tildan foydalanishning o’ziga xos usullari shakllanishi. o’z navbatida yozma nutqqa nisbatan og’zaki nutqning o’zbek tilida talablar darajasida takomillashmaganidan dalolat beradi. ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot darajasiga ko’ra. garchi bu nutqning har ikkalasi bir muallifniki bo’lsa-da. – Bakы. 3) publisistik nutq. Aytilganlar shundan dalolat beradiki. inson sifatida shakllanishida qator omillar bilan birgalikda tildan foydalanishdagi o’ziga xosligi ham hisobga olinadi. u til yoki nutq stillarini yozma va og’zaki – so’zlashuv uslublariga ajratgan. Garchi ma’lum tildan foydalanuvchilar uchun bu tilning adabiy me’yorlaridan foydalanish talab qilinsa-da. Ma’lumki. tilning qanchalik rivojlanganligi va undan foydalanish madaniyatiga qarab turli tillarda vazifaviy uslublar miqdori turlicha bo’lishi mumkin.hodisa.Kumaxova. Birinchidan. 83-bet) Bu fikrni ikki xil ma’noda tushunishimiz mumkin. Har bir inson yoki millat madaniyatining tobora yuksala borishi uning bu borada ham mukammallashib borishiga olib keladi. me’yorni vazifaviy uslublar doirasida o’rganish jarayonida ularning yozma va og’zaki shakllarini e’tibordan qochirib bo’lmaydi. Uslubiy me’yorlar chegarasini belgilashda mana bunday mulohazalarga ham duch kelamiz : «uslub – bu umumiy normaning individual tatbiqidir» (B ye g m a t o v E. s. va boshq. M. nutq ikki xil (yozma va og’zaki) nutqdan iborat. yangiliklar to’g’risida xabar berish jarayonidagi avval o’zi kamera qarshisida turib erkin gapirishi va kadr orqasida turib. undagi chegaralanishlar tilning barcha sathlari bo’yicha tobora oydinlashib boraveradi. faoliyat sohalarining shakllana va kengaya borishi. bir-birlaridan aynan me’yorga munosabatda farqlanishini kuzatamiz. 1970. Masalan. Oqibatda ularda tildan foydalanishda o’ziga xos uslublar vujudga keladi. ikkinchidan. A. Masalaning ikkinchi tomoni esa har bir millat hayotida ijtimoiy munosabatlarning. Sulaymonovning «Til stillari haqida» nomli maqolasi ana shu masalaga oydinlik kiritish yo’lidagi dastlabki urinishlardan biridir. o’zi tarbiyalangan ijtimoiy muhitning ta’sirida unda tabiiy ravishda o’z me’yorlari ham shakllanadi. har bir individ (shaxs)ning tildan foydalanishdagi me’yori. 21-23-betlar) degan gaplaridan tushunish mumkinki.N. avvaldan tayyorlab qo’yilgan matnni o’qib berishi o’rtasida. Z.Yu. binobarin. № 3. Xuddi tabiatda bir narsa ikkinchisiga aynan o’xshash bo’lmagani singari bir kishining nutqi ikkinchi bir kishinikiga aynan o’xshashi yoki ularning adabiy til me’yorlariga bir xilda rioya qilishi amalda qiyin bo’ladi. Abdurahmonov tasnifida ham ana shu fikr yetakchi o’rinda turadi: «Ma’lumki. qanday til hodisalari ko’proq qo’llanishini aniqlashdan iboratdir» (S u l a y m o n o v A. Resenziya // Voprosы yazыkoznaniya. №6.Kumaxov. Til stillari haqida // Sovet maktabi. . 4) rasmiy nutq. Jamiyat taraqqiy eta borgani sari bu uslublarning miqdori. umumadabiy til madaniyatiga bo’lgan intilish bu me’yorlarga amal qilishni taqozo etadi. Funksionalnaya stilistika adыgeyskix yazыkov.Ocherklar. Yozma nutq: 1) badiiy nutq.148). 16-17-betlar). Chunki ona tilidan foydalanish mahorati uning ko’pgina fazilatlarini o’zida mujassam qiladi. odamning shaxs. Me’yoriy buzilishlar asosan vazifaviy uslub materiallarining og’zaki ifodasida ko’proq kuzatiladi. ozarbayjon tilida oltitagacha ekanligi aytiladi (Azerbajchan bedii dilini? uslubijjatы. Hozirgi o’zbek adabiy tili vazifaviy uslublari miqdori va tasnifi haqida ham turlicha qarashlar mavjud. ya’ni og’zaki va yozma nutqda. buning natijasida til elementlarning ana shu sohalar va yo’nalishlararo taqsimlanishi bilan bog’liq bo’ladi. Bu esa.

Lekin o’zbek adbiy tili doirasida badiiy. – Shuning uchun bu masala yuzasidan hozircha aniq. b) ilmiy nutq uslubi. izchil bir fikr aytish qiyin. – deydi u. ularni yana o’z navbatida ilmiy. qit’alar. 1973. barcha funksional uslublarning. № 4. B. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Muhamedov tomonidan ham aytilgan (M u h a m ye d o v S. ilmiy. 1. 1. So’zlashuv uslubi. ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi» (Q o’ ch q o r t o ye v I. Vazifaviy uslublar tasnifi masalasiga oid fikrlar S. (tarixiy) jug’rofiy. 2) tantanali stil. 58-bet). 1. uning funksional uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. tabiiy va aniq fanlar bo’yicha prozaik hamda poetik asarlar va boshqalar. xoh og’zaki bo’lsin) bu stil qatlamlari aralashib keladi. ijtimoiy-siyosiy uslublarning o’ziga xos xususiyatlari. arab va fors tillari ta’sirida shakllandi» (B a s k a k o v N. tafsirlar. o’zbek tilidagi vazifaviy uslublarga doir qarashlar umumlashtiriladigan bo’lsa. ikkinchidan. ruboiylar. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. soqiynomalar. 32-33-bet). Ko’rinadiki. Baskakovning quyidagi mulohazalari turkiy tillarda uning yana boshqa turlari mavjud bo’lganligidan dalolat beradi: «Turkiyning har bir mahalliy varianti stilistik sistemalari. turlicha diplomatik hamda huquqiy hujjatlar va boshqalar). v) gazeta – publisistik uslubi. albatta. Stilistik normalar haqida // O’zbek tili va adabiyoti. 5) rasmiy stil. 2.Kitobiy uslub. nutq janriga ko’ra biror stilistik qatlam yetakchi. imomlarning diniy murojaatlari kabi) larning ko’plab poetik va prozaik janr ko’rinishlari shakllanishi bilan xarakterlanadi. II. 4) diniy uslub (vaqf hujjatlar. I. tarxon yorliqlari. Funksional uslublarning bu barcha tiplari va ko’rinishlari o’rta va yangi davr yozma va og’zaki turkiy tillarda sezilarli darajada ko’pchilik turkiy xalqlar uchun rasmiy din bo’lgan islom ta’sirida. 1992. muxammaslar.Toshkent: Fan.57). 1968. uslublar dastlab og’zaki va yozma shakllarga. ham poetik janr tiplari va ko’rinishlarining ulkan rivoji va murakkablashishi bilan. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. . ham prozaik. 1) neytral stil. dostonlar. g’azallar. Nutq stili bo’lsa quyidagi qatlamlardan iborat bo’ladi: yumoristik stil va satirik stil. diniy falsafiy va huquqiy asarlar. .Og’zaki nutq esa turli ijtimoiy qatlamlarning nutqlaridan. qisman og’zaki. ilmiy – publisistik. – Ashxabad. u orqali esa o’sha davrda amalda bo’lgan qoidalar – adabiy yozma. 51-bet). 110bet). 1969. s.O’rinboyev ham «Funksional uslubiyat va uning mohiyati» asarida ushbu masalaga to’xtaladi: «Hozirgi o’zbek tilidagi uslublar quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz: I. tuyuqlar kabi har xil turlari va xillari). turli sheva nutqlaridan tashkil topadi.Asosiy kommunikativ uslub.Til uslublari. 2) badiiy (prozaik va ulkan darajadagi poetik asarlarning ko’plab poemalar. 4) Nutqda (xoh yozma. Nutq uslublari. N. Qo’chqortoyev bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondoshadi: «O’zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi. nomalar. filologik xarakterdagi prozaik va poetik traktatlar. asos bo’ladi» (A b d u r a h m o n o v Ђ. 3) xizmatga doir (farmonlar. birinchidan. 3) intim stil. – Toshkent. 1983. g) rasmiy – ish nutqi uslubi kiradi» (O’ r i n b o ye v B. № 6. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va aabiyoti.A.A. Bu uslubga o’z navbatida: a) so’zlashuv nutqi uslubi.

Karimov. B o b o x o n o v a D. badiiy. binobarin. DD. Hozirgi o’zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi. tabriknoma singari turli xarakterdagi rasmiy hujjatlarning har birining o’ziga xos bayon etish qolipi bo’ladi.A. farmoyishlar. 1987). – Toshkent. (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). ommabop. Q u r b o n o v T. 1978. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 93-moddasining 20-bandiga asosan qaror qilaman (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni).. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan insonparvarlik tamoyiliga amal qilib. Qo’ng’urov. jabrlanuvchi. Qolip. K a r i m o v S. degan masala hozircha o’rganilgan emas.rasmiy. DD.modda). fuqarolik holati. uning lingvostilistik xususiyatlari nimalardan iborat. butun hayotini el-yurt taraqqiyoti. guvoh. Mavjud materiallar asosida har bir uslubning me’yoriy xususiyatlari to’g’risida qisqacha ma’lumot berish mumkin bo’ladi. ommabop. O’zbek tilining badiiy uslubi. fuqarolik javobgarligi. xullas barcha rasmiy ish qog’ozlari ana shu uslubda shakllanadi. – Samarqand. Betakror iste’dodi va o’lmas ijodiy merosi bilan o’zbek milliy madaniyatining rivojiga beqiyos hissa qo’shgan. Fikr – mulohaza. Ushbu uslubda shakllangan matnda noaniqlikka. Ammo diniy uslub o’zbek tilida haqiqatdan mavjudmi.I. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi semantik-funksional aspektda. huquqiy muassasalarida. – Toshkent. S. 1994. izohtalab o’rinlarga yo’l qo’yilmasligi lozim. 7 . Qonun matnlari. 1984). Solishtiramiz: O’zbek milliy madaniyati rivojiga ulkan hissa qo’shgan marhum adabiyot va san’at namoyandalarini mukofotlash to’g’risida. 1974. ularda boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan atamalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik. O’zbek tilining funksional stillari. ushbu ko’rinishlarning o’z me’yorlari mavjud. . Ayni paytda ularning har birining alohida so’z va turg’un birikmalari ham mavjud bo’ladi.Q. Masalan. ularni Vatan oldidagi unutilmas xizmatlarini inobatga olib. Hozircha ulardan beshtasi – ilmiy. so’zlashuv uslublari va ularning me’yoriy xususiyatlari. farmonlar. ma’lumotnoma. buyruqlar. surishtiruv. gumondor. 1985. Bu o’rinda biz R. bayon asosan bir qolipda ifodalanadi. – Toshkent. ND – Toshkent. shartnoma. Rasmiy uslub hozirgi o’zbek tilining davlat-ma’muriy. Qurbonovlarning «O’zbek tilining funksional stillari» kitobidan ham foydalanamiz (Q o’ n g’ u r o v R. Bu uslubning og’zaki va yozma ko’rinishlari. Q u r b o n o v T. huquqiy hujjatlar matniga ko’z yugurtirsak. K a r i m o v S.A.(O’zR Konstitusiyasi. O’zbek so’zlashuv nutqi masalalari. til materiali sifatidagi hamda nutq jarayonidgi o’ziga xosliklari o’zbek tilshunosligida monografik yo’nalishda o’rganilgan (O’ r i n b o ye v B. aniq va tushunarli tilda bayon qilinishi kerak: O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat beradigan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. badiiy..A. – Toshkent. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan amnistiya to’g’risida. agar mavjud bo’lsa. quyidagi marhum adib va san’atkorlar «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlansin. T. rasmiy. sudlanuvchi. M u k a r r a m o v M. Shu tarzda ariza. Jumladan. xalqimiz ma’naviyatining yuksalishiga baxsh etgan vatandoshlarimizning xotirasini yod etib. DD. Fikr va mazmun sodda. qaror. jamoat kafilligi. bildirishnoma. jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. aniqlik. ND.I. aybdor. rasmiy diplomatik munosabatlarida namoyon bo’ladigan ko’rinishidir. diniy va so’zlashuv kabi ko’rinishlarga ajratish haqida qarashlar mavjud.

amalga oshirish singari fe’lli birikmalar ishlatilgan. binobarin. fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ush. Yuqorida bu kabi xususiyatlarning mushtarakligi bilan rasmiy uslubga yaqinligi aytib o’tilgan edi. bayrog’i. ijtimoiy adolat. amalga oshiradi.bu turining shakllanishida. ozod etish. gapning kesimi ko’pincha hozirgi zamonning majhul nisbatida ifodalanadi. hujjatning xarakteriga qarab shart mayli shakliga tez-tez murojaat etiladi. Masalan. nota. qarorgoh kabilar. qo’shma bayonot. belgilash. Yana : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. fuqarolar tinchligi hamda totuvligini ta’minlash ishlarini kuchaytirish t a v s i ya e t i l s i n. madhiyasini ta’sis etadi. . A. bayonot. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga … mustaqillik va demokratiya qo’lga kiritgan yutuqlarni himoya qilish. belgilanadi. o’z nomini aniqlaydi. ratifikasiya. Bu uslubda fe’lning harakat nomi shakli faol qo’llaniladi. A. emosional. nutqiy me’yorning o’ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. Rasmiy uslubning sintaktik alomatlari ham matnda darhol ko’zga tashlanadi. muxtor vakil. hisoblanadi. ot so’z turkumiga oid so’zlar ko’p ishlatiladi. uning ayniqsa qo’shma gap shakli ko’p ishlatiladi. boshqa huquqni muhofaza qilish organlari. saylov kunini tayinlash.Ish qog’ozlari va hujjatlarning xilma-xilligiga qarab ularga oid atamalarning me’yorlashuvi va chegaralanuvi ham kuzatiladi. ish ko’radi. asoslanadi. ishonchli vakil. ratifikasiya qilish. Rasmiy uslubning grammatik me’yori ham alohida xususiyatlarga ega. Ma’ruzaning … dasturiy xulosalari prokuratura. Unda darak gaplar. tan olinadi. Noaniqliklarga yo’l qo’yilmaslik maqsadida ular olmoshlar bilan almashtirilmaydi: O’zbekiston Respublikasi o’z taraqqiyot yo’lini. (O’zR Prezidenti I. elchixona. Ushbu hujjatda amalga oshiriladi. elchi. ta’sis etish. asos bo’ladi. ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo’ladi. komissiyasini tuzish. Masalan. Masalan. o’z davlat ramzlarini: gerbi. Karimovning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin. Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir. joriy qilish.moddasidan). tashkil etadi. shartnoma. o’zgartirish. Ilmiy tafakkur fikrlashning o’ziga xos usuli ekanligi. muxtor elchi. Ushbu uslub uchun jargonlar. Qiyos uchun diplomatik munosabatlar doirasidagi so’z va iboralarga ko’z yugurtiraylik : ahdlashuvchi oliy tomonlar. O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari muqaddasdir (1991 yil 31 avgustda qabul qilingan «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida» gi Qonunning 16 . sudlar faoliyati uchun asos qilib olinsin. deklarasiya. himoya qilinadi. murakkab tipdagi nomlar keng qo’llaniladi.ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlarning ishlatilishi me’yor sanalmaydi va shu jihati bilan boshqa uslublardan keskin farq qiladi. Shu o’rinda rasmiy uslubda yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning qo’llanilishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. oddiy so’zlashuvga xos so’zlar. obyektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish. o’z davlat tilini belgilaydi. taqiqlanadi singari fe’llarning faol ishlatilishi ham yuqoridagi fikrning tasdig’idir. tartibga solish. kafolatlanadi. Til birliklarining fan sohasida. qabul qilish. «O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining «O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari» haqidagi 78 – moddasida o’zgartish va qo’shimchalar kiritish. tashrif. Karimovning ikkinchi chaqiriq Oliy majlisining oltinchi sessiyasidagi ma’ruzasi yuzasidan O’zR Oliy majlisining 2001 yil 29 avgust qaroridan). Yoyiq va murakkab so’z birikmalari mahsuldor hisoblanadi. saylash. sonlar va olmoshlar bu uslubda boshqa so’z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil hisoblanadi. tasdiqlash. ado etadi. Gap tuzilishida o’zbek tilidagi odatdagi me’yorga amal qilinadi va yuqorida sanalgan jihatlari bilan ilmiy uslubga o’xshab ketadi.

haqqoniylik. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko’pligi hisoblanadi. Har qanday ilmiy bayon. tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. Terminlarni qo’llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi: Ximiyaviy tarkibiga ko’ra gerbidsidlar anorganik va organik gerbidsidlarga bo’linadi. Gaplar darak mazmunida bo’lib. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. xuddi rasmiy uslubda bo’lgani kabi. asosan bir ma’noda qo’llash. birgina misol. – Toshkent. Ekiladigan g’alla urug’lari uchun davlat standarti belgilangan (Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi). ta’kidlash o’rinliki. aniqlikni talab qiladi. obyektivligiga xizmat qilishi lozimligi uqtiriladi (M u k a r r a m o v M. Organik gerbidsidlar: traktor kerosini. ta’kidlash lozimki. Aytaylik. suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. Shu bilan birga. so’zlarni ko’chma ma’nolarda qo’llash. gaplar. ammoniy sulfat. H a q b ye r d i ye v M. xulosa qilganimizda. Hozirgi vaqtda ko’proq organik birikmali va ba’zan anorganik birikmali gerbisidlar qo’llaniladi (Dehqonchilik. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki. shunday ekan. ayrim holatlarda fikr yuritilayotgan manba. Masalan: Differensial tenglamalarning xususiy . 4. kalsiy sianamid. Bu uslubda ham. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. xlorfenoksisirka kislota. risola. bu holda uning haqiqatda yolg’on gapirgani aniq bo’ladi. obyektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo’lib. binobarin. ta’kidlash joizki.Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. umuman g’ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. Obyektivlik. xulosa. Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. Monografiya. asosan sodda yoyiq holda bo’ladi. faqat bugina emas singari ko’plab bog’lovchi vazifasini bajaradigan so’z va birikmalar qo’llaniladi. 282 –bet). ma’ruza matnlari. Ma’lum bo’ladiki. Aniqlik.. darslik. til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko’ra umumiylikni tashkil etadi. 3. o’quvmetodik qo’llanma. mavzu bilan uyg’un ravishda ba’zan bu uslubda ham obrazli ifodalardan foydalanish istisno emas. shubhasiz. 134). Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. ma’lum bo’ladiki. obrazlilik. 1984. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. Uni vaziyat. Anorganik gerbidsidlar: natriy arsenit. hyech bo’lmaganda neytral variantini qo’llash taqozo etiladi. ko’rinadiki. uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko’rish qiyin. Matnda so’zlar. Qisqalik. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o’ziga xos xususiyatini tashkil etadi. mochevina hosilalari. o’quv qo’llanmasi. Lekin «Mantiq» darsligidan bir misol keltiramiz: «Epimenid «Men yolg’on gapiraman» deb aytdi. sulfat kislota va boshqalar. Agar fikr qo’shma gaplar yordamida ifodalansa. xulosa qilib aytganda. Aytaylik. 17-bet). abzaslar o’zaro mantiqiy bog’langan bo’lishi lozim. bog’lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi: Ђalla ekinlari urug’larini saqlashga ancha chidamli hisoblanadi. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsada. og’zaki nutq elementlari. Bu paradoksni mutlaqo hal etib bo’lmaydi. darhaqiqat. Qishloq xo’jaligini sifatli urug’ bilan ta’minlashda uni saqlash muhim tadbirdir. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi. sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash. Mantiq. Subyektiv emosionallik. Shuning uchun bu uslubda so’zlarni aniq. u yolg’on gapirdi. 2. Epimenid rost gapirdi. xlorfenoksimoy kislota va boshqalar. – Toshkent. Bu holda uning haqiqatda ham rost gapirgani ma’lum bo’ladi» (X a y r u l l a ye v M. ikkinchidan. 1993. dastur. taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko’rinishlari hisoblanadi. birinchidan.

sababli. Ommabop uslub imkoniyatlarining kengligini lingvistik va ekstralingvistik omillarning mustahkam aloqadorligida kuzatamiz. tashqari. tufayli. rasmiy-hujjat va ilmiy nutqlarning real mavjudligini tan olsak. atov gaplar qo’llanilmaydi. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko’rsatkichi yo’q. M. Qo’shma gap faol ishlatiladi. tekshiriladi. mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib. Subyektiv baho shakllari xos emas. xullas. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. badiiy. doir. haqiqatan. ayniqsa. Undov. 108-bet) degan mulohazani aytib. atama hosil qilishda ishtirok etadi.hosilalari fizikaga ch o’ r i b o’ l i b ishga kirdi. Til taraqqiyotida muhim omil sanaladigan publisistika o’z navbatida tilning imkoniyatlaridan ham keng foydalanadi. ayniqsa takror qo’llanadi. publisistik. haqida. aytiladi. keyin u ch o’ r i d a n b ye k a g a a y l a n i b k ye t d i (R. -Toshkent. darvoqye. Shu singari ilmiy uslubning ammo. to’g’risida. Kishilik olmoshlari kam qo’llaniladi. so’roq va buyruq gaplar deyarli qo’llanilmaydi. oid. Muallif individualligining kam sezilarli bo’lishi ham ilmiy uslubning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka. ommabop uslub tilning yangi so’z va iboralar hisobiga boyib borishiga ko’maklashadi. nutq monologik xarakterda bo’ladi. uchun. singari. muvofiq. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo’llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi. Rasmiy uslubdagiga o’xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo’llaniladi. darhaqiqat. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. xususan. ularning axborot hamda targ’ibot-tashviqot xarakterda bo’lishi va ommani dunyo yoki mamlakatimiz miqyosida sodir bo’layotgan voqyea-hodisalardan zudlik bilan xabardor qilish natijasida yuzaga keladigan novatorlik unda tabiiy ravishda yangi ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi va tilimizda me’yorlashishiga sabab bo’ladi.Mukarramovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili» monografiyasida quyidagi fikrlar bayon qilingan: Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko’rsatkichlardan foydalaniladi. binoan. aniqlanadi. masalan. Publisistik janrda yozilgan asarlarning mohiyatan hozirjavobligi. shaxsi umumlashgan turlari faol. Boshqacha aytganda. ND. bayon qilinadi. I-II shaxs qo’shimchalari ishlatilmaydi. afsuski singari modal so’zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar tahlil qilingan. asosan.Qurbonov tomonidan monografik yo’nalishda o’rganilgan (Q u r b o n o v T. shubhasiz. aksincha. albatta. bir tarkibli gaplarning shaxssiz.Bekjonov). lekin singari o’z bog’lovchilari. Ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari to’g’risida M. qadar singari ko’makchilari borligini ham qayd qilish to’g’ri bo’ladi. qaraganda.I. Ommabop uslub o’zbek tilshunosligida T. foydalaniladi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik stili. III shaxs shakli faol. bilan. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. kabi. Umumiy egalik ustun turadi. Undov va taqlid so’zlar ham bu uslubga xos emas. yoritiladi. demak. 1987). jumladan. u vaqtda har bir nutq turining o’z modal ma’no ifodalovchi so’zlarini ham tan olishimizga to’g’ri keladi» (M u k a r r a m o v M. .Mukarramov ushbu monografiyasida «Adabiy tilning konkret ko’rinishlari bo’lgan so’zlashuv. ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. Ilmiy nutq uchun deyiladi. So’z turkumlaridan ot faol. –lar ko’plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da.

So’roq gaplarning faol ishlatilishi. maqola. Ifodaning aniqligi va publsistik janrlarga xoslangan hamda ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi bilan ilmiy uslubga o’xshaydi. . dunyo hamjamiyati. yopiq ovoz. bosh maqola. reklama singari qator janrlarni qamrab oladi. uyushiq bo’lakli gaplarga ko’proq murojaat qilinishi (Chunki o’qituvchi zoti mashaqqatli mehnati. sifatdosh oborotlar. Radio va televideniyedagi ayrim chiqishlar bu uslubdagi matnda so’zlashuv uslubi elementlari ham ba’zan aralashib ketishi mumkinligini ko’rsatadi. deb aytish noto’g’ri bo’lar edi. shaxsi umumlashgan gaplarning keng qo’llanishi bilan ajralib turadi. ritorik murojaat. undovlarning. maslahat ovozi. Q u r b o n o v T. lo’ndalik. beqiyos mehri bilan yosh avlodga faqat ilm-fan sirlarini o’rgatib qolmay. argo va jargonlar qo’llanilmasligi bilan undan uzoqlashadi. K a r i m o v S. Ayni paytda ifodadagi qisqalik.. ajdodlar ruhiga hurmat. e’lon.bet). 1984. Bu uslubda shakllangan matnlar obrazliligi. Albatta. gazeta va jurnallar sahifalarida aks etadigan yangilik.Samarqand. publisistika badiiy.Qurbonovning kuzatishicha. uning yuragida Vatanga muhabbat. pamflet. Osiyo ovozi singari. 2001 yil 22 sentyabr). g’ururli odam mamlakat miqiyosida amalga oshirilayotgan har qanday muvaffaqiyatni o’ziga tegishli deb biladi va undan quvonadi.. O’zbek tilining funksional stillari. O’zbekiston o’qituvchilariga va murabbiylariga tabrik. Xalq so’zi. -xona. ularning murojaat va dialog shaklda bo’lishi. mustaqil mamlakatlar hamdo’stligi. tadbirkor kabi. tahlilnoma. ochiq ovoz. Ijtimoiy. tasviriy vositalarning mahsuldor qo’llanilishi bilan badiiy uslubga yaqinlashsa. ijtimoiy-siyosiy atamalar ko’p qo’llaniladi. qarshi ovoz. Ishonch. Misollar: terrorchi. Xalq so’zi. yaratuvchilik ishlari. ilmiy jabhalarni qamrab oluvchi yirik soha hisoblanib. istorizmlar. javob beruvchi ham muallifning o’zi bo’lishi (Ђurur nima o’zi? Rangi qanaqa? U hammada birday bo’ladimi yoki aksinchami? Menimcha. bir bosh bo’lakli gaplarning faolligi bu uslubga xos xususiyatlar sanaladi (Q o’ n g’ u r o v R. ocherk. bu bilan muammo bartaraf etildi. mustaqillikni mustahkamlash singarilarni faol qo’llash ham ommabop uslub tabiatiga mosdir. bojxona. el-yurtga sadoqat kabi yuksak tuyg’ularni kamol toptirishda ibrat va namuna bo’ladi. qo’poruvchi. Eng muhimi. hissador. felyeton.Ommabop uslub ma’lum ma’noda oraliq uslub sanaladi. Hatto umumiste’moldagi so’zlar ham ommabop uslubda yozilgan matnda atamaga aylanishi mumkin: ovoz. ovozga qo’ymoq ..davr talabi. millatparvar.-noma qo’shimchalari yordamida yasaladi. kirish bo’laklar va kirish gaplarning (Vaholanki. undov. fe’llarning shart mayli shakllarining almashinib ishlatilishi.Karimov. hayotiy tajribasi. ritorik so’roq. ta’sirchanligi. ommaviy axborot vositalari sanaladigan radio va televideniyeda. siyosiy. 2001 yil 20 sentyabr). devonxona. I. Shu o’rinda mazkur uslubda so’z yasalish imkoniyatining boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan mahsuldor ekanligini ta’kidlash o’rinli bo’ladi. hal qiluvchi ovoz. 35. dialektizmlar. do’stona suhbat. Ma’lumki. T. bunda savol beruvchi ham. ular o’z mutaxassisligi bo’yicha qayerga joylashishni bilmay yurishgandi. -parast. yorqinlik kabi xislatlar ham uni ilmiy uslub bilan yonma-yon qo’yadi. yuqori hosil uchun kurash. aqidaparast. 2001 yil 29 sentyabr). -parvar. reportaj. Turli metaforik turg’un birikmalar . Ana shu qamrov doirasining kengligi o’z navbatida til birliklarining har bir janrda alohida tarzda me’yorlashuvini taqozo etadi. ovoz bermoq. ixchamlik.siyosiy atamalar asosan –chi. Bu o’rinda esa me’yorlashishning umumiy jihatlari xususida so’z yuritish imkoniyati mavjud. xabar.

Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. egalik. Masalan. – Toshkent. talosh singari so’zlar ham ishlatilaveradi. -cha birliklarining ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. -lik. mubolag’a . Tabiiyki. – Tashkent. piching (Mulla Eshmat.. -xona. O’zbek tili stilistikasi (hammualliflikda).Olimjon). xususan poetik nutqda hozirgi adabiy orfografik me’yor talablariga muvofiq kelmaydigan qaro. Badiiy uslub o’zbek tili vazifaviy uslublari orasida o’ziga xos mavqyega ega bo’lib. Ne balolig’ kun edikim. Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke. Shuningdek. -parast. ona tilimizning tarixiy taraqqiyot va she’riyat qoidalariga mos tarzda «z» ning «y» ga ( S o’ y l a quyosh nimalar bo’lgan. bunday imkoniyatlar boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan. yordamchi so’zlarning turlicha ko’rinishlari va variantlarida namoyon bo’ladi. ayni paytda o’zining alohida ma’yorlariga ham ega. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi. zamon.1982. tarixiy hamda dialektal variantlarga ega bo’lib. Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari. xususan morfologik uslubshunosligining nazariy masalalarini. badiiy uslubda. bu xususiyat tilning yangi so’z va iboralar bilan boyib borishiga sabab bo’ladi. -shunos. shu bilan birga. ular hozirgi adabiy til me’yori nuqtai nazaridan bir tomondan qo’llanish chastotasiga ko’ra faol yoki aksincha bo’lsa. Zulfiya) o’tgan ko’rinishlarda me’yorlashgan. ayniqsa. boshqa vazifaviy uslublarga xos bo’lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi. yamon.dis. Alisher Navoiy. umumxalq tilida mavjud bo’lgan barcha lingvistik birliklarning. mayl. grammatik. Sh a b b o d a men seni ko’rmayman. kelishik. uning leksikasi va frazeologiyasida seziladi. nisbat kabi ma’nolarni ifoda etuvchi affikslarning nutqdagi ishtirokida. Ularning ma’lum qismida badiiy uslubga xoslanganlik mavjud. 1983. «q»ning «g’»ga (Quyosh orqasidan – behisob ch i r o g’ / Nuriga kiradi mamlakat shu ch o g’. Til vositalarini qo’llashdagi ana shu keng qamrovlilik bo’lishi bilan birga bu uslub doirasida ularni qo’llashning ma’lum me’yorlari ham amal qiladiki. Semantiko-stilisticheskiye osoben nosti formoobrazuyuщix morfem imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke: Avtoref. H. -dosh. …d-ra filol nauk. ayniqsa so’z turkumlaridan ot va unga bog’liq kategoriyalar uslubini o’rganishga bag’ishlangan yirik tadqiqotlar R. shaxs-son. -lar kesim tarkibida kelgan paytda hurmat (Dadam k ye l d i l a r). fonetik. kuchaytirish. O’zbek tili so’z turkumlarining grammatik shakllari turli adabiy. – Samarqand.Vohidov. daraja. E. O’zbek tili grammatik. oshno. – Toshkent. kim diloro / Do’stmi yo janona deb. 1976. yaro.1980. T. Bu xususiyatlar so’z yasovchi hamda ko’plik. – Baku. Badiiy adabiyot tilidagi fonetik o’zgarishlar asosan matnda tovushlarning qisqargan va orttirilgan (S o’ r m a mendan. ta’kid. Zulfiya). ikkinchi tomondan ularda vazifaviy-uslubiy chegaralinish ham sezilib turadi. O sh i n o bo’ldim sango.1975. leksik va frazeologik xususiyatlar tarzida ko’zga tashlanadigan ana shu me’yorlar uni boshqa vazifaviy uslublardan chegaralash imkonini beradi. k ye l s i n l a r ) kabi ma’nolar so’zlashuv uslubiga xos bo’lsa.Samarqand.Ommabop uslubning badiiy uslub bilan mushtarak tomonlari. / Sen chiqqanda birinchi marta. / Qo’limga tutmayman.Qo’ng’urov qalamiga mansub (Qarang: O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. kinoya.1983 kabilar). yangilikni yoritishga bo’lgan intilish ommabop uslubning asosiy xususiyati sanalib.Qurbonov bu uslubda so’z yasalishning ikki ko’rinishi – morfologik va kompozision usulining mahsuldor ekanligini ta’kidlaydi hamda bunda -chi. Grammatik stilistika// O’zbek filologiyasi.

bardoshdan bo’lak n a r s a ber. qaratqich kelishigining –(i)m (Axir hayajonlar o’zligim m a n i m .og’ir bo’lib qoldik daf’atan. Fitrat) va belgisiz shakli (Ulug’ Hoqon.. kirdim y o’ l u n g g’ a darbadar. E. Zulfiya). chirkin. badiiy uslubda bu grammatik shakllarning barcha ko’rinishlari – lahja va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo’llanilaveradi. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari.Yoqubov). -sin/-sun (Jonlar sening yuzginangdan a y l a n s u n. Masalan. . O. chiqish kelishigining –din tarzida ishlatilishi (Vatan s ye v m a k d i n ortiq Menga olamda shior bo’lmas.Samandar) qo’llanishi bu uslub uchun me’yor sanaladi. H.Bilmaydikim… yo’q. biz.Matjon). / K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido. -gin/-gil/-g’il ( Q o’ y g i l u kunlarni eslatma menga. Navoiy).Vohidov). Tabiatingni xor etdi. emdi qilg’aysan bu bandangga nazar.Samarqand. Sh u m u a l l i f. men o’rnida sen (.Oripov. Bundan tashqari bu uslublarda grammatik shakllarning adabiy-me’yoriy variantlari qo’llanilsa. Jandami.Yoqubov). amir. A. Sifat va son turkumlari doirasida qaraladigan grammatik birliklarning ko’pchiligi barcha vazifaviy uslublarda ishlatilishi bilan xarakterlansa-da. stilistik ottenkalarni payqash qiyin bo’lmaydi (Bu haqda yana qarang: Q o’ n g’ u r o v R. Yoboningda bodomlaring talx g’izodur. / Elga sabr. Kunduzdagi a h v o l a… H. .Kamol). siz. Fe’lda badiiy uslubga xos belgilar sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: Emoq-ermoq (Kecha ustod chaqirtirgan e r k a n. 4-21betlar). J.singari ma’nolar badiiy uslubda ko’proq ishlatiladi (Shu k o’ z l a r yulduzday abadiy kulsin. K. / Achchig’lanmam senga nozli quyosh. Kishilik olmoshlarini olaylik. Olimjon). O. Na ko’kat bor. / Mayli qalbingga ham ko’chsin hayajon. grammatik ko’rsatkichlarsiz kelishi (Qarshingda turibdi u m r i m bir kuni. O. ya’ni men o’rnida biz (-Ma. / Mening uvoq she’rim mening dilporam. E. 1982. Men. qaratqich-qaralmish inversiyasi (Yarqirar ming bir bahor ko’rki kamolingda sening. za’faron kabi so’zlar tarkibidagi –on. -n (Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n /Xassos didi va shoir dili. -lug’ kabi shakllari (Shohigul ermas bu o’ t l u g’ yuzlaring hijronida. to’xta Muhammad Tarag’ay! Nechun s ye n shahzodadan ranjiysen. -luq. ular singari olmoshlarning biri o’rnida ikkinchisi. ich. Fitrat) kabilar. 3-10 betlar.noshud farzandlarni afu etgaysen. ularda ham uslubiy farqlanishlarni. siz o’rnida sen (Izn ayla! Ona. Bizlar mardmiz dedilar. –Bilib qo’y. A. E. bir do’sh etib. Bu kabi holatlar ilmiy va rasmiy uslublarda ko’zga tashlanmaydi. -dedi va kuldi. O.Olimjon).Yoqubov). /Oftobning aksi bor o’tlug’ jamolingda sening. Joniy) tarzida qo’llanishi. Masalan. o’rin kelishigi qo’llanganda u bilan egalik qo’shimchasi o’rtasida bitta «n» tovushining orttirilishi (Surxoningda anor guli kahrabodur. Lekin hazar q i l m a g’ i l.Bahromova). kan-kin ( B o’ l g a n m i k i n yer uzra bir ko’z Ko’rmak uchun seni osmonda. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. na lola. charog’on. Qovun-tarvuz q u r s o g’ i n d a selitrodur. Avval shuki. sendan so’rov shu erdi. aksincha. Darig’ tutma lutfingni. . Uslubiy xoslanish kelishik qo’shimchalari variantlarining tanlanishida ayniqsa seziladi.Yoqubov). Ul taajjub etardi. Olamda mard yo’q ekan. -ing ( Shavqimning shuhrasi boshing uza zar tora fido. Navoiy). -lig’. shodon. otashin kabi so’zlardagi –in affikslarida badiiy uslubga xos chegaralanganlik seziladi (So’ng bu iflos zafardan Ular shodon yurdilar. O. s ye n g a qalqon bo’la olmagan Bizni . Olmoshlarning uslubiy chegaralanishlari badiiy adabiyotda sezilarli o’rin tutadi. Kimlar seni bemor etdi. sifatdagi –lik qo’shimchasining –liq. Mashrab) hamda belgisiz holatda bo’lishi ( M a k t a b bordik .Hojiyeva) shu uslubga xos xususiyatlar sanaladi. -g’a (Yo ilohi. tushum kelishigining –(i)n (Uchirsang-da ko’kka yurak k u l i n . O. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen. 1981.na (Soya tushsa nogahon bu jismi betob u s t i n a. jo’nalish kelishigining – a (Tog’larning yuzi qora. sen. –Samarqand.Vohidov) ajralib turadi. J.Jabborov). Zulfiya).Oripov). H. Bahor y o’ l l a r i n g g a to’shasin chechak. -qa (Hajri ashkim yetkurur har dam q u yo sh q a bir hayot. Xudoyberdiyeva).

