Odob va odobsizlik haqida maqollar Avval salom, bad'az kalom. Bir kattani bil, Bir kichikni bil.

Katta izzatda — Kichik xizmatda. Ahillik va noahillik haqida maqollar Ayrilmas qo'shningga uyatli so'z aytma. Ahillikda ish bitar, Ish bitsa ham, qish bitar. Dasturxon ustida dushman ham do'st ko'rinar. Ikki qo'chqor kallasi bir qozonda qaynamas. Ta'magirlik va ochko'zlik haqida maqollar Ziqnanikiga mehmon kelmas, Kelsa ham ovqat yemas. Дата: Сешанба, 09.03.2010, 18:09 | Сообщение # 4

Оила

Группа: Админ Сообщений: 2292 Репутация: 15 Статус: Offline Ko'rgan bilan ko'z to'ymas, Tek turmoqqa nafs qo'ymas. Og'zi kattani uyida sina, Nafsi kattani — to'yida. Tulkining tushiga tovuq kirar, Tovuqning tushiga tariq kirar. Дата: Пайшанба, 11.03.2010, 15:34 | Сообщение # 11

Оила

Группа: Дустлар Сообщений: 700 Репутация: 11 G'amli uyga shodlik kelar, Kambag'alga — ozodlik.Статус: Offline Qush tuzoqqa don uchun kelar.

Andisha va andishasizlik haqida maqollar Andishaning oti — qo'rqoq. Muhabbat va bevafolik haqida maqollar

Yorim bor deb yorilma, Haqiqiy yor bo'lmasa. Ayriliq o'limdan qattiq. Bevafoning asli ko'ngli begona, Bevafoga ko'ngil qo'ygan devona. Ochlik osh tanlatmas, Oshiqlik yosh tanlatmas. Faqirlik va boylik haqida maqollar

Boyning oshidan Faqirning mushti yaxshi. Bedavlat bozorga borsa, Shum xabar keltirar. Boy bo'lsang, kunda hayit, kunda to'y, Yo'q bo'lsang, kunda hasrat, kunda o'y. Boyga mehmon bo'lsang, baqirasan,

Kambag'alga mehmon bo'lsang, kekirasan. S i n t a k t i k m ye ‘ yo r

R e j a:

1. Sintaktik me’yor tushunchasi.

2. Gap qurilishining sintaktik me’yori.

3. Inversiya.

4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi.

5. Badiiy matnda sintaktik me’yor.

6. Poetik sintaksis.

7. Ilmiy, so’zlashuv uslublarida me’yor.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. So’z birikmalarida, gapda so’z tartibi. To’g’ri tartib. Inversiya. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Uslublar va gap qurilishi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda, avvalo, grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Bu xususiyat, ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib, ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi, ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini, binobarin, me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq, avjiga minmoq, avzoyi buzilmoq, adabini yemoq, adi-badi aytishmoq, amalga oshirmoq, asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda.

bildim dedim tutildim. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. juda g’ayratli ayol. ayron ichgan tutildi. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. chilvir belbog’. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. rangni emas. zar do’ppi.. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. movut chakmon. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. ommalashsa. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi.Mamatov.Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. me’yor buziladi. 1975. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. o’ta aqlli odam. – Toshkent. Masalan. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. g’ayratli yigit kabi. kulgili holat. janjal boshlagan Turdali. . Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. Demak. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. deb hisoblaylik. 1991. g’isht devor kabi. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. oilaga bosh . Mabodo qabul qilinib. 1 tom – Toshkent. 36-bet).deydi A. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. zardan tikilgan do’ppi. jigar rangli sumka.E. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. qora ko’z bola. Shuningdek. Agar tavsiya etilgan. «Odatda. qora ko’zli bola. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Ayni paytda. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. movut (material)dan yasalgan chakmon. it hansirarkan. Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. Shuni ham aytish kerakki. xo’jalikka rahbar. Mas. 266-267betlar). Binobarin. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. do’stga ishonch. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. muomalada ommalashmasdan. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. aqlli odam. boshqaruvli. Tildagi tejamkorlik. nihoyatda kuchli shamol singari. moslashuvli shakllari mavjud. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi.

O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniynutqiy xususiyati: Filol. kitob o’qimoq.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi.avtoref. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. Yana: Qarshingda turibdi u m. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz.fan. bunday bo’lmasligi ham mumkin: €ururing sig’maydi po’lat teringga. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. 17-bet). orden lentasi. mol boqmoq. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. bizning mahalla. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. Oripov). chiqish kelishigining – dan.nomz. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. sening ukang. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. ukasi kabi. sizning sevgingiz. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. Ammo ayrim holatlarda. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. masalan tushum kelishigining – i (n).nung. uning ukasi.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. …dis. ukang. qaratqich kelishigining –(i) m. . bizning maktab tarzida qo’llanishi. Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. sinf jurnali. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. Ular bizning uy. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (€. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . -g’a. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. €ulom).kabi. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. Xudoyberdiyeva). kitob varag’i. 2001. Kamol). bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. jo’nalish kelishigining – a. -qa. ukam. .r i m bir kuni (J. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. – Samarqand. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. ularning sevgisi kabi. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. -na. paxta termoq kabi. . Hatto bizning uy. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi.n. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. sigir sog’moq. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. kino ko’rmoq.

R. 1975. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. . P tom. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. to’g’risida. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ).Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. – Toshkent. . ichra. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. . unga burildi / u tomon burildi. P tom. deyish mumkin bo’lgan holda. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. 1975. .ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. orqali. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi.da qo’shimchasi bo’ylab. uzra. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi.dan qo’shimchasi sababli.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. 97bet). «So’zlar tartibi. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. tufayli. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. . Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan . haqda. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. .ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. Bu masalaning uslubiy tomonlari. Uchinchi tomondan. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. osha. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. albatta. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). qahqaha bilan to’ldi). bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. bilan. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. 178-bet). Qadar. . qadar kabi ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. Masalan. ichra. bilan. qarab. bo’ylab. albatta belgili qo’llanilishi kerak.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh).. – Samarqand. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Binobarin. 184-bet). bo’yicha.

ovqatga qarang. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. yeb turing. oling. yeb o’tiring. mehmon. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. Gapning bu shakllari nutqda. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. olib turing. Demak. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. qolmasin. dasturxonga qarang. oling mehmon. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. Modomiki. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. iste’mol qiling. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. Tafakkurda umumiy tarzda. Keyingi ikki misoldagi. tabiiyki. Shu bilan birga. qani-qani. agar sinchiklab tahlil qilinsa. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. do’stlarim (qo’shiqdan). uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. Masalan. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. Buning ustiga. boshladik. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. Chunki.bo’lishidan qat’iy nazar. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. ovqatni oling.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. Olimjon). Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. It . marhamat. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. dasturxonga qarab o’tiring. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. Millatning billurlanishi). shu qolib nima bo’ladi. mehmon. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. olib o’tiring. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. Ayni paytda. ovqatdan tanavvul qilib turing. €afurov. boshlang. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. ovqatdan oling. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro . Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. alohida olingan gap. qani. mehmon. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. to’g’ri bo’ladi. marhamat qiling.

dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. yalinish. Mas. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. – Toshkent. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. xolisona so’rash. Tilimizda. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. ayniqsa. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. N u r m o n o v A. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham..: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . O’sha asar. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. Boshqacha aytganda. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. Darhaqiqat. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. tashvish. darak. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. Boshqacha aytganda. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. mensimaslik. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. avrash. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. ohang xususida. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. g’azab. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi.. ko’ndirishga harakat qilish. 49-bet). taajjublanish. fikr-mulohazalar. buyruq.o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. Masalan. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. bu da’vat . jumladan o’zbek tilida ham. garchand shaklan bir bo’lsa ham. 51-bet). ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. O’sha asar. munosabatlarning. Shu bilan birga. N u r m o n o v A. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. tahlillar. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. Sintaksis. 1995. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. achchiqlanish. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. qo’y! Qo’ygin. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. iltimos. gumon. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. Darhaqiqat. qo’ygin! Qo’ygin. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. 51-52-betlar).. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. N u r m o n o v A. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi.

dadamlar keldi – aytaylik. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchuq) ot. A. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. degan qoidaga amal qilib. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. s a n ch i q andin.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. yomondin qoch. . shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. siz vijdon. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Parchadagi imonsiz.har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. v i j d o n s i z. hayotim. Shunday ekan. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. imonsuz. – Buxoro. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi.Komilova). Yomondin qoch. €. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. Shu o’rinda. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. vijdonsiz tarzida talaffuz qilinsa. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v €. vaziyat talabidan kelib chiqib. aziz onajon (D. vijdonsuz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. har bir kishi nutqida. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. aytaylik. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. Demak. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sanchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. ohang farqlaydi. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. €ulomov tomonidan – S. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. €ulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. Darvoqye. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan €. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar.K. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. Siz imon. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. 1998. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. Shunday ekan. 24-bet). imonsiz. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. siz aziz inson / Kamolim.

Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. oni – shaxmatistû deyish shart. –lar emas. Atrofda qushlar chug’urlashadi. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. 25-bet). Negaki. Faqat farqi shundaki. u darajada emas. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentû. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. A. Kesimning odatda III shaxs. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. Tong. Bizningcha. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. ehtiros. ular student. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Misollar tahlilidan yana bir narsa . mazmuniga. Oni – shaxmatistû. Oppoq tong otmoqda. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. qo’shimcha tejaladi. shu bilan birga. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi.o’zbek tilining nafaqat grammatik. . Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v €. Yuqoridagi maqola.Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentû. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Orzularim mavjlana shu dam. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. Bahor. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. O’zb»). boshqa vosita qo’llanadi.€ulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. oni – student. Ayni paytda. O’zbek tilida bayon oddiy. ta’kid nazarida tutilsa. nohissiy bo’lsa. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. o’zbek tilida ular studentlar. – Uchqun va Tolib artist. Tong otmoqda.€ulomovni yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Orzularim mavjlanar shu dam. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. Shu faktning o’ziyoq A. ular shaxmatchilar. Oppoq tong. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash.da. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi.Begmatov) ekanligini inobatga olsak.

– Toshkent. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. Shu narsa ham muhimki. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. yoz mevasi – qish xazinasi). cho’ziqlik. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. Demak. zidlash mazmuni.1990.f. Rahmat olgan omondir. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. Gap ko’p – ko’mir oz. nomard yuz o’lar kabi). tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. keyin so’yla) me’yoriy holat. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki.Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. binobarin. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. parallelizm yorqin sezilib turadi. (Oz so’z – soz so’z. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. So’z tartibi esa turg’un. belgisiz ishlatiladi. o’sha davr normasini aks ettiradi». Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich.avtoref.d-ri …dis. aksincha.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. Mard bir o’lar. Demak. tenglik. . Masalan.39-41-betlar). Olimning ta’kidlashicha. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. la’nat olgan yomondir singari). Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. Izohlovchilar uchramaydi. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. davomlilik. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. jimlik.

deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. masalan poetik matnda. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. M. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. Bu masalaga A. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta.I. Masalan. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan.. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. Stilistika xudojestvennoy rechi. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz.Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. aytaylik.). aniqlik. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. alar hasaddin ittifoq qilib. Chunki. o’z-o’zidan ayonki. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. yodimda yo’q. – M. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi.N. kech kuz so’z birlikmalari. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda.1961. Qaysi holatni me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. ta’sirchanlik. Erajni o’lturdilar». Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Tabiiyki.66. Gap: Qaysi yil edi. Kech kuz. Qiyoslaymiz: oppoq tong. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. Tildagi ega-kesimlik. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. ikkinchi holatda gap. albatta. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. s. oydin kecha. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi.I. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining . To’g’ri.

ha! (T. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Strabon. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. degan xulosaga keladi (K o j i n a M.. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. – M. Xolmat ota … Xolmat ota (K. Yo’q…. 111-151-betlar). bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. 6 . suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. mantiqiylik. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi.). mantiqiy izchilligida. davlat qaramog’ida yashash…. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. to’liqligi. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. xolos. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. bu. Stilistika russkogo yazûka. qarz bo’lib yashash demakdir. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi.sinf). yo’q. – Toshkent. qo’ying – ey. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. s. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. eng muhimi.qat’iy tartibi bilan farq qiladi. Murod). Po’latov. Masalan. 1983.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Biz odatda to’g’rilikni. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q.N. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI .axir. Masalan: Xolmat. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. baqtriyaliklar. xorazmliklar. so’zlovchining harakatlari. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. – Toshkent. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). Arrian. Chunki. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. nutqiy vaziyat. ko’rsavod-ye! Dotasiya. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: O’rinboyev B. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. 1991). 1984. aniqlik.. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. Yashin). O’rinboyeva D. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. sak va massaget elatlari yashaganlar. . Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. miloddan avvalgi YII. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan.80. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik.

HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILINING ME’YORIY MUAMMOLARI (ma’ruza matnlari) SamDU o’quv-metodik kengashining 2001 yil 11 dekabr yig’ilishi qarori bilan (№3) nashrga tavsiya .A.ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Karimov S.

Mazkur ma’ruzalar matni o’zbek filologiyasi fakulteti 3-kurs bakalavr talabalari uchun mo’ljallangan bo’lib. Mas’ul muharrir: dos. –144 b.Hamdamov . u hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan.etilgan Samarqand – 2001 Karimov S. 2001. – Samarqand: SamDU nashri. Hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolari. Ma’ruza matnlari.A.J.

o’z istiqboli manfaatlaridan kelib chiqib foydalanish. 2001 yil. o’z tarixiy va milliy an’analarimizni yangicha bir tarzda . har bir davr. O’zbekiston Respublikasi XX asrning oxirgi o’n yilligi boshida qo’lga kiritgan mustaqillik xalqimizning har tomonlama rivojlangan.O’rinboyev. kamol topgan. B. K I R I SH Tarixdan shu narsa ma’lumki. ijtimoiy tuzum insoniyat oldiga u yashab turgan hayotni real idrok qilish. mavjud ijtimoiy-siyosiy.Turniyozov Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universiteti.Taqrizchilar: prof. turlicha mazmundagi an’analarni zamon talablariga moslab isloh qilish masalalarini ko’ndalang qilib qo’yadi.N. moddiy-ma’naviy salohiyatdan yangicha. prof.

uning tarkibiy qismi bo’lgan o’zbek tilining me’yoriy muammolarini o’rganishda filolog talabalarga ko’maklashadi. ta’lim jarayonini. mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash» zarur ( K a r i m o v I. bugungi kunda yangi istiqlol mafkurasi bilan oziqlantirilayotgan. – Toshkent. tilning sosiolingvistik jihatlari. 1997. 4-bet. ona tilimizning amaliy jihatlarini zamon talablariga mos ravishda o’rganish barchamiz uchun zarurdir. uni amalda qo’llash jarayonining yangicha. yaxlit bir butunlikni tashkil qiladigan uzluksiz ta’lim jarayonini ana shu vazifalarga bo’ysundirish ham yuqorida tilga olingan islohotlar doirasida qaraladi. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. o’z ish rejasini undagi g’oyalar. ko’p asrlar davomida shakllangan ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarimizga tayangan. til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish. Garchi bu fanni o’rganishdagi ko’plab qonun-qoidalar. milliy mafkura va dunyoqarash hamda uzoq yillar davomida shakllangan ma’naviyatimiz bilan uzviy bog’lay oladigan darsliklar. shu bilan birga. ma’naviyat va ma’rifat. o’qitish sifatini tubdan yaxshilash davlatimiz olib borayotgan ko’p qirrali siyosatda asosiy vazifalardan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qoladi. bizni umumbashariy ulug’ ma’naviyat sari yetaklayotgan milliy ongimiz. Islohot deb ataladigan ko’p qirrali va o’ta murakkab jarayon ijtimoiy-siyosiy hayotimizning. taklif va mulohazalar asosida tuzib. umidimiz bo’lgan yosh avlodni tarbiyalash strategiyasini aniq va ravshan belgilab berdi. Prezidentimiz ta’kidlaydilarki. Tabiiyki. ana shu zaruriyat bilan bog’liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o’qitish jarayonida ham e’tiborga olinishi lozim. Jumladan. yosh avlod tarbiyasi bizning istiqbolimiz uchun ne chog’lik muhim ekanligini hyech birimizning unutishga haqqimiz yo’q. dastavval. o’quv qo’llanmalari zarur. shuurimiz va dunyoqarashimiz o’zbek nutqi madaniyatini. Bu. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.rivojlantirishga imkon beradigan. «yoshlarni Vatanga sadoqat. Binobarin.Karimov «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori» mavzusida so’zlagan nutqida istiqbolimiz. Zero. deb umid qilamiz. nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni. Ana shu olijanob vazifaning hyech bo’lmaganda ma’lum qismini amalga oshirish yo’lida yaratilgan ushbu ma’ruza matnlari nutq madaniyatini idrok qilishda yordam beradi. shubhasiz. Negaki. yuksak axloq. «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustda bo’lib o’tgan sessiyasida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir.A. Uni amalga oshirish uchun esa ma’lum mavzu doirasida keng va atroflicha bilim beradigan hamda bu bilimlarni milliy istiqlol g’oyalari bilan. ish ko’rmog’i lozim bo’ladi. barkamol avlod tarbiyasini milliy istiqlol g’oyasiga yo’g’rilgan aniq maqsadlarga yo’naltirish. pedagog uni o’ziga dastur sifatida qabul qilishi. 1997 yil 29 avgust. o’zbek millatini dunyodagi ma’naviyati eng yuksak xalq darajasiga ko’tarishga sharoit yaratadigan kelajagimizni barpo qilishga zamin yaratdi. Binobarin. binobarin.A. barcha jabhalarini qamrab oladi. jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog’liq. ijtimoiy hayotning ana shu murakkab jabhasida faoliyat ko’rsatayotgan har bir ziyoli.). til materiali doirasidagi o’zgarishlar juda sekinlik bilan yuz bersa-da. .

Nutq insonning ma’naviy-ma’rifiy. ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi omil. Nutqning individual jarayon ekanligi. Nutq tilning harakat shakli. Nutq ko’rinishlari. Fonetik. eng avvalo. Me’yor – til tizimining obyektiv reallashuvi. ularning oliy mahsuli ham sanalib.1-ma’ruza: Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi R ye j a: 1. chambarchas aloqa masalasidir. Bu. Me’yor tushunchasiga til nuqtai nazaridan munosabat bildirishdan avval talabalarga 1. Til va nutqning ijtimoiy hodisa ekanligi. Til me’yorining milliy xarakteri. Og’zaki va yozma nutq. 3. Nutqiy shart-sharoitlar va ulardan kelib chiqadigan nutqiy uslublar. voqyea va hodisa tarzida miyasida . inson tabiat va jamiyat mahsuli sifatida ularning qurshovida yashaydi. Uzus va adabiy me’yor. Uzus – ko’nikmalar yig’indisi. 4. leksik va grammatik birliklar va nutq. 2. 5. Tayanch so’z va iboralar : Til – aloqa vositasi. 8. 7. Tabiiyki.kursda tanishilgan ba’zi bir til atamalarini eslatib o’tish maqsadiga muvofiq bo’ladi. til va nutq tushunchalari. Me’yordagi tarixiylik va an’anaviylik. 6. ular o’rtasidagi dialektik. nutq uslublari. ana shu qurshovni narsa va predmet shaklida. Me’yor – til tizimini nazorat qilish vositasi. Ayni paytda. Nutqiy ehtiyoj va uning davriyligi hamda uni belgilovchi omillar. Til – tizim. Adabiy me’yor.

V. nutqiy jarayon quroliga aylanadi..aks ettiradi. A b d u a z i z o v A. Endi u nutq. Demak. «Til bilan tafakkur birbirini taqozo etadigan ajralmas hodisadir. s. 20-bet). mukammalashib va imkoniyatlari ham asta-sekinlik bilan kengayib borishini kuzatamiz. A b d u a z i z o v A. yuzaga kelmasligiga amin bo’lamiz. amalda bo’lish qoidalarining ma’lum bir tizimga kela borishida kuzatamiz. – Toshkent.Vinogradovning muhim bir fikrini eslamaslik aslo mumkin emas. H a q b ye r d i ye v M.muomala vositasi. idrok qiladi. Ya’ni. Poetika. xabar. Stilistika. uning tabiiy ravishda imkoniyat doirasi ham kengayib boradi. imkoniyatlari nihoyatda kengayib borishi natijasi o’laroq kishilik jamiyati to’plagan tajriba va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazishdek ulug’vor ijtimoiy vazifani bajaradi. materiali bo’lib qolaveradi. tilning bosqichma-bosqich takomillashib. Bu holni uchinchi bosqich deb atash mumkin.V. hissiyotini qo’zg’atish kuchiga ham ega.u kommunikativ vazifani bajarishga kirishadi. Mantiq. – M. Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning turli tillarda turlicha nomlanishidan qat’iy nazar.1963. til insonlar o’rtasida aloqa vositasi bo’lishi. balki jamiyatga tegishli bo’lib qoladi (X a y r u l l a ye v M. Ammo til muomala vositasiga aylandimi. 1993. takomillashib ham boradi... inson nutqiy faoliyatida kommunikativ vazifani bajarayotgan til ko’magida suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum axborot ham yetkaziladi.). Tilning inson uchun fikrlash vositasi bo’lishini. unda fikrimiz moddiy shaklga. Bosqichlar soni ortib boravergani sari tilning ijtimoiylik imkoniyati ham tobora kengayishi ma’lum bo’lib qoladi. U tilning uchta eng muhim vazifasi mavjudligini ta’kidlagan edi: aloqa. shu bilan birga. ta’sir etishdek. Ma’lum bo’ladiki. asta-sekinlik bilan bo’lsa-da. ya’ni fikrlash markazi bo’lgan miyadan tashqariga chiqishi lozim. – Toshkent: O’qituvchi. ya’ni hissiy idrok etiladigan shaklga kiradi va shu tariqa u endi bir shaxsga emas. Shuning uchun ham til tafakkur quroli deb bejiz aytilmaydi. Tilshunoslikka kirish. Nutq og’zaki va yozma holda mavjud bo’lib. Bunda esa tilga bo’lgan ehtiyojning ikkinchi bosqichi boshlanadi . Mana shu o’rinda tilning hyech bir imkoniyati nutqsiz. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar to’g’risida xabar berishdan tashqari suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum ta’sir o’tkazish. fikrlaydi. . nutqiy jarayonsiz amalga oshmasligi. Bu jarayonda material hisoblangan tilning ahamiyatini hyech narsaga qiyoslab bo’lmaydi. Tilshunoslikka kirish. I r i s q u l o v M. ta’sir etish (V i n o g r a d o v V. Shu o’rinda akad. Agar bu holatni shartli ravishda beshinchi bosqich deb ataydigan bo’lsak. mana shu jarayonda u insonlar faoliyatida fikrlash va o’zaro ijtimoiy munosabat . «Ichki qurilish nuqtai nazardan til ma’lum miqdordagi birbiri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan til birliklarining yig’indisi va ana shu birliklardan foydalanish qoidalaridan tashkil topgan murakkab sistemadir» (S o d i q o v A. til ham tafakkursiz bo’lmaydi» (S o d i q o v A. I r i s q u l o v M. ta’kidlaganimizdek.V.. 31-bet).. 1981. «Til va tafakkurning birligi nutqda o’z ifodasini topadi. Teoriya poeticheskoy rechi. xabar. til nutqning o’ta muhim unsuri sifatida aloqa.. tafakkur mahsuli reallashmog’i.6. tilga bo’lgan munosabatda to’rtinchi bosqich yuzaga keladi. O’z shakllanishi va rivojlanib borishi davomida uzoq tarixiy yo’l va muddatni o’taydigan til ana shu jarayonda. moddiy asos sifatida xizmat qilishini hali birinchi bosqich deyishimiz mumkin. Asl muddaomiz . Ikkinchi bosqichda esa fikrlash natijasida. Tilsiz tafakkur bo’lmaganidek.tildagi me’yor masalasini anglab olishga qarab borayotgan ekanmiz. tilning amalda bo’lish jarayonidagi yana bir muhim jihatga e’tibor qilishimiz zaruriyati tug’iladi. 22-bet). Demak. Bu holni uning ichki qurilishida.

til va nutq me’yorini o’rganish. R a s u l o v R. ular jamiyat tomonidan belgilangan va aniqlangandir» (N ye ‘ m a t o v H.. bu xalq yashagan va yashab kelayotgan tarixiy sharoit. Inson tafakkurining borliqni idrok etishi juda murakkab va uzoq davom etuvchi jarayon ekanligi. vazifasini o’rganishni taqozo qiladi.. ularning tilga bo’lgan ehtiyoji ham o’sib boraveradi. jamiyat ehtiyojiga aylangan. nutq jarayonidagi iste’molda bo’lish xususiyatlarini kuzatishni keltirib chiqaradi. Binobarin. nutqda yuzaga chiqadi» (N ye ‘ m a t o v H. Bir xil predmet. me’yoriy muammolar kun tartibiga qo’yilgan. u qanday shakl va ko’rinishda voqyelanishi jamiyat tomonidan muayyan me’yorlar bilan belgilangan bo’ladi. ming yillar davomida shakllangan an’anaviylikka ega bo’ladi. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Shu bilan birga. – Toshkent: O’qituvchi. umumiy. Ana shu ma’noda me’yor milliylik va tarixiylik mazmunini kasb etadi. «bu yoqqa kel» tushunchasini imo-ishora bilan ifodalamoqchi bo’lsak. u bevosita kuzatishda berilgan. Masalan. Chunki inson faoliyatining muhim qismi sanalgan tilni va uning o’ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini ana shunday qurshovda o’rganishgina atroflicha xulosalar chiqarishga ko’maklashadi. uning maishiy. ro’yobga chiqish. 7-bet). Bunda ma’lum tilning iste’molchisi bo’lgan xalq. ma’naviy-ma’rifiy turmushi. Aytilganlarning barchasi me’yorning tarkibiy qismlaridir.Ne’matov va R. til va nutq tizimida me’yor ham o’z o’rniga ega. Jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar aholi soni. til hodisalarini. ko’rsatkich barmoqni yoki qo’lni ishora qilinayotgan kishidan o’zimiz tomon harakatlantirishimiz lozim. Agar mana shu aytilganlarni boshqacharoq tarzda izohlash mumkin bo’lsa.Rasulovlar sistem tilshunoslik «til-me’yor-nutq» tarzida ajratishini ta’kidlashib.til birliklarini nutqning u yoki bu ko’rinishida ishlatish qonuniyatlari va imkoniyatlari bo’lib. Aytilganlardan anglashilayaptiki. uning me’yoriy nuqtai nazardan shakllanish jarayonini. fizik) shaklga egadir. qayd qiladilarki. Yuqoridagi asar. til material sifatida nutq jarayonida xizmat qila boshlagan lahzalardanoq uni me’yorlashtirish jamoa. tilning moddiy tomoni haqidagi bizning tasavvurimiz nutqda yuzaga chiqar ekan.Tilning takomillashib borishi va nutq jarayonidagi bosqichlarini taniqli tilshunos olimlar H. binobarin. Mana shu o’rinda yuqorida nomlari tilga olingan olimlarimizning quyidagi fikrlarini keltirish muhim: «Me’yor ta’rifida «jamiyat (ijtimoiy) tomonidan belgilangan. tahlil qilish kuzatuvchilarning asosiy muddaosiga aylanib qoladi. 27-bet). Og’zaki nutqda esa jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan maxsus tovushlar tizmasi mavjud bo’lib. 1995. R a s u l o v R. O’z ona tili barcha o’ziga xosligi bilan shakllangan tili bo’lgani uchun ham u millat sanaladi. majburiy bo’lgan. narsa va hodisaning turli tillarda turlicha nom olishi esa tilning ijtimoiy-tarixiy-milliy hodisa ekanligini yana bir bor . necha yuz. voqyelanish shakli bo’lib. moddiy (tabiiy. aniqlangan qonuniyatlar va imkoniyatlar» tushunchasi mavjud. Bu ehtiyojlarni qondirish zarurati esa o’z navbatida tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi tabiatini. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning tilda tegishli atamalar bilan nomlanishi insonning fikrlash jarayonida ko’maklashishi barchamizga ayon. ko’lamini millat tarixidan ajratib olib o’rganib bo’lmaydi. Nutq tilning namoyon bo’lishi. «Til bevosita kuzatishda berilmagan. Shunday ekan til tarixini. U jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo’lib. mohiyatini. Shunga ko’ra til imkoniyatlari me’yor darchasidan o’tib. ularning barchasi uchun tayyor. ijtimoiy-falsafiy va estetik dunyoqarashi. Bu tushuncha quyidagi izohlarni talab etadi. urf odatlari singari qator omillarni ham e’tiborda saqlab turish lozim bo’ladi. biz ularni talaffuz etishimiz . uning me’yoriy jihatlarini tadqiq etishda ana shu tilning milliy xususiyatlarini hisobga olmaslik aslo mumkin bo’lmaydi.aytishimiz shart. Birinchidan. fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig’indisi sifatida qaraladi. Me’yor (norma) .

turli darajadagi anjumanlarni o’tkazishda rus tilidan foydalanishdagi mavjud an’analar o’z kuchini saqlab turdi. bu nomlanishlarning har bir holatda o’ziga xos tarzda me’yor ekanligini ham ko’rsatib turadi. Bu holatni ham tildagi me’yoriy qonuniyat sifatida qabul qilishga majbur bo’lamiz. Yaxshilik. – Navoiy. xona hamda turmushga chiqmagan qiz so’zlari ev shaklida ham uchragan.. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. bugungi real ijtimoiy hayotimizga zid fikr bo’lishi mumkin edi. nutq madaniyati problemasining o’rganilishi .. yangilanib turishini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. Mavjud til me’yorlarining ana shunday sabablar bilan o’zgarishi. tildan foydalanishdagi tarixiy jarayon shuni isbotlaydiki.tasdiqlaydi. 23-bet). hamkorliklar til birliklaridan shu tarzda foydalanishni keltirib chiqarganligi tushunarli. o’z navbatida yangicha bir me’yorlarning yuzaga kelishi uzoq davom etadigan jarayondir. 1967)». qiyinchiliklarni qisqa muddatlar ichida hal qilishning imkoni yo’q. Me’yor o’zgarishidagi har qaysi aniq holat alohida tahlil qilinishi va ana shu asosda umumiy nazariy xulosa chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. 168-bet).ma’nodoshlik paradigmalarida muqobil «eshdosh» (a’zo)lar sanaluvchi mehnat. Anglashiladiki.. tildan foydalanishdagi an’anaviy me’yorlarning davrlar o’tishi bilan o’zgarib. Oqibatda ma’lum muddat muomala jarayonida. stabillash bilan bog’liq bo’lgan nutq madaniyati problemalari. til me’yorini belgilash muammolarini hal qilish har bir milliy til madaniyatini rivojlantirishning uzviy qismiga aylanadi. Afsuski. ikkinchisi esa o’zbek adabiy tilidan bu tilda gapiruvchi jamiyat a’zolarining (hatto konkret shaxslarning) to’g’ri. Shu o’rinda A. bir qism o’zbek millatiga mansub kishilarning sharoit taqozosi bilan rus tilida savod chiqarganligi. Agar buning aksini aytsak. (B ye r d i a l i ye v A. ular o’zaro sinonimik nozikliklardan ham judo bo’lib qolishi. O’sha paytda qonuniy bo’lmasa-da. Shuning uchun ham me’yor masalalarining nutq madaniyati doirasida o’rganilishi bejiz emas «. Bundan tashqari. Ammo uning hamma moddalarini birdaniga va tezlikda bajarishning imkoni bo’lmadi. amaldagi ish yuritish tili rus tili ekanligi. ma’lum bir tilda bir tushunchani ifoda etadigan so’z mavjud bo’lishi bilan birga uning boshqa bir tildan o’zlashtirilgan mustaqil varianti ham baravar ishlatilib kelinadi. tildagi me’yoriy muammolarni. Shu bilan birga. Toshkent. Bir tarixiy holatni eslaylik.. ikki aspektga ega deyish mumkin: birinchisi.Berdialiyevning «So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir» nomli maqolasida keltirilgan ayrim misollardan foydalanamiz: «. Hatto davrlar o’tib. albatta . Millatlararo ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. izchil hamda namunali foydalana olishlari uchun yordamlashishi bilan aloqador bo’lgan nutq madaniyati problemalari» (B ye g m a t o v E.. imkoniyat doiralarini yanada silliqlash. Demak. tilimizning amalda bo’lish qonunlariga. buning ustiga respublikamizda ko’pmillatli aholining birgalikda yashashlari ana shunday tabiiy to’siqlardan bo’lib turdi. Bu kabi davriy me’yoriy o’zgarishlarni tildagi har bir me’yoriy jarayonga tatbiq etish to’g’ri bo’lmaydi. So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir // «Davlat tili haqida»gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. 1989 yilda «O’zbekiston Respublikasining davlat tili haqida» qabul qilingan Qonunini katta quvonch bilan kutib oldik va uni amalda tatbiq etishga ishtiyoq bilan kirishdik. Indeks-lug’at. mashaqqat so’zlari XI asr o’zbek tilida ko’k (kok) shaklida ishlatilgan. ezgulik ma’nolaridagi lisoniy birlik aaz shaklida qo’llangan. rasmiy ish qog’ozlarini yuritishda. – Toshkent: Fan. 1993.1973. (Devonu lug’otit turk. farzandlarini ham bog’chalar va maktablarda ana shu tilda ta’lim-tarbiya olishga jalb qilganligi. To’g’risini aytganda. Uy.. bab-baravar lingvistik qiymatga ega bo’lishi mumkin. oradan o’n to’rt . o’zbek adabiy tili normalarini.

o’zbek tili va nutqi madaniyati uchun olib borayotgan ishlarimiz talablar darajasida emasligidan. iqtisodiy qiyinchiliklar hal bo’lgach. Buning ustiga. Harqalay o’tgan vaqt mobaynidagi tildan foydalanish jarayoni bir narsani isbotladi . bu boradagi ishlarimizni izchil va doimiy holatga keltirishimiz kerak. bilib. taraqqiyoti va nutq madaniyatida yuz bergan o’zgarishlarni nafaqat o’zbek tili mutaxassislari. Biz Prezidentimiz I. har bir davr o’z taraqqiyoti bilan bog’liq ravishda tildan foydalanishning o’z muammolarini. ko’rsatmalar. albatta.yildan ortiq vaqt o’tsa ham bu nuqsonlardan to’laligicha qutila olgan emasmiz. Ammo. deb o’ylaymiz. me’yorni belgilashning amaliy jihati nimadan iborat? Bu savol ham xuddi tilni ilmiy jihatdan o’rganish nima uchun kerak. yo’l-yo’riqlarsiz ham til va nutq rivojini tasavvur etib bo’lmaydi. matniy jihatdan tahlil qilinadi. Yillar davomida olib borilgan yoki olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar va kuzatishlar natijasida til elementlarida qanday mazmuniy va shakliy imkoniyatlar mavjudligi sinxronik va diaxronik yo’nalishda. bizni qanoatlantirmayotganligidan ham ko’z yuma olmaymiz. iqtisodiy muammolarni hal qilishdek suronli bir davrni boshdan kechirib turgan paytimizda til madaniyati bilan shug’ullanish shartmikan. fikrimizcha. Keyingi yillarda tilimiz rivoji. adabiy til me’yorini belgilashning amaliy jihati bilan jiddiy shug’ullanishimiz kerak. dolzarb vazifalarni keltirib chiqaraveradi. Buning uchun. bu borada jonkuyarlik qilishlari mumkin. tavsiyalar berilib borilishi zarur. balki shu tilda so’zlashuvchi barcha insonlar. Til va jamiyat mavjudki. ziyolilar o’zlarining to’g’ri maslahatlarini. bu masalalar bilan . Shu bilan bir qatorda. lingvistik imkoniyatlari ochib beriladi va ulardan nutq jarayonida foydalanish yo’llari tavsiya qilinadi. tabiiy ravishda ham yuz beradi. ana shu taraqqiyot talablaridan kelib chiqib. O’zbek tilidan foydalanishdagi qiyinchiliklarning ko’plari bartaraf etilganligini. hatto respublikamiz hududida yashovchi ona tilisi boshqa bo’lgan kishilar ham kuzatib. Lekin tegishli yo’l-yo’riqlar. erishilgan yutuqlarni e’tirof etib turishibdi. Ikkinchidan.Karimovning «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to’g’risida»gi Farmonidan ham jiddiy imkoniyat sifatida foydalanib. Biz o’rganayotganimiz me’yor masalasi ijtimoiy hayotimiz uchun yangilik emas. Til elementlarining ma’lum bir me’yorga keltirilishi. deganga o’xshaydi.til me’yoriy muammolarining talqin etilishi va ijobiy hal qilinishi vaqt degan hakamga ham bog’liqligi ham ma’lum bo’ldi.A. ana shu me’yoriy hujjatlarsiz. bir narsa ma’lum . Shu mazmunda til mutaxassislari. tavsiyalarini berishlari. bu masala ham o’rtada. eng avvalo. Ammo. bir tomondan. me’yor darajasini ham doimo kuzatib borish va tartibga solib turish lozim bo’ladi. bu sharafli vazifani yo’lga qo’yish ishiga hissa qo’shishimiz lozim.tilning amalda bo’lish holatlariga tazyiq o’tkazib bo’lmaydi. uning amaliy me’yorlariga ham shunday ta’sir qiladi. Ammo. Xo’sh. til mutaxassislari tomonidan boshqarib borilsa. har bir til elementining me’yor holiga kelgunicha ma’lum vaqt o’tishi ham lozim bo’lib qoladi. Ma’lum ma’noda bu ham ularning me’yorni belgilash va til birliklarining ishlatilishiga oid tavsiyalar berish degan gapdir. Demak. Buning ham ijobiy jihatlari ko’p. ikkinchi tomondan. Shiddat bilan davom etayotgan ijtimoiy tarixiy jarayon til taraqqiyotiga qanday ta’sir ko’rsatsa. albatta. til amaliyotiga oid masalalarning bosqichma-bosqich hal bo’lib borayotganini ham kuzatamiz. Xulosa shu bo’ladiki. Qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun buni yaqqol isbotladi. Masalani ana shunday tushunish to’g’ri bo’ladi. Ammo hal qiluvchi gapni bu tildan foydalanuvchilar aytadi. Buning obe’ktiv va subyektiv omillari ham bor. Bu me’yoriy tavsiyalarning qanchalik hayotiy ekanligini esa amaldagi nutqiy jarayonning o’zi belgilaydi.

3. Binobarin. Muhtaram Prezidentimizning. Adabiy me’yorning tiplari. ma’rifat chirog’i. ma’naviyat va ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirish borasidagi farmoni ana shu ma’noda uzoqni ko’zlab qabul qilingan hujjatdir. 4. Ma’naviyat va iqtisodiy tafakkur // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. rahbarlar o’rtasida ham topiladi (Bu haqda yana qarang: A b d u l l a ye v M. 5. hatto keyinchalik tuzatib bo’lmaydigan xatodir. til . Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. Ammo har bir millat dunyo ilmi va madaniyatida qaysi bisoti bilan faxrlana olishi mumkinligiga bugun hammamizning aqlimiz yetib turibdi. hatto ziyolilar. Adabiy til va adabiy me’yor.shug’ullanishga o’z-o’zidan imkoniyat paydo bo’ladi. yuqorida tilga olganimiz. 2-ma’ruza: Adabiy til va adabiy me’yor R ye j a: 1. deguvchilar xalq orasida. O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar. bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qarashga haqqimiz yo’q. Jamiyatimizga hamma kasbdagi kishilar va ularning mehnati kerak. 2. O’zbek tilining taraqqiyot bosqichlari. 7. Adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari. Adabiy til va uning taraqqiyot davrlari. Nazarimizda. 2000 yil 28 iyul). bu tushuncha yanglishdir.ma’naviyat ko’zgusi. . 6.

yuqorida ta’kidlaganimizdek. Bu borada Tesha Salimov.yozma nutq. Mu x t o r o v A. A l i ye v A.A. 1980. T u r s u n o v U. Bu xalqimizning o’tgan juda ko’p asrlik davr mobaynida boshqa xalqlar bilan ijtimoiyiqtisodiy va madaniy aloqadorlikda bo’lganligi.. jumladan. grammatik. so’z yasalishi. «O’zbek tilining bevosita o’ziniki bo’lgan asosiy leksik qismini shu tilning taraqqiyoti prosessida uning ichki imkoniyatlari. yozma uslub. Bu haqda talabalar ona tilimizning «Leksikologiya» kursidan saboqlar tinglaganlarida ma’lumot olishgan. taraqqiyot davrlariga. tilimizdagi leksik birliklar juda oz bo’lsa-da. qisqacha bo’lsa-da. 1995. yangi so’zlar yasalishining yoki mavjud so’zlarning yangi-yangi ma’nolar anglatishining o’zbek tilida imkoniyatlari kengdir. O’ r i n b o ye v B.Koshg’ariy zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi. Shamsiddin Shukurov. 30-33-betlar. Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni maqsad qilib qo’ygan ekanmiz. hatto XI asrdan . O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent. V.Samoylovich. Ђani Abdurahmonov. ko’z yugurtirish lozim bo’ladi. A.V. O’ r i n b o ye v B. mo’g’ulcha. 121-bet). arabcha. uslubiy. V. obyektiv va subyektiv sabablari mavjud. Xususiy – leksik-semantik. mukammalashib. ayrim davlatlar va ularning boshliqlarining O’rta Osiyo hududida olib borgan bosqinchilik urushlari va harakatlari bilan bog’liq. grafik. ta’sir. Binobarin. A. Qanday bo’lganda ham tilimizga chet so’zlar kirib kelganligini inkor qilib bo’lmaydi va uning.Polivanov. 21-26-betlar). va boshqalar. o’ziga xos qonun-qoidalari asosida hosil etilgan yasama so’zlar tashkil etadi» (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Faxri Kamolov. dastlab tilimizning ana shu boyib borish yo’llariga.Borovkov. fonetik. – Toshkent.N. Radlov. Bagorodiskiy kabi rus turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan.. Umumiy . darslik va qo’llanma sifatida tavsiya . bugungi holatga kelgan o’zbek adabiy tili xalqimizning umumxalq tili negizida shakllangan va taraqqiy topgan. Olim Usmonov. Necha asrlar davomida sayqal topib. yozma adabiy til. hindcha.K.. Barcha tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilining boyib borishida ham ichki va tashqi omillarning ta’siri katta. O’zbek adabiy tili tarixi. Keyinchalik. ularning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun tartibiga qo’yilgan. Til shakllari: og’zaki va yozma. O’zbek adabiy tili tarixi. Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq.D. 1995. 19-26-betlar. Hozirgi o’zbek adabiy tili.Ye. S a n a q u l o v U. punktuasion.Reshetov. Ammo bu qiziqish va tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan. Ergash Fozilov. Ijtimoiy vazifasi : aloqa. buning ustiga.A. Turkiy tillarni davrlashtirish bo’yicha V.R. Bu birliklar bugungi kunda tilimiz lug’aviy boyligining tarkibiy qismi sanaladi. 1982.Tayanch so’z va iboralar : Adabiy tilni davrlashtirish masalasi. grammatik vositalar orasida tashqaridan olingan.. aksentologik. ruscha-baynalmilal birliklar uchraydi. xabar. Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini mujassam qilgan. yunoncha. S.M. Turkiy tillar tizimi va oltoy tillar oilasiga kiruvchi o’zbek tili hozirgi holatga kelgunga qadar uzoq taraxiy taraqqiyot davrini boshidan kechirganligi ma’lum. Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s u n o v U. – Toshkent. Baskakov. A. Ye. forscha-tojikcha. talaffuz. silliqlashib.Shcherbak..M. – Toshkent.. orfografik. N. Umumiy va xususiy me’yor. Shu bilan birga.Malov.

muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan. adabiy me’yorning shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan. tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini kuzatish qiyin emas.Tursunov. B. O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi). O’ r i n b o ye v B. O’zbek tilining asosiy imlo . ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi xoh ongli..ajralish. ilmiy jihatdan o’rganilib borildi. Yuqoridagi asar. S a n a q u l o v U. Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi. A. 24-bet). 1956. balki ming yillab davom etgan differensiasiya . Mu x t o r o v A. A l i ye v A.etilgan U. jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til.Tursunov. Ma’lum til birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi. A. 3. Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar). Tabiiyki. lug’atlarda o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. Hozirgi o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A. Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda. O’ r i n b o ye v B. ikkinchi bir yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi. Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. tarqalish jarayoni bu me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy.Sanaqulovlarning asarlari hisoblanadi (T u r s u n o v U. A. Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim bo’ladiki. U. Muxtorov va U. Yuqoridagi asar. Milliy til unsurlarining paydo bo’lish. U. Yuqoridagi asar. Bu yerda ham til me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb etganini esdan chiqarmagan holda. ilmiy haqiqatga yaqinki.XIII asrlar).Muxtorov. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII .. uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila borganligini.XX asr boshlarigacha). Natijada uning barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi.Aliyev hamda A.O’rinboyev. Tilda yuz. B. – Toshkent. jumladan o’zbek tili ham rivojlanib..Aliyevlar tasnifi: 1. A l i ye v A. Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII .. Ammo shu narsa hayotiy. Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi). S a n a q u l o v U.. xoh stixiyali tarzda bo’lsin. mukammallashib. 24-26-betlar).O’rinboyev. shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o v U. Yuqoridagi asar).. Ammo adabiy til me’yori masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor bo’lishimiz zarur .

qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. – Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga - umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik: foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi og’riq nuqtalardir. Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir. Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet). Darhaqiqat, Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan. «Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet). Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik. Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning vazifasiga aylanadi. Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan «normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq

madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana shunday vazifalarni bajarib kelmoqda. Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet). Ammo bu o’rinda biz nimaga e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi, ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof. F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet). Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi. Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda (ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet). Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi. Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari «millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet), degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga amaliyotda to’la rioya qilinmayapti?

Nima uchun adabiy til millatning hamma vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun tegishliday bo’lib qolayapti? Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning, qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan boshqa narsa emas. Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof muhitning bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin. Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin. Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir. Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga, adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim. Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar, mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud. Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan, kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q. Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuщnыye zadachi ucheniy o kulture rechi // Russkiy yazыk v shkole, 1965, № 4, s.3 ). Demak «boshqacha gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la oladigan namunalar va tavsiyalar kerak. Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy talablarning birinchisidir» (Ђ u l o m o v A.Ђ. Adabiy til normalari // «Nutq

bugunga kelib til me’yorlari ilmiy xulosalarga tayanilgan holda ongli boshqarila boshlandi. o’z maromida sayqal topib.Begmatov ta’kidlagan «o’z normativ sistemalarining yuqori darajada shakllanganligi. yozuvda mustahkamlangan. Til uchun belgilab quyilgan me’yoriy holatlar doirasidan chiqib. izchillik bilan davom ettirilishi lozim. so’zlashuv va badiiy ijod jarayonida uning shunday bir imkoniyatlari ochiladiki. O’z navbatida. Bu boradagi ishlarda stixiyaga. Ammo shu paytga qadar til ilmini o’rganishda to’plagan tajribalarimiz. takomili va boyligi jihatdan yuksak darajadagi madaniy til» sifatida faxrlanib tilga olsak-da. rivojlanishi uchun doimo g’amxo’rlik qilishimiz. Intizom ozroq bo’shashgan joyda u ham albatta o’zining salbiy natijasini ko’rsatadi. umummajburiy bo’lgan. obro’sini. rivojlanib boruvchi. ularning hayotga. 1980. uning umumiy va konkret ko’rinishlari mavjud. Bu hol qachongacha davom etishini aytish qiyin. biz uni payqashimiz va bir lahza bo’lsa-da. qat’iy qoida va tartibga solingan. mavjud kamchiliklardan ko’z yummagan holda. uslublararo tarmoqlanib. Umumiy tarzda uni og’zaki va yozma nutq me’yorlariga ajratamiz. uning iste’molchilari uchun tushunarli va ma’qul bo’lgan. № 4. Garchi ona tilimiz . Adabiy til umumxalq tilining yashash shakllaridan biri ekan. ularning yanada stabillashuvi. silliqlashib borgan bo’lsa. kengayib boradigan. Boshqacha aytganda. o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi. – Toshkent. uning o’sishi. o’rni bilan variantlari ko’payuvchi. kampaniyachilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. 54-bet). og’zaki nutq me’yori og’zaki adabiy til. yozma adabiy nutq me’yori. Chunki zamonlar silsilasida toblangan o’zbek tili. ochilgan bu xazina boyliklaridan lazzatlana va huzurlana olishimiz lozim. ular tomonidan bab-baravar foydalaniladigan. martabasini saqlab qolish esa unda belgilangan me’yorlarga qat’iy rioya qilishni taqozo etadi. kun sayin qalbimizda ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash. Nutq jarayonida. xalqning madaniy va ma’naviy barkamolligi ertamikechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada amal qilishga olib keladi. 59-bet). Adabiy tilimizning yashovchanligini. uni davlat ahamiyatiga ega bo’lgan. U til birliklarining juda ko’p jihatlarini ilmiy asosida me’yorlashtirishga ko’maklashdi. tahlil qilish va uni turli yo’llar hamda vositalar bilan xalqqa yetkazish til bilimdonlarining burchi va vazifasidir. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining hozirgi me’yorlarini. degan umiddamiz. ayniqsa. qalbimizdagi eng nozik his-tuyg’ularni ifoda eta oladigan qimmatbaho boylik sifatida munosabatda bo’lmog’imiz. ayni paytda an’anaviylikni ham saqlab qolishi mumkin bo’lgan me’yorlarga aylandi. Aksincha. keng jabhada olib boriladigan. shuningdek. shu bilan birga. deb bemalol ayta olamiz. O’zbek adabiy tili me’yorlari xususida to’plangan bilim va tajribalarga tayanib yana shuni aytish mumkinki. ma’lum ma’noda turg’unlashgan va barqarorlashgan. 1973. uning har bir vazifaviy uslub doirasida har bir nutqiy vaziyatda ifoda etayotgan nozik ma’nolarini ilg’ay olish. og’zaki uslub me’yoriga bo’linadi.hozirgi o’zbek adabiy tilini E. yozma adabiy til me’yori va yozma uslub me’yoriga. asta sekinlik bilan o’sib. Konkret tarzda . odat tusiga kirgan ish darajasiga olib chiqish lozim.madaniyatiga oid masalalar» to’plami. uni yanada yuksaltirish borasigi ishlar keng ko’lamda. olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar. namuna bo’la oladigan. parvarishlashimiz zarur bo’ladi. «Endilikda o’zbek adabiy tilining madaniy normativ imkoniyatlarini o’rganish va bu imkoniyatlardan amaliy nutqda o’rinli va effektiv ravishda foydalana olish yo’llarini tadqiq qilish. bu faoliyatni markazlashtirish va muvofiqlashtirish. unga millat uchun nafaqat yagona aloqa vositasi sifatida. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. shu bilan birga. bir tomondan. Til tarbiyasi ham farzand bola tarbiyasiga o’xshaydi. o’zbek tilshunosligi ham fan sifatida ko’plab olimlarimizning sa’y harakatlari tufayli o’zining yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi. o’zbek adabiy tili normalarini takomillashtirish. o’tkirlashuvi hamda rivoji uchun ko’maklashish muhim vazifadir» (B ye g m a t o v E. ikkinchi tomondan.

O’zbek tilining tovush va grafik tizimi. uning yutuq va kamchiliklari. Lotin grafikasi asosidagi o’zbek yozuvi. Imlo va talaffuz me’yorlari R ye j a: 1.esa. Yangi o’zbek alifbosi. tilimizda leksik . so’z yasalishi. Fonetik va talaffuz me’yori. talaffuz. 3. Alifbo sohasidagi muammolar. Amaldagi rus grafikasi. 4. 6. «Davlat tili haqida»gi Qonun. Bu sohaga oid qonunlar. 5. 2. Tovush me’yori va uning yozuvda aks etishi. . grafik. fonetik. Tovush va yozuv. grammatik. punktuasion. orfografik va uslubiy me’yorlar mavjudligini qayd qilamiz. Orfografik me’yor. Tayanch so’z va iboralar :Tovushlar tizimi.semantik. 7. 3-ma’ruza: Hozirgi o’zbek adabiy tili me’yoriy ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. Orfoepik me’yor (talaffuz me’yorlari).