Buyruq mayli . Lekin odatda badiiy asarlarda bo’lib o’tgan voqyealarning hikoya qilinishi tufayli unda fe’lning o’tgan zamon shakllari mahsuldor hisoblanadi.Yoqubov).34). Shu bilan birga. Men behad sevaman (Zulfiya).aniqlik mayli: Terimchi chevarlar etaklab qoplab Tog’day xirmonlarga keltirib t o’ k s a. dis…. Ilmiy nutqda esa. Vijdon azobida qovrilsang bot-bot (A. Badiiy uslubga xoslari quyidagilar: Ko’makchilarni olaylik. aksincha. Buni ayniqsa gap bo’laklarining nutqda joylashuvida kuzatamiz. misli. kiyimlari yirtiq mahbuslar Samarqandning Registon maydonida sovuqdan qaltirab shahar qozisining hukmini tinglaydilar (P. Ta’kidlash o’rinliki. Kelasi zamon . ora ko’makchisining aro. Ammo aniq nisbatdagi fe’llar birmuncha faol.shart mayli: Boysunqur mirzo z o’ r a v o n l i k q i l s i n ! Men mo’minlarcha bosh egib elchi yuboray! (O. Izg’irinli yellar esadi. Masalan. Qo’l oyoqlariga kishan solingan. Badiiy asar bayonida zamon shakllarining barchasi ishtirok etadi. . Mayl shakllarining bu tarzda qo’llanilishi ilmiy va rasmiy uslublarda chegaralangan.Qodirov). -la. ichra ko’makchilari badiiy matn uchun xos. G a r gunoh orttirsang o’zingga og’ir.Oripov). kabi ko’makchisining misol. Ularda fe’llar asosan aniqlik mayli shaklida bo’ladi. She’riy nutqning asosiy belgilaridan biri bo’lgan inversiya tufayli matnda ko’plab sintaktik qurilishlar majmui vujudga keladi. kuydim va l ye k – Lobarim oldida nazmim bu qadar behol uchun (E. Faqat yuklamasining o’rni bilan sinonimi bo’lib keladigan yolg’iz so’zidagina badiiy uslubga xoslik ko’rinadi: Nechun hamma darichalar qorong’i. Ammo poetik nutq sintaksisi boshqacha. She’riy nutqda esa.Uslub talabi bilan o’zaro o’rin almashishlarni mayl va nisbat kategoriyalari misolida ham kuzatamiz. Men xud ul tifli parivashg’a ko’ngul berdim. asosan fe’lning o’tgan va kelasi zamon shakllaridan foydalanish mahsuldor.Qodiriy) kabilar. s. .Yoqubov). holonki bog’lovchilari haqida ham shu gaplarni aytish mumkin: Yor istig’nosidan o’lmasmanu. Bilan ko’makchisining birla.o’tgan zamon: Qish chillasi avjida. tasvirdagi keng ko’lamlilik muallif tilida hozirgi va kelasi zamon shakllarining ishlatilishini ham taqozo qiladi (S a d ы k o v a M. shuningdek yanglig’. fe’llar asosan majhul nisbatda qo’llaniladi. Yordamchi so’zlar ham tilimizdagi boshqa birliklar singari nutq jarayonida o’zining uslubiy imkoniyatlarini namoyon qila oladigan to’laqonli til birliklaridir. uchun ko’makchisining –chun. Lekin va agar bog’lovchilarining qisqargan shakli lek va gar hamda vale. Badiiy uslubda fe’lning barcha nisbat shakllari ishlatiladi.nauk. Yoki aksincha: Men hayot e k a n m a n. v a l ye. Ularning ana shu keng uslubiy imkoniyatlarini biz. ila. 1991. Sintaksisda til birliklarini mazmunga mos ravishda turli kombinasiyalarda qo’llash mumkinligi ularning uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligidan dalolat beradi. H o l o n k i men sizni xondan ham yuqori qo’ygan edim (A. birlan. …hammani olib boradimi yo i n k i xohlagan borib. prozaik asarlar sintaksisi hozirgi o’zbek adabiy tilining sintaktik me’yorlarini o’zida aks ettiradi. eng avvalo. Yuklamalarda uslubiy chegaralanish aniq bilinib turmaydi. Xonumonim nogahon buzilmag’ay boshdin yana (Bobur). yoinki. d-ra filol. buyruq-istak mayli – aniqlik mayli (Qayga b o r s i n taqdirdan qochib? (Zulfiya). Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.Tashkent. yo l g’ i z uning darichasi yorug’ (O. hayotsan sen ham (Zulfiya). vazifaviy chegaralanishlarda payqaymiz. misoli. xohlamagan qolaberadimi? (O’zbek tili grammatikasi). shart mayli . uzra.Vohidov).

gavharafshon. moviy. Masalan. gulbahor. jo’shmoq. ularning bog’langan va bog’lovchisiz turlari. albat.Ekspressiv-emosionallikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida inversiya so’zlashuv va badiiy uslubga tegishlidir. ilmiy va rasmiy ish uslubiga xos bo’lgan terminlar)ning badiiy stilda keng qo’llanilmasligi va faqat badiiy stilda qo’llanuvchi maxsus vositalarning mavjudligi badiiy stilga xoslangan leksikani alohida ajratishga asos bo’ladi». O’zbek tili leksikologiyasi. ommabop va badiiy asarlarda gapning har ikki turi ham aralash holda kelaverishi mumkin. kuylamoq. rivojlanib borishiga doimiy ravishda ta’sir o’tkazib turadi. duto. Abru. adabiy tilning boyib. undagi ko’plab birliklarning tilda me’yorlashuviga. armug’on. xususan dialogik nutqda mahsuldor qo’llaniladi. kiritma gaplar badiiy matnda ijodkor individual uslubini yuzaga keltiruvchi qulay grammatik vositalar sanaladi (Bu haqda kengroq ma’lumot olish uchun qarang: K a r i m o v S. Sinonimik qatordan mos. jo’shqin. subyektiv bahoni aniq ifoda etishning eng to’g’ri yo’li bo’lganligi tufayli u badiiy adabiyotda zarur lingvistik vosita sanaladi. 77-96-betlar). kabk. Agar badiiy adabiyotda. qulog’i ostida qolmoq. A. dunyodan o’tmoq. mastona. birgina o’lmoq ma’nosini anglatadigan yuzga yaqin frazeologizmlar sinonimik qatorining paydo bo’lishi ularning vazifaviy chegaralanish imkoniyatini tug’diradi. mahvash. ayniqsa ularning to’liqsiz shakli ishlatilishi xos bo’lsa. shahodat sharobini ichmoq. dunyodan ko’z yummoq. Frazeologizmlar mohiyat e’tibori bilan asosan so’zlashuv va badiiy nutq mevasidir. debocha. his-hayajon gaplar ham so’zlashuv va badiiy uslubga xos. gulshan. durafshon.). bo’ston. dialektizmlarning ishlatilishi adabiy til me’yoriga muvofiq kelmaydi. maygun. mahpora. rasmiy va ilmiy uslublarda ko’proq qo’shma gaplar.Samarqand. sinonimik birliklar ustida ishlash mahoratidir. bazmaro. lo’livash. O’zbek tilining badiiy uslubi. omonatini topshirmoq. mujda kabi xoslangan so’zlar lug’atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi. Buning ustiga tilda sinonimik variantlar borligi uchun uslubiy me’yorni belgilash imkoniyati mavjud. so’z-gaplar. jon bermoq shakllari so’zlashuv uslubida ishlatilsa. Bu uslubdagi gap qurilishi ham ma’lum darajada farqlanadi. eng avvalo. lolagun. undov gaplar. atov gaplar. 1974) ana shu sinonimik variantlarni farqlashda amaliy yordam beradi. 1992. xususan she’riyatda ishlatilib kelinayotgan eskirgan so’zlarni bu uslubning muhim lisoniy alomatlaridan deb hisoblash mumkin bo’lsa. boda. So’roq gaplarning ritorik turi. Ma’lumki. Bir bosh bo’lakli gaplarning shaxsi noaniq turi. dolg’a. deydi E. moh. gulro’. Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. Alloh rahmatiga yo’l tutmoq. guliston. Ulardagi boshqa uslubga xos chegaralanishlar esa ma’lum muddat keyin yuzaga keladi. giryon. 186-b. dilafro’z. kerakli birlikni tanlab olish ekspressivlikni. yozuvchining til ustida ishlash mehnati. «…boshqa funksional stillar uchun xos bo’lgan leksika (masalan. dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilmoq singarilar esa badiiy matnga tegishlidir. Kichik bir xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki. jahonbaxsh. mardonavor. jondosh. hayotdan ko’z yummoq. hayot bilan vidolashmoq kabilar ilmiy. .Begmatov (B ye g m a t o v E. so’zlashuv uslubida sodda gaplar. badiiy uslubda adabiy til boyliklaridan foydalanibgina qolinmasdan. To’liqsiz gaplar dramatik asarlarda. balqimoq. ommabop va rasmiy uslublarda uchraydi. Masalan bu tizimga kiradigan olamdan o’tmoq. libos. vafot etmoq. Masalan. dilxona. bahoriston.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent.

ottan. hal qiluvchi vosita bo’lib. aynalmoq). Nutqda tovushlarning uyg’unlashuvi (ketti. Kishi nomlari Abdi. so’zlashuv nutqida til birliklari o’zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. bu uslubda ohang . sport va so’zlovchining kasb-hunarga mansub xilma-xil narsa va hodisalarni ifodalovchi umumadabiy leksika ko’plab ishlatiladi» (Sh o m a q s u d o v A. ulgurmaymiz deyishdan ko’ra vaziyatdan kelib chiqib. tovushlarning orttirilishi (o’ramol. Zuli.intonsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. tushirib qoldirilishi (gazet. ulguramizmi ? degan savolga yo’q. Uchinchidan. ottenkalarni ajratib ko’rsatishda. leksik. Xuddi shu savolni do’kon sotuvchisi tilidan eshitsak. buning ustiga. Xo’sh. yigichcha). Shunday bo’lsa-da. uning nutq tempi. qorami? ko’kmi? shaklida beriladigan savolni ikki xil vazifada olib ko’raylik. ulgurish qayoqda. Ikkinchidan. Chunki tildan foydalanuvchining shaxsi. bir tovush o’rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (traktir. qora choy damlaymi yoki ko’k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. ton. 1983. Bu uslubning o’ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg’un bo’lishida ko’rinadi. Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak. Masalan. Bundan tashqari bu uslubda «…siyosat. nutqiy vaziyat yagona bir me’yorni tayin etishga imkon bermaydi. hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. grammatik o’ziga xosliklarga ega. yiqildi (quladi). pauza. fikir.So’zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy. ko’zini shira bosmoq. Dili singari qisqartirib ishlatish mumkin. Bu uslubning burnini ko’tarmoq. Ikkinchi qatlam . tovushlarning o’rin almashishi (turpoq. ulgurib ham bo’ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo’lib chiqadi. buzoq (ish bilmas. Bek. Uni ma’lum ma’noda tildagi boshqa uslublarga qarama-qarshi qo’yish mumkin. Ohang og’zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim. Ammo nima bo’lganda ham bu me’yorlarni so’zlashuv uslubi uchun muhim bo’lgan til va tildan tashqari omillarning uyg’unligidan axtarish bizni asl maqsadga yaqinlashtiradi. galvars). bironta). Masalan. tovush tembri. so’zlashuv uslubi qanday o’ziga xosliklarga ega? Birinchidan. –Toshkent: O’qituvchi. Ular neytral qiymatdagi so’zlar bilan sinonimik munosabatga kirisha oladi: kichkina (bolagina). banka). O’zbek tili stilistikasi. ulgurib bo’pmiz. burni. madaniyat. so’zlashuv uslubining o’ziga xos me’yorlari haqida mulohaza yuritish uchun ham tilimizda dalillar yetarli. san’at. egni) kabi fonetik hodisalar avvalo so’zlashuv uslubida namoyon bo’ladi. nutq elliptik xarakterda bo’ladi. qora choy olsizmi yoki ko’k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. qo’li kaltalik qilmoq singari o’z frazeologizmlari mavjud. Ayni paytda. Lekin bunday holatda ham tinglovchiga fikr tushunarli bo’ladi. Birinchi qatlam – bu kundalik turmush muomalasida faol qo’llaniladigan ijtimoiy hayot va uy-ro’zg’or yumushlari bilan bog’liq so’zlar. bu holat so’zlashuv uslubidagi me’yoriy holatlarni belgilashni qiyinlashtiradi. so’z va gap urg’usi kabi ko’rinishlari ma’noni farqlashda. melodiya.og’zaki nutqdagi ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlar. So’zlashuv uslubi leksikasida ikki qatlam alohida ajralib turadi. og’zi ochiq (yig’loqi) kabi. So’zlarning metonimik . zaril. Chunki u oldin aytilgan fikrning mantiqiy davomi bo’ladi. erkin muomalalari doirasida til birliklarining o’ziga xos tarzda amal qilishidir. 15-bet). So’zlashuv uslubi ham boshqa vazifaviy uslublar kabi fonetik.

O’rinboyev tomonidan anchagina durust ishlangan (O’ r i n b o ye v B. O’ r i n b o ye v a D. 8-ma’ruza: O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik R ye j a: 1. Imlo. kengash bo’ldi. ishdan piyoda kabi. samovarga chiqdi kabi. aha. Lug’atchilik va me’yor. Og’zaki va yozma nutq me’yorlari hamda lug’atlar. izohli va frazeologik lug’atlarda aks etishi. . chappa. O’ r i n b o ye v B. Ish. albatta. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Biz magazinga. Og’zaki nutq madaniyati. dasturxonga o’tirdi. og’zaki so’zlashuv nutqi uchun esa. frazeologik.. aksincha.ko’lami juda keng tarqalgan. 2. Orfoepik lug’atlar. xo’p singari so’zlar nutqda ko’p ishlatiladi. Tayanch so’z va iboralar: Lug’at turlari : qomusiy. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. bunday gaplarga fe’l-kesimni qo’yib ham bo’lmaydi. izohli. Hatto ba’zan shunday holatlar ham bo’ladiki. 1975. faqat tugmachani bossang bas. sinonim. Ahamiyati. Boladay bola kabi. Variantlilikning imlo. –Toshkent: Fan. antonim. Men. Salom. Variantlilik. vaalaykum assalom. assalomu alaykum. So’zlashuv nutqi o’zbek tilshunosligid B. xayr. 4. barmog’ingni tishlab olasan. filologik. Biz siznikiga. Asal. 3. xarakterlidir. Kechaday kecha. Imlo lug’ati va uning amaliy ahamiyati. Paronimlar lug’ati va uning ahamiyati. 6. Bu nutq kitobiy nutqdan bir qadar farq qilib. Masalan. 5. So’zlashuv nutqidagi sodda gaplar ko’pincha fe’l bilan ifodalangan kesimning yo’qligi bilan xarakterlanadi. yo’q. 7. Masalan: auditoriya kuldi. O’zbek lug’atchiligi haqida ma’lumot. ha. paronim. Kitobiy nutq uchun bog’lovchisiz qo’shma gaplar odatda xos emas. konkordans. omonim. – Toshkent. asal. So’zlashuv uslubida nutqiy vaziyatning ahamiyati juda katta. 1991). odatda ishga avtobusda.

boblarga ajratib.Qo’ng’urov va A. Mas. Turkiyshunoslikda lug’at tuzish qadimdan boshlangan. 1975.qattiq joylarini yumshatdim. E. Kitobni sakkiz asosiy bo’limga chekladim: 1. 1 tom. 313-bet). So’zlarni o’z joyiga qo’yish. A. qo’shiqlar. Shu o’rinda ayrim lingvistik lug’atlarni sanab o’tish to’g’ri bo’ladi. Tixonovlarning «O’zbek tilining chappa lug’ati» (Samarqand. 7500 ga yaqin so’zni qamrab olgan ushbu lug’at arablar tajribasiga tayanib. 44-45-betlar). Ta’kidlaganimizdek. yoy bo’lmagan so’zlar) bo’limi. 7. O’zbek tilida qomusiy va tarjima lug’atlarining ko’plab turlari mavjud.deb yozadi Mahmud Koshg’ariy . 1974). 4. turkiyshunoslikda ilk bor lug’at tuzish usullarini belgilab berganligi bilan qimmatlidir. 1968). 6.Tilshunoslik fanining alohida sohasi bo’lgan leksikografiya lug’at tuzish yo’llarini o’rgatadi va uning ilmiy asoslari hamda usullarini ishlab chiqadi. 1978). 3. S.Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» (Toshkent. Afg’oniston va Hindistonda o’zbekcha va forscha lug’atlar tuzilishiga sabab bo’ldi. saj’lar. 1977). Devonu lug’otit turk. 6 tom. «Men bu kitobni maxsus alifbo (ajam harflari) tartibida hikmatli so’zlar. Mamatov va R. XI asrda Mahmud Koshg’ariy tomondan tuzilgan mashhur «Devonu lug’otit turk» lug’atchiligimizning nodir namunasidir. XVI asrda muallifi noma’lum bo’lgan Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun «Abushqa» nomli izohli lug’at tuzildi. O’zbek Milliy Ensiklopediyasining I va II tomlari nashr qilindi (Toshkent. –Toshkent. Otlarni oldin. A. 2002). 5. ko’p asrlik an’analarni davom ettirib kelayotgan o’zbek lug’atchiligi bugungi kunda katta tajriba to’pladi. Turli fan sohalari bo’yicha izohli lug’atlar maydonga keldi.Ibrohimov. Sh. A.Ђulomov. 2000). qiyin va qorong’i joylarini yoritdim. o’z o’rnida oldinma-ketin ko’rsatdim.Begmatov va A.Shukurovlarning «O’zbek tili antonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. . 8. vov. Olim Usmonning «Qisqacha internasional so’zlar lug’ati» (Toshkent. maqollar. rajaz va nasr deb atalgan parchalar bilan bezadim. Ana shu an’ananing davom etishi hamda Alisher Navoiy ijodiga bo’lgan qiziqish keyinchalik XV asr va undan keyingi davrlarda Eron. . –Toshkent.To’rt harfli so’zlar bo’limi. 1960. «Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Tushunilishi oson bo’lishi uchun asarda arabcha istilohlar qo’lladim» (M a h m u d K o sh g’ a r i y. kerakli so’zlarni osonlik bilan topish uchun bu ish ustida bir necha yillar mashaqqat tortdim. Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh» asarlari maydonga keldi (O’zbek Sovet Ensiklopediyasi.Uch harfli so’zlar bo’limi.Hojiyev va L. qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim.Rahmatullayev. 1976).Misol (boshida yoy bo’lgan so’zlar) bo’limi. R. 1959).Ђunnalilar bo’limi.Ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi.Reshetovalarning «O’zbek tili .Ahmedovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati» (Toshkent. kerakli so’zlarni o’z joyida ko’zlaydigan.Hamzalik (alif bilan boshlanadigan so’zlar) bo’limi. Har bir bo’limni otlar (ismlar) va fe’llar tarzida ikki qismga ajratib berdim. N. 1980).Tixonov va R. Toli’ Hiraviyning «Badoyiullug’at».Solim (tarkibida alif.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Sh. A.. 2. fe’llarni esa otdan keyin o’z sirasiga qarab.Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» (Toshkent.Muzaf (bir harfi ikki marta takrorlangan so’zlar) bo’limi. Nihoyat.

O’zbekiston SSRning 1940 yil 8 mayda qabul qilgan «O’zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbesiga ko’chirish to’g’risida» gi Qonuni va O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» ga tayanadi. avval qayd etib o’tganimizdek. Ikkinchidan esa.Toshkent. Sh. Birinchidan. tilimiz imlo qoidalari ham soddalashtirildi. qo’shimchalar. o’zak va negizlar. til birliklarining asl va ko’chma ma’nolari. 1980). 1998) kabi. 1993 yil 2 sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida» gi Qonun qabul qilinishi bilan ana shu alifboda yangi lug’atlar maydonga keldi. Masalan. Ikkinchi tomondan esa.Ibrohimov. Ayni paytda. shuningdek ko’chish belgisi. Bu qoidalar hozirgacha amalda bo’lib. juft va qisqartma so’zlar imlosi. sonor tovush o’rnida ovozdor tovush. qaratqichli birikma o’rnida qaratuvchi birikma. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston Respublikasining yuqorida tilga olingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida»gi Qonuni va 1995 yil 6 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi Qonun hamda bevosita bu qonunlarning ijrosiga qaratilgan 1995 yil 24 avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori juda katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi. Ana shunday paytlarda lug’atlar insonlarning yaqin hamrohi bo’ladilar. 1998-1999) kabi lug’atlar shular jumlasidandir. Bir tomondan.Rahmatullayev va M. . 1981). o’zbek leksikograf olimlarining juda katta mehnatlari tufayli yuzaga kelgan bu lug’atlarning ijtimoiy va ma’naviy hayotimizda xizmatlari beqiyosdir. 1956). S.Rahmatullayevning «O’zbek tili omonimlarinig izohli lug’ati» (Toshkent. Masalan. negiz o’rnida asos. tildagi barcha so’z va iboralarning hamda ularning turli-tuman ma’nolarini yodda saqlab qolishning imkoni yo’q.Begmatov. ayni paytda. o’zbek tilshunosligi fani yangi atamalar bilan boyitildi. M. Bu me’yoriy holatlar muayyan qonun-qoidalar bilan mustahkamlab qo’yiladi. Unda unli va undoshlar imlosi. E. 1985). orfografik me’yorlarni tartibga keltirishga. uslubiy imkoniyatlari to’g’risida keng ma’lumot beradi. A. ayirish (‘) va yumshatish () belgilari imlosi. Shubhasiz. apostraf o’rnida tutuq belgisi. lug’atlar yozma va og’zaki adabiy til me’yorlarini belgilashda har bir so’zning yozma va talaffuz shaklini o’zlashtirishda asosiy manba hisoblanadi. Shu bilan birga.Asomiddinova. Qayd etilgan ikkinchi masalada lug’atchilik adabiy til me’yorlari bilan chambarchas bog’liq. Sh. 1984). o’zlashma so’z atamalari qo’llaniladagan bo’ldi. H. (I-IV qismlar.grammatik terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent. Masalan.Ma’rupov tahriri ostida nashr qilingan «O’zbek tilining izohli lug’ati. lug’atlar tuzishda tildan foydalanish jarayonida shakllangan me’yorlar o’lchov sanaladi. O’. lug’atlar so’zlarning to’g’ri yozish va talaffuz qilinishiga ko’maklashadi. bo’g’in ko’chirish va bosh harflarni yozish tartibini ko’rsatib beruvchi 72 paragrafdan iborat qoidalar kiritilgan (O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. E. mukammallashtirishga xizmat qilib kelmoqda.Umarovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati.. A.Rasulovlarning «O’zbek tilining paremiologik lug’ati» (Toshkent. tire o’rnida chiziq.Usmonovalarning «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» (Toshkent.Qodirovlarning «O’zbek tilining qisqa etimologik lug’ati». kishilarning yodlash qobiliyati qanchalik kuchli bo’lmasin.Boboyeva. 1984). Z. ham takomillashtirildi. –Toshkent.Berdiyorov va R.D. 1 va P tomlar» (Moskva. O’zbekiston Respublikasining mustaqillikni qo’lga kiritishi munosabati bilan amalga oshirilayotgn tub ijtimoiy-siyosiy islohotlar «Asosiy qoidalar»ning ma’naviy jihatdan eskirganligini ko’rsatdi. qo’shma.Hojiyevning «Lingvistik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Bu bog’liqlikni ikki yo’nalishda tushunish to’g’ri bo’ladi.» (Toshkent. hozirgi o’zbek adabiy tilining yozuv me’yorlari.Panasenko v E. 1984).

betus (II. ayniqsa. morfem.Karimovlarning «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. Bundan tashqari.250). hudud yoki fan. bexalol (I. chastotali.Binobarin.206). O’z vazifasidan kelib chiqib. Ana shunday holatda bu kabi lug’atlar me’yor uchun namuna bo’la oladimi. Unda keltirilgan alqamoq (II. boybeka (I.244).44). Tildan foydalanuvchilar ma’lum muddat amaldagi har ikki «Imlo qoidalari»ga ham rioya qilishlari umummajburiy ekanligini unutmasliklari. bundan buyon tilimiz orfografik me’yorlarini belgilashda ana shu qoidalarga amal qilish majburiy sanaladi va ular imlo lug’atlarida mustahkamlanib boriladi. Chunki bu kabi lug’atlarda adabiy me’yor doirasidagi so’zlar bilan birgalikda umumxalq tiliga. «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati. degan savolga bir xilda javob berib bo’lmaydi.211). Rus grafikasi asosidagi o’zbek yozuvidan voz kechilib.237). Aksincha. Tabiiyki. Ularda asosiy diqqat harflar imlosiga. qomusiy-ensiklopedik lug’atlarni olib ko’raylik. Y o’ l d o sh ye v B. 125132-betlar). o’zbek tilshunosligi badiiy adabiyot hamda shoir va yozuvchilar tili lug’atlarini tuzishda ham yetarli tajribaga ega. o’zlashma so’zlar. Bunday lug’atlarda muayyan bir millat. Lingvistik lug’atlarning maqsadi esa tamoman boshqacha. Konkordans» (Toshkent. tabiiy va ijtimoiy hodisalar. so’zlar va ularning tarkibiy qismlariga. 1980). ters-chappa. Masalan.Maxmatmurodovning «Slovar yazыka poeticheskix proizvedeniy Xamzы» (Toshkent. badiiy uslubga hamda shoir va yozuvchilar uslubiga xos bo’lgan so’z va iboralar ham keltirilgan bo’ladi. voqyealar hamda mashhur kishilar va joy nomlari to’g’risida atroflicha ma’lumotlar beriladi. Agar qiyosni «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati» misolida amalga oshirsak. imlo. so’zlarni buzib yozishlar kuzatilmoqda. Ular bu borada ham ma’lum vazifalarni bajaradi. R. Hozirgi paytda o’zbek tilida ana shunday lug’atlarning izohli. 1953). beteng (I. betuman (I. bu xizmatlarning darajasi har xil bo’lishi mumkin. lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosi qabul qilinayotgan hozirgi o’tish davrida.Rizayevning «O’zbek sovet bolalar adabiyoti tilining chastotali lug’ati» (Toshkent. Bu tipdagi lug’atlar ma’lum darajada lingvistik lug’atlarning boshqa turlaridan farq qiladi. matbuot sahifalarida o’zboshimchaliklar. . «Navoiy asarlari lug’ati» (Toshkent.212). S. talaffuziga hamda umuman til birliklarining leksik-semantik-uslubiy ma’nolarining izohlanishiga qaratiladi. texnika. arslonto’sh (I. 1983-1985). 1989) lug’atlarini misol tariqasida keltirish mumkin (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: N u r m o n o v A. Bunga «O’zbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lug’at» (Toshkent. madaniyat va ma’naviyatning barcha sohalariga oid tushunchalar. baxmalto’sh (I. 1976) uchramadi. so’z birikmalariga va ularning imlosiga. Chunki material qamrovining kengligi va har xilligi ularga ham diaxronik.151) kabi so’zlar va ularning ayrimlarining yozilishi «O’zbek tilining imlo lug’ati» da (Toshkent. beodob (II.183). Tilshunoslik va tabiiy fanlar. bu kabi birliklarning miqdori ko’pchilikni tashkil qilishi aniq.II. Ammo bu degani qomusiy lug’atlar til me’yorini ko’rsatuvchi o’lchov bo’la olmaydi degan gap emas.. lozim bo’lganda me’yoriy lug’atlarga ko’z yugurtirib turishlari zarur. Sh. mamlakat.142).113). burkimoq (II. behusn (I. bunday lug’atlar filologik yoki lingvistik lug’atlardan farq qiladi. «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati»ga murojaat qilaylik. ham sinxronik nuqtai nazardan munosabatda bo’lishni taqozo qiladi. betaxlit (I. 1972). bulog’ (I.133). ardog’ (I. –Toshkent.55).137). Ana shu qarorga binoan 1940 yil 8 mayda qabul qilingan Qonun va 1956 yil 4 aprelda qabul qilingan «Asosiy qoidalar» 2005 yilning 1 sentiyabridan e’tiboran o’z kuchini yo’qotadi.Qo’ng’urov va S. ularning yozilishi jarayonida til me’yorlariga amal qilish talabi qo’yilishi mumkin. 1-1U tomlar» (Toshkent. talaffuz.300). qomusiy lug’atlar oldiga til me’yorlarini belgilash vazifa qilib qo’yilmaydi. biyuda (I. 1981). Garchi til me’yorlarining mustahkamlanishida lug’atlar xizmat qilsa ham. 2001.