25 undosh tovush . yu.s harfini va . O’zbek xalqi uchun jahon miqyosiga chiqishdek olamshumul vazifani amalga oshirishga katta hissa bo’lib qo’shiladigan bu tadbirning istiqbolimizga xizmat qilishi shubhasizdir. ona tilimizga xos bo’lmagan tovush ifodasi . ya singari grafemalarni. ch. t. h. a. g’. Undagi qoidalarga amal qilish tilimizdan foydalanuvchilar uchun bundan keyin majburiy sanaladi va shu tarzda bosqichmabosqich amalga oshiriladigan tadbirlar natijasida o’zbek tilining orfografik me’yori yo’lga qo’yiladi. Ana shu tovushlar tizimi va ularning harfiy ifodasiga ega bo’lgan o’zbek tili bugungi kunga qadar 1956 yil 4 aprelda O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan tasdiqlangan va kuchga kiritilgan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari»ga binoan ish ko’rib kelmoqda. Undan keyin esa to’lig’icha O’zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini hayotga joriy qilish to’g’risida»gi hamda 1995 yil 6 maydagi «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi qonunlariga asosan ish ko’riladi. g. yu. Ularga ‘ va belgilari qo’shilsa. . An’anaviy imlo me’yorlarini saqlab qolgan holda lotin grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosi bilan ish ko’radigan imlo ham o’z me’yoriy qoidalariga ega va bu me’yorlar yuqorida tilga olingan hujjatda o’z ifodasini topgan. q. yo. Shu belgilar orasida ikki tovushning yig’indisidan iborat bo’lgan ye.fonema mavjud bo’lib.ayrish belgisini ' . k. Ularni ifoda etish uchun 23 harf va harflar birikmasi qo’llaniladi: b. j. unlilar tizimida mavjud bo’lgan kamchiliklar borasida bo’lib kelayotgan bahsu munozaralar ma’lum ma’noda yakunlandi. ch. o’. ularni ifodalashga xizmat qiladigan rus grafikasiga asoslangan belgilar soni 35 ta. dj. 3 ta harflar birikmasi va tutuq belgisi kiritildi hamda bu bilan alifbo tizimi anchagina soddalashtirildi. m. Undosh fonemalar esa 25 ta.O’zbek tilining tovushlar tizimi va ularning yozuvdagi harfiy ifodasi masalasida talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy tili» fanining «Fonetika» bo’limida tegishli ma’lumotlar berib o’tilgan. Respublikamizda ta’limning barcha tizimlarida ushbu qonunlarni bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avgustda «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida» qabul qilgan qarori asosida o’qitilmoqda. Shu bilan ancha paytlardan beri alifbomizda. d. 4 grafema va 23 ta undoshni ifodalovchi belgilar bilan ifoda etiladi. x. sh.fonema mavjudligi qayd etiladi. Binobarin o’zbek tilining imloviy me’yorlari hozirgacha ana shu qoidalarga muvofiq amal qilmoqda va bu jarayon O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining «O’zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritish tartibi to’g’risida»gi 1995 yil 21 dekabr qaroriga asosan 2005 yilgacha davom etadi. sh. grafik belgilar soni 35 taga yetadi. p. ya grafemalari ham mavjud. y. Bu soddalashtirish ikki tovushni ifoda etuvchi ye. hozir qulay bir vaziyat vujudga keldi. v.tutuq belgisiga almashtirish. Unlilarning harfiy ifodasi 6 ta: i . s. Ana shu kursni o’qitishga oid darsliklarda o’zbek tilda 6 unli. jumladan 6 ta unli. z. e (ye). l. Hozirda ham bu qonunlar amalda. s. Bir alifbodan ikkinchisiga o’tish davridan to’g’ri foydalanib. Aslida 31 ta fonema 33 grafik belgi bilan. hozirgi o’zbek tilida 31 ta tovush . yo. shuningdek. r. ng.yumshatish belgisini olib tashlash hamda ‘ . Anglashimizcha. orfografik va orfoepik me’yorlarni bir-biriga yaqinlashtirish ustida samarali ish olib borishimiz lozim. u. n. f. o. ayniqsa. ng tovushlarini ifodalovchi harflar birikmasini kiritish evaziga amalga oshirildi. Demak. Yangi o’zbek alifbosiga 26 ta harf.

Yosh avlodning nutqiy madaniyatini tarbiyalash xususida // Davlat tili haqidagi qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. M. Afsuski. 1993. Gap uni qay darajada o’zlashtirishda ekanligini tushunib yetsak bo’ldi. Prof. Buning sabablari nimada? Maktabdagi ona tili va adabiyot fanlarini o’qitish jarayonida bu masalaga e’tibor susayganmi? Test sinovlariga bo’lgan burilish yoshlarimiz uchun orfografik me’yorga qat’iy rioya qilish masalasini keyingi o’ringa surib qo’ydimi? Balki o’tish davridagi ayrim qiyinchiliklar o’qituvchilar talabchanligini susaytirib. . Ko’p yillik tajribalar. Respublikamiz Prezidenti I. 1973.deb yozgan edi prof. Yoshlarning notiq bo’lishi shart emasdir (balki). aniq iboralar bilan ifoda qilishlari zarur. Xo’sh.A. Bu o’rinda o’rta va keksa avlod. Bu holat ko’proq o’quvchilarning og’zaki nutqda o’z shevalariga xos so’zlarni va ba’zi qo’shimchalarini noo’rin ishlatishlarida.Navoiy. A. 75-bet). . bu masalalar tahliltalab. tushunchalarini to’g’ri. mulohazalarimiz ko’proq samara berishi mumkin bo’lgan yoshlar nutqiga e’tiborimizni qarataylik. . turli ijtimoiy qatlamlar nutqini bir chetga qo’yib turayligu. aniq va ravon jaranglashi kerak. degan fikrlar quloqqa chalinib qoladi. jumlalarni to’la tuza bilmasliklarida. balki ayni vaqtda aqlli va madaniyatliligini ham ko’rsatadi. nafaqat ularning o’qimishliligidan darak beradi.talaffuz me’yori va unga hayotda amal qilish to’g’risida. Ammo negadir bu islohotlar bilan ham yoshlar savodxonligining oshishida jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti. bu qatlamda ham talaffuz me’yorlariga rioya qilishni quvonarli deb bo’lmaydi. Endi bir necha og’iz so’z orfoepik .Kezi kelganda bir mulohazani aytib ketishga to’g’ri keladi. Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlariga talabalarni test sinovlari asosida qabul qilish ana shunday ulkan qadamlardan biri bo’ldi. Buning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida orfoepik qoidalardan yaxshi xabardor mutaxassislar kichik va qiziqarli mashg’ulotlar olib borishlari zarur deb hisoblaymiz. chunki ona tilimizning sofligini saqlash har bir yosh avlodning sharafli burchidir» (M a m a t o v A. barcha kurslarda o’tkazilayotgan sinov diktantlari natijalari bu borada jiddiy ish olib borish lozimligini ko’rsatadi. Xalq o’rtasida ba’zan lotin grafikasi asosidagi o’zbek imlosiga o’tish ma’lum darajada savodxonlikka salbiy ta’sir etishi mumkin. ulardagi kuch va imkoniyatlarni boshqa tomonlarga burib yuborayotgandir? Harqalay.Toshkent: Fan. so’z.Asqarova (A s q a r o v a M. buning uchun nima qilish kerak? «Bolalar nutqini o’stirish ishi maktabgacha tarbiya muassasalaridanoq boshlanishi kerak. bu savol ko’pchiligimizni tashvishga soladi. izohtalab masalalardir. Keyingi yillarda Samarqand Davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakultetiga test asosida qabul qilingan talabalar o’rtasida har yili. Respublika maktablarida ona tili o’qitishi va nutq madaniyati «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.Karimovning tashabbusi va maorifimiz jonkuyarlarining sa’yi harakatlari balan ta’lim sohasida yirik islohotlar amalga oshirilayapti. Masalani biroz boshqacharoq tarzda qo’yishimiz ham mumkin: Rus grafikasi asosidagi o’zbek alifbosidan foydalanishda savodxonligimiz talablar darajasidami? To’g’risi. olib borilgan kuzatishlar shuni ko’rsatmoqdaki. Talaffuz etilgan har bir tovush. ibora. Ammo hozirgi yoshlar va kelajak avlod savodxonligi uchun bu muammo yo’q. bu holat hamon davom etmoqda.Mamatov quyidagi mulohazalarni bayon qiladi: «Yoshlarning adabiy til normalariga amal qilgan holda so’zlashishi. 7-bet). «Respublikamizdagi ko’pgina maktablarda o’quvchilarning nutq madaniyati yuqori saviyada emas. .E. ba’zi affikslarni to’g’ri talaffuz eta olmasliklari va ayrim so’zlarni o’rinsiz takrorlay berishlari kabi holatlarda ko’rinadi». lekin faqat fikrini. Shuning uchun yoshlar hamma vaqt nutq madaniyati va nutq odobiga qat’iy rioya qilgan holda so’zlashga harakat qilishlari lozim. Balki xalqning yoshi ma’lum bir darajaga yetgan qatlami orasida shunday bo’layotgandir.

adabiy tilning orfoepik normalari haqida jiddiy o’ylash va uning qonun-qoidasini belgilash vaqti allaqachon kelgan. So’z tarkibidagi ayrim tovushlarning o’zbek tili talaffuz qoidalariga moslashgan holda tushib qolishi. Bu fikr ayniqsa boshqa tillardan kirgan (arab.1973. Birgina misol. Shu o’rinda quyidagi mulohazalarni keltirish ham maqsadga muvofiq: «. degan fikrini esa qabul qila olmaymiz. urg’uning ko’chishi va butunlay o’zgarishi holatlari yaxshilab tahlil qilingan.o’. qonun-qoidalariga bo’ysundirib oladi» (O t a m i r z a ye v a S. ikkinchidan. qabul qiluvchi til har bir so’zni o’z «g’alviridan» o’tkazib. deb hisoblash tarafdori. «mahalliychilik» tendensiyalariga yo’l qo’yilmasligi kerak» (A b d u l l a ye v F. bu vazifa batamom hal qilingan emas.. tashvishlanish ham go’yo asosan ziyolilar. O’zlashtirilgan so’zlar orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Maqola pirovardida olima ishonarli xulosaga keladi: «Umuman qaysi tildan so’z qabul qilinishdan qat’iy nazar. S. Lekin maqoladagi bir fikrga munosabat bildirishga to’g’ri keladi! Olima ham o’zbek tilida singarmonizim hodisasi yo’q. ma’lum qoida ichiga olinishi qiyin bo’lgan ayrim holatlarda ongli boshqarish prinsipiga suyangan holda ish ko’rish kerak bo’ladi. Shunda ular dialektal xatolarni qilmaydigan bo’ladi. Unda a . o’sha orfoepik qoidaga asos qilib olinishi zarur. Uchinchidan. o’zbeklar orasida ozchilikni tashkil qiladigan tojik xalqining tili qanday qilib ko’pchilik gaplashadigan tilga bu darajada kuchli ta’sir o’tkazish mumkin..p.singarmonizm hodisasi o’zbek adabiy tilida yo’qolishga asosiy sabab tojik tilining ta’siri bo’ldi» (O t a m i r z a ye v a S.. Yuqoridagi maqola. orttirilishi. 75-76-bet). 96-bet). adabiy til elementar normalariga rioya qilgan holda so’zlatishga odatlantirish lozim» (A s q a r o v a M. bu borada aytilgan hamma fikr-mulohazalarni ham ma’qullash qiyin.ng tovushlarining talaffuzda farqlanmasligi .Otamirzayevaning «O’zlashtirilgan so’zlarning orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar» nomli maqolasida arab. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid ayrim masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Ayrim shaxslarning subyektiv mulohazalari. n . fors-tojik va rus tillaridan olingan) so’zlar talaffuziga nisbatan to’g’ridir. ushbu masalalarning kun tartibiga qo’yilganiga 20-30 yil vaqt o’tganiga qaramasdan. S. degan savolga javob topish ham kerak. fors-tojik va rus tillaridan kirib kelgan so’zlar talaffuzining tilimiz ichki fonologik sistemasiga muvofiq kelish-kelmasligi darajasi o’rganilgan.Otamirzayevaning «.x. Kishida qiziqish ham. Bunda. adabiy tilning funksional vazifalarining nihoyat darajada zo’r ahamiyati e’tiborga olinmog’i kerak. ularni bartaraf etishning ba’zi yo’llari ko’rsatilayotgan bo’lsa-da. tilshunoslar orasidagina mavjuddek tasavvur paydo bo’ladi. shevachilik. u yo’qolgan emas. ayrim qoidalarni tilga zo’rlik bilan kiritib bo’lmasligini o’zbek tili faktlari. Yuqoridagi maqola.Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishda birinchi navbatda grammatik qoidalarni puxta singdirish va shu orqali o’zbek adabiy tili normalarini egallashlariga erishish kerak. Ikkinchidan. demografik sharoitiga ko’ra O’zbekiston hududida. h . Ustoz J. dialektologik tekshirish natijasini hisobga olish va nimaiki keng tarqalgan va umumxalq tusiga kirib qolgan bo’lsa.o. birinchidan. Ammo bu qarashlarning hayotiy emasligini. Bunda umummiliy manfaatlar ko’zda tutilmog’i. – Toshkent: Fan. Afsuski. o’rin almashishi hodisalari. 45-bet). an’ana tusiga kirib qolgan talaffuz qoidalari ham chuqur va atroflicha o’rganilishi va qonun asosida mustahkamlanishi zarur.. Birinchidan. Hamdamovning “Tilimizning yuksak madaniyati uchun” nomli maqolasi ham orfoepik normalar masalasiga bag’ishlangan. Haq gap. Tilimizdagi orfoepik me’yor va uning nutq madaniyatiga ta’siri borasidagi muammolarning mavjudligi ilmiy adabiyotlarda qayd etib kelinayotgan bo’lsa-da. bu fikrlar paydo bo’lgandan keyingi o’tgan davr isbotladi. f . 87-bet). o’quvchilarga adabiy til normalarini singdirishda faqat bir qoidaning o’tilishinigina kutib turmasdan. u . birinchi sinfdalik davridan boshlab.

Buning oqibatida. kitoblardan o’qidilar. tomir otib kelayotgan bu millat mustaqillik tufayligina chilparchin qilingan bo’lsa-da. Endi u borada hyech tortinmasdan. nutqiy madaniyatimizdagi shevachilik muammolarini ijobiy hal qilish. Tilimizning yuksak madaniyati uchun // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. kabi tovushlarimizni ravon talaffuz qila olmaydilar» (S o d i q o v a M. To’g’ri. unga bo’lgan munosabat butunlay o’zgardi. Hayotda shiddat bilan urchib. til iqlimi.u ham bo’lsa. shu bois ular bizning Q.-deydi prof. Ammo unga vaqtinchalik hodisa deb qarash kerak. Tildan. sezib. bir oila.1973. Ana shu sabab bilan bog’liq talaffuz me’yoridagi buzilishlar ma’lum vaqt tilimizda davom etishi mumkin. Rivojlanishi va istiqboli qonun yo’li bilan kafolatlandi. uning asoratlarini hozir ham ko’rib. bilib turibmiz. bir shahar doirasidan chiqib. tovush a’zolarimiz bir-biridan farq qiladi. Buning ustiga.ishonarli tarzda tahlil qilinadi (H a m d a m o v J. 70 foizdan ortiq aholi yashaydigan qishloq joylarda esa o’z shevalari asosiy muomala vositasi bo’lib qolaverdi. rus va o’zbek tillarini aralashtirib gapiradigan chalamulla o’zbeklarni maydonga keltirdi. M. Ular ham zamonasozlik qilishga. shaharda yashovchi ko’pchilik o’zbeklar nutqi ham namuna bo’lish vazifasini bajara olmay qolgan edi. ularni rus tilida ta’lim-tarbiya beradigan bolalar bog’chalari va maktablarda o’qitishga majbur bo’la boshladilar. Chunki o’zbek tilini o’rganishdagi hozirgi ommaviy jarayon bu kamchiliklarni albatta siqib chiqaradi. amaliyotda o’zbek tili uning iskanjasida tobora qisilib borayotgan edi. endi faxrlanib aytish mumkinki. Hayotning bu oqimi tabiiy ravishda o’z ona tilisida muomala qilishni bilmaydigan. . agar unda birgina rus kishisi o’tirgan bo’lsa ham. yoki bo’lmasa. rus tilida olib borilar edi. shaharda ham bir xil tarzda nutq madaniyati bilan shug’ullanishiga qonuniy asos.ya’ni o’zbek tiliga xos ba’zi til orqa yoki bo’g’iz tovushlari rus tilida yo’q. o’z farzandlarining istiqbolini o’ylab. 1998 yil 16 yanvar). «Umuman. xolos. Ma’lum me’yorga solingan adabiy til namunalarini esa faqatgina radio. talaffuzichi? Artikulyasion bazasi rus tili talaffuziga moslashgan kishini sof o’zbek tili talaffuziga o’rgatish oson ish emas. butun muhitga. Qolgan paytlarda ko’pchilik yig’ilishlar. Harqalay. Mana shunday holatda ruscha o’qib. muomalada faqat rus tilidan foydalanib kelayotgan o’zbeklar oldida yangi muammo paydo bo’ldi. orfoepik me’yor masalasini. Respublika davlat arboblari bir yilda faqat bir martagina . Qishloqda ham. imkoniyat yaratildi. bu narsa osonlik bilan amalga oshmaydi. Turg’unlik deb ataladigan sovetlar davrida quyidan tortib yuqorigacha hujjatlar asosan rus tilida yuritilar edi. – Toshkent: Fan. 97-100-bet).H. O’z ona tillari . o’zini ziyoliman deb hisoblaydigan.Ђ. televideniye orqali eshitdilar. yashash shart-sharoitlarini belgilab berdi. Ona tilimizga davlat tili maqomining berilishi uning hayotiylik. o’z ona tilimizdan foydalanish va rus tilidan foydalanishda ana shunday tafovutlar mavjud bo’lib. Talaffuz ravonligi – nutq boyligi // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. ikkilanmasdan amaliy ishlarga o’tish payti keldi.Sodiqova. mavjud vaziyatning o’z obyektiv va subyektiv sabablari bor.o’zbek tilida gaplashish hayotiy zaruratga aylandi. til ekologiyasiga jiddiy ta’sir qila boshlagan edi. qishloq xo’jaligi xodimlarining respublika qurultoyida o’zbekcha nutq so’zlash imkoniyatiga ega bo’lar edilar. Bu hol bir kishi. Aytilganlaridan. Tilni o’rganish kerak. So’zlarni yod olish mumkindir. . ularni adabiy til me’yorlariga muvofiqlashtirish jarayoni hayotimizda hali uzoq davom etadigandek bo’lib tuyuladi. Ammo ularning mag’zini chaqish. Tabiiyki. ya’ni o’zbekcha so’zlarni rus talaffuziga moslab aytish tufayli tilimizda buzilishlar sodir bo’lib turibdi.

Begmatov «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» nomli maqolasida og’zaki nutq madaniyatini rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni o’rtaga qo’ygan edi: «. og’zaki nutqning to’laligicha adabiy holatga keltirilishini ta’minlash talaffuz jarayonini me’yorlashtirish bilan bog’liq. lug’atlar shaklida tavsiya etildi. Xulosa shuki. .O’zbek og’zaki nutqining talaffuz normalarini eksperimental usulda o’rganishni yo’lga qo’yish. 58-bet).nutqiy ko’nikmalar hosil qilishga ko’maklashishimiz lozim. E. har bir tovush tembri. turli uslublardagi vazifasini belgilash bo’lmasin. amplitudalarini ko’rsatishimiz va shu asosda talabalarni mashq qildirishimiz. ijobiy natijalar qo’lga kiritilishi lozimligi zamon talabidir. ona tilimizga mehrni bolalar bog’chasidayoq uyg’otishimiz. Bu nutq tipining adabiy-normativ va nonormativ tomonlarini aniqlash. . piravord natijada adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq keladigan uzus . keyingi yillarda tilimizdagi fonetik jarayonlarni.Og’zaki nutqning uslubiy. televideniye nutqi. Shuning uchun ham ko’p dialektli va shevali o’zbek tilining adabiy talaffuz me’yorlarini belgilab berish qiyin bo’lib qolayapti. Tilshunoslarimiz zahmatlari tufayli o’zbek tilidagi birliklarining deyarlik barchasidagi me’yoriy ko’rinishlar ommaga turli qo’llanmalar.Og’zaki nutqning mohiyatini o’rganish.So’zlashuv nutqini normalash imkoniyatlarini tadqiq etish. barcha o’rinlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirib qo’llash masalasi birinchi o’rinda turadi. O’zbek nutqi madaniyati masalalari// O’zbek tili va adabiyoti. o’z ona tiliga chuqur hurmat bilan qaraydigan barcha ziyolilarimiz bu me’yorlarning buzilishiga e’tiroz. lektor (propagandistlar) nutqi. Bu borada talabalarimizga bergan bilimlarimiz ham yuzaki.Bu ulkan vazifani birdaniga hal etib bo’lmasligi ham aniq. . ayniqsa. Shu narsani e’tirof etish adolatdan bo’lar ediki. o’zbekcha talaffuz me’yorlarini belgilab beradigan texnik vositalarni biz oliy ta’lim o’quv jarayonida ko’rgan emasmiz. Ma’lum bo’ladiki. televideniye eshittirishlarida ham seziladi. Vaholanki. Bu kamchiliklar hatto radio. . sayoz bo’layapti. Omma uchun bu vaziyatning ta’siri salbiy bo’layotganini sezib turibmiz. 1980. orfoepik me’yorlarga rioya qilmaslik nutqimiz madaniyatida jiddiy nuqsonlardan biri bo’lib qolmoqda. adabiy til me’yorlarini o’rganishning bolalar bog’chasi o’rta maktab oliy maktab tarzidagi uzluksizligini ta’minlashimiz zarur. ular uchun eksperimental fonetika. Ammo u bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. balki maorifimiz jonkuyarlari. sahna nutqi singari ko’rinishlarini tadqiq qilish va ularning normativ xususiyatlarini belgilash» (B ye g m a t o v E. tuzatish va tavsiyalar tarzida chiqishlar qilib turishibdi. Dasturlarni olib boruvchi ayrim jurnalistlarning o’zlari shevachilikka berilib ketishlari noo’rin tuyuladi. Nafaqat filolog olimlar. situativ ko’rinishlarini o’rganish. Og’zaki nutq ishlatiladigan qaysi soha va yo’nalish bo’lmasin. Shunday bo’lishiga qaramasdan. til madaniyatiga e’tiborsizlik hamon davom etmoqda. talaffuz me’yorlarini buzish. Yillar davomida majlislarni rus tilida olib borgan yoki ma’ruzalarni rus tilida eshitgan ko’pchilik kishilar o’z nutqlarida ruscha so’z va iboralarni qo’llash. № 4. Ko’pchilikning fikriga tayanib aytamizki. Yangi imlo qoidalariga o’tishimiz munosabati bilan bu yumushlar davom ettirilmoqda. ayrim holatlarda rus tili gap qurilishi tartibida o’zbekcha jumlalar tuzish iskanjasidan chiqib keta olmayaptilar. uning asosiy quroli bo’lgan texnik vositalar ko’magida biz adabiy me’yor tarzida tavsiya etiladigan namunaviy nutq andozalarini berishimiz.Adabiy og’zaki nutqning radio nutqi. Xalqimiz shevachilikdan .

umummilliy darajaga ko’tarish masalasi muammoligicha qolaveradi. 2. mas’uliyatsizlik davom etmoqda.deb yozadi u. 6.frazeologik me’yor R ye j a: 1.batamom qutula olgan emas. o’rinli so’z . Gorbachevich esa «so’zni to’g’ri tanlash va hammaga ma’lum bo’lgan va umumxalq tomonidan qabul qilingan. me’yor qilib belgilab qo’yilgan til birliklaridan to’g’ri foydalanishga o’zimizda burch sezmas ekanmiz.Mamatov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va bu kuzatishlarning natijasi o’laroq doktorlik dissertasiyasi himoya qilingan hamda «Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeolgik norma muammolari» nomli monografiya yuzaga kelgan. 5. Tildagi birliklar : dialektal qaytariqlar.E. talaffuzda e’tiborsizlik. O’zbek tilidagi leksik-frazeologik birliklarning ana shu xususiyatlari yuzasidan A. jozibali va ta’sirli qilib foydalanishni umumxalq. Variantdorlik. Zero. Garchi ko’pchiligimiz adabiy til me’yori talablari asosida savodli yozsak-da.S. 4. Ushbu qo’llanmani yozishda ham bevosita ana shu tadqiqot natijalaridan foydalanildi. til ma’naviyatimiz va madaniyatimiz ko’zgusi ekan undan ehtirom va hurmat bilan foydalanish milliy burchimizga aylanmog’i lozim. loqaydlik.S.leksik normaning maqomini aniqlashda turlicha fikrlar aytganlar. K. Frazeologizmlarda okkazional variantlar va adabiy me’yor. Leksik me’yor tushunchasi. Mavjud imkoniyatdan. 4-ma’ruza: Leksik . – M. Doimiy va matniy variantlar. O. «Tilshunos-normalist olimlar.deb ta’rif bersa (A x m a n o v a O.. Sinonim va dublet. Tildagi leksik birliklar va ularning adabiy me’yorga munosabati. . 3.S. Slovar lingvisticheskix terminov. paronimlar va adabiy me’yor. Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi til sathlari orasida leksik birliklar alohida o’rin tutadi va ularning o’ziga xos me’yoriy xususiyatlari mavjud. ulardan chiroyli.Axmanova leksik normani «bu muayyan bir tilda so’z qo’llash normasidir». 1961). Tayanch so’z va iboralar: Lug’aviy me’yor. .. O’zbek tilining keng iste’mol so’zlari me’yori. Jumladan. So’z tanlash va uning ahamiyati. Tildagi variantdorlik. Frazeologik me’yor.

chaqaloq-buvak. tanba).Aliyev «O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonuni va o’zbek tili nutq madaniyati» nomli ma’ruzasida «Ayrim narsa va hodisalarning nomlari adabiy til va uning lug’atlarida uchramaydi. tuxum-moyak-yumurta.t o v A. arpabodiyon (ukrop turi). o’sha yerda stilistika boshlanadi». Demak. Adabiy til sheva leksikasidan ularning ko’pchiligi uchun umumiy bo’lgan so’zlarni tanlab olishi va uni o’z leksik tarkibiga kiritishi (mas. tengliklardir» (M a m a .. 1974. 170-171-betlar). sinonimlar va variantlar shaklida bir tushuncha doirasida ma’no anglatish va farqlash imkoniyati tilning boshqa sathlaridagiga qaraganda keng ekan.Yu. leksik me’yorlarni belgilash birmuncha qiziqarli va munozarali bo’ladi. Toshkent va Farg’ona shevalariga) asoslangan bo’lsa-da. s 11). tilda asosiy birlik sanalgan so’zning lingvostilistik birlik sifatida. ular adabiy tilimizga kirib ulgurmagan yoki shu holicha qolib ketgan. chumoli-murcha-qarinjaqumurusqa kabilar) ta’kidlangan (R ye sh ye . qalang’i-qasang’i (yengil tabiat odam). sarimsoq (go’dakning nomi qo’yilguncha bo’lgan ismi). 2) territorial va ijtimoiy qo’llanish doirasini. sigir-siyir-inak.t o v V. O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonun va o’zbek tili nutq madaniyati // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. .Toshkent. «O’zbek adabiy tilining orfografiyasi. Shuning uchun ham tilimizdagi dialektizm.S. O’zbek dialektologiyasi.Toshkent. 8-bet): cho’kkala (laganbardor).. Bunday vaqtda aniq narsa va hodisalarning nomlarini anglatuvchi so’z va atamalarni hyech ikkilanmasdan shevalardan olib adabiy tilga kiritishimiz kerak». 3) ma’lum milliy tilning boshqa shakllari bilan adabiy til o’rtasidagi munosabatlar masalasini inobatga olish kerak.E. uzuchak (uchta bola tuqqan xotinning bolalari yoki qo’yning qo’zilari).E. Leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko’pligi uning xususiy me’yorlarining shakllanishiga ham sabab bo’lgan.Toshkent. neologizm va okkazionalizm.degan fikrni aytib. . leksik norma bu og’zaki va yozuv tili oppozisiyasi doirasida leksik vositalarning turlicha amalga oshirilishi o’rtasidagi munosibliklar. . 1990. uning tasdig’i sifatida quyidagi misollarni keltirgan edi (A l i ye v A. Demak. . 117-118-betlar).deb bekorga yozmagan (R o z ye n t a l D.ishlatishdir». orfoepiyasi va grammatik qurilishi ma’lum tayanch shevalarga (asosan. .Yu. Shunday qilib. madang (yog’ochdan qilingan eshik qulfi. o’tik (o’tadigan joy). leksik jihatdan esa barcha o’zbek shevalariga asoslangan»ligi qayd etilgan «O’zbek dialektalogiyasi» darsligida ana shu o’lchovlar ko’rsatib o’tilgan. kechik (kechib o’tadigan joy). 1991. Izmeneniye norm russkogo literaturnogo yazыka. 1978. M. 1971). kengaytiradi. leksik normalarga rioya qilish so’zlovchi (yozuvchi) va tinglovchi (o’quvchi) tomonidan o’zaro muloqotda bir-birini to’liq tushunishni taqozo qiladi. Ayni paytda. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka.Rozental ham «Qayerda tanlash imkoniyati bo’lsa. shubhasiz. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. D. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh.L. Ammo shevalarimizda shunday leksik birliklar mavjudki. o’ymoq (angishvona) singari.E. pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to’g’risidagi tasavvurimizni. Leksik normani ta’riflashda esa adabiy tilning quyidagi belgi va mezonlarini nazarda tutmoq lozim: 1) uning og’zaki va yozma shaklda amalga oshirilishini. Bu kabi so’zlarning adabiy me’yori haqida nima deyish mumkin? A. ko’pma’nolilik.deb yozadi (G o r b a ch ye v i ch K.. bu borada me’yoriy holatlarni belgilovchi o’lchovlar ham mavjud. o’mgan (ko’krak).. . Lekin dialekt va shevalarda mavjud bo’ladi. aytaylik. Dialektizimlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi.

leksik me’yorlarni belgilashda unga asoslanish mumkin bo’ladi. prinimat qilmoq. me’yorlashgan. Shuning uchun ham. organizovat qilmoq. o’ymoq. Chunki kechik. dokument. yangi tuqqan sigirning sutidan tayyorlangan taomning kilagay/ gilagay/ galagay. znachit. Har bir sheva vakilida ma’lum tushunchani ifodalaydigan so’zning tabiiy ravishda o’z shevasidagi variantidan foydalanishga moyillik seziladi. Shu ma’noda A. Boshqa tillardan so’z o’zlashtirish ulardan nutqda zaruriyatga ko’ra foydalanish salbiy hodisa emas. tak. sovsem. Akad. ammo madang so’zini adabiy tilga olib kirib bo’lmaydi. voobщye. Bu holni faqat lug’atlarni tuzuvchilarning kamchiligi yoki ana shunday so’z va tushunchalarning mavjudligidan xabardor emasligida deb baholanishi mumkin. umumxalq tilidagi ayrim so’zlar. kak raz. E’tirof etish kerakki. soni kabi so’z va birikmalarining o’zbek tilida aynan ekvivalentlari mavjud. o’mgan so’zlari «O’zbek tilining imlo lug’ati»da bor. Cho’kkala so’zini adabiy tilga qabul qilganda ham endi uning laganbardor so’zini siqib chiqarishi dargumon.Shoabdurahmonov «O’zbek adabiy tilining leksik normalari» maqolasida R. qiyin. tilshunos-lug’atshunoslarning barchasiga ham ma’lum bo’lmasligi mumkin. yangi tuqqan qo’y-echkining sutidan tayyorlangan taomning esa qag’anoq/ /qog’onoq deyilishi o’zbek tili vakillarining hammasiga. akun. allaqachon adabiy tilga qabul qilingan.o’zi yo’q bo’lib ketgan narsaning nomini adabiy tilga olib kirishga hojat yo’q. 1973. ularning sut-qatig’idan foydalanadiganlari ana shu taomlarni tayyorlashadi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. ta’lim olish. Sarimsoq so’zini balki o’ylab ko’rish mumkindir. konechno. bu so’zlarni faqat sheva so’zlari deb bir chetga surib qo’yib bo’lmaydi va ular adabiy tilga kirishga haqli. arpabodiyon. adabiy tilga kirmasdan qolgan. qandaydir dialektga suyanish. obyazatelno. O’tik so’zi ham o’tuv va o’tadigan joy tarzida iste’molda. tem boleye. keltirgan misolarini ma’qullab bo’lmaydi. Boshqa millat vakillari bilan birgalikda yashash. xullas. ham salbiy tomonlari bor. Buning ustiga ular . Kishilar nutqlarida o’zlari bilib-bilmay yoki e’tiborsizlik oqibatida boshqa til elementlaridan ham foydalanadilar. demak.Toshkent: Fan. me’yorlashishi mumkin. Sh. Masalan. 51-bet). tolko. Bu kabi lingvistik birliklar turli kasblar va sohalarda kuzatiladi. uni endi til leksik me’yorining buzilishi deb qarashga to’g’ri keladi. Ijtimoiy muhitning tildan foydalanish jarayoniga ta’sir ko’rsatishi tabiiy bir holdir. qalang’i-qasang’i. echki saqlab. Bu holatni hatto ayrim sheva vakillari bo’lgan shoir va yozuvchilar ijodida ham kuzatish mumkin. Gap shundaki. qo’y. haqiqatdan ham. Ijobiy tomoni adibning. neujeli. Shunday ekan. ammo ilmiy texnika inqilobi ro’y bergan hozirgi zamonda yog’ochdan qilingan eshik qulfining . «O’zbek tilining imlo lug’ati»ga bu so’zlarning ikkinchisi kirgan. podpis qo’ymoq. o’zbek tilidagi ko’p shevalilik sharoitida leksik me’yorlarni belgilashning o’ziga xos qiyinchiliklari ham bor. yestestvenno. Ammo bunday so’zlar orasida varvarizm deb ataluvchi shunday bir qatlam mavjudki. tolko tak. tayanch nuqta bo’lishini taqozo qiladi» degan fikrini keltiradiki (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Aslida o’zbeklarning chorvachilik bilan shug’ullanadigan qismi yoki uylarida sigir. Buning ham ijobiy. albatta. O’zbek adabiy tilining leksik normalari// «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami .Tadqiqotchining aytgan fikrlariga qo’shilish mumkinu. mehnat qilish. vot. birinchisi kirmasdan qolgan. ya’ni sheva vakili bo’lgan ijodkorlarning sharofati bilan ma’lum so’z adabiy tilga kirib qolib. Agar bu birlik ko’pchilik tomonidan qabul qilinmasa. varvarizm sifatida qaraladigan nu.I.Avanesovning «Adabiy til normalarini ongli ravishda boshqarib borish qandaydir yo’nalish. razresheniye olmoq. U umumxalq tili mulki bo’lib qolaveradi. uje. oformit qilmoq. tak chto. muomala jarayonida ana shu hol yuz beradi. pochti. jumladan. ularni nutqda qo’llash-qo’llamaslik masalasiga adabiy til me’yorlari nuqtai nazaridan munosabat bildirish lozim.Yusupov keltirgan to’tra / to’rta (yog’ quyqasi) so’zini ham adabiy tilga kiritish mumkin. To’g’ri. bo.

– Navoiy. xotintaloq.. farqiga bormasdan ishlataveramiz.Bafoyev bu savolga javob izlab. Ammo biz ularni. 32-bet). Bobur she’riyatida esa faqat xizmat varianti ishlatilganligi faktini keltiradi (O’sha maqola. cho’ziq-qisqaligi har xil bo’lsa. nasriy asarlari tilida xizmat yetakchi va «Xamsa» dostonlari tilida esa. 35-36-bet). ajabmas. lug’atda bu sohaga oid absolyut chempion. Demak bu so’zlar o’zbek tili uchun me’yor emas. 1988. «Lison ut-tayr». Shuning uchun ham tilda varvarizmlarning ishlatilishini ijobiy hodisa sifatida emas. 1993. arbitr. Bundan sal oldinroq «Gul va Navro’z» da faqat xidmat.Norkinlarning «Ruscha-o’zbekcha fizkultura va sport terminlari izohli lug’ati» nashridagi ayrim holatlarga e’tiroz bildirib. Shu tarzda leksik me’yor ham. Ta’kidlanishicha. nutqimizni nazorat qilmaymiz. So’z variantlaridagi bo’g’inlar soni.adabiy tilimizga kirgan emas. Bugungi kunga kelib esa u umuman qo’llanilmaydi.Bafoyev maqola oxirida yana bir xulosa beradi: «Alisher Navoiyning 90-yillargacha yozilgan asarlari tilida. B. ayniqsa «Xamsa»si tilida xidmat va undan keyingi yillarda yozilgan asarlari tilida xizmat yetakchi variantdir» (O’sha maqola. bokovoy sudya singari atamalarning faqat ruscha shakli berilganligini ma’qullamaydi (A z i z o v S. deyarli bir xil filologik xususiyatga ega» (B a f o ye v B. ijtimoiy muhit ta’siridan bo’lsa kerak albatta.Bu birliklar ommabop lug’atlarda berilmaydi. So’zning ikkala bo’g’ini ham yopiq bo’g’in bo’lganligidan nazmu nasrda va nazmning turli janrlarida ikkala variant ham. Ruscha so’z va iboralarning. 14-bet). . Bu kabi mulohazalarni enag’ar. balki me’yorning buzilishi deb qaralishi va ularni nutqda qo’llamaslik lozim. baryer.Bafoyev «Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma» nomli maqolasida me’yorning tarixiylik tomonlariga e’tibor beradi. bu fikr tushunarli. 32-bet). 1-son.Ismoilov va M. ochiq-yopiqligi. «Ularning aktiv-passivlik sabablarini boshqa poetik hodisalardan izlash kerakka o’xshaydi». qizitaloq. O’zbek tilining fizkultura va sportga oid terminologiyasidagi har xilliklar // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. ya’ni uning qo’llanilishi XV asrgacha me’yor hisoblanib kelgan va asta-sekinlik bilan u xizmat so’ziga o’z o’rnini bo’shatib bergan. davriylik nuqtai nazaridan munosabat xususida. sudya. asosan xidmat varianti aktiv ishlatilgan. Jismoniy tarbiya va sport atamashunosligi bo’yicha tadqiqotlar olib borgan S.deydi (O’sha joyda. Prof. Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma // O’zbek tili va adabiyoti. adibning g’azaliyoti. Agar shu holatlar baravar darajada bo’lsa-chi? Muallif xizmat/xidmat so’zini tahlil qilib yozadi: «Alisher Navoiyning g’azaliyoti va nasriy asarlari tilida ikkala variant ham uchrasa-da. poetik asarlar matniga tegishli. Bir necha og’iz gap atamalarga tarixiylik. albatta. tilda ma’lum tushunchani ifoda etuvchi sinonimik variantlarning me’yor sifatida tanlanishida ularning bo’g’in tuzilishi hamda har birining ijod turlarida ma’lum qimmatga ega bo’lishi e’tiborga olinadi. Endi nima qilish lozim? B.Azizov 1961 yilda R. qanjiq singari vulgar so’zlar xususida ham aytish o’rinli. B. sintaktik qurilishlarning tilmizdan juda sekinlik va qiyinchilik bilan chiqib ketayotganini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. 32-bet). Bu mulohaza to’g’ri. Bu fikrlardan navbatdagi xulosani chiqarish mumkin bo’ladi: Eski o’zbek adabiy tilida o’zaro variant hisoblangan xidmat va xizmat birliklaridan xidmat tarixan eskiroq. Bu xulosa. nutq ham buziladi. Ayrim so’zlarning bu tarzda lug’atlarda rasmiylashtirilishi ham ularning yashovchanligiga sabab bo’lgan bo’lsa.

Bu ham sun’iy ravishda me’yorni buzishga kiradi. Yana boshqacha qarashlar ham bor. tufrog’ tarzida badiiy. mumkinmi sababini bilsam. matematika sohasini yaxshi bilmaganimiz uchun ham bu fikrga e’tiroz bildirib bo’lmaydi. kayfi zo’r.Demak. kashf qilinganda dastlab shunday nomlangan. ularning bu jabhalardagi me’yoriy holatlarini belgilashga imkon beradi. volt singari. Olim ta’kidlaydiki. 1993. shira kayf. Ammo kayfi . 358359 betlar ) . Harqalay. kayf qilmoq. kayf qilib olgan. aniq ma’nolarda ishlatamiz: 1. «Eski o’zbek yozma manbalarida . kayfi taraq . hozirgi kunda bu me’yoriy holat o’zgargan. ayniqsa poetik nutqda ishlatilishi matnning ohangdorli va musiqaviyligini. kayfiyat bildirgan ma’nodan yiroqlashadi. Har ikkala so’zdagi noziklikni anglagan holda. Darhaqiqat. Ayrim olimlar fanlardagi ba’zi atamalarning o’zbek tilida muqobili yo’q. Bu atamalar fanda bundan keyin ham shundayligicha qoladi.Avliyoqulov quyidagi fikrni aytgan: «Bu sohada atamalarni muqobili bo’lmasa o’zbek tilidagi atamalar bilan almashtirish ijobiy natija bermasligi mumkin. ko’pgina so’zlar ikki. Ammo. «tarixiy leksikologiyada bu lingvistik hodisani obe’ktiv baholashda barcha yozma manbalar tilidagi har bir variant qaytariqlari bilan olib chiqilishi kerak». balki tushunchaning yoki narsaning o’zi ham yangilik. biri o’rnida ikkinchisi bemalol qo’llanavergan bo’lishi va bu me’yoriy holat sanalgan bo’lishi mumkin. shundayligicha qoldirilgani ma’qul degan fikrni afzal ko’rishmoqda. Bu gaplar to’g’ri. Davlat tilini amalga oshirishning noverbal imkoniyatlari // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. Qolaversa. Masalan. Jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani ma’ruzalarining qisqacha bayoni. variantlar orasidan til birliklarining me’yor sifatida tanlanishi ham tarixiy jarayon bo’lib. nafaqat tilimizda paydo bo’lgan so’z. amper. Shunday qilinganda bu kabi elementlarning adabiy tildagi yoki badiiy uslubdagi qo’llanish chastotasi va vazifaviy chegaralanishini aniqlash..Bafoyev va qo’yidagi so’zlarni misol tariqasida keltiradi : yaproq-yafrog’-yapurg’oq. 17-18-betlar). kayfni kesmoq kabi holatlarda kayf so’zi mastlikni bildiradi va shu holatda uning ma’nosi bir qadar aniqlashib. U yaratilganda. shuning uchun u hozirgacha qanday qo’llanilib kelinayotgan bo’lsa. Bu atamalar ilgaridan shunday qo’llangan ekan o’zicha qolishi zarur. «O’zbek tilining izohli lug’ati»da ham kayf va kayfiyat so’zlari insoning ruhiy holati ifodasi sifatida talqin qilinadi va ular ifoda etgan qator ma’no ottenkalari beriladi ( O’TIL... Shunday. yaproq ning yafrog’.Behbudiy yozgan «Padarkush» fojiasidan olingan bu parchadagi kayfsiz so’zi hozirda tilimizdagi kayfiyat so’ziga to’g’ri keladi. 13-bet). Misol: Janob boy. Masalan. rentgen. sizni k a y f s i z ko’raman. undagi tushunchalarni ifoda etish uchun dunyodagi eng boy tillardan biri deb faxrlanadigan o’zbek tilida so’z topilmasligiga shubha ham yo’q emas. O’zbek tili tarixida leksik norma masalalari // O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari. (B a f o ye v B. kayfi bor. Buning ustiga. Leksik me’yorning buzilishi hamma vaqt ham ko’zga yaqqol tashlanavermaydi. Asrimizning boshlarida M. Bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Bu fikrni inkor etish mumkin emas. ko’pchilik dunyo tillarida bir xil nomlanadigan atamalarni yangilashga urinaverish ham to’g’ri harakat emas. ulardan foydalanish yoki foydalanishdan voz kechish tilning yaratuvchisi va iste’molchisi bo’lgan xalq hukmidadir. 1 tom. – Navoiy. Ammo fanning qaysi yo’nalishi bo’lmasin. «Davlat tili haqida» gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolariga bag’ishlab 1993 yilda Navoiy shahrida o’tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyada chiqish qilgan navoiylik matematik Z. O’zagi bir bo’lgan bu so’zlarning bundan yuz yillar avval ana shu yaqinligi inobatga olinib. tuproq-tuprog’-tufroq-tufrog’. albatta. kayfi baland. yapurg’oq va tuproq ning tuprog’. tufroq. – Toshkent. hatto bir qanchalarining uch-to’rt fonetik variantlarda keng ishlatilganiga duch kelamiz» deb yozadi B. 1990. kayfi oshmoq. kayfi yaxshi. Kayf. Jumladan noverbal holatdagi ayrim matematik ishoralar ham o’zicha qolishi zarur» (A v l i yo q u l o v Z. vazn va hatto qofiya singari an’anaviy qoidalarga bog’liqligini ham yodga keltirishimiz zarurati tug’iladi.

ajralish. «Davlat tili haqida» gi Qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning turli yo’nalishlari bo’yicha atamashunoslik sohasida islohotlar o’tkazish. seyf-zarf. Bu gapning tasdig’i sifatida ayrim misollarni keltiramiz: matematika-riyoziyot. azbaski ch l ye n iltifotiga olmagan odamlarga banklar pul bermaydurki.mushtariy. Chlen so’zi garchi vaqtincha bo’lsa-da. xalq. o’zbek adabiy tiliga qabul qilishni tavsiya qildilar. kayfi uchgan. ruscha) ni chiqarib tashlasak. imlo qurultoyida kontrrevolsion «Chig’atoy gurungi» tashkilotining dasturini bayon etib. kayfiyatni ham matnga qarab anglashimiz mumkin. ularni «o’zbekchalashtirish» ga imkoniyat yaratildi.B. familiya-naslnoma. Ushbu parchaga ham diqqat qilaylik: Xususan. Ammo. el. aeroporttayyoragoh. ma’nolardagi kengayish yuz bergan va bu holat tilimiz taraqqiyoti uchun me’yoriy holat sifatida qaralishi va belgilanishi kerak. deb ochiq-oydin aytdi. xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko’rsatdi. Katta boylar ch l ye n bo’lib. Shu bilan birga kayf qilmoq kabi holatlarda har ikki ma’noni -kayfni ham.aeroplan. Ona tilimizning chin fidoyilari erksevar va millatsevar jadidlar tomonidan esa shu mazmundagi mulohazalar asrimizning boshlarida. K. ochun. titul list-sarvaraq va hokazo. zamon taraqqiyoti o’z navbatida me’yorga ham ta’sir qiladi. sellofan-suvqog’oz. o’rtaga tashlandi. buyuk idealimiz bo’lgan turkchilikka birlashamiz.atama. bankka a’zo bo’luvchilarning atamasi sifatida tilimizda qo’llanildi. Jo’yali fikrlar bilan bir qatorda. hatto ishi tushaturg’onlar ch l ye n molini qimmat olur. Xalqimiz. tushundi. a’zo so’zining ma’nosini to’la ifoda etadigan birlik . sirkul-pargar. yozoq so’zlarini. rais. so’ngra mulkdorlar sinib.. gazetxon. rassom-musavvir. o’gut. olam. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga. Shunday bir vaziyat yuzaga keldiki. Ular (tilning sofligi uchun kurashuvchilar . chlen o’rnida a’zo ni qo’llash notabiiylikni. Yana «Padarkush»dan olingan misolda M. ko’plab qadimiy so’zlarni tiriltirishni. banklar ko’paydi. tilimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa a’zo o’rnida chlen so’zini qo’llash tilimizga hurmatsizlik va savodsizlik alomati bo’ladi. qo’llay boshladi. xalq uni shundayligicha qabul qildi. xona. kayfini surib yuribdi singari holatlarda u kayfiyat so’zini anglatgan ma’nolarni berishi kuzatiladi. Yuqoridagi kayf so’zi tahlilidan shu narsa ma’lum bo’lmoqdaki. bu so’z qanday bo’lsa. tayyora. bitik. Masalan. Behbudiy qo’llagan chlen so’zini o’sha paytda ham almashtira oladigan a’zo so’zi bo’lgan. bildingizmi? (M. me’yoriy holat sifatida tilimizda vaqtincha yashab turdi. Ulug’ ma’rifatparvar Fitrat 1921 yildagi til. boshliq. forscha.«Davlat tili haqida»gi Qonun qabul qilingach. nasihat.. kitob. bir vaqtda ma’nolari anchagina yaqin bo’lib turgan so’zlarda. forscha shahar. mustamlakachilik paytlaridayoq o’rtaga tashlanganligi tarixdan ma’lum. sirk-tomoshaxona.). o’quv xonasi. Tavsiyalar xam nihoyatda ko’paydi. Chunki. duo. har kim ch l ye n l a r n i izzat qilur. maktub so’zlari o’rniga emgak. Bu nimadan dalolat beradi? So’z ma’nolarida bo’lgan o’zgarishlar. samolyot. mana. vaqt o’tishi bilan differensiasiya . Bu kabi tavsiyalar mustaqillikdan keyin .S. auditoriya-saboqxona. hazm bo’lishi qiyin bo’lgan takliflar ham o’rtaga tashlandi. arabcha zaxmat. mayda-chuyda bo’lur. . o’zbek tilidan yot so’zlar (arabcha. klub-da’vatxona. attestasiya-ko’rik. Padarkush). olqish. tasvirda quruq ifodani keltirib chiqarishi mumkin edi. atamalarni «milliylashtirish» ga ishtiyoq kuchayib ketdi.chog’ . fakultet-kulliyot.

bekat. ekin bilg’ich. talaba. forma. saragi sarakka. O’ r i n b o ye v B. Endi oradan o’n yildan ko’proq vaqt o’tgach. asrimizning boshlarida. rayon. forma singari so’zlar o’rnini muallif. revolyusiya. oblast. tajriba so’zlari o’rniga baliq. choparxona. O’zbek adabiy tili tarixi. planeta. sintaksis kabi so’zlar o’rniga o’txona. jarayon. muharrir. Bu qarashlar shu ma’noda diqqatga sazovorki. ma’ruza. problema. tuman. komandirovka. O’z-o’zidan savol paydo bo’ladi: qabul qilishga tavsiya etilayotgan so’zlar umumturkiy bo’lmagach. tayyoragoh. student. pochta. naslnoma. reja. O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tasarrufida ekanligida. vazir. odat tusiga kirmagan edi va shundayligicha qolib ketdi. kotib(a). sarf. Ularning semantik-uslubiy ma’nolari aynan bir xil bo’lmagani uchun ham shunday bo’ldi.guvoh. oblast. ministr. tilimizga bo’lgan bu kabi munosabatlar. redaktor. ministr kabi ko’plab so’zlarni. insonparvarlik. Bu o’tgan vaqt orasida birinchi guruh so’zlar asosan ikkinchi guruh so’zlariga o’z o’rnini bo’shatib berdi.baynalmilal bo’ldi nima-yu. shakl. sekretar. kotib /kotiba. student. g’oya. me’mor. elektr. kulliyot. vazir. simchiroq. safar. Nega? Shuning uchunki. umumturkiy birliklarni adabiy til me’yori sifatida belgilash g’oyasi yotadi. leksiya. foiz. shakl kabi tavsiya etilgan so’zlar osonlik bilan egalladi. intelligent. ular dubletlar sifatida tilimizda ozmi-ko’pmi oldindan ham qo’llanilib kelinayotgan edi. deb bemalol ayta olamiz. astronomiya. komanirovochnaya. nozir. mafkura. sekretar. tashviqot. yangilikka intilishlar qo’llab-quvvatlanmadi. pargar. Jumhuriyat. bildirishnoma /xabarnoma. komandirovka. saboqxona. yer biligi. kontrol. nomlanishlar turg’unligi murakkab masala ekanligini ko’rsatadi. rayon. otash arava. Masalaning qo’yilishi ana shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. – Toshkent: O’qituvchi. spravka. agitasiya. bildirishnoma. muallif. 155-bet). nazorat. talaba. puchagi puchakka deganlaridek. tuman. targ’ibot. territoriya. tayyora. butunlay boshqa manzara kuzatiladi. ruscha parovoz. sipok so’zlarini. sayyora. ostanovka. botanika. ularda tilni mumkin qadar chet el unsurlaridan tozalash. inspektor.. mushtariy. raport. morfologiya. ishlataverar edik. proletar. o’simlik biligi. ziyoli. Buning sababi shu bo’ldiki. . o’zi qaynar. revolyusiya. ma’ruza. garchi ularning tilimizda (oldin qaysi tildan qabul qilingan bo’lishidan qat’iy nazar) muqobil variantlari bo’lsa-da. nahv kabi so’z va iboralarni ishlatishni ko’tarib chiqdilar (T u r s u n o v U. universitet-dorilfunun kabi. hudud. Vatanimizning mustaqillikka erishishi munosabati bilan tabiiy ravishda bu so’zlarga jamoatchilik tomonidan munosabat bildirildi. nazorat kabi muqobil variantlari ham 90yillar boshlaridan ular bilan bab-baravar qo’llanila boshlandi va bu parallellik tilimizda me’yor sifatida ma’lum muddat saqlanib turdi. spravka. ma’lumot/ma’lumotnoma. arabcha yoki forscha-tojikcha bo’ldi nima ? Masalaning boshqa bir muhim tomoni bor: tavsiya etilgan birliklar adabiy tilimizga leksik me’yor sifatida qabul qilinmadi. ma’lumotnoma. Millatsevarlik millatchilik deb ayblanayotgan bir davrda. 1982. agronom. yulduz biligi. samovar. gumanizm. Ikkinchidan. doklad. viloyat. rus tilining Ittifoq hududidagi boshqa tillarga ta’siri kuchli bo’lgan paytlarda biz hyech bir ikkilanmasdan respublika. avtor. ideya. musavvir. yuqoridagi riyoziyot. prosess. arxitektor. da’vatxona kabi so’zlar bu g’oyaga mos kelmaydi. viloyat. poyezd. safar. Ko’pgina misollar tahlili atamalar. plan. o’zgarish. prosent. inqilob. tema. mavzu. an’ana. safarnoma. Tilimizda qo’llanilib kelinayotgan avtor. yo’qsil. ideologiya. raport. Ayrimlari hozir ham parallelik xususiyatini saqlab qoldi: respublika-jumhuriyat. taniq. tradisiya. birinchidan. tildagi o’zgarishlar jarayoniga o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning ta’siri bo’ldi. Nega asosan deb aytayapmiz ? Shuning uchunki. geografiya. hatto hozirda ham narsa va tushunchalarni ifodalovchi birliklarni tavsiya etilgan so’zlar shaklida qo’llash hali me’yorlashmagan. nozir. qanday farqi bor – ruscha. muammo. propaganda. bu so’zlarning har biri vaqt g’alviridan o’tdi.

ko’pchilikka ma’qul bo’lish-bo’lmaslik jihatlari e’tiborga olinsagina asosli bo’ladi. O’zbek tilida esa bunday ma’nolarni ifodalashga zarurat bo’lmagan. anafora . Sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi. masalan.joy nomlari. xarakter-xulq tarzida ataladigan bo’ldi (Q a r a n g: Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. Aytaylik. ammo hayvonshunos deb bo’lmaydi. albatta. annotasiya. tilshunoslik ilmida. Atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar. mol olib kelmoq. Lekin bunday tavsiyalarning berib borilishi. vakant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati.uslub. atribut .Bunday parallel qo’llanishning boshqa sabablari ham bor. Bundan shunday xulosa qilib chiqadiki. agroprom. hatto hazil tariqasida ershunos deyish ham mumkin. ayniqsa. til elementlaridan foydalanish jarayoni hal qiladi. nerv-asab.. astronom. ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. tavsiya etilayotgan variantlarning afzallik tomonlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. Aytaylik. atamalar bobida tildan foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish. arxeolog. mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiyu.sifatlash. Ma’lum bo’ladiki. akvarel.qo’shimcha. Aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib berdi. Yasagan taqdirimizda ham u mol so’zining asosiy ma’nosiga . temperament-mijoz. mol ayriboshlash. – Navoiy. Ammo bunday ishlatish bemalol emas. toponimlar . antroponimlar . Biz tilshunosligimizda epitet . tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi. derivasiya . so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi. 1993. har ikkalasi ham tushunilaveradi. Psixologiya-ruhshunoslik. narxi tushirilgan mollar kabi. . adaptasiya-moslashish. suv buyoq.qisqartma so’z. qadimshunos. psixika-ruhiyat. bu tavsiyalar qanchalik ilmiy. Shunday ekan tilimizda tovaroved so’zidan foydalanib turishga to’g’ri keladi. emosiya-jo’shqin holat /jo’shqinlik. Tovar so’zidan tovaroved so’zini yasay olamizu. affrikatlar qorishiq undoshlar. shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol. Berdialiyevdan olindi). falakiyotchi. tildagi me’yoriy holatlarni tayinlashda har bir tilning o’z ichki qonun-qoidalariga tayanib. sayqallashib. stilistika . hayotning o’zi. prodtovarы so’zlariga asoslanibmi. muxtasar bayon. Ammo. hayvon bilan shug’ullanadigan kishi ma’nolarini anglatadi.hayvon ma’nosiga tortib ketadi va hayvonni yaxshi biladigan. insonshunos. affiks . eng muhimi. tovar keltirdim deganda farqlanmasdanmi yoki promtovarы. yangi tavsiya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelayotgan yoki kelmayotganiga ham bog’liq.uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. agroximiya. dehqonchilik kimyosi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki.misra boshidagi tovush takrori. Boshqacha aytganda. tilshunoslar va boshqa mutaxassislar faoliyatida. mol so’zidan ana shu ma’nodagi molshunos so’zini yasay olmaymiz. osonlik va qulaylik yaratish. Aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor. Mas.aniqlovchi. nerv sistemasi-asab tizimi. sanoat mollari. bo’sh o’rin /bo’sh lavozim kabi so’z va birikmalarni ishlatish taklifi (Misollar A. qaysi variant ma’qul bo’lishdan qat’iy nazar. psixik prosessruhiy jarayon. stil . Faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib. predmet va tushunchaning mohiyatini to’laroq ifoda etadi? Bu masalani. amaliy va me’yoriy asosga ega? Bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? Ularning qaysi biri narsa va hodisaning. 36-bet).so’z yasalishi. ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi.kishi ismlari. talant-iqtidor/iste’dod. Buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir. bir xillikni yuzaga keltirish. abbreviatura .