Darveshsifat. Masalan. s. kelli (keldi). ularning etimologiyasi va hozirgi ma’no taraqqiyotini belgilashda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir. ayniqsa uzluksiz ta’lim tizimi alohida o’rin tutadi. omonimlar. Imlo lug’atlardan samarali foydalangan kishigina nafaqat adabiy so’zlarni. ularni qo’llashda ehtiyot bo’ladi. o’zbek adabiy tili faqat yozma adabiy til shaklida emas.asir (tutqun) kabi so’zlarning yozilishi. Izohli lug’atlarning so’z ma’nolarini to’liq anglashda.aza (marhum uchun tutiladigan motam. E’tiqodli dindor kishilar nazarida go’yo karomat. . hazil. to’g’ri yozishimiz. Mas. bashorat qila oladigan. aziz odam. Lingvistik lug’atlar orasida Z. 2.Ma’rufov tahriri ostida 1981 yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomlik «O’zbek tilining izohli lug’ati» salmoqli mavqyega ega. terminologik singari ko’plab turlari mavjudki. ammo ma’nolariga ko’ra turlicha bo’lgan so’zlarni farqlashga ko’maklashadi. lug’atdagi avliyo so’zini olib ko’raylik. Buning uchun imlo lug’atlari bilan ishlash. kesatiq. ularga tez-tez murojaat qilish. u e’tibordan chetda qolib ketgan so’zlar hisobidan to’ldirilishi zarur. 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» hamda 1995 yil 25 avgustda qabul qilingan «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori asosida belgilangan. adib (yozuvchi. asr (yuz yil) . ularning ayrimlari yuqorida sanab o’tildi. Lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi esa imlo lug’atlar borasida ham ulkan ishlarni amalga oshirishni taqozo qilmoqda. din.. Mubolag’asiz aytish mumkinki. ko’chma.t. garchi nuqsonlardan holi bo’lmasa-da. yechki (echki) kabi. to’g’ri yozish qoidalarini shunchaki yod olish bilan yozma nutq madaniyati va uning me’yorlarini belgilab bo’lmaydi. ata (ota). Chunki noto’g’ri yozilgan yoki talaffuz qilingan so’z o’quvchi yoki tinglovchi tomonidan noto’g’ri. chovamiz (chopamiz). antonimlar. balki ularning lahjaviy shakllarini farqlaydi. darveshnamo. Bunda.adip (ko’rpacha yoki ko’rpaning chetiga tikilgan material). marosim). har bir so’zning talaffuz qoidalarini bilish va imlo lug’atlaridagi tavsiyalarga rioya qilish zarur. Izohli lug’atlarda tilimizda keyingi yigirma yilda yuz bergan o’zgarishlar ham o’z ifodasini topishi lozim. a’zo (biror tashkilot yoki biror jamiyatning vakili) . Imlo lug’atlari shaklan yoki talaffuzda bir-birlariga yaqin bo’lgan. dialektal. Ammo aytish mumkinki. keyingi yillarda. Masalan. bu lug’at bugunga kelib ma’naviy jihatdan eskirdi. uning me’yoriy jihatlarining sayqal topishida bir qator omillar muhim rol o’ynamoqda. Shu paytga qadar nashr qilingan barcha lug’atlarda nutq uslublarida qo’llaniladigan so’zlar. sinonimlar.da. Og’zaki nutq madaniyatining takomillashib boruvida.frazeologik. Bu qoidalar hozirgi o’zbek adabiy tilining yozma shaklidan foydalanuvchi barcha kishilar uchun majburiy sanaladi. Demak har birimiz savodxon bo’lishimiz.amr (podshoh tomonidan chiqariladigan buyruq. Shu o’rinda bir narsani ta’kidlash lozimki. Shu bilan birga. noaniq tushuniladi. matnlarni ko’chirib yozish ham yordam berishi shubhasizdir. amir (davlat boshlig’i) . Uning uch ma’nosi qayd etilgan: 1. o’rni bilan ularning yasalishi va variantlari berilgan. mo’’jizalar ko’rsata oladigan muqaddas. zo’r fahmli odam yoki narsa. shoir) . talaffuzi va ma’nolarini farqlashda lug’atlargina yordam berishi mumkin. fikrimizni boshqalarga aniq tarzda yetkazishimiz uchun imlo lug’atlarga har doim murojaat qilib turishimiz zarur bo’ladi. To’g’ri yozish me’yorlarini o’zlashtirishda ko’proq imlo lug’atlari bilan birgalikda adabiy manbalarni o’qish. hyech narsa bilan ishi yo’q odam. U yigirma yil davomida xalqimizga beminnat xizmat qildi. 3. farmon). Hozirgi o’zbek adabiy tilining imlo me’yorlari. yuqorida ta’kidlaganimizdek. Ulug’. balki og’zaki adabiy til shaklida ham rivoj topmoqda.

adabiy til me’yorlariga amal qilishi. 1984 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan. lug’atni tuzish jarayonida bir qator qiyinchiliklarga duch kelingan. biz bugun bundan 10-20 yil avvalgi odamlar emasmiz. zebo. latofatli. ko’hlik. og’zaki nutqni adabiy til talablari asosida me’yorlashda orfoepik qoidalar. uning lingvistik va tildan tashqarida bo’lgan o’lchovlarini belgilash muhimdir. ommaviy axborot vositalarining radio va televideniye singari turlarining roli salmoqli. go’zal. adabiy talaffuz doirasida variantdorlikning kuchliligi ma’lum bo’lgan. boshqa jonli .Tabiiyki. Ana shu ma’noda talaffuz (orfoepik) lug’atlar adabiy tilning talaffuz me’yorlarini yoki so’zlarni adabiy til qoidalariga muvofiq talaffuz qilishni belgilab beruvchi vosita sanaladi. suluv. xunuknig aksi. 1974) ining 223-betidan misol keltiramiz: Chiroyli. omonim va antonim lug’atlarning xizmati katta bo’ladi. turli uchrashuvlar va telekonkurslarda. Hozirgi kunda. o’z fikrini boshqalarga aniq. Ushbu lug’at mualliflarining ta’kidlashicha. Bu xususiyat o’zbek adabiy nutqi me’yorlarining ham yetarli shakllanib yetmagan va qat’iylashmaganini ko’rsatadi. og’zaki nutq madaniyatiga ta’sir ko’rsatmoqda. barno. keksa va yosh avlod talaffuzi bilan bog’liq bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. an’anaviy va yangicha talaffuz. Talaffuz lug’atlari fonetika va nutq madaniyati bilan bevosita aloqada bo’lib. Lug’at xuddi ana shu jihatlar hisobga olinganligi bilan qimmatlidir. adabiy nutq va kundalik so’zlashuv nutqi. Bu esa. olimu muhandislarimiz. Unda 20 mingga yaqin so’z va so’z shakllarining adabiy talaffuz me’yori belgilab berilgan. og’zaki nutq ko’rinishlarining namunaviy shakllarini yuzaga keltirish. sohibjamol. ifodali qilib yetkazishda talaffuz lug’atining ahamiyati katta. neytral adabiy nutq va adabiy nutqning vazifaviy-uslubiy ko’rinishlari. Og’zaki nutq madaniyati mavqyeini ko’tarish uchun adabiy til og’zaki shakli qonuniyatlarini o’rganish. Jumladan. tadbirkorlarimiz dunyo miqyosida fikrlashmoqda. qo’llanmalar muhim rol o’ynaydi. U «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» deb atalib. Fikrimizning isboti uchun sinonimik qatordagi so’zlarga berilgan izohlarni to’liq keltiramiz: «Husni odatdagidan ortiq. Bugungi ziyolilarimiz. Ular garchi ma’nolarining yaqinligi bilan bir sinonimik qatorda joylashsa-da. husnli. Adabiy talaffuz doirasida so’z urg’usi. Buning ustiga.Hojiyev «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. husndor. So’zlarning leksik me’yorini belgilashda va ulardagi ma’no nozikliklarini farqlashda hamda umumiy jihatlarini payqashda sinonim. ma’lum ma’noda biri ikkinchisini to’ldiradi. adabiy talaffuz lug’atlari. Darhaqiqat. Og’zaki nutq me’yorlarining ommaviy suratda yoyilishi va singishida avvalo maktabgacha va maktab ta’limi katta ahamiyatga ega. ravon. o’z navbatida. kitobxonlar anjumanlarida tilimizning adabiy me’yorlaridan foydalanishga intilish kuchayib borayotgani seziladi. Chiroyli stilistik jihatdan neytral. she’rxonlik kechalarida. ayniqsa yoshlarimiz o’rtasida. adabiy nutq va dialektal nutq. Kishilarning so’zlarni to’g’ri talaffuz etishi. to’liq uslub hamda noto’liq uslub va boshqalariga oid talaffuz variantlarini to’g’ri baholash anchagina murakkab vazifadir. Bu so’z odamga. bu nutq shaklini ko’rinishlariga qarab me’yorlash va silliqlash. ko’rkam. nutq madaniyati talablariga e’tibor berib. Shunga ko’ra. to’y-tomoshalarda. O’zbek leksikografiyasida yuqorida sanab o’tilgan bu kabi lug’atlarning izohli ko’rinishlari mavjudligi quvonarli voqyeadir. A. umummilliy madaniyatimizning tarkibiy qismi bo’lgan til madaniyatiga. O’zbek tilida ana shunday lug’at bor. me’yoriy o’lchovlariga ko’ra teng emas. muzokaralar olib borishmoqda. xushro’y. jahon xalqlarining ko’pchilik tillarida muloqotda bo’lishmoqda. chiroyli so’zlash.

unga javob (reaksiya) ham bo’lmaydi. Busiz hyech qanday aloqaning bo’lishi mumkin emas. zebo bezanmoq. Ammo ayrim so’z shakllarining ma’nolarida farqlanishini ko’rsata olishda mazkur tipdagi lug’atlarning xizmatini e’tirof etish maqsadga muvofiqdir. 3. bu haqda shu o’rinda bir narsa deb bo’lmaydi. Ularning qo’llanishi so’zlashuv. O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati. Go’zal odamga va jonsiz narsalarga nisbatan qo’llanadi. chunki «umumiy odat»ga muvofiq kelmaydigan har qanday nutq boshqalarga anglashilmaydi. Masalan. suluv. Zebo kitobiy. Ko’rinadiki. latofatli Saodat. rasmiy uslub uchun xos emasligi ma’lum bo’lib qoladi. bir til doirasida so’zlarning shakliy o’xshashligi. ma’no tarqqiyotida o’zgarishlar.. go’zal qiz. ot . xususan. Lug’atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba’zi fikrlarga kelishga asos bo’ladi. 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» (R a h m a t u l l a ye v Sh. Olimning ta’kidlashicha. zebo so’zlari ham odamga nisbatan qo’llanadi. Yuqoridagi lug’at. izohli lug’atlarning roli beqiyos ekanligini yana bir bor ko’rsatadi. . o’tkir joy. Bu so’zda belgi darajasi kuchli.. o’zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. dam. Sh. badiiy va ommabop uslublarda me’yor sanalsa. ot-tig’. quyidagilarni qayd qiladi: «Normalarning nooshkor mavjudligi shundan iboratki. «Lug’at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali. Suluv – kam qo’llanadi. 1984) dan tildagi mazkur birliklar to’g’risida ham nazariy. so’zlashuvda tilning qonunqoida va normalariga rioya qilayotganliklarini hatto sezmaydilar ham. metonimiyaga uchrashi. Haqiqatda esa barcha til sohiblari tildan foydalanish tajribasi orqali tilning qoida va normalarini u yoki bu darajada o’zlashtirib olgan bo’ladilar va ularga «umumiy odat» bo’yicha amal qiladilar. sohibjamol qiz birikmalaridagi aniqlovchi bo’lib kelgan so’zlarni ularning sinonimlari bilan almashtirishning hamma vaqt ham imkoni yo’qligi buning dalilidir. ko’rkam ayol.narsalarga nisbatan ham qo’llanilaveradi. Chiroyli yuz yoki chiroyli saman deyish mumkin bo’lgani holda ko’rkam yuz yoki oyoq. ot-lahza. bog’lovchi – dam. ham amaliyotda qo’l keladigan ma’lumotlar olishimiz mumkin. 5. ko’hlik faqat odamga nisbatan qo’llanadi va «yoqimlilik» ottenkasi bor. yuz. predikativ so’z – dim ma’nolarida kelgan (R a h m a t u l l a ye v Sh. 2. sohibjamol saman deyishga nutqda aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi.. 4. 49-50-betlar). husnli ayol. Barno. 1984. Xushro’y.nooshkor va oshkor ravishda mavjud bo’lishini ta’kidlab. Husndor. «Nutq madaniyati va normativ lug’at» asarining muallifi S.-Toshkent. xushro’y yigit. o’sishlar ro’y berishi. semantik va vazifaviy uslubiy nuqtai nazardan bu so’zlarning ekspressivlik va qo’llanish imkoniyatlari bir xil emas.temirchilik atamasi. 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo’lib.Akobirov me’yor va lug’at munosabatlarini oydinlashtirishga harakat qilar ekan me’yorlar tilda ikki ko’rinishda. tildan foydalanuvchilar o’zaro fikr almashinish jarayonida. Ko’rkam asosan jonsiz narsalarga. ayniqsa.Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma’noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi. ushbu lug’atdan dam so’zi haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lamiz: 1. «Lug’at» da keltirilgan badiiy adabiyotlardan olingan misollardagi chiroyli saman. 93 tasi uch omoleksemali. chiroyli oyoq. 6. kam darajada odamga nisbatan qo’llanadi». husnli so’zlari nisbatan kam qo’llanadi. nafas. barno qiz. 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko’pligi. Ana shu holatlar me’yor tushunchasining qanchalik nozik va murakkab qamrovli ekanligini hamda ularni payqash va farqlashda lug’atlarning. 21 tasi to’rt omoleksemali. ko’rkam hayot. ot – havo. binobarin.

Nutq madaniyati va normativ lug’at. «Imlo lug’ati»da (Toshkent. ularni qonun (kodeks) hukmiga kiritadi. qisqacha. krovat. normal. 1977. stabillashuv. lug’atlarning xizmati naqadar ulkan ekanligini tasavvur qilish qiyin bo’lmaydi. alifbo/alfavit. proyeksion. an’anani tuzilajak lug’atlarda ham davom ettirishga to’g’ri keladi. 11-bet). tradision kabi so’zlarning nutqimizdan asta-sekinlik bilan chekinayotganligini. Bu narsa til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’liq. lug’atlar orqali ham qonunlashtiriladi . qonunlashtiradi» (A k o b i r o v S. mavqye. 1976) birgina «A» bilan boshlanadigan so’zlarda quyidagi so’z variantlari va ulardan yasalgan shakllar mavjud: avr/abr. truba so’zlarini (A k o b i r o v S. buni tilimiz taraqqiyotiga mustaqillikning bevosita ta’siri. g’oya. S. sistema.Akobirovning kitobida ham faol qo’llangan norma.kodifikasiyalashtiriladi. tizim. Hozirda obyektiv va truba so’zlarining bir ma’no yo’nalishida xolisona va quvur. Ma’lum bo’ladiki. adab/odob. mayl. Ana shu tavsiyalar nafaqat grammatikaga. talaffuz va boshqa filologik lug’atlar til birliklarining amalda mustahkamlanishi. plan. fikr. pozisiya. Me’yor muammosi qayerda va qachon paydo bo’ladi? Til birliklari o’rtasida har xillik va variantlar bo’lgan joyda. barqarorlashuv. binobarin. Oshkor normalar tilning grammatika darsliklarida va turli xil lug’atlarida tavsiflangan va tavsiya etilgan normalardir. ayqirish/hayqirish. degan qoidaning to’g’riligini yana bir bor tasdiqlaydi. Tilimizda bu kabi variantlar mavjud ekan. ularni me’yor sifatida yana saqlab turish.Akobirov yuqorida nomi tilga olingan kitobida o’zbek tili tizimida ilgari bo’lmagan va ularning qo’llanilishi o’zbek adabiy tili uchun me’yoriy hodisa sanaladigan birliklar sifatida tahlil uchun keltirgan obyektiv. Darsliklar va lug’atlar tilning obyektiv normalarini tavsiflash bilan birga. jumladan S. deb aytishimiz mumkin. praktika o’rnida amaliyot. tendensiya. agrar. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. reaksiya. shuning uchun ham nooshkordir. nutq jarayonida so’zlarning leksik-grammatik variantlari saqlanib qolingan bo’ladi. holat. ta’sirlanish. bir davrda me’yor sanalgan til birligi boshqa bir zamonda shunday bo’lmasligi mumkin ekan. Ular tildan foydalanuvchilarning nutq faoliyatidagina namoyon bo’ladi. plan o’rnida reja. adabiylashishi. an’anaviy singari so’zlar egallay boshlayotganini .Umumiy odatga aylangan normalar (yoki. «o’zbekchalashtirish»ga rag’bat va moyillik sezayotgan ekanmiz. Agar masala shu tarzda tushuniladigan bo’lsa.Toshkent. xohish. muomala jarayonida o’z o’rnini ekvivalentiga bo’shatib berayotgan til birliklarini yangi nashr qilinadigan lug’atlarda qoldirish-qoldirmaslik ustida o’ylab ko’rishimizga ham to’g’ri keladi. praktika. Mustaqillik sharofati bilan o’zimizda tilimizni tozalashga. ularning o’rnini me’yor. ona tilimizga bo’lgan yangicha munosabatning mevasi. shu bilan birgalikda. me’yoriy. Bir vaqtning o’zida til madaniyati talablaridan kelib chiqqan holda omma uchun majburiylashtiriladi. Keltirilgan ma’lumotlar tildagi me’yoriy holatlarni mutlaq va o’zgarmas hodisa deb tushunish to’g’ri bo’lmasligini ko’rsatadi. manzaraning o’zgarganini kuzatish qiyin emas. ash-pash/hash-pash va hokazo. odat hukmidagi normalar) til sohiblarining tildan foydalanish tajribasi orqasida orttirgan malaka va ko’nikmalaridan iborat. intilish. Nutq madaniyati va normativ lug’at. Demak. oradan chorak asr vaqt o’tgach. asta/ohista. normativ. 7-bet) tilimizning hozirgi me’yor o’lchovlari asosida olib qaraydigan bo’lsak. proyekt. barqarorlashishi va bir xilliligi uchun xizmat qiladi. proyekt o’rnida loyiha birliklarini ishlatish asta-sekinlik bilan odat tusiga kirib bormoqdaki. Masalan. Tilshunoslar bu har xilliklarni tilning tabiatidan va amaldagi qoidalardan kelib chiqib tahlil qilishadi. tuzilgan imlo. Hatto 70-yillarda. bartaraf etishning yo’llarini axtarishadi va to’g’ri keladiganlarini me’yoriy variant sifatida ommaga tavsiya etishadi. arava/aroba. leksikologiya va stilistikaga oid adabiyotlarda. normal o’rnida me’yoriy. o’rin.

broker singari yangidan paydo bo’lgan so’zlarni kelajakda tuziladigan imlo lug’atlarida aks ettirish masalasi bahs talab qilmaydi (O’zbek lug’atshunosligida bu ishlarning allaqachon boshlab yuborilganligini ta’kidlaganmiz. menejment. ta’kidlanganidek. Ana shunday lug’atlarni nashr qilish endigina boshlandi deyish mumkin. Ammo avvalgi imlo lug’atlarida bo’lmagan auditor. E. Buning ustiga lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi munosabati bilan turli mazmundagi lug’atlar masalasida ham islohotlar o’tkazish hayotiy zarurat bo’lib turibdi. Tuzuvchilar: E. kompyuter. Harqalay. 1998). menejer. o’qisho’qitish. mavjud lingvistik lug’atlar xalqimizning ehtiyojini to’liq qondirmoqda. har xilliklarni bartaraf qilishda lug’atlarning ahamiyati katta ekanligini hisobga olib.kuzatamiz. Q a r a n g : O’zbek tilining imlo lug’ati. -Toshkent. . Turli mutaxassislikdagi. deb aytish qiyin.Panasenko. kasbdagi kishilarning ish faoliyatida. Negaki. Binobarin. bundan keyin yaratiladigan lug’atlarda ana shu jarayon hisobga olinishi lozim bo’ladi.Umarov. yangi yozuvdagi lug’atlarni yaratish va nashr qilish ishini ham jonlantirish zarur. tilning me’yoriy va madaniy darajasini belgilashda lug’atlar asosiy oyna hisoblanadi. adabiy me’yorlarni muntazam ravishda tartibga keltirib turishda. kompyuterxona.

9-ma’ruza: Adabiy me’yor va nutq madaniyati masalalari R ye j a: 1. Me’yorga amal qilish shu tilda so’zlashuvchilar uchun majburiy ekanligi. O’zbek tilining hozirgi me’yoriy holati uning madaniylik mezoni. . 2. Nutq jarayonida me’yorning buzilishi va ularni tuzatish yo’llari. 3.

vulgarizmlar. tilning barcha qatlamlaridagi birliklarni tartibga keltirish. Og’zaki nutqda : noto’g’ri talaffuz. bir tomondan. Bu vazifalarni lo’nda qilib. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosimizni nafaqat o’rganish. avvalo. aniqrog’i. nutqiy madaniyat masalalari bilan shug’ullanish tarzida tushunish to’g’ri bo’ladi. yangicha fikrlashga o’rgatishni maqsad qilib qo’yar ekan. tilyog’malikni qoralash va boshqalar haqida gap borgan (Bu haqda yana qarang: B ye g m a t o v E. shu bilan birga. ularni imlo va talaffuz qoidalari asosida yozish va so’zlashni xalqimiz orasida ommalashtirish. to’g’ri. kokofimizmlar. Bular orasida xalqimizning nutq madaniyatini yuksaltirish muhim bo’lib qoladi. To’g’ri. Muhtaram Prezidentimiz belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan tilshunoslar chetda tura oladimi ? Yo’q.Tayanch so’z va iboralar: Nutqiy kamchilik : og’zaki va yozma nutqdagi kamchiliklar. Nutq odobi. Chunki milliy istiqlol g’oyasi yurtdoshlarimizni ma’naviy yangilanish va islohotlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish. 8-bet). ezmalik. varvarizmlar. O’zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o’n yillikda erishgan mustaqilligimiz alohida o’rin tutadi. e’zozlashimiz hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga qaratishimiz lozim. odatdagi. dialektizmlar. laqmalikni qoralash. Grek notig’i Demosfen (eramizdan oldingi 384 . ya’ni adabiy tilimizning qat’iy me’yorlarini belgilash. tilshunoslikning nazariy masalalarini jahon andozalari darajasida tahlil qilish. an’anaviy usullardan voz kechib. U davrlarda shartli ravishda «Nutq odobi» deb yuritiladigan qoida va ko’rsatmalarda sodda va o’rinli gapirish. erkin va farovon hayot barpo etish ekan. yolg’onchilik. bu qoidalarni lug’atlar shaklida mustahkamlash bugunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi vazifamiz shundan iboratki. Bu borada qiladigan ishlarimizni Prezidentimiz I. yoshlarimizni esa erkin.A. Ulug’ turkolog olim Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» va Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari bu masalaning juda qadimdan o’rtaga qo’yib kelinganligidan guvohlik beradi. . punktuasion me’yorlarning buzilishi.A. Davr barcha ziyolilar qatori tilshunoslar oldiga ham yangi va ulkan vazifalarni qo’ydi. Gap shundaki. ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishlari zarur» (K a r i m o v I. Boy tajribalarimiz negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. albatta.43) larning hayoti bunga misol bo’la oladi. jargonizmlar. keksalar. – Toshkent : O’zbekiston. ularda uzoq yillar davomida shakllangan va ulug’langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta o’zlashtirishimiz. – O’qituvchilar gazetasi. ilm-fan va madaniyat namoyandalari. u paytlarda davlat arboblarining obro’-e’tibori va yuqori lavozimlarga ko’tarilishi ularning notiqlik mahoratiga ham bog’liq bo’lgan. 1969 yil 25 may). uning amaliy jihatlari. ziyolilarimiz. ustozlar oldida nutq odobini saqlash. ikkinchi tomondan. milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng jamoatchilik. 2000. shunga qadar Misr va Assuriyada. U ta’limot sifatida qadimgi Rim va Afinada shakllangan bo’lsa ham. So’z boshi. Hindiston va Xitoyda mavjud bo’lganligi notiqlik san’ati tajribasidan ma’lum. O’rta Osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullanish o’ziga xos mavqyega egadir. rost va dadil gapirish. ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir vazifaga – xalqimiz ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirishimiz. bunga til madaniyatisiz erishib bo’lmaydi. ta’limtarbiya. qisqa va mazmundor so’zlash. Yozma nutqda: orfografik. Darhaqiqat. Bizning pirovard maqsadimiz – ozod va obod Vatan.322) va Rim notig’i Siseron (eramizgacha 106 . balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo’ydi. nutq madaniyati muammosi insoniyat sivilizasiyasining barcha bosqichlarida o’rtaga qo’yib kelinganligi ham sir emas.

Tilingni ko’dazgil tishing sinmasun… (So’zingga ehtiyot bo’l. turkiy (o’zbek) tilining boshqa tillar orasidagi o’rnini belgilab berishga hamda nutq madaniyatini o’rganishga qaratilgan edi. ular so’zlash madaniyatiga bag’ishlangan. U «Mahbub-ul qulub» asarining 24-bobini voizlikka (notiqlik san’atiga) bag’ishlagan «Muhokamat-ul lug’atayn» va «Majolis-un nafois» asarlari esa bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga. Tilingga ehtiyot bo’l. «Xamsa» ning har bir dostonida Alisher Navoiy so’zga bo’lgan ehtiromini alohida qayd qiladi. ya’ni. hammaning og’iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir. boshing ketmasin. yaxshi kishiga so’z (maqtov) keladi. O’z ijodi bilan so’z qudrati va notiqlik san’atini yuksak darajaga ko’targan alloma nutq madaniyati nazariyasi bilan ham jiddiy shug’ullangan. so’z durlari . Birgina misol: Ko’p sukutga qush qo’nar. Biligsiz so’zi o’z boshini yeyur. Tanida ruhi bor odam unga ehtiyoj sezadi. So’z jon bo’lib. so’z donolik sanaladi. Tilingda chiqarma yarog’siz so’zung. Yana: Ardam boshi til.abror»dan: «So’z gavharining sharafi shunchalik yuksakki. Bu o’rinda biz ulug’ shoir va mutafakkir Alisher Navoiyning nomini alohida ehtirom bilan tilga olamiz.Mahmud Koshg’ariyning «Devon»ida nutq odobi uchun ahamiyatli bo’lgan til ma’lumotlari bilan birgalikda nutq. Nodonning so’zi o’z boshini yeydi). «Til ardami» deb nomlangan boblari bo’lib. shoxlari o’ralib ketgan daraxtga qush qo’nadi. Ayrim namunalar keltiramiz. «Hayratul . ruh uning qolipidir. Tilingdagi yarog’siz so’zingni chiqarma). nutqiy go’zallikka oid qimmatli ma’lumotlar mavjud. foyda va zararlari haqida». Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida ham «Til fazilatlari. nutq madaniyati. (Bilib so’zlasa. Til shu chamanning ochilgan lolasi bo’lsa. so’z unga qadalgan injulardir. Bilib so’zlasa so’z biligka sonur. Ko’rkluk kishiga so’z kelar. tishing sinmasin…) Esanlik tilasa saning bu o’zung. Quyida dostonlarning nasriy bayonidan ayrim parchalarni keltiramiz. gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo’la olmaydi. Agar til bamisoli bir po’lat zanjir bo’lsa. shoxi ko’p. ya’ni odob va fazilatning boshi tildir. (Sening o’zing esonlik tilasang. So’z dunyoda bor barcha ko’ngillarning qutisidagi javhar. So’zingni ko’dazgil boshing bormasun.

– Toshkent. qo’l va farj (tanosil a’zosi) ni saqlash odobi haqida mulohaza yuritar ekan. Chunki u so’zning nozik ipagidan kiyib. og’iz. go’zalning jamolini o’ziga yoqimli qiladi. Yana bir allomaning nutq madaniyati va nutqiy me’yor. qancha boylik sochsang ham bunday naf’ga yetishmaydi. So’z bilan dinsizlar musulmon bo’ladi. ul tovlanib turgan ipak matoday tuyuladi. u so’z bilan najot topadi. so’z daraxtlardagi mevadir. Bu XV – XVI asr ma’naviyatining yirik vakili Mavlono Husayn Voiz Koshifiydir. ko’ngilda bor tilga surma. nutq qoidalariga oid qarashlariga qisqacha to’xtalamiz. – Toshkent. Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. qorin. 222223. 303-betlar). balki ma’naviyati va axloqi namoyon bo’luvchi ramziy belgilar sifatida talqin qiladi. saralab). quloq. Sab’ai sayyor. va har nekim. u qaramaydi. 363-365-betlar). 1989. Alisher Navoiyning til madaniyatiga oid fikrlari uning boshqa asarlarida ham aytilgan. – Toshkent. so’z bilan jonga ruh kirgizadi. Hikmatli so’zlar. Uning biri o’likka so’zi bilan jon berib. gulshani odam samari so’z durur. Olloh. olloh qanday so’zdur bu so’z.unga qo’ngan shabnamlardir. oxiri ham so’z ekanligini anglab ol ! Haq insonni hayvondan mumtoz aylab (ajratib. ma’no durriga intilib. Hayratul-abror. 58-73-betlar). So’zni ko’ngilda pishqarmaguncha tilga keltirma. Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltirib olgani uchun Iso payg’ambar o’zini «Jonbaxsh» laqab bilan atagan. So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashlagan. til bilan ham naf yetkazish mumkin. qo’l bilan berib xayr qilish iloji bo’lmasa. nutq undagi xushovoz bulbuldir. Eng avval so’zni tavhid so’zi (xudoga yetishuv) deb bil. 1985. Insonga xos konning gavhari. Agar. til. ularni inson organizmi deb emas. Ularning ayrimlarinigina keltirish bilan chegaralanamiz: Tilga ixtiyorsiz. Ma’noli so’z noziklikda jon rishtasiday. uning rohati rishtaga sarrishta jondaydir» (A l i sh ye r N a v o i y. So’z bilan el o’limdan najot topadi. So’zdan tandagi tirik ruh halok bo’lishi mumkin. Ma’dani inson gavhari so’z durur. Olim bu bobda insonning yetti a’zosi – ko’z. Bir so’z bilan qancha balolar daf bo’ladi. Avvalu oxiringga nazar solib. odamzod gulshanining mevasi ham shu so’zdir» (A l i sh ye r N a v o i y. uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi. gar nopisand zahir bo’lsa. so’z bilan o’lik tan qayta tiriladi. boshi ham. chunki vahdat ahlida (birlik ahlida) bunga ikkilanish yo’qdir. Agar kamolotli xohish bildirib. uni o’ziga mahram qildi. tilning ofatidur (A l i sh ye r N a v o i y. Insonning jismi gulshan bo’lsa. Ko’p demak so’zga mag’rurlik Va ko’p yemak nafsga ma’murlik. «Sab’ai sayyor» dan: «Har bir inson dunyoga kelgach. Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va ham nutqdurki. Uning «Futuvvatnomai sultoniy» asarining «Tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida inson ma’naviyati va madaniyatiga oid qarashlari e’tiborga molikdir. so’z libosini kiysa. Bularning barchasi so’zdagi mo’’jiza. elga e’tiborsiz. so’z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. bu – so’zdir. bundan ortiq ham yana bo’lurmu so’z! So’z jism bo’stonidagi daraxtdir. . Agar so’z bo’lmaganda baxtsizlik yuz bergan bo’lur edi. uning hikmatlari esa elni ojiz qoldiradi. 1991. So’z o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko’targan ekan. Odamni bir og’iz yaxshi so’z bilan xursand qilish kerak bo’lgan vaqtda unga xazina bersang ham.

agar urug’ puch yoki chirigan bo’lsa. Agar qaysi til bilan so’z so’zlaysan deb so’rasalar. Yuqoridagi manba. qabul qulog’i bilan deb aytgil. g’azalxonlar va saqqolar (meshkobchilar). Ikkinchi. Tilni saqlash lozim bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. gapirayotganda tabassum qilib. Beshinchidan. navkar va xizmatkorlarni la’natlashdan. Chunki bu so’zlar orqali zolimning zulmi mazlumlar boshidan ko’tarilishi mumkin. Agar martabaga yetmaganlarning suhbat odobi nechta deb so’rasalar. unib chiqmaydi. aytgilki. To’rtinchi. Koshifiy quyidagilarni yozadi: «Tilning odobi qaysi deb so’rasalar. Beshinchi. ko’p gapirmasin. Oltinchi. Oz bo’lsa ham soz gapirishni shior etsin. o’zini maqtash va ta’riflashdanki. Yettinchidan. ularni uch toifaga ajratadi: «birinchi toifa – maddohlar. g’iybat va bo’hton gaplardan. Ikkinchidan. chunki bu jonu dilning ofatidir. aytgil: men so’zniki va so’z menikidir. ayb qilishdan va gap tashishdan. duoi bad qilishdan. mazlumlar faryodiga javob berish va marhumlar imdodi uchun so’z aytish. quyidagi sakkiz qoidani saqlash kerak: birinchidan. Oltinchidan. Shayxlar va boshqa martabaga erishganlar uchun ham. va’daga xilof gapirish va munofiqona so’z aytishdan. Birinchidan. Olim shu bobning «Suhbat odobi haqida» deb nomlangan oltinchi faslida til odobi haqidagi mulohazalarini davom ettirib. Ikkinchi toifa – xossago’ylar (dorifurushlar) va bisotandozlar (ko’rgazmachilar). mevani esa daraxtdan ajratib bo’lmaydi» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Uchinchidan. odamzodning sharafi nutq bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir. odamlarga naf’i tegadigan ma’noli gaplarni gapirsin. Uchinchidan. bu olti narsaga tilni ochish va sakkiz narsadan tilni saqlash deb aytgil. quyidagilarni bayon qiladi: «Bilgilki. Tilni ochish kerak bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. yolg’on gapirishdan. Agar martabaga erishganlar suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi kerak deb so’rasalar. uning muomala madaniyati va muloqot odobi haqidagi qarashlari ana shu umuminsoniy fazilatlarning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. bu ham sakkizta deb aytgil.. Yettinchi. aytgil: hojat zarurati yuzasidan ko’ngillarda yashirin bo’lgan rozni izhor etish. Uchinchi. har kimning ahvoliga qarab. Daraxtni mevadan. ya’ni notiqlar haqida ma’lumot berib. ovozini baland ko’tarmasin. Agar so’z senikimi yoki sen so’znikimi deb so’rasalar. Oltinchidan. gapirayotganda o’ngu. ochilib gapirsin. odamlar gapini bo’lib so’z qotmasin. agar so’zning qimmati – qadri bo’lmasa. pushaymon bo’lmaslik uchun o’ylab gapirsin. qarg’ashdan. eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. № 3-4. chunki so’z insonlik daraxtining mevasidir. chunki ulug’larning so’zi bamisoli urug’dir. Ikkinchidan. 168 – bet). to’g’ri va haqqoniy bo’lishi kerak. Sakkizinchidan. muridlar uchun ham rioya qilinishi zarur bo’lgan bir qancha suhbat odobi mavjud. mazax-masxara qilish va hazil-huzuldan» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Sakkizinchi. Bular shayton vasvasasiga kiradi. so’ramaguncha gapirmasin. zero yolg’onchi xudoning dushmanidir. bu xudbinlikka olib keladi. dag’allik qilmasdan. g’arazli va kinoyali gaplarni gapirmasin. So’z hamma vaqt savob uchun ishlatilishi. Beshinchidan. sidqu-sadoqat tili bilan deb aytgil. Uchinchi toifa – qissa so’ylaguvchilar va afsona aytuvchilar. Agar so’zni qaysi quloq bilan eshitasan deb so’rasalar. aytgil: birinchidan. uni tilga olmasin. Futuvatnomai sultoniy // Sharq yulduzi. To’rtinchidan. munosib so’z aytsin. Voiz Koshifiy mana shu tarzda asarning oltinchi bobining ikkinchi faslida ma’raka tuzuvchi so’z ahli. Chunki ko’p gapirish aqli noqislik belgisidir. chunki bo’hton fosihlar ishidir.so’liga qaramasin. . behuda bahsu munoqashadan. qattiq gapirmasin va betga choparlik qilmasin.Jumladan. 165-bet). hali martabaga erishmagan kishilar. To’rtinchidan. lutf va muloyimlik bilan gapirsin. uni qay yerga ekmang. gapirayotganda ovozini baland ko’tarmasin. Agar shunday bo’lmasa. jim turgan ma’qul. 1993.