Atamalarni almashtirish va me’yorlashtirishda ro’y berayotgan jarayonlarni tahlil qilib quyidagi xulosaga kelish mumkin : atamalarning bir qismi tezgina almashdi. u holda okkazional so’zlar jumlasidan chiqib.viloyatning bir qismi bo’lgan. rayonlashtirilgan so’zlari bor. Atama sifatida tavsiya qilingan birliklarning ma’lum qismi esa tilda o’z o’rnini topmadi. zavodlar tumani. dubletlar tarzida baravar ishlatilib kelinmoqda. ayniqsa badiiy ijod jarayonida yaratilgan bo’lishi mumkinligini ham yodimizdan chiqarmasligimiz zarur. nazarimizda. Demak. demak ular hali tilimizning haqiqiy lug’at birligiga aylanib ketmagan. 711). debmi? Harqalay. Atamalar qo’mitasining bu jarayonni muvofiqlashtirib borishda. to’laroq. zavodskoy rayon . depara.Mamatov ta’kidlaganidek. urug’ni joylarga moslashtirish.. rayonirovannыy .E. Masalan.jang maydoni. ularning yashovchanligi. ya’ni me’yorlashuvi aynan ana shu omillarga bog’liq bo’ladi. perifrastik tarzda baholashga intilish natijasida yuzaga kelgan neologizm va okkazionalizm deb ataluvchi so’zlar guruhi mavjudki. Ularning adabiy tilimizda me’yor holatiga kelishi uchun ma’lum vaqt va xalqning iste’molda qo’llay boshlashi bilan bog’liq bo’lgan e’tirofi lozim bo’ladi. garchi so’zning asl mohiyatiga unchalik to’g’ri kelmasa ham tuman so’zi me’yorlashdi. «ular badiiy asar tilida. urush harakatlari tumani tarzida ham me’yorlashib keta oladimi? Buning ustiga. tuman so’zlari ishlatila boshlandi. tartibga solib turishda xizmatlari katta ekanligini qayd qilish lozim. ma’muriy hudud atamasi sifatida me’yorlashdi. matbuotda va og’zaki nutqda ko’p qo’llanilsa. rayon boya . masalaning yechimini o’tayotgan vaqt topadi. leksikografik manbalarda va lug’atlarda aks etsa. bu so’zning birgina ma’nosi . bir qismi esa so’zlashuv. mustaqillikdan keyingi davr atamalarini me’yorlashtirish xususida gap ketganda ana shu jihatlarning hayotiy ekanligini inobatga olishga to’g’ri keladi.mudofaa doirasi kabi. ularga ham adabiy til me’yori nuqtai nazardan munosabat bildirish zaruriyati bor. Tilimizda yangi narsa va tushunchalarni ifodalash yoki narsa va tushunchalarni yangicha ifodalash bilan bog’liq hamda undagi tayyor modellar asosida mavjud narsa va tushunchalarni biroz boshqacharoq.Shu o’rinda yana bir misolni tahlil qilaylik. A. balki obrazliroq ifoda etish hamda boshqa badiiy-estetik maqsadlarni ko’zda tutib qo’llanilgan.sanoat rayoni. Ammo.urush harakatlari rayoni. . ko’pchilik tomonidan ma’qul ko’rilmadi. ommalashuvi. shu so’z o’zagidan yasalgan rayonirovaniye.shahar atrofi rayoni.rayonlashtirish. ta’kidlash lozimki. Keyinchalik. ya’ni biror joyning sharoitiga eng ko’p moslashtirilgan navlar urug’ini rayonlashtirish (Russko-uzbekskiy slovar. s.1954. oboronitelnыy rayon . – M. Basharti bu birliklar neologizm yoki okkazionalizm sifatida e’tirof etildimi. rayon voyennыx deystviy . shahar atrofi tumani. Bu birikmalarni qanday me’yorlashtiramiz? Bizning ongimizda u hozircha ma’muriy hudud tarzida shakllanib turgan ekan. Ko’plab atamalarning muqobillarini izlash jarayonida rayon so’zi o’rnida nohiya . Ammo. promыshlennыy rayon . Faqatgina o’zlari qo’llanilayotgan matnda narsa va tushunchani aniqroq. Binobarin. Buni qanday me’yorlashtiramiz? Urug’ni tumanlashtirish debmi yoki urug’ni joylashtirish. Umuman. Qo’mita o’z faoliyatida bu borada juda ko’p vazifalarni amalga oshirdi. Bu kabi so’zlarning me’yoriylik darajasini aniqlashda ham tilimizdagi me’yoriylik holatlarini belgilashning mavjud qoidalariga tayanib ish ko’riladi. ma’lum chegaraga ega bo’lgan. Bu turkum so’zlarning ma’lum qismi o’zi ifodalayotgan predmet va tushunchalar bilan bog’liq tarzda o’z tilimiz so’zlari bo’lishi bilan birgalikda chet tillardan kirib kelgan bo’lishi. biror ekin navlari urug’ini. me’yorlashdi va ommalashdi.zavodlar rayoni. yana bir qismi esa variantlar. lug’atda rayon so’zining umuman joy ma’nosini anglatish imkoniyati ham ko’rsatilgan: prigorodnыy rayon .

xulosa qilish mumkinki. Frazeologik me’yor ta’rifi masalasida bu o’rinda A. ikkinchidan. Endi frazeologizmlar va me’yor masalasiga qisqacha to’xtalamiz. ilhomdosh. M a h m u d o v N. 32-38 betlar). bu alohida-alohida to’rt mezon va kategoriya o’zaro dialektik bog’liq bo’lib. A.Rahmatullayev asos solgan o’zbek frazeologizmshunosligi keyingi yillarda katta yutuqlarga erishdi. alohida soha ekanligini tan olish. huriston. ular turg’un frazeologik birliklar bo’lmasdan. sheriston. ular frazeologik birlik degan maqomga ega bo’lmas edi va erkin so’z birliklariga aylanib qolgan bo’lardi. hamma frazeologizmlar lug’atlarda. frazeologik birliklarning til normasi bilan bog’liqlik xususiyatlarini shunday izohlash mumkin: birinchidan. A. Turli hajmdagi ilmiy maqolalar. . kalidlamoq (qulflamoq). to’rtinchidan. Sh. kodifikasiyalashganlik. oydosh. nafosatbozlar.. Uning ta’kidlashicha. frazeologizmlar tilning boshqa birliklari singari har doim rivojlanib. – Toshkent. B. quyidagi misollarni keltirgan : oltinzor (paxtazor).Mamatov bu kabi so’zlar va iboralarning tilimizda mavjud bo’lgan mazmunan va shaklan o’xshash yoki teskarisi bo’lgan birliklarga nisbatan taqlidan yaratilishini ta’kidlab. aks holda frazeologizmlar shtamp va qolip birikmalarga aylanib qoladi va o’zining semantik-stilistik xususiyatlarini ma’lum darajada yo’qotadi. «Frazeologiya tilshunoslik fanining mustaqil. Mamatov qarashlariga tayanamiz. So’z estetikasi. frazeologizmlar o’z lisoniy tabiatiga ko’ra.E. bu kabi so’zlarning yaratilishi individual xarakterga va asosan emosional-ekspressiv ma’noga ega. mehnatdosh (mehnatkash). raysobes) kabilar (M a m a t o v A. ma’lumotnomalarda qayd qilingan. raykattalar (raygaz. risolalar. balki okkazional yoki potensial iboralar bo’lib qoladi. Sh.Abdurahmonov va N.E. Demak. «So’z estetikasi» asarining mualliflari X. nomzodlik dissertasiyalari bilan bir qatorda A.Mamatovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida leksikfrazeologik norma muammolari» (1991). qishboy. to’yxona).1990. uchinchidan. xorazmlashmoq. O’zbek tilining boy lingvistik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi vositalardan biri frazeologizmlardir. – Toshkent. jangbozlar. o’zgarib turadi. oybachcha. xayollanmoq. yaxlit umumiylikni.Rahmatullayev tomonidan 1978 yilda yaratilgan «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» esa hozirgacha muhim qo’llanma sifatida foydalanib kelinmoqda. Yuqoridagi maqola. ular dinamik xususiyatlarga ega. fazoshumul (olamshumul). Xullas. xayolxona (gulxona. 68-bet). tanlab olingan. yurakdosh. ushbu so’zlarning hyech biri ham me’yorlashgan so’z sifatida tilimiz lug’at boyligidan o’rin olgan emas. Ushbu misollardan ma’lum bo’lib turibdiki. normativ va maxsus qo’llanmalrda. to’qayquvar (cho’lquvar). barqaror bo’ladilir. yilquvar.Okkazional so’zlar va til normasi // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. dinamiklik va variantdorlik xususiyatlari frazeologik normaga ham bevosita tegishlidir. …adabiy normaga taalluqli bo’lgan to’rt asosiy mezon va kategoriya: barqarorlik. pulquvar. Darhaqiqat. teskarilamoq. umummajburiy qo’llanish xususiyatiga ega bo’lgan. Demak. mantiqan frazeologik normaning mavjudligini ham tan olishni taqozo qiladi. aks holda. 69-bet). tundalik (kundalik) singari (A b d u r a h m o n o v X. aks holda. dollarshoh. ya’ni adabiy me’yorni tashkil qiladi. changiston (guliston).E. o’zbek frazeologiyasi nazariyasiga oid yuzaga kelgan nazariy qarashlar va to’plangan boy materiallar frazeologik me’yorlar haqida bemalol gapirishga imkon beradi.Mamatovning «O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari» (2000) nomli doktorlik ishlari muvaffaqiyatli himoya qilindi. 1981.Yo’ldoshevning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional uslubiy xususiyatlari» (1994). kodifikasiyalashgan bo’lishi shart. baxtsozlik. Mahmudovlar ham ana shu tarzda so’z yasashga moyil bo’lgan shoir Maqsud Shayxzoda ijodidan yaxshi namunalar keltirishgan: siynachok (siynai chok).normalashgan leksik qatlamga aylanadi» (M a m a t o v A.

Mustaqillik tufayli yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar natijasida tabiiy ravishda tilimizda ham juda ko’plab yangi so’z va iboralar. Bu holatni asosan fan. Hoshimov). k o’. i n -j i q bolaman.r a r k a n m a n – d a .Toshkent. 214. 207-272 betlar). birikmalar paydo bo’layapti. shu ma’noni beradigan so’z yoki so’z birikmasi bilan yonma-yon qo’llash (O’zingiz bilasiz. 2.Ma’no jihatdan buzilish. bechoralarning q a l b l a r i n i ch i l – ch i l s i n d i r a r k a n m u.M. Strukturasidagi buzilish. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. til boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega» (M a m a t o v A. Frazeologik birliklarni sinchiklab tahlil qilgan A. o’rtoq Vahobov. 216-217-betlar). L.E.n g i l l a r i n i v a y r o n q i l i b yu b o. .frazeologizmlar ham leksik birliklar kabi o’z sinonim va variant qatorlariga ega. O’. Bunda ma’nosiga mos kelmaydigan matnlarda qo’llash (Xotin kishi bo’lsayam b ye l i d a b ye l b o g’ i b o r edi. qisman maorif.Fayziy).Mahmudov). madaniyat. tilshunoslar ularni qo’llashdagi har bir holatga o’z munosabatlarini bildirib borishlari. J. bu ularning ma’nolarini ifoda qilishda. Do’st) kabi holatlar e’tiborga olingan (M a m a t o v A. R. iqtisodiyot. Aytilgan ushbu fikr-mulohazalar talabalarga frazeologik birliklar me’yori haqida ma’lum tasavvur bera oladi. o’ l a n to’shagim tuzuk. pleonastik holatlar (Shuday qilganimda bormi. Xalqimiz ularni qanday qabul qilishidan qat’iy nazar. komponentlarning tushirib qoldirilishi (…dedi Usmonov a v v a l o’ z i n g g a b o q degan ma’noda).. me’yor sifatida tavsiya etilayotgan variantlarning nega shunday tarzda ma’qul ko’rilganligini ilmiy asoslab berishlari zarur bo’ladi. san’at va badiiy adabiyot sohalarida kuzatamiz. oyijon.g a n. ishlab chiqarish. Ђ. strukturasining kengayishi (Ammo i ch i d a g i g’ a z a b shu tobda mashinaning vaqqillagan suvidan ham besh battar q a y n a r e d i. M. Bunda esa komponentlarning almashishi (kovushini to’g’rilamoq-qiyshiq kiygizmoq: K o v u sh i n i q i y sh i q k i y g i z i sh d a n toymaydi bularing. harna. Mamatov ulardagi me’yoriy buzilishlar sifatida quyidagilarni sanab o’tadi: 1. yuqorida aytib o’tganimizdek. Yuqoridagi asar. Ђulom). komponentlar birlashtirilishi-kontominasiya (oq bo’yrada o’tirib. men s i r k a m s u v k o’ t a r m a y d i . q i p – q i z i l q a s a m i ch i b q o’ y i b m a n. M. 1991. butun matn bo’ylab sochilishiantisipasiya (U y g a ketsam. xalqaro munosabatlar sohalarida. Ismoiliy) nazarda tutilgan.Abdullaxonov).

. K a r i m o v S. o’quv qo’llanmalarida tegishli mulohazalar aytilgan (Qarang : Q o’ n g’ u r o v R. 1985. Bu haqda ilmiy adabiyotlarda. egalik. Morfologik me’yor haqida fikr yuritilganda gap aslida qo’shimchalar qo’llashning me’yoriy holatlari haqida boradi. Sh o m a q s u d o v A. O’zbek tili stilistikasi. ular o’rtasida variantdorlikning. 75-228-betlar). subyektiv baho shakllari va me’yor. nisbat ko’rsatkichlari va me’yor. darsliklarda. Nutq madaniyati asoslari. – Toshkent. so’z shakllari. kelishik shakllari. shaxs-son qo’shimchalarining qo’llanishida grammatik va uslubiy me’yor. Qaysi guruh qo’shimchalari bo’lishidan qat’iy nazar. so’z birikmalari va gap qurilishi bir qadar mukammal me’yoriy tavsiyalarga ega bo’lganligi bilan ajralib turadi. Qo’shimchalar sinonimiyasi va nutqiy me’yor masalasi. – Samarqand: SamDU nashri.. fe’l zamonlari. 1983. Morfologik me’yor tushunchasi. kelishik. . 2. Sifat darajalari.5-ma’ruza: M O R F O L O G I K M Ye ‘ Yo R R ye j a: 1. va boshqalar. zamon. O’zbek tili grammatikasi tilshunoslik sohalari orasida nazariy jihatdan bir muncha yaxshi ishlanganligi. shaxs-son. sinonimiyaning mavjudligi nutqda bu qo’shimchalar me’yorlari yoki ularning buzilishlari haqida. 1-qism. 4. ba’zan esa vazifaviy chegaralanishlari xususida mulohaza yuritishga sharoit yaratadi. 3. Daraja. 38-40-betlar. Grammatik kategoriyalar. mayl. Q u r b o n o v T. subyektiv baho shakllarining qo’llanishida adabiy me’yor. qo’shimchalar. Tayanch so’z va iboralar: Morfologik birliklar : ko’plik.I.

davr nuqtai nazaridan muallif haq. Tilimizda so’z yasalish imkoniyatlari kengayib borayotganligini ta’kidlab. ishlab chiqarish. jumladan. o’roqchi. dinchi. idoraviy kabi. Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti. u asta. . Yuqorida keltirilgan – ist qo’shimchasini misol tariqasida olganimizda. agar ular buzilgan bo’lsa. Vaqt o’tishi bilan so’zlarning bu tarzda yasalishi me’yoriy tasdig’ini topmadi. tilimiz rivojida boshqa bir muhit paydo bo’ldi. – chi qo’shimchasi bilan yasalgan yamoqchi. Jarayonga ijobiy hodisa sifatida baho berganda. Lekin bu jarayon keyingi paytlarda tilimizni har tomondan o’rab kelib. dindor.tilshunos. hatto ularning ma’lum qismi hali ham me’yorlasha olmayotgani ba’zan ko’zga tashlanadi. o’sha paytlar me’yor hisoblangan ko’plab til elementlari va so’z shakllari hozirgi davrgacha yetib kelmaganini ko’ramiz. traktorist – traktorchi kabi. U paxtachilik. idorachilik so’zlarida – viy qo’shimchasiga o’rnini bo’shatib berdi: ommaviy. jadid. elektriqiyot. g’allachilik. – Toshkent : Fan. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan o’zgarishlar. utopist – xayolparast. chilangarchi kabi so’zlarda bu qo’llanish davom etmadi. taroqchi. unda o’z aksini topmasdan qolmaydi. o’qchi singari so’zlar hozirda ham shu tarzda ishlatilib kelinayotgan bo’lsada.chiliq qo’shimchasi me’yorlashuvida ham ayrim o’zgarishlarni sezamiz. O’sha paytlarda arabcha -iyot affiksining bir muncha faolligi seziladi: muzaffariyot. pianist – pianinochi. dehqonchilik kabi so’zlarda davom etayotgani holda ommachilik. mashg’uliyot. siquvga olayotgan edi. familiya ko’rsatkichi –ov. royalist – royalchi. balki morfologiyasida ham o’z aksini topdi. rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan» (K a r i m o v Ђ. olim shunday yozgan edi: «…boshqa tillardan qabul qilingan so’zlar va ot yasovchi –izm. Ya’ni tilimizning morfologik ko’rsatkichlari qat’iy bir holatga kelgunga qadar uzoq davrni bosib o’tganligi. shovinist – millatchi. -yeva.Demak morfologik me’yor tushunchasi tilning ana shu qatlamini qamrab oladi va uning atrofida yuritiladigan fikr-mulohazalar har bir so’z turkumi doirasidagi qo’shimchalar hamda ularning nutq jarayonidagi me’yoriy ko’rinishlari. savdo. rus tilidan qabul qilingan abbreviatura yo’li bilan ot yasalishi kabilar Oktyabr revolyusiyasining mahsuli bo’lib.bet). U hunarmand. Qolgan misollardagi qo’shimchaning tushib qolishi esa leksik– grammatik me’yor tarzida turg’unlashdi. – chilik /. fan va madaniyatga oid yangiliklar shiddat bilan kirib kelgan bir davr edi. folklorist – folklorshunos. tuzatish yo’llari haqida bo’ladi. Bir holatda o’zbekcha affiks o’rnini tojikcha – mand. 1985. ikkinchi holatda – dor egallab oldi. ruhiyot. 20 va 30 yillarda juda keng avj olgan va o’zbek milliy adabiy tilining boyishiga. yurist – huquqshunos kabi. nazariyot. Shubhasiz.sekinlik bilan o’z o’rnini – chi. Faqat mustaqillikkina uni to’xtatib qoldi. -ist . -yevna kabi affikslar. XX asrning boshlari O’rta Osiyoga.ocherknavis. elastiqiyot. lingvist – tilchi . jadidchi. Bu haqda Ђani Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» nomli asaridan yaxshi ma’lumotlar olamiz. Darhaqiqat. grammatikaning uzviy qismi bo’lgan morfologiya doirasida me’yor muammolarini anglashga intilish ona tilimiz salohiyatini yanada teranroq qilishimizga ko’maklashadi. Bu yo’nalishda me’yorlashish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon ekanligi ma’lum bo’lib turadi. Ђ. bu holatlar nafaqat tilimiz leksikasida. romanist – romannavis. bizning yurtimizga ham g’arbdan sanoat. – navis. mexanisiyot.Karimov kitobini varaqlar ekanmiz. hunarchi. o’tib borayotgan vaqt tilga o’z ta’sirini o’tkazmasdan. Masalan. Masalan. Shu qo’shimcha bilan qo’llaniladigan so’zlarning ko’p qismi esa tilimizdan chiqib bormoqda: ekonomist – iqtisodchi. sifat yasovchi –ik. 12. chilangar shaklida me’yorlashdi. – shunos so’z yasovchi qo’shimchalariga bo’shatib berayotganini ko’zatamiz: ocherkist – ocherkchi . reformist – islohotchi.

tashkilotlar. parrandachilik sanoati. ijtimoiy hayotda yuz bergan o’zgarishlar tilning barcha sathlarida bo’lgani kabi morfologik birliklar me’yoriga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. kirib kelgan odamning kimligini bilish maqsadida yangi oila qurgan yigit kelinchagidan: – Kim keldi? –deb so’raganida – Dadamlar…. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi. Mingboshi. O’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. qonlar. . piching. Hozirda esa bu kabi so’zlar qo’llanilishida ijobiy o’zgarishlar aniq sezilib. suvlar. undagi yasovchi unsurlarning ishtirok etishi davri bilan hamohang ekanligini tasdiqlaydi. Yana bir holatga e’tibor qilaylik. Buni biz ot so’z turkumining me’yoriy tahlilida yaqqol kuzatamiz (Otlardagi grammatik kategoriyalar uslubiyati marhum professor R. takrorlash. shu tarzda qo’llanaverardi: minvuz. uning ayrim otlarga qo’shilishida guyo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da. Kelinchakning yoki boshqa bir farzandning javobida birgina dadamlar so’zi ishlatilganda u hurmat ma’nosini o’z zimmasiga olar. son kategoriyasi va egalik kategoriyasi sistemasidan tashqarida turuvchi mustaqil forma deb qaralishi lozim» degan fikrlar ham bor. bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib. Ular hyech qachon SSRI. ta’kid. Garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da. VLKSM kabi. bosh tarzida tilimizda saqlanib turibdi. karvonboshi. jumladan so’z yasalishi. BLKYoI deyilmasdi. yo’qlar. 187. ellik. Shu bilan birga. ammo dadamlar keldilar gapidagi dadamlar so’zi tarkibidagi -lar ga me’yorning va bundan kelib chiqadigan mantiqning buzilishi deb qaralishi to’g’ri bo’ladi. uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar. SIKP. boshlar. molprom. yuraklar.bet. bugun ana shu so’zga yoki u ifodalaydigan tushunchalarga murojaat qilishga ehtiyoj yo’q. «Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke» (Tashkent. Tilimizga o’zlashgan qisqartma otlarni o’zlashtirayotgan tilda qanday bo’lsa shu holicha qabul qilish odat tusiga kirgan edi: SSSR. korxonalar va muassasalarning nomlari. Deyarli barcha vazirliklar. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. KPSS. Harqalay. Unga mana bunday holat sabab bo’lishi mumkin: Eshik ochilib. Binobarin. saroblar. oliy ta’lim vazirligi.Shu o’rinda sintaktik yo’l bilan yasalgan ko’pmingchi. asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat. ayniqsa og’zaki nutqda. Demak. Hatto bosh affiksoid sifatida hamon so’z yasayapti: yurtboshi. qo’mitalar. ayniqsa so’zlashuv nutqda bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. ellikboshi so’zlarini olaylik.1975). – deb javob berishi kabilar. oktyabroldi singari misollarga ham e’tiborimizni qaratsak yomon bo’lmaydi. umumlashtirish. uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar.Qo’ng’urovning «O’zbek tili stilistikasidan ocherklar» (Samarqand. Biz ham morfologik me’yor masalalarini yoritishda shu qarashlariga tayanamiz). sut sanoati. «Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari» (Toshkent. predmetning turi. bu o’rinda –lar ning hurmat bildirishga nutqiy vaziyat nuqtai nazaridan baho berish to’g’ri bo’ladi ()Ilmiy adabiyotlarda «Hurmat ma’nosini ifodalovchi – lar alohida affiks deb. noaniqlik. barglar. 1 tom – Toshkent. Q a r a n g: O’zbek tili grammatikasi. jigarlar. Ammo so’zlarni tarkibiy qismlarga ajratganimizda ular ming. burunlar. pedbilim yurti tarzida keng qo’llanilmoqda va ularning safi kun sayin kengayib bormoqda. turkmanboshi kabi. sutlar. zerdolvodxoz. peduchiliщye kabi. Chunki diqqat qilgan odam dadamlar so’zidan gapiruvchining bir necha dadasi borligi ma’nosini tushunishi ham mumkin. minpros. Bular ham shunday. Ammo negadir keyingi paytlarda. 1975. chiriblar kabi. kuchaytirish. 1980) asarlarida keng va batafsil o’ritib berilgan. Chunki bu so’zlar ham yuqorida aytilgan fikrlarni. zarvodiysuv. ptiseprom. Ular bir umrga tarix bilan birga tilimiz xazinasiga ko’chirildi. 1983). xalq ta’limi vazirligi. kinoya.

shoirlar bog’i qurilmalarida shunday ham qarashlilik anglashilib turgan bo’lsa-da. «O’zbek tili stilistikasi» darsligida shunday yozilgan: «uyushiq bo’laklarning qachon qaysi birini belgili. Sababini so’raganimda. shoirlarning bog’i tarzida qo’llash grammatik me’yorning emas. sening kitobing. -tы. Samarqand universiteti. uning kitobi qurilmalarini men kitobim. Hammamiz mana shu tarzda hurmat bildirsak. Shunga ko’ra ularni stilistik neytral bo’lgan leksika deb ham ataydilar (A. Ikkinchidan.Toshkent. Nega m ye n i m qulog’imda tun va kun / Boyqushlarning shumli tovshi baqirar (Cho’lpon). bula shaklida) qo’llashib. u kitobi tarzida shakllantirish mumkin emas.Shomaqsudov). uyushiq bo’laklar tarkibida bu kelishikning o’rni alohida bo’lishi mumkin. -ding. -dung. Aksincha. tilimiz me’yorlariga to’g’ri kelgan bo’lar edi. Ilmiy va rasmiy uslublarda uning adabiy shakliga qat’iy rioya qilinadi. bular o’rnida u kishi jumlasini qo’llaydi va ko’zda tutilgan ma’noni to’lig’icha saqlab qoladi: Ammo Ђafur aka yozishga shoshilmasdi. Kelishiklar me’yori borasida gap ketganda nimalarga e’tibor qilishimiz mumkin? Birinchidan. Bu uslubda uning quyidagi shakllari qo’llaniladi: –(i)m : Yo rab.. -ing shakllari sheva va lahjalar uchun xos bo’lib. ularni universitetning xiyoboni. ziyolilar uyi. -dы.Afsuski. suhbatdoshlarini teletomoshabinlarga tanishtirayotganlarida bir kishiga nisbatan ham ular. Universitet xiyoboni. «hurmat bildirishmoqdalar». bu qo’shimchalarning belgili-belgisiz holatiga. O’zbek tilining tarixiy grammatikasi. ularning o’zaro va kelishiklar bilan sinonimiyasiga. me’yor sifatida belgilash to’g’ri bo’lmaydi. Qaratqich kelishigi nutqda ba’zan belgisiz qo’llaniladi. 36-bet). -ti. yozug’im nedur m a n i m (O. sen kitobing. Uchinchidan esa. Chunki buni bilmaslik ma’noga. tarixan ham shunday bo’lgan (A b d u r a h m o n o v Ђ. har qanday janrda i sh l a t i l a v ye r a d i l a r va stilistik jihatdan chegaralanmagan b o’ l a d i l a r . Navoiyning ko’chasi. -ni. -n : Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n / Hassos didi va shoir dili (Zulfiya). qaysi birini belgisiz ishlatishni bilish kerak. -tыng. Shu talablar nuqtai nazaridan qaraganda qaratqich kelishigining -ning shakli adabiy tilimiz uchun me’yor sifatida qabul qilingan. Fe’llarga qo’shilganda –lar qo’shimchasi hurmat yoki boshqa ma’nolarni anglatar ekan. Masalan: mening kitobim. Barcha uslublarda ham belgili-belgisiz tarzida qo’llanaveradi. u k i sh i shunday deb javob bergan edilar (Nazm chorrahasida). Ammo bunday qo’llanishni hamma nutqiy holatlarda ham bir xil qabul qilish. Bundan tashqari she’riyatda qaratqich-qaralmish birikmaning seli ashkim. Misoldagi ularni. Samarqandning universiteti. O’zbekiston televideniyesi ko’rsatuvlarida ayrim jurnalistlarimiz qo’shimchadagi bu noziklikni ba’zan payqamasdan.. balki nutqiy me’yorning buzilishiga olib keladi. Yozuvchi Said Ahmad esa ular. adabiy tilda ishlatilishi me’yorning buzilishi sanaladi.-ting. bular so’zlarini (hatto ula. ziyolilarning uyi. aytilmoqchi bo’lgan fikrning aniqligi va . Yana bir holatga e’tibor beraylik.Yoqubov). Navoiy ko’chasi. Bu kelishikning badiiy uslubda ishlatilishi esa o’ziga xos tarzda kechadi. g’ayriodatiy bo’lishi mumkin. tegishlilik bir qadar g’aliz ifoda etiladi. Ko’rinadiki. -ing : K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido (Joniy) kabi. uni mana bu misoldagidek ishlatish ham me’yorning. Nutqda. ataydilar so’zlari haqida bu gapni aytib bo’lmaydi. binobarin mantiqning buzilganligi deb qaralishi kerak: Intellektual so’zlar umumiste’moldagi leksikaga xos b o’ l g a n l i k l a r i d a n . me’yor sanalgan shakli boshqa bir uslubda g’aliz. -nung. -dыng. ularning turli variantlari va bu variantlarning vazifaviy uslublar doirasida qo’llanish chegarasiga. Uning . Ular grammatik-uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llangan. So’zlashuv uslubida ham bu buzilishlar sezilib turadi. boshqa bir holatlarda ularni belgisiz qo’llab bo’lmaydi. kamolingda sening tarzida inversiyaga uchrab qo’llanilishi ham shu uslub uchun me’yor sanaladi. -i. 1973. Sh u k u r o v Sh. bu qo’shimchaning bir uslub uchun xos bo’lgan.

o’zini butun tashabbusini. 81. «bo’lsa» emas. seksiyaning qo’mitasining. ikkinchi misoldan esa boshqa bir kishini ko’rganlik tushuniladi. (ularning uch kishi ekanligini bildirishni –lar qo’shimchasi o’z zimmasiga oladi.Karimov kitobidagi misollarning tasdiqlashicha. shakarlab». Birinchi misoldan direktorning o’zini. Bu singari farqlamaslik tilimizda. O’zbek tili stilistikasi – T. Qaratqich kelishigi ba’zan qarashlilik. chiroyli-chiroylik. gurgutnigurgutning. qo’shimchalarni (ni . hammaning ham hayron qoldirar. e. Salim va Odilning otalari kelishdi ( –lar va –ish birgalikda uch kishi ekanligini yana ham asoslaydi).konkretligiga salbiy ta’sir qiladi. Ђ. 34. Eng ishonchli variant: Tohirning.) g) Tohir. mavhum egalik ma’nosini anglatadigan – niki qo’shimchasi bilan sinonim munosabatga kirishadi: Samoviy va yerdagi bor narsa U n i n g d i r. Aslida esa ular ma’nosiga ko’ra ham. . Tohir va Salim bilan birga kelgan bo’lishi (birgina ota) yoki har uchala bolaning otasi kelgan bo’lishi mumkin» (Sh o m a q s u d o v A. ayniqsa og’zaki nutqda hozir ham davom etmoqda. «bo’lmasa» deydi.lik. Salimning va Odilning otalari kelishdi. Qanday chiroylik! Pojarnimi. Nutqda qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmasdan ishlatili-shini ham ijobiy hodisa sifatida qarab bo’lmaydi. menga o’rgatganiga ko’yaman! Senga o’xshagan savodsizlar «bo’sa. Yuqordagi asar. Salim va Odilning otalari keldi. «bo’sa» emish! O’zi bilmaydi-yu. Variantlar qo’yidagicha bo’lishi mumkin: 1.. «Xizmatchisi savod maktabida o’qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz. hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab. Salimning va Odilning otasi keldi yoki b) Tohir. tushunarli bo’lishi uchun ham me’yorga ehtiyoj bor. li . desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o’zicha bo’g’ilib. Tildan foydalanishda esa ikki xillilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi.«labingdan bo’lsa olsam.ning. nima uchun pojarni? Pojarni. tashlamang-tashamang. ammo aynan ana shu -ni va –ning qo’shimchalarining farqlanishi natijasida ikki xil ma’no anglashiladi.) v) Tohir. vazifa nuqtai nazaridan hozirgi tilimizning boshqa uslublari uchun me’yor hisoblanmaydi. Bu kabi sinonimlik badiiy-tarixiy asarlar tilida uchrab tursa ham. 1983. . Ular nafaqat so’z qo’llash. og’zaki nutqda ko’proq yuqoridagi variantlar qo’llanilishi mumkin.bet). bo’masa» deydi. albatta!». Pojarningmi? Shoshma. Kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: bo’sa-bo’lmasa. Qiyoslaylik: Direktorni kabinetida ko’rdim – Direktorning kabinetida ko’rdim. Shu sababli ham ularni bir-birdan farqlamasdan qo’llashni me’yorning buzilishi deb tushunilsa to’g’ri bo’ladi. mehnatkashlarni ko’plarni savodsizliklari. Pojarni «gugurtni yerga tashlamang deydi. Masalan. payg’ambarning haqligining tanitadirgan kabi (K a r i m o v Ђ. Aslida gapda har uchala bolaning otasi kelganligi nazarda tutilayotgan bo’lishi kerak. Ifoda etilayotgan fikr aniq va ravon. Nutq jarayonida ba’zan ularning farqlanmasligidan yozuvchi A. vazifasiga ko’ra ham bir-birlaridan jiddiy farqlanadi. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi «bo’lsa». Ikkala gap ham kimni ko’rganlik haqidagi so’roqqa javob bo’ladi. Ya’ni ota bitta bo’lib. Salim va Odilning otasi kelishdi (bunda – ish birgalikni ifodalovchi affiks ko’plik ma’nosini ham anglatadi. Nutqiy vaziyat esa fikrning aniq reallashuviga ko’maklashadi.ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. Unda: a) Tohirning. kecha va kunduzga jo bo’lgan bor narsa U n i n g d i r (Qur’oni Karim). va boshqalar. Tohir.bet). tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va . Tohir va Salim bilan Odilning otasi keldi.Qahhor savodsiz bir san’atkor obrazini yaratishda yaxshi foydalangan. rejissyorimiz esa «gugurtning yerga tashamang» deydi. Ammo bu variant yozma nutq me’yoriga xos bo’lib. shu bilan birga. Salim va Odilning otasi keldi gapini bir necha xil tushunish mumkin. pojarni-pojarning kabi. bu kamchilik avval ham bo’lgan: uzumni shirasi. deganim u kishiga yoqmabdi. Shunday ekan yuqoridagi misolda kelishikning qo’llanishida nutqiy me’yor buzilgan.

Tushum kelishigi qo’shimchasi -ni ning qo’llanish doirasi ancha keng bo’lgan. Ђ.Karimov uning –n shaklida va belgisiz ishlatilib kelinganligini ta’kidlash bilan birgalikda, bu qo’shimchani so’z tarkibida ortiqcha qo’llash (Matbuot yoshlarni tarbiyalashda katta o’ r i n n i tutadilar), jo’nalish kelishigi (O’z a k a s i n i i sh l a m a s a ham 48 mehnat kuni yozg’an), chiqish kelishigi (Y o’ l l a r i n g i z n i adashmangiz), o’rin-payt kelishigi (Rahmat aka m u s o b a q a n i yutib chiqdi) va qaratqich kelishigi (T a sh k i l o t i m i z n i sifat tomoni) vazifalarida ishlatish 20-30- yillar tili uchun xos xususiyat bo’lganligini ko’rsatib o’tgan (Ђ.Karimov. Yuqoridagi asar, 34-35-betlar). Hozirgi adabiy tilimiz materiallari tushum kelishigini qo’llashdagi bu nomuvofiqliklar barham topib, ba’zi hollarda qaratqich kelishigi bilan farqlanmasdan ishlatilayotganligini e’tiborga olmaganda, – ni shaklida me’yorlashganini kuzatamiz. Vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan qaraganda uning – (i)n shakli adabiy asar tilida me’yorlashgan va qo’llanishi badiiyat talabiga ko’ra nihoyatda faol : Erka malak achchig’lanmam senga / Uchirsang-da ko’kka yurak k u- l i n / Achchig’lanmam senga nozli qo’yosh, / Yondirsang-da umidimning g u l i n (Fitrat). Qolgan uslublarda adabiy me’yorlashgan shaklda, masalan so’zlashuv uslubida ba’zan non yedim, miltiq otdim kabi belgisiz qo’llaniladi. Bu kelishik belgili-belgisiz qo’llanishining o’zbek tilida shunday me’yoriy holatlari vujudga kelganki, ularning birini ikkinchisi bilan mazmun manfaati nuqtai nazaridan mutlaqo aralashtirib bo’lmaydi. Masalan, non yedim – nonni yedim, ot mindim – otni mindim, kitob o’qidim – kitobni o’qidim tarzida baravar ishlatilaverishi mumkin bo’lgani holda, qo’l qo’ydi – qo’lni qo’ydi, bola ko’rdi – bolani ko’rdi, ot qo’ydi – otni qo’ydi, miltiq otdi – miltiqni otdi birikmalarini bir-biridan farqlash kerak. Ularning har ikkla ko’rinishi ham tilda o’z holicha me’yorlashgan va boshqa-boshqa mazmunlarga ega. Bu haqda R.Qo’ng’urov shunday degan edi : «Tushum kelishigidagi so’z o’zi aloqaga kirishgan so’z bilan shunday zich bog’lanadiki, hatto ba’zan ular ana shu fe’llar sostaviga singib ketganga o’xshaydi. Ko’pincha esa ular o’zini boshqargan fe’l bilan tamoman birikib ketadilar va ular o’rtasidagi sintaktik aloqa yo’qoladi (ya’ni bola ko’rdi, qo’l qo’ydi kabi turg’un birikma holiga keladi – S.K.). Natijada birikma yagona qo’shma so’zga aylanadi. Bu birikma yagona qo’shma so’zga aylangandan keyin ularning umumiy ma’nosi sifatida boshqa ma’no kelib chiqadi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Samarqand, 1975, 79-bet). -ni o’rnida –mi ning qo’llanishi adabiy til me’yorining buzilishi va shevachilik deb baholanishi kerak : Top… top…topberasizlar-a d u b u l g’ a m m i ? (M.Mansurov). Sh o i r r i kitobi; yemasang, z a h a r r i ye misollaridagi –ri xususida ham shu gaplarni aytish to’g’ri bo’ladi. Tushum kelishigining o’rin-payt, jo’nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo’nalish kelishigining qo’llanishi, eshakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo’lgan holda, poyezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so’zlovchining o’zi boshqargan, jo’nalish kelishigi qo’llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo’lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o’rtasida sinonimiya deb tushunish to’g’ri bo’ladimi yoki ikki xil me’yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan yeng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan

bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko’rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me’yoriy holat sifatida e’tirof etish mumkin. Mana bu misolni esa tushunish oson bo’lmadi: Ayniqsa shunisi turib- turib alam qilardiki, b a g’ r i d a g i l a r n i hamdardlashadigan kishisi yo’q edi (Sharq yulduzi,1986,8). Muallif ko’nglida bor gaplarni dardlashadigan kishisi yo’q edi, demoqchidir. Jo’nalish kelishigi qo’shimchasi– ga o’zbek tilida -ka, -qa, -g’a, -a, -na singari bir qator fonetik va lahjaviy ko’rinishlarga ega. Ularning qo’llanilishi vazifaviy uslublar me’yori jihatidan farqlanadi. -ga, -ka, -qa adabiy tilning yozma va og’zaki shakllarida, -g’a, -a, -na esa badiiy uslubda ishlatiladi: ukamga, maktabga / maktapka, qishloqqa, tufrog’ima, yo’lingg’a, ustina kabi. -ga ning tomon, sari ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me’yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a, borgin do’stginam (O. Matjon). Ђ. Karimov bu kelishikning tushum kelishigi (Har t o m o n g a tomosha qildi), chiqish kelishigi (Dunyoning b u z i l i sh i g a darak bergan), o’rin-payt kelishigi (...k o l x o z l a r g’ a chopiq sifatsiz o’tayotir), o’rnida qo’llanish hollarini ta’kidlab o’tgan (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 37-bet). Hozirgi tilimiz uchun bu holatlar me’yor sanalmaydi. Vaqt o’tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o’rtasidagi ma’noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o’ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog’idagi biron-bir bo’limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o’qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me’yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so’zlari bir-biridan farq qilganligi tufayli, -ga va -da o’rtasidagi sinonimiya ham o’ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g’alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko’rsatishga xizmat qilayapti, xolos. Shu o’rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. So’zlashuv va badiiy uslublarda uning belgisiz qo’llanishiga me’yor sifatida qaraymiz: maktab bordingmi (ammo uy bordingmi emas). M a k t a b b o r d i k, og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Oripov). Ammo mana bu misoldagi jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishini me’yor deb bo’lmaydi: Qizil sarbon bir d a l a l a r i m qaradi, bir m ye n qaradi (T. Murod). Chiqish kelishigi qo’shimchasi 20-30 - yillardayoq -dan tarzida me’yorlasha boshlaganini Ђ. Karimov ko’rsatib o’tgan. Uning olim keltirgan O’ z l a r i d a n gapirtirish lozim, O’qituvchilar ikki oylik o t p u s k a d a n ancha dam oladilar, T u p r o q d a n qarasam, bir necha ilonlarning izi bor (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 39-b.) misollaridagi tushum, o’rin, jo’nalish kelishigi vazifasida qo’llanishlar hozirgi adabiy tilimiz uchun xos emas. Bu kelishikning -din shakli hozirgi paytda faqat badiiy uslubda me’yorlashgan. Vatan s ye v m a k d i n ortiq /Menga olamda shior bo’lmas (E. Vohidov). O’rin-payt kelishigi ham ish-harakatning bajarilish o’rni va paytini bildiruvchi vosita sifatida tilimizda uzoq davrlardan beri o’z vazifasini bajarib kelmoqda. Ђ. Karimovning qayd qilishicha, XX asrning boshlarida uni qo’llashda hozirgidan farq qiluvchi tomonlari bo’lgan : tushib qolish (eski sh a h a r hunarmand juda ko’p edi), kerak bo’lmaganda ishlatish (U vaqtda bobongiz ham h a yo t d a edilar), jo’nalish (K o’ z d a ko’rsatib), chiqish kelishigi (masalalalar yu z a s i d a muzokaralar bo’ldi) o’rinda (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 40-b.) qo’llash kabi. Hozirda esa bu qo’llanishlar adabiy til uchun me’yor emas.

«O’zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko’makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o’tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e’lon qildi – r a d i o o r q a l i e’lon qildi- r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og’zaki nutqdagi e’tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. Mana bu misolda esa -da va -dan munosabatlarini va farqlarini anglash yana ham qiyin: X o l a m n i k i d a n qolgan ro’molimni olib kelaman deb bu yoqqa chiqqan edi (A.Majidiy). «Xolamnikida qolgan ro’molim»mi yoki «Xolamnikidan olib kelaman» mi? Birinchisi to’g’ri bo’lsa, -dan ning ishlatilishi noto’g’ri, ikkinchi fikr nazarda tutilgan bo’lsa, so’zlarning joylashish tartibi boshqacha bo’lishi lozim edi. Ilmiy adabiyotlarda egalik qo’shimchalari -(i)m, -(i)ng, -i, -(s)i,-(i)miz, -(i)ngiz ekanligi ko’rsatilib, ularning variantlari ko’p emasligi aytiladi. Variantlarning ozligi esa ularning tilda me’yorlashishini osonlashtiradi. Bu o’rinda bizning maktab, sizning uy singari birikmalarda ham -ning tufayli anglashiladigan egalik mavjudligini e’tirof etgan holda, morfologik me’yor buzilganligini aytib o’tish lozim. Albatta, bu nutqiy, masalan, poetik talab bilan bo’ladi va uslubiy g’alizlik hisoblanmaydi. Vatanim manim, maktabing sening, uying sening birikmalari to’g’risida ham shu gapni aytish mumkin. Bu yerda ham poetik matn talabi bilan aniqlovchi-aniqlanmish o’zaro o’rin almashadi. So’zlarda ba’zan P shaxsda egalik va ko’plik qo’shimchalari yonma-yon keladi : kitoblaring, kitoblaringiz kabi. Og’zaki nutqda ba’zan kitobinglar so’zi ham quloqqa chalinib qoladi. Bu yerda ko’plik ma’nosini berayaptimi yoki hurmat ma’nosinimi? Odatda hurmat ma’nosi insonlarga nisbatan bildiriladi : opalarim – opamlar, onalarim – onamlar, tog’alarim – tog’amlar misollaridagi birinchi so’zdagi -lar ko’plik, ikkinchisidagi esa hurmat ma’nosini anglatmoqda. Buning ustiga hurmat so’zlovchining o’zidan yoshi kattalarga nisbatan ekanligi ham sezilib turadi. Yana qiyoslashda davom etamiz : ukalarim – ukamlar, singillarim – singlimlar, jiyanlarim – jiyanimlar misollaridagi ikkinchi so’zlarda qo’shimchalarning joylashishi g’alizroq va ular nutqda hurmatni bildirish maqsadida shu tarzda qo’llanilmaydi. Nutqda ularga nisbatan erkalash ma’qul ko’rinadi va mehribonlikni ifodalashning maxsus vositalari bor. Masalan: ukajonlarim, singiljonlarim, jiyanjonlarim kabi. Shunday ekan, singlinglar, jiyaninglar, kitobinglar, maktabinglar deb ishlatish maqsadga muvofiq emas. «O’zbek tili grammatikasi»da aytilgan mana bu fikr ham mulohazaning to’g’riligini tasdiqlaydi : «Asli hurmat formasi egalik affiksi tarkibidagi son ko’rsatkichini o’z o’rnidan ortga tomon siljitish natijasida yuzaga kelgan deb izohlash mumkin : avval egalik affiksining ikkinchi qismi holatida bo’lib, keyin esa egalik affiksining har ikki qismidan so’ng qo’shiluvchi affiks holatiga o’tgan» (O’zbek tili grammatikasi, 1 tom, 188-bet) O’zbek tilida morfologik ko’rsatkichlar orasida –cha, -gina, -choq, - chak, -chiq, -loq, -jon, -xon singari subyektiv baho shakllari ham mavjud bo’lib, ular «asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan hodisadir. Badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu formalarni ham og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan elementlar sifatida qarash ma’qul» (Sh o m a q s u d o v A. va boshq. O’zbek tili stilistikasi, 103-bet) Shunday ekan, ularni boshqa vazifaviy uslublarda me’yor sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Prof. Yo.Tojiyevning «O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so’z turkumi doirasidagi me’yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina –chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, -boz, -paz, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -parvar, -do’z, -bon, -xon, -parast kabi qo’shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so’zlar qo’shilganda me’yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko’rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi –

me’yor sanalgan on – oning (onlarning. shu ko’rsatish olmoshlarining tarkibida asrimiz boshlarida bitta –n tovushi orttirilib. shunda. -larcha. ser-. ilmiy . olti. Masalan. -lig’. serbargli – serbarglik. olmoshga o’tadi (Bu haqda yana qarang : O’zbek tili grammatikasi. Bir soniga qo’shilganda esa sonlik doirasida chiqib. -viy. maslahatchi – maslahatgo’y. jildli – jildlik. bun – buning/bunlarning. -larcha. onga/onlarga.. munga/munlarga. ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha faolligi seziladi. -iv. xosliklarni keltirib chiqaradi. serzardali – serzardalik. ularning sonlarga qo’shilishida o’z me’yorlari bo’lib. Masalan. deyarli – deyarlik. Sanoq sonlarga qo’shiladigan va chamani bildiradigan –lab. Oltilab. -shunos affikslarining ilmiy. ularning biri o’rnida ikkinchisining qo’llanilishi ayrim uslubiy chegaralanishlarni. umumiylik. Sonlar o’zbek tilida ozchilikni tashkil qiladi (ular 23 ta). oltitacha. faqat birlikda qo’llanadigan bunga. mantichi – mantipaz. bunda. keyingi yuz yillikda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lgan emas. to’rt. shun– shuning/shunlarning. ba-.Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» asariga tayanib aytish mumkinki. vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me’yorlashgan. no. shirali – shiralik. Ayniqsa so’zlashuv nutqida otlarga qo’shilib. -lug’ kabi variantlari ajralib turadi (K a r i m o v S. million kabi yirik miqdordagi sonlarga qo’shiladi (O’zbek tili grammatikasi. mundan/ munlardan so’zlarining ko’plikni ifodalovchi hamda mu bilan boshlanuvchi shakllari hozirgi adabiy tilimizda tamoman qo’llanmasligini. sifat yasaydigan –li va turli so’z turkumlariga qo’shilib ot yasaydigan –lik qo’shimchasini birbiridan farqlaymiz : aytarli – aytarlik. shunda/shunlarda. –ala qo’shimchasi ham 2 dan 7 gacha bo’lgan sonlarga qo’shiladi. -(i)nchi kabi maxsus shakl yasovchi qo’shimchalar mavjudki. -lab. dastali – dastalik. oni). Qolgan holatlarda me’yor buziladi. o’n birlarcha deyish o’zbek tilida odat emas. – Samarqand. shunga.somsapaz. -simon. -gan. -tacha qo’shimchalari ham odatda o’n dan boshlab yuz. buni/bunlarni. Olmoshlarning qo’llanilishi barcha vazifaviy uslublarga xos. -luq. munda/munlarda. muni/munlarni. -mand. yetti sonlariga qo’shiladi va jamlik ma’nosini bildiradi. bundan/bunlardan. O’zbek tilining badiiy uslubi. -on. barcha uslublarda ishlatilsa-da. 428-429-betlar). -ov. farzandli – farzandlik. o’n birlab. -omuz. Masalan. 1992. bandli – bandlik. shundan shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz. Uning boshqa sonlarga qo’shilishi me’yorning buzilishi sanaladi.lar adabiy tilda so’zlashuvchilar nutqida.ala. sallali – sallalik. sifat so’z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me’yorlashganligini ayta olamiz. 1 tom. Ularda faqat qo’llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim.. O’zbek tilining morfem lug’ati. T i x o n o v A. – Toshkent. Chunki bir dan o’n gacha bo’lgan sonlarda aniqlik kuchli bo’lib. mun – muning/munlarning. o’n birtacha. Misollar tahlilidan kelib chiqib. Binobarin. shundan/shunlardan. shunga/shunlarga. 1 tom. 324-bet). Shu bilan birga. 12-62betlar). Shu o’rinda yana bir holatga e’tiborni qaratish zaruriyati bor. –ov qo’shimchasi ikki. – Toshkent. oltilarcha. -parvar. Vaholanki ularning vazifalari va anglatgan ma’nolari xususida har bir misol asosida batafsil gapirish mumkin (Ђ u l o m o v A. -al. 327-bet). haftali – haftalik kabi. -kor. onlarni. Lekin sonlarning ma’no va grammatik jihatdan farqlashga xizmat qiladigan –ta. bunga/bunlarga. etikchi – etikdo’z kabilar (T o j i ye v Yo. Olmoshlar me’yoriga kelganda Ђ. bunda. uch. Q o’ n g’ u r o v R. -ik. ondan/onlardan. shuni/shunlarni. O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. jamlash ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi. 53-54-betlar). besh. -parast. qasidachi – qasidago’y. ming. bu. -ta va –(i)nchi qo’shimchalari o’zbek tilidagi barcha sonlarga qo’shiladi va bu me’yor sanaladi. onda/onlarda. 1987. Faqat u. ana shu me’yoriy holatlarni bir-biriga aralashtirmaslik lozim bo’ladi. sifat yasovchi qo’shimchalarning asosiy qismi umumiste’moldagi birliklar bo’lib. 1977. bunda/bunlarda. Badiiy uslubda esa –lik qo’shimchasining –liq. . -iy. -dor. Shuning uchun ham bu sonlarning morfologik me’yori xususida so’z yuritish oson kechadi.