. Yuqoridagi manba. nutq madaniyati nima? Uni yetarli darajada egallash uchun qanday vazifalarni amalga oshirish lozim va bunda adabiy til me’yorlarining o’rni qanday bo’ladi? Bu savolga javoblarni. o’zbek nutqi madaniyatining shakllanishi. birmuncha ta’sirchan va maqsadga muvofiq vositalarni topish uquvini ham o’z ichiga oladi» (O j ye g o v S. Ma’lum bo’ladiki. albatta.Ojegov shunday degan edi : « Yuqori nutq madaniyati nima? Yuqori nutq madaniyati . Xo’sh. 176 –179 . o’tkirlik va obrazlilikni ifoda etadi. qissago’ylar. Oliy ta’lim muassasalari uchun qo’llanma. Xrestomatiya. bama’ni fikr har doim odamlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.I. Leksikologiya.287-288). masalgo’ylar. Keng ma’noda esa nutq madaniyati nutqiy ta’sirchanlikni. Afsuski. nutq madaniyati. O’rta Osiyo notiqligining o’ziga xos xususiyati uning xalq ommasi hayotining turli jabhalarini qamrab olganligida edi. Muloqot jarayonida fikrga. L. O’sha davr nutqiy san’at ustalarining nadimlar. U yana fikrni ifodalashning aniq vositasini topishdangina iborat bo’lib qolmasdan. 2001. Bu ishning amalga oshirilishi esa boy madaniy tariximiz yangi qirralarining ochilishiga. notiqlik san’ati tarixi o’zbek tilshunosligida maxsus tadqiqot obyekti bo’lgan emas. s. u uslubiy jihatdan ham to’g’ri bo’lishi kerak. maddohlar. 191-bet). qisqalik. Ana shu milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz qalbi va ongiga singdirishda nutqiy ta’sirchanlik ham alohida mavqyega ega. aniq va ta’sirchan qilib bera olishdir. 1984.29). ya’ni yaxshi nutqda noaniqlikka. Keyingi 40-50 yil ichida bu sohada o’zbek tilshunosligida ham ma’lum ishlar amalga oshirildi va bu ishlar davom ettirilmoqda. yorqin va dildan bayon etilgan nutq. S. – M. avvalo taniqli tilshunos olimlarning asarlaridan topamiz. 1974. Bu sohada Praga lingvistik to’garagi. muammogo’ylar. ikkinchi tomondan tilshunoslik fanining madaniyat quroli bo’lgan adabiy tilni mukammallashtirish maqsadida me’yorlashtirish muammolari bilan shug’ullanuvchi sohadir» (Osnovы kulturы rechi.bet). To’g’ri nutq deb esa hozirgi adabiy til me’yorlarga rioya qilib tuzilgan nutqqa aytiladi.I. sog’lom g’oyaga ega bo’lish masalaning bir jihati. voizlar.Ularning har birining fazilatlari haqida so’z yuritib.bu o’z fikrlarini til vositalari bilan to’g’ri. qasidaxonlar deb yuritilganliklari ham shundan dalolat beradi. s. rus tilshunosligi katta yutuqlarga erishganligini ta’kidlab o’tish lozim. Uning boshqa bir muhim jihati ana shu fikrlarni bayon eta olish qobiliyatidir» (Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. adab shakllarini birma-bir ko’rsatib. . ijodiy yorqinlikni.: Vыsshaya shkola. uzundan uzoqlikka yo’l qo’yilmasligi. «O’rnida ishlatilgan so’zlar. ikki ma’nolilikka. bu dastlab nutqning grammatik to’g’riligi demakdir. nutq madaniyati muammolari bilan olimlar hamma zamonlarda ham shug’ullanib kelishgan. Ammo yuqori nutq madaniyati faqatgina me’yorga rioya qilishidan iborat emas.I. Harqalay. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. go’yandalar. Skvorsov : «Nutq madaniyati» tushunchasi bir tomondan nutqning adabiy til me’yorlariga mos kelish darajasini bildirsa. bugunga kelib nutq madaniyatiga bo’lgan talab tubdan o’zgardi. – M. o’ziga xos milliy ma’naviyatimiz doirasidagi til madaniyatimizning qorong’u jihatlarini oydinlashtirishga xizmat qilishi shubhasizdir. nutq so’zlaganlarida me’yorni saqlash lozimligini bir necha bor takrorlaydi (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. qiroatxonlar. Bu yo’lda adashmay borish uchun milliy istiqlol g’oyasini ishlab chiqdi. Kultura rechi. Leksikografiya. badihago’ylar. Ikkinchidan esa. – Toshkent : Yangi asr avlodi. Chunki mustaqil O’zbekiston kelajakda o’ziga xos va o’ziga mos taraqqiyot yo’lini tanlab oldi. aniqlik va soddalik uning o’lchovi bo’lishi lozim. agar masalaga lingvistik nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa.

O’zbek tilshunosligi erishgan yutuqlardan biri shu bo’ldiki. 1973. Bu borada yana E. Bibliografik ko’rsatkich. Umuman. Uchinchidan. «madaniylashtirishni» ko’zda tutadi. Ikkinchidan. ya’ni so’zlash madaniyatini farqlash tarafdorimiz. Til madaniyati. Nutq madaniyati tushunchasini til madaniyati va so’zlash madaniyati tushunchasiga ajratish tilshunoslikda izchillikka ega emas. madaniy nutq ikki faktor asosidagina yuzaga chiqa oladi: a) madaniy til (adabiy til) vositalarining mavjudligi. yaxshi so’zlash. «Notiqning nodir boyligi» (1980). shu bilan birga. Demak. 1998. Nutq madaniyati tushunchasi va termini keltirilgan ikki hodisa uchun umumiy tasavvur va umumiy nom tarzida tushunilishi mumkin. ilmiy o’rganish metodlari ishlab chiqildi. «Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari» (1992). ya’ni aniqrog’i madaniy til vositalari lozim bo’ladi. masalan. Birinchidan. nutq madaniyatining ilmiy-tadqiqiy obyekti bilan bog’liq problemalar belgilanishi lozim. XXI asrning boshlariga kelib bu masalalarning ko’plari hal bo’ldi. «O’zbek nutq madaniyati ocherklari» (1989). ayniqsa bir necha yillar shu sektorning bo’lim boshlig’i bo’lib ishlagan E. Xo’sh. Demak. Shunga ko’ra aytish mumkinki. Bu borada O’zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida tashkil etilgan Nutq madaniyati sektorining. 1999) singari asarlarida (Ularning ayrimlari hammualliflikda yozilgan. Bibliografik ko’rsatkich. bu tushunchaning til hodisasi va ilmiy problema sifatida tarixi yoritilmog’i kerak. ya’ni madaniy nutqiy prosess demakdir. Keltirilgan ikki omil asosida nutq madaniyati hodisasi ham. «Nutq madaniyati tushunchasi haqida» (1975).. K a r i . 156-bet). asosan. Ammo madaniy gapirish uchun nutqda xizmat qiluvchi madaniy vositalar. Shu sababli ham. nutq madaniyatini o’rganish aspektlari (lingvistik va ekstralingvistik) chegaralanishi zarur» (B ye g m a t o v E. – Toshkent. O’zbek tili uslubiyati va nutq madaniyati. Birgina «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalarini chegaralash masalalarini olib qaraylik. bu holda til madaniyati termini nutq madaniyati terminiga ekvivalent bo’lib kelmoqda. nutq madaniyati sohasini o’rganuvchi asosiy obyekt bo’lgan til hodisasi aniqlanishi kerak. Olimning fikrlarini keltiramiz: «…nutq madaniyati tushunchasi bu. 2.Begmatovning xizmatlari katta ekanligini ta’kidlashimiz zarur. O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati. Begmatovning xizmatlari katta bo’ldi. ikki xil talqin qilinishi va nomlanishi lozim bo’ladi. «Tilshunoslikning muhim sohasi» (1973). 1984.m o v S. To’rtinchidan esa. 2001) nutq madaniyatiga oid ko’plab ilmiy-nazariy fikrlar bayon etilgan. Nutq madaniyati yoki so’zlashuv madaniyati. – Samarqand. avval to’g’ri. «Adabiy norma va nutq madaniyati» . J o’ r a ye v T. Bu haqda qarang: Q o’ n g’ u r o v R. o’zbek adabiy tilining vosita va imkoniyatlarini. nutq madaniyati sohasi o’z o’rni va fandagi mavqyeini to’la egallashi uchun u nazariy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. u bilan aloqador tushunchalarning chegaralari belgilandi. Olimning qalamiga mansub «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» (1973). Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. K a r i m o v S. «Nutq madaniyati mezonlari» (1976). birga yoki qorishtirilgan holda nutq madaniyati yoki til madaniyati termini bilan yuritilmoqda. – Samarqand. til madaniyati tushunchasi nima ? Til madaniyati tushunchasi nutq madaniyati sohasida til sistemasining o’zini. biz nutq madaniyati nomi bilan umumiy tarzda yuritilayotgan tushuncha (hodisa)dagi ikki holatni til madaniyati va nutq. «Adabiy norma nazariyasi» (1997. «O’zbek nutqi madaniyati asoslari» (1991). Nutq madaniyatini yuksaltirishning oldida turgan muammolarni aniq ko’ra bilgan olim bundan 30 yil muqaddam quyidagilarni yozgan edi: «Bizning fikrimizcha.A. bizningcha. til madaniyati termini . «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» (1980).. bu ikki tushuncha. nutq madaniyati alohida o’rganish obyekti qilib olindi va u alohida fan sifatida nazariy asosga qo’yildi. ushbu madaniy til vositalaridan gapirganda yoki yozganda maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish.

50-58-betlar). so’zlovchi va yozuvchi omma orasida til haqidagi fanning hozirgi zamon yutuqlarini tadbiq etishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi» (Osnovы kulturы rechi: Xrestomatiya. Garchi umumxalq tilining hamma ko’rinishlarida. . jargonlardan.39). Yazыkovaya norma. A.bilan ataluvchi tushuncha til sistemasining madaniylik darajasini. ya’ni uning qanchalik ishlanganligi. u mantiq.48. Til elementlarining me’yorlashishidek uzluksiz jarayonda eskilik bilan yangilik o’rtasida kurash hamisha davom etadi.sharoitlarini. Chunki umumxalq tili o’zbek tilida uchraydigan barcha elementlarni o’z ichiga oladi va ishlanmagan shaklda bo’ladi. unda mavjud bo’lgan dialektlar va shevalardan. hamma uchun umumiy va tushunarli bo’lgan bir qolipga keltirish umuman tilshunoslikning vazifasi sanalsa ham.jonli so’zlashuvda. 1975. faqat asta-sekinlik bilangina adabiy tildan o’rin oladi» (I s k o v i ch V. umumiy ma’noda ma’lum millatning umumtil doirasida qaraladi. «Nutq madaniyati» tushunchasi haqida // O’zbek tili va adabiyoti. Ma’lum bo’ladiki. til birliklarini me’yorlashtirish. ya’ni ma’lum qoidalarga kiritilgan me’yorlar faqat . normalanganligini ko’rsatadi» (B ye g m a t o v E. me’yor muammolari hamisha ushbu sohaning tadqiqot obyekti bo’lib qolaveradi. To’g’ri. . «Biz yangi me’yorlarning grammatika va lug’atlarda qoidalashtirilishi (kodifikasiya) va joylashish vaqtini qayd qilishimiz mumkin. adabiy til doirasining tashqarisida qolib ketishi ham mumkin.betlar).. Ba’zan buning aksi ham kuzatiladi. O’zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o’sib chiqqan bo’lsa ham. boshqacha aytganda. garchi «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalari tilga oid atama sifatida birbirlaridan farqlansa ham. maqsadga muvofiqligini anglatsa ham. oddiy so’zlashuv tilidan.Ammo eski me’yorni yangisining siqib chiqarishi uzoq va ko’p bosqichli jarayondir. Iskovich. omma o’rtasida me’yorlashmasdan. Ma’lum muddat ular teng darajada. Yangi birlik adabiy qo’llanishning tashqarisida . umuman xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan farq qiladi. tasodifiylari uchrab qolishi. u nutq madaniyati sohasining xizmatlarini inkor etmaydi. nutq til va tildan tashqaridagi (lingvistik va ekstralingvistik) omillarni o’z ichiga oladigan murakkab jarayon bo’lib. s. barcha til jamoalarida o’ziga xos tarzda amal qiladigan me’yorlar mavjud bo’lsa ham kodifikasiyalashtirilgan. «Nutq madaniyati keng miqyosidagi til tarbiyasini va ommaviy stilistik savodlilikni. etika. Binobarin. kasb-hunarga oid va kundalik maishiy nutqda paydo bo’lib. 47. «Nutq madaniyati» aniq ma’noda til birliklarini nutq jarayonida qo’llashning me’yori.M. qonuniyatlarini nazariy jihatdan asoslaydi hamda bu me’yorga amal qilishni ma’lum ma’noda nazorat ham qilib boradi. kamchiliklarni tugatishning eng ma’qul yo’llari ko’rsatib turiladi. Nutq madaniyati tilda ma’lum me’yorda keltirilgan til birliklarining nutqda qo’llanish shart. Xuddi mana shu eskilik bilan yangilik o’rtasidagi kurash va bu kurashda tildagi me’yoriy ko’rinishlarning tanlana borishi jarayonida adabiy til shakllanib boradi. Tilda yashab turgan so’z va iboralar ularning o’rniga kelayotgan yangilariga osonlikcha o’rnini bo’shatib bermaydi. pedagogika. Shu tariqa amaldagi me’yor va yangilik o’rtasida doimiy kurash davom etadi. № 5. biri ikkinchisini taqozo qiladigan tushunchalardir. ruhshunoslik. Ko’rinadiki. 1968. parallel yashab turishi va vaqtlar o’tishi bilangina o’rnini bo’shatib berishi mumkin. aslida ularning birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydigan. estetika masalalari bilan ham bog’liq. Ammo nutq uchun tilning birinchi darajada turishini hyech kim inkor eta olmaydi. Bunday birliklar orasida til tizimiga to’g’ri kelmaydigan.A. deb yozadi V. Adabiy til esa undan o’zbek millati uchun tushunarli bo’lgan va foydalanishda qulay deb topilgan variantlarini tanlab oladi hamda ularni millat vakillari uchun me’yor sifatida tavsiya etadi. Nutqdagi yutuq va kamchiliklar tahlil qilinib.

. bironta siyosiy va ilmiy asarlar muallifi. . badiiy adabiyot tilidagi me’yorni belgilashning o’zi murakkab vazifa ekanligini ta’kidlash lozim. hayotiy va tipik nutqiy vositalarni tanlab olish va ijodiy boyitishdan iboratdir. Badiiy ijod jarayonida shoir va yozuvchilar o’z fikr va hissiyotlarini boshqa ijodkorlardan farq qiladigan. maktablarda o’rganiladigan qoida va ko’rsatmalar amal qiladi» (I s k o v i ch V. Istoriya russkogo literaturnogo yazыka. ijodkorlar adabiy tilning boyishiga. me’yoriy grammatikalarda. Ularning me’yorlashishini sharoit. «Faqat adabiy tildagina. ommalashmasligi. Ularning samarali mehnatlari tufayli tilshunoslikning ko’pgina yo’nalishlari bo’yicha qat’iy me’yorlar belgilandi. tanlangan ushbu til boyliklarining adabiy nutqda mustahkamlanishida jamiyatdagi yana bir katta kuchziyolilar. Ayni paytda. «Aynan shu maktab. davlat va jamoat arboblarining. ona tilimiz rivojiga oid yangi qoidalar va qarorlar inobatga olingan holda til birliklarining yozuv va muomala jarayonidagi namunaviy variantlari tavsiya etildi. kino.K.deydi V. til tizimidagi ko’pgina munozarali masalalar o’zining nazariy asosiga qo’yildi.so’z ustalari tomonidan ko’proq umumiy. s. ma’lumotnomalarda qayd etilgan. Chunki badiiy matnda ijodkor niyati.7). unda alohida bir kishining rolini ular orasidagi ma’lum bir uslubning ishlanuvi doirasida e’tirof etish mumkin» (Ye f i m o v A. Stanovleniye norm literaturnogo yazыka. .S.I.: izd.A.deydi T. Tilning haqiqiy ijodkori. tilda me’yorlashmasligi mumkin. shoir va yozuvchilarimizning. me’yorlashtirish . teatr san’ati ustalari va nashriyot xodimlarining hamda jurnalistlarning xizmatlarini qayd qilish lozim. Shu o’rinda A. Ammo gap shundaki. 1954. kitobxon tomonidan tushunarli va qabul qilinadigan bo’lishi lozim. ayniqsa. Iskovich. . s. adabiy qayta ishlash (binobarin. Kurs leksiy.. bu me’yordan tashqarida bo’lgan holatlar badiiy-estetik jihatdan o’zini oqlaydigan. bu jarayonni faqatgina so’z ustalarining xizmatlariga bog’lab qo’yish ham to’g’ri bo’lmaydi. vaqt va ommaning qabul qilishi kabi omillar belgilaydi. bironta notiqlik san’atining dahosi u yoki bu ma’noda nutqiy madaniyat tayyorgarligining maktab bosqichini chetlab o’tgan emas» (D ye g t ye r ye v a T. Degtereva. o’y-xayoliga bog’liq ravishda adabiy me’yor doirasidan tashqarida bo’lgan til shakllari ishlatilishi ham mumkin.M. . favqulodda original ifodalarda berishga intiladilar. Shuning uchun ham adabiy tilning umumxalq tilidan farq qiluvchi tomoni unda yagona me’yorning qat’iy amal qilishi hisoblanadi. Olimning ta’kidlashicha. kamroq individual nutqiy vositalarni tilda mustahkamlaydi. Bironta yozuvchi. lug’atlarda. Yaratilagan birliklar o’sha matnning o’zida qolib ketaverishi. Til birliklarining adabiy shaklda me’yorlashuvida shoir va yozuvchilar ijodi namunalari ko’rinishidagi badiiy adabiyotning o’rni ham alohida. Moskovskogo universiteta. . Ammo adabiy til muntazam taraqqiyot va takomillashuv jarayonini boshidan kechirar ekan.qanday gapirish va qanday gapirmaslik. . 8-bet). o’qituvchilar yordamga keladi. avloddan avlodga o’tishini ta’minlaydi. uning taraqqiyotida olimlarimizning. 170). shoir-yozuvchilarimiz va jurnalistlarimizning xizmatlari katta bo’ldi. Bu yo’lda ular yangi so’z va iboralar yaratadilar. undagi ifoda imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qilsa. So’z ustalari. Yuqoridagi asar.A.A. degan fikrini esga olishimiz lozim.adabiy tilga xos xususiyatdir. 1963. adabiy tildan o’rin olmasligi. bir so’z bilan aytganda. Yefimovning «Agar adabiy til tarixan taraqqiy etgan o’zaro hamkorlikda bo’lgan va bo’lib kelayotgan uslublarning murakkab tizimi hisoblanar ekan. ularni adabiy nutq me’yorlariga aylantiradi. pedagoglar va matbuot xodimlarining. Ayniqsa mustaqillik davrida tilshunos olimlarimiz.I. A.M.) umumxalq tilining juda katta zahirasidan nisbatan yorqin. yaratuvchisi xalq hisoblansa ham.

Changalidan ketgandi mador. lotin. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. davlatchilik darajasida. karoshta. tepkilangan tabassumini bukilib olmoq. tabassumini yechib-kiyib yurmoq. balki dunyo xalqlari taraqqiyotida ham yozuvning o’rnini chetlab o’tib bo’lmaydi. yangi tabassum. samimiy va g’arazli tabassumlar tartibsiz qalashib yotgan kotibaning stoli ustiga tashlab ketmoq. yunon. L. . Shunday ekan ularni bir uslub doirasida me’yoriy deb hisoblashga asosimiz bo’ladi. barkashdek yuzidagi qovunning tilimini eslatuvchi tabassum. s. tabassumidan ayrilmoq. rus (kirillisa) yozuvlarini va yana lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tayotganligimizni eslash kifoya. til va nutq madaniyatida tutgan o’rni. Ammo samo o’g’li ya sh i n v o r. shubhasiz.Qodirov. binobarin. elliginchi razmer tabassum. Spornыye voprosы russkoy grammatiki // Russkiy yazыk v shkole. obrazli tasvir va ifoda uchun xizmat qiladi. Shovilladi tun. Tildagi birliklar va hodisalarning reallashuvi. 1988. tabassumini supurib. adabiy tilning shakllanuvini tezlashtirgan. qalin va yupqa. Yulduzli tunlar). millat sivilizasiyasi u yaratgan yoki foydalangan yozuvga ham bog’liq.10). tabassumini uyiga tashlab kelmoq. kichkina tabassumni kattalashtirmoq. tabassumli kulishni o’rganmoq kabilar. sug’d. Qaldirg’ochlar uchun l a r z a k o r (A. Matjon. Jumladan hikoyada shunday ibora va jumlalar bor : tabassumni tashlab kirmoq. pahlaviy. Xuddi ana shu fikrni dunyo sivilizasiyasiga o’zlarining munosib hissasini qo’shgan xalqlarning badiiy va ilmiy tafakkuri haqida bemalol aytish mumkin. eftalit. o’z tabassumiga tikilmoq. tabassumidan ayrilmay o’tirmoq. qayerda davlatchilik taraqqiy etgan. Hikoyani kulgili chiqarish maqsadida tasvirni bu qadar bachkanalashtirib yuborgan qalamkashning badiiyatdan xabari bor-yo’qligi haqida o’quvchida shubha tug’iladi.V. Shunday ekan. «Insonda me’yorni his qilish xususiyati tarbiyalangan bo’lsa. egallagan mavqyei haqida so’z yuritganda bu xalqning necha ming yillar davomida foydalanib kelgan oromiy. tabassumlarini o’z joyiga qo’ndirmoq. Ko’zlarida so’ngan edi nur (O. kushon.Ammo bir narsa ravshanki.Hazrat Mirning i s t ye ‘ d o d sh u n o s l i k l a r i . hind. bo’yalgan va tabiiy. mustahkamlanuvi hamda me’yorlashuvida yozuvning xizmati katta bo’lib kelayotganligi shubhasiz. o’raga tashlab kelmoq. ya’ni rasmiy muomalada tildan foydalanish uning me’yorlashuvini. xorazm. tabassumini joyiga o’rnatmoq. tabassumi bilan kirmoq. chekinilmasa asarning zerikarli bo’lishi mumkinligi haqida yozib. deb ta’kidlagan edi (Щ ye r b a L. u yaxshi yozuvchilardagi asosli chekinishlarni butun go’zalligi bilan his qila boshlaydi». Til tadqiqotchilarining tasdiqlashicha. har bir xalq. Aks-sado) kabi. baxtsiz tabassum. suriya. binobarin. tabassumini katta-kichik.Oripov. tabassumining changini qoqmoq. z a k o v a t p a r v a r l i k l a r i edi (P. arab. bu birliklar o’zi qo’llangan matnda badiiyat uchun. tabassumlarini qabulxonada qoldirmoq. Bu iboralar va jumlalardan tabassumning nima ekanligini bila olmay qolasan kishi. Tashlanmasdan ohuga yovqur. Ollayor Begaliyev «Yo’qolgan tabassum» hajviy hikoyasida (Sharq yulduzi. urxun (runik). №1. Adabiy asarlardan namunalar keltiramiz: Shovillaydi tun bo’yi shamol.).7) qo’llagan ayrim so’z va iboralarni til me’yori va mantiq me’yori nuqtai nazaridan qanday tushunish lozimligiga o’quvchi qiynaladi. mustahkamlangan va bu davlatning boshqa davlatlar bilan munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan va rivojlangan bo’lsa. Nafaqat tilning me’yorlashuvi.V. Zero. o’z tabassumini olish uchun kotibaning stoliga engashmoq. O’zbek davlatchiligining shakllanishi hamda xalqimizning dunyo fani va madaniyatida. shu yerda tilning me’yorlashuvi va madaniylashuvi ham tezroq amalga oshgan. o’zbek adabiy tilining shakllanishi. mo’jaz tabassum. uyg’ur. Lekin badiiy adabiyot matnida ba’zan boshqa manzaraga ham duch kelib qolamiz. 1939.Shcherba me’yordan chekinmagan yozuvchining bo’lmasligi. Lekin faqirga eng ulug’ tuyulgan fazilatlari .yu. o’zbek xalqi asrlar davomida foydalanib kelgan yozuv madaniyatining takomili hamdir.

ona tovuq. analiz. uloq so’zlarini unuta boshladik. Shu darajaga borib yetdikki. «Rus tili – ikkinchi ona tilimiz » degan sun’iy shior bir asrga yaqin vaqt mobaynida asta-sekinlik bilan tilimizga rus yoki u orqali boshqa tillardan so’z qabul qilish va ularning me’yorlashib borishini ta’minladi. uning lug’at tarkibidagi grekcha. amnistiya. buzoq. asta-sekinlik bilan qutulib borayapmiz. o’zimiz hammualliflik qilgan «Nutq madaniyati asoslari». norma. tilimizda mavjud bo’lgan so’z va iboralarni axtarib o’tirishdan ko’ra stol ustida turgan rus tilida yozilgan ayrim birliklarni so’zma-so’z tarjima qilib qo’ya qolish oson tuyuldi-da. avtonom. sovliq. 1999) kitobining «Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi» bo’limida yuqorida keltirilgan atamalar o’rnida qoramol. ataka. O’nta sigir. avariya. sigir. aktiv. informasiya. ayniqsa. avtor. agressiv. ona qo’y (ovsematok). Buni yuqorida tanqid qilganimiz chorvachilik sohasida atamalar ishlatishdagi o’zgarishlarda ham kuzatamiz. auditoriya. Biz hyech ikkilanmasdan. arabcha so’zlarining paydo bo’lish omillarini ham to’g’ri tushunamiz. Achinarlisi shu bo’ldiki. aktual. o’zbek adabiy tilining qanchalik me’yorga keltirilganligi va unga qay darajada amal qilinishi umummilliy o’zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan sanalar ekan. «O’zbek tilining funksional stillari» singari asarlarda quyidagi so’zlarni ishlatganmiz: agitasiya. Rus tilining tazyiqi kuchayib borgan sari. Gazeta tilining tadqiqotchisi A. mustaqilligimizni qo’lga kiritib. Ularni rus tilidan kalkalab. umumiy oqimdan chetga chiqishning iloji ham yo’q edi. publisistika. xuddi shunday bo’lishi kerakdek. qora mol. prinsip. absolyut. buqa. yirik shoxli mol. asta-sekinlik bilan. «desyat golov korova» deb yozilgan bo’lgan. Gazeta tili va adabiy norma. arbitr. alfavit. konstruksiya. cho’ponu molboqarlarimizning o’zlari ham gazeta yoki radiodan muxbir kelib suhbatlashganda shunday deb gapiradigan bo’ldilar. o’n bosh qoramol deb ishlata boshladik. avangard. aforizm singari so’zlarni qo’llayverdik va shunday qo’llashga ko’nikdik. mayda shoxli mol (melkiy rogatыy skot) tarzida ishlatishdan tortinmadik. Buni sobiq SSSR hududida yashovchi xalqlar tillariga bo’lgan munosabatdan ham anglasak bo’ladi.Darhaqiqat. avantyura. struktural. Loqaydligimiz esa bunga ko’maklashdi. tematika. sensasion. ona cho’chqa. Chunki ba’zi rahbarlarimizning bosh qotirib. o’n bosh sigir. operativ. aristokratiya. tana. Samarqand qishloq xo’jalik institutining 70 yilligiga bag’ishlab nashr etilgan «Qishloq xo’jalik korxonalari rahbarlari va fermerlar uchun amaliy qo’llanma va tavsiyalar» (Samarqand. Hyech bo’lmaganda. aktual. yirik shoxli qoramol (krupnыy rogatыy skot).yunoncha.Abdusaidov bu noxush jarayonning xalqimiz o’rtasida tarqalib ketganligi haqida so’z yuritib. Xayriyatki. avtobiografiya. arsenal. 39 –42-betlar). mayda shoxli mol. ottenka. echki. sensasiya. kontekst. qo’chqor. davlat olib borgan ijtimoiy siyosatning til rivoji va me’yorlashuviga ta’siri sezilarli bo’lishi mumkin. arxaik. o’nta qo’y deyish mumkin bo’lgani holda o’n bosh qo’y. anonim. personaj. qo’zi. biz bu kamchiliklardan qutuldik. prinsipial. xususan tilshunoslarning bundan keyin shug’ullanishi va hal qilishi lozim bo’lgan dolzarb vazifasi bo’lib qolaveradi. funksiya. – Samarqand. oblast. qo’y. tilimizdagi oddiy sovliq. O’zbek tiliga chetdan kirib kelgan birliklarning me’yorlashish sabablarini shu tarzda anglaydigan bo’lsak. aristokrat. alyans. Shunday qilib. Bu ruscha matnlarda esa «desyat golov oves». mo’g’ulcha. kollektiv. Hattoki. Kelajakda o’zbek tilida uning barcha sathlari bo’yicha . obzor. o’zimiz sezmagan holda o’z so’zlarimiz va ifoda usullarimizdan voz kecha boshladik. To’g’risi. Masalan. territoriya. ona quyon. funksional kabi. oddiy qishloqi o’zbek chorvadorlarimizning. bu muammo bilan shug’ullanish ziyolilar. forma. publisistik. diapazon. Ularning tilimizda muqobillari yo’qmikan deb o’ylab ko’rmadik. 80-yillarda yozilib. ona biya. agressor. attestat. 1986. g’unajin. agitator.uloq so’zlari qo’llanganini kuzatamiz (138-221-betlar). ideologiya. mayda tuyoqli mol singari o’nlab jumlalarni tahlil qilib beradi va ularning bu tarzda qo’llanilishini qoralaydi (A b d u s a i d o v A. sosial. bunga imkon ham.

O’zbek xalq og’zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari bo’yicha kuzatishlar. // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. – Toshkent: Fan. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq.. me’yoriy grammatika.me’yoriy holatlar aniqlangan va ularning natijasi o’laroq me’yoriy fonetika.. M u k a r r a m o v M. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax. B ye g m a t o v E. 13. B ye g m a t o v E. – Toshkent.O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1995. N u r m o n o v A. K a r i m o v I.. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. B a s k a k o v N. Adabiy norma va nutq madaniyati. – Toshkent. 1983. Poetika. B ye g m a t o v E. 11. – Toshkent. 12. Stilistika xudojestvennoy rechi. 9. 1961. 1983. A s o m i d d i n o v a M. me’yoriy stilistika singari yo’nalishlar tadqiq etilishi va ularda til faktlari vazifaviy-uslubiy jihatdan tahlil qilinishi lozim. 15. 1973. 17. 6. – Ashxabad. 1968. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. 1973. №6. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1980. 1969. 10. Teoriya poeticheskoy rechi. V i n o g r a d o v V. – M. Respublika maktablarida ona tili o’qitish va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1984. K a r i m o v S..Toshkent: Fan. A b d u r a h m o n o v Ђ. Stilistika russkogo yazыka – M. O’zbek tilining badiiy uslubi. 1973.-_Samarqand: Zarafshon. 1992.I. 1997 yil 29 avgust. 5. M a m a t o v A. 7. me’yoriy frazeologiya. – Toshkent. 1963. 2. 4.A.A. 3. A b d u l l a ye v F. me’yoriy leksikologiya. I b r o h i m o v S. . Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. Stilistik normalar haqida //O’zbek tili va adabiyoti.E.. A b d u r a h m o n o v X. K o j i n a M. 1973. 1991. – Toshkent: Fan. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. B o b o ye v a A. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. № 4.N.. – Toshkent: Fan. 16. 14. A s q a r o v a M. Ye f i m o v A. A D A B I Yo T L A R 1. M a h m u d o v N. – M. 1971. Stilistika.V.Toshkent. 8. .

– Toshkent: O’qituvchi. 1991.nauk. 1995. va boshqalar. Q i l i ch ye v B. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va adabiyoti. Q o’ n g’ u r o v R. 1975. – Toshkent. O’zbek adabiy tilining leksik normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . №6. –Toshkent: Fan. Q o’ n g’ u r o v R. – Samarqand. dis…. O’zbek tilining funksional stillari. . 31. 1982. O’ r i n b o ye v B... 1 va P tomlar. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. 21. R ye sh ye t o v V. 1992. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. R a s u l o v R. M u h a m ye d o v S. O’ r i n b o ye v B. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. 1973.Toshkent: Fan.. 1995. 1983. 32. 40. 28. S u l a y m o n o v A.I.Q. T u r s u n o v U. – M. 1981. 20. Q u r b o n o v T. – Toshkent. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. 22. ND – Toshkent. №4. 1975.. – Toshkent. Mu x t o r o v A. 1984. R o z ye n t a l D. Q o’ ch q o r t o ye v I. 37. 24. 23. – Buxoro. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.. dra filol. O’ r i n b o ye v B. O’ r i n b o ye v B. 1982. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. – Toshkent. 35. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. 29.A. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. O’ r i n b o ye v B. Q i l i ch ye v E. 1980. N ye ‘ m a t o v H. 33. 19. T u r s u n o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. A l i ye v A. – Toshkent: Fan. Til stillari haqida // Sovet maktabi. O’zbek tili stilistikasi. 1991.. S a d ы k o v a S.Toshkent. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. Q u r b o n o v T.. 1978. Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek dialektologiyasi. Hozirgi o’zbek adabiy tili. –Samarqand. 34.. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 1995. . 1975.18. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.E. Toshkent.I. 1974.. –Samarqand. 2001. 38. 27. –Toshkent: O’qituvchi.. 1983.. S a n a q u l o v U. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 30. – Toshkent._Toshkent. 1976. – Toshkent. K a r i m o v S. Sh o m a q s u d o v A. 1987. O’zbek tili grammatikasi. 39. O’ r i n b o ye v a D. 25. 36. O’zbek adabiy tili tarixi. 1973. – Samarqand. Q o’ n g’ u r o v R. 1964. O’zbek adabiy tili tarixi. 26.

Adabiy til normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.41. – Toshkent. Ђ u l o m o v A. . 1973.

.141 5.16. «TASDIQLAYMAN» . 15.….125 Adabiyotlar……………………………………………..2001 yilda bosishga ruxsat etildi. Adadi 100 nusxa __________________________________ SamDU nashr-matbaa markazi bosmaxonasida chop etildi.23 Leksik-frazeologik me’yor……………………………….32 Morfologik me’yor…………………………………………49 Sintaktik me’yor……………………………………………69 Uslubiy me’yor………………………………………………87 O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik……………………112 Adabiy me’yor va o’zbek nutqi masalalari………………. № 300 buyurtma.. hajmi 60x84.5 Adabiy til va adabiy me’yor………………………………13 Hozirgi o’zbek adabiy tili ko’rinishlari va ularning muhim belgilari.3 Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi…….M u n d a r i j a Kirish………………………………………………………. Samarqand sh. Imlo va talaffuz me’yori …………………………. 9. 1.0 bosma taboq.12. 703004.. Universitet xiyoboni.

n..Filologiya fakulteti dekani: _______ dots.Karimov.f. katta o’qituvchi Taqrizchilar: . Ilmiy maslahatchi: M.Karimov «___» ________ 2011 yil NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI FILOLOGIYA FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Bitiruv malakaviy ishini tayyorlab topshirish rejasi Talabaning ismi.dots.Qoraboyev. sharifi va otasining ismi: Niyazova Nozima Sodiqovna Guruxi: 402 A o’quv yili: 2011 Mavzu: «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» Ilmiy rahbar: R. R. f.

katta o’qituvchi 2. Maqol va matallarning tasnifi. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. ularning turlari haqida fikr yuritilgan.1. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. nemis va fransuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi Namangan davlat universiteti rektorining buyrug’i: _________________________________________________________ Namangan-2011 Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. Ichki taqriz: Q. Bitiruv malakaviy ish mavzuini tanlash 2010 yil 10 sentabr 2. Tashqi taqriz: M. Manba to’plash va tahlil qilish 2010 yil 20 sentabr 2011 yil 10 yanvar Ish mazmuni Bajarish muddati .Sidiqov. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. REJA: № 1. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. Mavzu rejasini tuzish 2010 yil 10-20 sentabr 3.Boboxonov.

Taqrizlar olish va muhokamaga topshirish 2011 yil 10 aprel –25 aprel 9. BMIni olingan taqrizlar bilan birga muqovalangan holda kafedra mudiriga topshirish 2011 yil 10-15 мay 11. Kafedra yig’ilishida muhokama qilish 2011 yil 25 aprel – 10 may 10. Ilmiy rahbar ko’rsatgan kamchiliklarni tuzatish 2011 yil 1 martgacha 6. BMIni birinchi nusxasini tayyorlash va ilmiy rahbar. maslahatchiga ko’rsatish va o’qitish 2011 yil 25 yanvar 5. BMIni himoya qilish DAK jadvali bo’yicha BMI 2011 yil 15 mayga qadar kafedra mudiri tomonidan qabul qilinadi. Shu muddatgacha topshirmagan talaba Davlat Attestatsiyasiga qo`yilmaydi. Talabaning imzosi: Ilmiy rahbar imzosi: Guruh rahbari imzosi: ____________ ____________ ____________ . annotasiya yozish 2011 yil 25 mart 10 aprel 8. Ilmiy rahbar va kafedra mudiri ishtirokida ilk muhokamadan o’tkazish 2011 yil 25 martgacha 7.4. Kamchiliklarni tuzatish.

8) Himoyaga qo`yish mumkin yoki mumkin emasligi. dastxati o`qib bo`lmas darajada xunuk talabalarning malakaviy ishi komputer komp'yuterda bajarilishi mumkin. jumladan. qaysilari sust tahlil etilgani yoki qolib ketganligi. kirish va xulosa qismlari hamda ilovalar yangi sahifadan boshlanadi.Kafedra mudiri imzosi: ____________ "__"_______ 2011 yil Eslatma BMI Davlat standarti talablari asosida rasmiylashtiriladi. bobdagi sarlavhalar bobning tartib raqami bilan boshlanib. talabga javob berishi. Barcha satr osti izohlari tegishli sahifada keltiriladi. BMI ning matni qogozning bir tomoniga har sahifaga 26-29 qator yoziladi. unda ko`chirmachilik holati bor-yo`qligi. Ko`zi ojiz va nogiron. unda so`zlarning bo`g’in ko`chirilishiga yo`l qo`yilmaydi. Bajarilgan ishning bob va fasllari bo’yicha qiskacha tavsifi. 3) Maxsus adabiyotlar va birlamchi materiallardan foydalanganlik darajasi. Xususan A4 formatda 21x29 sm xajm kattalikdagi oq qog’ozga chap tomondan 30 mm. Bitiruv malakaviy ishi tayyor bo`lganidan keyin ilmiy rahbar ish haqida kengaytirilgan xulosa yozib. Mavzudagi qaysi masalalar yaxshi yoritilgani. 7) Bitiruv malakaviy ishdagi yakuniy fikrlarning ilmiy asoslanganligi va tavsiyalarning amaliy ahamiyati. kafedra mudiriga taqdim etadi. BMI ning xajmi 10-15 ming so`zdan iborat bo`lib. uni talaba o`z dastxati bilan yozishi yoki komputerda bajarishi mumkin. Chet tilida yozilgan BMIga davlat tilida annotatsiya yoziladi. Chizma. ("O`zbekiston Respublikasi Oliy o`quv yurtlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasi to`g’risidagi Nizom". 4) 5) 6) Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. pastki tomondan 25 mm qoldirilgan holda yoziladi. 4-5 betlar). . grafika. har bir bob. Bobning nomi va matn orasi yaqqol ajrab turishi lozim. shrift va masshtablar amaldagi Davlat standartlariga mos holda qalamda bajarilishi lozim. Xulosada quyidagilar qayd qilinishi shart: 1) 2) Muallif o`z oldiga qo`ygan masalani qanchalik hal qilishga erishganligi. o`ng tomondan 15 mm. Bitiruv malakaviy ishining mustaqil bajarilish darajasi.

Ilmiy rahbarning F.I, ilmiy darajasi va unvoni, imzo, sana

Bitiruv malakaviy ishi kafedraning may oyidagi yig’ilishida muhokamadan o`tgach va himoyaga tavsiya etilgach quyidagi ketma-ketlikda terilib, muqovalanadi va kafedra mudiriga topshiriladi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Zarvaroq BMI ni tayyorlab topshirish rejasi BMI ning annotatsiyasi Ilmiy rahbar taqrizi Ichki taqriz Tashqi taqriz Mundarija Kirish

ESLATMA: Kirish qismida mantiqiy ketma-ketlikda quyidagi masalalar yoritilishi lozim: A) Mavzuning dolzarbligi va uning ahamiyati. B) BMIning maqsadi va vazifalari. D) Tanlangan ob'ektlar va tadqiqot usullari. E) Ishdagi ilmiy yangiliklar va erishilgan natijalar. F) Ishning amaliy ahamiyati. E) BMIning tuzilishi haqidagi umumiy ma`lumotlar. 9. 10. 11. 12. Asosiy qism Xulosa va tavsiyalar Ilovalar Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Kafedra va dekanat Bitiruv malkaviy ishning jadvaldan chiqmay bajarilayotganligi hamda sifatini nazorat qilib turadi. Rejaning bajarilishi holati kafedraning dekabr va mart oylaridagi yig’ilishlarida muhokama qilinadi.

Ushbu topshiriq-reja NamDU Ingliz tili va adabiyoti kafedrasining "___"________ 2010 yildagi yig’ilishida tasdiqlangan.

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI Filologiya fakul'teti 5220100-filologiya (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bitiruvchisi Niyazova Nozima Sodiqovnaning "Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari " mavzuidagi bitiruv malakaviy ishiga DAKning XULOSASI NamDU DAK OUMTV-ng bitiruv malakaviy ishni bajarishga qo`yiladigan talabalar haqidagi OO’MTVning 225-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan Nizomga asosan bitiruvchining malakaviy ishi haqida quyidagi xulosaga keldi: № MEZON Eng yuqori ball To’plangan ball

1 Bitiruv malakaviy ishi uchun tuzilgan reja. Uning mavzuga mosligi, puxtaligi, muammoni qamrab olishi, uslubi 4 ball 2 ball Matnda rejada ko`rsatilgan boblarning ajralib turi-shi, ishning estetik jihatdan ko`rinishi. 3

3 "Kirish" mazmuni, unda adabiyotlar obzorining berili-shi, mavzuning yangi va muhim tomonlarining ochib berilishi va vazifalarning qo`yilishi, ishning nazariy va amaliy ahamiyati bayoni. ball 4 5 6 Ishning yozilish uslubi, ravonligi, fikrni ifoda etish maxorati. Ishdagi qismlarning o`zaro bog’liqligi 3 ball 5 ball 4 ball

5

Keltirilgan misollarning soni, turi, ko`p tilliligi.

7 Adabiyotlardan, Internet materiallaridan foydalanish darajasi va ular asosida o`z fikrini, nuqtai nazarini bildirish. 6 ball 8 9 10 11 12 13 Imlo savodhonligi 3 ball 3 ball 2 ball

Uslubiy va Grammatik savodhonlik

Xusnixat va turli chizmalardan foydalanish Adabiyotlarning to’g’ri ko’rsatilishi Ishning ilmiyligi 20 ball Ishning amaliy ahamiyati 12 ball 2 ball

14 15 16 17 18

Xulosalarning ilmiylik darajasi 8 ball Ichki taqriz Ichki taqriz Tashqi taqriz 3 ball 3 ball 4 ball

Himoya (ma’ruza) qilish 10 ball

Ja’mi: 100 ball

Eslatma: (har bir band bo`yicha aniqlangan ball jamlanadi va umumiy yig’ilgan ballning 100 ga nisbatan foizi chiqariladi).

Talabaning BMI bo`yicha to`plagan reyting bali ____% DAK raisi: A`zolar: ______ ______ ______ ______ Kotib(a) ______ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________

M.O`.

Sana: "__"__________2011 yil

Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga

ILMIY RAHBAR XULOSASI Ushbu bitiruv malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Mavzu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari»ga bag’ishlangan bo’lib, ishning asosiy maqsadi, maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Talaba mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilgan, talaba maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritgan. Maqol va matallarning tasnifi, ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari, ularning turlari haqida fikr yuritgan;

Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganilgan. undan dars. jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarini biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. f. O’ylaymanki. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. dotsent . ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalangan. Men Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi oliy o’quv yurtlarida bitiruv malakaviy ish oldiga qo’yiladigan talablarga javob beradi. Davlat Attestatsiyasi Hay`ati yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. Ishning ikkinchi va uchinchi qismlarida maqol va matallarning bir-biridan farqi. Ilmiy rahbar: R. Malakaviy ishni yozishda talaba qiyosiy tipologik metoddan foydalangan. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari.f.Karimov. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan..Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlarni olg’a surgan. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. deb hisoblayman va uni ijobiy baholab.n. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olingan.

Men Niyazova Nozimaning ushbu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi bitiruv malakaviy ishini barcha talablarga javob beradi deb hisoblayman va uni Davlat Attestatsiyasi Komissiyasi yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. maqol va matallarning tasnifi va ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi o’ziga xos xususiyatlarini yoritib berishdan iboratdir. matallarni tarjima qilishdir. har bir bo’lim va qismlar alohida mavzu mazmuni asosida batafsil yozilgan.f. katta o’qituvchi Q. o’z oldiga qo’ygan vazifani muvaffaqiyatli bajargan. . uch bob.n. summary.. kirish. Ushbu malakaviy ish reja asosida yozilgan bo’lib. uning o’ziga xos xususiyatlarini. xulosa. Talabaning yutug’i shundan iboratki u mavzu yuzasidan zaruriy manbalardan yetarli darajada foydalangan. Talaba Niyazova Nozimaning tadqiqot ishidan maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi muammolarini aniqlash.Sidiqov Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Bugungi kunda chet tillarni o’qitish sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. Taqrizchi: f. shuningdek. ilova qismida inglizchao’zbekcha maqollar lug’atini bergan. Respublikamiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning Samarqand viloyatiga qilgan tashriflarida ham aynan chet tillar o’qitilishi dolzarb masalalardan biri ekanligini ta’kidlandi. maqol va matallar orasidagi o’zaro aloqani yoritish. Bu sohada ta’lim samaradorligi oshirish har bir pedagog hodimdan alohida faollikni talab etiladi.Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Tarjimonlarning ijodiy jarayonida duch keladigan muammolaridan biri bu o’zga tildagi maqol. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati va ilovadan iborat bo’lib.

Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi. . Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. tarjimadagi muammolarni misollar asosida isbotlashga harakat qilgan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan.Maqol va matallarni o’zi yaratilgan tilda bilish begona til muhitida adashmaslikda ulkan ahamiyat kasb etadi. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan.Boboxonov ANNOTATSIYA Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. tarjima qilgan olimlarning xizmatini ko’rsata olgan. himoyaga tavsiya etish mumkin. ularning turlari haqida fikr yuritilgan. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. undan tarjimashunoslik oid materiallarda va dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. Talaba Niyazova Nozima maqol va matallarning o’zaro bog’liqligini ko’rsata olgan. Maqol va matallarning tasnifi. Taqrizchi: Nemis va frantsuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi M. Ushbu malakaviy ish muallif tomonidan muvaffaqqiyatli bajarilgan va uni ijobiy baholab. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. o’zaro tushunish va ishonch darvozasini ochadi. Mazkur malakaviy ishning maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi muammolar mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. til bilish sohasidagi obro’ e`tiborini oshiradi. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan.

27 II.26 II. Maqol va matallarning muhim frazeologik birlik sifatida…………………….. Maqol.. matal va hikmatli so’zlar tarjimasidagi muammolar……….. Badiiy tarjimada uslubni aks ettirish muammolari…………………..3.... Tarjima nazariyasining ayrim munozarali masalalari…….... Masalaning o’rganilish tarixi. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi……………………………………….12 3.. Badiiy tarjimada maqol matallarning strukturasining ba`zi xususiyatlari……………………………………………………………………… 35 2..26 II..…50 Ilova………………………………………………………………………………53 .35 1....9 1.... Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari…………………40 Xulosa…………………………………………………………………………… 46 Summary ………………………………………………………………………....19 II Bob.MAQOL VA MATALLAR TARJIMASINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I Bob... ………………………………………………….48 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………. Ideomalar tarjimasi muammolari……………………………………………28 III-bob. Maqollar tarjimasi muammolari……………………………………………..1..9 2.2. Matallar tarjimasi muammolari……………………………………………..

xushyor. Unda davlat va jamoat arboblari. “mamlakatni isloh qilish va demokratlashtirish jarayoni qat`iy va izchil tus oldi”.KIRISH Respublikamiz mustaqillikka erishgach. axborot sohasida fuqarolar va inson huquqlari kafolatlarini. mubolag’a bo’lmaydi. tadbirkor va ishbilarmon insonlarni qadrlash borasidagi an’analari haqida ko’p gapirish mumkin. bundan qat’i nazar. ishbilarmonlik xalqimizning. hunarmand usta yoki kasanachi deydimi. farovon yashayotgan demokratik davlatlar qatoriga kirish. Poytaxtimizdagi “O’zbekiston” Xalqaro anjumanlar saroyida 2010 yilning 7 dekabr kuni O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 18 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’lib o’tdi. Aytish kerakki. ajdodlarimiz aynan shu soha hisobidan ro’zg’or tebratib. Prezident 2011 yilni Kichik biznes xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qildi. ortiqcha havolanish va xotirjamlikka berilmasligimiz zarur”. yurtimiz tarixida tadbirkorlik qadim zamonlardan buyon alohida o’rin tutib keladi. Bir so’z bilan aytganda. aholi turmush tarzini jahon standartlari darajasiga ko’tarish. mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan xorijiy davlatlarning elchixonalari va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari vakillari ishtirok etdi. millatimizning qon-qoniga. fuqarolik jamiyatini shakllantirish. dedi. poytaxt jamoatchiligi. islohotlarni amalga oshirish borasida erishilgan barcha yutuqlar zamirida Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquq va asosiy tamoyillar yotibdi”. . o’z oilasini. Bu ma`ruzalar bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi. “Bosib o’tgan yo’limiz va mamlakatimizning dunyoda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar jarayonida tutgan o’rnini xolis va tanqidiy baholar ekanmiz. dedi Prezident. ilgarigi zamonlarda tadbirkorlik balki boshqacha nomlar bilan atalgan bo’lishi mumkin. madaniyat va san’at namoyandalari. qanday nom bilan atalmasin uning otini savdogar yoki do’kondor deydimi. suyak-suyagiga singib ketgan noyob va ezgu fazilat. xalqimiz uchun munosib hayot darajasini ta`minlash borasidagi ustuvor vazifalar sifatida u davlat hokimiyati va boshqaruvni demokratlashtirishga qaratilgan konstitutsiyaviy islohotlarni yanada chuqurlashtirish. el-yurt manfaatini ta’minlab kelgan. Tadbirkorlik haqida gapirganda. “Mustaqillik yillarida demokratik huquqiy davlat qurish. Davlatimiz rahbari. katta-kichik korxona egasi deydimi. nodavlat notijorat tashkilotlari va jamoat tuzilmalari va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining huquq va vakolatlarini kengaytirish va mustahkamlashni aytib o’tdi. mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir". asosiy xulosalar yil yakuniga bag’ishlangan majlislarda chiqariladi. o’z kasbu hunariga ega bo’lish. Unda Prezident Islom Karimov “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusida ma`ruza qildi. deb aytgan chuqur ma’noli so’zlarini yana bir bor eslatmoqchiman. Islom Karimov o’z ma`ruzasida “2010 yilda “Barkamol avlod yili” Davlat dasturining asosiy yo’nalishlari amalga oshirilishi” xususida qisqacha to’xtalib o’tdi. tadbirkor. biz avvalambor xususiy tadbirkorlikni o’zimizga tasavvur qilamiz. desak. Otabobolarimizning o’z yeri.” Taraqqiy topgan. jamiyat ma`naviy qiyofasini shakllantirish kabi ustuvor masalalarga alohida e`tibor qaratilmoqda. omilkorlik bilan ish yuritish. o’z mulki. Ammo. fan. tadbirkorlik. biz erishgan yutuqlarimizga mahliyo bo’lib qolmasligimiz. saylov erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini takomillashtirish. Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yil 27 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir” va 2010 yil 29 yanvar kuni vazirlar maxkamasining majlisida “Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” deb nomlangan ma`ruza qildi. Prezidentimiz o’z nutqida “ Men bu o’rinda Sohibqiron Amir Temur bobomizning barchamizga yaxshi ma’lum bo’lgan "Azmi qat’iy. zero. Albatta.

U o’zining “stilistikadan ocherklar”. tadqiq etish yo’li usullariga ega bulgan fan tarmoqlaridan biri sifatida shakllandi. aholi daromadlari esa 26. korporatsiya aloqalarini kengaytirish.Bugungi kunda dunyo bo’ylab moliyaviy inqiroz ko’plab mamlakatlarni qamrab oldi. Jahonda ishlab chiqarish inqiroz ta’sirida ancha pasayib ketdi. Bu masala bo’yicha prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli “Jahon moliyaviy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash bo’yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni moderinizatsiya qilish. “frantsuz tili stilistikasi”kabi asarlarida so’z birikmalarini sistemalashtirib. Frazeologizmlar tilning boshqa sohalarida nisbatan birmuncha keyinroq o’rganilayotgan bo’lsada. halqimiz ma`naviyati. Prezidentimiz o’z ma`ruzasida bu borada aniq fakt va raqamlarni keltirib “Bu xulosalarni tasdiqlaydigan raqamlar haqida gapiradigan bo’lsak. Mana shu misollarning o’ziyoq biz erishgan ko’pgina yutuqlarning yaqqol dalili bo’la oladi. madaniyati. tashqi savdoning ijobiy saldosi 2. Dunyoning ko’plab yirik korxonalarida bankrotlik holatiga tushib qoldi. Hozirgi bosqichda tillarning frazeolgik majmuasi ilmiy o’rganishga katta ahamiyat berilmoqda. Prezidentimiz I.deya ta`kidladi. SHuningdek O’zbekiston sharoitida moliyaviy inqirozning oldini olish chora-tadbirlari aniq misollar asosida ko’rsatib berilgan. uni oldini olish uchun respublikamizda yetarli chora-tadbirlar ishlab chiqildi.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy inqirozi va uni O’zbekiston sharoitida bartaraf etish yo’llari” nomli asar yaratildi. Ishning umumiy tafsiloti.3 milliard dollardan ko’proqni tashkil etgani. desak.A. u o’z tekshirish ob`ektida. o’rtacha oylik darajasining o’sishi 40 foizga. Shunday tatqiqodlar natijasida frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol va matal. topishmoqlar yanada ilmiy tatqiq etishni taqazo etadi. iqtisodiyotimizga jalb etilgan investitsiyalar hajmi 26 foizga. ayni haqiqatni aytgan bo’lamiz”. sanoat sohasi 9 foizga. Prezidentimizning bu asarida O’zbekistondagi mavjud iqtisodiy holat va resurslar mamlakatimizni inqirozga dosh berishiga asos bo’lganligi hamda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish.A. og’ir kelgan 2009 yilda mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti 8. milliy ruh va yangi mazmun bilan o’smoqda.1 foizga o’sgani. O’zbekistonda iqtisodiy o’sish kuzatildi.Balli tomonidan bir qator o’rganilib chikildi.Karimov xalqning milliy madaniyati va o’ziga hosligini ifoda etuvchi vosita bo’lmish o’zbek tilini rivojlantirish bu tilning davlat maqomini vaizchil va to’liq ro’yobga chiqarish davlat ahamiyatiga molik ekanini ta`kidlagan edi. grammatik xususiyatlari anglatgan ma`nolari va sintaktik o’ziga xosligidan kelib chikadigan yaxlitligicha qo’llaniladigan birliklar ekanligini isbotlashga harakat kildi. mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotdarga ichki talabni rag’batlantirish masalalri aloxida o’rin tutdi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I. Istiqlol tufayli milliy qadriyatlarimiz tiklanmoqda. Mamlakatimizning istiqlolga erishishi o’zbek halqining madaniy ma`naviy hayotida ulkan ijobiy o’zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi. axloqiy etiqodlari. banklar faoliyatini takomillashtirish inqirozning oldini olishning bosh omillaridan ekanligi ta`kidlangan. shu jumladan. Umumjaxon tilshunosligida frazeologiyaning umumnzariy masalalari dastlab Sh. ularni leksik. hikmatli so’zlar. ” Butun jahon bo’ylab iqtisodiy susayish kuzatilgan bo’lsa. mustahkam hamkorlikni yo’lga qo’yish. . Moliyaviy inqiroz ta`siriga tushmaslik. Mazkur asarda jahonda kechayotgan moliyaviy inqiroz va uning sabablari atroflicha yoritib berilgan. Darhaqiqat o’zbektili sohasida ham milliy imkoniyatlarni tiklash uchun harakat kuchaydi.5 foizga ko’payganini ta`kidlash lozim. tashqi investitsiyalar 68 foizga oshgani.

Umarova . Tadqiqot uchun ob`ekt qilib qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida maqol va matallarning shakllanishi. to’plangan 500 dan ortiq maqol va matallar shuningdek SH. milliylik xususiyatlarini aniqlash masalasi muammoligicha qolmoqda. R. tomonidan tuzilgan frazeologik lug’atlar. Qarindosh va noqarindosh tillar frazeologizmlarni qiyosiy tipologik o’rganish ham yo’lga qo’yildi. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. matal va ularning talqinlari o’zbek tilining tuzilajak lug’ati uchun qo’l kelishi mumkin. B. Maqol va matallarni klassifikatsiya qilish. Tadqiqot uchun to’plangan maqol va matallar uquv qo’llanmalariga lug’atlar tuzish uchun xizmat qiladi. turkiy tillar frazeologiyasi. Tilshunosligimizda keyingi yillarda yuzaga kelgan qator muaammolar shundan iboratki. leksikoligiya grammatikalari bo’limlari qatori o’z o’rganish ob`ektida tekshirish metodiga ega bo’lgan alohida sohasiga aylandi. Hozirgi paytda esa frazeologiyatilshunoslikning fonetika.Berdiyorov.Nazariy asoslar frazeologiya masalalarini yanada keng urganishda va uning alohida fan tarmogi sifatida shakllana boshladi.Yo’ldoshevlar . Bundan tashqari tadqiqot jarayonida o’zbek badiy publitsistik asarlardan. . Tadqiqotning ilmiy hamda amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqotning nazariy xulosalari va materiallari o’zbek va ingliz tillari maqol va matallari to’plamini har tomonlama o’rganish uchun keng imkoniyat yaratiladi. Frazeologiyaning turli kirralarida bagishlangan monologik kuzatuvlar dissertatsion ishlar frazeologik lug’atlar. o’zbekcha ruscha lug’atlardagi frazeologik materiallardan foydalanildi . Frazeologiyaning o’rganish ob`ektining ko’lami va chegarasi xaqida tilshunoslar bir to’xtamga kelishmagan shu bilan birga bu masalalar yuzasidan qizg’in munozaralar davom etmoqda. N. xususan o’zbek tili frazeologiyasining ko’pgina global masalalari e`tibordan chetda qolmoqda. ilmiy makolalar yuzaga keldi. sonologiya. hamkorligida M.Rasulov. O’zbek va ingliz tilshunosligida maqol va matallarning semantik uslubiy xaqiqatiga doir qator ishlar mavjud. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb topildi: Maqol va matallar shakllanishining nazariy masalalari va qonuniyatlarini aniqlab olish: Maqol va matallarni idiomalardan farqlay bilish: Maqol va matallarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ulardagi milliylik xususiyatlarini saqlab qolish: Maqol va matallarni frazeolagik birlik sifatida o’rganish: Ingliz tilidan o’zbek tiliga maqol va matallarni tarjima qilishning ba`zi qiyinchiliklarini bartaraf etish: Maqol va matallarni boshqa frazeologik birliklardan farqini aniqlash. Tadqiqotga jalb etilgan maqol. E.Raxmatullaev. .Sodiqova.

I BOB. SH. Umarov kabi qator tilshunoslarning ishlari alohida bo’lib xizmat qildi. TARJIMA NAZARIYASINING AYRIM MUNOZARALI MASALALARI I. shakllanish jixatlarini. Vinogradov.1.V. Raxmatullaev. butun bir avlodning kundalik muloqotida maqol matallar bilan yonma-yon ishlatilsa. Bundan tashqari mutaqakkirlar o’zlarining fikrlari qanotbaxsh tuyg’ularga aylanib.Tadqiqotning metodi. qiyosiy tipologik tahlil metodlarini asosida tadqiq etishga qaratiladi. E. Nazariy ilmiy fikr mulohazalarni shakllantirish va umum-lashtirishda: F de Sassyur. Masalani o’rganilish tarixi Folklor buyuk mutafakkirlarning hurmatli so’zlari. bitiklari bilan munosib bellashib. SH. o’zlarini baxtli . G. Ishda asosiy e`tibor maqol va matallarning milliyligi. Balli. Maqol va matallarning shakllarini tadqiq etishda shakl va mazmun birligi nazariyasiga asoslanadi. Abduraxmonov. etimologiyasini. milliy tillarga jon bag’ishlab kelgan. V.

. o’zbekcha-inglizcha lug’atlar yaratish bilangina tarjimachilik praktikasida frazeologiya chalkashliklariga barham berish mumkin. maqol va matallari til xazinasidir. “Ahmoq do’st yovdan yomon” va hokazo. Bizning mavjud ikki tilli lug’atlarimizda ham juda idiomatik iboralar o’z aksini topmagan. SHunday qilib boshqa tillardagi ko’plab maqol. tarixi bilan tanish bo’lishi kerak. milliy xususiyatlar yorqinroq namoyon bo’ladi. o’quvchini til bilish sohasidagi obro’-e`tiborini oshiriadi. Boshqa tillarda shunday maqol va matallar ham borki. do’stlik va o’zaro munosabatdan dalolat beradi. Xar bir milliy til o’zining lug’at sostavi va grammatik qurilishiga ega bo’lib. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi: “Har bir tilning o’zida iboralari. Matallarni o’zi yaratgan tilda bilish sizni begona til muxitida adashmasligingizga ulkan ahamiyat kasb etadi. Masalan: “Do’sting uchun zaxar yut”. hikmatli so’zlar va idiomatik ta`birlarni tarjima qilish qiyin ish.Fyodorov yozadi: “Shunday qilib tarjimaning original avtori bizning tomonga ko’chib keladigan turi yana o’z kuchida qoladi. Frazeologizmlarni tarjima qilish masalasi keyingi yillarda tarjima-nazariyasiga doir bir qancha asoslarda ancha mukammal ishlandi. Biron obraz yoki jumlani ifodalash uchun tarjimada ba`zan ularni mutlaq o’zgartirishga to’g’ri keladi (V. Bunday xususiyatlarni boshqa til vositalari bilan ifodalash oson emas albatta. o’z quyma maqollari. o’zaro tushinish va ishonch darvozasini ochadi. “do’stingni yomonlagandan qoch”. Bu xol xalqlar o’rtasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan. o’ziga xos xususiyatlar mavjud bo’lib.hisoblaganlar. chunki ular har bir tilning o’ziga xos xususiyatlarini o’zida aks ettiradi. hech bir xalq adabiyotni boshqa adabiyotlardan ajartib olib. matal. ularni boshqa tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. hamda o’zbekchaga o’girgan printsiplarini ishlab chiqqan.V. A. shoir va olimlarning asarlarida maqol.G. madaniyati. G. unga kirganlari ham ko’pgina chala. taxminiy ba`zan esa originalga muvofiq kelmaydigan muqobil variantlar bilan chegaralanadi. Maqol. Frazeologik iboralarni tarjima qilish juda murakkab ish ekanligiga doir ba`zi fikr va mulohazalarni bir olim va yozuvchilarning asarlarida uchratamiz.Pushkin).Salomov o’zining “Maqol va idiomalar” tarjimasi nomli kitobiga hamda shu mavzuda yozilgan dissertatsiya ishida maqol va idiomalarda ta`rif bergan ularning bir-biridan farq qiluvchi tomonlarini ko’rsatgan. Maqol va matallarda tafakkur ifodasi. matal va idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. boyiydi va to’xtovsiz ravishda kamolotga intiladi. sayqallanishi asosan o’sha tilni tashkil etgan resurslar hisobiga sodir bo’ladi. Xar bir milliy tilning boyishi. Ko’pgina yozuvchi. asosan o’zining ichki taraqqiyot qonun-qoidalari asosida rivojlanadi. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarda o’z in`ikosini topmaydi. har bir tilda mazkur tilning o’zigagina mansub vositalar.Belinskiy). Adabiyotshunoslik fanining hozirgi taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki. Ana shunday maqol va matal juda ko’pdir. alohida o’rganish mumkin emas. u tarjima qilayotgan maqol tegishli tegishli bo’lgan xalqning urf-odati. Inglizcha-o’zbekcha. singib ketgan iboralari.S. Maqol va matalllarni tarjima qilishda tarjimon oldida turgan muammolardan biri shuki. Chunonchi. Tarjima asarlarida kuzatgan maqol va aforizmlar bilan o’zbek xalq maqollari va matallari o’rtasidagi o’xshashlik va yaqinlikni ko’ramiz.

biri ikkinchisini taqozo etadi. to’ldiradi. eng ulug’ va hurmatli.Lekin. Muayyan hodisa va voqealarning mazmuni ma`lum narsa va tushunchalar orqali anglashiladi. Tikan esa gulning tamom teskarisi sifatlariga ega. yoshlik.2. nafosat va dag’allik gul va tikan misolida tarannum qilinadi. . Ularning har qaysisi hal qiluvchi ahamiyat kasb etolmaydi.boshqa o’lkalarga safar qildiradigan boshqa turi ham universal tur bo’la olmaydi.. hodisalarning timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. . Maqol va matallarning klassifikatsiyasi. yorga. SHuning uchun go’zallik va xunuklik. Tarjimaning bu turlari o’zaro uzviy bog’lanishda bo’lib. Maqol va matallarni tarjima qilish jarayonida ularni quyidagi xususiyatlariga ko’ra tarjima va klassifikatsiya qilish mumkin. Bu borada qat`iy hukm chiqarish har doim tarjima turlarini qanday sharoitda tadbiq qilishimizga bog’liqdir”! I.. albatta tarjimaning inkor qilish darajasiga borib etish hollari bundan mustasnodir. Gul – go’zallik. navqironlik timsoli. ularni bir – biridan ajratib bo’lmaydi.. Tillar frazeologiyasini o’rganishda xalq qanday narsalarning nomini qanday voqea. .tarjimaning bu turi ham bizning.. . Qaranki. bir – biriga butunlay qarama – qarshi ma`noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tukan o’rtasidagi ham birlik bor. do’stga gul taqdim qilinadi.ob`ekti xayvonlar nomlaridan tug’ilgan frazeologizmlar tarjimasi.ob`ekti raqam va raqamlar tanosibligini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi.ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan terilgan frazeologizmlar tarjimasi.

tatar xalq maqollarning faqat birinchi tomidagina it to’g’risida 500 tacha maqol keltirilgan.4 ekvalent birikmalar bir xil ob`ekt asosida tuzilgan bo’lsa ikkinchi matalning ob`ektlari sal boshqacharoq. dastiyor sifatida uning muhabbatiga sazavor bo’lgan. yana eng chuqur mantiq va ma`noni berish uchun hayvon va parrandalarning ongsiz. Masalan: Baliq boshidan chiriydi. N. Itga it o’limi. Ba`zan esa bu asosida hayvonlarning o’zlari nomida muloxaza yuritiladi. Ammo shunisi borki. instinktiv harkatlaridan foydalanadilar va ularni hatto “odamlarday” harkat qildiradilar. hayvon nomlaridan tuzilgan ko’chma ma`noli iboralar insonning xayvonot olami bilan uzoq zamonlar mobaynida olib borgan munosabatlari vasinchkov kuzatishlarining tildagi in`ikosidir. urush – janjal timsolida. Burgaga achchiq qilib ko’rpani kuydirma. Demak. . esanbatning ko’rsatishicha. Toshbaqa qadam. razillik va olchoqliq timsolida bo’lib qolishi g’alati tuyuladi. 1. deyarli hamma xalqlarda ham qarg’a – dilsiyoxlik baxtsizlik. insonga keltirgan foyda – ziyoni bilangina belgilanmaydi. tinch g’ayotda g’amkor. matali va idiomasida. hikmat yaratish. Inliz tilidagi “Hawks will not pick hawks eyes out” matalining o’zbekcha “qarg’a qarg’ani ko’zini cho’qimas” degan ekvalenti bor. ammo oltinchi idioma tamomida boshqa ob`ektiga asoslangandir. qo’riqchi posbon. Kishining g’ayvonot olamidagi eng yaqin do’sti bo’lgan it urushda.3. Shayton qadam. Fratsuzlarda “Corbeux contre corbeuse he se crevent jamais lis yeux ” shakllida talqin qilinadi. Ular har bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin egallaydi. xulq – atvor dan yoqarash va maslaklariga muvofiq axloq qoidalarning tasdiqlash. Turli xalqlarda ushbu matal ob`ektining bir – biriga muvofiq kelishiga sabab shuki. Xulosa shuki. yoki xo’jalikda tutgan o’rni. Har bir xalq maqoli. asosan o’sha xalq yashayotgan tabiiy sharoit uchun muvofiq va tipik bo’lganhayvon yoki parrandlarning nomlari asos bo’lib keladi. kaptar hamda boshqa shu kabi bir necha hayvonlar insonning juda katta muhabbatiga sazavor bo’lgani holda. SHuning uchun “ikki yovuz bir – biriga xilofat qilmaydi” ma`nosida matal yaratar ekanlar. Bular maqol va matallarda qisman o’z aksini topgan. har bir foydasi ham. CHumoliga ozrga bermaydi. uning yaxshi yoki yomon tomondan harakatlanishi. ilmiy ishda.Bir – biriga ma`nosi zid bo’lgan ikki ob`ektning kontrast qo’yilishi maqollarning shaklli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo’lganligidan bu matal turli tillarda uchraydi. xalqlar qarg’aning nomini asos qilib qilib olganlar. Kishilar o’z etika.2. ovda. itning tubanlik va pastkashlik. biron hayvon yoki parranda nomining maqol yoki matal uchun ob`ekt bo’lishi. zarari ham tegmaydigan musicha.