Jon otasi. O’ tovushining ikki xil talaffuzi nafaqat ma’noning. A. Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» da ham ular -gaz qo’shimchasining variantlari. Ovozingizni ko’tarmang. Shu o’rinda bir misol xarakterli hisoblanadi. ich. bitkazmoq deyilish mumkin bo’lgan holda ketqazmoq. Ketkazmoq. «O’zbek tili grammatikasi» ning fe’lga bag’ishlangan qismida ham. ertaga xotinim o’ldi.Yoqubov).N. har bir fikrimiz isboti uchun badiiy adabiyotdan ko’plab misollar keltirishga harakat qildik yoki M. til orqa) harakatlari bilan bog’liq holda yuzaga kelgandir. Bu ikki xillik aslida -gaz qo’shimchasining yuqoridagi variantlari bilan emas. aylanay xotin!. fe’lning orttirma darajasini ko’rsatuvchi birliklar sifatida talqin qilinadi. u aslida misgar) qo’shimchasini ham eslashga to’g’ri keladi. deb gap tarqataman. deb ovoza qilish ham qo’limdan keladi! Uqdingizmi. ayrim fe’l ko’rsatkichlari misolida me’yoriy buzilishlarning yuz berishini va buning nutqda salbiy natijalarga olib kelishi mumkinligini ko’rsatib o’tamiz. qutqazmoq-qutqarmoq . Chunki lug’atlarda bitkazmoq-bitkarmoq. Nutqda. Yirik so’z turkumlaridan sanaladigan fe’lning qo’llanishida me’yoriy holatlarni belgilash katta tadqiqotlarni talab qiladi.Ma. binobarin. Omonimlik holatni yuzaga keltirgan o’t so’zi birinchi holatda o’tish (o’ yumshoq.Kojina morfologik sinonimlarning hammasini stilistik sinonim sifatida qarash mumkin emas demoqchi bo’lsa. Jim!! …Gap bitta. so’zlashuv va badiiy uslubda maqtanchoqlik.daraxt ko’chatlarini o’tqazmoq. Me’yorning. . Tixonov. Shu o’rinda –kaz. hatto bir so’z misolida bir uslub uchun me’yor hisoblangan holat ikkinchi bir uslubga mos kelmaydi.dedi va kuldi. Masalan.uslubda men o’rnida biz ishlatiladi va u kamtarlik alomati sanaladi : Zero. K. – Bilib qo’y. so’zlardagi ma’no ikki xil: o’tkazmoq .alohida olingan so’zlarda bajaradi. agar biror narsa payqab qolsam. amir.Yashinning «Nurxon» pyesasida hamisha xotinini senlab gapiradigan Hoji bir o’rinda uni sizlaydi va bu usulni nutqiy vaziyatdagi holat va kayfiyatni ifoda etishning favqulodda kuchli quroliga aylantiradi: K i m yo. Tahlilni davom ettiramiz. Ana shuning uchun ham ularni farqlamasdan ishlatish ma’noning. ayniqsa so’zlashuv jarayonida o’zaro farqlanmaydigan -kaz va -qaz qo’shimchalarini olib ko’raylik. o’tirtirish/o’tirg’izish (o’ qattiq. o’tkazmoq-o’tkarmoq. Yetti uxlab tushiga kirmagan kunlarni ko’radimi endi sho’rlik qizim… H o j i. o’zini katta olish ma’nosida me’yor sanaladi : . ajalidan besh kun burun o’ldirmang! H o j i. qizimga rahm qiling. Ayni paytda.. Ђulomov. xolos. -qaz qo’shimchalarining bir ko’rinishi sifatidagi -kar. Bu o’rinda biz ishning hajmini hisobga olib. Haqiqatdan ham shunday. biz unga qo’shilamiz (R. shu o’rinda olmoshni qo’llashdagi grammatik me’yorning ataylab buzilishi badiiy adabiyot tilida kuchli uslubiy vositaga aylanishi mumkin. Ammo bu yuqoridagi fikrni inkor qilmaydi. shu bilan birga.Qo’ng’urov). til oldi). A. Bu qo’shimchalar bir so’z o’zagiga qo’shilishi ham mumkin: o’tkaz-o’tqaz kabi.elektr simlarini o’tkazmoq. o’tqazmoq . R. me’yorning buzilishiga olib keladi. Ko’rinadiki. Ammo ular bu vazifani alohida . bu haqda birovga og’zingizni ocha ko’rmang! Shu kundan boshlab xotinim kasal. uning ishtirokidagi so’zga qo’shiladigan qo’shimchaning ham farqlanishiga olib kelgan. Chunki ular bu yerda ham bir xil grammatik vazifani bajarmoqda. -qar (ammo bu miskar so’zidagi -kar emas. bitqazmoq deyish me’yorning buzilishi sanaladi. jim… Eshitiladi!! K i m yo . chiqazmoq-chiqarmoq. Ilmiy uslubda biz so’zi kamtarlik ifodasi sifatida me’yor sanalsa. Yosh narsani sil qilib. balki so’z o’zagidagi ma’nolar bilan bog’liq. indinga to’y. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen (O.

bu o’rinda gap butunlay boshqa masalada .moslashmoq. 427 -b. juftlanmoq . tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq. butunlanmoq – butunlashmoq.. O’qituvchi. O’zbek tilining imlo lug’ati – Toshkent: FAN. tetiklanmoq . Ular aslida .zichlashmoq. tartiblanmoq – tartiblashmoq.yovuzlashmoq.jarangsizlashmoq. zichlanmoq . Shu sababli ular lug’atlarda ham aks etmagan. tezlanmoq – tezlashmoq. 1976. qo’shilmoq va boshqalar. ulanmoq – ulashmoq.(i)l affiksi yordamida obyektli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq. takomillanmoq – takomillashmoq. Ayni paytda yana bir narsani ta’kidlab qo’yish lozimki.ravshanlashmoq. rozilashmoq. joylanmoq . loyqalanmoq . 1968).joylashmoq. Ammo. Ammo bu qo’shimcha haqida nomi yuqorida tilga olingan ikki adabiyotda ham hyech narsa deyilmagan. fe’l hosil qiladi va odatda o’zlik darajada bo’ladi: shodlandi. rivojlanmoq hamda qudalashmoq. ularda yuqoridagi qo’shimchalarni o’zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo’lmaydi.(i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla . tinglandi kabi.. Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. K a r i m o v S. B ye g m a t o v E. Ammo ularning qo’llanilishida aylanmoq – aylashmoq. shodlanmoq. jipslanmoq . xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi. uzoqlanmoq – uzoqlashmoq.taranglashmoq. . soddalanmoq .loylashmoq. xoslanmoq – xoslashmoq.-Toshkent. siyqalanmoq . 210 va 259-b. moyillanmoq . va boshq . 1 tom. So’zlarning ana shu shakllari imlo lug’atlarda o’z ifodasini topgan va ularda o’zlik nisbatda qo’llanilayotgan –lan/-lash qo’shimchalarini sinonimlar sifatida qarash. uvoqlanmoq – uvoqlashmoq. sog’lomlanmoq . sekinlanmoq sekinlashmoq. Bu hol ayniqsa chiqarmoq va qutqarmoq so’zlarida yaqqol seziladi. Masalan. ruhsizlanmoq ruhsizlashmoq. A h m ye d o v A. yutkarmoq. la+sh shaklida bo’lib. Zulfiya «Asarlar» to’plamining II tomligida qutqarmoq ni 7 marta. Qobul). Misollar tahlili bu qo’shimchaning hamma vaqt ham -kaz va –qaz ning o’rnini bosa olmasligini ko’rsatadi. -kar/-qar qo’shimchasi ayrim so’zlar misolida tilimizda –kaz/-qaz ga nisbatan turg’unlashib va faollashib bormoqda: Onadek tug’ma azoblarni. xastalanmoq – xastalashmoq.joylash. oydinlanmoq . ko’maklashmoq so’zlarida esa mazkur qo’shimchalarning o’rnini almashtirish ham mumkin emas.oydinlashmoq. moslanmoq . sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki. Chunki so’zlarning ma’nosidagi va fe’llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi. Bu narsa uni –kaz /-qazning dialektal variantini sifatida tushunishimizga asos bo’ldi.jipslashmoq. loylanmoq . achchiqlanmoq – achchiqlashmoq.loyqalashmoq. maqtanmoq. qutqazmoq va chiqazmoq so’zlarini qo’llagan emas (Q o’ n g’ u r o v. «O’zbek tili grammatikasi»da «O’zlik daraja formasi asosan .soddalashmoq.juftlashmoq.sog’lomlashmoq. O’zbek tili morfem lug’ati. Gavdalanmoq. ravshanlanmoq . ishqalanmoq – ishqalashmoq.siyqalashmoq. ochliklarni o’ t k a r d i n g i z (N. suyuqlanmoq suyuqlashmoq. Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko’rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq.tetiklashmoq. Agar shunday qilinsa. ker – kerish kabi» deyilgan (O’zbek tili grammatikasi. O’zbek tilining chappa lug’ati – Samarqand. 445-446-bet). vahshiylanmoq – vahshiylashmoq. 1981. Bir-ikkita fe’ldagina o’zlik daraja formasining . sizlashmoq.. Ikkinchisi birgalik darajadagi fe’l hosil qiladi: yordamlashmoq.).muvofiqlashmoq. otlandi.moyillashmoq. me’yor butunlay buziladi. o’tkarmoq deb ishlatish joiz emas.ularning o’zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti.(i)n.kabi variantlar mavjud (I b r o h i m o v S.. xayrlashmoq singari (Ђ u l o m o v A. R. Endi bir necha og’iz so’z -lan va -lash qo’shimchalari xususida. T i x o n o v A.razillashmoq.la+n. birinchisi sifat va sonlarga qo’shilib. muvofiqlanmoq . Chunki ularni yuqoridagiday tarzda ishlatish mumkin bo’lgani holda ketkarmoq. gaplashmoq.. foydalanmoq. jarangsizlanmoq .). yengillanmoq – yengillashmoq. binobarin. ba’zan . razillanmoq . taranglanmoq . bunday qo’llanishlarni me’yoriy holat sifatida anglash mumkin. chiqarmoq ni 14 marta qo’llagani holda. yovuzlanmoq . Q o’ n g’ u r o v R. dadillanmoq – dadillashmoq.

Mas. Ammo qator misollarni tahlil qilib. bu so’zlarning deyarlik barchasiga. «Ravishning asosiy belgisi uning o’zgarmasligidir. jinoyatkorona. oqilona. Shunga qaramasdan. makkorona. O’zbek tilida ravishlar uslubiyati va me’yori haqida olimlarimiz haligacha o’z mulohazalarini bildirishgan emas. o’z formasini o’zgartirmaydi. tajavvuzkorona – tajavvuzkorlarcha. ma’sumona. donishmandona. g’olibona. Ravishlardagi ana shu o’zgarmaslik uning qo’llanishidagi uslubiy xilma-xillik bo’lishini chegaralaydi. 532-bet). Misollarga murojaat qilamiz: ayyorona – ayyorlarcha – ayyorcha . ularning nutq jarayonidagi me’yorlashishini. odilona. iblisona – iblischasiga – iblislarcha. Chunonchi fors-tojik tilidan kirib kelgan –ona qo’shimchasining ishlatilishi misolida ana shu masala mavjud. go’dakchasiga. majnunona. betarafchasiga.deyiladi «O’zbek tili grammatikasi»da. birikma hosil qilganda. johilona. Buning sabablari bor. firibgar – firibgarlarcha – firibgarchasiga. zohidona. lutfkorona. 1 tom. faqirona – faqirlarcha. 528bet). riyokorona. payg’ambarona. ayrim misollar yordamida ravish so’z turkumiga oid so’zlarda ham me’yor muammolari mavjudligini kuzatish mumkin. Yana bir jihatga e’tibor beraylik – yer tekislandi. qahramonona – qahramonlarcha – qahramonchasiga kabi variantlar tilimizda yashab kelayotganligi imlo lug’atlarda qayd etilgan. Bu gapdagi –lan da majhullik ham bor. birodarona – birodarlarcha.ya’ni ravish biror so’z bilan bog’lanib. do’stona – do’stlarcha – do’stchasiga. ehtiyotkorona. isyonkorona. -larcha qo’shimchasini qo’shish to’g’ri bo’ladi va ularning ishlatilishini me’yor hisoblash mumkin.ayyorchasiga. Chunki bu ham tilimizning nutq jarayonidagi imkoniyatlarini ko’rsatishga xizmat qilishi tabiiy. muloyimona.-lan/-lash qo’shimchalari masalasida uchinchi bir nozik jihatga ham e’tibor qilishga to’g’ri keladi : tekislanmoq – tekislashmoq so’zlarini olib qaraylik: yer tekislandi. bahodirona – bahodirlarcha. badbaxtona. ojizona. muzaffarona. mag’rurona – mag’rurlarcha.. Ammo u belgilanishi lozim. namoyishkorona. g’oyibona. Ammo adibona. dadilchasiga. takabburona. mardona – mardlarcha – mardchasiga. dilbarona. garchi grammatik jihatdan qo’pol xato hisoblanmasa-da. til faktlarini me’yor prizmasidan o’tkaza boshlagandan so’ng bu qarashning ayrim izohtalab o’rinlari ham ma’lum bo’lib qoladi. jasurona. razilona. tashabbuskorona. Bunda har ikkala qo’shimcha o’zlik nisbati ma’nosini beradi. ig’vogarona. beadabona – beadablarcha. misollar tahlilida bu uch qo’shimcha sinonimiyasida nutqiy me’yor asosiy o’ringa chiqishi ma’lum bo’lib qoladi. Dabdurustdan qaraganda shundayligi ham to’g’ri.. muhibchasiga. Boshqacha aytganda. ma’yusona. degan xulosa kelib chiqmaydi. pahlavonona – pahlavonlarcha. dilovarona. Yerni tekislashdi gapida ma’no ham.. Faqatgina shu narsani ta’kidlash zarur bo’ladiki. Shu bilan birga. mag’rurona – mag’rurchasiga. badbaxtchasiga. xolisona. mug’ombirona. Lekin –chasiga qo’shimchasi haqida bu gapni aytish hamma vaqt ham to’g’ri emasday ko’rinadi. zaifchasiga. xoinona – xoinlarcha. g’aribona kabi so’zlarga –larcha. san’atkorona. Demak bu o’rindagi tekislashmoq ni birinchi gapdagi tekislashmoq bilan bir narsa deb bo’lmaydi. faqatgina oshkor va g’oyib so’zlarini istisno qilgan holda. . mastona – mastcha. devkorona. Bu qo’shimchaning o’zbek tilidagi –lar va –chasiga qo’shimchalariga teng kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd qilib o’tilgan (O’zbek tili grammatikasi. mutakabburona. johilchasiga. biz nutqimizda so’zlarni. albatta. zaifona. 1 tom. -chasiga qo’shimchalarining qo’shilishini o’zbek tili va imlo va morfem lug’atlarida uchratmadik. betarafona. muloyimchasiga. kamtarona. yer tekislashdi gaplarida yer o’zo’zidan tekis bo’lib borgan yoki tekis bo’lib qolgan ma’nolari anglashiladi. zolimona – zolimlarcha. botirona – botirlarcha – botirchasiga. Bundan ana shu so’zlar doirasida ular sinonim emas ekan. go’dakona – go’daklarcha – go’dakchasiga. hyech qanday so’z o’zgartuvchi affiks olmaydi» (O’zbek tili grammatikasi. nisbat ham o’zgaradi. xoloskorona. xiyonatkorona. oshkorona. sitamkorona. fidokorona. Shunday ekan bu qo’shimchalarning me’yoriylik darajasini belgilash ancha qiyin kechadi. mohirona – mohirlarcha – mohirchasiga. turg’unlashishini osonlashtiradi.

ojizchasiga. tilimiz morfologik shakllarining so’zlardagi yasalish. xoinchasiga. chegaralangan tarzda bo’lsa-da.nutqiy jarayon hal qiluvchi vazifani o’taydi. g’aribchasiga tarzida qo’llashga odatlangan emasmiz. 6-ma’ruza: S i n t a k t i k m ye ‘ yo r R ye j a: 1.mas’umchasiga. ravishlar me’yori haqida ham so’z yuritish mumkin. nome’yoriy holatlarni bartaraf etish yo’llarini izlashi va piravordida ilmiy asoslangan ma’qul variantlarni amalda qo’llashi va boshqalarga tavsiya etishi zarur bo’ladi. Shunday qilib. muzaffarchasiga.: dehqonchasiga. Mas. xolischasiga. Bu qo’shimchalarning ishlatilishida ba’zan yuqorida aytilganlarning aksini ko’rish ham mumkin. binobarin. oshkorchasiga. yuqorida bildirilgan mulohazalardan xulosa qilishimiz mumkinki. Ma’lum bo’ladiki. Ayrim holatlarda ba’zi shaxslar va badiiy adabiyot tilida qo’llanganda ham ularni ommalashgan. razilchasiga. matn . g’oyibchasiga. sitamkorchasiga. . namoyishkorchasiga. me’yorlashgan deb aytish qiyin. Sintaktik me’yor tushunchasi. dehqonlarcha tarzida tilimizda faol ishlatilishi bilan birga dehqonona deyish me’yorlashgan emas. shakl hosil qilish va o’zaro grammatik munosabatlarga kirishish imkoniyatining kengligi tabiiy ravishda ayrim me’yoriy muammolarni ham keltirib chiqaradi. tajavvuzkorchasiga. ularni tahlil qilishi. oqilchasiga. ma’yuschasiga. Ularning me’yoriy holatlarini belgilashda xuddi boshqa so’z turkumlarida bo’lgani singari. Bo’lajak mutaxassis sifatida filolog talabalar bu muammolarni ilg’ab borishi. olimchasiga.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. Inversiya. avvalo. . Gap qurilishining sintaktik me’yori. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. 266267-betlar). Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. binobarin. gapda so’z tartibi. avzoyi buzilmoq. avjiga minmoq. 5.E. «Odatda. me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. ayron ichgan tutildi. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib. ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini. Shuningdek. Bu xususiyat. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. To’g’ri tartib. 4. Poetik sintaksis. – Toshkent. grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi.deydi A. Uslublar va gap qurilishi. Nasr va nazmiy matn va me’yor. ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi. Inversiya. so’zlashuv uslublarida me’yor. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. Mas. 1991. janjal boshlagan Turdali.. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda.Mamatov.2. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. Ilmiy. bildim dedim tutildim. adabini yemoq. 6. it hansirarkan. 3. . Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq. adi-badi aytishmoq. deb hisoblaylik. Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. 7. Badiiy matnda sintaktik me’yor. So’z birikmalarida. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. amalga oshirmoq.

oilaga bosh kabi. kitob varag’i. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. Binobarin. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. 1975. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. qora ko’z bola. aqlli odam. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. . tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. g’ayratli yigit kabi. -na. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. Ayni paytda. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin.nung. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. sinf jurnali. . Agar tavsiya etilgan. jo’nalish kelishigining – a. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. muomalada ommalashmasdan. qaratqich kelishigining –(i) m. juda g’ayratli ayol. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. -qa. ommalashsa. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. g’isht devor kabi. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. chilvir belbog’. moslashuvli shakllari mavjud. mol boqmoq. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib.n. kulgili holat. kino ko’rmoq. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. . Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. movut (material)dan yasalgan chakmon. qora ko’zli bola. rangni emas.Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. Mabodo qabul qilinib. jigar rangli sumka. orden lentasi. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. do’stga ishonch. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. 36-bet). masalan tushum kelishigining – i (n). lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. -g’a. . chiqish kelishigining – dan. boshqaruvli. Tildagi tejamkorlik. o’ta aqlli odam.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. 1 tom – Toshkent. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. sigir sog’moq. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. zardan tikilgan do’ppi. Shuni ham aytish kerakki. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. kitob o’qimoq. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. nihoyatda kuchli shamol singari. Xudoyberdiyeva). Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. paxta termoq kabi. movut chakmon. me’yor buziladi. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. Masalan. zar do’ppi. Kamol). xo’jalikka rahbar. Yana: Qarshingda turibdi u mr i m bir kuni (J. Oripov). Demak.

bilan. Ammo ayrim holatlarda. 2001. Hatto bizning uy. bizning maktab tarzida qo’llanishi. – Samarqand. uning ukasi. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. ichra. .ga /bilan (qahqahaga to’ldi. qarab. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. haqda.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh).dan qo’shimchasi sababli.avtoref. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. bo’ylab. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. qahqaha bilan to’ldi). uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. bizning mahalla. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. . to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: .Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. . …dis. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. ukam. osha. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. sening ukang. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. ukasi kabi.da qo’shimchasi bo’ylab. orqali. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. sizning sevgingiz. qadar kabi .shakllanmaganligidan qat’iy nazar. bunday bo’lmasligi ham mumkin: Ђururing sig’maydi po’lat teringga. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. R. 17-bet). . grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (Ђ. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. Ђulom). Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi.Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. bo’yicha. ularning sevgisi kabi. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan.nomz.fan. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. to’g’risida. .ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. albatta. ukang. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). ichra. deyish mumkin bo’lgan holda. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy xususiyati: Filol. .ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. bilan. unga burildi / u tomon burildi. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. tufayli. Ular bizning uy. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. Bu masalaning uslubiy tomonlari. uzra.

Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. tabiiyki. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi.ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. 184-bet). Chunki. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. – Toshkent. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. 1975.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. Masalan. 178-bet). nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. Gapning bu shakllari nutqda. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. «So’zlar tartibi. 97bet). bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. . Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. albatta belgili qo’llanilishi kerak. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. – Samarqand. Qadar. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. P tom. . O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. P tom. 1975. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan bo’lishidan qat’iy nazar. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. Binobarin. Uchinchi tomondan. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi.

oling mehmon. Shu bilan birga. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. jumladan o’zbek tilida ham. mehmon. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. qani-qani. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. mehmon. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. boshladik. munosabatlarning. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. ovqatdan tanavvul qilib turing. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz.Modomiki. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. dasturxonga qarab o’tiring. Ayni paytda. olib o’tiring. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. qolmasin. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. Tafakkurda umumiy tarzda. qani. agar sinchiklab tahlil qilinsa. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. oling. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. fikr-mulohazalar. ayniqsa. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. mehmon. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. Buning ustiga. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. boshlang. iste’mol qiling. alohida olingan gap. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. marhamat. ovqatni oling. Boshqacha aytganda. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. It . Ђafurov. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. shu qolib nima bo’ladi. Olimjon). Darhaqiqat. . Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. Millatning billurlanishi). yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. do’stlarim (qo’shiqdan). dasturxonga qarang. Keyingi ikki misoldagi. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. Demak. olib turing. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. to’g’ri bo’ladi. ovqatga qarang. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. yeb turing.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. Masalan. ovqatdan oling. yeb o’tiring. marhamat qiling.

degan qoidaga amal qilib. siz vijdon. 1995.. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. ohang xususida. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. buyruq. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. taajjublanish. Sintaksis. 51-bet).. avrash. . so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. qo’ygin! Qo’ygin. hayotim. N u r m o n o v A. 49-bet). imónsiz. Boshqacha aytganda. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. vijdónsiz tarzida talaffuz qilinsa. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. v i j d o n s i z. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . Siz imon. Shu bilan birga. g’azab. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. qo’y! Qo’ygin. Yomondin qoch. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. 51-52-betlar). Tilimizda. s a n ch i q andin. N u r m o n o v A. siz aziz inson / Kamolim. vijdonsúz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. Masalan. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. N u r m o n o v A. – Toshkent. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchúq) ot.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. iltimos. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. xolisona so’rash. ko’ndirishga harakat qilish. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. imonsúz. tahlillar.Komilova). nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. O’sha asar. garchand shaklan bir bo’lsa ham. Mas. achchiqlanish. yomondin qoch. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. bu da’vat har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. yalinish. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. mensimaslik. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak.Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat.. Parchadagi imonsiz. tashvish. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. darak. Darhaqiqat. O’sha asar. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. aziz onajon (D. gumon.

ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentы. – Buxoro. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. Ђulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. ta’kid nazarida tutilsa. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Darvoqye. ohang farqlaydi. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. Bizningcha. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. A. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. 25-bet). oni – student. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. Shu o’rinda. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. Shunday ekan. o’zbek tilida ular studentlar. 1998. A. Ђulomov tomonidan – S.ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sánchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. ular student. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar.Ђulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. boshqa vosita qo’llanadi. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar.K. –lar emas.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Oni – shaxmatistы. Shunday ekan. oni – shaxmatistы deyish shart. u darajada emas. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. aytaylik. vaziyat talabidan kelib chiqib. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. 24-bet). bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. – Uchqun va Tolib artist. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. Demak. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentы. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Yuqoridagi maqola. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. O’zb»). dadamlar keldi – aytaylik.Ђulomovni . nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. Shu faktning o’ziyoq A.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. O’zbek tilida bayon oddiy. har bir kishi nutqida. Negaki. qo’shimcha tejaladi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan Ђ. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. ular shaxmatchilar. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. Ђ. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. nohissiy bo’lsa.

rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. keyin so’yla) me’yoriy holat. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi.da. yoz mevasi – qish xazinasi). Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa.yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. Oppoq tong. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. Tong otmoqda. Misollar tahlilidan yana bir narsa . Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Kesimning odatda III shaxs. shu bilan birga. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. mazmuniga. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash.o’zbek tilining nafaqat grammatik. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. Orzularim mavjlana shu dam. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Tong. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. (Oz so’z – soz so’z. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. Ayni paytda. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Orzularim mavjlanar shu dam. Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Masalan. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. ehtiros. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. Izohlovchilar . Oppoq tong otmoqda. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. Atrofda qushlar chug’urlashadi. aksincha. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Bahor. Faqat farqi shundaki.

Kech kuz. kech kuz so’z birlikmalari. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. ikkinchi holatda gap. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. parallelizm yorqin sezilib turadi.d-ri …dis. yodimda yo’q. Olimning ta’kidlashicha. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S.1990. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. Tabiiyki.uchramaydi. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». bu tipdagi gaplarda qiyoslash. Mard bir o’lar. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. zidlash mazmuni. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. jimlik. la’nat olgan yomondir singari). Qaysi holatni . deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas.f. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. nomard yuz o’lar kabi). kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub.39-41-betlar). tenglik. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. So’z tartibi esa turg’un. Qiyoslaymiz: oppoq tong. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki.avtoref. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. Gap ko’p – ko’mir oz. o’sha davr normasini aks ettiradi». Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. binobarin. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Demak. Demak. Erajni o’lturdilar». Gap: Qaysi yil edi. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. cho’ziqlik. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». oydin kecha. Shu narsa ham muhimki. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. – Toshkent. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. belgisiz ishlatiladi. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. alar hasaddin ittifoq qilib. Rahmat olgan omondir. davomlilik.

Chunki. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. albatta. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart.. Po’latov. yo’q.. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida.). ha! (T. Murod). Xolmat ota … Xolmat ota (K. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish . masalan poetik matnda. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. To’g’ri.I. Masalan. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. Stilistika xudojestvennoy rechi. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. aniqlik. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. aytaylik. qo’ying – ey.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. Yo’q….I. ta’sirchanlik. Tildagi ega-kesimlik. nutqiy vaziyat.). Masalan. s. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. – M. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. ko’rsavod-ye! Dotasiya. Yashin).N. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi.66. Bu masalaga A.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. 1983. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor.axir. M. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi.me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining qat’iy tartibi bilan farq qiladi. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. o’z-o’zidan ayonki. davlat qaramog’ida yashash…. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. bu.N. Masalan: Xolmat.1961. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. qarz bo’lib yashash demakdir.80. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. s. – M. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. Stilistika russkogo yazыka.

mantiqiy izchilligida. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi.sinf). Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. 4. 6 . mantiqiylik. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. xolos. 1991). Arrian. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. 111-151-betlar). 1984. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. xorazmliklar. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi.. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). so’zlovchining harakatlari. Chunki. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. sak va massaget elatlari yashaganlar. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. miloddan avvalgi YII. 2. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Adabiy me’yor va uslub. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. aniqlik. – Toshkent.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. baqtriyaliklar. . Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. to’liqligi. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. Biz odatda to’g’rilikni. Uslubiy me’yor tushunchasi. 7-ma’ruza: U s l u b i y m ye ‘ yo r R ye j a: 1. Uslubiy mezonlar. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. 3. O’rinboyeva D.uchun qarang: O’rinboyev B. eng muhimi. – Toshkent. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. Uslubiy me’yorlarning erkinligi. Strabon.

Adabiy norma va nutq madaniyati. Uslublardagi me’yoriy va nome’yoriy vositalar. so’zlovchi va yozuvchining o’z niyati va muddaosidan. Uslubiy me’yor to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish ham filolog talabalar uchun muhimdir. xuddi boshqa til me’yorlarida bo’lgani singari. Tayanch so’z va iboralar : Vazifaviy uslubilar : so’zlashuv. 6. uslubiy me’yor deganda tildagi birliklarning har bir nutqiy mavzu va vaziyatga mos tarzda qo’llanilishi tushuniladi. fonetik normalar – fonema. nutqiy jarayon va vaziyat belgilaydi. Buning sababini E. gap. Angladikki.Begmatov shunday izohlagan edi : «Ma’lumki til sohalariga ko’ra normalar o’z materiali. birikmalar bormi? Birinchi qarashda har bir uslub o’z mustaqil vositalariga egadek tuyuladi. Uslubiy me’yor va til uslublari. bu xususiy me’yorlar orasidagi mavqyei qanday va uning o’zbek nutqi madaniyatining takomillashib boruvida xizmati nimadan iborat bo’ladi. Ammo bu me’yorning nozik tomonlarini tushunib olish adabiy til me’yori tizimidagi boshqa xususiy me’yorlarni anglashga nisbatan bir qadar og’ir kechadi. leksik normalar – so’z (leksema). u umumiy me’yor sirasidagi xususiy me’yorlarning bir ko’rinishi hisoblanadimi. agar kengroq doirada olib qaraladigan bo’lsa. tanlab ishlatish imkoniyati uslubiyatni yuzaga keltiradi. Qisqa xulosa shu bo’ladiki. binobarin. funksional – vazifaviy uslublarni keltirib chiqaradi. mavzu.5. Ularning me’yoriy darajasini esa. nutqiy jarayonda har bir til birligi uslubiy vosita bo’la oladi. tildagi har bir vosita uslubning shakllanishi uchun material bo’la olishi mumkin. o’zbek tili sohalaridagi me’yorni namoyon etuvchi til vositalarining uslubiy me’yor doirasida yaqqol ko’zga tashlanib turmasligi uni alohida me’yor sifatida tushunishimiz va fahmlashimizni qiyinlashtiradi. Boshqacha aytganda. Uslubiy normalarda ham mana shu kabi material. ijtimoiy muhit. morfologik normalar – morfema. Aytilganlarni uslubiy me’yorni anglashdagi birinchi bosqich deyish mumkin. Nutqning shakllanishida sharoit. Aslida esa bunday vositalarning yo’qligini ko’ramiz» (B ye g m a t o v B. Uslubiy mezon. dunyoqarash. ana shu elementlarni ijtimoiy hayotning ma’lum sohalarida qo’llash bu sohalarda tobora xoslana boradigan vazifaviy chegaralanganliklarni. sintaktik normalar – so’z birikmasi. nutq mavzusi va mazmunidan kelib chiqib. agar hisoblansa. til birliklarini qo’llash. so’z yasash normalari – yangi so’z va so’z formalari singari. . ilmiy. rasmiy. uslubiy me’yorning o’zi nima va uni qanday tushunishimiz kerak? Ma’lum bir nutqiy vaziyatda. Demak. degan savollarga javob topishimiz lozim bo’ladi. ya’ni o’z til birliklariga egadir. Yuqoridagi savollarga javob berib bo’lganimizdan so’ng masalaning ana shu jihatiga kengroq to’xtalamiz. grafik normalar – grafema. 7. badiiy uslublar va me’yor. Bu birliklarni tanlab ishlatishga bo’lgan so’zlovchi yoki yozuvchining individual ehtiyoji ularning o’z uslubini. Xo’sh. 78-79-betlar). publisistik. Masalan. va boshq. Nutqiy oppozisiyalar. – Toshkent. u og’zaki va yozma bo’lishidan qat’iy nazar. Lekin bu mushkullikdan qat’iy nazar uslubiy me’yor to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lishimiz uchun uni adabiy til me’yorlari qatorida hisoblay olamizmi. 1983. tilni bilish darajasi.

Ammo so’zlarning o’rni almashtirilishi bilan gapning mazmuni butunlay o’zgarib ketdi. adabiy til doirasidagi har bir me’yoriy buzilish nutqiy ifoda va mazmunga. sadoqatli ekanligi anglashilayotgan bo’lsa. degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. leksik yoki grammatik me’yorlarning qaysi biri nutqdan tashqarida shakllanadi? Savol shu tarzda qo’yilgandagina masalani tushunish birmuncha oydinlashadi. qay paytda uslubiy me’yor buzilayotganligini payqash ham oson kechmaydi. «Tilshunoslikda uslub tushunchasini nutq oldiga qo’yiluvchi mezon deb bilishdan ko’ra. Uslub bilan bog’liq real normalar uslubiy normalar deb yuritiladi. Zavqiyda shunday misralar bor : Yuzingni ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding misolidagi yuz so’zini uning sinonimlari bilan almashtirib ko’ramiz: J a. Hatto keyingi almashtirishlar tufayli ifodada mantiqsizlik ro’y bermoqda. shunga ko’ra uslubni ham xuddi konkret normalar kabi real normalarga tenglashtirish ustun turadi. til normasiga tegishli hodisa deb baholash. Tahlildan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Aytilganlardan. Nutqda boshqa me’yorlar buzilmasa ham uslubiy me’yorning buzilishini kuzatish mumkin : It . har bir til birligi. Masalan. uslub va til madaniyatiga ham salbiy ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. aytaylik. orfografik. ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin? Masala shu tarzda qo’yilganda morfologik me’yoriy holatlarni aniqlashga qaraganda uslubiy me’yorlarni aniqlash anchagina mushkul ekanligi ma’lum bo’lib qoladi. Ma’lum bo’layaptiki. ularning uslubiy qiymatini bir xil deb aytish mutlaqo mumkin emas.odamning do’sti. 78-bet). ya’ni fikrning noaniq ifoda etilishiga olib kelmoqda. uslubiy me’yor qo’pol ravishda buzilmoqda. Nutqda kimni ko’rganlik aniq ifoda etilgan bo’lishi kerak : ukaning o’zinimi yoki uning uyida boshqa birovnimi? Endi so’z qo’llash me’yoriga ham diqqat qilib ko’raylik. Yuqoridagi asar. morfologik. umuman odam itga tenglashtiriladi. Talab esa boshqacha. farqli tomonlarini anglash ham muhim. ham uslubiy me’yor uchun obyekt bo’lsa. va boshq. ikkinchi gapdan teskari ma’no tushuniladi. sintaktik normalari bilan bir qatorda qayd etiladi» (B ye g m a t o v E. Gaplarda so’zlarning o’rni va vazifasi almashgan bo’lsa ham. talaffuz. (Uni) ukamning uyida ko’rdim. uni tilning o’ziga.Navbatdagi bosqichda uni adabiy tilning umumiy me’yori doirasida xususiy me’yorlardan biri sifatida qarash-qaramaslik masalasiga aniqlik kiritilishi zarur bo’ladi. Ukamni (o’z) uyida ko’rdim. grammatik me’yor buzilgan emas. . Garchi bir sinonimik qatorda joylashgan so’zlar misrada o’rni almashtirilib qo’llanilayotgan va bu so’zlarning leksik ma’no darajasi teng bo’lsa ham. Olimning o’z mulohazalarini qanchalik ehtiyotkorlik bilan bildirayotganidan qat’iy nazar uslubiy me’yorni ham yuqorida sanab o’tilgan adabiy til me’yorlari qatorida hisoblashga asoslar bor. Odamning do’sti – it. R u x s o r i n g ko’rsatib avval… Yana: T u r q i n g n i ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding. Mazmun o’zgarib ketib. biron bir morfologik birlik ham morfologik. qay holatda morfologik me’yor buzilganu.m o l i n g ko’rsatib avval…. Nutqda –ning va –ni kelishik qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilishi oqibatida bu buzilish sodir bo’lmoqda. Faqat uning nutq jarayonidagina reallashuvini e’tibordan chetda qoldirmasak bas. orfografik. morfologik me’yorning buzilishi ikkinchi navbatda uslubiy me’yorning buzilishiga. Uslubiy normalar keltirilgan ma’noda tilning fonetik. binobarin uslubiy me’yor buzildi. Birinchi misolda morfologik me’yorning buzilganligi ko’rinib turibdi. B a sh a r a n g ko’rsatib avval… va hokazo. talaffuz. binobarin. Qiyoslaymiz : ukamni kitobi. yuqorida til me’yorlari sifatida e’tirof etilayotgan fonetik. uslubiy me’yor adabiy tilning boshqa xususiy me’yorlari bilan bir xil ekan-da. Buning ustiga. ayni paytda. Farqlanmaslikning oqibati mana bu misolda yana ham aniq bilinadi: (Uni) ukamni uyida ko’rdim. kitobni o’qimoq. Uslubiy me’yorning boshqa xususiy me’yorlar bilan umumiy. Aslini olganda. Agar birinchi gapdan itning insonga vafodorligi.

Uslubiy me’yorni adabiy til umumiy me’yorining bir ko’rinishi ekanligini e’tirof etish bilan birgalikda uning boshqa xususiy me’yorlar bilan teng mavqyeda emasligini ham aytib o’tish lozim bo’ladi. adabiy til qonun-qoidalariga rioya qilishni anglar ekanmiz. leksik-semantik va grammatik hodisalardagi me’yorlar va ularning matn uslubiga ta’siridan izlash kerak. Tabiiyki. 78-bet). Binobarin. Og’zaki ijod namunasi bo’lgan dostonlar matnining shakllanishida esa boshqacha bir holatni kuzatamiz. nutqning yozma yoki og’zaki shaklda ifoda etilishi ma’lum ma’noda har bir uslubdagi me’yorlarning ham o’ziga xos ko’rinishlarda yuzaga kelishiga turtki bo’lishi mumkin.Begmatov uslubiy me’yorlarda adabiy me’yorga mos bo’lmagan holatlarning mavjudligini hisobga olib. me’yor haqida gap ketgan paytda. shundayligicha o’qib berish bilan bu matnning mazmunini og’zaki bayon qilish holatlarini ham taqqoslaylik. har bitta til birligini o’z joyiga qo’yish. Bundan tashqari biron-bir ilmiy materialning yozma bayonini u qanday bo’lsa. uslub va me’yor munosabatlarini tushunishimiz ham osonlashadi. til me’yori deb atashdan ko’ra. Mobodo qo’yilganda ham bunda ma’lum bir badiiy-estetik maqsad ko’zda tutilgan yoki badiiy asarning yuzaga kelish talablariga itoat qilingan bo’ladi. yirik hajmdagi asarni maydonga keltirish uchun yozuvchi oylab. o’ylab yozilgan she’r bilan badiha tarzda aytilgan she’rni taqqoslashimiz ham bu fikrni isbotlaydi. nutq me’yori deb atash maqsadga muvofiq bo’ladi. doston mazmunini yozma matn asosida hikoya qilayotgan bo’lsa ham. Chunki uslubiy me’yorlar tilda belgilangan barcha xususiy me’yorlarning vazifaviy uslublarda matn talabi va manfaatidan kelib chiqib yashash shakli hisoblanadi. avvalambor. Katta bir syujetga ega bo’lgan. uslubiy me’yorlar haqida gap ketganda ularning vazifaviy uslublarda namoyon bo’lishi asosiy diqqat markazida turishi zarur. ayni paytda. Shuning uchun ham E. hatto yillab o’ylaydi. adabiy tilning boshqa me’yorlari bilan uslubiy me’yor chambarchas aloqadorlikda. Badiiy uslub doirasidagi o’tirib. va boshq.Ko’rinadiki. Yoki bo’lmasin televideniye eshittirishlaridagi. . birgina badiiy matnning janr ko’rinishlari sifatida roman yoki xalq dostonlarini olib qaraylik. Tildagi vazifaviy uslublarni dastlab nutq shakllariga – yozma va og’zaki nutq shakllariga bo’lish bu uslublarning faoliyat doirasi va qo’llanish ko’lamini aniqroq tasavvur qilishimizga ko’maklashadi. boringki dostonchi – baxshi uni yodlab olib. uslubiy me’yorni boshqa me’yorlardan farqli o’laroq. «Uslubiy norma. dialektal norma. tildan foydalanishda aksariyat holda adabiy til me’yorining buzilishiga yo’l qo’yilmaydi. Badiha she’rlar janr sifatida mavjud bo’lsa-da. ayniqsa «Axborot» dasturidagi jurnalistlarning ma’lum bir voqyea- . ularning har biri o’zining alohida xususiyatlariga ham ega. Bundan tashqari. ayni muddaosiga xizmat qildirish uchun bosh qotiradi. Yuqoridagi asar. sodda so’zlashuv normasi kabi ko’rinishlarda namoyon bo’lishi mumkin» (B ye g m a t o v E. Shuning uchun ham me’yor tahliliga oid adabiyotlarda uni har bir vazifaviy uslub doirasidagi fonetik. nihoyatda kam uchrashining sabablaridan biri ham aslida adabiiy me’yorni buzib qo’yishdan qochishga intilish bo’lishi mumkin. degan fikrlar bayon qilinadi. Demak. . Bu narsa uslubiy me’yorni o’zbek adabiy tili umumiy me’yorining alohida – xususiy ko’rinishi sifatida qarashimizga asos bo’la oladi. Ko’rinadiki. Masalan. unda matnni ijodiy o’zlashtirish va bayon qilish erkinligi bor. Binobarin. adabiy tilning amalda bo’lish jabhasi keng ekanligini ham unutmasligimiz kerak. Chunki uslubiy me’yorlarni matndan tashqaridagi biron bir holatda aniqlash mushkul ekanligi tahlillardan ayon bo’lib qolaveradi. uni «adabiy normaning til sohalariga ko’ra belgilanuvchi normalari bilan bir qatorda turishi mumkin emas»ligini ta’kidlaydi. qaysi uslubda bo’lmasin.deydi u.bu – adabiy norma. Ana shu keng jabhani vazifaviy uslublar ma’nosida bilsak. bunday holatda adabiy me’yorning buzilishiga sharoit yaratiladi. Keyingi paytlarda o’zbek xalq og’zaki ijodiga tegishli bo’lgan dostonlarning barchasi yozma matn holiga keltirilgan bo’lsa ham.

Abdurahmonov tasnifida ham ana shu fikr yetakchi o’rinda turadi: «Ma’lumki. o’zi tarbiyalangan ijtimoiy muhitning ta’sirida unda tabiiy ravishda o’z me’yorlari ham shakllanadi.148). №6. ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot darajasiga ko’ra. Resenziya // Voprosы yazыkoznaniya. . umumadabiy til madaniyatiga bo’lgan intilish bu me’yorlarga amal qilishni taqozo etadi. yangiliklar to’g’risida xabar berish jarayonidagi avval o’zi kamera qarshisida turib erkin gapirishi va kadr orqasida turib. nutq ikki xil (yozma va og’zaki) nutqdan iborat. tadqiqotchilar tomonidan ularning soni adigey tillarida uchta deb ko’rsatilsa (K o k o v D. buning natijasida til elementlarning ana shu sohalar va yo’nalishlararo taqsimlanishi bilan bog’liq bo’ladi.A. 4) rasmiy nutq. odamning shaxs. Masalan.Yu. Turmush sharoitiga. qanday til hodisalari ko’proq qo’llanishini aniqlashdan iboratdir» (S u l a y m o n o v A. me’yorni vazifaviy uslublar doirasida o’rganish jarayonida ularning yozma va og’zaki shakllarini e’tibordan qochirib bo’lmaydi. Oqibatda ularda tildan foydalanishda o’ziga xos uslublar vujudga keladi. faoliyat sohalarining shakllana va kengaya borishi. Yozma nutq: 1) badiiy nutq. Har bir inson yoki millat madaniyatining tobora yuksala borishi uning bu borada ham mukammallashib borishiga olib keladi. inson sifatida shakllanishida qator omillar bilan birgalikda tildan foydalanishdagi o’ziga xosligi ham hisobga olinadi. avvaldan tayyorlab qo’yilgan matnni o’qib berishi o’rtasida. va boshq. ozarbayjon tilida oltitagacha ekanligi aytiladi (Azerbajchan bedii dilini? uslubijjatы. Shunga qaramasdan. A. Til stillari haqida // Sovet maktabi. ikkinchidan. Ma’lumki. 16-17-betlar). 2) ilmiy nutq. Muallifning «Stilistikaning vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida. M.Kumaxov. tilning qanchalik rivojlanganligi va undan foydalanish madaniyatiga qarab turli tillarda vazifaviy uslublar miqdori turlicha bo’lishi mumkin. Birinchidan. – Bakы.Kumaxova. bir-birlaridan aynan me’yorga munosabatda farqlanishini kuzatamiz. har bir individ (shaxs)ning tildan foydalanishdagi me’yori.hodisa. bu yo’nalishlarda tildan foydalanishning o’ziga xos usullari shakllanishi. til vositalarining har bir vazifaviy uslub doirasida qo’llanilishidan kelib chiqib belgilanadigan me’yor bo’lsa. Funksionalnaya stilistika adыgeyskix yazыkov. Xuddi tabiatda bir narsa ikkinchisiga aynan o’xshash bo’lmagani singari bir kishining nutqi ikkinchi bir kishinikiga aynan o’xshashi yoki ularning adabiy til me’yorlariga bir xilda rioya qilishi amalda qiyin bo’ladi. s. ya’ni og’zaki va yozma nutqda. Aytilganlar shundan dalolat beradiki. 1964. u til yoki nutq stillarini yozma va og’zaki – so’zlashuv uslublariga ajratgan. 1970. Jamiyat taraqqiy eta borgani sari bu uslublarning miqdori. binobarin. garchi bu nutqning har ikkalasi bir muallifniki bo’lsa-da. 21-23-betlar) degan gaplaridan tushunish mumkinki. o’z navbatida yozma nutqqa nisbatan og’zaki nutqning o’zbek tilida talablar darajasida takomillashmaganidan dalolat beradi. Hozirgi o’zbek adabiy tili vazifaviy uslublari miqdori va tasnifi haqida ham turlicha qarashlar mavjud. 1981. Ђ. Masalaning ikkinchi tomoni esa har bir millat hayotida ijtimoiy munosabatlarning.Ocherklar. Sulaymonovning «Til stillari haqida» nomli maqolasi ana shu masalaga oydinlik kiritish yo’lidagi dastlabki urinishlardan biridir. 3) publisistik nutq. Adabiy norma va nutq madaniyati. Bu esa. 83-bet) Bu fikrni ikki xil ma’noda tushunishimiz mumkin. Chunki ona tilidan foydalanish mahorati uning ko’pgina fazilatlarini o’zida mujassam qiladi. № 3. undagi chegaralanishlar tilning barcha sathlari bo’yicha tobora oydinlashib boraveradi. Uslubiy me’yorlar chegarasini belgilashda mana bunday mulohazalarga ham duch kelamiz : «uslub – bu umumiy normaning individual tatbiqidir» (B ye g m a t o v E. Garchi ma’lum tildan foydalanuvchilar uchun bu tilning adabiy me’yorlaridan foydalanish talab qilinsa-da.N. Z. Me’yoriy buzilishlar asosan vazifaviy uslub materiallarining og’zaki ifodasida ko’proq kuzatiladi. 5) neytral nutqdan iboratdir (Bu nutq turlari ayrim adabiyotlarda stilistik qatlamlar sifatida talqin qilinadi).

qisman og’zaki.A. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va aabiyoti. 1. 2) badiiy (prozaik va ulkan darajadagi poetik asarlarning ko’plab poemalar. 1. Muhamedov tomonidan ham aytilgan (M u h a m ye d o v S.57). Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. ilmiy.A. . uning funksional uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. nutq janriga ko’ra biror stilistik qatlam yetakchi. albatta. Nutq uslublari. nomalar. 1992. – Toshkent. barcha funksional uslublarning. diniy falsafiy va huquqiy asarlar. s.Toshkent: Fan. xoh og’zaki bo’lsin) bu stil qatlamlari aralashib keladi. Baskakovning quyidagi mulohazalari turkiy tillarda uning yana boshqa turlari mavjud bo’lganligidan dalolat beradi: «Turkiyning har bir mahalliy varianti stilistik sistemalari. Lekin o’zbek adbiy tili doirasida badiiy. Ko’rinadiki. 4) diniy uslub (vaqf hujjatlar. B. ruboiylar. filologik xarakterdagi prozaik va poetik traktatlar. № 4. 5) rasmiy stil. ilmiy – publisistik. dostonlar. – Ashxabad. N. imomlarning diniy murojaatlari kabi) larning ko’plab poetik va prozaik janr ko’rinishlari shakllanishi bilan xarakterlanadi. 58-bet). 1968. Funksional uslublarning bu barcha tiplari va ko’rinishlari o’rta va yangi davr yozma va og’zaki turkiy tillarda sezilarli darajada ko’pchilik turkiy xalqlar uchun rasmiy din bo’lgan islom ta’sirida. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. II. 32-33-bet). Bu uslubga o’z navbatida: a) so’zlashuv nutqi uslubi. ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi» (Q o’ ch q o r t o ye v I. ham prozaik. b) ilmiy nutq uslubi. ikkinchidan. 3) xizmatga doir (farmonlar. turli sheva nutqlaridan tashkil topadi.O’rinboyev ham «Funksional uslubiyat va uning mohiyati» asarida ushbu masalaga to’xtaladi: «Hozirgi o’zbek tilidagi uslublar quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz: I. Qo’chqortoyev bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondoshadi: «O’zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi. № 6. ularni yana o’z navbatida ilmiy.Til uslublari. 1. So’zlashuv uslubi. 2. g) rasmiy – ish nutqi uslubi kiradi» (O’ r i n b o ye v B. 1983.Og’zaki nutq esa turli ijtimoiy qatlamlarning nutqlaridan.Kitobiy uslub. 110bet). ham poetik janr tiplari va ko’rinishlarining ulkan rivoji va murakkablashishi bilan. tafsirlar. soqiynomalar. arab va fors tillari ta’sirida shakllandi» (B a s k a k o v N. 1973. v) gazeta – publisistik uslubi.Asosiy kommunikativ uslub. 1) neytral stil. Vazifaviy uslublar tasnifi masalasiga oid fikrlar S. 1969. o’zbek tilidagi vazifaviy uslublarga doir qarashlar umumlashtiriladigan bo’lsa. . – Shuning uchun bu masala yuzasidan hozircha aniq. izchil bir fikr aytish qiyin. turlicha diplomatik hamda huquqiy hujjatlar va boshqalar). (tarixiy) jug’rofiy. 3) intim stil. asos bo’ladi» (A b d u r a h m o n o v Ђ. I. u orqali esa o’sha davrda amalda bo’lgan qoidalar – adabiy yozma. tarxon yorliqlari. Stilistik normalar haqida // O’zbek tili va adabiyoti. – deydi u. g’azallar. uslublar dastlab og’zaki va yozma shakllarga. ijtimoiy-siyosiy uslublarning o’ziga xos xususiyatlari. 51-bet). Funksional uslubiyat va uning mohiyati. qit’alar. muxammaslar. tuyuqlar kabi har xil turlari va xillari). tabiiy va aniq fanlar bo’yicha prozaik hamda poetik asarlar va boshqalar. 2) tantanali stil. birinchidan. 4) Nutqda (xoh yozma. Nutq stili bo’lsa quyidagi qatlamlardan iborat bo’ladi: yumoristik stil va satirik stil.