1. . Maqol matal yoki idiomaning shakli va ob`ektlarini aynan saflagan holda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish uni uchinchi. ammo asosiy narsa – ma`no monandligi bo’lmasa. Turli tillardagi maqol matal va idiomalarning muqobillarida shakl va ob`ekt xususiyatlarini o’zgarishchog’ida ular qiyosiy stilistika uchun katta ag’hamaiyatga ega. 6. Frazeologik iboralarning ma`nosi va ob`ekti – mazmun va shakl masalasidir. Timid as a hare Quyoshdek jur`atsiz. . to’rtinchi va hokazo tillarga aynan shunday tarjima qilish uchun asos bermaydi.Ne govori “gop” poka ne perepo`gnesh’. Zotan. Ayrim frazeologik birikmalarning tilda aniq ekvalenti yoki muqobil variantlari yo’qligi ularni umuman tarjima qilib bo’lmasligini ko’rsatmaydi. Maqol va matallarni bir tildan boshqa tilga kontekstsiz. Ko’chma ma`noli birikmalarning ob`ekti masalasi ularning shakl xususiyatlari masalasi ekan. Ikki tilda birikmaning barcha shakl va ob`ekt belgilari muvofiq kelsa ham. badiiy asarning ayrim nozik nuqtalarini. 2. Masalan: A good wife makes a good husband. xuddi shu ularni aniq tarjima qilishga ehtiyoj tug’diruvchi sabablardan biridir.Dobruyu jenoyu i muj chestli 3. bu birikmalar bir – biriga ekvalent yoki muqobil bo’la olmaydi. ularning ob`ekti saqlashga to’g’ri keladi.avval otini taqala. Uning tarjimasi quyidagicha bo’ladi: “Nafsini tiygan kishi sulton bo’lur nafsini tiymagan kishi ulton bo’lur” 5. so’z o’yinlarini tarjimada aks ettirishda ba`zan iboraning ob`ektiga alohida e`tibor qilishga to’g’ri keladi. frazeologizmlarning ob`ektini o’rgqnish ularning shakl xususiyatlarini o’rganish hisoblanadi. . . Hand and glove. keyin yo’l tanla. qora er qiladigan ham xotin. Masalan .Sigirning shoxida yursang tuyog’i zirqirar. First catch your hare then cook it. Aksincha.erni er qiladigan ham. 4. . Binobarin. Masalan: “It is not good to want and to have”matalini o’zbek tiliga “Istamoq va ega bo’lmoq yaxshimas” deb tarjima qilish shart emas. o’z milliy qobig’i bilan tarjima qilganda. Frazeologizmlarni bor tildan boshqa tilga tarjima qilganda dastak ma`nodir. . demak uni o’rganish ikkinchi darajali ahamiyatga ega deyish to’g’ri bo’lmaydi. mumkin qadar.

leksiologiya va xususan tarjima nazariyasi uchun katta ahamiyatda molikdir. Ko’pincha ob`ekti raqamlar va ularning tanosibini aks ettiruvchi maqol. jon. yo bo’lmasa maqoldagi boshqa so’z yoki boshqa ob`ektga fonetik jihatdan ug’unlashib kelgan. ikki til materiallari asosida ko’chma ma`no anglatish doirasi va normalarini belgilash frazeologiya . Masalan ingliz tilida quyidagi maqollar. er. matal va idiomalarda ularning umumiy strukturasi va boshqa ob’ektlarning shakl xususiyatlari bilan raqamlarning fonetik libosi o’rtasida bog’lanish bo’ladi. maqollar tarkibidagi raqamlar tasodifiy hodisa emas. boshqa – boshqa bo’lishi e`tiborga loyiqdir. ob`ekt xususiyatiga qarab. “Oyoq” so’zi ham juda ko’p frazeologizmlarning yasalishi uchun hizmat qiladi. Tilning taraqqiyot natijasida bir qancha raqamlar iboralar tarkibida bora – bora abstrakt ma`no xosil qilib. Ob`ekti tana azolarining nomlaridan tuzilgan frazeologizmlar tarjimasi.Ob`ekti raqam va raqamlar tanosibini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. Basharti bu qoidaga rioya qilinmas ekan bir xalq tafakkurining gavhari bo’lgan maqol mantiqsiz va beta`sir so’z tizmasiga aylanib qoladi. Dunyodagi hamma tillarda ham ob`ektlari raqamlardan tashkil topgan maqol. suv so’zlari ham juda ko’p frazelogizmlar uchun asos bo’lib keladi. Masalan. Ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan iborat frazeologizmlarning o’rganish ularning ekvivalent va muqobil variantlarini anglash. Masalan. matal va idiomatik iboralar ko’p uchraydi. Tana azolarining nomlaridan tuzilgan maqol va matallar xar bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin ishg’ol qiladi. “qo’l. Muayyan raqamlar dunyodagi juda ko’p tillarda bir xil ma`noda ishlatiladigan frazeologizmlarga asos bo’lib keladi. Ular muayyan traditsiya asosida shunday ishlatib kelingan yoki ma`no tomondan o’sha maqoldagi boshqa ob`ektga aloqador. Turkiy tillarning o’zida ham ayni bir ma`nodagi maqol va matallar tarkibidagi raqamlarning.Ana shu xususiyatni tarjimada to’g’ri aks ettirish nihoyatda ahamiyatlidir. Nemis tilida “auf die Beije ablaufen” oyoqdan oyoqdan. O’zbek tilida etti raqami bilan shunday birikmalar yasalgan: etti qaroqchi. osmon. matallarni ko’rsak: “two blacks do not make a white” “two heads are better than one” “two negatives make an affirmative” “It takes two to make a quarrel” “Certain as two to make and two makes four” Demak. Endi ingliz tilidagi ikki raqami bilan bog’liq maqol. matallarni uchratishimiz mumkin: qari ot kup yo’l bosar . oyoq” so’zlaridan tashqari bosh. etti og’ayni botirlar va hokazo. ma`lum slislik klishelarga aylanib qolgan.

ayniqsa. bir-birdan farq qiluvchi tomonlariga asoslangan muayyan assotsiatsiyalarning xosil bo’lishiga yordam beradi va natijada o’quvchilarning boshqa tildagi kuchma ma`noli birikmalarning ma`nosini tezroq tushinib olishiga katta imkon yaratadi. Xar ikkala tildagi matalning ham obrazli asosi bir biriga juda mosdir. matal va ideomalarni o’rganish. Chet tilidagi biron iborani olib. O’chakishgandan it qopmay qolmas. Rus tilida ne v brov’ “a v glaz” degan matal bor. O’zbek tilida ham ob`ektlari qosh va ko’z so’zlaridan iborat bo’lgan “qosh qo’yaman de ko’z chiqarmoq” degan frazeologik butunlik bor. Masalan: “The eyes are the mirror of the soul ” ko’z ko’ngil darchasi “Sleep with one eye open” Xushyorni yov bosmas. uni ona tilidagi muqobil variant bilan taqqoslash. Yov bossa ham dov bosmas. xatto ekvivalent bo’ladigan iboralarning etimologiyasi biri biridan jiddiy farq qiladi. shakli va ma`nosi aynan to’g’ri keladigan. . One eye for an eye and a tooth for a tooth. chet tilini egallash metodikasida ham muhimi o’rin tutadi. Ba`zan xar ikki tilda ob`ekti. Tana a`zolarining nomlari asosida tuzilgan maqol. Ammo ma`no tomonidan ular bir biridan butunlay farq qiladi.- qo’l qo’lni yuvar bosh omon bo’lsa do’ppi topilar aql yoshda emas boshda. ularning ob`ektlarini bir-biriga qiyos qilish o’quvchilarda ona tili va chet tili iboralarining o’xshash.

Maqol kundalik xayotda kishilarning bir biri bilan muomalada bo’lish jarayonida tug’iladi.3. Masalan: Aytilgan so’z-otilgan o’q.I. ideomo hikmatli so’zlar alohida o’rganilishi lozim bo’lgan mazulardir.xalqning g’azabi Maqol kulgusi-xalq kulgusi va maqol kinoyasi –xalq kinoyasi demakdir deb ko’rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy esonboy. Nima eksang shuni o’rasan . Xalq maqoli-xalqning mulkidir. Maqol g’azabi. Maqol xalq aqlidrokining maxsuli. Maqol so’zning ko’rki. uning xukmi ko’p asrlik tajribalari majmui. xalqning donishmandligidir. Masalan: Lost time is never found again yo’qotilgan vaqt sira topilmas. Maqol xalqning pand-nasixati. Maqol va matallar frazeologik birlik sifatida Frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol.xalq milliy ruhining aks-sadosi. til tabiatining hikmatli merosidir. falsafiy –hikmatona mazmunga ega. nutqning o’tkir quroli. matal. ma`naviy-axloqiy xulosasi. axloqiy. Maqol chuqur ijtimoiy. turmushdagi turli voqea-xodisalarga munosabatining ifodasidir. A word spoken is past recalling. Maqol qayg’usi esa xalqning qayg’usidir.

O’z uying o’lan to’shaging. Yo’qolgan vaqt xech topilmaydi. Masalan: Avval o’yla keyin so’yla. Matal “u axmok odam” deyish o’rniga “uning bir kaynovi past” deydi.Uch o’lchab bir kes. uning bir bo’lagini tashkil etsa. Mard vabotir bo’lishga da`vat etadi. vijdonlilik g’oyalari maqollarda asosiy o’rinni egallaydi: A friend in need. Maqol – narsa va xodisalarni obrazli ifodalovchi tilda keng ishlatiladigan ibora va nutq iboratlaridir.. Maqol xalq orasida kun sayin tugilib turganidek. Maqolda vatanni sevish. Xar bir maqol ham ma`no. Matal aytilmoqchi bo’lgan fikrni tugal bayon qilmay. Matal so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. maqolning o’zi butun gapni tashkil qiladi. . Masalan: Measure twice and cut once. max shakl. mexnat qilib yashash g’oyalari ilgari suriladi. Maqollar borki shirin pand nasixat kiladi. Maqollar frazeologik birikmalarning alohida bir turidirlarki bular “maqol frazeologizmalaridir”. First think-then speak. Ingliz va o’zbek tillaridagi maqollarning talaygina qismi faqat tarkibidagi ayrim so’zlarning ishlatilishi bilan farqlanadi. Qiyinchilikdagi do’st eng yakin do’stdir. Do’stlik inoqlik. ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. sog’likni qadrlashga vaqtni bekor utkazmaslikka da`vat etiladi: Lost time is never found again. ham stilistik funktsiya jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. ota bobolar so’zi sifatida avlodddan avlodga meros bo’lib o’tadi. Good health is above wealth.As you sow. is a friend indeed. balki unga ishora qiladi. Qisqasi maqol turmushda sinalgan. YAxshi sog’lik boylikdan afzal. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. Tejamlilikka. “ular bir biriga juda mos” deyish o’rniga – “ular bir olmaning ikki pallasi” deb aytadi. Uning boshqa frazeologik birliklardan farqi shuki. maqol ishlatmagan birorta xalq yo’q. Ma`lumki o’zbek tilidagi bu maqolning ekvivalentidagi “uch o’lchab” emas “etti o’lchab bir kesish” uqtiriladi. . you shall mow. aql o’rgatadi. boshqa frazeologik birlikka gap tarkibiga kirib.

Uni sintaktik bo’laklarga ajratish mumkin. hikmat ana shunda. Bu maqolning qanday hikmati bor? Axir bir axmoq xaqorat qilaversa. YUzaki qaraganda:yuzaki qaraganda:tarvuzi –ega.deydi maqol. Biroq idoma barqaror leksik butunlik bo’lib. Ikkinchidan. O’zbeklarda nodonga so’zlagan esiz so’zim. kun ko’rmagan kun ko’rsa kunduz kuni chiroq yokar. nodon odamga qanchalik aql o’rgatmagin u dono bo’lmaydi. Idioma-shaklan bo’laklarga ajralmaydigan maxrajli birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri va konkret ma`nosi bilan talqin qilinmaydigan ko’chma ma`no anglatuvchi so’z birkmasidir.kesim.Tig yarasi tuzalar til yarasi tuzalmas maqolni sintaktik bo’lib uni tahlil qilaylik. Masalan: oy tunda kerak. chunki avvalo gramatik tahlil qilish uchun berilga savollarning o’zi o’rinsiz bo’lib qoladi. Maqollar tarkibidagi so’zlarning bir-biriga qofiyalanib kelishi va alliteratsiya qarama qarshi ma`noli so’zlarning birikishi ham maqollarning shakl xususiyatlariga xos belgilardandir. aql kunda kerak. tuzalmas. ixcham birqolip shakliga kirgan demak. qo’ltigidan-to’ldiruvchi. Idomatik ibora maqol bilan qiyos qilinsa uning o’ziga xos jamoaga ochiqroq ko’rinadi. Boshqacha . Qanchalik zo’r berib yig’laganing bilan o’lgan odam qayta tirilmaganidek. tuzalar. Binobarin axmoqqa qarshi eng oqilona javob. axmoqning xaqoratlariga xaqorat bilan javob qilish-sharmanda bo’lish.Bu umumiylik shundan iboratki xar ikkala kategoriya ham nutqni jonlantirish. Aytuvchi axmoq bo’lsa. Ko’pgina maqollarga xos uchinchi belgi ularning majoriy ma`nosida ishlatilishdir. bir qancha oddiy so’z bilan ta`bir qilinmaydigan chuqur axloqiy g’oya qisqa. biroq chidam bilan sukut saqlash xar kimning qo’lidan ham kelavermaydi. lekin bunday bema`nilikka olib keladi. Nodon odam bilan aytishish oson. uni na semantik bulaklarga ajratish mumkin. shakl ixchamligi maqollarga xos ikkinchi belgidir. o’likka yig’lagan esiz ko’zim-degan maqol bor. Birinchi gap:tig’ yarasi tuzalar –til yarasi –ega. Ikkinchi gap: til yarasi tuzalmas. Bir tildagi idomatik iboralarni boshqa tilga birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri ma`nosini tarjima qilsa ko’pincha tushunarli bo’lmaganiday xato aynitimning o’zida ham ularni to’g’ri ma`noda talqin qilish ya`ni idomatik birikmaning erkin so’z birikmasi deb talqin qilish tushunmovchiliklar sabab bo’ladi. Ko’rpinadiki. Ruslar esa durak boksit umniy myachit deb aytadilar. bunday paytda jim turib bulmaydimi? – na jim turib bo’ladi. jozibador va obrazli qilish. Lekin shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy fark qiladi. Avvalo maqol zaminida xalq hikmati yotadi. Ruslar “duraka uchit chto mertvogo lechit” deydilar. uni mazmundor kilishda ishlatiladi. fikrni tayyor nutq qoliplari. tushdi. ya`ni o’zing ham axmoq bo’lding demakdir. Ammo tarvuzi qo’ltigidan tushdi-idomasini bunday talqin tahlil qilib bo’lmaydi. Bunda ega va kesim mavjud bo’lgan ikkita gap bor.kesim. til yarasi-ega. tinglovchi dono kerak-deydi maqol.sukut qilishdir. Maqol obrazli mazmunga ega bo’lgan gapdir.kesim. formulalari bilan ifodalash. YUqoridagi maqolning mazmuni. Axmoqqa sukut javob deydi o’zbeklar.

Xalq maqoli xar bir kishi amal qlishi lozim bo’lgan axloqiy qoidalarning o’ziga xos kodeksidir. o’zgartirib bo’lmaydigan chuqur ma`noli gap demakdir. hikmatli so’zlar aforizmlar. Maqollar – xech bir podsho e`lon qilmagan farmon. vaxshiylik. Masalan: yomonlik. Bular orasida maqol atamasi keng qo’llaniladi. xushxonlik-bulbuldir. tashqi ko’rinishga va hatti – harakatlariga asoslanadilar. qo’y. Xalq ijodiyotining o’ziga xos ja`mi og’zaki nutqdan ham yozma adabiyotdan ham turli atamalar bilan nomlanadi. ayyorlik. Lekin shunga karamay hammaa maqollarda xalq hikmati yoddadir. Maqol bilan idoma ma`nosi shakl tomonidan bir biridan jiddiy farq qilsa ham ammo maqol bilan matal bilan idoma o’rtasida o’xshashliklar katta ko’pincha ularni bir biridan ajratish qiyin.o’sha hayvon va parrandaning xulqiga. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib turganidek. kattalik timsoli-fil. naql. masal. Xar bir xalqning tarixa tafakkuri va ruhiy xolatlari maqol matallarda o’z ifodasini topadi. zararkunadalik timsoli ilon. Hamma xalqlar ham farosatsizlik. ayyorlik timsoli-tulki. Bu merosni xalq juda extiyot bilan ko’z qorachig’idek saqlaydi. Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi o’ta donolik. aql-zakovat bilan oqilona aytilgan muxlat qo’yiladigan. saxiylik. itni ko’zini shamg’alat qiladi. matal. Maqollar-noma`lum shoirlarning yurak satrlari. Maqol. Dunyodagi juda ko’p xalqlar yaxshilik. befahmlik va befarosatlik timsoli-eshak. bunda shubhasiz. Idoma faqat ko’chma ma`noda ishlatiladigan yaxlit birikmadir. ham shakl. tinchlik timsoli-kabutar. qo’pollik timsoli-ayiq. Tillarning funktsiyasini o’rgatishda xalq qanday narsalarni nomini kanday voqea xodisalarni timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega.aytganda idoma bo’laklarga ajralmaydigan yaxlit bir bo’lakdir. Judako’p xalqlar ayyorlik. Maqol turmushda sinalganda ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. go’zallik timsoli-tovus. xech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. yomonlik. yuvoshlik. ota bobolar so’zi sifatida avlodlardan avlodlarga meros bulib o’tadi. Maqollar bir uchun asrning sadosi uzoq o’tmish bilan hamnafaslik xissini uyg’otuvchi chaqiriq zamonlararo ko’prikdir. qo’pollik timsoli sifatida qabul kilinganligini aniqlash zarurdir. cho’chqa. zulm. ham stilistik funktsiyasi jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. chayon. Tolstoy quyidagi fikrni ifodalaydi. ayyorlik va qo’pollik timsoli sifatida ma`lum biz hayvon va parrandani belgilar ekan. mexnatsevarlik timsoli – chumoli va asalari. CHunonchi u turli afsonalarda qarg’ani aldaydi. adovat. vaxshiylik timsoli-bo’ri. yuvoshlik timsoli musicha. bo’rini o’sal qiladi. Xalq nazarida tulki boshqa jonivorlarga qaraganda ancha aqlli va o’ta ayyor hayvondir. xech bir prezident muxrlagan qonun. xaqsizlik ko’ksiga sanchiluvchi adolat tig’idir. Xar bir makol ham ma`no. ota-bobolar so’zi donolar va xakozo. Xar bir xalqning o’z maqoli matali bor. xalq istedodoning masoqa bilmas shu`lalari. mug’ombirlik timsoli sifatida tulkini oladilar. Rus yozuvchisi A. Ba`zi hayvonlarni .

miqdor. qarama – qarshiliklar. Maqol va idiomalarning shakl xususiyatlari to’g’risida gapirganda qisqagina qilib qisqa deyishning o’zgina kifoya qilmaydi. va qiyos qilib oxirida xulosa chiqarilganday maqol va matlallar ham tilda muayyan bir shaklga. aloqadorlik. MATAL VA HIKMATLI SO’ZLAR . Ba`zilari hatto bir – birini inkor qiladi yoki birining ma`nosini biri to’ldirib keladi. nisbiyat. Axir har qanday qisqa jumla ba`zan chuqur mazmunli har qanday qisqa jumla ham maqol.Build one’s house upon the sand Puch yong’oq bilan qo’yin to’lg’azmoq. axloq qoidalariga kirib qolgan go’yona shunday xulosalardir.honour and profit lie not in one sack Foydasi yo’q farishtadan oshna dev yaxshi. turg’unlik. mazmun. qonunlarning in`ikosini ko’ramiz. tariqqiyot. Xuddi geometriya qoidalarida munozarali fikrlar – teorema o’rtaga tashlanib so’ngra bir qancha vositalarni bevosita va shartli ravishda bir – biriga nisbat berib. .Between the horns of a dilemma Osmon yiroq. harakat. sifat.. er qattiq. taqozo. MAQOL. . shakl. . Muvofiqlik va ziddiyat. vaziyat.muqaddas bilish ularni ilohiylashtirish ob`ekti shu hayvon yoki parrandalarning nomlaridan iborat maqol idiomalarning xarakteri ta`sir qiladi. II BOB. va boshqa shu kaba mantiqiy tushunchalar va dialektika kategoriyalarga aloqador eng yaxshi misollarni maqol va matallardan topamiz. Maqollarda biz ijtimoiy mavjud barcha qoida. Turli tillarda har xil ma`nodagi va turli – tuman variantlardagi maqollarni ko’ramiz. matal yoki idioma bo’lmaydi – ki. rivojlanish. Ularning ba`zilari tildagi parallel ishlatiladi.

Ruslar ham bu bilan hamfikrlar: “ Duraka uchit’ chto mertvogo lechit’. Matallar tarjimasi muammolari. Maqol chuqur ijtimoiy. har ikki tushuncha ham nutqni jonlantirish. Har bir maqol ham ma’no. deydi o’zbeklar. Matal aytilmoqcni bo’lgan fikr muddaoni boshqa vositalarni q’oya mutasaddi qilgan holda ifodalaydigan ko’chma ma’noli nutqiy tarkib bo’lib unda xulosa bo’lmaydi. Maqol so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi.TARJIMASIDAGI MUAMMOLAR II.1. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. jozibador va obrazli qilish. Chunonchi. umniy molchit”. Xalq maqoli har bir kishi amal qilishi lozim bo’lgan o’ziga xos axloqiy hodisalar kodeksidir. deydilar. ixcham va jarangdor shaklga lirib qolgan xalq hikmatiga m a q o l deyiladi. Turmushda sinalgan. Hamma maqollarda ham umumiylik bor. degan yana bir maqol bor o’zbeklarda. tugal umumiy ma’no anglatuvchi. Shu sababli ba’zi maqollar butun bir roman yoki dramaning mazmunini o’zida ifodalashi mumkin. ma’lum shart-sharoit taqozosi bilan yaratiladi. Gogolning mashhur “Revizor” komediyasida epigraf qilib olingan “Basharang qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama” maqolining asarning boshdan oxirigacha jaranglab turadi. Maqol to’qilmaydi. balki. til tabiatining hikmatli mezonidir. . tilda keng ifoda etiladigan nutqiy tarkibdir. o’likka yig’lagan esiz ko’zim”. Maqol zamirida xalq hikmati yotadi. ham stilistik funksiyasi jihatidan o’ziga xos xususiyatga ega. balki uning o’zi biron xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. V. falsafiy-hikmatona mazmunga ega. 2. Dunyoda tilsiz xalq bo’lmagani holda maqolsiz til ham yo’q (Noziy Eslibat). Nodonga so’zlagan esiz so’zim. qizi hamda boshqa obraz va personajlarning butun hatti-harakatlari eslatib turadi. Xlestakov. ma’lum ezgu. shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy farq qiladi. axloqiy. Maqol xalqning pand-nasihati va ma’naviy-axloqiy xulosasi. M a t a l esa narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi. Shahar hokimi. formulalari bilan ifodalash uni mazmundor qilishga qaratilgan. Lekin. hokimning xotini. Ruslar esa “Durak vorchit. Dobchinskiy va Bobchinskiy. fikrni tayyor nutq qoliplari. Maqollar tarjimasi muammolari. N. xalq milliy ruhining aks-sadosi. Bu umumiylik shundan iboratki. “Axmoqqa javob sukut”. II. ham shakl.

Ideomalar tarjimasi muammolari.Ya. 1.Ideoma ma’lum tilga xos bo’lib .” (O’zbek tilining izohli lug’ati. Birikmaning barqarorligi: b). Ideomani (yunoncha : “o’ziga xos ibora”) ta’riflash yanada qiyinroq.unga o’zlashib ketgan. birikmaning majoziy ma’no berishi: c). Shunday tariflarning ayrimlarini keltiramiz. 2. Buni mazkur til hodisasiga berilgan tariflarning xilma-xilligidan ham bilsa bo’ladi.Royanskiy bunday iboralarning uch asosiy belgisi ajratib ko’rsatiladi: a). Ideomashunos olim A. demak boshqa tillarda xuddi shunday iboralar yo’q: 2). Birikmaning semantik butunligi. I.3. “Ma’nosi o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolariga bogliq bo’lmagan.314). umumiy–yaxlit holda ma’no beruvchi ixcham obraz ideomadir.Ma’nosi ayni ibora tarkibidagi so’zlarning mazmunidan kelib chiqmaydigan iboraga ideomatik ibora deyiladi. Agar bu tariflarning mazmuni talqin qilinsa xos quyidagi belgilar namoyon bo’ladi: 1).II. Uni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmaydi: . boshqa tilga so’zma-so’z tarjima qilib bo’lmaydigan nutq oborotidir. U faqat aynan bir tilning o’zigagina xos.

Biroq bunday ekvivalentlar soni juda kam. Binobarin. matal va ideomalarning bir-biridan farqlanishini quyidagi jadvaldan ham ko’rish mumkin: MAQOL So’zlovchi nodon bo’lsa Tinglovchi dono bo’lsin. Shunga ko’ra ayni bir xil maqol. chem govorit”-o’zbek tiliga “yaxshi gapirishdan ko’ra yaxshi ishla”. ko’rsatmoq Frazeologizmlar (maqol. ham mazmunan. matal va aforizmlar)ning manosi kontekst ichida ochiladi. echkisini Taka demoq. nemis tilida “Brennt ihm auf der Zunge”-rus tilida “U nego yazik cheshitsya”-o’zbek tilida “uning tili qichiyapti” kabi: Indliz tilida “better to do well. matal va ideomaga asarda tasvirlanayotgan voqealar mazmuni. Turli tillarda ayni bir xil ma’noni ifodalovchi maqol. Uning ma’nosi tarkibidagi so’zlarning mazmunidan anglashilmaydi. . ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmasligini ideomaning kriteriusi deb bo’lmaydi. Masalan. ideomalarnigina emas. to’ldirmoq. Aksariyat hollarda tarjimon har bir maqol. ko’pgina maqol. chunki. matal va ideomatik birikmalar ham kirib kelar ekan. objekti. Puch yong’oq bilan Onasini Uchqo’rg’ondan. Avvalo. Do’sting uchun zahar yut. ikki yoki bir nechta tilda ham shaklan.3). olimlarning ko’rsatishlaricha. tildan-tilga faqat ayrim so’z va iboralargina emas. milliy muhit va uslub hususiyatlariga ko’ra o’z tilidan muqobil yoki monand birikmalar topib qo’yadi yoki ularni so’zma-so’z tarjima qiladi. MATAL O’zini aka. ularni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. balki. IDEOMA Qo’ltigidan tarvuzi tushmoq. Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq. matal yoki ideomani ham bir qancha o’rinlarda ma’noga qarab xilma-xil o’girish mumkin. Burgaga achchiq qilib Ko’rpani qo`ydirmoq. Maqol. than to say well”-rus tilida “luchshe rabotay. Chunonchi. muayyan iboraning manosini ochish uchun uni kontekst ichida olib qarash lozim. matal yoki ideomalar aynan bir xil asosga ayni bir narsaning bir qancha jihatlariga yo bo’lmasa tamomila boshqa objektlarga suyangan holda yaratilgan bo’lishi mumkin. balki juda ko’p so’zlar va birikmalarni ham aynan tarjima qilib bo’lmaydi: Shunday ideomalar ham borki. Darhaqiqat. ham manaviy tarafdan aynan muvofiq keladigan mutloq ekvivalentlar ham topiladi. Jo’jani kuzda sanaydilar-tsiplyayet po oseni schitayut: Egilgan boshni qilich kesmaydi-pokornuyu golovu mech ne sechet: Temirni qizig’ida bos-Qo`y jelezo poka goryachno. Bir yigitga yetmish hunar oz. To’g’ri.

Sholoxovning “Tinch Don” romanidan keltiriladigan ikki o’rinda ayni bir xil matal qo’llangan: 1.-rus tilida: “Kak nachalo tak i konets”.“Gap bilan ish boshqa-boshqa narsalardir”: nemischada: “Uebung macht den Meistar”-rus tilida: ”Delo slavit svoyego mastera”. “Mat tvoya kuritsa” matali birinchi misolda “oyog’i qo`ygan tovuqday” matali bilan. seni tug’may”. ruscha ideomani “moddiy” tarkibi . rosa qilichboz yigit ekansan. Onang o’lsin. ikkinchi misolda esa “Onang o’lsin. Chunki. djigit nashelsza.pribegla i oryot.. so der Ende”. toje novost-good news: haengen-bo’lmoq-na voloske) o’zaro farqlanadi.. iborasi bilan berilgan. o’zbekchada: “hayoti qil ostida bo’lmoq”: Rus tilida: “Na chujoy rotok ne nakinesh platoq”. Biroq. .Ish’ ti. Narubil dyavol parshiviy ..-o’zbek tilida: “Xayrli boshlangan ish-xayrli tugaydi”. Tarjimada mumkin qadar birikmaning aniqroq. rus va o’zbek tillaridagi ideomalar o’zaro farqlanadi: ba’zi hollarda nemischa yoki inglizcha mazmuni rus tilida tog’ri kelsa. haligi shum hotin. asl nusxada bunday aspekt o’xshatishdan ko’ra fon bo’lib qolgan. “Wie der Anfang.-rus tilida: “Qo`y jelezno poka goryacho”-o’zbekchada: “Temirni qizig’ida bos” kabi nemis.. Mabodo. Ish ti. Shunday qilib. vasht vilami poporolis’» A? eto tak? 2. bu faqat zohiriy monandlikdir. inglizchada: “Saying and doing are two things”-rus tilida-“Razgovor i delo-dva razniye veshi”. (ing).Bo’lmasa. nobud qildi. seni tug’may” (114). rus tilida: “Ne delay pol delo”: (ing). 3. Ideomatik iboralar va matallar tarjimasida birikmalar tarkibidagi objektlar ayirboshlovi masalasiga befarq qarab bo’lmaydi. O’zbekchada: “Ish ustasi uluglaydi”. M.djigit nashelsya. mat’ tvoya kuritsa. Yana bir misol: (nem). tarjima variantida boshqa nimagadir o’xshatish aspekti bo’lgani holda. “Makehay while the sun shines”. endi qutidagilarga e’tibor qiling: Inglizchada: “Never do things by halves”-o’zbekchada: “Butun ishni chala qilma”. “No news-good news”-rus tilida:-“Otsustviye novostey-toje novost”: nemischada: “An einem Zwinsfaden haengen”-rus tilida: “viset na voloske”. la’nati shayton. ingliz.na dve plntnya xvatalo b. mat tvoza kuritsa! Ushbularni Odil Sharipov tarjimasida ko’rib chiqamiz: 1. “Hinter seinen Ohren scheien”-rus tilida:-“zarubit sebe na nosu”-o’zbekchada: “quloqqa isirg’a qilib taqib olmoq”.. deb nega baqiradi? A? Bu qandoq gap? 2. oyog’i qo`ygan tovuqday: “Bolalarining bir-biriga panshaxa sanchishdi”. “Bekorga chopib. Lekin afsuski. ayrim vaziyatlarda o’zbek tiliga to’g’ri keladi.-o’zbek tilida: “El og’ziga elak tutib bo’lmas” matallaridagi birinchi komponentlar (news-novosti: Zwinsfaden-volosok-qil ustida bo’lmoq: rot-og’iz) mos kelgani holda ikkinchi asoslar (pol delo-never. »rebyata .Yoki.mat’ tvoya kuritsa na dve pletnza xvatilo bi. matal va ideomalardagi birikmalarning barcha komponentlari aynandir. galiz chiqmaydigan bo’lsa. ... ikki chetanga yetarli-ya! Bildik.Da kak je.. kabi maqol. asl nusha ma’nosiga yaqinroq-kontekstga yaqinroq variantini qidirib topishga harakat qilish lozim. uni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin.

Levina). O’zbekchada: Hanefeldt Klotildega: Qizchani tanishtirishga ruxsat eting: Odobli. poryadochnaya devushka. Ruschada: Ganefel’dt Klotil’de: Razreshite predstavit’ vam etu malyutku: Inken Peters. xushfel qiz Inken Peters. “Mat tvoya kuritsa” ideomasi esa o’zbekcha “onasi baytal”ideomasiga ekvivalentdir. Chunki. Quyida Gerhard Hauptmanning “Vor Sonnenuntergang” (Hayot shomi) dramasidan olingan ideomalar tarjimasini keltiramiz: Originalda: Justizrat Hanefeld zur Clotilde: Ich darf Ihnen diese Kleine vorstellen: Inken Peters. bunday birikmalarni muqarrar ravishda asar tarjima qilinayotgan tildagi boshqa uzoq muqobil variantlar bilan almashtirishga ortiqcha ruju qo’yish ham uslubni siyqalashtirishga. manoviy siljish hodisasi sodir bo’lishiga olib keldi. (Ruschadan Hamid Nemis tilidagi “alles angreifen was vor die Fingar kommt” ideomasi o’zbek tiliga so’zma-so’z tarjima qilganda “qo’lidan kelgan har qanday ishga dadil kirishmoq” ma’nosini beradi. Yuqoridagilardan kelib chiqib. ideomalar haqida quyidagi fikrlarimizni ham sizga yetkazmoqchimiz: Ko’plab frazeologizmlar-ideomalar boshqa tildagi. kotoraya ey popadaetsya. Smelo beretsya za lyubuyu rabotu. keng ma’noda ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda har qanday hollarda ham ularning obrazli tamsiliy asoslari aynan muvofiq keladigan variantlar bilangina o’girish manoning o’zgarishiga. Shunday qilib. Gulom tarjimasi). tarjimatilidagi leksik-frazeologik va obrazli-uslubiy jihatdan kambag’allashuviga olib keladi. Bunda har ikkala birikma boshqa-boshqa obyektlarga (tovuq va mushuk) asoslangan bo’ladi. Lekin tarjimani tugatganingizdan keyin esa bir o’z bahringiz ochiladi. murakkab ish va shu bilan birgalikda hammani ham birday rozi qilib bo’lmaydigan soha. ayniqsa qardosh bo’lmagan tillardan tarjima qilish. (Perevod s nem. Rus tilida ham o’zbek tilida ham iboraning . O’zbek tilida esa rus tilidan (bilvosita tarjima) o’girilgan sababli nemis tilidagi iboraning obrazlarini o’zgargan holda keltirilgan. Shu bilan birga. Ruscha tarjima ham ma’noni saqlagan holda bir oz shakliy o’zgarishga duchor qilingan. was ihr vor die Finger kommt. To’g’ri kelgan har qanday ishga dadil kirishadi.aynan o’xshatish bo’lgan o’zbekona matal bilan tarjima qilish durust natija bermagan. Bunda ham o’sha manzara hosil bo’ladi: garchi birikmalarning tayanch nuqtalari (tovuq va baytal) mos bo’lmasa-da ma’no jihatidan ular mosdir. Greift alles mutig an. M. “oyogi qo`ygan tovuqday” o’xshatish-ibora ruschada “kak ugorelaya koshka” mataliga aynan ekvivalent bo’ladi. die ein ordentliches und fleissiges Maedchen ist.

“otkrit dushu” idelmalari bir vaqtlar A. Better late than never. maqol. bittasini ham ushlalolmaysan. Va eng muhimi. Sobaka layet-veter nosit. ispan. Bobil minorasi-Vavilnskoye stolpotboreniye. -Velosiped ixtiro qilmoq-Izobresti velosiped kabilar hozirda internatsional so’zlar sanaladi. Pogonishcya za dvumyami sayzami. All covet. Prokrust lojasi va boshqa ko’plab ideomalar ingliz. Prometey olovi-ogon Prometeya. Quyida ideoma va iboralarning ingliz tilidagi maqol va matallarning o`zbekcha va ruscha tarjimasi bilan tanishamiz: Proverbs 1. rus tilidagi “otdat serdze”. As you sow. you shall mow. to i pojnesh.Pushkin tomonidan fransuz tiliga esa bu so’zlar Sharqdan o’tganini payqab olish qiyin emas.Salomov bir qator maqol. ni odnogo he poymyaesh. a day sinitsu v ruki. Ikkita quyonni quvlasang. 5. Prof.obyekti-der Finger-qo’l-barmoq so’zlari tushib qolgan. 4. 3. fransuz. Hechdan ko’ra kech yaxshi. As you make your bed. all lose. Uzoqdagi bo’g‘doydan. yaqindagi somon yaxshi. Masalan. chem nikogda. It hurar-karvon o’tar. 2. . Arpa ekib bog‘doy kutma. Shuningdek. Domokl qilichi.S. matal va ideomatik iboralarning avvaliga Yevropa tillaridan rus tiliga va asta-sekin turli yo’llar bilan o’zbek tiliga kirib qolganini o’zining “Tarjima nazariyasi asoslari” darsligida ko’rsatib o’tgan. One‘s bark is worse than one‘s bite. Luchshe pozdno. Xusumat olmasi-yabloko razdora. Kak postelesh. Amerika ochmoq-Otkrit Ameriku. G’. Axilles tovoni-Axillesovo pyata. Shunday qilib. Pirr galabasi. so you must lie on it. nemis. Ne suli juravlya v nebe. A bird in the hand is worth two in the bush. rus tillarida ham birday ishlatiladi. balki bir qator aniq qoidalarga asoslanish ko’proq foyda beradi. Nimani eksang shuni o’rasan. bu xalqlarning barchasi bu iboralarni birdaq qabul qiladi. Avgey orxonasi-Avgeevo konyushnya. matal va ideomalar tarjimasida eng muhimi “qalb intuitsiyasi” bo’lmasdan.

uni aniq tarjima qilish kerakmi. Ko’p hollarda esa tarjimon birikmani. matal va idiomalar mazmunan bir-birlarining o’rnini qoplay olmasligi mumkin. yohud boshqa yo’llar bilan aks ettirish ma`qulmi degan masalalarni belgilashda birikma ob`ektini ahamiyati katta: frazeologizm ob`ekti uni qanday tarjima qilish kerakligini belgilovchi narsadir. Shu bilan birga ayrim ikki tilli lug’atlarda (masalan o’zbekcha-inglizcha lug’atda) ko’p birikmalar ob`ektlariga qarab bir necha martalab takror ishlatiladi. Chunonchi. mexanik ravishda. Ana shunday hollarda ba`zan sohta ekvivalientlar ham ishlatib yuborilishi xavfi tug’iladi. Nihoyat bunday printsip yozuvchi va tarjimon uslubi personajlar tilining o’ziga xos xususiyatlari va asarning milliy kaloriti tushunchalarini aniqlashda katta ahamiyatga molikdir. Demak. Ikki til frazeologiyasining ob`ektlarini muqoyasa qilish qiyosiy va chog’ishtirma grammatika yaratishda ham qimmatli material beradi. birikmaning ob`ekti uni qanday tarjima qilmaslik kerakligini ham belgilovchi omillardan biridir. (frazeologiyani lug’atda aks ettirishda ularni etakchi ma`no ob`ektiga qarab joylashtirish va alfavit tartibida qo’shimcha ob`ektiga navbat kelganda asosiy ob`ektga ishora qilish zarur). matal va idiomatik iboralarni ularning ob`ektlariga qarab joylashtirilmasa. Badiy tarjimada maqol va matallar strukturasining ba`zi hususiyatlari Tarjimada maqol va matallar ob`ektining o’zgarishi va saqlanishi masalasi o’zbek tarjimashunosligida mutlaqo o’rganilmagan. tarjimada birikmaning ob`ektini o’rganish uni qaysi yo’l bilan tarjima qilish lozimligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. buning sabab va oqibatlari nimadan iborat? Quyida ana shu masalalar atrofda fikr yuritiladi. badiiy ifodada g’alizlikka va til sun`iyligiga yo’l qo’ymaydi. Buning sababi. frazeologiyaning qaysi qatlamlarida ularning ob`ektlari bir – biriga muvofiq keladi. Demak. Frazeologiya ob`ektini o’rganish leksikologiyada ham katta ahamiyat kasb etadi: agar mavjud ikki tilli lug’atlarda maqol. BADIIY TARJIMADA USLUBNI AKS ETTIRISH MUAMMOLARI III. uning ob`ektlariga qarab tarjima qilib. aksincha har qanday hollarda ham ularni o’z mahalliy ob`ektlari bilan almashtiraverish tekstga milliy bo’yoq berishga sabab bo’lishi mumkin. Birikmaning ob`ekti hamisha saqlashga intilish g’alizlik tug’dirsa. Ikkinchi tomondan. o’zbekcha ekvivalient yoki muqobili bilan almashtirish lozimmi.III – BOB. ob`ektlari hamda shakllari bir-biriga juda muvofiq keladigan ayrim maqol. ikki tilli lug’atlarda frazeologiyani ob`ektiga qarab joylashtirish printsiplari puxta ishlab chiqilmaganidadir. . ularni faqat ma`nosiga qarab aks ettrishning iloji bo’lmas edi.1. Qanday hollarda.

Ruscha tarjimasida: “. Po utram. Passuk never opened her lips. takuyu bol’ prichinili po`ji Bassuk. I sweated to keep down the cry when the pain of the snow shoes smote me. Quyidagi missolar buning yaqqol namunasi bo’lishi mumkin: Kishining asabiy kayfiyati ingliz tilida “to be in a devil of a state”. qichqirib yuborganimizga oz qolardi. ingab yuborishimga sal qolardi. rus va o’zbek tillaridagi frazeologik birkmalar muqoyasasi shuni ko’rsatadiki. ( J London short stories. “Bo`t’ v ujasnom sostoyanii” so’z birikmasi rus tilida juda keng ma`noda ishlatiladi. Passuk lablarimizni qisib. bir tildagi ma`lum tushunchalarni ifodalovchi. tarjimada birikmaning ob`ektini aks ettirishga zarurat tug’iladi. leksik ma`nosida ishlatilgan: 1.” Ingliz tilidan bevosita tarjimasi quyidagicha: “Oyog’larimiz yallig’lanib ketgandi. bir tildagi ba`zi bir frazeologik birliklar ikkinchi tilda ekvivalient yoki muqobil frazeologik birliklarga ega bo’lishi. str. O’zbekcha tarjimada: “Ahvoli juda og’ir”. In the morning when I hit the trail. Lekin rus tilida esa mazkur iboralarning ma`nosini to’la qoplay oluvchi frazeologik birliklar yo’q. kombinatsiya yasash orqali frazeolgik birikma hosil qiingan bo’lsa. Bu hol esa bavosita tarjimalarda shu tildagi mavjud iboralarning qo’llanmay qolib originaldagii emotsionalekspressivlikni to’la ifodalanmasligiga sababchi bo’lmoqda. gila vperedi i proglado`vala dorogu …”(Dj. so’zsi. Lekin ruscha tarjimasiga juda yaqin bo’lgan o’zbekcha jumla esa mantiqan butunlay boshqa ma`noda ifodalaydi. ertalab yo’lda tushganimizda. yo tasviriy yo’l bilan tarjima qilinadi. Passuk miq etmay. Inglizchasida: And our feet were very sore... Quyidagi inglizcha parchalarda uchraydigan frazeologik ibora ruscha va o’zbekcha tarjimalarning har ikkalasida frazeologik ma`nosida emas. SHuningdek. O’zbek tilida esa bu iboraning “shaytoni tutib turmoq” ekvivalienti bilan “jazavasi qo’zib turmoq” muqobili mavjud. uchinchi tilda esa bunday iboralar umuman bo’lmasligi mumkin. SHuning uchun bunday iboralar so’zma-so’z. London.. . 40) O’zbekcha tarjimasi: “Oyoqlarimiz qattiq og’rirdi. Nochi sil’no boleli. Jumladan. balki. oldida borar va bizga yo’l ochib berardi. . p 143). Rus tilidagi tarjimalarida mana shunday o’zgarishlarga uchragan ingliz iboralari. o’zbek tilida o’z ifodasini topmaydi: Inglizchasida: “He is in a devil of a state”. ertalab yo’lda tushilganda yo’lda chang’i oyoimni shunday og’ritardiki.Asl nushada so’z o’yini yasalib frazeologizm mazmuni talqin qilingan yoki birikma tarkibidagi ob`ektlarning o’rnini almashtirib. not to open one’s lips” iboralarning ham “ko’z tashlamoq” ekvivalienti bilan “miq etmaslik” muqobili bor. . Ingliz. shaytoni tutib to’zibdi yoki jazavasi tutib turibdi deb tarjima qilinishini taqozo qilgan holda. Rasskazo`. frazeologik birligi bilan ifodalanadi. ne razjimaya gub. kogda mo` trogalis’ v put’ ya edva sderjival krik. Ruscha tarjimasida: “On v ujasnom sostoyanii”. Kontekst qahramonning asabiy holatda ekanligin ifodalab. tarjimada go’yo uning salomatligiga putur etib tanazzullga yur tutayotgandek yoki qiyin bir vaziyatga tushgandek bo’lib qolgan. tishishi – tishiga qo’yib.. but stepped to the fore to break the way . yo’l ochish uchun oldinga o’tib ketardi . yuqoridagi inglizcha to be in a devil of state iborasi ottenkasini ham ifodalagan. “to cast one’s eyes. chang’ilar oyog’imizni shu qadar og’ritardi.

auf den sack schlagt man.. Nemis yozuvchisi Shillerning “Makr va Muhabbat” tragediyasining tarjimasini kuzatish. Ayniqsa mo’ziqachi Millerning obrazi. Har bir millat o’ziga xos yashash sharoiti. Tarjimonlar asarning mazmuni. Ayrim frazeologik iboralar ustalik bilan o’girilgan. uning milliy koloritni tashkil etadi. xorijiy tillardan qilinayotgan tarjimalarning umumiy ahvoli va bu sohadagi yutuq va nuqsonlar bilan tanishishga imkon beradi. gut ist gut. O’zbekcha tarjimasi: “. urf – odatiga ega. Inglizchada: “You are as the midsummer sun …And whatever way I cult my eyes I behold the sun. besser ist besser. Milliy o’ziga xoslikning asosiy belgilardan biri realiyalardir. short stories) 3. o’z qiyoshimni ko’rardim ” Tarjimada frazeologik birikmalarni nuqul ularning o’z ob`ekti bilan tarjima qilishga intilish chalkashliklar va anglashmovchiliklar tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin. madaniyati. den Esel meint man. CHunonchi. U yokibu millatning o’ziga xos xususiyatlari badiy asarda aks etib..”( J London. kelinim sen eshit. Mening nazarimda Sen yozgi quyosh eding Qo’zlarim qaysi tomonga qaramasin. tushunardi. Masalan. O’xshatma frazeologik iboralarni tarjima qilishda chalkashliklar ko’p uchraydi. Tarjimaning tili ravon. uning maqol. tili.2. yuqorida keltirilgan misollar ham shular jumlasidandir. matallarga boy jonli tili tarjimada durust chiqqan. . Haddan tashqari achiqlanish holatini ifodalovchi aus der uaut fahren idiomasini tarjimonlar tilimizda mavjud va aynan shu ma`noni anglatuvchi tepa sochi tikka turadi idiomasi bilan o’zinlatganlar. Har btr personajni o’z tilida gapirtirishda harakat qilingan. baliq chuqur joyni. odam moyli joyni izlaydi deb juda yaxshi berilgan. psixologik xususiyatlari. kabi nemis maqollari qizii senga aytaman. xullas milliy harakteriga. undagi voqealar va obrazlarning xarakterini ochib berishga birmuncha yutuqlarga erishganlar.

. Masalan: “Nothing questioners. echkiga jon qayg’usi” maqolida ham ikkita ob`ekt bor. Les amis de nos amis sont nos amis. ham xususiyatga ega. har bir maqol va matal ham ma`no. ham shakl.2. turmushidagi turli voqea-hodisalarga munosabatining ifodasidir. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari. bu borada izoh berib o’tish tarjimaga putur etkazmaydi. orlanib so’ramagan o’ziga zolim. uni badiiy matnda. matal va idiomalarning bittadan ta`rif. tafakkuri va ruhiy holatlari maqol. ya`ni qalam yordamida yoritilayotgan asarda qo’llash masalalari paydo bo’ldi. Lekin bularga umumiylik masalasi ham ahamiyatlidir. To’g’ri. matallarda o’z ifodasini topadi. Masalan: Ingliz tilidagi “There is no rore without a thorn” .III. Maqollar va matallar xalqning tarixiy. bir euchta ob`ektlari mavjud. bular deyarli ko’plab hollarda umumiy mazmun mohiyatitini saqlagan holda o’hshashliklarga ega bo’ladi. he that nothing learned”. Maqol. Do’stimning do’sti-mening do’stim. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib qolganidek. matali o’zbek tiliga funktsional jihatdan mos kelgan “Tikansiz gul bo’lmas” mataliga o’girish mumkin. nutqning o’tkir quroli. Har bir xalqning tarixi. Chunki asarda berilayotgan timsol yoki voqeahodisani to’laroq bayon etish uchun albatta maqol va matallarga murojat qilinadi. Har bir maqolda shu maqolni yaratgan xalqning timsoli. SHunda izohangan yoki bir adekvat variantga murojat qilinadi. Shu bilan birga ma`lum bir tildan ikkinchi tilga berilgan o’girishlarda maqollarning aynan o’hshashini topish qiyin bo’ladi. xalqning milliy madaniy merosi namoyon bo’ladi. Maqol so’zining ko’rki. xalqning ko’p asrlik tajribalari. Bu erdan tarjimondan o’tkir ziyraklik va katta matonat talab qilinadi. xalqning donishmandligidadir. ham ma`no jihatidan yoki umumiy bajarayotgan funktsiyalaridan o’hshashlik topsa bo’ladi. -Bilmaganni so’rab o’rgangan olim. CHunki aynan maqol va matallarning tarjimasini to’liq yoritib berolmaslik badiiy asar mazmuniga putur etkazishi mumkin. matallarda Vatanni sevish. SHuni aytib o’tish kerakki. Maqol. Masalan: O’zbek tilidagi yuring qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama maqoliining muqobil variantini topish ancha mushkul. Maqollarning yana bir tarafi borki. mehnat qilib yashash g’oyalari maqol mohiyatida salmoqli hissalar qo’shib keladi. Badiiy matn matallarda esa maqollar va matallarda o’girish jarayoni alohida o’rin egallaydi. ko’plab maqollarning har xil tillardagi shaklllarida ham shaklan. og’zaki va yoza ijodi mahsuli hisoblanib. “Qassobga go’sht qayg’usi.

(V. matal va idiomatik iboralar badiiy asarda avtor tilida hamda unda tasvirlangan personajlar nutqida ko’p uchrashi sababli ular badiiy adabiyot uchun juda harakterlidir. Chunki frazeologik iboralar publistikada va qisman ilmiy adabiyotlarda ham ishlatiladi. Chunki. SHuning uchun ularga faqat badiiy adabiyotga taalluqli masala deb emas. milliy sayqal berish ba`zida samara beradi. Biroq A. Tarjima nazariyasining bir qancha matal.Reker). idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish problemasi ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi.Tarjimaga g’ov bo’ladigan narsa har qanday turdagi idiomatik iboralarni to’g’ri tarjima qilishdir. o’quvchiga ham zavq baxsh etadi.D. chunki bu iboralarning ma`nosi ularni tashkil etgan komponentlarning hozirgi vaqtdagi ma`nosidan kelib chiqmaydi”. tarjima praktikasida katta mushkullik tug’dirib. maqol uchun asos bo’lgan so’z tarjima qilingan chog’da ham fikr umumiyligida chalg’ishlar yuzaga keladi. aniq va erkin tarjima tushunchasi. Tarjimon esa o’z mehnati natijasini tarjima qilishdan asarning sof va mazmunan boyligida ko’radi. matal va idiomatik iboralarni tarjima qilish masalalari bilan chambarchas bog’liqlir. (L. Frazeologiya masalalari va turli tillarda so’zlarning har xil birikishiga oid problema.Fyodorovning fikricha.V. Badiiy matn tarjimasida sayqal va bo’yoqdorlik shart va zaruriydir. Maqol. Tarjimada avtor uslubi va milliy kaloritni aks ettirish. tarjima praktikasi bilan birga. singib ketgan. ifodalari bo’lib ularni bir tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A.Pushkin).. asar jozibasini oshirishga imkon yaratadi.I. bo’yoqdorligini kengaytiradi. obraz va personajlarning til xususiyatlarini tarjimada berish adekvat badiiy tarjima yaratish va boshqa o’nlab jumboqlar maqol. nutq vositalarining bu kategoriyasi faqatgina badiiy adabiyotning xususiy mulki bo’la olmaydi. tarjima nazariyasi uchun ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. badiiy matn bo’yoqdorligini oshiradi. ular orqali matn badiiy saviyasini oshirish ijodkorga ham.Maqollar aslida maqol bilan tarjima qilinsa. . “Avtorning indivudial uslubini va uning asaridagi milliy o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishdek muhim vazifani hal qilish yo’lidagi qiyinchiliklar ma`lum darajada leksika va frazeologiyani tarjima qilish tarjima qilish masalalari bilan vositasidir”. Maqollarni tarjimada qo’llash. shoir va olimlarning asarlarida maqol.S. “. Tarjimada avtor uslubini aynan berish uchun leksik-frazeologik vositalari tanlab ola bilish hal qiluvchi ahamiyatga ega. nazariy jihatdan ham juda katta qiziqish uyg’otadi.Andrevich). Ko’pgina yozuvchi. To’g’ri. “Har bir tilning o’ziga xos iboralar va o’z qo’yma naqlllari. uni milliy an`anviy birikmalar bilan alishtirishda ham asardagi ma`lum komponentlarni bo’zib yuborish ehtimoliga olib keladi. Maqol ob`ektini hamisha saqlashko’p hollarda go’zalliklarga olib kelsa-da.Bleshovich) “Oqibat natijada tarjimadagi qiyinlik darajasining mezoni keng ma`noda asl nusxa tilining idiomatikligidir” (Ya. balki juda muhim til masalasi deb qaramoq kerak. Chunki turli tillarda moddiy ma`nosi bir xil bo’lgan so’zlarning ma`no va uslub funktsiyalari bir-biridan tafovut qilishi turli tillarda bunday so’z birikmalarining farq qilganligi uchun..

Ingliz tilidagi frazeologik iboralarni ularningo’zbek tilidagi muqobillari bilan berish yoki ularni so’zma – so’z tarjima qilgan ma`qulmi? Avvalo. Ba`zi tillarda shunday maqol va matallar borki. Ko’p tarjimonlar frazeologik birikmalarni aniq ekvialentini topolmay har xillikka yo’l qo’ygan chog’larida ham bari-bir asarni keyingi nashrlarda yoki boshqa asarni tarjima qilganlarida o’zbek tilidan o’sha birikmalarni mag’zini ochadigan muqobil birikmalar topib ishlatishga harakat qilganlar. 2) tarjima tilining frazeologiyasi original tilining frazeologiyasiga moslash. ba`zi olimlar asardagi maqol va matallarni xuddi “o’ziday” tarjima qilishni tavsiya etadilar. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarida o’z in’ikosini topmaydi. o’sha kontekst talab qilgan ma`noda muvofiq variant bilan tarjima qilinishi darkor. Tarjimada orginalning milliy xususiyati va avtorning uslubini aks ettirishning ahamayati katta. fikrlashining milliy uslubi o’z ifodasini topgan bo’ladi. Va uning badiiy qimmatiga putur etkazadi. iloji boricha so’zma-so’z tarjima qilinsa. boshqa tillardagi ko’plab maqol va matallar idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. matal va idiomalarni bo’zib tarjima qilish asar tilini nursizlantiradi. SHunda asoslanib. . tarjima nazariyasining frazeologiya idiomatika problemalarining o’rganish natijalari leksikologiya uchun qimmatli material beradi. idomatik iboralar ham. Masalan. Bizda bir qancha maqol. Chukovski shunday fikrni ilgari suradi. 3) original tilining frazeologiyasini aynan tarjima qilish. har xil kontekst ichida turli. SHunday qilib.tuman ma`no ottenkalari olib kelishi mumkin. Baxtiyorlar vaqtga qaramas . Maqol. Chunki xalq maqollarning qimmati ham shundagi ularda xalqning tug’ma xususuyati. Badiiy tarjima tufayli tilning frazeologiyasi boyitadi. Masalan: Happiness takes no account of time. Bunday hollarda ular shubhasiz.Tarjimada avtorning indivudial uslubini aks ettirishda frazeologizmlar tarjimasining ahamiyati katta. “Chet til maqollari va matallarni ularning o’zbek tilidagi muqobillari bilan almashtirmasdan balki. Badiiy asar tilida ifodalangan milliy ruhni aks ettirishda frazeologiyaning roli katta. matal va idiomalar turli asarlarda turlicha tarjima qilishda ro’y berayotgan chalkashliklar tanqid qilinar ekan. Bundan ayni bir frazeologik iborani hamma tarjimonlar muqarrar ravishda uning bir xil shtamp ekvialenti yoki muqobil tarjima qilishlari shart degan xulosa kelib chiqmaydi. Badiy tarjimada frazeologiyani aks ettirishni quyidagicha talqin qilish mumkin: 1) original frazeologiyani tarjima tilining frazeologiyasi bilan almashtirish. Ana shunday maqol va matallar juda ko’pdir. Bu esa ularning adekvat tarjima yaratish yo’lida sidqidil mehnat qilganliklarni ko’rsatadi. intilish kerak. agar hamma matal va idiomalarni so’zma – so’z tarjima qilib bo’lganida edi frazeologiya problemasi ham bo’lmasida. So’z kabi. “Iskusstvo perevoda” nomli asarining avtori K.

har bir xalqning o’z e`tiqodi. Deyarli hech qanday yangilik ham yaratilmagan. Aks holda boshqa xalqning milliy tafakkur taxlitini aynan aks ettiraman deb. -Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olinadi. -Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganiladi. Malakaviy ish 3 ta bob. Boshqa tilga ko’chirgan esa formasi emas. Ularning turlari haqida fikr yuritildi. Masalan: -Nothing stings like the truth.. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. -Haqiqat qilni qirq yorar. Ma`lumki. -Asosiy masalaning o’rganilishi tarixida qaysi olimlar bu mavzuda ish qilganliklari. -Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlar olg’a surildi. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. -Pravda glaza kolet.- baxtlilar vaqtim kutmas Darhaqiqat boshqa xalqning maqol yoki matallarni so’zma-so’z tarjima qilishida g’oyat mohirlik va ehtiyotkorlik talab qlinadi. Ushbu tadqiqot jarayonida men quyidagi 1 xulosalarga keldim. Ilova qimlaridan iborat bo’ladi. matalni esa suyuq birikmaga aylantirib qo’yish hech gap emas. Maqolning chuqur mazmuni uning formasi bilan vobastadir. O’ziga xos formadan so’z yoki obrazning o’z tilida anglatgan mazmunidan xolos bo’lib qolgan maqol va matal boshqa xalq nazarida shu maqollarni yaratgan xalqning donishmandligidan darak berish o’rniga uning tafakkur taxliti to’g’risida aksincha yomon taassurot qoldiradi. maqollar va matallar qanday kelib chiqqanligi haqida fikr yuritildi. psixik va o’ziga xos xususiyalari bor uning o’ziga xos antastik obrazlari turli-tuman ko’chma ma`noli birikmalari uchun asos qilib olingan timsollar bor. Tarjima . XULOSA Ushbu malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri “maqol va matallarning tarjimada aks ettirishi”ga bag’ishlangan bo’lib ishning asosiy maqsadi-maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi mohiyatini anglab etish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. balki faqat mazmunigina ko’chadi xolos. -Maqol va matallarning tasnifi. Hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mavzu yuzasidan etarlicha tadqiqot ishlari olib borilmagan. xulosa. maqolni quruq gapga. hamda 7 ta paragraf. Maqol va matallarni o’zga tillrga to’g’ri keladigan muqobilini topa bilish ularni tarjima qilayotganda shakl va mazmun birligiga alohida ahamiyat berish.

bundan tashqari ishdan metodika darslarida ham foydalansa bo’ladi. CHet tildagi biron bir iborani olib. O’ylaymanki. Men ishni yozish jarayonida oz bo’lsada. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritildi. mavzuni yoritishda turli olimlarning asarlaridan. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. undan dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. uni ona tilidagi muqobili bilan taqqoslash ularning ongini oz bo’lsada o’sishiga yordam beradi. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. SUMMARY . Ushbu. yuqoridagi muammolarni ochib berishga harakat qildim. Ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalandim.jarayonida maqollarning milliyligini saqlab qolish va hokazolar tilshunoslikning oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Malakaviy ishni yozishda men qiyosiy tipologik metoddan foydalandim. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarni biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi.

Introduction includes such vital problems as the actuality. And at last appendix includes the list of English . For example: “Better late than never” “He laughs best who laughs last” A saying is a common phrase differing from proverbs in that the thoughts is not to completely expressed here: “To fish in troubled waters” “To kill two birds with one stone” The qualification work consists of introduction. summary. that is about the scientific in this theme and the main aims and problems of my research work The second chapter includes the composition of proverbs and sayings from English into Uzbek. history of learning of the research work.Uzbek proverbs and sayings. In order to realize this aim. about the usage proverbs and sayings translated into Uzbek. the following assignments must be served: to show the service of scientist.The qualification work is dedicated to one of the most important problem of phraseology – the translation of proverbs and sayings are reflected. the list of used literature and the appendix. subject. object. and the list of literature. problems. The first chapter is about the problem of the phraseology of comparative languages. They are also image bearing. . who did the translation to light up the composition and the interconnection between proverbs and sayings . authors. to determine the peculiarities. Proverbs are brief statements which show in a form the accumulated life experience of society. three chapters. They are usually short familiar epigrammatic sayings expressive and have generalized meaning. The aim of qualification work is to realize the process of forming of the essence of translation the proverbs and sayings into English and other languages. They express the wisdom of the people and never loss their freshness and vigor. structure. practical and theoretical value. checking contents in translation to realize and overcome the difficulties in keeping the national features of proverbs and sayings while translating them I stopped at the question about the usage the translation proverbs and sayings as the subject and the phraseology of comparative languages as the object of my qualification work. I used the comparing typological method to write my qualification work. aim.

-T. Bafoev B. "Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish.. Karimov I. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li. Karimov I.taraqqiyotimizning muhim omilidir". Jahon moliyaviy -iqtisodiy inqirozi. 1. . O`zbekistonning siyosiy. 8. Karimov I. "Ishonch" gazetasi. 9. ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy yo`llari. Karimov I. 2010. Begmatov A. 10. 2010 yil 8 dekabr'.A.A.A..sentyabr'. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi.: O`zbekiston. A. "Xalq so`zi" gazetasi. -44 b. A. Karimov I. O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari.T. O`zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilliga bagishlangan tantanali marosimda so`zi. “XI-XIV asr turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar”.35 b 3.56 b 2. “Ko’hna so’zlar tarixi”. 2010 yil 1. 4. 5. 6. Mustaqil O`zbekiston ta`limi. -T. 7. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik qatlamlari”.A. Abdushukurov B. 1997. . . "Mamlakatmizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil davom . "O`zbekiston ovozi" gazetasi. 1998. 2011 yil 22 yanvar'.T.B.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi".: Sharq. -48 b.: O`zbekiston. 2009. Karimov I. Karimov I.: O`zbekiston.