Hozirgi o’zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi. Solishtiramiz: O’zbek milliy madaniyati rivojiga ulkan hissa qo’shgan marhum adabiyot va san’at namoyandalarini mukofotlash to’g’risida. Rasmiy uslub hozirgi o’zbek tilining davlat-ma’muriy. xullas barcha rasmiy ish qog’ozlari ana shu uslubda shakllanadi. aniq va tushunarli tilda bayon qilinishi kerak: O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat beradigan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. Q u r b o n o v T. xalqimiz ma’naviyatining yuksalishiga baxsh etgan vatandoshlarimizning xotirasini yod etib. Bu o’rinda biz R.A. tabriknoma singari turli xarakterdagi rasmiy hujjatlarning har birining o’ziga xos bayon etish qolipi bo’ladi. huquqiy hujjatlar matniga ko’z yugurtirsak. degan masala hozircha o’rganilgan emas. M u k a r r a m o v M. K a r i m o v S. sudlanuvchi. 1978. ularda boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan atamalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik. huquqiy muassasalarida. Qonun matnlari. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. T.rasmiy. DD. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 93-moddasining 20-bandiga asosan qaror qilaman (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). agar mavjud bo’lsa.(O’zR Konstitusiyasi. DD. uning lingvostilistik xususiyatlari nimalardan iborat.I. so’zlashuv uslublari va ularning me’yoriy xususiyatlari. rasmiy diplomatik munosabatlarida namoyon bo’ladigan ko’rinishidir. butun hayotini el-yurt taraqqiyoti. O’zbek tilining badiiy uslubi. (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). Ammo diniy uslub o’zbek tilida haqiqatdan mavjudmi. . Mavjud materiallar asosida har bir uslubning me’yoriy xususiyatlari to’g’risida qisqacha ma’lumot berish mumkin bo’ladi. til materiali sifatidagi hamda nutq jarayonidgi o’ziga xosliklari o’zbek tilshunosligida monografik yo’nalishda o’rganilgan (O’ r i n b o ye v B. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan amnistiya to’g’risida. jamoat kafilligi. O’zbek so’zlashuv nutqi masalalari. 1994. 1985. Masalan. K a r i m o v S. ularni Vatan oldidagi unutilmas xizmatlarini inobatga olib. ushbu ko’rinishlarning o’z me’yorlari mavjud. ma’lumotnoma.. ND. – Toshkent. binobarin. B o b o x o n o v a D. quyidagi marhum adib va san’atkorlar «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlansin.A.modda).A. Q u r b o n o v T. fuqarolik javobgarligi. Fikr va mazmun sodda. Shu tarzda ariza. Karimov. qaror. surishtiruv. – Toshkent. farmonlar. ommabop. Qurbonovlarning «O’zbek tilining funksional stillari» kitobidan ham foydalanamiz (Q o’ n g’ u r o v R. Ayni paytda ularning har birining alohida so’z va turg’un birikmalari ham mavjud bo’ladi. farmoyishlar. – Samarqand. rasmiy. aybdor. O’zbek tilining funksional stillari. – Toshkent. Jumladan.. 1987). Fikr – mulohaza. jabrlanuvchi. guvoh. ommabop. Hozircha ulardan beshtasi – ilmiy. diniy va so’zlashuv kabi ko’rinishlarga ajratish haqida qarashlar mavjud. fuqarolik holati. 1974. ND – Toshkent.I.Q. buyruqlar. Bu uslubning og’zaki va yozma ko’rinishlari. – Toshkent. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi semantik-funksional aspektda. bildirishnoma. DD. S. 1984). 7 . Ushbu uslubda shakllangan matnda noaniqlikka. Qolip. badiiy. aniqlik. shartnoma. izohtalab o’rinlarga yo’l qo’yilmasligi lozim. Betakror iste’dodi va o’lmas ijodiy merosi bilan o’zbek milliy madaniyatining rivojiga beqiyos hissa qo’shgan. bayon asosan bir qolipda ifodalanadi. badiiy. gumondor. jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan insonparvarlik tamoyiliga amal qilib. Qo’ng’urov.

O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga … mustaqillik va demokratiya qo’lga kiritgan yutuqlarni himoya qilish. joriy qilish. ot so’z turkumiga oid so’zlar ko’p ishlatiladi.ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlarning ishlatilishi me’yor sanalmaydi va shu jihati bilan boshqa uslublardan keskin farq qiladi. obyektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish. O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari muqaddasdir (1991 yil 31 avgustda qabul qilingan «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida» gi Qonunning 16 . ish ko’radi. fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ush. (O’zR Prezidenti I. saylov kunini tayinlash. emosional. Yana : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. o’z davlat ramzlarini: gerbi. A. uning ayniqsa qo’shma gap shakli ko’p ishlatiladi. qabul qilish. Masalan. Noaniqliklarga yo’l qo’yilmaslik maqsadida ular olmoshlar bilan almashtirilmaydi: O’zbekiston Respublikasi o’z taraqqiyot yo’lini. komissiyasini tuzish. tashrif. muxtor vakil. himoya qilinadi. Ushbu uslub uchun jargonlar. Ushbu hujjatda amalga oshiriladi. Gap tuzilishida o’zbek tilidagi odatdagi me’yorga amal qilinadi va yuqorida sanalgan jihatlari bilan ilmiy uslubga o’xshab ketadi. Karimovning ikkinchi chaqiriq Oliy majlisining oltinchi sessiyasidagi ma’ruzasi yuzasidan O’zR Oliy majlisining 2001 yil 29 avgust qaroridan). taqiqlanadi singari fe’llarning faol ishlatilishi ham yuqoridagi fikrning tasdig’idir. Rasmiy uslubning grammatik me’yori ham alohida xususiyatlarga ega. Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir. ratifikasiya. shartnoma. boshqa huquqni muhofaza qilish organlari. tartibga solish. nutqiy me’yorning o’ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. ratifikasiya qilish. qarorgoh kabilar. qo’shma bayonot. elchi. madhiyasini ta’sis etadi. Masalan. Yuqorida bu kabi xususiyatlarning mushtarakligi bilan rasmiy uslubga yaqinligi aytib o’tilgan edi. amalga oshirish singari fe’lli birikmalar ishlatilgan. ozod etish. Ma’ruzaning … dasturiy xulosalari prokuratura. fuqarolar tinchligi hamda totuvligini ta’minlash ishlarini kuchaytirish t a v s i ya e t i l s i n. muxtor elchi. tashkil etadi. o’z davlat tilini belgilaydi. tan olinadi. . tasdiqlash. Karimovning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin. o’zgartirish. asos bo’ladi. sonlar va olmoshlar bu uslubda boshqa so’z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil hisoblanadi. Yoyiq va murakkab so’z birikmalari mahsuldor hisoblanadi. deklarasiya. asoslanadi. bayrog’i. Ilmiy tafakkur fikrlashning o’ziga xos usuli ekanligi. A.bu turining shakllanishida. bayonot. nota. Unda darak gaplar. saylash. hujjatning xarakteriga qarab shart mayli shakliga tez-tez murojaat etiladi. Masalan.Ish qog’ozlari va hujjatlarning xilma-xilligiga qarab ularga oid atamalarning me’yorlashuvi va chegaralanuvi ham kuzatiladi. amalga oshiradi. sudlar faoliyati uchun asos qilib olinsin. Shu o’rinda rasmiy uslubda yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning qo’llanilishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. gapning kesimi ko’pincha hozirgi zamonning majhul nisbatida ifodalanadi. belgilanadi. oddiy so’zlashuvga xos so’zlar. ado etadi. ta’sis etish. o’z nomini aniqlaydi. Qiyos uchun diplomatik munosabatlar doirasidagi so’z va iboralarga ko’z yugurtiraylik : ahdlashuvchi oliy tomonlar.moddasidan). ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo’ladi. Bu uslubda fe’lning harakat nomi shakli faol qo’llaniladi. ijtimoiy adolat. binobarin. ishonchli vakil. elchixona. murakkab tipdagi nomlar keng qo’llaniladi. Rasmiy uslubning sintaktik alomatlari ham matnda darhol ko’zga tashlanadi. «O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining «O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari» haqidagi 78 – moddasida o’zgartish va qo’shimchalar kiritish. kafolatlanadi. hisoblanadi. belgilash. Til birliklarining fan sohasida.

Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. Bu paradoksni mutlaqo hal etib bo’lmaydi. Agar fikr qo’shma gaplar yordamida ifodalansa. aniqlikni talab qiladi. kalsiy sianamid. bu holda uning haqiqatda yolg’on gapirgani aniq bo’ladi. ayrim holatlarda fikr yuritilayotgan manba. obyektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo’lib. sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash. o’quv qo’llanmasi. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. dastur. taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko’rinishlari hisoblanadi. xlorfenoksisirka kislota. bog’lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi: Ђalla ekinlari urug’larini saqlashga ancha chidamli hisoblanadi. 4. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. darhaqiqat. Uni vaziyat.. til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko’ra umumiylikni tashkil etadi. Har qanday ilmiy bayon. ma’lum bo’ladiki. ma’ruza matnlari. ta’kidlash joizki. xulosa qilganimizda. xulosa qilib aytganda. asosan bir ma’noda qo’llash. uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko’rish qiyin. Shu bilan birga. – Toshkent. Masalan: Differensial tenglamalarning xususiy . mavzu bilan uyg’un ravishda ba’zan bu uslubda ham obrazli ifodalardan foydalanish istisno emas. obyektivligiga xizmat qilishi lozimligi uqtiriladi (M u k a r r a m o v M. haqqoniylik. Qisqalik. Subyektiv emosionallik. Epimenid rost gapirdi. Aytaylik. Lekin «Mantiq» darsligidan bir misol keltiramiz: «Epimenid «Men yolg’on gapiraman» deb aytdi. Bu holda uning haqiqatda ham rost gapirgani ma’lum bo’ladi» (X a y r u l l a ye v M. ta’kidlash o’rinliki. so’zlarni ko’chma ma’nolarda qo’llash. 134). gaplar. faqat bugina emas singari ko’plab bog’lovchi vazifasini bajaradigan so’z va birikmalar qo’llaniladi. ikkinchidan. ammoniy sulfat. Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. obrazlilik. shunday ekan. Organik gerbidsidlar: traktor kerosini. ta’kidlash lozimki. – Toshkent. 17-bet). birinchidan. ko’rinadiki. 282 –bet). Qishloq xo’jaligini sifatli urug’ bilan ta’minlashda uni saqlash muhim tadbirdir. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. Shuning uchun bu uslubda so’zlarni aniq. Hozirgi vaqtda ko’proq organik birikmali va ba’zan anorganik birikmali gerbisidlar qo’llaniladi (Dehqonchilik. mochevina hosilalari. Bu uslubda ham. asosan sodda yoyiq holda bo’ladi. Obyektivlik. 1984. Anorganik gerbidsidlar: natriy arsenit. og’zaki nutq elementlari. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsada. hyech bo’lmaganda neytral variantini qo’llash taqozo etiladi. H a q b ye r d i ye v M. u yolg’on gapirdi. sulfat kislota va boshqalar. xlorfenoksimoy kislota va boshqalar. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o’ziga xos xususiyatini tashkil etadi. xuddi rasmiy uslubda bo’lgani kabi. umuman g’ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. Aniqlik. Aytaylik. Mantiq. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. darslik. Matnda so’zlar. Monografiya. suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. Terminlarni qo’llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi: Ximiyaviy tarkibiga ko’ra gerbidsidlar anorganik va organik gerbidsidlarga bo’linadi. abzaslar o’zaro mantiqiy bog’langan bo’lishi lozim. birgina misol. 1993. tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. o’quvmetodik qo’llanma. Ekiladigan g’alla urug’lari uchun davlat standarti belgilangan (Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi). risola. shubhasiz. Gaplar darak mazmunida bo’lib. xulosa. Ma’lum bo’ladiki. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi. 3. 2. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko’pligi hisoblanadi. binobarin.

Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib. asosan. bilan. albatta. Umumiy egalik ustun turadi. aksincha.Mukarramov ushbu monografiyasida «Adabiy tilning konkret ko’rinishlari bo’lgan so’zlashuv. ND. ularning axborot hamda targ’ibot-tashviqot xarakterda bo’lishi va ommani dunyo yoki mamlakatimiz miqyosida sodir bo’layotgan voqyea-hodisalardan zudlik bilan xabardor qilish natijasida yuzaga keladigan novatorlik unda tabiiy ravishda yangi ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi va tilimizda me’yorlashishiga sabab bo’ladi. ayniqsa takror qo’llanadi. qaraganda. Undov. shubhasiz. 108-bet) degan mulohazani aytib. Subyektiv baho shakllari xos emas. Rasmiy uslubdagiga o’xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo’llaniladi.hosilalari fizikaga ch o’ r i b o’ l i b ishga kirdi. –lar ko’plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da. Ommabop uslub imkoniyatlarining kengligini lingvistik va ekstralingvistik omillarning mustahkam aloqadorligida kuzatamiz. Shu singari ilmiy uslubning ammo. demak. tashqari. u vaqtda har bir nutq turining o’z modal ma’no ifodalovchi so’zlarini ham tan olishimizga to’g’ri keladi» (M u k a r r a m o v M. muvofiq. singari. xususan. bayon qilinadi. Kishilik olmoshlari kam qo’llaniladi. uchun. kabi. so’roq va buyruq gaplar deyarli qo’llanilmaydi. rasmiy-hujjat va ilmiy nutqlarning real mavjudligini tan olsak. doir. foydalaniladi. Muallif individualligining kam sezilarli bo’lishi ham ilmiy uslubning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko’rsatkichi yo’q. aytiladi. lekin singari o’z bog’lovchilari. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo’llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. darhaqiqat.Mukarramovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili» monografiyasida quyidagi fikrlar bayon qilingan: Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko’rsatkichlardan foydalaniladi. . Undov va taqlid so’zlar ham bu uslubga xos emas. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik stili. keyin u ch o’ r i d a n b ye k a g a a y l a n i b k ye t d i (R. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka. Boshqacha aytganda. jumladan. to’g’risida. -Toshkent. binoan. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. Ommabop uslub o’zbek tilshunosligida T. ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud.Qurbonov tomonidan monografik yo’nalishda o’rganilgan (Q u r b o n o v T. aniqlanadi. xullas. M. nutq monologik xarakterda bo’ladi. III shaxs shakli faol. Til taraqqiyotida muhim omil sanaladigan publisistika o’z navbatida tilning imkoniyatlaridan ham keng foydalanadi. Publisistik janrda yozilgan asarlarning mohiyatan hozirjavobligi. atov gaplar qo’llanilmaydi. afsuski singari modal so’zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar tahlil qilingan. badiiy. haqida.I. sababli. oid. tufayli. atama hosil qilishda ishtirok etadi. qadar singari ko’makchilari borligini ham qayd qilish to’g’ri bo’ladi. Qo’shma gap faol ishlatiladi. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi. shaxsi umumlashgan turlari faol. Ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari to’g’risida M. publisistik. haqiqatan. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. ommabop uslub tilning yangi so’z va iboralar hisobiga boyib borishiga ko’maklashadi. tekshiriladi. So’z turkumlaridan ot faol. masalan.Bekjonov). bir tarkibli gaplarning shaxssiz. yoritiladi. ayniqsa. 1987). I-II shaxs qo’shimchalari ishlatilmaydi. Ilmiy nutq uchun deyiladi. darvoqye.

ovoz bermoq. Ifodaning aniqligi va publsistik janrlarga xoslangan hamda ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi bilan ilmiy uslubga o’xshaydi.. yorqinlik kabi xislatlar ham uni ilmiy uslub bilan yonma-yon qo’yadi. beqiyos mehri bilan yosh avlodga faqat ilm-fan sirlarini o’rgatib qolmay.davr talabi. T. el-yurtga sadoqat kabi yuksak tuyg’ularni kamol toptirishda ibrat va namuna bo’ladi. Misollar: terrorchi.-noma qo’shimchalari yordamida yasaladi. Xalq so’zi. gazeta va jurnallar sahifalarida aks etadigan yangilik. qarshi ovoz. reportaj. uyushiq bo’lakli gaplarga ko’proq murojaat qilinishi (Chunki o’qituvchi zoti mashaqqatli mehnati. ta’sirchanligi. . dialektizmlar. mustaqil mamlakatlar hamdo’stligi. Albatta. O’zbek tilining funksional stillari. lo’ndalik. Shu o’rinda mazkur uslubda so’z yasalish imkoniyatining boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan mahsuldor ekanligini ta’kidlash o’rinli bo’ladi. bu bilan muammo bartaraf etildi. Hatto umumiste’moldagi so’zlar ham ommabop uslubda yozilgan matnda atamaga aylanishi mumkin: ovoz.bet). Bu o’rinda esa me’yorlashishning umumiy jihatlari xususida so’z yuritish imkoniyati mavjud. fe’llarning shart mayli shakllarining almashinib ishlatilishi. hissador. bir bosh bo’lakli gaplarning faolligi bu uslubga xos xususiyatlar sanaladi (Q o’ n g’ u r o v R. kirish bo’laklar va kirish gaplarning (Vaholanki. tahlilnoma. ocherk. undov. deb aytish noto’g’ri bo’lar edi. aqidaparast.. dunyo hamjamiyati. g’ururli odam mamlakat miqiyosida amalga oshirilayotgan har qanday muvaffaqiyatni o’ziga tegishli deb biladi va undan quvonadi. istorizmlar. felyeton. hayotiy tajribasi. sifatdosh oborotlar. ritorik murojaat. Ma’lumki. shaxsi umumlashgan gaplarning keng qo’llanishi bilan ajralib turadi. ajdodlar ruhiga hurmat. K a r i m o v S.Qurbonovning kuzatishicha. -parast. mustaqillikni mustahkamlash singarilarni faol qo’llash ham ommabop uslub tabiatiga mosdir. ochiq ovoz. siyosiy. tasviriy vositalarning mahsuldor qo’llanilishi bilan badiiy uslubga yaqinlashsa. yaratuvchilik ishlari. tadbirkor kabi. do’stona suhbat. publisistika badiiy. Turli metaforik turg’un birikmalar . bunda savol beruvchi ham. reklama singari qator janrlarni qamrab oladi. ommaviy axborot vositalari sanaladigan radio va televideniyeda. ular o’z mutaxassisligi bo’yicha qayerga joylashishni bilmay yurishgandi. O’zbekiston o’qituvchilariga va murabbiylariga tabrik. 2001 yil 20 sentyabr). So’roq gaplarning faol ishlatilishi.Karimov. Ishonch. yuqori hosil uchun kurash. pamflet. 2001 yil 22 sentyabr). Q u r b o n o v T. ijtimoiy-siyosiy atamalar ko’p qo’llaniladi. ovozga qo’ymoq . -xona. bojxona. devonxona. Eng muhimi.Ommabop uslub ma’lum ma’noda oraliq uslub sanaladi. maqola. undovlarning. maslahat ovozi.. javob beruvchi ham muallifning o’zi bo’lishi (Ђurur nima o’zi? Rangi qanaqa? U hammada birday bo’ladimi yoki aksinchami? Menimcha. Ayni paytda ifodadagi qisqalik. yopiq ovoz. ularning murojaat va dialog shaklda bo’lishi.siyosiy atamalar asosan –chi. millatparvar. 35. argo va jargonlar qo’llanilmasligi bilan undan uzoqlashadi. hal qiluvchi ovoz. -parvar. ilmiy jabhalarni qamrab oluvchi yirik soha hisoblanib. Osiyo ovozi singari. Ana shu qamrov doirasining kengligi o’z navbatida til birliklarining har bir janrda alohida tarzda me’yorlashuvini taqozo etadi. ritorik so’roq. Ijtimoiy. I. e’lon. Xalq so’zi. ixchamlik. Bu uslubda shakllangan matnlar obrazliligi. Radio va televideniyedagi ayrim chiqishlar bu uslubdagi matnda so’zlashuv uslubi elementlari ham ba’zan aralashib ketishi mumkinligini ko’rsatadi. qo’poruvchi. xabar. uning yuragida Vatanga muhabbat. 2001 yil 29 sentyabr). bosh maqola.Samarqand. 1984.

Semantiko-stilisticheskiye osoben nosti formoobrazuyuщix morfem imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke: Avtoref. bu xususiyat tilning yangi so’z va iboralar bilan boyib borishiga sabab bo’ladi. – Baku.Ommabop uslubning badiiy uslub bilan mushtarak tomonlari. ikkinchi tomondan ularda vazifaviy-uslubiy chegaralinish ham sezilib turadi. / Sen chiqqanda birinchi marta. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. egalik.Vohidov.1982. fonetik. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi. daraja.Qo’ng’urov qalamiga mansub (Qarang: O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. -xona. bunday imkoniyatlar boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan. xususan morfologik uslubshunosligining nazariy masalalarini. badiiy uslubda. grammatik.dis. ayniqsa so’z turkumlaridan ot va unga bog’liq kategoriyalar uslubini o’rganishga bag’ishlangan yirik tadqiqotlar R. Alisher Navoiy. mubolag’a . …d-ra filol nauk. O’zbek tili stilistikasi (hammualliflikda). Ularning ma’lum qismida badiiy uslubga xoslanganlik mavjud. Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari. H.. Zulfiya). ona tilimizning tarixiy taraqqiyot va she’riyat qoidalariga mos tarzda «z» ning «y» ga ( S o’ y l a quyosh nimalar bo’lgan. Shuningdek.Samarqand. ayniqsa. xususan poetik nutqda hozirgi adabiy orfografik me’yor talablariga muvofiq kelmaydigan qaro. ular hozirgi adabiy til me’yori nuqtai nazaridan bir tomondan qo’llanish chastotasiga ko’ra faol yoki aksincha bo’lsa. Ne balolig’ kun edikim. uning leksikasi va frazeologiyasida seziladi.Qurbonov bu uslubda so’z yasalishning ikki ko’rinishi – morfologik va kompozision usulining mahsuldor ekanligini ta’kidlaydi hamda bunda -chi. yaro. yamon. tarixiy hamda dialektal variantlarga ega bo’lib. boshqa vazifaviy uslublarga xos bo’lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi. Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke. T. – Toshkent. Grammatik stilistika// O’zbek filologiyasi. O sh i n o bo’ldim sango. Badiiy uslub o’zbek tili vazifaviy uslublari orasida o’ziga xos mavqyega ega bo’lib. Zulfiya) o’tgan ko’rinishlarda me’yorlashgan. / Qo’limga tutmayman. zamon. kuchaytirish. – Toshkent. Til vositalarini qo’llashdagi ana shu keng qamrovlilik bo’lishi bilan birga bu uslub doirasida ularni qo’llashning ma’lum me’yorlari ham amal qiladiki. umumxalq tilida mavjud bo’lgan barcha lingvistik birliklarning. yordamchi so’zlarning turlicha ko’rinishlari va variantlarida namoyon bo’ladi. -dosh. kinoya. shaxs-son. shu bilan birga. O’zbek tili so’z turkumlarining grammatik shakllari turli adabiy. Tabiiyki. k ye l s i n l a r ) kabi ma’nolar so’zlashuv uslubiga xos bo’lsa. -lar kesim tarkibida kelgan paytda hurmat (Dadam k ye l d i l a r). -shunos. Badiiy adabiyot tilidagi fonetik o’zgarishlar asosan matnda tovushlarning qisqargan va orttirilgan (S o’ r m a mendan. leksik va frazeologik xususiyatlar tarzida ko’zga tashlanadigan ana shu me’yorlar uni boshqa vazifaviy uslublardan chegaralash imkonini beradi. piching (Mulla Eshmat. -lik. E. yangilikni yoritishga bo’lgan intilish ommabop uslubning asosiy xususiyati sanalib. 1976.1980. O’zbek tili grammatik.1983 kabilar). -parast.1975. kelishik. 1983. Bu xususiyatlar so’z yasovchi hamda ko’plik. kim diloro / Do’stmi yo janona deb. talosh singari so’zlar ham ishlatilaveradi. ayni paytda o’zining alohida ma’yorlariga ham ega. mayl. «q»ning «g’»ga (Quyosh orqasidan – behisob ch i r o g’ / Nuriga kiradi mamlakat shu ch o g’.Olimjon). nisbat kabi ma’nolarni ifoda etuvchi affikslarning nutqdagi ishtirokida. – Samarqand. ta’kid. -cha birliklarining ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. oshno. Sh a b b o d a men seni ko’rmayman. Masalan. – Tashkent.

b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen. 1981. siz o’rnida sen (Izn ayla! Ona. H. Kunduzdagi a h v o l a… H. Bizlar mardmiz dedilar. /Oftobning aksi bor o’tlug’ jamolingda sening. A. Fitrat) kabilar. amir. Bahor y o’ l l a r i n g g a to’shasin chechak.noshud farzandlarni afu etgaysen. Olimjon). O. Masalan.Bahromova).Yoqubov). o’rin kelishigi qo’llanganda u bilan egalik qo’shimchasi o’rtasida bitta «n» tovushining orttirilishi (Surxoningda anor guli kahrabodur. Tabiatingni xor etdi. -qa (Hajri ashkim yetkurur har dam q u yo sh q a bir hayot. -n (Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n /Xassos didi va shoir dili. to’xta Muhammad Tarag’ay! Nechun s ye n shahzodadan ranjiysen. ular singari olmoshlarning biri o’rnida ikkinchisi. -ing ( Shavqimning shuhrasi boshing uza zar tora fido. J. bardoshdan bo’lak n a r s a ber. Navoiy). E. kan-kin ( B o’ l g a n m i k i n yer uzra bir ko’z Ko’rmak uchun seni osmonda. A. grammatik ko’rsatkichlarsiz kelishi (Qarshingda turibdi u m r i m bir kuni. Navoiy). za’faron kabi so’zlar tarkibidagi –on. sifatdagi –lik qo’shimchasining –liq. men o’rnida sen (. Bundan tashqari bu uslublarda grammatik shakllarning adabiy-me’yoriy variantlari qo’llanilsa. Lekin hazar q i l m a g’ i l. qaratqich-qaralmish inversiyasi (Yarqirar ming bir bahor ko’rki kamolingda sening. shodon. Mashrab) hamda belgisiz holatda bo’lishi ( M a k t a b bordik . O. / Mening uvoq she’rim mening dilporam. Kishilik olmoshlarini olaylik. qaratqich kelishigining –(i)m (Axir hayajonlar o’zligim m a n i m . -dedi va kuldi. Uslubiy xoslanish kelishik qo’shimchalari variantlarining tanlanishida ayniqsa seziladi. Olmoshlarning uslubiy chegaralanishlari badiiy adabiyotda sezilarli o’rin tutadi. ya’ni men o’rnida biz (-Ma.Yoqubov). Bu kabi holatlar ilmiy va rasmiy uslublarda ko’zga tashlanmaydi. K. Sifat va son turkumlari doirasida qaraladigan grammatik birliklarning ko’pchiligi barcha vazifaviy uslublarda ishlatilishi bilan xarakterlansa-da. Na ko’kat bor. -gin/-gil/-g’il ( Q o’ y g i l u kunlarni eslatma menga. badiiy uslubda bu grammatik shakllarning barcha ko’rinishlari – lahja va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo’llanilaveradi. O. E. Kimlar seni bemor etdi. -lug’ kabi shakllari (Shohigul ermas bu o’ t l u g’ yuzlaring hijronida. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. O. stilistik ottenkalarni payqash qiyin bo’lmaydi (Bu haqda yana qarang: Q o’ n g’ u r o v R.Oripov).Matjon). .Olimjon). Joniy) tarzida qo’llanishi. 4-21betlar).Hojiyeva) shu uslubga xos xususiyatlar sanaladi. / Achchig’lanmam senga nozli quyosh. Darig’ tutma lutfingni. / Mayli qalbingga ham ko’chsin hayajon. siz..Jabborov). Zulfiya). Ul taajjub etardi.singari ma’nolar badiiy uslubda ko’proq ishlatiladi (Shu k o’ z l a r yulduzday abadiy kulsin. O. -sin/-sun (Jonlar sening yuzginangdan a y l a n s u n.Yoqubov).Vohidov) ajralib turadi. kirdim y o’ l u n g g’ a darbadar. -g’a (Yo ilohi. –Samarqand. Avval shuki. Sh u m u a l l i f. s ye n g a qalqon bo’la olmagan Bizni .Oripov.Vohidov). ularda ham uslubiy farqlanishlarni. biz. emdi qilg’aysan bu bandangga nazar.Kamol). Qovun-tarvuz q u r s o g’ i n d a selitrodur.Samandar) qo’llanishi bu uslub uchun me’yor sanaladi. jo’nalish kelishigining – a (Tog’larning yuzi qora. tushum kelishigining –(i)n (Uchirsang-da ko’kka yurak k u l i n . H. . chiqish kelishigining –din tarzida ishlatilishi (Vatan s ye v m a k d i n ortiq Menga olamda shior bo’lmas. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. –Bilib qo’y. Yoboningda bodomlaring talx g’izodur. bir do’sh etib. Fitrat) va belgisiz shakli (Ulug’ Hoqon. Xudoyberdiyeva). 3-10 betlar. Fe’lda badiiy uslubga xos belgilar sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: Emoq-ermoq (Kecha ustod chaqirtirgan e r k a n. O. E. na lola. sen. aksincha. sendan so’rov shu erdi. J. Men. . Masalan. -luq. charog’on. 1982. -lig’. chirkin.na (Soya tushsa nogahon bu jismi betob u s t i n a. Jandami. otashin kabi so’zlardagi –in affikslarida badiiy uslubga xos chegaralanganlik seziladi (So’ng bu iflos zafardan Ular shodon yurdilar.Bilmaydikim… yo’q. Olamda mard yo’q ekan. ich. / K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido.og’ir bo’lib qoldik daf’atan. / Elga sabr.Yoqubov). Zulfiya).Samarqand.

kiyimlari yirtiq mahbuslar Samarqandning Registon maydonida sovuqdan qaltirab shahar qozisining hukmini tinglaydilar (P. Yuklamalarda uslubiy chegaralanish aniq bilinib turmaydi. shart mayli . xohlamagan qolaberadimi? (O’zbek tili grammatikasi). kuydim va l ye k – Lobarim oldida nazmim bu qadar behol uchun (E. Ularning ana shu keng uslubiy imkoniyatlarini biz. Yoki aksincha: Men hayot e k a n m a n.aniqlik mayli: Terimchi chevarlar etaklab qoplab Tog’day xirmonlarga keltirib t o’ k s a. . ora ko’makchisining aro.Oripov). Badiiy uslubda fe’lning barcha nisbat shakllari ishlatiladi. Faqat yuklamasining o’rni bilan sinonimi bo’lib keladigan yolg’iz so’zidagina badiiy uslubga xoslik ko’rinadi: Nechun hamma darichalar qorong’i. Vijdon azobida qovrilsang bot-bot (A. buyruq-istak mayli – aniqlik mayli (Qayga b o r s i n taqdirdan qochib? (Zulfiya). . yo l g’ i z uning darichasi yorug’ (O. v a l ye.Uslub talabi bilan o’zaro o’rin almashishlarni mayl va nisbat kategoriyalari misolida ham kuzatamiz. Men behad sevaman (Zulfiya). Ularda fe’llar asosan aniqlik mayli shaklida bo’ladi. Yordamchi so’zlar ham tilimizdagi boshqa birliklar singari nutq jarayonida o’zining uslubiy imkoniyatlarini namoyon qila oladigan to’laqonli til birliklaridir. vazifaviy chegaralanishlarda payqaymiz. Lekin va agar bog’lovchilarining qisqargan shakli lek va gar hamda vale.nauk. misli. hayotsan sen ham (Zulfiya). asosan fe’lning o’tgan va kelasi zamon shakllaridan foydalanish mahsuldor. Ammo aniq nisbatdagi fe’llar birmuncha faol. Badiiy asar bayonida zamon shakllarining barchasi ishtirok etadi. uzra. G a r gunoh orttirsang o’zingga og’ir. Bilan ko’makchisining birla. H o l o n k i men sizni xondan ham yuqori qo’ygan edim (A. yoinki. ila.Yoqubov). kabi ko’makchisining misol. Badiiy uslubga xoslari quyidagilar: Ko’makchilarni olaylik. fe’llar asosan majhul nisbatda qo’llaniladi. Sintaksisda til birliklarini mazmunga mos ravishda turli kombinasiyalarda qo’llash mumkinligi ularning uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligidan dalolat beradi. Buyruq mayli . Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref. Mayl shakllarining bu tarzda qo’llanilishi ilmiy va rasmiy uslublarda chegaralangan. Kelasi zamon .Qodiriy) kabilar. shuningdek yanglig’. prozaik asarlar sintaksisi hozirgi o’zbek adabiy tilining sintaktik me’yorlarini o’zida aks ettiradi. Buni ayniqsa gap bo’laklarining nutqda joylashuvida kuzatamiz. ichra ko’makchilari badiiy matn uchun xos.Qodirov). Men xud ul tifli parivashg’a ko’ngul berdim. holonki bog’lovchilari haqida ham shu gaplarni aytish mumkin: Yor istig’nosidan o’lmasmanu. misoli. Izg’irinli yellar esadi. Ta’kidlash o’rinliki.34). tasvirdagi keng ko’lamlilik muallif tilida hozirgi va kelasi zamon shakllarining ishlatilishini ham taqozo qiladi (S a d ы k o v a M.shart mayli: Boysunqur mirzo z o’ r a v o n l i k q i l s i n ! Men mo’minlarcha bosh egib elchi yuboray! (O. She’riy nutqda esa. Shu bilan birga. …hammani olib boradimi yo i n k i xohlagan borib.o’tgan zamon: Qish chillasi avjida. uchun ko’makchisining –chun. Qo’l oyoqlariga kishan solingan. -la. Masalan.Tashkent. She’riy nutqning asosiy belgilaridan biri bo’lgan inversiya tufayli matnda ko’plab sintaktik qurilishlar majmui vujudga keladi. d-ra filol. Xonumonim nogahon buzilmag’ay boshdin yana (Bobur). s. Lekin odatda badiiy asarlarda bo’lib o’tgan voqyealarning hikoya qilinishi tufayli unda fe’lning o’tgan zamon shakllari mahsuldor hisoblanadi. eng avvalo.Vohidov). aksincha. Ammo poetik nutq sintaksisi boshqacha. 1991. dis…. birlan.Yoqubov). Ilmiy nutqda esa.

Abru. gulbahor. O’zbek tilining badiiy uslubi. mujda kabi xoslangan so’zlar lug’atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi. Buning ustiga tilda sinonimik variantlar borligi uchun uslubiy me’yorni belgilash imkoniyati mavjud. gavharafshon.Ekspressiv-emosionallikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida inversiya so’zlashuv va badiiy uslubga tegishlidir. Bir bosh bo’lakli gaplarning shaxsi noaniq turi. jahonbaxsh. duto. sinonimik birliklar ustida ishlash mahoratidir. balqimoq. durafshon. qulog’i ostida qolmoq. ularning bog’langan va bog’lovchisiz turlari. To’liqsiz gaplar dramatik asarlarda. so’zlashuv uslubida sodda gaplar. dolg’a. gulshan.Begmatov (B ye g m a t o v E. A. xususan she’riyatda ishlatilib kelinayotgan eskirgan so’zlarni bu uslubning muhim lisoniy alomatlaridan deb hisoblash mumkin bo’lsa. dilafro’z. kuylamoq. Masalan. undov gaplar. 77-96-betlar). eng avvalo. subyektiv bahoni aniq ifoda etishning eng to’g’ri yo’li bo’lganligi tufayli u badiiy adabiyotda zarur lingvistik vosita sanaladi. libos. yozuvchining til ustida ishlash mehnati. rivojlanib borishiga doimiy ravishda ta’sir o’tkazib turadi. armug’on. guliston. moh. so’z-gaplar. dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilmoq singarilar esa badiiy matnga tegishlidir. «…boshqa funksional stillar uchun xos bo’lgan leksika (masalan. omonatini topshirmoq. dialektizmlarning ishlatilishi adabiy til me’yoriga muvofiq kelmaydi. moviy. undagi ko’plab birliklarning tilda me’yorlashuviga. gulro’. his-hayajon gaplar ham so’zlashuv va badiiy uslubga xos. 186-b. lo’livash.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. badiiy uslubda adabiy til boyliklaridan foydalanibgina qolinmasdan. So’roq gaplarning ritorik turi. hayotdan ko’z yummoq. Kichik bir xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki. ommabop va rasmiy uslublarda uchraydi. Bu uslubdagi gap qurilishi ham ma’lum darajada farqlanadi. bo’ston. hayot bilan vidolashmoq kabilar ilmiy. giryon. debocha. lolagun. Masalan bu tizimga kiradigan olamdan o’tmoq. Frazeologizmlar mohiyat e’tibori bilan asosan so’zlashuv va badiiy nutq mevasidir. Sinonimik qatordan mos. adabiy tilning boyib. dunyodan o’tmoq. jo’shqin. Alloh rahmatiga yo’l tutmoq. boda. vafot etmoq. rasmiy va ilmiy uslublarda ko’proq qo’shma gaplar. deydi E. shahodat sharobini ichmoq. Agar badiiy adabiyotda. jondosh. bazmaro. ommabop va badiiy asarlarda gapning har ikki turi ham aralash holda kelaverishi mumkin. bahoriston. ilmiy va rasmiy ish uslubiga xos bo’lgan terminlar)ning badiiy stilda keng qo’llanilmasligi va faqat badiiy stilda qo’llanuvchi maxsus vositalarning mavjudligi badiiy stilga xoslangan leksikani alohida ajratishga asos bo’ladi». mardonavor. Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. ayniqsa ularning to’liqsiz shakli ishlatilishi xos bo’lsa. dilxona. xususan dialogik nutqda mahsuldor qo’llaniladi. maygun. mahvash. mahpora.). Ma’lumki. 1974) ana shu sinonimik variantlarni farqlashda amaliy yordam beradi.Samarqand. albat. kerakli birlikni tanlab olish ekspressivlikni. dunyodan ko’z yummoq. jo’shmoq. jon bermoq shakllari so’zlashuv uslubida ishlatilsa. mastona. 1992. Masalan. kabk. Ulardagi boshqa uslubga xos chegaralanishlar esa ma’lum muddat keyin yuzaga keladi. kiritma gaplar badiiy matnda ijodkor individual uslubini yuzaga keltiruvchi qulay grammatik vositalar sanaladi (Bu haqda kengroq ma’lumot olish uchun qarang: K a r i m o v S. birgina o’lmoq ma’nosini anglatadigan yuzga yaqin frazeologizmlar sinonimik qatorining paydo bo’lishi ularning vazifaviy chegaralanish imkoniyatini tug’diradi. . O’zbek tili leksikologiyasi. atov gaplar.

Kishi nomlari Abdi. qorami? ko’kmi? shaklida beriladigan savolni ikki xil vazifada olib ko’raylik. Bek. burni. bu holat so’zlashuv uslubidagi me’yoriy holatlarni belgilashni qiyinlashtiradi. qora choy olsizmi yoki ko’k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. qo’li kaltalik qilmoq singari o’z frazeologizmlari mavjud. bu uslubda ohang . ton. Dili singari qisqartirib ishlatish mumkin. ulgurish qayoqda. madaniyat. ko’zini shira bosmoq. buzoq (ish bilmas. grammatik o’ziga xosliklarga ega. Bundan tashqari bu uslubda «…siyosat. leksik. Bu uslubning burnini ko’tarmoq. Ikkinchidan. bironta). O’zbek tili stilistikasi. Chunki tildan foydalanuvchining shaxsi. –Toshkent: O’qituvchi. tushirib qoldirilishi (gazet. Ikkinchi qatlam . galvars). so’z va gap urg’usi kabi ko’rinishlari ma’noni farqlashda. Uchinchidan. Uni ma’lum ma’noda tildagi boshqa uslublarga qarama-qarshi qo’yish mumkin. Ayni paytda. Zuli. Masalan. nutq elliptik xarakterda bo’ladi. yigichcha). tovushlarning o’rin almashishi (turpoq. tovushlarning orttirilishi (o’ramol. Masalan. erkin muomalalari doirasida til birliklarining o’ziga xos tarzda amal qilishidir. yiqildi (quladi). bir tovush o’rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (traktir. Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak. Xo’sh. Birinchi qatlam – bu kundalik turmush muomalasida faol qo’llaniladigan ijtimoiy hayot va uy-ro’zg’or yumushlari bilan bog’liq so’zlar. Lekin bunday holatda ham tinglovchiga fikr tushunarli bo’ladi. fikir. 15-bet). ottenkalarni ajratib ko’rsatishda. egni) kabi fonetik hodisalar avvalo so’zlashuv uslubida namoyon bo’ladi. pauza. qora choy damlaymi yoki ko’k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. og’zi ochiq (yig’loqi) kabi. ulguramizmi ? degan savolga yo’q.intonsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. buning ustiga. zaril. So’zlashuv uslubi leksikasida ikki qatlam alohida ajralib turadi. so’zlashuv uslubi qanday o’ziga xosliklarga ega? Birinchidan. Nutqda tovushlarning uyg’unlashuvi (ketti. Chunki u oldin aytilgan fikrning mantiqiy davomi bo’ladi. banka). So’zlarning metonimik . melodiya. aynalmoq). so’zlashuv uslubining o’ziga xos me’yorlari haqida mulohaza yuritish uchun ham tilimizda dalillar yetarli. Ammo nima bo’lganda ham bu me’yorlarni so’zlashuv uslubi uchun muhim bo’lgan til va tildan tashqari omillarning uyg’unligidan axtarish bizni asl maqsadga yaqinlashtiradi. Ular neytral qiymatdagi so’zlar bilan sinonimik munosabatga kirisha oladi: kichkina (bolagina). Ohang og’zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim. ulgurmaymiz deyishdan ko’ra vaziyatdan kelib chiqib. ottan. san’at. uning nutq tempi. Shunday bo’lsa-da.og’zaki nutqdagi ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlar. ulgurib ham bo’ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo’lib chiqadi. hal qiluvchi vosita bo’lib. Xuddi shu savolni do’kon sotuvchisi tilidan eshitsak. so’zlashuv nutqida til birliklari o’zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. nutqiy vaziyat yagona bir me’yorni tayin etishga imkon bermaydi. 1983.So’zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy. So’zlashuv uslubi ham boshqa vazifaviy uslublar kabi fonetik. Bu uslubning o’ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg’un bo’lishida ko’rinadi. ulgurib bo’pmiz. tovush tembri. sport va so’zlovchining kasb-hunarga mansub xilma-xil narsa va hodisalarni ifodalovchi umumadabiy leksika ko’plab ishlatiladi» (Sh o m a q s u d o v A.

Variantlilikning imlo. O’ r i n b o ye v a D. sinonim. albatta. – Toshkent. odatda ishga avtobusda. 5. 4. assalomu alaykum. Ahamiyati. ishdan piyoda kabi. Men. Imlo lug’ati va uning amaliy ahamiyati. O’zbek lug’atchiligi haqida ma’lumot. og’zaki so’zlashuv nutqi uchun esa. 8-ma’ruza: O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik R ye j a: 1. –Toshkent: Fan. antonim. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Ish. Og’zaki nutq madaniyati. filologik. chappa. aha. Boladay bola kabi. Tayanch so’z va iboralar: Lug’at turlari : qomusiy. aksincha. Biz magazinga. konkordans. 7. Orfoepik lug’atlar. izohli va frazeologik lug’atlarda aks etishi. Hatto ba’zan shunday holatlar ham bo’ladiki.. . Kechaday kecha. 2. Imlo. vaalaykum assalom. 1991). asal. paronim. faqat tugmachani bossang bas. Kitobiy nutq uchun bog’lovchisiz qo’shma gaplar odatda xos emas. So’zlashuv nutqi o’zbek tilshunosligid B. kengash bo’ldi. yo’q. So’zlashuv nutqidagi sodda gaplar ko’pincha fe’l bilan ifodalangan kesimning yo’qligi bilan xarakterlanadi. barmog’ingni tishlab olasan. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. Lug’atchilik va me’yor. Masalan: auditoriya kuldi. Salom. xarakterlidir. ha. Og’zaki va yozma nutq me’yorlari hamda lug’atlar. izohli. O’ r i n b o ye v B. xo’p singari so’zlar nutqda ko’p ishlatiladi. xayr. dasturxonga o’tirdi. frazeologik. Bu nutq kitobiy nutqdan bir qadar farq qilib. Asal.O’rinboyev tomonidan anchagina durust ishlangan (O’ r i n b o ye v B. Variantlilik. samovarga chiqdi kabi. 6. 1975. So’zlashuv uslubida nutqiy vaziyatning ahamiyati juda katta. Masalan. Paronimlar lug’ati va uning ahamiyati. Biz siznikiga. omonim. 3. bunday gaplarga fe’l-kesimni qo’yib ham bo’lmaydi.ko’lami juda keng tarqalgan.

Olim Usmonning «Qisqacha internasional so’zlar lug’ati» (Toshkent.Ahmedovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati» (Toshkent. Kitobni sakkiz asosiy bo’limga chekladim: 1. qo’shiqlar. 1960. 1976). boblarga ajratib. XI asrda Mahmud Koshg’ariy tomondan tuzilgan mashhur «Devonu lug’otit turk» lug’atchiligimizning nodir namunasidir. Otlarni oldin.To’rt harfli so’zlar bo’limi. 2. qiyin va qorong’i joylarini yoritdim.Ђunnalilar bo’limi. o’z o’rnida oldinma-ketin ko’rsatdim. O’zbek Milliy Ensiklopediyasining I va II tomlari nashr qilindi (Toshkent.Shukurovlarning «O’zbek tili antonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. A. maqollar.Misol (boshida yoy bo’lgan so’zlar) bo’limi. Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh» asarlari maydonga keldi (O’zbek Sovet Ensiklopediyasi. fe’llarni esa otdan keyin o’z sirasiga qarab. 6 tom. 8.Ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi. 2002).. 44-45-betlar). Mas. Turli fan sohalari bo’yicha izohli lug’atlar maydonga keldi. kerakli so’zlarni o’z joyida ko’zlaydigan.Solim (tarkibida alif. 313-bet). Har bir bo’limni otlar (ismlar) va fe’llar tarzida ikki qismga ajratib berdim. Sh. vov.Ђulomov. 1980). –Toshkent. 4. O’zbek tilida qomusiy va tarjima lug’atlarining ko’plab turlari mavjud. 1974).Uch harfli so’zlar bo’limi.Hamzalik (alif bilan boshlanadigan so’zlar) bo’limi. 6.Hojiyev va L.qattiq joylarini yumshatdim. XVI asrda muallifi noma’lum bo’lgan Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun «Abushqa» nomli izohli lug’at tuzildi. 1978). Ta’kidlaganimizdek. 2000). Nihoyat.Tixonov va R.Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» (Toshkent. So’zlarni o’z joyiga qo’yish. Shu o’rinda ayrim lingvistik lug’atlarni sanab o’tish to’g’ri bo’ladi. A. 1959). Tixonovlarning «O’zbek tilining chappa lug’ati» (Samarqand. S. kerakli so’zlarni osonlik bilan topish uchun bu ish ustida bir necha yillar mashaqqat tortdim. qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim. turkiyshunoslikda ilk bor lug’at tuzish usullarini belgilab berganligi bilan qimmatlidir. E.deb yozadi Mahmud Koshg’ariy . rajaz va nasr deb atalgan parchalar bilan bezadim. N.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent.Muzaf (bir harfi ikki marta takrorlangan so’zlar) bo’limi. saj’lar. 1968).Reshetovalarning «O’zbek tili . Mamatov va R.Begmatov va A. «Men bu kitobni maxsus alifbo (ajam harflari) tartibida hikmatli so’zlar. Afg’oniston va Hindistonda o’zbekcha va forscha lug’atlar tuzilishiga sabab bo’ldi.Rahmatullayev.Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» (Toshkent.Tilshunoslik fanining alohida sohasi bo’lgan leksikografiya lug’at tuzish yo’llarini o’rgatadi va uning ilmiy asoslari hamda usullarini ishlab chiqadi. A. Tushunilishi oson bo’lishi uchun asarda arabcha istilohlar qo’lladim» (M a h m u d K o sh g’ a r i y. 3. ko’p asrlik an’analarni davom ettirib kelayotgan o’zbek lug’atchiligi bugungi kunda katta tajriba to’pladi. 7. A. 1975. Turkiyshunoslikda lug’at tuzish qadimdan boshlangan. yoy bo’lmagan so’zlar) bo’limi.Ibrohimov. 5.Qo’ng’urov va A. 7500 ga yaqin so’zni qamrab olgan ushbu lug’at arablar tajribasiga tayanib. Toli’ Hiraviyning «Badoyiullug’at». 1 tom. –Toshkent. «Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. . Sh. R. . 1977). Ana shu an’ananing davom etishi hamda Alisher Navoiy ijodiga bo’lgan qiziqish keyinchalik XV asr va undan keyingi davrlarda Eron. Devonu lug’otit turk.

1956). 1 va P tomlar» (Moskva. ayni paytda. bo’g’in ko’chirish va bosh harflarni yozish tartibini ko’rsatib beruvchi 72 paragrafdan iborat qoidalar kiritilgan (O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. O’zbekiston SSRning 1940 yil 8 mayda qabul qilgan «O’zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbesiga ko’chirish to’g’risida» gi Qonuni va O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» ga tayanadi. shuningdek ko’chish belgisi. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston Respublikasining yuqorida tilga olingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida»gi Qonuni va 1995 yil 6 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi Qonun hamda bevosita bu qonunlarning ijrosiga qaratilgan 1995 yil 24 avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori juda katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi. . (I-IV qismlar. o’zak va negizlar. hozirgi o’zbek adabiy tilining yozuv me’yorlari. E. 1985). Ikkinchi tomondan esa. 1993 yil 2 sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida» gi Qonun qabul qilinishi bilan ana shu alifboda yangi lug’atlar maydonga keldi.Umarovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati. 1984). Bu me’yoriy holatlar muayyan qonun-qoidalar bilan mustahkamlab qo’yiladi. uslubiy imkoniyatlari to’g’risida keng ma’lumot beradi. 1998) kabi. 1981). sonor tovush o’rnida ovozdor tovush. 1980). A. ham takomillashtirildi. Ayni paytda.grammatik terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent. Sh.Begmatov. O’zbekiston Respublikasining mustaqillikni qo’lga kiritishi munosabati bilan amalga oshirilayotgn tub ijtimoiy-siyosiy islohotlar «Asosiy qoidalar»ning ma’naviy jihatdan eskirganligini ko’rsatdi. kishilarning yodlash qobiliyati qanchalik kuchli bo’lmasin. Bu bog’liqlikni ikki yo’nalishda tushunish to’g’ri bo’ladi.Qodirovlarning «O’zbek tilining qisqa etimologik lug’ati». o’zlashma so’z atamalari qo’llaniladagan bo’ldi. Birinchidan. Shu bilan birga. tire o’rnida chiziq.Rahmatullayevning «O’zbek tili omonimlarinig izohli lug’ati» (Toshkent.Rasulovlarning «O’zbek tilining paremiologik lug’ati» (Toshkent.Hojiyevning «Lingvistik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. Ana shunday paytlarda lug’atlar insonlarning yaqin hamrohi bo’ladilar. Qayd etilgan ikkinchi masalada lug’atchilik adabiy til me’yorlari bilan chambarchas bog’liq.Ma’rupov tahriri ostida nashr qilingan «O’zbek tilining izohli lug’ati. Bu qoidalar hozirgacha amalda bo’lib.Panasenko v E. o’zbek tilshunosligi fani yangi atamalar bilan boyitildi.» (Toshkent. qaratqichli birikma o’rnida qaratuvchi birikma.D. negiz o’rnida asos. til birliklarining asl va ko’chma ma’nolari. juft va qisqartma so’zlar imlosi. orfografik me’yorlarni tartibga keltirishga. 1984).Boboyeva. Masalan. tilimiz imlo qoidalari ham soddalashtirildi. o’zbek leksikograf olimlarining juda katta mehnatlari tufayli yuzaga kelgan bu lug’atlarning ijtimoiy va ma’naviy hayotimizda xizmatlari beqiyosdir. Masalan.Ibrohimov. E. Z. 1998-1999) kabi lug’atlar shular jumlasidandir.Toshkent. 1984). qo’shimchalar. S.. qo’shma.Rahmatullayev va M. tildagi barcha so’z va iboralarning hamda ularning turli-tuman ma’nolarini yodda saqlab qolishning imkoni yo’q.Berdiyorov va R. Shubhasiz. H. mukammallashtirishga xizmat qilib kelmoqda. lug’atlar so’zlarning to’g’ri yozish va talaffuz qilinishiga ko’maklashadi. apostraf o’rnida tutuq belgisi. ayirish (‘) va yumshatish () belgilari imlosi. Bir tomondan. O’.Usmonovalarning «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» (Toshkent. A.Asomiddinova. M. Masalan. lug’atlar tuzishda tildan foydalanish jarayonida shakllangan me’yorlar o’lchov sanaladi. avval qayd etib o’tganimizdek. lug’atlar yozma va og’zaki adabiy til me’yorlarini belgilashda har bir so’zning yozma va talaffuz shaklini o’zlashtirishda asosiy manba hisoblanadi. Sh. –Toshkent. Unda unli va undoshlar imlosi. Ikkinchidan esa.

burkimoq (II. hudud yoki fan. qomusiy-ensiklopedik lug’atlarni olib ko’raylik.Maxmatmurodovning «Slovar yazыka poeticheskix proizvedeniy Xamzы» (Toshkent. madaniyat va ma’naviyatning barcha sohalariga oid tushunchalar. so’zlarni buzib yozishlar kuzatilmoqda.142). Bunga «O’zbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lug’at» (Toshkent. baxmalto’sh (I. lozim bo’lganda me’yoriy lug’atlarga ko’z yugurtirib turishlari zarur.55). lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosi qabul qilinayotgan hozirgi o’tish davrida. 1976) uchramadi.113). –Toshkent.211). Sh. biyuda (I.II. voqyealar hamda mashhur kishilar va joy nomlari to’g’risida atroflicha ma’lumotlar beriladi. so’zlar va ularning tarkibiy qismlariga. boybeka (I. Agar qiyosni «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati» misolida amalga oshirsak. «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati»ga murojaat qilaylik. o’zbek tilshunosligi badiiy adabiyot hamda shoir va yozuvchilar tili lug’atlarini tuzishda ham yetarli tajribaga ega. Ana shunday holatda bu kabi lug’atlar me’yor uchun namuna bo’la oladimi. 1-1U tomlar» (Toshkent. 2001. betaxlit (I. ularning yozilishi jarayonida til me’yorlariga amal qilish talabi qo’yilishi mumkin. Bunday lug’atlarda muayyan bir millat. Aksincha. ters-chappa. O’z vazifasidan kelib chiqib. Masalan. tabiiy va ijtimoiy hodisalar.44).Rizayevning «O’zbek sovet bolalar adabiyoti tilining chastotali lug’ati» (Toshkent. ham sinxronik nuqtai nazardan munosabatda bo’lishni taqozo qiladi.183). 1983-1985). beodob (II.300). 1989) lug’atlarini misol tariqasida keltirish mumkin (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: N u r m o n o v A. qomusiy lug’atlar oldiga til me’yorlarini belgilash vazifa qilib qo’yilmaydi. ayniqsa. Ular bu borada ham ma’lum vazifalarni bajaradi. «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati. bu xizmatlarning darajasi har xil bo’lishi mumkin. Garchi til me’yorlarining mustahkamlanishida lug’atlar xizmat qilsa ham.206). Unda keltirilgan alqamoq (II.250). arslonto’sh (I. Lingvistik lug’atlarning maqsadi esa tamoman boshqacha. o’zlashma so’zlar. so’z birikmalariga va ularning imlosiga.133).244). bexalol (I. texnika.237). Ana shu qarorga binoan 1940 yil 8 mayda qabul qilingan Qonun va 1956 yil 4 aprelda qabul qilingan «Asosiy qoidalar» 2005 yilning 1 sentiyabridan e’tiboran o’z kuchini yo’qotadi. behusn (I. . Bu tipdagi lug’atlar ma’lum darajada lingvistik lug’atlarning boshqa turlaridan farq qiladi. Tildan foydalanuvchilar ma’lum muddat amaldagi har ikki «Imlo qoidalari»ga ham rioya qilishlari umummajburiy ekanligini unutmasliklari. chastotali. bu kabi birliklarning miqdori ko’pchilikni tashkil qilishi aniq. «Navoiy asarlari lug’ati» (Toshkent. Konkordans» (Toshkent. imlo. bundan buyon tilimiz orfografik me’yorlarini belgilashda ana shu qoidalarga amal qilish majburiy sanaladi va ular imlo lug’atlarida mustahkamlanib boriladi.137). bunday lug’atlar filologik yoki lingvistik lug’atlardan farq qiladi. betus (II. R. Ammo bu degani qomusiy lug’atlar til me’yorini ko’rsatuvchi o’lchov bo’la olmaydi degan gap emas. 1953). Chunki bu kabi lug’atlarda adabiy me’yor doirasidagi so’zlar bilan birgalikda umumxalq tiliga. mamlakat. ardog’ (I. Bundan tashqari. Tabiiyki. 125132-betlar). Chunki material qamrovining kengligi va har xilligi ularga ham diaxronik.Binobarin. beteng (I. matbuot sahifalarida o’zboshimchaliklar. Ularda asosiy diqqat harflar imlosiga. degan savolga bir xilda javob berib bo’lmaydi. talaffuz.Qo’ng’urov va S. morfem.212). 1981). Hozirgi paytda o’zbek tilida ana shunday lug’atlarning izohli. 1972)..Karimovlarning «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. 1980). talaffuziga hamda umuman til birliklarining leksik-semantik-uslubiy ma’nolarining izohlanishiga qaratiladi. badiiy uslubga hamda shoir va yozuvchilar uslubiga xos bo’lgan so’z va iboralar ham keltirilgan bo’ladi. betuman (I. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. Rus grafikasi asosidagi o’zbek yozuvidan voz kechilib. S.151) kabi so’zlar va ularning ayrimlarining yozilishi «O’zbek tilining imlo lug’ati» da (Toshkent. Y o’ l d o sh ye v B. bulog’ (I.

talaffuzi va ma’nolarini farqlashda lug’atlargina yordam berishi mumkin. zo’r fahmli odam yoki narsa. ko’chma. marosim). Lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi esa imlo lug’atlar borasida ham ulkan ishlarni amalga oshirishni taqozo qilmoqda. Mas. o’zbek adabiy tili faqat yozma adabiy til shaklida emas. to’g’ri yozishimiz.da. Ulug’. hazil.aza (marhum uchun tutiladigan motam. E’tiqodli dindor kishilar nazarida go’yo karomat. to’g’ri yozish qoidalarini shunchaki yod olish bilan yozma nutq madaniyati va uning me’yorlarini belgilab bo’lmaydi. Uning uch ma’nosi qayd etilgan: 1. Masalan. noaniq tushuniladi. 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» hamda 1995 yil 25 avgustda qabul qilingan «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori asosida belgilangan. din. kelli (keldi). yuqorida ta’kidlaganimizdek. ularni qo’llashda ehtiyot bo’ladi. omonimlar. kesatiq. Hozirgi o’zbek adabiy tilining imlo me’yorlari. amir (davlat boshlig’i) . a’zo (biror tashkilot yoki biror jamiyatning vakili) . Imlo lug’atlardan samarali foydalangan kishigina nafaqat adabiy so’zlarni. o’rni bilan ularning yasalishi va variantlari berilgan. terminologik singari ko’plab turlari mavjudki. Buning uchun imlo lug’atlari bilan ishlash.frazeologik. Shu bilan birga. sinonimlar. adib (yozuvchi. har bir so’zning talaffuz qoidalarini bilish va imlo lug’atlaridagi tavsiyalarga rioya qilish zarur. lug’atdagi avliyo so’zini olib ko’raylik. ayniqsa uzluksiz ta’lim tizimi alohida o’rin tutadi. bu lug’at bugunga kelib ma’naviy jihatdan eskirdi. shoir) . Ammo aytish mumkinki. Shu o’rinda bir narsani ta’kidlash lozimki. Mubolag’asiz aytish mumkinki. fikrimizni boshqalarga aniq tarzda yetkazishimiz uchun imlo lug’atlarga har doim murojaat qilib turishimiz zarur bo’ladi. 2. Masalan. ularning etimologiyasi va hozirgi ma’no taraqqiyotini belgilashda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir.adip (ko’rpacha yoki ko’rpaning chetiga tikilgan material). Bunda. Izohli lug’atlarning so’z ma’nolarini to’liq anglashda. ularga tez-tez murojaat qilish. Og’zaki nutq madaniyatining takomillashib boruvida. asr (yuz yil) . mo’’jizalar ko’rsata oladigan muqaddas. Shu paytga qadar nashr qilingan barcha lug’atlarda nutq uslublarida qo’llaniladigan so’zlar. ammo ma’nolariga ko’ra turlicha bo’lgan so’zlarni farqlashga ko’maklashadi. antonimlar. s. Imlo lug’atlari shaklan yoki talaffuzda bir-birlariga yaqin bo’lgan. aziz odam. Darveshsifat.Ma’rufov tahriri ostida 1981 yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomlik «O’zbek tilining izohli lug’ati» salmoqli mavqyega ega. matnlarni ko’chirib yozish ham yordam berishi shubhasizdir. Demak har birimiz savodxon bo’lishimiz. ularning ayrimlari yuqorida sanab o’tildi.t. . ata (ota). bashorat qila oladigan. farmon). u e’tibordan chetda qolib ketgan so’zlar hisobidan to’ldirilishi zarur. garchi nuqsonlardan holi bo’lmasa-da. hyech narsa bilan ishi yo’q odam. Chunki noto’g’ri yozilgan yoki talaffuz qilingan so’z o’quvchi yoki tinglovchi tomonidan noto’g’ri. 3. darveshnamo. balki ularning lahjaviy shakllarini farqlaydi. Bu qoidalar hozirgi o’zbek adabiy tilining yozma shaklidan foydalanuvchi barcha kishilar uchun majburiy sanaladi. balki og’zaki adabiy til shaklida ham rivoj topmoqda. To’g’ri yozish me’yorlarini o’zlashtirishda ko’proq imlo lug’atlari bilan birgalikda adabiy manbalarni o’qish. Lingvistik lug’atlar orasida Z. keyingi yillarda.. Izohli lug’atlarda tilimizda keyingi yigirma yilda yuz bergan o’zgarishlar ham o’z ifodasini topishi lozim.amr (podshoh tomonidan chiqariladigan buyruq. U yigirma yil davomida xalqimizga beminnat xizmat qildi. chovamiz (chopamiz).asir (tutqun) kabi so’zlarning yozilishi. yechki (echki) kabi. uning me’yoriy jihatlarining sayqal topishida bir qator omillar muhim rol o’ynamoqda. dialektal.

chiroyli so’zlash. husndor. Chiroyli stilistik jihatdan neytral. ifodali qilib yetkazishda talaffuz lug’atining ahamiyati katta. lug’atni tuzish jarayonida bir qator qiyinchiliklarga duch kelingan. kitobxonlar anjumanlarida tilimizning adabiy me’yorlaridan foydalanishga intilish kuchayib borayotgani seziladi. ko’rkam. ommaviy axborot vositalarining radio va televideniye singari turlarining roli salmoqli. Shunga ko’ra. latofatli. O’zbek tilida ana shunday lug’at bor. barno. og’zaki nutq madaniyatiga ta’sir ko’rsatmoqda. she’rxonlik kechalarida. adabiy nutq va dialektal nutq. 1974) ining 223-betidan misol keltiramiz: Chiroyli. Bu so’z odamga. umummilliy madaniyatimizning tarkibiy qismi bo’lgan til madaniyatiga. Unda 20 mingga yaqin so’z va so’z shakllarining adabiy talaffuz me’yori belgilab berilgan. Ular garchi ma’nolarining yaqinligi bilan bir sinonimik qatorda joylashsa-da. O’zbek leksikografiyasida yuqorida sanab o’tilgan bu kabi lug’atlarning izohli ko’rinishlari mavjudligi quvonarli voqyeadir. ma’lum ma’noda biri ikkinchisini to’ldiradi. Jumladan. sohibjamol. A. Ana shu ma’noda talaffuz (orfoepik) lug’atlar adabiy tilning talaffuz me’yorlarini yoki so’zlarni adabiy til qoidalariga muvofiq talaffuz qilishni belgilab beruvchi vosita sanaladi. neytral adabiy nutq va adabiy nutqning vazifaviy-uslubiy ko’rinishlari. Kishilarning so’zlarni to’g’ri talaffuz etishi. uning lingvistik va tildan tashqarida bo’lgan o’lchovlarini belgilash muhimdir. keksa va yosh avlod talaffuzi bilan bog’liq bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. Lug’at xuddi ana shu jihatlar hisobga olinganligi bilan qimmatlidir. to’y-tomoshalarda.Tabiiyki. xushro’y. Adabiy talaffuz doirasida so’z urg’usi. Og’zaki nutq me’yorlarining ommaviy suratda yoyilishi va singishida avvalo maktabgacha va maktab ta’limi katta ahamiyatga ega. to’liq uslub hamda noto’liq uslub va boshqalariga oid talaffuz variantlarini to’g’ri baholash anchagina murakkab vazifadir. zebo. Buning ustiga. Bu esa. adabiy til me’yorlariga amal qilishi. suluv. omonim va antonim lug’atlarning xizmati katta bo’ladi. adabiy nutq va kundalik so’zlashuv nutqi. og’zaki nutq ko’rinishlarining namunaviy shakllarini yuzaga keltirish. Bu xususiyat o’zbek adabiy nutqi me’yorlarining ham yetarli shakllanib yetmagan va qat’iylashmaganini ko’rsatadi. husnli. ravon. Hozirgi kunda. Bugungi ziyolilarimiz. olimu muhandislarimiz. muzokaralar olib borishmoqda. boshqa jonli . o’z fikrini boshqalarga aniq. So’zlarning leksik me’yorini belgilashda va ulardagi ma’no nozikliklarini farqlashda hamda umumiy jihatlarini payqashda sinonim. Fikrimizning isboti uchun sinonimik qatordagi so’zlarga berilgan izohlarni to’liq keltiramiz: «Husni odatdagidan ortiq. nutq madaniyati talablariga e’tibor berib. Talaffuz lug’atlari fonetika va nutq madaniyati bilan bevosita aloqada bo’lib. 1984 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan. Og’zaki nutq madaniyati mavqyeini ko’tarish uchun adabiy til og’zaki shakli qonuniyatlarini o’rganish. adabiy talaffuz doirasida variantdorlikning kuchliligi ma’lum bo’lgan. og’zaki nutqni adabiy til talablari asosida me’yorlashda orfoepik qoidalar. Ushbu lug’at mualliflarining ta’kidlashicha. an’anaviy va yangicha talaffuz. tadbirkorlarimiz dunyo miqyosida fikrlashmoqda. xunuknig aksi. biz bugun bundan 10-20 yil avvalgi odamlar emasmiz. me’yoriy o’lchovlariga ko’ra teng emas. adabiy talaffuz lug’atlari. jahon xalqlarining ko’pchilik tillarida muloqotda bo’lishmoqda. ko’hlik. o’z navbatida. U «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» deb atalib. go’zal. bu nutq shaklini ko’rinishlariga qarab me’yorlash va silliqlash. ayniqsa yoshlarimiz o’rtasida. qo’llanmalar muhim rol o’ynaydi.Hojiyev «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. turli uchrashuvlar va telekonkurslarda. Darhaqiqat.

Bu so’zda belgi darajasi kuchli. badiiy va ommabop uslublarda me’yor sanalsa. 6. semantik va vazifaviy uslubiy nuqtai nazardan bu so’zlarning ekspressivlik va qo’llanish imkoniyatlari bir xil emas. ko’rkam hayot. ushbu lug’atdan dam so’zi haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lamiz: 1. tildan foydalanuvchilar o’zaro fikr almashinish jarayonida. 49-50-betlar). suluv. O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati. 1984) dan tildagi mazkur birliklar to’g’risida ham nazariy. Husndor.. ot – havo. zebo so’zlari ham odamga nisbatan qo’llanadi. Chiroyli yuz yoki chiroyli saman deyish mumkin bo’lgani holda ko’rkam yuz yoki oyoq. xushro’y yigit. Ammo ayrim so’z shakllarining ma’nolarida farqlanishini ko’rsata olishda mazkur tipdagi lug’atlarning xizmatini e’tirof etish maqsadga muvofiqdir. kam darajada odamga nisbatan qo’llanadi». barno qiz. binobarin. Ko’rinadiki. Olimning ta’kidlashicha. Ana shu holatlar me’yor tushunchasining qanchalik nozik va murakkab qamrovli ekanligini hamda ularni payqash va farqlashda lug’atlarning. rasmiy uslub uchun xos emasligi ma’lum bo’lib qoladi. 93 tasi uch omoleksemali. ot . predikativ so’z – dim ma’nolarida kelgan (R a h m a t u l l a ye v Sh. so’zlashuvda tilning qonunqoida va normalariga rioya qilayotganliklarini hatto sezmaydilar ham. ot-tig’. chiroyli oyoq. Go’zal odamga va jonsiz narsalarga nisbatan qo’llanadi. 21 tasi to’rt omoleksemali. Haqiqatda esa barcha til sohiblari tildan foydalanish tajribasi orqali tilning qoida va normalarini u yoki bu darajada o’zlashtirib olgan bo’ladilar va ularga «umumiy odat» bo’yicha amal qiladilar. ot-lahza. «Lug’at» da keltirilgan badiiy adabiyotlardan olingan misollardagi chiroyli saman. ko’hlik faqat odamga nisbatan qo’llanadi va «yoqimlilik» ottenkasi bor. 3. o’sishlar ro’y berishi. ham amaliyotda qo’l keladigan ma’lumotlar olishimiz mumkin. Suluv – kam qo’llanadi. bog’lovchi – dam. quyidagilarni qayd qiladi: «Normalarning nooshkor mavjudligi shundan iboratki. husnli ayol.Akobirov me’yor va lug’at munosabatlarini oydinlashtirishga harakat qilar ekan me’yorlar tilda ikki ko’rinishda. unga javob (reaksiya) ham bo’lmaydi. Xushro’y. 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» (R a h m a t u l l a ye v Sh. xususan.. 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko’pligi. Ko’rkam asosan jonsiz narsalarga. 4.nooshkor va oshkor ravishda mavjud bo’lishini ta’kidlab. go’zal qiz. Zebo kitobiy. 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo’lib. Masalan.temirchilik atamasi.narsalarga nisbatan ham qo’llanilaveradi. o’zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. husnli so’zlari nisbatan kam qo’llanadi. nafas. izohli lug’atlarning roli beqiyos ekanligini yana bir bor ko’rsatadi. 1984. Barno. o’tkir joy. 2. ko’rkam ayol. chunki «umumiy odat»ga muvofiq kelmaydigan har qanday nutq boshqalarga anglashilmaydi. bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma’noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi. «Lug’at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali. dam. 5. Sh. bu haqda shu o’rinda bir narsa deb bo’lmaydi. sohibjamol saman deyishga nutqda aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi. ayniqsa. Yuqoridagi lug’at. zebo bezanmoq. «Nutq madaniyati va normativ lug’at» asarining muallifi S. yuz. Busiz hyech qanday aloqaning bo’lishi mumkin emas. ma’no tarqqiyotida o’zgarishlar.Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. metonimiyaga uchrashi.-Toshkent. . sohibjamol qiz birikmalaridagi aniqlovchi bo’lib kelgan so’zlarni ularning sinonimlari bilan almashtirishning hamma vaqt ham imkoni yo’qligi buning dalilidir. Lug’atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba’zi fikrlarga kelishga asos bo’ladi. bir til doirasida so’zlarning shakliy o’xshashligi.. latofatli Saodat. Ularning qo’llanishi so’zlashuv.

buni tilimiz taraqqiyotiga mustaqillikning bevosita ta’siri. praktika. Tilshunoslar bu har xilliklarni tilning tabiatidan va amaldagi qoidalardan kelib chiqib tahlil qilishadi. ash-pash/hash-pash va hokazo. Hozirda obyektiv va truba so’zlarining bir ma’no yo’nalishida xolisona va quvur. ona tilimizga bo’lgan yangicha munosabatning mevasi. qonunlashtiradi» (A k o b i r o v S. proyekt. intilish. odat hukmidagi normalar) til sohiblarining tildan foydalanish tajribasi orqasida orttirgan malaka va ko’nikmalaridan iborat. «o’zbekchalashtirish»ga rag’bat va moyillik sezayotgan ekanmiz. Darsliklar va lug’atlar tilning obyektiv normalarini tavsiflash bilan birga. Hatto 70-yillarda. mayl. Nutq madaniyati va normativ lug’at. 1977. binobarin. Me’yor muammosi qayerda va qachon paydo bo’ladi? Til birliklari o’rtasida har xillik va variantlar bo’lgan joyda. Keltirilgan ma’lumotlar tildagi me’yoriy holatlarni mutlaq va o’zgarmas hodisa deb tushunish to’g’ri bo’lmasligini ko’rsatadi. asta/ohista. tradision kabi so’zlarning nutqimizdan asta-sekinlik bilan chekinayotganligini. adab/odob. tuzilgan imlo.kodifikasiyalashtiriladi. lug’atlar orqali ham qonunlashtiriladi . Bir vaqtning o’zida til madaniyati talablaridan kelib chiqqan holda omma uchun majburiylashtiriladi. Tilimizda bu kabi variantlar mavjud ekan. reaksiya. oradan chorak asr vaqt o’tgach. ayqirish/hayqirish. normativ. barqarorlashuv.Akobirov yuqorida nomi tilga olingan kitobida o’zbek tili tizimida ilgari bo’lmagan va ularning qo’llanilishi o’zbek adabiy tili uchun me’yoriy hodisa sanaladigan birliklar sifatida tahlil uchun keltirgan obyektiv. normal. bartaraf etishning yo’llarini axtarishadi va to’g’ri keladiganlarini me’yoriy variant sifatida ommaga tavsiya etishadi. lug’atlarning xizmati naqadar ulkan ekanligini tasavvur qilish qiyin bo’lmaydi. praktika o’rnida amaliyot. muomala jarayonida o’z o’rnini ekvivalentiga bo’shatib berayotgan til birliklarini yangi nashr qilinadigan lug’atlarda qoldirish-qoldirmaslik ustida o’ylab ko’rishimizga ham to’g’ri keladi. me’yoriy. Oshkor normalar tilning grammatika darsliklarida va turli xil lug’atlarida tavsiflangan va tavsiya etilgan normalardir. Ana shu tavsiyalar nafaqat grammatikaga. ularni qonun (kodeks) hukmiga kiritadi. Agar masala shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. tizim. shuning uchun ham nooshkordir. Mustaqillik sharofati bilan o’zimizda tilimizni tozalashga. 1976) birgina «A» bilan boshlanadigan so’zlarda quyidagi so’z variantlari va ulardan yasalgan shakllar mavjud: avr/abr. holat. stabillashuv. «Imlo lug’ati»da (Toshkent. plan. ta’sirlanish. tendensiya. Nutq madaniyati va normativ lug’at. shu bilan birgalikda. proyeksion. truba so’zlarini (A k o b i r o v S. 11-bet). pozisiya. g’oya. qisqacha. fikr. alifbo/alfavit. an’anani tuzilajak lug’atlarda ham davom ettirishga to’g’ri keladi.Akobirovning kitobida ham faol qo’llangan norma. ularni me’yor sifatida yana saqlab turish. manzaraning o’zgarganini kuzatish qiyin emas. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. ularning o’rnini me’yor. bir davrda me’yor sanalgan til birligi boshqa bir zamonda shunday bo’lmasligi mumkin ekan. mavqye. 7-bet) tilimizning hozirgi me’yor o’lchovlari asosida olib qaraydigan bo’lsak. sistema. proyekt o’rnida loyiha birliklarini ishlatish asta-sekinlik bilan odat tusiga kirib bormoqdaki. adabiylashishi. o’rin. Bu narsa til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’liq. jumladan S. normal o’rnida me’yoriy. plan o’rnida reja. leksikologiya va stilistikaga oid adabiyotlarda. agrar. krovat. S. Ma’lum bo’ladiki.Umumiy odatga aylangan normalar (yoki. talaffuz va boshqa filologik lug’atlar til birliklarining amalda mustahkamlanishi. deb aytishimiz mumkin. Demak. an’anaviy singari so’zlar egallay boshlayotganini . degan qoidaning to’g’riligini yana bir bor tasdiqlaydi. Ular tildan foydalanuvchilarning nutq faoliyatidagina namoyon bo’ladi. Masalan. xohish. barqarorlashishi va bir xilliligi uchun xizmat qiladi. arava/aroba. nutq jarayonida so’zlarning leksik-grammatik variantlari saqlanib qolingan bo’ladi.Toshkent.

. kompyuter. Negaki. E. mavjud lingvistik lug’atlar xalqimizning ehtiyojini to’liq qondirmoqda. Buning ustiga lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi munosabati bilan turli mazmundagi lug’atlar masalasida ham islohotlar o’tkazish hayotiy zarurat bo’lib turibdi.Umarov. yangi yozuvdagi lug’atlarni yaratish va nashr qilish ishini ham jonlantirish zarur. -Toshkent. Turli mutaxassislikdagi. Tuzuvchilar: E. Ammo avvalgi imlo lug’atlarida bo’lmagan auditor. o’qisho’qitish. Harqalay. 1998). kompyuterxona. menejer.kuzatamiz. deb aytish qiyin. Q a r a n g : O’zbek tilining imlo lug’ati. menejment. Ana shunday lug’atlarni nashr qilish endigina boshlandi deyish mumkin. bundan keyin yaratiladigan lug’atlarda ana shu jarayon hisobga olinishi lozim bo’ladi. kasbdagi kishilarning ish faoliyatida. ta’kidlanganidek. Binobarin. broker singari yangidan paydo bo’lgan so’zlarni kelajakda tuziladigan imlo lug’atlarida aks ettirish masalasi bahs talab qilmaydi (O’zbek lug’atshunosligida bu ishlarning allaqachon boshlab yuborilganligini ta’kidlaganmiz. tilning me’yoriy va madaniy darajasini belgilashda lug’atlar asosiy oyna hisoblanadi.Panasenko. har xilliklarni bartaraf qilishda lug’atlarning ahamiyati katta ekanligini hisobga olib. adabiy me’yorlarni muntazam ravishda tartibga keltirib turishda.

9-ma’ruza: Adabiy me’yor va nutq madaniyati masalalari R ye j a: 1. 3. O’zbek tilining hozirgi me’yoriy holati uning madaniylik mezoni. Me’yorga amal qilish shu tilda so’zlashuvchilar uchun majburiy ekanligi. 2. Nutq jarayonida me’yorning buzilishi va ularni tuzatish yo’llari. .

an’anaviy usullardan voz kechib. yangicha fikrlashga o’rgatishni maqsad qilib qo’yar ekan. O’zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o’n yillikda erishgan mustaqilligimiz alohida o’rin tutadi. rost va dadil gapirish. ya’ni adabiy tilimizning qat’iy me’yorlarini belgilash. Bizning pirovard maqsadimiz – ozod va obod Vatan. 2000. e’zozlashimiz hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga qaratishimiz lozim. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosimizni nafaqat o’rganish. – O’qituvchilar gazetasi. ustozlar oldida nutq odobini saqlash. avvalo. shu bilan birga. ikkinchi tomondan. So’z boshi. odatdagi. u paytlarda davlat arboblarining obro’-e’tibori va yuqori lavozimlarga ko’tarilishi ularning notiqlik mahoratiga ham bog’liq bo’lgan. shunga qadar Misr va Assuriyada. ularni imlo va talaffuz qoidalari asosida yozish va so’zlashni xalqimiz orasida ommalashtirish. Chunki milliy istiqlol g’oyasi yurtdoshlarimizni ma’naviy yangilanish va islohotlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish. ta’limtarbiya. O’rta Osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullanish o’ziga xos mavqyega egadir. ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishlari zarur» (K a r i m o v I. keksalar. milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng jamoatchilik. Yozma nutqda: orfografik. ziyolilarimiz. bu qoidalarni lug’atlar shaklida mustahkamlash bugunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi.Tayanch so’z va iboralar: Nutqiy kamchilik : og’zaki va yozma nutqdagi kamchiliklar. dialektizmlar. albatta.322) va Rim notig’i Siseron (eramizgacha 106 . nutq madaniyati muammosi insoniyat sivilizasiyasining barcha bosqichlarida o’rtaga qo’yib kelinganligi ham sir emas. vulgarizmlar. erkin va farovon hayot barpo etish ekan. laqmalikni qoralash. Bu borada qiladigan ishlarimizni Prezidentimiz I. Bu vazifalarni lo’nda qilib. Hindiston va Xitoyda mavjud bo’lganligi notiqlik san’ati tajribasidan ma’lum. Grek notig’i Demosfen (eramizdan oldingi 384 . ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir vazifaga – xalqimiz ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirishimiz. Og’zaki nutqda : noto’g’ri talaffuz. Bular orasida xalqimizning nutq madaniyatini yuksaltirish muhim bo’lib qoladi. Nutq odobi. jargonizmlar. bir tomondan. . Boy tajribalarimiz negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. tilning barcha qatlamlaridagi birliklarni tartibga keltirish.A. 1969 yil 25 may). nutqiy madaniyat masalalari bilan shug’ullanish tarzida tushunish to’g’ri bo’ladi. U davrlarda shartli ravishda «Nutq odobi» deb yuritiladigan qoida va ko’rsatmalarda sodda va o’rinli gapirish. yoshlarimizni esa erkin.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi vazifamiz shundan iboratki. ilm-fan va madaniyat namoyandalari. Gap shundaki. Muhtaram Prezidentimiz belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan tilshunoslar chetda tura oladimi ? Yo’q. to’g’ri. U ta’limot sifatida qadimgi Rim va Afinada shakllangan bo’lsa ham. Davr barcha ziyolilar qatori tilshunoslar oldiga ham yangi va ulkan vazifalarni qo’ydi. 8-bet). tilyog’malikni qoralash va boshqalar haqida gap borgan (Bu haqda yana qarang: B ye g m a t o v E. aniqrog’i. Darhaqiqat. uning amaliy jihatlari. punktuasion me’yorlarning buzilishi. ezmalik. tilshunoslikning nazariy masalalarini jahon andozalari darajasida tahlil qilish. yolg’onchilik.43) larning hayoti bunga misol bo’la oladi. kokofimizmlar. balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo’ydi. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. To’g’ri. varvarizmlar. ularda uzoq yillar davomida shakllangan va ulug’langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta o’zlashtirishimiz. Ulug’ turkolog olim Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» va Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari bu masalaning juda qadimdan o’rtaga qo’yib kelinganligidan guvohlik beradi.A. bunga til madaniyatisiz erishib bo’lmaydi. qisqa va mazmundor so’zlash. – Toshkent : O’zbekiston.

Quyida dostonlarning nasriy bayonidan ayrim parchalarni keltiramiz. gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo’la olmaydi. So’z dunyoda bor barcha ko’ngillarning qutisidagi javhar. Agar til bamisoli bir po’lat zanjir bo’lsa. shoxlari o’ralib ketgan daraxtga qush qo’nadi. nutqiy go’zallikka oid qimmatli ma’lumotlar mavjud. Tilingda chiqarma yarog’siz so’zung. foyda va zararlari haqida». Til shu chamanning ochilgan lolasi bo’lsa. tishing sinmasin…) Esanlik tilasa saning bu o’zung.abror»dan: «So’z gavharining sharafi shunchalik yuksakki. turkiy (o’zbek) tilining boshqa tillar orasidagi o’rnini belgilab berishga hamda nutq madaniyatini o’rganishga qaratilgan edi. Ko’rkluk kishiga so’z kelar. boshing ketmasin.Mahmud Koshg’ariyning «Devon»ida nutq odobi uchun ahamiyatli bo’lgan til ma’lumotlari bilan birgalikda nutq. So’zingni ko’dazgil boshing bormasun. Tilingni ko’dazgil tishing sinmasun… (So’zingga ehtiyot bo’l. O’z ijodi bilan so’z qudrati va notiqlik san’atini yuksak darajaga ko’targan alloma nutq madaniyati nazariyasi bilan ham jiddiy shug’ullangan. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida ham «Til fazilatlari. so’z durlari . ruh uning qolipidir. So’z jon bo’lib. Yana: Ardam boshi til. U «Mahbub-ul qulub» asarining 24-bobini voizlikka (notiqlik san’atiga) bag’ishlagan «Muhokamat-ul lug’atayn» va «Majolis-un nafois» asarlari esa bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga. Bu o’rinda biz ulug’ shoir va mutafakkir Alisher Navoiyning nomini alohida ehtirom bilan tilga olamiz. ular so’zlash madaniyatiga bag’ishlangan. hammaning og’iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir. «Til ardami» deb nomlangan boblari bo’lib. Ayrim namunalar keltiramiz. nutq madaniyati. Biligsiz so’zi o’z boshini yeyur. ya’ni. Bilib so’zlasa so’z biligka sonur. Tilingga ehtiyot bo’l. Tilingdagi yarog’siz so’zingni chiqarma). shoxi ko’p. Tanida ruhi bor odam unga ehtiyoj sezadi. so’z donolik sanaladi. so’z unga qadalgan injulardir. (Sening o’zing esonlik tilasang. «Xamsa» ning har bir dostonida Alisher Navoiy so’zga bo’lgan ehtiromini alohida qayd qiladi. (Bilib so’zlasa. Birgina misol: Ko’p sukutga qush qo’nar. ya’ni odob va fazilatning boshi tildir. Nodonning so’zi o’z boshini yeydi). «Hayratul . yaxshi kishiga so’z (maqtov) keladi.

222223. 1991. Ularning ayrimlarinigina keltirish bilan chegaralanamiz: Tilga ixtiyorsiz. gar nopisand zahir bo’lsa. So’zni ko’ngilda pishqarmaguncha tilga keltirma. nutq qoidalariga oid qarashlariga qisqacha to’xtalamiz. So’z bilan dinsizlar musulmon bo’ladi. elga e’tiborsiz. Hikmatli so’zlar. So’zdan tandagi tirik ruh halok bo’lishi mumkin. chunki vahdat ahlida (birlik ahlida) bunga ikkilanish yo’qdir. ul tovlanib turgan ipak matoday tuyuladi. Ko’p demak so’zga mag’rurlik Va ko’p yemak nafsga ma’murlik. – Toshkent. Agar kamolotli xohish bildirib. so’z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. So’z o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi. 1989. ma’no durriga intilib. u qaramaydi. Hayratul-abror. 363-365-betlar). 1985. uning hikmatlari esa elni ojiz qoldiradi. Bir so’z bilan qancha balolar daf bo’ladi. til. «Sab’ai sayyor» dan: «Har bir inson dunyoga kelgach. qancha boylik sochsang ham bunday naf’ga yetishmaydi. Yana bir allomaning nutq madaniyati va nutqiy me’yor. Ma’dani inson gavhari so’z durur. og’iz. – Toshkent. odamzod gulshanining mevasi ham shu so’zdir» (A l i sh ye r N a v o i y. go’zalning jamolini o’ziga yoqimli qiladi. Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. Chunki u so’zning nozik ipagidan kiyib. . so’z bilan o’lik tan qayta tiriladi. Odamni bir og’iz yaxshi so’z bilan xursand qilish kerak bo’lgan vaqtda unga xazina bersang ham. boshi ham. gulshani odam samari so’z durur. Agar. Insonning jismi gulshan bo’lsa. – Toshkent. saralab). So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashlagan. ko’ngilda bor tilga surma. uni o’ziga mahram qildi. Avvalu oxiringga nazar solib. qorin. balki ma’naviyati va axloqi namoyon bo’luvchi ramziy belgilar sifatida talqin qiladi. Uning biri o’likka so’zi bilan jon berib. tilning ofatidur (A l i sh ye r N a v o i y. qo’l bilan berib xayr qilish iloji bo’lmasa.unga qo’ngan shabnamlardir. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko’targan ekan. so’z daraxtlardagi mevadir. qo’l va farj (tanosil a’zosi) ni saqlash odobi haqida mulohaza yuritar ekan. so’z bilan jonga ruh kirgizadi. u so’z bilan najot topadi. quloq. Olim bu bobda insonning yetti a’zosi – ko’z. Agar so’z bo’lmaganda baxtsizlik yuz bergan bo’lur edi. oxiri ham so’z ekanligini anglab ol ! Haq insonni hayvondan mumtoz aylab (ajratib. Bularning barchasi so’zdagi mo’’jiza. Alisher Navoiyning til madaniyatiga oid fikrlari uning boshqa asarlarida ham aytilgan. Uning «Futuvvatnomai sultoniy» asarining «Tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida inson ma’naviyati va madaniyatiga oid qarashlari e’tiborga molikdir. So’z bilan el o’limdan najot topadi. ularni inson organizmi deb emas. til bilan ham naf yetkazish mumkin. nutq undagi xushovoz bulbuldir. Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va ham nutqdurki. va har nekim. Ma’noli so’z noziklikda jon rishtasiday. 303-betlar). Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltirib olgani uchun Iso payg’ambar o’zini «Jonbaxsh» laqab bilan atagan. bundan ortiq ham yana bo’lurmu so’z! So’z jism bo’stonidagi daraxtdir. uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi. bu – so’zdir. Sab’ai sayyor. Insonga xos konning gavhari. olloh qanday so’zdur bu so’z. 58-73-betlar). Olloh. Bu XV – XVI asr ma’naviyatining yirik vakili Mavlono Husayn Voiz Koshifiydir. uning rohati rishtaga sarrishta jondaydir» (A l i sh ye r N a v o i y. so’z libosini kiysa. Eng avval so’zni tavhid so’zi (xudoga yetishuv) deb bil.

Chunki bu so’zlar orqali zolimning zulmi mazlumlar boshidan ko’tarilishi mumkin. Koshifiy quyidagilarni yozadi: «Tilning odobi qaysi deb so’rasalar. odamzodning sharafi nutq bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir. ovozini baland ko’tarmasin. g’arazli va kinoyali gaplarni gapirmasin. o’zini maqtash va ta’riflashdanki. muridlar uchun ham rioya qilinishi zarur bo’lgan bir qancha suhbat odobi mavjud. Ikkinchi toifa – xossago’ylar (dorifurushlar) va bisotandozlar (ko’rgazmachilar). quyidagi sakkiz qoidani saqlash kerak: birinchidan. 168 – bet). Agar qaysi til bilan so’z so’zlaysan deb so’rasalar. To’rtinchidan. Agar so’zni qaysi quloq bilan eshitasan deb so’rasalar. Yettinchidan. qattiq gapirmasin va betga choparlik qilmasin. agar so’zning qimmati – qadri bo’lmasa. Daraxtni mevadan. g’azalxonlar va saqqolar (meshkobchilar). behuda bahsu munoqashadan.so’liga qaramasin. uning muomala madaniyati va muloqot odobi haqidagi qarashlari ana shu umuminsoniy fazilatlarning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. ochilib gapirsin. Yettinchi. bu ham sakkizta deb aytgil. munosib so’z aytsin. gapirayotganda o’ngu. dag’allik qilmasdan. mazlumlar faryodiga javob berish va marhumlar imdodi uchun so’z aytish. 165-bet). Bular shayton vasvasasiga kiradi. Oltinchidan. quyidagilarni bayon qiladi: «Bilgilki. so’ramaguncha gapirmasin. eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. ayb qilishdan va gap tashishdan. aytgil: hojat zarurati yuzasidan ko’ngillarda yashirin bo’lgan rozni izhor etish. va’daga xilof gapirish va munofiqona so’z aytishdan. bu xudbinlikka olib keladi. odamlarga naf’i tegadigan ma’noli gaplarni gapirsin. chunki ulug’larning so’zi bamisoli urug’dir. chunki bu jonu dilning ofatidir. ko’p gapirmasin. Futuvatnomai sultoniy // Sharq yulduzi. aytgilki. Sakkizinchidan.Jumladan. Shayxlar va boshqa martabaga erishganlar uchun ham. Chunki ko’p gapirish aqli noqislik belgisidir. qarg’ashdan. Agar so’z senikimi yoki sen so’znikimi deb so’rasalar. har kimning ahvoliga qarab. agar urug’ puch yoki chirigan bo’lsa. . chunki bo’hton fosihlar ishidir. 1993. sidqu-sadoqat tili bilan deb aytgil. g’iybat va bo’hton gaplardan. hali martabaga erishmagan kishilar. Ikkinchidan. Uchinchidan. jim turgan ma’qul. Oltinchidan. to’g’ri va haqqoniy bo’lishi kerak. Beshinchidan. navkar va xizmatkorlarni la’natlashdan. Yuqoridagi manba. mazax-masxara qilish va hazil-huzuldan» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Uchinchi. № 3-4. To’rtinchi. gapirayotganda ovozini baland ko’tarmasin. Uchinchidan.. Tilni ochish kerak bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. Sakkizinchi. Beshinchidan. duoi bad qilishdan. So’z hamma vaqt savob uchun ishlatilishi. Agar martabaga yetmaganlarning suhbat odobi nechta deb so’rasalar. pushaymon bo’lmaslik uchun o’ylab gapirsin. ularni uch toifaga ajratadi: «birinchi toifa – maddohlar. Agar martabaga erishganlar suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi kerak deb so’rasalar. Ikkinchidan. Oz bo’lsa ham soz gapirishni shior etsin. Uchinchi toifa – qissa so’ylaguvchilar va afsona aytuvchilar. Ikkinchi. Agar shunday bo’lmasa. Beshinchi. Tilni saqlash lozim bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. mevani esa daraxtdan ajratib bo’lmaydi» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. bu olti narsaga tilni ochish va sakkiz narsadan tilni saqlash deb aytgil. Olim shu bobning «Suhbat odobi haqida» deb nomlangan oltinchi faslida til odobi haqidagi mulohazalarini davom ettirib. qabul qulog’i bilan deb aytgil. unib chiqmaydi. To’rtinchidan. Birinchidan. chunki so’z insonlik daraxtining mevasidir. lutf va muloyimlik bilan gapirsin. aytgil: men so’zniki va so’z menikidir. uni qay yerga ekmang. Voiz Koshifiy mana shu tarzda asarning oltinchi bobining ikkinchi faslida ma’raka tuzuvchi so’z ahli. gapirayotganda tabassum qilib. zero yolg’onchi xudoning dushmanidir. uni tilga olmasin. yolg’on gapirishdan. odamlar gapini bo’lib so’z qotmasin. aytgil: birinchidan. Oltinchi. ya’ni notiqlar haqida ma’lumot berib.

Bu ishning amalga oshirilishi esa boy madaniy tariximiz yangi qirralarining ochilishiga. L. bugunga kelib nutq madaniyatiga bo’lgan talab tubdan o’zgardi. maddohlar. 2001. Keyingi 40-50 yil ichida bu sohada o’zbek tilshunosligida ham ma’lum ishlar amalga oshirildi va bu ishlar davom ettirilmoqda. Ikkinchidan esa. 1984.I. Ammo yuqori nutq madaniyati faqatgina me’yorga rioya qilishidan iborat emas. qiroatxonlar. Xrestomatiya. birmuncha ta’sirchan va maqsadga muvofiq vositalarni topish uquvini ham o’z ichiga oladi» (O j ye g o v S. s. badihago’ylar. o’ziga xos milliy ma’naviyatimiz doirasidagi til madaniyatimizning qorong’u jihatlarini oydinlashtirishga xizmat qilishi shubhasizdir. To’g’ri nutq deb esa hozirgi adabiy til me’yorlarga rioya qilib tuzilgan nutqqa aytiladi. Leksikologiya.29).I. Yuqoridagi manba. notiqlik san’ati tarixi o’zbek tilshunosligida maxsus tadqiqot obyekti bo’lgan emas. sog’lom g’oyaga ega bo’lish masalaning bir jihati. qasidaxonlar deb yuritilganliklari ham shundan dalolat beradi.: Vыsshaya shkola. Ana shu milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz qalbi va ongiga singdirishda nutqiy ta’sirchanlik ham alohida mavqyega ega.Ularning har birining fazilatlari haqida so’z yuritib. bu dastlab nutqning grammatik to’g’riligi demakdir. 1974. – Toshkent : Yangi asr avlodi. qissago’ylar. uzundan uzoqlikka yo’l qo’yilmasligi. qisqalik. agar masalaga lingvistik nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa. S.bet). U yana fikrni ifodalashning aniq vositasini topishdangina iborat bo’lib qolmasdan. ya’ni yaxshi nutqda noaniqlikka. Ma’lum bo’ladiki. ikki ma’nolilikka. albatta. aniq va ta’sirchan qilib bera olishdir. masalgo’ylar. s. O’rta Osiyo notiqligining o’ziga xos xususiyati uning xalq ommasi hayotining turli jabhalarini qamrab olganligida edi. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. 176 –179 . «O’rnida ishlatilgan so’zlar. o’tkirlik va obrazlilikni ifoda etadi. go’yandalar. O’sha davr nutqiy san’at ustalarining nadimlar. Muloqot jarayonida fikrga. muammogo’ylar. Uning boshqa bir muhim jihati ana shu fikrlarni bayon eta olish qobiliyatidir» (Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar.287-288). yorqin va dildan bayon etilgan nutq. nutq so’zlaganlarida me’yorni saqlash lozimligini bir necha bor takrorlaydi (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. 191-bet). Kultura rechi. nutq madaniyati muammolari bilan olimlar hamma zamonlarda ham shug’ullanib kelishgan.. Bu yo’lda adashmay borish uchun milliy istiqlol g’oyasini ishlab chiqdi. avvalo taniqli tilshunos olimlarning asarlaridan topamiz. ijodiy yorqinlikni. – M.I. Leksikografiya. Bu sohada Praga lingvistik to’garagi. Oliy ta’lim muassasalari uchun qo’llanma. Xo’sh. Harqalay. aniqlik va soddalik uning o’lchovi bo’lishi lozim. nutq madaniyati. – M. bama’ni fikr har doim odamlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. u uslubiy jihatdan ham to’g’ri bo’lishi kerak.Ojegov shunday degan edi : « Yuqori nutq madaniyati nima? Yuqori nutq madaniyati . voizlar. . adab shakllarini birma-bir ko’rsatib. Afsuski. nutq madaniyati nima? Uni yetarli darajada egallash uchun qanday vazifalarni amalga oshirish lozim va bunda adabiy til me’yorlarining o’rni qanday bo’ladi? Bu savolga javoblarni. Keng ma’noda esa nutq madaniyati nutqiy ta’sirchanlikni.bu o’z fikrlarini til vositalari bilan to’g’ri. ikkinchi tomondan tilshunoslik fanining madaniyat quroli bo’lgan adabiy tilni mukammallashtirish maqsadida me’yorlashtirish muammolari bilan shug’ullanuvchi sohadir» (Osnovы kulturы rechi. Chunki mustaqil O’zbekiston kelajakda o’ziga xos va o’ziga mos taraqqiyot yo’lini tanlab oldi. Skvorsov : «Nutq madaniyati» tushunchasi bir tomondan nutqning adabiy til me’yorlariga mos kelish darajasini bildirsa. rus tilshunosligi katta yutuqlarga erishganligini ta’kidlab o’tish lozim. o’zbek nutqi madaniyatining shakllanishi.

Til madaniyati. Ammo madaniy gapirish uchun nutqda xizmat qiluvchi madaniy vositalar. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. bu tushunchaning til hodisasi va ilmiy problema sifatida tarixi yoritilmog’i kerak. «Nutq madaniyati mezonlari» (1976). «madaniylashtirishni» ko’zda tutadi. «Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari» (1992). Nutq madaniyati tushunchasi va termini keltirilgan ikki hodisa uchun umumiy tasavvur va umumiy nom tarzida tushunilishi mumkin. O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati. Shunga ko’ra aytish mumkinki. 1999) singari asarlarida (Ularning ayrimlari hammualliflikda yozilgan. ikki xil talqin qilinishi va nomlanishi lozim bo’ladi. Bu borada O’zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida tashkil etilgan Nutq madaniyati sektorining. ya’ni so’zlash madaniyatini farqlash tarafdorimiz. Demak. madaniy nutq ikki faktor asosidagina yuzaga chiqa oladi: a) madaniy til (adabiy til) vositalarining mavjudligi. Bu borada yana E.. K a r i m o v S. nutq madaniyati sohasi o’z o’rni va fandagi mavqyeini to’la egallashi uchun u nazariy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. nutq madaniyati alohida o’rganish obyekti qilib olindi va u alohida fan sifatida nazariy asosga qo’yildi. Begmatovning xizmatlari katta bo’ldi. nutq madaniyatining ilmiy-tadqiqiy obyekti bilan bog’liq problemalar belgilanishi lozim. «Adabiy norma va nutq madaniyati» . ya’ni madaniy nutqiy prosess demakdir. masalan. Shu sababli ham. Bibliografik ko’rsatkich. 1973. Ikkinchidan. «Tilshunoslikning muhim sohasi» (1973). Birgina «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalarini chegaralash masalalarini olib qaraylik.m o v S.O’zbek tilshunosligi erishgan yutuqlardan biri shu bo’ldiki. 156-bet). Nutq madaniyati tushunchasini til madaniyati va so’zlash madaniyati tushunchasiga ajratish tilshunoslikda izchillikka ega emas. 1998. avval to’g’ri. – Samarqand. Nutq madaniyati yoki so’zlashuv madaniyati. nutq madaniyati sohasini o’rganuvchi asosiy obyekt bo’lgan til hodisasi aniqlanishi kerak. «O’zbek nutqi madaniyati asoslari» (1991). «Adabiy norma nazariyasi» (1997. XXI asrning boshlariga kelib bu masalalarning ko’plari hal bo’ldi. 2. ilmiy o’rganish metodlari ishlab chiqildi. «O’zbek nutq madaniyati ocherklari» (1989). «Nutq madaniyati tushunchasi haqida» (1975). til madaniyati tushunchasi nima ? Til madaniyati tushunchasi nutq madaniyati sohasida til sistemasining o’zini.. Bibliografik ko’rsatkich. o’zbek adabiy tilining vosita va imkoniyatlarini. Birinchidan. Uchinchidan. Umuman. biz nutq madaniyati nomi bilan umumiy tarzda yuritilayotgan tushuncha (hodisa)dagi ikki holatni til madaniyati va nutq. Olimning qalamiga mansub «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» (1973).Begmatovning xizmatlari katta ekanligini ta’kidlashimiz zarur. yaxshi so’zlash. «Notiqning nodir boyligi» (1980). K a r i . – Samarqand. Keltirilgan ikki omil asosida nutq madaniyati hodisasi ham. asosan. – Toshkent. bu holda til madaniyati termini nutq madaniyati terminiga ekvivalent bo’lib kelmoqda. To’rtinchidan esa. Bu haqda qarang: Q o’ n g’ u r o v R. «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» (1980). Nutq madaniyatini yuksaltirishning oldida turgan muammolarni aniq ko’ra bilgan olim bundan 30 yil muqaddam quyidagilarni yozgan edi: «Bizning fikrimizcha. bu ikki tushuncha. J o’ r a ye v T. O’zbek tili uslubiyati va nutq madaniyati. nutq madaniyatini o’rganish aspektlari (lingvistik va ekstralingvistik) chegaralanishi zarur» (B ye g m a t o v E. Xo’sh. ya’ni aniqrog’i madaniy til vositalari lozim bo’ladi. til madaniyati termini . shu bilan birga. bizningcha. u bilan aloqador tushunchalarning chegaralari belgilandi. ayniqsa bir necha yillar shu sektorning bo’lim boshlig’i bo’lib ishlagan E. 2001) nutq madaniyatiga oid ko’plab ilmiy-nazariy fikrlar bayon etilgan. 1984. Demak. ushbu madaniy til vositalaridan gapirganda yoki yozganda maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish.A. birga yoki qorishtirilgan holda nutq madaniyati yoki til madaniyati termini bilan yuritilmoqda. Olimning fikrlarini keltiramiz: «…nutq madaniyati tushunchasi bu.

Nutqdagi yutuq va kamchiliklar tahlil qilinib. Nutq madaniyati tilda ma’lum me’yorda keltirilgan til birliklarining nutqda qo’llanish shart. Ma’lum bo’ladiki. jargonlardan. Til elementlarining me’yorlashishidek uzluksiz jarayonda eskilik bilan yangilik o’rtasida kurash hamisha davom etadi. kasb-hunarga oid va kundalik maishiy nutqda paydo bo’lib. parallel yashab turishi va vaqtlar o’tishi bilangina o’rnini bo’shatib berishi mumkin. № 5. Yazыkovaya norma. A. Shu tariqa amaldagi me’yor va yangilik o’rtasida doimiy kurash davom etadi.48.betlar). «Biz yangi me’yorlarning grammatika va lug’atlarda qoidalashtirilishi (kodifikasiya) va joylashish vaqtini qayd qilishimiz mumkin. Tilda yashab turgan so’z va iboralar ularning o’rniga kelayotgan yangilariga osonlikcha o’rnini bo’shatib bermaydi.39). maqsadga muvofiqligini anglatsa ham. hamma uchun umumiy va tushunarli bo’lgan bir qolipga keltirish umuman tilshunoslikning vazifasi sanalsa ham. ya’ni ma’lum qoidalarga kiritilgan me’yorlar faqat . omma o’rtasida me’yorlashmasdan. 47. etika. Xuddi mana shu eskilik bilan yangilik o’rtasidagi kurash va bu kurashda tildagi me’yoriy ko’rinishlarning tanlana borishi jarayonida adabiy til shakllanib boradi. umumiy ma’noda ma’lum millatning umumtil doirasida qaraladi.M. so’zlovchi va yozuvchi omma orasida til haqidagi fanning hozirgi zamon yutuqlarini tadbiq etishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi» (Osnovы kulturы rechi: Xrestomatiya. 50-58-betlar). 1968. boshqacha aytganda. estetika masalalari bilan ham bog’liq. aslida ularning birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydigan. ruhshunoslik.sharoitlarini. deb yozadi V. Chunki umumxalq tili o’zbek tilida uchraydigan barcha elementlarni o’z ichiga oladi va ishlanmagan shaklda bo’ladi. garchi «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalari tilga oid atama sifatida birbirlaridan farqlansa ham. . biri ikkinchisini taqozo qiladigan tushunchalardir. faqat asta-sekinlik bilangina adabiy tildan o’rin oladi» (I s k o v i ch V. O’zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o’sib chiqqan bo’lsa ham. . Bunday birliklar orasida til tizimiga to’g’ri kelmaydigan.Ammo eski me’yorni yangisining siqib chiqarishi uzoq va ko’p bosqichli jarayondir.A. me’yor muammolari hamisha ushbu sohaning tadqiqot obyekti bo’lib qolaveradi. til birliklarini me’yorlashtirish. Adabiy til esa undan o’zbek millati uchun tushunarli bo’lgan va foydalanishda qulay deb topilgan variantlarini tanlab oladi hamda ularni millat vakillari uchun me’yor sifatida tavsiya etadi. u nutq madaniyati sohasining xizmatlarini inkor etmaydi.. Binobarin. pedagogika. Ba’zan buning aksi ham kuzatiladi. Ammo nutq uchun tilning birinchi darajada turishini hyech kim inkor eta olmaydi. Garchi umumxalq tilining hamma ko’rinishlarida. Ko’rinadiki.jonli so’zlashuvda. «Nutq madaniyati» aniq ma’noda til birliklarini nutq jarayonida qo’llashning me’yori. unda mavjud bo’lgan dialektlar va shevalardan. Iskovich. oddiy so’zlashuv tilidan. 1975. Ma’lum muddat ular teng darajada. u mantiq. «Nutq madaniyati» tushunchasi haqida // O’zbek tili va adabiyoti. barcha til jamoalarida o’ziga xos tarzda amal qiladigan me’yorlar mavjud bo’lsa ham kodifikasiyalashtirilgan.bilan ataluvchi tushuncha til sistemasining madaniylik darajasini. kamchiliklarni tugatishning eng ma’qul yo’llari ko’rsatib turiladi. Yangi birlik adabiy qo’llanishning tashqarisida . normalanganligini ko’rsatadi» (B ye g m a t o v E. To’g’ri. ya’ni uning qanchalik ishlanganligi. umuman xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan farq qiladi. tasodifiylari uchrab qolishi. s. nutq til va tildan tashqaridagi (lingvistik va ekstralingvistik) omillarni o’z ichiga oladigan murakkab jarayon bo’lib. qonuniyatlarini nazariy jihatdan asoslaydi hamda bu me’yorga amal qilishni ma’lum ma’noda nazorat ham qilib boradi. adabiy til doirasining tashqarisida qolib ketishi ham mumkin. «Nutq madaniyati keng miqyosidagi til tarbiyasini va ommaviy stilistik savodlilikni.

yaratuvchisi xalq hisoblansa ham. badiiy adabiyot tilidagi me’yorni belgilashning o’zi murakkab vazifa ekanligini ta’kidlash lozim. kino. «Faqat adabiy tildagina. o’qituvchilar yordamga keladi.so’z ustalari tomonidan ko’proq umumiy.S. bu me’yordan tashqarida bo’lgan holatlar badiiy-estetik jihatdan o’zini oqlaydigan. degan fikrini esga olishimiz lozim.deydi T. bir so’z bilan aytganda.K. Kurs leksiy. undagi ifoda imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qilsa. favqulodda original ifodalarda berishga intiladilar. til tizimidagi ko’pgina munozarali masalalar o’zining nazariy asosiga qo’yildi.7). ijodkorlar adabiy tilning boyishiga. 1954. bu jarayonni faqatgina so’z ustalarining xizmatlariga bog’lab qo’yish ham to’g’ri bo’lmaydi. «Aynan shu maktab. . ayniqsa. Iskovich. Ammo adabiy til muntazam taraqqiyot va takomillashuv jarayonini boshidan kechirar ekan. Bironta yozuvchi. kamroq individual nutqiy vositalarni tilda mustahkamlaydi. So’z ustalari. Stanovleniye norm literaturnogo yazыka.I. me’yoriy grammatikalarda. pedagoglar va matbuot xodimlarining. Ularning me’yorlashishini sharoit.A. o’y-xayoliga bog’liq ravishda adabiy me’yor doirasidan tashqarida bo’lgan til shakllari ishlatilishi ham mumkin. Istoriya russkogo literaturnogo yazыka. Yefimovning «Agar adabiy til tarixan taraqqiy etgan o’zaro hamkorlikda bo’lgan va bo’lib kelayotgan uslublarning murakkab tizimi hisoblanar ekan. Olimning ta’kidlashicha. Bu yo’lda ular yangi so’z va iboralar yaratadilar. A. adabiy qayta ishlash (binobarin. .deydi V. Tilning haqiqiy ijodkori. Chunki badiiy matnda ijodkor niyati. 170).A. . me’yorlashtirish . lug’atlarda. teatr san’ati ustalari va nashriyot xodimlarining hamda jurnalistlarning xizmatlarini qayd qilish lozim. Yaratilagan birliklar o’sha matnning o’zida qolib ketaverishi. tanlangan ushbu til boyliklarining adabiy nutqda mustahkamlanishida jamiyatdagi yana bir katta kuchziyolilar.) umumxalq tilining juda katta zahirasidan nisbatan yorqin.M. kitobxon tomonidan tushunarli va qabul qilinadigan bo’lishi lozim. Til birliklarining adabiy shaklda me’yorlashuvida shoir va yozuvchilar ijodi namunalari ko’rinishidagi badiiy adabiyotning o’rni ham alohida. ommalashmasligi. .: izd. s. maktablarda o’rganiladigan qoida va ko’rsatmalar amal qiladi» (I s k o v i ch V. . 8-bet). Ayni paytda. Shuning uchun ham adabiy tilning umumxalq tilidan farq qiluvchi tomoni unda yagona me’yorning qat’iy amal qilishi hisoblanadi.A. ona tilimiz rivojiga oid yangi qoidalar va qarorlar inobatga olingan holda til birliklarining yozuv va muomala jarayonidagi namunaviy variantlari tavsiya etildi. shoir va yozuvchilarimizning. uning taraqqiyotida olimlarimizning. Ayniqsa mustaqillik davrida tilshunos olimlarimiz. Ammo gap shundaki. unda alohida bir kishining rolini ular orasidagi ma’lum bir uslubning ishlanuvi doirasida e’tirof etish mumkin» (Ye f i m o v A. . adabiy tildan o’rin olmasligi. Yuqoridagi asar. ma’lumotnomalarda qayd etilgan. Ularning samarali mehnatlari tufayli tilshunoslikning ko’pgina yo’nalishlari bo’yicha qat’iy me’yorlar belgilandi. Shu o’rinda A. Moskovskogo universiteta. hayotiy va tipik nutqiy vositalarni tanlab olish va ijodiy boyitishdan iboratdir. ularni adabiy nutq me’yorlariga aylantiradi. bironta notiqlik san’atining dahosi u yoki bu ma’noda nutqiy madaniyat tayyorgarligining maktab bosqichini chetlab o’tgan emas» (D ye g t ye r ye v a T. 1963. bironta siyosiy va ilmiy asarlar muallifi..M. tilda me’yorlashmasligi mumkin. s. .qanday gapirish va qanday gapirmaslik. Badiiy ijod jarayonida shoir va yozuvchilar o’z fikr va hissiyotlarini boshqa ijodkorlardan farq qiladigan.adabiy tilga xos xususiyatdir. vaqt va ommaning qabul qilishi kabi omillar belgilaydi. davlat va jamoat arboblarining. shoir-yozuvchilarimiz va jurnalistlarimizning xizmatlari katta bo’ldi. Degtereva. avloddan avlodga o’tishini ta’minlaydi.I.

Lekin badiiy adabiyot matnida ba’zan boshqa manzaraga ham duch kelib qolamiz. 1939. sug’d. Tildagi birliklar va hodisalarning reallashuvi. xorazm. tabassumli kulishni o’rganmoq kabilar. chekinilmasa asarning zerikarli bo’lishi mumkinligi haqida yozib.Oripov. urxun (runik). davlatchilik darajasida. Ollayor Begaliyev «Yo’qolgan tabassum» hajviy hikoyasida (Sharq yulduzi. o’raga tashlab kelmoq. eftalit.V. o’zbek xalqi asrlar davomida foydalanib kelgan yozuv madaniyatining takomili hamdir. balki dunyo xalqlari taraqqiyotida ham yozuvning o’rnini chetlab o’tib bo’lmaydi. tepkilangan tabassumini bukilib olmoq. Shunday ekan. yangi tabassum.Qodirov. L. Tashlanmasdan ohuga yovqur. deb ta’kidlagan edi (Щ ye r b a L. Bu iboralar va jumlalardan tabassumning nima ekanligini bila olmay qolasan kishi. adabiy tilning shakllanuvini tezlashtirgan. barkashdek yuzidagi qovunning tilimini eslatuvchi tabassum. karoshta. mustahkamlanuvi hamda me’yorlashuvida yozuvning xizmati katta bo’lib kelayotganligi shubhasiz. Shovilladi tun. s. o’z tabassumiga tikilmoq. arab. tabassumi bilan kirmoq. bu birliklar o’zi qo’llangan matnda badiiyat uchun. . binobarin. tabassumini yechib-kiyib yurmoq.Shcherba me’yordan chekinmagan yozuvchining bo’lmasligi.Hazrat Mirning i s t ye ‘ d o d sh u n o s l i k l a r i . O’zbek davlatchiligining shakllanishi hamda xalqimizning dunyo fani va madaniyatida. uyg’ur. hind. rus (kirillisa) yozuvlarini va yana lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tayotganligimizni eslash kifoya. tabassumini uyiga tashlab kelmoq. qayerda davlatchilik taraqqiy etgan. Lekin faqirga eng ulug’ tuyulgan fazilatlari . Aks-sado) kabi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. ya’ni rasmiy muomalada tildan foydalanish uning me’yorlashuvini. yunon. obrazli tasvir va ifoda uchun xizmat qiladi. tabassumidan ayrilmay o’tirmoq. Hikoyani kulgili chiqarish maqsadida tasvirni bu qadar bachkanalashtirib yuborgan qalamkashning badiiyatdan xabari bor-yo’qligi haqida o’quvchida shubha tug’iladi. Til tadqiqotchilarining tasdiqlashicha. Ko’zlarida so’ngan edi nur (O. Xuddi ana shu fikrni dunyo sivilizasiyasiga o’zlarining munosib hissasini qo’shgan xalqlarning badiiy va ilmiy tafakkuri haqida bemalol aytish mumkin. o’zbek adabiy tilining shakllanishi. z a k o v a t p a r v a r l i k l a r i edi (P.V. bo’yalgan va tabiiy. suriya. shubhasiz. Qaldirg’ochlar uchun l a r z a k o r (A.). «Insonda me’yorni his qilish xususiyati tarbiyalangan bo’lsa. №1. samimiy va g’arazli tabassumlar tartibsiz qalashib yotgan kotibaning stoli ustiga tashlab ketmoq. elliginchi razmer tabassum. Shunday ekan ularni bir uslub doirasida me’yoriy deb hisoblashga asosimiz bo’ladi. millat sivilizasiyasi u yaratgan yoki foydalangan yozuvga ham bog’liq.10). Zero. tabassumini supurib. binobarin.yu. 1988. Matjon. kushon. har bir xalq. lotin. pahlaviy. Spornыye voprosы russkoy grammatiki // Russkiy yazыk v shkole. mo’jaz tabassum. kichkina tabassumni kattalashtirmoq. tabassumini katta-kichik.Ammo bir narsa ravshanki. Changalidan ketgandi mador. tabassumini joyiga o’rnatmoq.7) qo’llagan ayrim so’z va iboralarni til me’yori va mantiq me’yori nuqtai nazaridan qanday tushunish lozimligiga o’quvchi qiynaladi. egallagan mavqyei haqida so’z yuritganda bu xalqning necha ming yillar davomida foydalanib kelgan oromiy. baxtsiz tabassum. tabassumidan ayrilmoq. Nafaqat tilning me’yorlashuvi. Jumladan hikoyada shunday ibora va jumlalar bor : tabassumni tashlab kirmoq. tabassumlarini o’z joyiga qo’ndirmoq. shu yerda tilning me’yorlashuvi va madaniylashuvi ham tezroq amalga oshgan. u yaxshi yozuvchilardagi asosli chekinishlarni butun go’zalligi bilan his qila boshlaydi». tabassumining changini qoqmoq. qalin va yupqa. Ammo samo o’g’li ya sh i n v o r. o’z tabassumini olish uchun kotibaning stoliga engashmoq. tabassumlarini qabulxonada qoldirmoq. til va nutq madaniyatida tutgan o’rni. Yulduzli tunlar). mustahkamlangan va bu davlatning boshqa davlatlar bilan munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan va rivojlangan bo’lsa. Adabiy asarlardan namunalar keltiramiz: Shovillaydi tun bo’yi shamol.

prinsip. agitator.Abdusaidov bu noxush jarayonning xalqimiz o’rtasida tarqalib ketganligi haqida so’z yuritib. xuddi shunday bo’lishi kerakdek. O’nta sigir. Samarqand qishloq xo’jalik institutining 70 yilligiga bag’ishlab nashr etilgan «Qishloq xo’jalik korxonalari rahbarlari va fermerlar uchun amaliy qo’llanma va tavsiyalar» (Samarqand. Ularning tilimizda muqobillari yo’qmikan deb o’ylab ko’rmadik. cho’ponu molboqarlarimizning o’zlari ham gazeta yoki radiodan muxbir kelib suhbatlashganda shunday deb gapiradigan bo’ldilar. Hyech bo’lmaganda. kollektiv. 39 –42-betlar). xususan tilshunoslarning bundan keyin shug’ullanishi va hal qilishi lozim bo’lgan dolzarb vazifasi bo’lib qolaveradi. Bu ruscha matnlarda esa «desyat golov oves». To’g’risi. uloq so’zlarini unuta boshladik. informasiya. mayda tuyoqli mol singari o’nlab jumlalarni tahlil qilib beradi va ularning bu tarzda qo’llanilishini qoralaydi (A b d u s a i d o v A.yunoncha. avtobiografiya. sensasion. ottenka. kontekst. diapazon. ataka. struktural. alfavit. Masalan. konstruksiya. tematika. prinsipial. oblast. g’unajin. Hattoki. – Samarqand. buzoq. Gazeta tilining tadqiqotchisi A. avtonom. avtor. avariya. mayda shoxli mol (melkiy rogatыy skot) tarzida ishlatishdan tortinmadik. Shu darajaga borib yetdikki. arbitr. Loqaydligimiz esa bunga ko’maklashdi. Chunki ba’zi rahbarlarimizning bosh qotirib. ona biya. tana. o’zbek adabiy tilining qanchalik me’yorga keltirilganligi va unga qay darajada amal qilinishi umummilliy o’zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan sanalar ekan. aktiv. arsenal. yirik shoxli qoramol (krupnыy rogatыy skot). aristokratiya. Xayriyatki. publisistika. arxaik. qora mol.Darhaqiqat. ideologiya. yirik shoxli mol. o’n bosh sigir. ayniqsa. ona qo’y (ovsematok). Buni sobiq SSSR hududida yashovchi xalqlar tillariga bo’lgan munosabatdan ham anglasak bo’ladi. bunga imkon ham. tilimizda mavjud bo’lgan so’z va iboralarni axtarib o’tirishdan ko’ra stol ustida turgan rus tilida yozilgan ayrim birliklarni so’zma-so’z tarjima qilib qo’ya qolish oson tuyuldi-da. bu muammo bilan shug’ullanish ziyolilar. qo’zi. o’nta qo’y deyish mumkin bo’lgani holda o’n bosh qo’y. biz bu kamchiliklardan qutuldik. 80-yillarda yozilib. Ularni rus tilidan kalkalab. Gazeta tili va adabiy norma. mayda shoxli mol. alyans. publisistik. «Rus tili – ikkinchi ona tilimiz » degan sun’iy shior bir asrga yaqin vaqt mobaynida asta-sekinlik bilan tilimizga rus yoki u orqali boshqa tillardan so’z qabul qilish va ularning me’yorlashib borishini ta’minladi. forma. ona cho’chqa. mo’g’ulcha. Kelajakda o’zbek tilida uning barcha sathlari bo’yicha . 1999) kitobining «Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi» bo’limida yuqorida keltirilgan atamalar o’rnida qoramol. aristokrat. mustaqilligimizni qo’lga kiritib. amnistiya. o’n bosh qoramol deb ishlata boshladik. uning lug’at tarkibidagi grekcha. o’zimiz sezmagan holda o’z so’zlarimiz va ifoda usullarimizdan voz kecha boshladik. aktual. Buni yuqorida tanqid qilganimiz chorvachilik sohasida atamalar ishlatishdagi o’zgarishlarda ham kuzatamiz. Achinarlisi shu bo’ldiki. anonim. obzor. sosial.uloq so’zlari qo’llanganini kuzatamiz (138-221-betlar). oddiy qishloqi o’zbek chorvadorlarimizning. «desyat golov korova» deb yozilgan bo’lgan. agressiv. buqa. sigir. sovliq. «O’zbek tilining funksional stillari» singari asarlarda quyidagi so’zlarni ishlatganmiz: agitasiya. territoriya. agressor. asta-sekinlik bilan qutulib borayapmiz. operativ. analiz. funksiya. funksional kabi. 1986. Shunday qilib. Rus tilining tazyiqi kuchayib borgan sari. qo’y. umumiy oqimdan chetga chiqishning iloji ham yo’q edi. o’zimiz hammualliflik qilgan «Nutq madaniyati asoslari». avangard. aforizm singari so’zlarni qo’llayverdik va shunday qo’llashga ko’nikdik. absolyut. echki. O’zbek tiliga chetdan kirib kelgan birliklarning me’yorlashish sabablarini shu tarzda anglaydigan bo’lsak. personaj. norma. aktual. ona quyon. asta-sekinlik bilan. arabcha so’zlarining paydo bo’lish omillarini ham to’g’ri tushunamiz. davlat olib borgan ijtimoiy siyosatning til rivoji va me’yorlashuviga ta’siri sezilarli bo’lishi mumkin. qo’chqor. Biz hyech ikkilanmasdan. sensasiya. ona tovuq. attestat. tilimizdagi oddiy sovliq. auditoriya. avantyura.

O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Ye f i m o v A. Teoriya poeticheskoy rechi. – M. 13.. B ye g m a t o v E. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. 7. 17. 1968. – Toshkent. 1963. A b d u r a h m o n o v X. B ye g m a t o v E. B o b o ye v a A. – Toshkent: Fan. 1983. Respublika maktablarida ona tili o’qitish va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. M u k a r r a m o v M. 1973. me’yoriy stilistika singari yo’nalishlar tadqiq etilishi va ularda til faktlari vazifaviy-uslubiy jihatdan tahlil qilinishi lozim. 1961. .me’yoriy holatlar aniqlangan va ularning natijasi o’laroq me’yoriy fonetika. 1983. 1992. 1971. 5. Stilistika russkogo yazыka – M. me’yoriy frazeologiya. 15.. 6. B ye g m a t o v E. K a r i m o v S.. 16. K a r i m o v I. 10. – M. // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. – Ashxabad. 1997 yil 29 avgust. 14. A b d u r a h m o n o v Ђ. 1995. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. K o j i n a M.V.I.A. Stilistik normalar haqida //O’zbek tili va adabiyoti. V i n o g r a d o v V. 1973. 8. Poetika. 1980. № 4. M a h m u d o v N.. – Toshkent: Fan. A s o m i d d i n o v a M. 4. 1991. – Toshkent. M a m a t o v A.O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. №6. 11..-_Samarqand: Zarafshon. Stilistika.A. 9. me’yoriy grammatika. me’yoriy leksikologiya. A b d u l l a ye v F. 3. 1984. – Toshkent. Stilistika xudojestvennoy rechi. O’zbek xalq og’zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari bo’yicha kuzatishlar. 1969. A s q a r o v a M.N. . O’zbek tilining badiiy uslubi.Toshkent: Fan. 1973. – Toshkent: Fan.. 2.Toshkent. A D A B I Yo T L A R 1. 1973. – Toshkent. I b r o h i m o v S. B a s k a k o v N. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti.E. Adabiy norma va nutq madaniyati. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. 12. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. N u r m o n o v A.

– Buxoro. 1995. 1983. Q u r b o n o v T. 1995. 28. S a n a q u l o v U. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. 23. 1 va P tomlar. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. Q o’ n g’ u r o v R.. 1991.. dis…. M u h a m ye d o v S.18. 1964.I. 26.. . 31. O’zbek tili grammatikasi. Q i l i ch ye v E. S a d ы k o v a S. O’zbek tili stilistikasi. 32. – Toshkent. 34. 29. –Toshkent: O’qituvchi. – Toshkent. O’ r i n b o ye v B. Q o’ n g’ u r o v R. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 30. R o z ye n t a l D. K a r i m o v S. O’zbek tilining funksional stillari.. –Toshkent: Fan. 35. 1975. 1995.. Q o’ n g’ u r o v R. 1992. 19. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. O’ r i n b o ye v B. O’zbek adabiy tili tarixi. 33. Til stillari haqida // Sovet maktabi. 1980. O’ r i n b o ye v B. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Q o’ n g’ u r o v R.Toshkent: Fan. 1981. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.. 20.Toshkent. O’ r i n b o ye v B. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Toshkent. 40. A l i ye v A. 1983. . R ye sh ye t o v V.. O’zbek adabiy tili tarixi. 1991. 1987. 2001.A. –Samarqand. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. O’zbek adabiy tilining leksik normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . 1984. №4.. va boshqalar. S u l a y m o n o v A. O’zbek adabiy tili tarixi. – Samarqand.. T u r s u n o v U._Toshkent. 1976. – M. T u r s u n o v U. O’ r i n b o ye v B. O’zbek dialektologiyasi. 27. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. ND – Toshkent. – Toshkent: O’qituvchi. – Toshkent: Fan. 39. Q o’ ch q o r t o ye v I.. 25. dra filol.I. – Samarqand. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. –Samarqand. 1975. – Toshkent. 24. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari.Q. Q i l i ch ye v B.. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. 37. – Toshkent. 1973. 1982. 1978. №6. Mu x t o r o v A. Sh o m a q s u d o v A.nauk. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. 1982. 1975. 38. Q u r b o n o v T. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. N ye ‘ m a t o v H. 1973. – Toshkent. O’ r i n b o ye v a D.E. 1974. 22. 36. 21. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va adabiyoti. – Toshkent. R a s u l o v R.

. Adabiy til normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Ђ u l o m o v A. 1973.41. – Toshkent.

15.. Samarqand sh.32 Morfologik me’yor…………………………………………49 Sintaktik me’yor……………………………………………69 Uslubiy me’yor………………………………………………87 O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik……………………112 Adabiy me’yor va o’zbek nutqi masalalari……………….23 Leksik-frazeologik me’yor………………………………..0 bosma taboq. 703004. 9.M u n d a r i j a Kirish………………………………………………………. № 300 buyurtma..141 5.2001 yilda bosishga ruxsat etildi.….12. 1.. Imlo va talaffuz me’yori …………………………. «TASDIQLAYMAN» .3 Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi……. Adadi 100 nusxa __________________________________ SamDU nashr-matbaa markazi bosmaxonasida chop etildi.5 Adabiy til va adabiy me’yor………………………………13 Hozirgi o’zbek adabiy tili ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. hajmi 60x84.16. Universitet xiyoboni.125 Adabiyotlar…………………………………………….

f.dots.n.Karimov. R.Filologiya fakulteti dekani: _______ dots. sharifi va otasining ismi: Niyazova Nozima Sodiqovna Guruxi: 402 A o’quv yili: 2011 Mavzu: «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» Ilmiy rahbar: R.Qoraboyev.. Ilmiy maslahatchi: M.f. katta o’qituvchi Taqrizchilar: .Karimov «___» ________ 2011 yil NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI FILOLOGIYA FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Bitiruv malakaviy ishini tayyorlab topshirish rejasi Talabaning ismi.

Tashqi taqriz: M. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. katta o’qituvchi 2. Bitiruv malakaviy ish mavzuini tanlash 2010 yil 10 sentabr 2.1.Boboxonov. nemis va fransuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi Namangan davlat universiteti rektorining buyrug’i: _________________________________________________________ Namangan-2011 Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. Mavzu rejasini tuzish 2010 yil 10-20 sentabr 3. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. Ichki taqriz: Q. Maqol va matallarning tasnifi. REJA: № 1. Manba to’plash va tahlil qilish 2010 yil 20 sentabr 2011 yil 10 yanvar Ish mazmuni Bajarish muddati .Sidiqov. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. ularning turlari haqida fikr yuritilgan.

BMIni olingan taqrizlar bilan birga muqovalangan holda kafedra mudiriga topshirish 2011 yil 10-15 мay 11. Taqrizlar olish va muhokamaga topshirish 2011 yil 10 aprel –25 aprel 9. Ilmiy rahbar va kafedra mudiri ishtirokida ilk muhokamadan o’tkazish 2011 yil 25 martgacha 7. Kamchiliklarni tuzatish. BMIni birinchi nusxasini tayyorlash va ilmiy rahbar. Ilmiy rahbar ko’rsatgan kamchiliklarni tuzatish 2011 yil 1 martgacha 6. Talabaning imzosi: Ilmiy rahbar imzosi: Guruh rahbari imzosi: ____________ ____________ ____________ . BMIni himoya qilish DAK jadvali bo’yicha BMI 2011 yil 15 mayga qadar kafedra mudiri tomonidan qabul qilinadi. annotasiya yozish 2011 yil 25 mart 10 aprel 8. Shu muddatgacha topshirmagan talaba Davlat Attestatsiyasiga qo`yilmaydi. maslahatchiga ko’rsatish va o’qitish 2011 yil 25 yanvar 5. Kafedra yig’ilishida muhokama qilish 2011 yil 25 aprel – 10 may 10.4.

8) Himoyaga qo`yish mumkin yoki mumkin emasligi. Ko`zi ojiz va nogiron. o`ng tomondan 15 mm. ("O`zbekiston Respublikasi Oliy o`quv yurtlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasi to`g’risidagi Nizom". . bobdagi sarlavhalar bobning tartib raqami bilan boshlanib. unda so`zlarning bo`g’in ko`chirilishiga yo`l qo`yilmaydi. shrift va masshtablar amaldagi Davlat standartlariga mos holda qalamda bajarilishi lozim. pastki tomondan 25 mm qoldirilgan holda yoziladi. uni talaba o`z dastxati bilan yozishi yoki komputerda bajarishi mumkin. Bajarilgan ishning bob va fasllari bo’yicha qiskacha tavsifi. kafedra mudiriga taqdim etadi. kirish va xulosa qismlari hamda ilovalar yangi sahifadan boshlanadi. talabga javob berishi. har bir bob. Barcha satr osti izohlari tegishli sahifada keltiriladi. qaysilari sust tahlil etilgani yoki qolib ketganligi. jumladan. dastxati o`qib bo`lmas darajada xunuk talabalarning malakaviy ishi komputer komp'yuterda bajarilishi mumkin. Bitiruv malakaviy ishining mustaqil bajarilish darajasi. unda ko`chirmachilik holati bor-yo`qligi. grafika. 4-5 betlar). Xususan A4 formatda 21x29 sm xajm kattalikdagi oq qog’ozga chap tomondan 30 mm. 7) Bitiruv malakaviy ishdagi yakuniy fikrlarning ilmiy asoslanganligi va tavsiyalarning amaliy ahamiyati. Bobning nomi va matn orasi yaqqol ajrab turishi lozim. Chizma. Chet tilida yozilgan BMIga davlat tilida annotatsiya yoziladi. Xulosada quyidagilar qayd qilinishi shart: 1) 2) Muallif o`z oldiga qo`ygan masalani qanchalik hal qilishga erishganligi. 3) Maxsus adabiyotlar va birlamchi materiallardan foydalanganlik darajasi. Bitiruv malakaviy ishi tayyor bo`lganidan keyin ilmiy rahbar ish haqida kengaytirilgan xulosa yozib.Kafedra mudiri imzosi: ____________ "__"_______ 2011 yil Eslatma BMI Davlat standarti talablari asosida rasmiylashtiriladi. Mavzudagi qaysi masalalar yaxshi yoritilgani. BMI ning matni qogozning bir tomoniga har sahifaga 26-29 qator yoziladi. BMI ning xajmi 10-15 ming so`zdan iborat bo`lib. 4) 5) 6) Ishning nazariy va amaliy ahamiyati.

Ilmiy rahbarning F.I, ilmiy darajasi va unvoni, imzo, sana

Bitiruv malakaviy ishi kafedraning may oyidagi yig’ilishida muhokamadan o`tgach va himoyaga tavsiya etilgach quyidagi ketma-ketlikda terilib, muqovalanadi va kafedra mudiriga topshiriladi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Zarvaroq BMI ni tayyorlab topshirish rejasi BMI ning annotatsiyasi Ilmiy rahbar taqrizi Ichki taqriz Tashqi taqriz Mundarija Kirish

ESLATMA: Kirish qismida mantiqiy ketma-ketlikda quyidagi masalalar yoritilishi lozim: A) Mavzuning dolzarbligi va uning ahamiyati. B) BMIning maqsadi va vazifalari. D) Tanlangan ob'ektlar va tadqiqot usullari. E) Ishdagi ilmiy yangiliklar va erishilgan natijalar. F) Ishning amaliy ahamiyati. E) BMIning tuzilishi haqidagi umumiy ma`lumotlar. 9. 10. 11. 12. Asosiy qism Xulosa va tavsiyalar Ilovalar Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Kafedra va dekanat Bitiruv malkaviy ishning jadvaldan chiqmay bajarilayotganligi hamda sifatini nazorat qilib turadi. Rejaning bajarilishi holati kafedraning dekabr va mart oylaridagi yig’ilishlarida muhokama qilinadi.

Ushbu topshiriq-reja NamDU Ingliz tili va adabiyoti kafedrasining "___"________ 2010 yildagi yig’ilishida tasdiqlangan.

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI Filologiya fakul'teti 5220100-filologiya (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bitiruvchisi Niyazova Nozima Sodiqovnaning "Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari " mavzuidagi bitiruv malakaviy ishiga DAKning XULOSASI NamDU DAK OUMTV-ng bitiruv malakaviy ishni bajarishga qo`yiladigan talabalar haqidagi OO’MTVning 225-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan Nizomga asosan bitiruvchining malakaviy ishi haqida quyidagi xulosaga keldi: № MEZON Eng yuqori ball To’plangan ball

1 Bitiruv malakaviy ishi uchun tuzilgan reja. Uning mavzuga mosligi, puxtaligi, muammoni qamrab olishi, uslubi 4 ball 2 ball Matnda rejada ko`rsatilgan boblarning ajralib turi-shi, ishning estetik jihatdan ko`rinishi. 3

3 "Kirish" mazmuni, unda adabiyotlar obzorining berili-shi, mavzuning yangi va muhim tomonlarining ochib berilishi va vazifalarning qo`yilishi, ishning nazariy va amaliy ahamiyati bayoni. ball 4 5 6 Ishning yozilish uslubi, ravonligi, fikrni ifoda etish maxorati. Ishdagi qismlarning o`zaro bog’liqligi 3 ball 5 ball 4 ball

5

Keltirilgan misollarning soni, turi, ko`p tilliligi.

7 Adabiyotlardan, Internet materiallaridan foydalanish darajasi va ular asosida o`z fikrini, nuqtai nazarini bildirish. 6 ball 8 9 10 11 12 13 Imlo savodhonligi 3 ball 3 ball 2 ball

Uslubiy va Grammatik savodhonlik

Xusnixat va turli chizmalardan foydalanish Adabiyotlarning to’g’ri ko’rsatilishi Ishning ilmiyligi 20 ball Ishning amaliy ahamiyati 12 ball 2 ball

14 15 16 17 18

Xulosalarning ilmiylik darajasi 8 ball Ichki taqriz Ichki taqriz Tashqi taqriz 3 ball 3 ball 4 ball

Himoya (ma’ruza) qilish 10 ball

Ja’mi: 100 ball

Eslatma: (har bir band bo`yicha aniqlangan ball jamlanadi va umumiy yig’ilgan ballning 100 ga nisbatan foizi chiqariladi).

Talabaning BMI bo`yicha to`plagan reyting bali ____% DAK raisi: A`zolar: ______ ______ ______ ______ Kotib(a) ______ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________

M.O`.

Sana: "__"__________2011 yil

Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga

ILMIY RAHBAR XULOSASI Ushbu bitiruv malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Mavzu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari»ga bag’ishlangan bo’lib, ishning asosiy maqsadi, maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Talaba mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilgan, talaba maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritgan. Maqol va matallarning tasnifi, ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari, ularning turlari haqida fikr yuritgan;

undan dars. dotsent . f. Men Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi oliy o’quv yurtlarida bitiruv malakaviy ish oldiga qo’yiladigan talablarga javob beradi.. Davlat Attestatsiyasi Hay`ati yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. Malakaviy ishni yozishda talaba qiyosiy tipologik metoddan foydalangan.Karimov. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin.f. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olingan. Ishning ikkinchi va uchinchi qismlarida maqol va matallarning bir-biridan farqi. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarini biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalangan. O’ylaymanki. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. deb hisoblayman va uni ijobiy baholab.n. Ilmiy rahbar: R. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari.Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlarni olg’a surgan. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganilgan.

Taqrizchi: f. kirish.Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Tarjimonlarning ijodiy jarayonida duch keladigan muammolaridan biri bu o’zga tildagi maqol. . Talaba Niyazova Nozimaning tadqiqot ishidan maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi muammolarini aniqlash. Bu sohada ta’lim samaradorligi oshirish har bir pedagog hodimdan alohida faollikni talab etiladi. shuningdek.. uch bob.Sidiqov Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Bugungi kunda chet tillarni o’qitish sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. har bir bo’lim va qismlar alohida mavzu mazmuni asosida batafsil yozilgan. uning o’ziga xos xususiyatlarini. Ushbu malakaviy ish reja asosida yozilgan bo’lib. ilova qismida inglizchao’zbekcha maqollar lug’atini bergan.n.f. summary. Respublikamiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning Samarqand viloyatiga qilgan tashriflarida ham aynan chet tillar o’qitilishi dolzarb masalalardan biri ekanligini ta’kidlandi. katta o’qituvchi Q. Talabaning yutug’i shundan iboratki u mavzu yuzasidan zaruriy manbalardan yetarli darajada foydalangan. maqol va matallar orasidagi o’zaro aloqani yoritish. maqol va matallarning tasnifi va ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi o’ziga xos xususiyatlarini yoritib berishdan iboratdir. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati va ilovadan iborat bo’lib. o’z oldiga qo’ygan vazifani muvaffaqiyatli bajargan. matallarni tarjima qilishdir. xulosa. Men Niyazova Nozimaning ushbu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi bitiruv malakaviy ishini barcha talablarga javob beradi deb hisoblayman va uni Davlat Attestatsiyasi Komissiyasi yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman.

Maqol va matallarning tasnifi.Boboxonov ANNOTATSIYA Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. undan tarjimashunoslik oid materiallarda va dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. ularning turlari haqida fikr yuritilgan.Maqol va matallarni o’zi yaratilgan tilda bilish begona til muhitida adashmaslikda ulkan ahamiyat kasb etadi. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. tarjima qilgan olimlarning xizmatini ko’rsata olgan. himoyaga tavsiya etish mumkin. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. tarjimadagi muammolarni misollar asosida isbotlashga harakat qilgan. o’zaro tushunish va ishonch darvozasini ochadi. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi. Talaba Niyazova Nozima maqol va matallarning o’zaro bog’liqligini ko’rsata olgan. Ushbu malakaviy ish muallif tomonidan muvaffaqqiyatli bajarilgan va uni ijobiy baholab. . Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. til bilish sohasidagi obro’ e`tiborini oshiradi. Mazkur malakaviy ishning maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi muammolar mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Taqrizchi: Nemis va frantsuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi M.

. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi……………………………………….. Matallar tarjimasi muammolari…………………………………………….27 II.. Masalaning o’rganilish tarixi.....48 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………..9 1..19 II Bob. Maqollar tarjimasi muammolari…………………………………………….26 II.9 2. Tarjima nazariyasining ayrim munozarali masalalari…….. Badiiy tarjimada maqol matallarning strukturasining ba`zi xususiyatlari……………………………………………………………………… 35 2.2.... Maqol va matallarning muhim frazeologik birlik sifatida…………………….35 1... …………………………………………………. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari…………………40 Xulosa…………………………………………………………………………… 46 Summary ………………………………………………………………………... Badiiy tarjimada uslubni aks ettirish muammolari…………………. matal va hikmatli so’zlar tarjimasidagi muammolar………..3...26 II. Ideomalar tarjimasi muammolari……………………………………………28 III-bob. Maqol.12 3....…50 Ilova………………………………………………………………………………53 .1...MAQOL VA MATALLAR TARJIMASINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I Bob...

jamiyat ma`naviy qiyofasini shakllantirish kabi ustuvor masalalarga alohida e`tibor qaratilmoqda. Bu ma`ruzalar bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi. tadbirkor. mubolag’a bo’lmaydi. mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan xorijiy davlatlarning elchixonalari va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari vakillari ishtirok etdi. islohotlarni amalga oshirish borasida erishilgan barcha yutuqlar zamirida Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquq va asosiy tamoyillar yotibdi”. “mamlakatni isloh qilish va demokratlashtirish jarayoni qat`iy va izchil tus oldi”. o’z oilasini. Unda davlat va jamoat arboblari. deb aytgan chuqur ma’noli so’zlarini yana bir bor eslatmoqchiman. Aytish kerakki. dedi Prezident. biz erishgan yutuqlarimizga mahliyo bo’lib qolmasligimiz. o’z kasbu hunariga ega bo’lish. omilkorlik bilan ish yuritish. bundan qat’i nazar. suyak-suyagiga singib ketgan noyob va ezgu fazilat. xushyor. madaniyat va san’at namoyandalari. ortiqcha havolanish va xotirjamlikka berilmasligimiz zarur”. dedi. Prezidentimiz o’z nutqida “ Men bu o’rinda Sohibqiron Amir Temur bobomizning barchamizga yaxshi ma’lum bo’lgan "Azmi qat’iy. qanday nom bilan atalmasin uning otini savdogar yoki do’kondor deydimi. fan. Poytaxtimizdagi “O’zbekiston” Xalqaro anjumanlar saroyida 2010 yilning 7 dekabr kuni O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 18 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’lib o’tdi. Albatta. aholi turmush tarzini jahon standartlari darajasiga ko’tarish. millatimizning qon-qoniga. katta-kichik korxona egasi deydimi. . farovon yashayotgan demokratik davlatlar qatoriga kirish. axborot sohasida fuqarolar va inson huquqlari kafolatlarini. Ammo. Islom Karimov o’z ma`ruzasida “2010 yilda “Barkamol avlod yili” Davlat dasturining asosiy yo’nalishlari amalga oshirilishi” xususida qisqacha to’xtalib o’tdi. “Bosib o’tgan yo’limiz va mamlakatimizning dunyoda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar jarayonida tutgan o’rnini xolis va tanqidiy baholar ekanmiz. hunarmand usta yoki kasanachi deydimi. poytaxt jamoatchiligi. Otabobolarimizning o’z yeri. desak. tadbirkor va ishbilarmon insonlarni qadrlash borasidagi an’analari haqida ko’p gapirish mumkin. ajdodlarimiz aynan shu soha hisobidan ro’zg’or tebratib. ilgarigi zamonlarda tadbirkorlik balki boshqacha nomlar bilan atalgan bo’lishi mumkin. fuqarolik jamiyatini shakllantirish. tadbirkorlik. yurtimiz tarixida tadbirkorlik qadim zamonlardan buyon alohida o’rin tutib keladi. o’z mulki. saylov erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini takomillashtirish.KIRISH Respublikamiz mustaqillikka erishgach. mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir". “Mustaqillik yillarida demokratik huquqiy davlat qurish. Davlatimiz rahbari. Bir so’z bilan aytganda. Prezident 2011 yilni Kichik biznes xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qildi. Unda Prezident Islom Karimov “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusida ma`ruza qildi. nodavlat notijorat tashkilotlari va jamoat tuzilmalari va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining huquq va vakolatlarini kengaytirish va mustahkamlashni aytib o’tdi. el-yurt manfaatini ta’minlab kelgan. biz avvalambor xususiy tadbirkorlikni o’zimizga tasavvur qilamiz. zero. Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yil 27 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir” va 2010 yil 29 yanvar kuni vazirlar maxkamasining majlisida “Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” deb nomlangan ma`ruza qildi. ishbilarmonlik xalqimizning. asosiy xulosalar yil yakuniga bag’ishlangan majlislarda chiqariladi. Tadbirkorlik haqida gapirganda.” Taraqqiy topgan. xalqimiz uchun munosib hayot darajasini ta`minlash borasidagi ustuvor vazifalar sifatida u davlat hokimiyati va boshqaruvni demokratlashtirishga qaratilgan konstitutsiyaviy islohotlarni yanada chuqurlashtirish.

og’ir kelgan 2009 yilda mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti 8. ularni leksik. axloqiy etiqodlari. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I. O’zbekistonda iqtisodiy o’sish kuzatildi.Karimov xalqning milliy madaniyati va o’ziga hosligini ifoda etuvchi vosita bo’lmish o’zbek tilini rivojlantirish bu tilning davlat maqomini vaizchil va to’liq ro’yobga chiqarish davlat ahamiyatiga molik ekanini ta`kidlagan edi. korporatsiya aloqalarini kengaytirish. ” Butun jahon bo’ylab iqtisodiy susayish kuzatilgan bo’lsa. u o’z tekshirish ob`ektida. halqimiz ma`naviyati.1 foizga o’sgani. Bu masala bo’yicha prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli “Jahon moliyaviy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash bo’yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni moderinizatsiya qilish. sanoat sohasi 9 foizga. Mazkur asarda jahonda kechayotgan moliyaviy inqiroz va uning sabablari atroflicha yoritib berilgan. Dunyoning ko’plab yirik korxonalarida bankrotlik holatiga tushib qoldi.5 foizga ko’payganini ta`kidlash lozim.A. desak.deya ta`kidladi. SHuningdek O’zbekiston sharoitida moliyaviy inqirozning oldini olish chora-tadbirlari aniq misollar asosida ko’rsatib berilgan. uni oldini olish uchun respublikamizda yetarli chora-tadbirlar ishlab chiqildi. U o’zining “stilistikadan ocherklar”. Jahonda ishlab chiqarish inqiroz ta’sirida ancha pasayib ketdi. Moliyaviy inqiroz ta`siriga tushmaslik. Hozirgi bosqichda tillarning frazeolgik majmuasi ilmiy o’rganishga katta ahamiyat berilmoqda. Prezidentimiz I. . milliy ruh va yangi mazmun bilan o’smoqda.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy inqirozi va uni O’zbekiston sharoitida bartaraf etish yo’llari” nomli asar yaratildi. Prezidentimiz o’z ma`ruzasida bu borada aniq fakt va raqamlarni keltirib “Bu xulosalarni tasdiqlaydigan raqamlar haqida gapiradigan bo’lsak. “frantsuz tili stilistikasi”kabi asarlarida so’z birikmalarini sistemalashtirib. iqtisodiyotimizga jalb etilgan investitsiyalar hajmi 26 foizga. banklar faoliyatini takomillashtirish inqirozning oldini olishning bosh omillaridan ekanligi ta`kidlangan. Frazeologizmlar tilning boshqa sohalarida nisbatan birmuncha keyinroq o’rganilayotgan bo’lsada. shu jumladan. Ishning umumiy tafsiloti. Prezidentimizning bu asarida O’zbekistondagi mavjud iqtisodiy holat va resurslar mamlakatimizni inqirozga dosh berishiga asos bo’lganligi hamda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish. tashqi investitsiyalar 68 foizga oshgani. aholi daromadlari esa 26. hikmatli so’zlar. mustahkam hamkorlikni yo’lga qo’yish. mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotdarga ichki talabni rag’batlantirish masalalri aloxida o’rin tutdi.3 milliard dollardan ko’proqni tashkil etgani.A. Shunday tatqiqodlar natijasida frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol va matal.Balli tomonidan bir qator o’rganilib chikildi. o’rtacha oylik darajasining o’sishi 40 foizga. Umumjaxon tilshunosligida frazeologiyaning umumnzariy masalalari dastlab Sh. Mamlakatimizning istiqlolga erishishi o’zbek halqining madaniy ma`naviy hayotida ulkan ijobiy o’zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi. grammatik xususiyatlari anglatgan ma`nolari va sintaktik o’ziga xosligidan kelib chikadigan yaxlitligicha qo’llaniladigan birliklar ekanligini isbotlashga harakat kildi.Bugungi kunda dunyo bo’ylab moliyaviy inqiroz ko’plab mamlakatlarni qamrab oldi. tashqi savdoning ijobiy saldosi 2. topishmoqlar yanada ilmiy tatqiq etishni taqazo etadi. Istiqlol tufayli milliy qadriyatlarimiz tiklanmoqda. ayni haqiqatni aytgan bo’lamiz”. tadqiq etish yo’li usullariga ega bulgan fan tarmoqlaridan biri sifatida shakllandi. madaniyati. Darhaqiqat o’zbektili sohasida ham milliy imkoniyatlarni tiklash uchun harakat kuchaydi. Mana shu misollarning o’ziyoq biz erishgan ko’pgina yutuqlarning yaqqol dalili bo’la oladi.

Maqol va matallarni klassifikatsiya qilish. Frazeologiyaning o’rganish ob`ektining ko’lami va chegarasi xaqida tilshunoslar bir to’xtamga kelishmagan shu bilan birga bu masalalar yuzasidan qizg’in munozaralar davom etmoqda. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida maqol va matallarning shakllanishi. sonologiya. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb topildi: Maqol va matallar shakllanishining nazariy masalalari va qonuniyatlarini aniqlab olish: Maqol va matallarni idiomalardan farqlay bilish: Maqol va matallarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ulardagi milliylik xususiyatlarini saqlab qolish: Maqol va matallarni frazeolagik birlik sifatida o’rganish: Ingliz tilidan o’zbek tiliga maqol va matallarni tarjima qilishning ba`zi qiyinchiliklarini bartaraf etish: Maqol va matallarni boshqa frazeologik birliklardan farqini aniqlash. turkiy tillar frazeologiyasi. o’zbekcha ruscha lug’atlardagi frazeologik materiallardan foydalanildi . xususan o’zbek tili frazeologiyasining ko’pgina global masalalari e`tibordan chetda qolmoqda. Hozirgi paytda esa frazeologiyatilshunoslikning fonetika. B. tomonidan tuzilgan frazeologik lug’atlar. E. Tadqiqotga jalb etilgan maqol. Tadqiqot uchun ob`ekt qilib qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Umarova . Tadqiqotning ilmiy hamda amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqotning nazariy xulosalari va materiallari o’zbek va ingliz tillari maqol va matallari to’plamini har tomonlama o’rganish uchun keng imkoniyat yaratiladi. . to’plangan 500 dan ortiq maqol va matallar shuningdek SH. leksikoligiya grammatikalari bo’limlari qatori o’z o’rganish ob`ektida tekshirish metodiga ega bo’lgan alohida sohasiga aylandi. O’zbek va ingliz tilshunosligida maqol va matallarning semantik uslubiy xaqiqatiga doir qator ishlar mavjud. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. Tilshunosligimizda keyingi yillarda yuzaga kelgan qator muaammolar shundan iboratki.Sodiqova.Yo’ldoshevlar .Nazariy asoslar frazeologiya masalalarini yanada keng urganishda va uning alohida fan tarmogi sifatida shakllana boshladi. Tadqiqot uchun to’plangan maqol va matallar uquv qo’llanmalariga lug’atlar tuzish uchun xizmat qiladi. .Raxmatullaev. R. Frazeologiyaning turli kirralarida bagishlangan monologik kuzatuvlar dissertatsion ishlar frazeologik lug’atlar.Rasulov. Bundan tashqari tadqiqot jarayonida o’zbek badiy publitsistik asarlardan. hamkorligida M. Qarindosh va noqarindosh tillar frazeologizmlarni qiyosiy tipologik o’rganish ham yo’lga qo’yildi. ilmiy makolalar yuzaga keldi.Berdiyorov. N. matal va ularning talqinlari o’zbek tilining tuzilajak lug’ati uchun qo’l kelishi mumkin. milliylik xususiyatlarini aniqlash masalasi muammoligicha qolmoqda.

Maqol va matallarning shakllarini tadqiq etishda shakl va mazmun birligi nazariyasiga asoslanadi. Ishda asosiy e`tibor maqol va matallarning milliyligi. milliy tillarga jon bag’ishlab kelgan.1. Raxmatullaev. o’zlarini baxtli . bitiklari bilan munosib bellashib. Umarov kabi qator tilshunoslarning ishlari alohida bo’lib xizmat qildi. I BOB. butun bir avlodning kundalik muloqotida maqol matallar bilan yonma-yon ishlatilsa. shakllanish jixatlarini. Bundan tashqari mutaqakkirlar o’zlarining fikrlari qanotbaxsh tuyg’ularga aylanib.V. SH. G. etimologiyasini. Masalani o’rganilish tarixi Folklor buyuk mutafakkirlarning hurmatli so’zlari. Abduraxmonov. Nazariy ilmiy fikr mulohazalarni shakllantirish va umum-lashtirishda: F de Sassyur. V. SH. qiyosiy tipologik tahlil metodlarini asosida tadqiq etishga qaratiladi. TARJIMA NAZARIYASINING AYRIM MUNOZARALI MASALALARI I. E. Balli. Vinogradov.Tadqiqotning metodi.

Bunday xususiyatlarni boshqa til vositalari bilan ifodalash oson emas albatta. o’z quyma maqollari. asosan o’zining ichki taraqqiyot qonun-qoidalari asosida rivojlanadi. tarixi bilan tanish bo’lishi kerak. o’ziga xos xususiyatlar mavjud bo’lib. Bizning mavjud ikki tilli lug’atlarimizda ham juda idiomatik iboralar o’z aksini topmagan. shoir va olimlarning asarlarida maqol. Maqol va matallarda tafakkur ifodasi. Frazeologizmlarni tarjima qilish masalasi keyingi yillarda tarjima-nazariyasiga doir bir qancha asoslarda ancha mukammal ishlandi. unga kirganlari ham ko’pgina chala. Maqol va matalllarni tarjima qilishda tarjimon oldida turgan muammolardan biri shuki. Adabiyotshunoslik fanining hozirgi taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki. maqol va matallari til xazinasidir. Matallarni o’zi yaratgan tilda bilish sizni begona til muxitida adashmasligingizga ulkan ahamiyat kasb etadi. do’stlik va o’zaro munosabatdan dalolat beradi.V. chunki ular har bir tilning o’ziga xos xususiyatlarini o’zida aks ettiradi.G. Masalan: “Do’sting uchun zaxar yut”. Inglizcha-o’zbekcha. taxminiy ba`zan esa originalga muvofiq kelmaydigan muqobil variantlar bilan chegaralanadi. boyiydi va to’xtovsiz ravishda kamolotga intiladi. matal va idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. Ko’pgina yozuvchi. singib ketgan iboralari. SHunday qilib boshqa tillardagi ko’plab maqol. Ana shunday maqol va matal juda ko’pdir. “do’stingni yomonlagandan qoch”. o’zbekcha-inglizcha lug’atlar yaratish bilangina tarjimachilik praktikasida frazeologiya chalkashliklariga barham berish mumkin. hamda o’zbekchaga o’girgan printsiplarini ishlab chiqqan. Tarjima asarlarida kuzatgan maqol va aforizmlar bilan o’zbek xalq maqollari va matallari o’rtasidagi o’xshashlik va yaqinlikni ko’ramiz. . alohida o’rganish mumkin emas.Salomov o’zining “Maqol va idiomalar” tarjimasi nomli kitobiga hamda shu mavzuda yozilgan dissertatsiya ishida maqol va idiomalarda ta`rif bergan ularning bir-biridan farq qiluvchi tomonlarini ko’rsatgan.Pushkin). “Ahmoq do’st yovdan yomon” va hokazo.Fyodorov yozadi: “Shunday qilib tarjimaning original avtori bizning tomonga ko’chib keladigan turi yana o’z kuchida qoladi. ularni boshqa tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarda o’z in`ikosini topmaydi. Maqol. Boshqa tillarda shunday maqol va matallar ham borki. hech bir xalq adabiyotni boshqa adabiyotlardan ajartib olib. Bu xol xalqlar o’rtasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan. Frazeologik iboralarni tarjima qilish juda murakkab ish ekanligiga doir ba`zi fikr va mulohazalarni bir olim va yozuvchilarning asarlarida uchratamiz. A. Xar bir milliy tilning boyishi. har bir tilda mazkur tilning o’zigagina mansub vositalar. o’quvchini til bilish sohasidagi obro’-e`tiborini oshiriadi. milliy xususiyatlar yorqinroq namoyon bo’ladi. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi: “Har bir tilning o’zida iboralari.hisoblaganlar. matal.S. u tarjima qilayotgan maqol tegishli tegishli bo’lgan xalqning urf-odati. madaniyati. Chunonchi. sayqallanishi asosan o’sha tilni tashkil etgan resurslar hisobiga sodir bo’ladi. Biron obraz yoki jumlani ifodalash uchun tarjimada ba`zan ularni mutlaq o’zgartirishga to’g’ri keladi (V. G. o’zaro tushinish va ishonch darvozasini ochadi. hikmatli so’zlar va idiomatik ta`birlarni tarjima qilish qiyin ish.Belinskiy). Xar bir milliy til o’zining lug’at sostavi va grammatik qurilishiga ega bo’lib.

Lekin. Gul – go’zallik.tarjimaning bu turi ham bizning. SHuning uchun go’zallik va xunuklik. bir – biriga butunlay qarama – qarshi ma`noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tukan o’rtasidagi ham birlik bor. .ob`ekti xayvonlar nomlaridan tug’ilgan frazeologizmlar tarjimasi. Maqol va matallarni tarjima qilish jarayonida ularni quyidagi xususiyatlariga ko’ra tarjima va klassifikatsiya qilish mumkin. eng ulug’ va hurmatli. hodisalarning timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega.. biri ikkinchisini taqozo etadi. . ularni bir – biridan ajratib bo’lmaydi. Tillar frazeologiyasini o’rganishda xalq qanday narsalarning nomini qanday voqea.boshqa o’lkalarga safar qildiradigan boshqa turi ham universal tur bo’la olmaydi. do’stga gul taqdim qilinadi. to’ldiradi. Tikan esa gulning tamom teskarisi sifatlariga ega. Ularning har qaysisi hal qiluvchi ahamiyat kasb etolmaydi. nafosat va dag’allik gul va tikan misolida tarannum qilinadi. navqironlik timsoli. Muayyan hodisa va voqealarning mazmuni ma`lum narsa va tushunchalar orqali anglashiladi. Qaranki..2. .ob`ekti raqam va raqamlar tanosibligini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi.. yorga. albatta tarjimaning inkor qilish darajasiga borib etish hollari bundan mustasnodir. .. Tarjimaning bu turlari o’zaro uzviy bog’lanishda bo’lib. Bu borada qat`iy hukm chiqarish har doim tarjima turlarini qanday sharoitda tadbiq qilishimizga bog’liqdir”! I.ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan terilgan frazeologizmlar tarjimasi. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi. yoshlik.

ovda. qo’riqchi posbon.4 ekvalent birikmalar bir xil ob`ekt asosida tuzilgan bo’lsa ikkinchi matalning ob`ektlari sal boshqacharoq. Ular har bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin egallaydi. biron hayvon yoki parranda nomining maqol yoki matal uchun ob`ekt bo’lishi. Kishilar o’z etika. esanbatning ko’rsatishicha. Ba`zan esa bu asosida hayvonlarning o’zlari nomida muloxaza yuritiladi. N. Shayton qadam. SHuning uchun “ikki yovuz bir – biriga xilofat qilmaydi” ma`nosida matal yaratar ekanlar. Turli xalqlarda ushbu matal ob`ektining bir – biriga muvofiq kelishiga sabab shuki. ammo oltinchi idioma tamomida boshqa ob`ektiga asoslangandir. Itga it o’limi. yana eng chuqur mantiq va ma`noni berish uchun hayvon va parrandalarning ongsiz. Masalan: Baliq boshidan chiriydi. Kishining g’ayvonot olamidagi eng yaqin do’sti bo’lgan it urushda. deyarli hamma xalqlarda ham qarg’a – dilsiyoxlik baxtsizlik. tinch g’ayotda g’amkor. tatar xalq maqollarning faqat birinchi tomidagina it to’g’risida 500 tacha maqol keltirilgan. kaptar hamda boshqa shu kabi bir necha hayvonlar insonning juda katta muhabbatiga sazavor bo’lgani holda. itning tubanlik va pastkashlik. matali va idiomasida.Bir – biriga ma`nosi zid bo’lgan ikki ob`ektning kontrast qo’yilishi maqollarning shaklli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo’lganligidan bu matal turli tillarda uchraydi. uning yaxshi yoki yomon tomondan harakatlanishi. yoki xo’jalikda tutgan o’rni. Toshbaqa qadam. razillik va olchoqliq timsolida bo’lib qolishi g’alati tuyuladi.3. instinktiv harkatlaridan foydalanadilar va ularni hatto “odamlarday” harkat qildiradilar. Inliz tilidagi “Hawks will not pick hawks eyes out” matalining o’zbekcha “qarg’a qarg’ani ko’zini cho’qimas” degan ekvalenti bor. urush – janjal timsolida. . har bir foydasi ham. hayvon nomlaridan tuzilgan ko’chma ma`noli iboralar insonning xayvonot olami bilan uzoq zamonlar mobaynida olib borgan munosabatlari vasinchkov kuzatishlarining tildagi in`ikosidir. CHumoliga ozrga bermaydi. Har bir xalq maqoli. Demak. Burgaga achchiq qilib ko’rpani kuydirma. zarari ham tegmaydigan musicha. xulq – atvor dan yoqarash va maslaklariga muvofiq axloq qoidalarning tasdiqlash. Ammo shunisi borki.2. Xulosa shuki. asosan o’sha xalq yashayotgan tabiiy sharoit uchun muvofiq va tipik bo’lganhayvon yoki parrandlarning nomlari asos bo’lib keladi. 1. insonga keltirgan foyda – ziyoni bilangina belgilanmaydi. xalqlar qarg’aning nomini asos qilib qilib olganlar. ilmiy ishda. Fratsuzlarda “Corbeux contre corbeuse he se crevent jamais lis yeux ” shakllida talqin qilinadi. hikmat yaratish. Bular maqol va matallarda qisman o’z aksini topgan. dastiyor sifatida uning muhabbatiga sazavor bo’lgan.

ammo asosiy narsa – ma`no monandligi bo’lmasa. Turli tillardagi maqol matal va idiomalarning muqobillarida shakl va ob`ekt xususiyatlarini o’zgarishchog’ida ular qiyosiy stilistika uchun katta ag’hamaiyatga ega. . xuddi shu ularni aniq tarjima qilishga ehtiyoj tug’diruvchi sabablardan biridir.1. demak uni o’rganish ikkinchi darajali ahamiyatga ega deyish to’g’ri bo’lmaydi. badiiy asarning ayrim nozik nuqtalarini. Frazeologizmlarni bor tildan boshqa tilga tarjima qilganda dastak ma`nodir. Ayrim frazeologik birikmalarning tilda aniq ekvalenti yoki muqobil variantlari yo’qligi ularni umuman tarjima qilib bo’lmasligini ko’rsatmaydi. o’z milliy qobig’i bilan tarjima qilganda.erni er qiladigan ham. keyin yo’l tanla. First catch your hare then cook it. Timid as a hare Quyoshdek jur`atsiz.Ne govori “gop” poka ne perepo`gnesh’. mumkin qadar. ularning ob`ekti saqlashga to’g’ri keladi. Ko’chma ma`noli birikmalarning ob`ekti masalasi ularning shakl xususiyatlari masalasi ekan. Aksincha. qora er qiladigan ham xotin. Maqol matal yoki idiomaning shakli va ob`ektlarini aynan saflagan holda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish uni uchinchi. .Dobruyu jenoyu i muj chestli 3. Ikki tilda birikmaning barcha shakl va ob`ekt belgilari muvofiq kelsa ham. Masalan: A good wife makes a good husband. frazeologizmlarning ob`ektini o’rgqnish ularning shakl xususiyatlarini o’rganish hisoblanadi. bu birikmalar bir – biriga ekvalent yoki muqobil bo’la olmaydi.Sigirning shoxida yursang tuyog’i zirqirar. . Masalan . 2. . Uning tarjimasi quyidagicha bo’ladi: “Nafsini tiygan kishi sulton bo’lur nafsini tiymagan kishi ulton bo’lur” 5. . Hand and glove. 4. to’rtinchi va hokazo tillarga aynan shunday tarjima qilish uchun asos bermaydi. Zotan. 6. Masalan: “It is not good to want and to have”matalini o’zbek tiliga “Istamoq va ega bo’lmoq yaxshimas” deb tarjima qilish shart emas.avval otini taqala. . so’z o’yinlarini tarjimada aks ettirishda ba`zan iboraning ob`ektiga alohida e`tibor qilishga to’g’ri keladi. Frazeologik iboralarning ma`nosi va ob`ekti – mazmun va shakl masalasidir. Maqol va matallarni bir tildan boshqa tilga kontekstsiz. Binobarin.

Masalan. Dunyodagi hamma tillarda ham ob`ektlari raqamlardan tashkil topgan maqol. er. ikki til materiallari asosida ko’chma ma`no anglatish doirasi va normalarini belgilash frazeologiya . O’zbek tilida etti raqami bilan shunday birikmalar yasalgan: etti qaroqchi. leksiologiya va xususan tarjima nazariyasi uchun katta ahamiyatda molikdir. “qo’l. Ular muayyan traditsiya asosida shunday ishlatib kelingan yoki ma`no tomondan o’sha maqoldagi boshqa ob`ektga aloqador.Ob`ekti raqam va raqamlar tanosibini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. Endi ingliz tilidagi ikki raqami bilan bog’liq maqol. ob`ekt xususiyatiga qarab. Ko’pincha ob`ekti raqamlar va ularning tanosibini aks ettiruvchi maqol. Basharti bu qoidaga rioya qilinmas ekan bir xalq tafakkurining gavhari bo’lgan maqol mantiqsiz va beta`sir so’z tizmasiga aylanib qoladi. Tana azolarining nomlaridan tuzilgan maqol va matallar xar bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin ishg’ol qiladi. matallarni uchratishimiz mumkin: qari ot kup yo’l bosar . “Oyoq” so’zi ham juda ko’p frazeologizmlarning yasalishi uchun hizmat qiladi. Masalan. Ob`ekti tana azolarining nomlaridan tuzilgan frazeologizmlar tarjimasi. Nemis tilida “auf die Beije ablaufen” oyoqdan oyoqdan. oyoq” so’zlaridan tashqari bosh. Muayyan raqamlar dunyodagi juda ko’p tillarda bir xil ma`noda ishlatiladigan frazeologizmlarga asos bo’lib keladi. ma`lum slislik klishelarga aylanib qolgan. etti og’ayni botirlar va hokazo. matal va idiomalarda ularning umumiy strukturasi va boshqa ob’ektlarning shakl xususiyatlari bilan raqamlarning fonetik libosi o’rtasida bog’lanish bo’ladi. Ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan iborat frazeologizmlarning o’rganish ularning ekvivalent va muqobil variantlarini anglash. Tilning taraqqiyot natijasida bir qancha raqamlar iboralar tarkibida bora – bora abstrakt ma`no xosil qilib. maqollar tarkibidagi raqamlar tasodifiy hodisa emas. suv so’zlari ham juda ko’p frazelogizmlar uchun asos bo’lib keladi. matallarni ko’rsak: “two blacks do not make a white” “two heads are better than one” “two negatives make an affirmative” “It takes two to make a quarrel” “Certain as two to make and two makes four” Demak. boshqa – boshqa bo’lishi e`tiborga loyiqdir. Masalan ingliz tilida quyidagi maqollar. matal va idiomatik iboralar ko’p uchraydi. osmon. jon. yo bo’lmasa maqoldagi boshqa so’z yoki boshqa ob`ektga fonetik jihatdan ug’unlashib kelgan.Ana shu xususiyatni tarjimada to’g’ri aks ettirish nihoyatda ahamiyatlidir. Turkiy tillarning o’zida ham ayni bir ma`nodagi maqol va matallar tarkibidagi raqamlarning.

uni ona tilidagi muqobil variant bilan taqqoslash. ularning ob`ektlarini bir-biriga qiyos qilish o’quvchilarda ona tili va chet tili iboralarining o’xshash. One eye for an eye and a tooth for a tooth. Xar ikkala tildagi matalning ham obrazli asosi bir biriga juda mosdir. Yov bossa ham dov bosmas. shakli va ma`nosi aynan to’g’ri keladigan. Rus tilida ne v brov’ “a v glaz” degan matal bor. Ba`zan xar ikki tilda ob`ekti. . bir-birdan farq qiluvchi tomonlariga asoslangan muayyan assotsiatsiyalarning xosil bo’lishiga yordam beradi va natijada o’quvchilarning boshqa tildagi kuchma ma`noli birikmalarning ma`nosini tezroq tushinib olishiga katta imkon yaratadi. ayniqsa. chet tilini egallash metodikasida ham muhimi o’rin tutadi. Chet tilidagi biron iborani olib. Masalan: “The eyes are the mirror of the soul ” ko’z ko’ngil darchasi “Sleep with one eye open” Xushyorni yov bosmas. Ammo ma`no tomonidan ular bir biridan butunlay farq qiladi. Tana a`zolarining nomlari asosida tuzilgan maqol. O’zbek tilida ham ob`ektlari qosh va ko’z so’zlaridan iborat bo’lgan “qosh qo’yaman de ko’z chiqarmoq” degan frazeologik butunlik bor. matal va ideomalarni o’rganish. O’chakishgandan it qopmay qolmas. xatto ekvivalent bo’ladigan iboralarning etimologiyasi biri biridan jiddiy farq qiladi.- qo’l qo’lni yuvar bosh omon bo’lsa do’ppi topilar aql yoshda emas boshda.

xalqning donishmandligidir. nutqning o’tkir quroli. A word spoken is past recalling.xalqning g’azabi Maqol kulgusi-xalq kulgusi va maqol kinoyasi –xalq kinoyasi demakdir deb ko’rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy esonboy. til tabiatining hikmatli merosidir. Maqol xalqning pand-nasixati.3. turmushdagi turli voqea-xodisalarga munosabatining ifodasidir. Masalan: Aytilgan so’z-otilgan o’q. Maqol chuqur ijtimoiy. axloqiy. Maqol g’azabi. Maqol xalq aqlidrokining maxsuli. Xalq maqoli-xalqning mulkidir. Maqol va matallar frazeologik birlik sifatida Frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol. uning xukmi ko’p asrlik tajribalari majmui. matal.I. Nima eksang shuni o’rasan . Maqol so’zning ko’rki. Maqol kundalik xayotda kishilarning bir biri bilan muomalada bo’lish jarayonida tug’iladi. Maqol qayg’usi esa xalqning qayg’usidir.xalq milliy ruhining aks-sadosi. falsafiy –hikmatona mazmunga ega. Masalan: Lost time is never found again yo’qotilgan vaqt sira topilmas. ideomo hikmatli so’zlar alohida o’rganilishi lozim bo’lgan mazulardir. ma`naviy-axloqiy xulosasi.

Uch o’lchab bir kes. Ingliz va o’zbek tillaridagi maqollarning talaygina qismi faqat tarkibidagi ayrim so’zlarning ishlatilishi bilan farqlanadi. First think-then speak. Tejamlilikka. . Ma`lumki o’zbek tilidagi bu maqolning ekvivalentidagi “uch o’lchab” emas “etti o’lchab bir kesish” uqtiriladi. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. Masalan: Avval o’yla keyin so’yla. maqol ishlatmagan birorta xalq yo’q. ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. uning bir bo’lagini tashkil etsa. Maqol xalq orasida kun sayin tugilib turganidek.. Uning boshqa frazeologik birliklardan farqi shuki. is a friend indeed. Maqollar frazeologik birikmalarning alohida bir turidirlarki bular “maqol frazeologizmalaridir”. ham stilistik funktsiya jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. sog’likni qadrlashga vaqtni bekor utkazmaslikka da`vat etiladi: Lost time is never found again. O’z uying o’lan to’shaging. aql o’rgatadi. “ular bir biriga juda mos” deyish o’rniga – “ular bir olmaning ikki pallasi” deb aytadi. Qisqasi maqol turmushda sinalgan. Maqol – narsa va xodisalarni obrazli ifodalovchi tilda keng ishlatiladigan ibora va nutq iboratlaridir. Masalan: Measure twice and cut once. mexnat qilib yashash g’oyalari ilgari suriladi. Matal aytilmoqchi bo’lgan fikrni tugal bayon qilmay. Yo’qolgan vaqt xech topilmaydi. Mard vabotir bo’lishga da`vat etadi. Xar bir maqol ham ma`no. Maqollar borki shirin pand nasixat kiladi. Matal so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. max shakl. ota bobolar so’zi sifatida avlodddan avlodga meros bo’lib o’tadi. you shall mow. YAxshi sog’lik boylikdan afzal. boshqa frazeologik birlikka gap tarkibiga kirib. Do’stlik inoqlik. balki unga ishora qiladi. . Good health is above wealth.As you sow. maqolning o’zi butun gapni tashkil qiladi. vijdonlilik g’oyalari maqollarda asosiy o’rinni egallaydi: A friend in need. Matal “u axmok odam” deyish o’rniga “uning bir kaynovi past” deydi. Qiyinchilikdagi do’st eng yakin do’stdir. Maqolda vatanni sevish.

formulalari bilan ifodalash. Ikkinchi gap: til yarasi tuzalmas. tuzalar. Avvalo maqol zaminida xalq hikmati yotadi. O’zbeklarda nodonga so’zlagan esiz so’zim. Idomatik ibora maqol bilan qiyos qilinsa uning o’ziga xos jamoaga ochiqroq ko’rinadi. Boshqacha . Aytuvchi axmoq bo’lsa.Tig yarasi tuzalar til yarasi tuzalmas maqolni sintaktik bo’lib uni tahlil qilaylik. axmoqning xaqoratlariga xaqorat bilan javob qilish-sharmanda bo’lish. chunki avvalo gramatik tahlil qilish uchun berilga savollarning o’zi o’rinsiz bo’lib qoladi. Birinchi gap:tig’ yarasi tuzalar –til yarasi –ega. nodon odamga qanchalik aql o’rgatmagin u dono bo’lmaydi. Axmoqqa sukut javob deydi o’zbeklar. uni na semantik bulaklarga ajratish mumkin. til yarasi-ega.kesim. tuzalmas. lekin bunday bema`nilikka olib keladi. bir qancha oddiy so’z bilan ta`bir qilinmaydigan chuqur axloqiy g’oya qisqa. bunday paytda jim turib bulmaydimi? – na jim turib bo’ladi. biroq chidam bilan sukut saqlash xar kimning qo’lidan ham kelavermaydi. Bu maqolning qanday hikmati bor? Axir bir axmoq xaqorat qilaversa. Nodon odam bilan aytishish oson. Masalan: oy tunda kerak. Biroq idoma barqaror leksik butunlik bo’lib. fikrni tayyor nutq qoliplari. Ruslar esa durak boksit umniy myachit deb aytadilar. uni mazmundor kilishda ishlatiladi. YUqoridagi maqolning mazmuni. Maqol obrazli mazmunga ega bo’lgan gapdir. Bir tildagi idomatik iboralarni boshqa tilga birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri ma`nosini tarjima qilsa ko’pincha tushunarli bo’lmaganiday xato aynitimning o’zida ham ularni to’g’ri ma`noda talqin qilish ya`ni idomatik birikmaning erkin so’z birikmasi deb talqin qilish tushunmovchiliklar sabab bo’ladi. Binobarin axmoqqa qarshi eng oqilona javob.sukut qilishdir. Maqollar tarkibidagi so’zlarning bir-biriga qofiyalanib kelishi va alliteratsiya qarama qarshi ma`noli so’zlarning birikishi ham maqollarning shakl xususiyatlariga xos belgilardandir. Uni sintaktik bo’laklarga ajratish mumkin.kesim. Qanchalik zo’r berib yig’laganing bilan o’lgan odam qayta tirilmaganidek.deydi maqol.Bu umumiylik shundan iboratki xar ikkala kategoriya ham nutqni jonlantirish. Ikkinchidan. o’likka yig’lagan esiz ko’zim-degan maqol bor. aql kunda kerak. qo’ltigidan-to’ldiruvchi. Bunda ega va kesim mavjud bo’lgan ikkita gap bor. Idioma-shaklan bo’laklarga ajralmaydigan maxrajli birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri va konkret ma`nosi bilan talqin qilinmaydigan ko’chma ma`no anglatuvchi so’z birkmasidir. shakl ixchamligi maqollarga xos ikkinchi belgidir. kun ko’rmagan kun ko’rsa kunduz kuni chiroq yokar. jozibador va obrazli qilish. Ko’rpinadiki.kesim. YUzaki qaraganda:yuzaki qaraganda:tarvuzi –ega. ixcham birqolip shakliga kirgan demak. Ko’pgina maqollarga xos uchinchi belgi ularning majoriy ma`nosida ishlatilishdir. Ruslar “duraka uchit chto mertvogo lechit” deydilar. ya`ni o’zing ham axmoq bo’lding demakdir. Lekin shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy fark qiladi. tinglovchi dono kerak-deydi maqol. tushdi. Ammo tarvuzi qo’ltigidan tushdi-idomasini bunday talqin tahlil qilib bo’lmaydi. hikmat ana shunda.

yuvoshlik timsoli musicha. tashqi ko’rinishga va hatti – harakatlariga asoslanadilar. qo’pollik timsoli-ayiq. qo’pollik timsoli sifatida qabul kilinganligini aniqlash zarurdir. zulm. Idoma faqat ko’chma ma`noda ishlatiladigan yaxlit birikmadir. itni ko’zini shamg’alat qiladi. zararkunadalik timsoli ilon. go’zallik timsoli-tovus. naql. o’zgartirib bo’lmaydigan chuqur ma`noli gap demakdir. CHunonchi u turli afsonalarda qarg’ani aldaydi. Xalq maqoli xar bir kishi amal qlishi lozim bo’lgan axloqiy qoidalarning o’ziga xos kodeksidir. xalq istedodoning masoqa bilmas shu`lalari.aytganda idoma bo’laklarga ajralmaydigan yaxlit bir bo’lakdir. Xar bir xalqning tarixa tafakkuri va ruhiy xolatlari maqol matallarda o’z ifodasini topadi. Maqollar-noma`lum shoirlarning yurak satrlari. matal. Dunyodagi juda ko’p xalqlar yaxshilik. kattalik timsoli-fil. bunda shubhasiz.o’sha hayvon va parrandaning xulqiga. Xalq nazarida tulki boshqa jonivorlarga qaraganda ancha aqlli va o’ta ayyor hayvondir. xech bir prezident muxrlagan qonun. ayyorlik timsoli-tulki. Maqollar bir uchun asrning sadosi uzoq o’tmish bilan hamnafaslik xissini uyg’otuvchi chaqiriq zamonlararo ko’prikdir. vaxshiylik. Maqollar – xech bir podsho e`lon qilmagan farmon. ota-bobolar so’zi donolar va xakozo. Tolstoy quyidagi fikrni ifodalaydi. befahmlik va befarosatlik timsoli-eshak. yuvoshlik. Rus yozuvchisi A. masal. Lekin shunga karamay hammaa maqollarda xalq hikmati yoddadir. Ba`zi hayvonlarni . adovat. Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi o’ta donolik. Maqol. ota bobolar so’zi sifatida avlodlardan avlodlarga meros bulib o’tadi. saxiylik. ham shakl. Xar bir xalqning o’z maqoli matali bor. xech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. Hamma xalqlar ham farosatsizlik. qo’y. ham stilistik funktsiyasi jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. vaxshiylik timsoli-bo’ri. hikmatli so’zlar aforizmlar. mexnatsevarlik timsoli – chumoli va asalari. mug’ombirlik timsoli sifatida tulkini oladilar. xushxonlik-bulbuldir. chayon. xaqsizlik ko’ksiga sanchiluvchi adolat tig’idir. Maqol bilan idoma ma`nosi shakl tomonidan bir biridan jiddiy farq qilsa ham ammo maqol bilan matal bilan idoma o’rtasida o’xshashliklar katta ko’pincha ularni bir biridan ajratish qiyin. Xar bir makol ham ma`no. ayyorlik. Xalq ijodiyotining o’ziga xos ja`mi og’zaki nutqdan ham yozma adabiyotdan ham turli atamalar bilan nomlanadi. Judako’p xalqlar ayyorlik. cho’chqa. Maqol turmushda sinalganda ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. Masalan: yomonlik. yomonlik. Bu merosni xalq juda extiyot bilan ko’z qorachig’idek saqlaydi. Tillarning funktsiyasini o’rgatishda xalq qanday narsalarni nomini kanday voqea xodisalarni timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. aql-zakovat bilan oqilona aytilgan muxlat qo’yiladigan. tinchlik timsoli-kabutar. bo’rini o’sal qiladi. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib turganidek. ayyorlik va qo’pollik timsoli sifatida ma`lum biz hayvon va parrandani belgilar ekan. Bular orasida maqol atamasi keng qo’llaniladi.

Between the horns of a dilemma Osmon yiroq. er qattiq. Turli tillarda har xil ma`nodagi va turli – tuman variantlardagi maqollarni ko’ramiz.. qarama – qarshiliklar. shakl. . Axir har qanday qisqa jumla ba`zan chuqur mazmunli har qanday qisqa jumla ham maqol. MAQOL.muqaddas bilish ularni ilohiylashtirish ob`ekti shu hayvon yoki parrandalarning nomlaridan iborat maqol idiomalarning xarakteri ta`sir qiladi. vaziyat. tariqqiyot. matal yoki idioma bo’lmaydi – ki. axloq qoidalariga kirib qolgan go’yona shunday xulosalardir. turg’unlik. harakat. nisbiyat. Ba`zilari hatto bir – birini inkor qiladi yoki birining ma`nosini biri to’ldirib keladi. mazmun. qonunlarning in`ikosini ko’ramiz. MATAL VA HIKMATLI SO’ZLAR . .honour and profit lie not in one sack Foydasi yo’q farishtadan oshna dev yaxshi.Build one’s house upon the sand Puch yong’oq bilan qo’yin to’lg’azmoq. va boshqa shu kaba mantiqiy tushunchalar va dialektika kategoriyalarga aloqador eng yaxshi misollarni maqol va matallardan topamiz. va qiyos qilib oxirida xulosa chiqarilganday maqol va matlallar ham tilda muayyan bir shaklga. Maqol va idiomalarning shakl xususiyatlari to’g’risida gapirganda qisqagina qilib qisqa deyishning o’zgina kifoya qilmaydi. Muvofiqlik va ziddiyat. Maqollarda biz ijtimoiy mavjud barcha qoida. Ularning ba`zilari tildagi parallel ishlatiladi. miqdor. sifat. II BOB. . rivojlanish. Xuddi geometriya qoidalarida munozarali fikrlar – teorema o’rtaga tashlanib so’ngra bir qancha vositalarni bevosita va shartli ravishda bir – biriga nisbat berib. taqozo. aloqadorlik.

Ruslar esa “Durak vorchit. Matallar tarjimasi muammolari. N. deydilar. tugal umumiy ma’no anglatuvchi. Har bir maqol ham ma’no. falsafiy-hikmatona mazmunga ega. Gogolning mashhur “Revizor” komediyasida epigraf qilib olingan “Basharang qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama” maqolining asarning boshdan oxirigacha jaranglab turadi. Lekin. Shu sababli ba’zi maqollar butun bir roman yoki dramaning mazmunini o’zida ifodalashi mumkin. 2. umniy molchit”. Chunonchi. qizi hamda boshqa obraz va personajlarning butun hatti-harakatlari eslatib turadi. jozibador va obrazli qilish. ma’lum ezgu. ma’lum shart-sharoit taqozosi bilan yaratiladi. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi.TARJIMASIDAGI MUAMMOLAR II. fikrni tayyor nutq qoliplari. Xlestakov. hokimning xotini. Bu umumiylik shundan iboratki. . degan yana bir maqol bor o’zbeklarda.Ruslar ham bu bilan hamfikrlar: “ Duraka uchit’ chto mertvogo lechit’. Dobchinskiy va Bobchinskiy. Xalq maqoli har bir kishi amal qilishi lozim bo’lgan o’ziga xos axloqiy hodisalar kodeksidir. til tabiatining hikmatli mezonidir. shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy farq qiladi. Dunyoda tilsiz xalq bo’lmagani holda maqolsiz til ham yo’q (Noziy Eslibat).1. Maqol so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. balki. xalq milliy ruhining aks-sadosi. ham stilistik funksiyasi jihatidan o’ziga xos xususiyatga ega. Maqol xalqning pand-nasihati va ma’naviy-axloqiy xulosasi. M a t a l esa narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi. Maqol chuqur ijtimoiy. Matal aytilmoqcni bo’lgan fikr muddaoni boshqa vositalarni q’oya mutasaddi qilgan holda ifodalaydigan ko’chma ma’noli nutqiy tarkib bo’lib unda xulosa bo’lmaydi. axloqiy. ham shakl. II. Maqol zamirida xalq hikmati yotadi. Maqollar tarjimasi muammolari. Hamma maqollarda ham umumiylik bor. formulalari bilan ifodalash uni mazmundor qilishga qaratilgan. o’likka yig’lagan esiz ko’zim”. har ikki tushuncha ham nutqni jonlantirish. “Axmoqqa javob sukut”. V. Shahar hokimi. tilda keng ifoda etiladigan nutqiy tarkibdir. Nodonga so’zlagan esiz so’zim. deydi o’zbeklar. balki uning o’zi biron xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. Turmushda sinalgan. Maqol to’qilmaydi. ixcham va jarangdor shaklga lirib qolgan xalq hikmatiga m a q o l deyiladi.

Ma’nosi ayni ibora tarkibidagi so’zlarning mazmunidan kelib chiqmaydigan iboraga ideomatik ibora deyiladi. boshqa tilga so’zma-so’z tarjima qilib bo’lmaydigan nutq oborotidir. 1. umumiy–yaxlit holda ma’no beruvchi ixcham obraz ideomadir.II. Ideomani (yunoncha : “o’ziga xos ibora”) ta’riflash yanada qiyinroq.Ya.3.Royanskiy bunday iboralarning uch asosiy belgisi ajratib ko’rsatiladi: a). birikmaning majoziy ma’no berishi: c).” (O’zbek tilining izohli lug’ati. Shunday tariflarning ayrimlarini keltiramiz. Birikmaning barqarorligi: b).Ideoma ma’lum tilga xos bo’lib . Ideomashunos olim A.314). Birikmaning semantik butunligi. Agar bu tariflarning mazmuni talqin qilinsa xos quyidagi belgilar namoyon bo’ladi: 1). Ideomalar tarjimasi muammolari. Buni mazkur til hodisasiga berilgan tariflarning xilma-xilligidan ham bilsa bo’ladi. I.unga o’zlashib ketgan. U faqat aynan bir tilning o’zigagina xos. “Ma’nosi o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolariga bogliq bo’lmagan. Uni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmaydi: . 2. demak boshqa tillarda xuddi shunday iboralar yo’q: 2).

matal va ideomalarning bir-biridan farqlanishini quyidagi jadvaldan ham ko’rish mumkin: MAQOL So’zlovchi nodon bo’lsa Tinglovchi dono bo’lsin. olimlarning ko’rsatishlaricha. Darhaqiqat. chunki. Chunonchi. Aksariyat hollarda tarjimon har bir maqol. ko’rsatmoq Frazeologizmlar (maqol. matal va aforizmlar)ning manosi kontekst ichida ochiladi. tildan-tilga faqat ayrim so’z va iboralargina emas. ularni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. Burgaga achchiq qilib Ko’rpani qo`ydirmoq. chem govorit”-o’zbek tiliga “yaxshi gapirishdan ko’ra yaxshi ishla”. objekti. ideomalarnigina emas. Turli tillarda ayni bir xil ma’noni ifodalovchi maqol. Jo’jani kuzda sanaydilar-tsiplyayet po oseni schitayut: Egilgan boshni qilich kesmaydi-pokornuyu golovu mech ne sechet: Temirni qizig’ida bos-Qo`y jelezo poka goryachno. to’ldirmoq. IDEOMA Qo’ltigidan tarvuzi tushmoq. matal yoki ideomalar aynan bir xil asosga ayni bir narsaning bir qancha jihatlariga yo bo’lmasa tamomila boshqa objektlarga suyangan holda yaratilgan bo’lishi mumkin. ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmasligini ideomaning kriteriusi deb bo’lmaydi. matal yoki ideomani ham bir qancha o’rinlarda ma’noga qarab xilma-xil o’girish mumkin. nemis tilida “Brennt ihm auf der Zunge”-rus tilida “U nego yazik cheshitsya”-o’zbek tilida “uning tili qichiyapti” kabi: Indliz tilida “better to do well. Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq. ham mazmunan.3). milliy muhit va uslub hususiyatlariga ko’ra o’z tilidan muqobil yoki monand birikmalar topib qo’yadi yoki ularni so’zma-so’z tarjima qiladi. echkisini Taka demoq. Biroq bunday ekvivalentlar soni juda kam. Puch yong’oq bilan Onasini Uchqo’rg’ondan. matal va ideomaga asarda tasvirlanayotgan voqealar mazmuni. than to say well”-rus tilida “luchshe rabotay. Uning ma’nosi tarkibidagi so’zlarning mazmunidan anglashilmaydi. ko’pgina maqol. Bir yigitga yetmish hunar oz. muayyan iboraning manosini ochish uchun uni kontekst ichida olib qarash lozim. . Avvalo. Binobarin. Do’sting uchun zahar yut. ikki yoki bir nechta tilda ham shaklan. ham manaviy tarafdan aynan muvofiq keladigan mutloq ekvivalentlar ham topiladi. matal va ideomatik birikmalar ham kirib kelar ekan. To’g’ri. MATAL O’zini aka. balki. balki juda ko’p so’zlar va birikmalarni ham aynan tarjima qilib bo’lmaydi: Shunday ideomalar ham borki. Masalan. Shunga ko’ra ayni bir xil maqol. Maqol.

Da kak je. Tarjimada mumkin qadar birikmaning aniqroq. oyog’i qo`ygan tovuqday: “Bolalarining bir-biriga panshaxa sanchishdi”. endi qutidagilarga e’tibor qiling: Inglizchada: “Never do things by halves”-o’zbekchada: “Butun ishni chala qilma”. kabi maqol. asl nusxada bunday aspekt o’xshatishdan ko’ra fon bo’lib qolgan. Ish ti. Narubil dyavol parshiviy . »rebyata . asl nusha ma’nosiga yaqinroq-kontekstga yaqinroq variantini qidirib topishga harakat qilish lozim. ikkinchi misolda esa “Onang o’lsin.na dve plntnya xvatalo b.pribegla i oryot. iborasi bilan berilgan. Yana bir misol: (nem). “Bekorga chopib. uni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. djigit nashelsza. Lekin afsuski.. so der Ende”. O’zbekchada: “Ish ustasi uluglaydi”. o’zbekchada: “hayoti qil ostida bo’lmoq”: Rus tilida: “Na chujoy rotok ne nakinesh platoq”. rus tilida: “Ne delay pol delo”: (ing).djigit nashelsya. rus va o’zbek tillaridagi ideomalar o’zaro farqlanadi: ba’zi hollarda nemischa yoki inglizcha mazmuni rus tilida tog’ri kelsa. Shunday qilib. la’nati shayton. ruscha ideomani “moddiy” tarkibi . Onang o’lsin.Sholoxovning “Tinch Don” romanidan keltiriladigan ikki o’rinda ayni bir xil matal qo’llangan: 1.-rus tilida: “Qo`y jelezno poka goryacho”-o’zbekchada: “Temirni qizig’ida bos” kabi nemis...mat’ tvoya kuritsa na dve pletnza xvatilo bi. ayrim vaziyatlarda o’zbek tiliga to’g’ri keladi. “Hinter seinen Ohren scheien”-rus tilida:-“zarubit sebe na nosu”-o’zbekchada: “quloqqa isirg’a qilib taqib olmoq”. vasht vilami poporolis’» A? eto tak? 2. M.Bo’lmasa. rosa qilichboz yigit ekansan. . seni tug’may”. “Makehay while the sun shines”. deb nega baqiradi? A? Bu qandoq gap? 2. nobud qildi. Ideomatik iboralar va matallar tarjimasida birikmalar tarkibidagi objektlar ayirboshlovi masalasiga befarq qarab bo’lmaydi. Biroq. ikki chetanga yetarli-ya! Bildik.Ish’ ti. bu faqat zohiriy monandlikdir. “Mat tvoya kuritsa” matali birinchi misolda “oyog’i qo`ygan tovuqday” matali bilan.. seni tug’may” (114). galiz chiqmaydigan bo’lsa. ingliz. mat’ tvoya kuritsa. . haligi shum hotin. inglizchada: “Saying and doing are two things”-rus tilida-“Razgovor i delo-dva razniye veshi”..-rus tilida: “Kak nachalo tak i konets”. tarjima variantida boshqa nimagadir o’xshatish aspekti bo’lgani holda.-o’zbek tilida: “Xayrli boshlangan ish-xayrli tugaydi”. (ing). toje novost-good news: haengen-bo’lmoq-na voloske) o’zaro farqlanadi. Chunki. Mabodo. “Wie der Anfang.Yoki. mat tvoza kuritsa! Ushbularni Odil Sharipov tarjimasida ko’rib chiqamiz: 1.-o’zbek tilida: “El og’ziga elak tutib bo’lmas” matallaridagi birinchi komponentlar (news-novosti: Zwinsfaden-volosok-qil ustida bo’lmoq: rot-og’iz) mos kelgani holda ikkinchi asoslar (pol delo-never.“Gap bilan ish boshqa-boshqa narsalardir”: nemischada: “Uebung macht den Meistar”-rus tilida: ”Delo slavit svoyego mastera”.... “No news-good news”-rus tilida:-“Otsustviye novostey-toje novost”: nemischada: “An einem Zwinsfaden haengen”-rus tilida: “viset na voloske”. 3. matal va ideomalardagi birikmalarning barcha komponentlari aynandir.

O’zbek tilida esa rus tilidan (bilvosita tarjima) o’girilgan sababli nemis tilidagi iboraning obrazlarini o’zgargan holda keltirilgan. ideomalar haqida quyidagi fikrlarimizni ham sizga yetkazmoqchimiz: Ko’plab frazeologizmlar-ideomalar boshqa tildagi. Greift alles mutig an.aynan o’xshatish bo’lgan o’zbekona matal bilan tarjima qilish durust natija bermagan. “Mat tvoya kuritsa” ideomasi esa o’zbekcha “onasi baytal”ideomasiga ekvivalentdir. kotoraya ey popadaetsya. bunday birikmalarni muqarrar ravishda asar tarjima qilinayotgan tildagi boshqa uzoq muqobil variantlar bilan almashtirishga ortiqcha ruju qo’yish ham uslubni siyqalashtirishga. die ein ordentliches und fleissiges Maedchen ist. Rus tilida ham o’zbek tilida ham iboraning . Ruscha tarjima ham ma’noni saqlagan holda bir oz shakliy o’zgarishga duchor qilingan. was ihr vor die Finger kommt. “oyogi qo`ygan tovuqday” o’xshatish-ibora ruschada “kak ugorelaya koshka” mataliga aynan ekvivalent bo’ladi. Chunki. tarjimatilidagi leksik-frazeologik va obrazli-uslubiy jihatdan kambag’allashuviga olib keladi. murakkab ish va shu bilan birgalikda hammani ham birday rozi qilib bo’lmaydigan soha. O’zbekchada: Hanefeldt Klotildega: Qizchani tanishtirishga ruxsat eting: Odobli. keng ma’noda ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda har qanday hollarda ham ularning obrazli tamsiliy asoslari aynan muvofiq keladigan variantlar bilangina o’girish manoning o’zgarishiga. Levina). Gulom tarjimasi). Shunday qilib. Lekin tarjimani tugatganingizdan keyin esa bir o’z bahringiz ochiladi. Ruschada: Ganefel’dt Klotil’de: Razreshite predstavit’ vam etu malyutku: Inken Peters. (Ruschadan Hamid Nemis tilidagi “alles angreifen was vor die Fingar kommt” ideomasi o’zbek tiliga so’zma-so’z tarjima qilganda “qo’lidan kelgan har qanday ishga dadil kirishmoq” ma’nosini beradi. (Perevod s nem. Smelo beretsya za lyubuyu rabotu. Bunda har ikkala birikma boshqa-boshqa obyektlarga (tovuq va mushuk) asoslangan bo’ladi. manoviy siljish hodisasi sodir bo’lishiga olib keldi. To’g’ri kelgan har qanday ishga dadil kirishadi. poryadochnaya devushka. Bunda ham o’sha manzara hosil bo’ladi: garchi birikmalarning tayanch nuqtalari (tovuq va baytal) mos bo’lmasa-da ma’no jihatidan ular mosdir. ayniqsa qardosh bo’lmagan tillardan tarjima qilish. Quyida Gerhard Hauptmanning “Vor Sonnenuntergang” (Hayot shomi) dramasidan olingan ideomalar tarjimasini keltiramiz: Originalda: Justizrat Hanefeld zur Clotilde: Ich darf Ihnen diese Kleine vorstellen: Inken Peters. Shu bilan birga. xushfel qiz Inken Peters. M. Yuqoridagilardan kelib chiqib.

Axilles tovoni-Axillesovo pyata. 4. Nimani eksang shuni o’rasan. bu xalqlarning barchasi bu iboralarni birdaq qabul qiladi.Pushkin tomonidan fransuz tiliga esa bu so’zlar Sharqdan o’tganini payqab olish qiyin emas. Bobil minorasi-Vavilnskoye stolpotboreniye. maqol. . Ikkita quyonni quvlasang. you shall mow. Hechdan ko’ra kech yaxshi. Pirr galabasi. Luchshe pozdno. rus tilidagi “otdat serdze”. matal va ideomatik iboralarning avvaliga Yevropa tillaridan rus tiliga va asta-sekin turli yo’llar bilan o’zbek tiliga kirib qolganini o’zining “Tarjima nazariyasi asoslari” darsligida ko’rsatib o’tgan. Avgey orxonasi-Avgeevo konyushnya. all lose. so you must lie on it. Arpa ekib bog‘doy kutma. Shuningdek. a day sinitsu v ruki. fransuz. As you make your bed. “otkrit dushu” idelmalari bir vaqtlar A. ni odnogo he poymyaesh. chem nikogda. nemis. balki bir qator aniq qoidalarga asoslanish ko’proq foyda beradi. 5. ispan. One‘s bark is worse than one‘s bite. matal va ideomalar tarjimasida eng muhimi “qalb intuitsiyasi” bo’lmasdan. rus tillarida ham birday ishlatiladi. G’. 3. Prokrust lojasi va boshqa ko’plab ideomalar ingliz. Prof. Amerika ochmoq-Otkrit Ameriku. Shunday qilib. Pogonishcya za dvumyami sayzami.Salomov bir qator maqol.S. Quyida ideoma va iboralarning ingliz tilidagi maqol va matallarning o`zbekcha va ruscha tarjimasi bilan tanishamiz: Proverbs 1. Ne suli juravlya v nebe. Domokl qilichi. As you sow. Masalan.obyekti-der Finger-qo’l-barmoq so’zlari tushib qolgan. It hurar-karvon o’tar. bittasini ham ushlalolmaysan. 2. All covet. to i pojnesh. yaqindagi somon yaxshi. Prometey olovi-ogon Prometeya. Kak postelesh. -Velosiped ixtiro qilmoq-Izobresti velosiped kabilar hozirda internatsional so’zlar sanaladi. A bird in the hand is worth two in the bush. Xusumat olmasi-yabloko razdora. Uzoqdagi bo’g‘doydan. Va eng muhimi. Sobaka layet-veter nosit. Better late than never.

o’zbekcha ekvivalient yoki muqobili bilan almashtirish lozimmi. matal va idiomatik iboralarni ularning ob`ektlariga qarab joylashtirilmasa. buning sabab va oqibatlari nimadan iborat? Quyida ana shu masalalar atrofda fikr yuritiladi. ob`ektlari hamda shakllari bir-biriga juda muvofiq keladigan ayrim maqol. Qanday hollarda. Badiy tarjimada maqol va matallar strukturasining ba`zi hususiyatlari Tarjimada maqol va matallar ob`ektining o’zgarishi va saqlanishi masalasi o’zbek tarjimashunosligida mutlaqo o’rganilmagan.1. ularni faqat ma`nosiga qarab aks ettrishning iloji bo’lmas edi. Birikmaning ob`ekti hamisha saqlashga intilish g’alizlik tug’dirsa. Demak. uni aniq tarjima qilish kerakmi. ikki tilli lug’atlarda frazeologiyani ob`ektiga qarab joylashtirish printsiplari puxta ishlab chiqilmaganidadir. badiiy ifodada g’alizlikka va til sun`iyligiga yo’l qo’ymaydi. Frazeologiya ob`ektini o’rganish leksikologiyada ham katta ahamiyat kasb etadi: agar mavjud ikki tilli lug’atlarda maqol. frazeologiyaning qaysi qatlamlarida ularning ob`ektlari bir – biriga muvofiq keladi. Shu bilan birga ayrim ikki tilli lug’atlarda (masalan o’zbekcha-inglizcha lug’atda) ko’p birikmalar ob`ektlariga qarab bir necha martalab takror ishlatiladi. Ana shunday hollarda ba`zan sohta ekvivalientlar ham ishlatib yuborilishi xavfi tug’iladi. Ikkinchi tomondan. yohud boshqa yo’llar bilan aks ettirish ma`qulmi degan masalalarni belgilashda birikma ob`ektini ahamiyati katta: frazeologizm ob`ekti uni qanday tarjima qilish kerakligini belgilovchi narsadir. Chunonchi. (frazeologiyani lug’atda aks ettirishda ularni etakchi ma`no ob`ektiga qarab joylashtirish va alfavit tartibida qo’shimcha ob`ektiga navbat kelganda asosiy ob`ektga ishora qilish zarur). Ko’p hollarda esa tarjimon birikmani. . Demak. BADIIY TARJIMADA USLUBNI AKS ETTIRISH MUAMMOLARI III. aksincha har qanday hollarda ham ularni o’z mahalliy ob`ektlari bilan almashtiraverish tekstga milliy bo’yoq berishga sabab bo’lishi mumkin. mexanik ravishda. Buning sababi. matal va idiomalar mazmunan bir-birlarining o’rnini qoplay olmasligi mumkin. Nihoyat bunday printsip yozuvchi va tarjimon uslubi personajlar tilining o’ziga xos xususiyatlari va asarning milliy kaloriti tushunchalarini aniqlashda katta ahamiyatga molikdir. uning ob`ektlariga qarab tarjima qilib. birikmaning ob`ekti uni qanday tarjima qilmaslik kerakligini ham belgilovchi omillardan biridir. tarjimada birikmaning ob`ektini o’rganish uni qaysi yo’l bilan tarjima qilish lozimligini belgilovchi asosiy omillardan biridir.III – BOB. Ikki til frazeologiyasining ob`ektlarini muqoyasa qilish qiyosiy va chog’ishtirma grammatika yaratishda ham qimmatli material beradi.

gila vperedi i proglado`vala dorogu …”(Dj. takuyu bol’ prichinili po`ji Bassuk. O’zbekcha tarjimada: “Ahvoli juda og’ir”. 40) O’zbekcha tarjimasi: “Oyoqlarimiz qattiq og’rirdi. tarjimada go’yo uning salomatligiga putur etib tanazzullga yur tutayotgandek yoki qiyin bir vaziyatga tushgandek bo’lib qolgan. SHuningdek. not to open one’s lips” iboralarning ham “ko’z tashlamoq” ekvivalienti bilan “miq etmaslik” muqobili bor. oldida borar va bizga yo’l ochib berardi. rus va o’zbek tillaridagi frazeologik birkmalar muqoyasasi shuni ko’rsatadiki. London. Rus tilidagi tarjimalarida mana shunday o’zgarishlarga uchragan ingliz iboralari. so’zsi. ne razjimaya gub. In the morning when I hit the trail. “Bo`t’ v ujasnom sostoyanii” so’z birikmasi rus tilida juda keng ma`noda ishlatiladi. bir tildagi ba`zi bir frazeologik birliklar ikkinchi tilda ekvivalient yoki muqobil frazeologik birliklarga ega bo’lishi. Jumladan. balki. Po utram. Bu hol esa bavosita tarjimalarda shu tildagi mavjud iboralarning qo’llanmay qolib originaldagii emotsionalekspressivlikni to’la ifodalanmasligiga sababchi bo’lmoqda. but stepped to the fore to break the way . yo’l ochish uchun oldinga o’tib ketardi . . Quyidagi missolar buning yaqqol namunasi bo’lishi mumkin: Kishining asabiy kayfiyati ingliz tilida “to be in a devil of a state”. tarjimada birikmaning ob`ektini aks ettirishga zarurat tug’iladi.. Passuk never opened her lips.” Ingliz tilidan bevosita tarjimasi quyidagicha: “Oyog’larimiz yallig’lanib ketgandi. Ingliz. p 143). ertalab yo’lda tushganimizda. Passuk miq etmay. yo tasviriy yo’l bilan tarjima qilinadi.. tishishi – tishiga qo’yib. . ertalab yo’lda tushilganda yo’lda chang’i oyoimni shunday og’ritardiki. qichqirib yuborganimizga oz qolardi. ingab yuborishimga sal qolardi. chang’ilar oyog’imizni shu qadar og’ritardi. SHuning uchun bunday iboralar so’zma-so’z.. uchinchi tilda esa bunday iboralar umuman bo’lmasligi mumkin. kombinatsiya yasash orqali frazeolgik birikma hosil qiingan bo’lsa. Quyidagi inglizcha parchalarda uchraydigan frazeologik ibora ruscha va o’zbekcha tarjimalarning har ikkalasida frazeologik ma`nosida emas. . kogda mo` trogalis’ v put’ ya edva sderjival krik. Inglizchasida: And our feet were very sore. “to cast one’s eyes. frazeologik birligi bilan ifodalanadi. o’zbek tilida o’z ifodasini topmaydi: Inglizchasida: “He is in a devil of a state”. Kontekst qahramonning asabiy holatda ekanligin ifodalab.Asl nushada so’z o’yini yasalib frazeologizm mazmuni talqin qilingan yoki birikma tarkibidagi ob`ektlarning o’rnini almashtirib. Lekin rus tilida esa mazkur iboralarning ma`nosini to’la qoplay oluvchi frazeologik birliklar yo’q. Lekin ruscha tarjimasiga juda yaqin bo’lgan o’zbekcha jumla esa mantiqan butunlay boshqa ma`noda ifodalaydi. O’zbek tilida esa bu iboraning “shaytoni tutib turmoq” ekvivalienti bilan “jazavasi qo’zib turmoq” muqobili mavjud. I sweated to keep down the cry when the pain of the snow shoes smote me. yuqoridagi inglizcha to be in a devil of state iborasi ottenkasini ham ifodalagan. leksik ma`nosida ishlatilgan: 1. Nochi sil’no boleli. Ruscha tarjimasida: “On v ujasnom sostoyanii”. ( J London short stories.. bir tildagi ma`lum tushunchalarni ifodalovchi. shaytoni tutib to’zibdi yoki jazavasi tutib turibdi deb tarjima qilinishini taqozo qilgan holda. Ruscha tarjimasida: “. str. Rasskazo`. Passuk lablarimizni qisib.

madaniyati. yuqorida keltirilgan misollar ham shular jumlasidandir. Ayrim frazeologik iboralar ustalik bilan o’girilgan. Tarjimonlar asarning mazmuni. kabi nemis maqollari qizii senga aytaman. . Milliy o’ziga xoslikning asosiy belgilardan biri realiyalardir. O’zbekcha tarjimasi: “. Mening nazarimda Sen yozgi quyosh eding Qo’zlarim qaysi tomonga qaramasin. Har btr personajni o’z tilida gapirtirishda harakat qilingan. O’xshatma frazeologik iboralarni tarjima qilishda chalkashliklar ko’p uchraydi. uning maqol. odam moyli joyni izlaydi deb juda yaxshi berilgan. Tarjimaning tili ravon.”( J London. tushunardi.. Har bir millat o’ziga xos yashash sharoiti. den Esel meint man.. CHunonchi. U yokibu millatning o’ziga xos xususiyatlari badiy asarda aks etib. kelinim sen eshit. Inglizchada: “You are as the midsummer sun …And whatever way I cult my eyes I behold the sun. xorijiy tillardan qilinayotgan tarjimalarning umumiy ahvoli va bu sohadagi yutuq va nuqsonlar bilan tanishishga imkon beradi. uning milliy koloritni tashkil etadi. xullas milliy harakteriga. psixologik xususiyatlari. undagi voqealar va obrazlarning xarakterini ochib berishga birmuncha yutuqlarga erishganlar. Haddan tashqari achiqlanish holatini ifodalovchi aus der uaut fahren idiomasini tarjimonlar tilimizda mavjud va aynan shu ma`noni anglatuvchi tepa sochi tikka turadi idiomasi bilan o’zinlatganlar. matallarga boy jonli tili tarjimada durust chiqqan. Nemis yozuvchisi Shillerning “Makr va Muhabbat” tragediyasining tarjimasini kuzatish. short stories) 3. tili. Ayniqsa mo’ziqachi Millerning obrazi. besser ist besser. gut ist gut. o’z qiyoshimni ko’rardim ” Tarjimada frazeologik birikmalarni nuqul ularning o’z ob`ekti bilan tarjima qilishga intilish chalkashliklar va anglashmovchiliklar tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin.2. Masalan. baliq chuqur joyni. urf – odatiga ega. auf den sack schlagt man.

Masalan: Ingliz tilidagi “There is no rore without a thorn” . “Qassobga go’sht qayg’usi. he that nothing learned”. Har bir xalqning tarixi. SHuni aytib o’tish kerakki. matal va idiomalarning bittadan ta`rif. Masalan: “Nothing questioners. echkiga jon qayg’usi” maqolida ham ikkita ob`ekt bor. orlanib so’ramagan o’ziga zolim. matali o’zbek tiliga funktsional jihatdan mos kelgan “Tikansiz gul bo’lmas” mataliga o’girish mumkin. mehnat qilib yashash g’oyalari maqol mohiyatida salmoqli hissalar qo’shib keladi. -Bilmaganni so’rab o’rgangan olim. Lekin bularga umumiylik masalasi ham ahamiyatlidir. Maqol. uni badiiy matnda. og’zaki va yoza ijodi mahsuli hisoblanib. SHunda izohangan yoki bir adekvat variantga murojat qilinadi. xalqning ko’p asrlik tajribalari. . xalqning donishmandligidadir. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari. Bu erdan tarjimondan o’tkir ziyraklik