13. matal va idiomalarni tarjima qilish masalalari”. “O’zbek tilida sodda gap qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanligi”. 35. Ashukina «Kro`lato` slova». 24. 28. 21. 30. Salomov G’. “O’zbekistonda tarjimashunoslik taraqqiyoti”. Salomov G’. 19. Doniyorov X. maqollar. 18. 25. “Qanotli so’zlar. 23. Yo’ldashev B. 17. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. .R. 26. Jo’raev K.P. 33. “O’zbek tili leksikologiyasi”. 32. “Inglizcha matal va idiomalar”.11. 27. “O’zbek tili leksikasi”. Mukarramov Z. Rabbonaqulov X. hikmatli so’zlar”. «Osnovno`e ponyatie russkoy frazeologii kak lingvisticheskoe distsiplino`». “Badiiy tarjima va mohir tarjimalar”. Vinogradov V. Mamatov A. Salomov G’. 15. Muxtorov J. Axmedov. “ O’zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar”. Jukov V. Ashukin I. 37. 14. Berdiyarov X. 12. “Badiiy tarjima va nutq madaniyati”. Siddiqov Yo. “Salomov G’. Yo’ldoshev B. 29. 38. Hakimov R. Usmonova SH.M. Kamol F. “Salomov G’. “Tarjima san`ati”. Musaev Q. matallar.S. Sodiqova M. Sobirov M. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili”. 16. Ismatullaev X. “Adabiy til va badiiy stil”. 39. “O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanish masalalari”.E. Xojiev. “Til va tarjima”. Tursunov . Rasulov R. 36. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. 31. “Majoziy iboralarning tarjimada qayta yaratilishi”. «Semantika frazeologicheskix oborotov». “Tarjima tashvishlari”. 22. SHkramova K.“ Hozirgi o’zbek adabiy tili”. “Tarjima nazariyasi asoslari”. “Ruscha-o’zbekcha” frazeologik lug’at. SHaripov J. 20. 34. Muhammedov D.V. “O’zbek tili”. “Rus tilidan o’zbekchaga maqol. “Tarjima nazariyasiga kirish””. “O’zbek terminologiyasida leksik qatlamlar”.

N. «Teoriya perevoda». .M.I. 50. Moroxovskiy A.D.M. 45. «Osnovo` perevoda s angliyskogo yazo`ka na russkiy».N. Teliya V. 47.S.N.N. «CHto takoe frazeologiya». 45. 56. 59. 46. SHmelev D. 51. 49. Kolmenz V. 43.D.M. YArashev B. Komissarov V. «Iz istorii slov i slovarey» ocherki po leksikologii i leksikografii. 60. Komissarov V. vvodnaya stat’ya k sborniku posloven russkogo yazo`ku». 44 Komissarov V.M. SHanskiy N. N. 53. Komissarov V. «Lektsii ob obhey i russkoy frazeologii». Sholokov M. Reformatskiy A. 57. N. «Praktikom po perevodu s angliyskogo yazo`ka na russkiy».M. Soloduxo e. Rayzenzon M. 55.D. 46. «Frazeologiya sovremennogo russkogo yazo`ka». 54. Belevanov E. Makovskiy. Popozova Z. 52.N. «Slovo i obraz 1964». «Uzbekskie poslovitso` i pogovorki» perevod Evgeniya CHerneevskogo i Vaxoba Ro’zimatova.A «Lingvisticheskie voproso` perevoda». «Stilistika angliyskogo yazo`ka». Kolmenz V. 58. «Soprovihenna narodnoy mudrosti.«Angliyskoe etimologiya».«Angliyskoe dialektologiya». 50. «Vvedenie v yazo`koznanie». «Slovar’ antonima sovremennogo angliyskogo yazo`ka». Kopilenko M. «Posobie po perevodu s angliyskomu yazo`ku na russkogo yazo`ka». «Slovo i obraz». «Lingvistika perevoda».D. 48. «Vo`bor slov». «Frazeologiya angliyskogo yazo`ka». 51. 49. «slovar’ upotrebitel’no`x angliyskix poslovits». «stat’ya po obhemu yazo`koznaniyu». «Kniga angliyskix idiom» (a book of English idioms). «Slovar’-spravochnik po russkoy frazeologii».N. 41. Polivanov E. Maxmordi. Tolstoy S. «Ocherki po ocherki frazeologii». «Teoriya frazeologicheskogo sblijeniya».40. 42. 48. «Idiomo` angliyskogo yazo`ka». Komissarov V. Makovskiy. Smit P. 47.

Gap bilguncha . Abundance of money ruins the youth.onestopenglish. Actions speak more louder than words.61. Absence sharpens love.com/dinou01. many can bear. 65. Rustamov N.com ILOVA (Ingliz-o’zbekcha maqol va matallar ro’yxati) 1. There is no accounting for tastes. 63. 62. . Siddiq Sanjar.ish bil. http://www. Aql boshqa kelar. 7. 5. 4.YA. 66. Absent is always in the wrong O’zi yo’qning – ko’zi yo’q. Har kim suygan oshini ichadi. Bosh boshga tegsa. Adversity. YAxshi ota – onadan ham yomon farzand tug’ilgan.bizland. but few contempt. 3.shtml http://www. «Adabiy tarjima san`ati». 2. presence strengthens it. 6. Ko’z ko’zga tushsa.tesolgreece. Romanskiy A. 67. mehr dilga tushadi. Adversity is a good discipline. Internet resources 64. “Tarjimalar u haqida yana bir-ikki og’iz so’z”.ihworld. «Frazeologizmo` s chislitel’no`mi juri…».htm http://www.com/ihworldjournal http://tritt. YOmon o’g’il molga ortiq.com/swissenglish/tbl/richmond. 8. Accidents will happen in the best regulated families.

Qiyshiq bo’lsa ham yo’l yaxshi. after supper walk a while. 12. 17. Mehnat qancha og’ir bo’lsa. A soft answer turned away the wrath. 9. Appearance are deceptive. 18. 16. 15. Borga etti kun xayit Yo’qqa bir – kun. 10. 11. 20. Any port in a storm. To’ydan keyin nog’ora. Appetite comes with eating. After dinner mustard. Qush yo’q joyda qurbaqa ham bulbul. Oyning o’n beshi qorong’u bo’lsa. Almost never killed a fly. Ilmli – ming yashar Ilmsiz bir yashar. 13. Mushugiga ham pisht demaydi. Xunuk bo’lsa ham qiz yaxshi. 19. YAltiroq narsa oltin bo’lavermaydi. Keti shuncha shirin bo’ladi. Emog’ning qusmog’i bor. After dinner comes the reckoning. . O’n beshi yoruq bo’ladi. After dinner sit a while. 21. All is not gold that glitters. Art is long. After rain comes sunshine. 14. Among the blind the one-eyed is king. life is short. Egilgan boshni qilich kesmas. All is over but the shouting. Usti yaltiroq ichi qaltiroq.Qiyinchilik mehnat bilan engilar.

29.Qorning ochmasdan ovqat egin. 30. Arslonning o’ligi – sichqonni tirigi. olti oy qishlaydi. 26. 22. YOmon kun saharidan ma`lum. Keyingi quyruqdan hozirgi o’pka yaxshi. Og’riq joyni torsa. 27. Better be the head of a dog than the tail of a lion. 25. All are not saint that go to the church. Tovuqning tushiga don kirar. Agues comes come on horseback but go away on foot. 31. 33. All is fish that comes to his net. shall you mow Nima eksang shuni o’rasan . for the law is costly. 24. Better a glorious death than a shameful life Er bo’lib yashagandan SHer bo’lib o’lgan yaxshi. The best is the enemy of the good Baliq chuqur joyni Odam yaxshi joyni istar 28. Better be sure than sorry Keyingi pushaymon Ozgina dushman. Agree. Yigit so’zidan. Better an egg today than a hen tomorrow. Better be born lucky than rich Taxting kulguncha – baxting kulsun. Qorning to’ymasdan qo’l artgin. A good beginning makes good ending. Better late than never Hechdan ko’ra kech yaxshi. Yaxshi yil bahoridan. Eshak Makkaga borgani bilan hoji bo’lmas. 34. As you sow. 23. 32. Arslon izidan qaytmas.

The bait hides the hook Biz balosi 38. A bargain is a bargain Mard aytmas Aytsa . Barking dogs seldom bite Huradigan itlar kamdan – kam qopadi. 42. His bread is buttered on both sides Uning pichog’i moy ustida 45. A new broom clean YAngi supirgi toza supuradi. 37. 39. Beauty will buy no beef CHiroqqa non botirib eb bo’lmas 43.qaytmas 40. Bald heads are soon shaven Kalning nimasi bor – temiz tarog’i. Bad injures the good He that spares the Hasisning yonidan moli chiquncha Tanidan joni chiqadi. A bull in a China shop.35. Bad news have wings YOmon so’zning qanoti bor 36. Qo’polning o’pganidan To’qolning tepgani yaxshi . Ko’rning nimasi bor – eski tayog’i. oy seskanmas 41. To bark at the moon It hurak. 47. It’s as broad as it’s long Alixo’ja – Vali xo’ja 46. Eat the bread of idleness Bekorchining beti yo’q Qozon otsar eti yo’q 44.

To put the cart before the horse Tentakning oti tepasidan yotar 59. Har kim nasib qilganini olar 57. qorani qora demok 55. g’am oldirar 58. At the Greek calends. a spade Oqni oq. He that bulls the cows must keep the calf. Va`dasiga vafo yo’q. Care killed a cat Qayg’u qaritar . Ko’rshapalakning ko’zi yo’q 54. Business before pleasure. Qumdan qo’rg’on bo’lmas 60. Let bygones be bygones. Puldorning ota – onasi pul 51.48. When the cats away. Calamity is man’s true touchstone Odam safarda bilinar Botir xatarda 53. A cat may look at a king Yirtiq bo’lsa to’nim yirtiq Ko’nglim podshodan ortiq 61. Extiyoting bo’lsa extiyojing bo’lmas 50. Taqdirning balosi ko’p Sao’lasi panosi ko’p 49. Mushukning to’ygani sichqoning to’ygani . Cards are the devil’s books. To build castles in the air. O’tgan ishga salovot 52. the mice will pay. To call a spade. Every bullet has a billet. Lucky at cards unlucky in love. Qimordan kelgan qimorga ketar 56.

A cock in valiant on his own dunghill. Conscience is a continual feast. A chip of the old block. Climbed that never fell. Insofli odam oshini er Insofsiz odam boshini er . 65. Osmon bilan erdek farqi bor 63. Xushqxulqlik fazilati – odamiylik ziynati 67. Confession is good for the soul. Pull somebody’s Chestnuts out of the fire. O’ulochinga qarab ketmon chop 71. Claw me and I law this Sizdan ugina. O’z o’yiga laycha o’am sher 73. Cleanliness is next to godliness Toza qalbga dog’ bo’lmas 69. Birovning qo’li bilan tikan yulish oson.chayon 66.62. Civility costs nothing. Ilonning bolasi – ilon CHayonning bolasi . Cut the coat according to the cloth. Charity begins at home. Aybga iqror mard kishi YAshirmoq qo’rqoq ishi 74. Qush uyasida ko’rganini qiladi 72. As like as chalk and cheese. As the old cock crows so doth the young. Savob o’z o’yingdan boshlanadi 64. Xatosiz mergan bo’lmas 70. bizdan bugina 68.

Every dog has his day. A creaking door hangs long. . Good counsel does not harm. Qo’rqoqdan shavqat kutma 80. mao’ulga yondosh 77. Anqov bo’lgan kishining Mazasi yo’q ishining 86. O’lmak – o’lmakning ishi ko’mmak 85. easy go. O’lganning ko’zidan yosh chiqmas 84. Har kimniki o’ziga oy ko’rinar ko’ziga 76. O’zi emas. Cowards are cruel. Every couple is not a pair. Omadi kelsa sichqon filni engadi 88. Easy come. O’lik borini it tishlamas 83. Cousin seven times removed. Dead men don’t bite. Ko’p bilan kengash. Dead man tell no tales.75. Crime doesn’t pay. itga bermas 87. Ikki xaramga do’st bo’lmas 78. Uzoqdagi qarindoshimdan YAo’indagi qo’shni yaqin 79. Every cook praises his own broth. A dog in the manger. Delays are dangerous. Eski choponim – roxati jonim 81. After death the doctor. O’g’irlik mol boy qilmas 82.

Tez kelgan davlatni bahosi bo’lmas 89. There is honour among thieves. O’g’ri o’g’riga holavatcha 90. Honour change manners. SHuhratparast 91. By hook or by crook. YO erib engasan, yo kerib 92. Cry from the house – tops. O’yga kelganda, uydek o’pkangni aytma 93. Answer in kind. Salomga yarasha alik 94. King for a day. YOtib qolguncha otib qol 95. Love and cough cannot be hib. Kuygan o’lanchi bo’lar, Suygan – laparchi 96. A self – made man. O’zing yoqqan o’tga o’zing isin 97. Clothes make the man. Kiyiming jonda bo’lsa ham, qanda bo’lmasin. 98. Between two stools one falls to the ground. Ikki kemaning boshini ketgan g’arq bo’ladi. 99. Bird likes its own nest. O’rgimchak ham o’z uyim der. 100. Blessing are not valued till they are gone. Oldingdan oqqan suvni qadri yo’q. 101. Blind in their own cause, men are. Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kulibdi. 102. Boast and small roast, great. Maqtanchoqning to’yiga bor.

Kerilganning uyiga. 103. Born yesterday I was not. Kecha dunyoga kelganim yo’q. 104. Ask for bread and be given a stone. Tosh yog’sa-taqdirga. 105. Eat the bread of affliction. Zorlik keltirar-xorlik. 106. Love cannot be compelled Zo’rlab sevdirish-muzga bino qurdirish.

SON. SANOQ SONLAR. MIQDOR SONLAR. DONA SONLAR. TAQSIM SONLAR. CHAMA SONLAR. JAMLOVCHI SONLAR. KASR SONLAR. TARTIB SONLAR. SONLARNING TUZILISHIGA KO‘RA TURLARI. SONLARNING SINTAKTIK VAZIFASI.

Barcha tillardagi kabi o‘zbek tilida ham son shaxs, narsa, voqea-hodisalarning son-sanog‘ini, miqdorini, joylashish tartibini bildiradi. Sonlarni ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra, ikki turga bo‘lish mumkin. 1. Sanoq sonlar. 2. Tartib sonlar.

Sanoq sonlar ham o‘z navbatida bir necha turga bo‘linadi.

1. Miqdor sonlar. Ular bir turdagi narsalarning umumiy miqdorini anglatadi, ularning maxsus qo‘shimchasi yo‘q. O‘zbek tilida miqdor sonlar quyidagilar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz, o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson, yuz, ming. Bundan katta sonlar million, milliard, trillion kabi baynalmilal sonlardir.

2. Dona sonlar narsalarning yakkalab, donalab sanaladigan umumiy miqdorini bildiradi. Miqdor sonlarga –ta qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: yuzta qo‘y, mingta daraxt, o‘n mingta daftar kabi.

Miqdor sonlarga . ming kabi. to‘rtalasi. nusxa. oltovlon. Sodda sonlar birgina o‘zakdan tashkil topadi: bir. joylashish o‘rnini bildiradi: ikkinchi. to‘rtdan bir. Sodda sonlar. -ala qo‘shimchalaridan tegishlisini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ikkovi. yetmish. Sonning yana bir muhim xususiyati shundaki. yuztacha ishchi. Tartib sonlar ham miqdor sonlarga –nchi. Murakkab sonlar. 6. Jamlovchi sonlar shaxslar. bir-ikki og‘iz gap kabi. rus tilida ular sifatlar kabi o‘zi birikib kelgan ot bilan rod. uchtadan. o‘n birinchi. o‘nta-o‘ntadan kabi. u morfologik yoki sintaktik yo‘l bilan boshqa so‘z turkumlaridan yasalmaydi. uchovlon. metr. Kasr sonlar butunning qismini.Dona sonlar ko‘p hollarda hisob so‘zlar bilan ham qo‘llanadi. 2. 3. narsalarning taxminiy. -lab qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish yoki ikkita sonning o‘zaro teng juftlashib qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: o‘ntacha talaba. Taqsim sonlar shaxslar yoki narsalarning taqsimlanish yoxud guruhlanish miqdorini ifodalaydi. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sonlar birikuvidan hosil bo‘ladi: o‘n bir. -ovlon. 5. Ular miqdor sonlarga –ov. Sonlar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi. Chama sonlar shaxslar. bosh. uchta-uchtadan. -inchi qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish orqali hosil bo‘lib. mingtacha ko‘chat. 4. juft. tup. noaniq miqdorini bildiradi.1. bir yuz o‘ttiz olti. minglab qushlar. nim chorak. bo‘lagini ifodalaydi: yarim. Bunday holda –ta qo‘shimchasi o‘rnida hisob so‘z keladi. chorak. Quyidagilar nutqda hisob so‘z vazifasini bajarishi mumkin: dona. Sonning bu turi miqdor sonlarga –tadan qo‘shimchasini qo‘shish orqali yoki bir sonning takror qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: ikkitadan. daqiqa. bet. besho‘nta daftar. son va kelishikda moslashadi. o‘n. kilo. O‘zbek tilida son o‘zi birikib kelgan ot bilan bitishuv usuli orqali bog‘lansa. yuz. pud. narsalarning tartibini. narsalar miqdorini jamlab. bog‘ va hokazo. -larcha. U miqdor sonlarga – tacha. ikki butun o‘ndan besh kabi. to‘qson. yettoviga kabi. nafar. ikki ming ikki yuz to‘qson yetti kabi. umumlashtirib yoki ajratib ko‘rsatadi. to‘rtinchi. soniya. gektar. yetmish sakkizinchi kabi. so‘m.

нарса ҳамда ҳодисаларнинг саноғини билдирган. Эски ўзбек тилида сонларга хос бўлган фонетик хусусиятлар. Aniqlovchi: Men bugun ukamga juda qiziq ikkita kitob sotib oldim. Саноқ сонлар. форс-тожик.qo‘shimchalar qo‘shish bilan boshqa tur sonlarning hosil bo‘lishi yasalish emas. asosan. Соннинг тузилиши жиҳатдан турлари. qab Сон 1. Hol: Nurmurod betob do‘sti holidan har kuni ikki marta xabar olib turdi. 2. 4. mingni mehnat qilib topgan yaxshi. араб. To‘ldiruvchi: Birni birovdan minnat bilan olgandan ko‘ra. 5. юзлик. qanday eshityapsiz. Эски ўзбек тилида саноқ сонлар киши. Соннинг маъно турлари ва уларнинг ҳосил қилиниши. aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi. Сон ҳақида умумий тушунча. 3. birinchi. саноқ сонларнинг бирлик. Sonlar ham otlashganda boshqa bo‘laklar vazifasida kela oladi. . birinchi. Sonlar ham gapda sifatlar kabi. Саноқ сонлар содда ва мураккаб формалар орқали ифодаланган. Нумератив сўзлар. balki sonning o‘z ichki o‘zgarishlaridir. Undalma: Birinchi. Kesim: Darslarga doim tayyorlanib keladigan talabaning bahosi besh. ўнлик. ҳинд тилларидан ўзлашган саноқ сонлар ҳам учрайди. Ega: Mana shu talabalardan biri har kuni darsga kech qolib keladi. минглик ва бошқа формалари қўлланган. men o‘ttiz yettinchiman.

кЈрб (юз миллиард). са¦ (энг юқори саноқ сон) саноқ сонлари қўлланган. XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда дона сонлар ифодаловчи формалар кам ривожланган. «Бобурнома»да ҳиндча к Ј р у р — (ўн миллион). Мэ¦Ф ғамдын т о қ у з-т о қ у з туҳфа (Мунис). йэтти сони йэттэ формасида учрайди. Бири биригФ бақмай (БН). Шу билан бирга. найл (ўн триллион). мураккаб сонлар ҳозирги нормаларга яқинлашган. эллик (БН). мы¦ лФк сомны (Муқимий). отуз артуқы уч (33) каби мураккаб сонлар қўлланишдан чиққан. Й¯з мы¦ байты бар ва бир қасида айтыбдур (Навоий МН). Ҳиндча лФк сони XVI—XIX асрларга оид ёзма манбаларда қўлланган: Йуз мы¦ны л Ф к дэрлФр (БН). йигирми (Навоий. алты элиг (46). кейинчалик геминацияга учраб ташдид орқали ифодаланган: Элик (Навоий. -икки тарзида талаффуз килинган. «Бобурнома»да.Эски ўзбек тилида қадимги туркий тилдагига нисбатан сонлар жиддий ўзгаришга учраган эмас. Бу давр тилида т£рт йигирми (14). Форс-тожикча: с а д ҳ а з а р (Лутфий). асосан. падам (милли-триллион). Муҳаммад Солиҳнинг «Шайбонийнома» асарларида бир. биртФ ЈтмФкни ики бЈлµб (Навоий МҚ). Икки сони олдидаги унли -э ёки -и товушлари орқали: эки. икки каби. бу давр ёзма манбалари тилида нумератив сўзларни қўллаш қадимги туркий ҳамда XI—XIV аср ёзма манбалари тилига нисбатан кенгайган.тоққуз ибораси қўлланган. дона сонлар функциясини турли сон формалари бажарган. МН). XVIII —XIX аср ёзма манбаларида бир сонини қаттиқ талаффуз қилиш ҳолатлари ҳам учрайди: Бырбырыға намаҳрам эт (Увайсий). XV—ХIХ асрларга оид ёзма манбаларга араб.тоққуз. XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда саноқ сонлар дона сонлар маъносида қўлланган: Й э т и ағзы аны¦ отлар сачыб (Навоий ҲА).Содда саноқ сонлар қуйидагича кўринишга эга: бир сони. «Сабъаи сайёр». XIX асрга оид айрим ёзма манбаларда алты сони алта. ЙигирмФ сони уч хил фонетик вариантда истеъмол этилган: йигирмФ (БН). Бундай хилма-хиллик шеъриятда арузнинг талаби билан юз берган. ики сони таркибидаги -к ундоши баъзан ташдид орқали ифодаланган: эки. ҳар нарсанинг тўққизталик сонга эга маъносини англатган: Б и р тоқуз эт ва бир тоқуз парча кэлтурФди (БН). Мунис асарларида бир тоққуз. Содда саноқ сонлар эски ўзбек тилида танглай гармонияси талабига кўра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда қўлланган. Гулханий. й а к –йак(Огаҳий). Нумератив сўзлар XV—XIX аср ёзма манбалари тилида ҳам деярли саноқ сонлар билан қўлланган. ики. икки саноқ сонига –тФ аффикси қўшилиб дона сон ҳосил бўлган: биртФ йармағ икки бЈлµб (Навоий МҚ). Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб». ўзлашган саноқ сонлар ўз формаларида қўлланган. МН). Айниқса. Эски ўзбек тилида ҳам нумератив сўзлар характерига кўра турлича маъноларни англатган. юмшоқ талаффуз қилинган: бир биригФ қатыла бэрдилФр (Амирий). лекин ўзига хос тизим ҳосил қилган. экки. ду бара (Муқимий). игирми (Ш тар. Элик сони таркибидаги -л ундоши дастлаб иккиланмаган. форс-тожик ҳамда ҳинд тилларидан баъзи саноқ сонлар ўзлашган.). арб (бир миллиард). Нумератив сўзлар. Нумератив сўзлар саноқ сон . Дона сонлар.

икФлФй қорған йавығығФ (БН).-ФвлФ. биринчи мақалат (Навоий ҲА)..-нчи аффикси вариантлари асосида тартиб сонлар ҳосил қилиш кенг қўлланган. Биринчи тартиб сони ўрнида илк. -ынч.-ФлФ. -ағу. Шунингдек. Қадимги туркий ёзма манбаларида ҳам тартиб сонлар -нч. -инчи.-лФнчи(лФ-\-нчи) аффикси саноқ сонларнинг қаттиқ.-унчы. тартиб сонлар ҳосил қилинган. йэтинчи. . юмшоқлигига кўра қўшилиб.¯чФг¯си т¯н сарыға бардылар (ФН). ҳажм. восита бирлиги.). унли товуш билан тугаган саноқ сонларга -нчи. . -унч. Ҳарут илФ Марут икФв (Фурқат). -нти.-ФвлФн. -нчы аффикси варианти қўшилган: иккинчи. -нди аффикси вариантлари орқали ифодаланган. -нти. Жамловчи сонлар ўзига хос хусусиятларга эга.XV—XIX асрларга оид ёзма манбалар тилида тартиб сонлар асосан саноқ сонларга аффикслар қўшилиши орқали ҳосил қилинган. сэкизлФнчи фасл (МҚ).µчµнчи. Араб. масофа. миқдор. -инч. баъзан ўзлашган тартиб сонлар формаси ҳам қўлланган. -инч. жамловчи сонлар ясаган: бФрибФн ул нуқудны икФлФй (Навоий СС).лФй) аффикси «Сабъаи Сайёр».). Тартиб соннинг биринчи формаси составли тартиб сонлар таркибида учрайди: йигирми биринчи фасл (Навоий МҚ). Аввал айағыға т¯ш¯б пФст бол (Навоий ҲА). Жамловчи сонлар. -ланчы (ла-\-нчы).-унчи.-инчи. Тартиб сонлар. XVII асрдан бошлаб -ланчы. чэрикдФ бир икФв (ШН). жамловчи сонларда умумтуркий тилларга хос белгилар ҳам мавжуд. -ьнчы. учФв (Навоий ФШ). -лФй. гуруҳ. «Бобурнома» асарларида айрим ўринларда ики сонига қўшилиб. -лФй (-лФгµ / -лайу /. -нди формаси икки сонига қўшилган. бу аффикс билан тартиб сон ҳосил қилиш Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб» асарида учрайди. -µнч ҳамда нди аффикслари билан ифодаланган. -лФнчи аффикси орқали тартиб сон ҳосил қилиш кенгайган: алтыланчы фасл (МҚ). -ав/-Фв аффикси орқали жамловчи сонлар ясалиши XV—XIX асрлар ёзма обидаларида характерли бўлган: икФв (Навоий СС).-авлан. тўда. -нды. -µнч ҳамда -нты. форс-тожик тилларидан ўзлашган сонлар лексик-семантик усул билан ҳам тартиб сон маъносини англатган. онунчы. йэтилФнчи арқада (Ш тар. «Девону луғотит турк» ёзма обидасида тартиб сонлар асосан -нч. -унч. -ынч.ала.билан аниқланаётган сўзлар орасида қўлланиб.унчы. -µнчи аффикси ундош товушлар билан тугаган саноқ сонларга.-Фв. -Фгµ аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган.-Фгµ аффикси орқали жамловчи сонлар ҳосил қилиш XIV аср ёдгорликларида фаолроқдир: Улар йэтФг¯.. нумератив сўзлар улуш.-авла. бэшлФнчи оқлы (Ш тар). ўлчов бирлиги. баъзан -лай. -ьнчы. шунингдек. дона каби қатор маъноларни англатган. илки сўзи ҳам қўлланган.-ла. Жамловчи сонлар саноқ сонларга -ав.-лФ.-нчы. мэн йалғуз (Рабғ. Аввал сўзи биринчи тартиб сони маъносида қўлланган: Ул аввал қылды Гул васфыны āғāз (Лутфий ). тЈртµнчи. аниқланмиш сўзга нисбатан қўшимча аниқлик даражасини оширган. -ағу. алтынчы.

Бобур асарларида саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: тЈртФлФси( Навоий МН).-дин аффикси қўшилиб. тЈрт-бэш мы¦ киши бирлФ (ШН). Бир й а р ы м қары қазса. катта сонлар кейин қўлланган: йуз-йуз элик ЈзбФкни кишиси билФн (БН). шунингдек. -(Ф)влФн (ФгµлФн}ФвлФн) аффикси баъзи саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: икФвлФн қачтылар (Лутфий ГН). Чама сонлар. баъзан махраж ва сурат сонлар дистант ҳолатларда учрайди: йуздин г Ф р бирисигФ йэтсФ (Навоий СС). . Каср сон ясалишида баъзан махраж ва сурат сон орасида айрим боғловчилар қўлланган. йана бэш мы¦ча киши (ШН).-ар. Саноқ сонлар айча. грамматик кўрсаткичлар махраж сон ёки сурат сонга қўшилган. Йарым сўзи ҳам каср сон маъносини англатган. йылча. чама сонлар ҳосил қилинган: йуз ики йузчФ киши (Навоий ҲА). асосан. Нодира.-ала. зийāда. Йурт малыны¦ ондын бирини алур (Ш турк.-рФр. Тақсим сонлар. Јтµз тишни бир бирдин сындырур (Гулханий). Саноқ сонларнинг жуфт ҳолда қўлланиши орқали ҳам чама сонлар ҳосил бўлган. чама сон маъносини англатган: он йығач чағлық масāфат (Навоий ФШ). махраж сон саноқ сонларга чиқиш ҳамда ўрин-пайт келишиклари аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. бу учФлФси (БН).-ФлФ аффикси Навоий. сув чықар (БН). кичик сонлар олдин. Бир чāрдэвар кФм болса. йавуқ. Йµздин бирики маъракага йэтиб (Навоий МҚ). синтактик усуллар билан ҳосил қилинган. кЈпрФк. артуқрақ. -рар. Бэр¯рмФн болса йµз жāныму мы¦дын бир ҳисāб ФйлФб (Мунис). чақлық сўзлари қўлланиб. ФгФр чун икки-икки қол тутуб (Муқимий).-Фр аффиклари билан ҳосил қилинган: Айларда бирФр-бирФр кЈрµнµр (Атоий). йигирмФ чағлық кишилФри Јлди (Ш тар.азрақ каби сўзлар билан келиб. Шунингдек. чағлы. сурат сонлар саноқ сонлардан иборат бўлган. Бир ва икки саноқ сонлари грамматик кўрсаткичларсиз кетма-кет такрорланган ҳолда тақсим сонлар маъносини англатган: Нэки кЈргµздилФр са¦а бир-бир (Навоий СС). Эски ўзбек тилида каср сонлар синтактик усул билан ифодаланган. чама сон маъносини ифодалаган: отуз йылча йақын бар (Навоий МН). Эски ўзбек тилида тақсим сонлар. XV— XIX асрларда битилган ёзма манбаларда чама сонлар аналитик.). сурат сонлар грамматик кўрсаткичларни ҳам қабул қилган: НэчФ ЈгсФм айтман мы¦да бирин (Лутфий ГН). келишик ҳамда эгалик қўшимчаларини ҳам қабул қилган: Йарым кэчФ йэтиб т¯штилФр (Навоий МН). махраж ҳамда сурат сонлар асосида ҳосил бўлган. Гулханий асарларида бир сони кетма-кет такрор қўлланиб.артуқ. Каср сонлар. Фусулны тЈртФр ай таъйын қылыбтурлар(БН).). кейинги бир сонига -дФн. ЙµзФр мисқал кумуш (БН). Саноқ сонлардан кейин чағлық. -чФ аффикси саноқ сонларга қўшилиб. -ча. йақын. тақсим сонлар маъносини англатган: Икки гул баргини бир бирдФн гаҳи гуфтāра ач (Нодира). ики йµздин кЈпрФк уч йµздин азрақ болғай эди (БН).

чаҳāрйФк. o‘ng tomonida ochilgan paxta chanoqlari suvrati tushirilgan chambardan iborat. olijanoblik va fidoyilik timsoli bo‘lgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. чама. Gerbning markazida himmat. Эски ўзбек тилидаги сонларнинг қўлланишига манбалардан мисоллар топинг. Соннинг маъно турлари. Соннинг эски ўзбек тилидаги ўзига хос хусусиятлари нималарда кўринади? 2. baxt-saodat. yaxshilik. каср сонлар. Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik. farovonlik yo‘lidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. . чāрйФк сўзлари каср сонлар маъносида қўлланган: таъриф қылғанны¦ йарымы балкэ чарйэкичФ ашлық (БН). жамловчи. оғланларны ним қыйат тэдилФр (Ш турк). O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GERBI "O‘zbekiston Respublikasi Davlat gerbi to‘g‘risida"gi Qonun 1992 yil 2 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida qabul qilingan. O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda so‘l tomonida bug‘doy boshoqlari. Таянч тушунчалар: Соннинг маъно турлари – саноқ. ду ним. Савол ва топшириқлар: 1. тартиб. мураккаб.XVI — XIX асрларга оид баъзи ёзма манбаларда форс-тожик тилидан ўзлашган ним. Gerbning yuqori qismida respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarim oy va yulduz musulmonlarning qutlug‘ ramzidir. дона. тақсим сонлар. Соннинг тузилишига кўра турлари – содда. тузилишига кўра турлари қандай ҳосил қилинади? 3.

Davlat bayrog‘imizdagi 12 yulduz tasvirini o‘zbek xalqi madaniyatining qadimiyligi. Bayroqdagi oq rang – muqaddas tinchlik ramzi bo‘lib. halollikni. soflikni. ilohiy tismol sanalgan. orzu va hayollar tozaligi. Bizning o‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. donishmandlikni. umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. u kun charog‘onligi va koinot yoritqichlari bilan uyg‘unlashib ketadi. Oq rang – poklik. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy. Binobarin. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSINING DАVLАT BАYROG‘I "O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘i to‘g‘risida"gi qonun 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari o‘tkazilgan VII sessiyasida qabul qilingan. Ayni paytda u qo‘lga kiritilgan mustaqilligimiz ramzi ham. o‘z tuprog‘ida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim. Navqiron yarim oy tasviri bizning tarixiy an’analarimiz bilan bog‘liq. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzi. Qizil chiziqlar – vujudimizda jo‘shib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlarini anglatadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘idagi 12 yulduz tasviri ham tarixiy an’analarimiz. Timsollar tilida bu – yaxshilikni. qadimgi yilnomamizga bevosita aloqador. beg‘uborlik. ichki go‘zallikka intilishning timsoli. . Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi.Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrog‘ini ifoda etuvchi chambar lentasining bandiga "O‘zbekiston" deb yozib qo‘yilgan. uning komillikka. Davlat bayrog‘i va uning ramzi bugungi O‘zbekiston sarhadida qadimda mavjud bo‘lgan davlatlar bilan tarixan bog‘liqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy an’analarini o‘zida mujassamlashtiradi. shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. Yashil rang – tabiatning yangilanish ramzi. U ko‘pgina xalqlarda navqironlik.

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT MADHIYASI (O'zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to'g'risidagi( qonun 1992 yil 10 dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o'n birinchi sessiyasida qabul qilingan. Mutal Burhonov musiqasi .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful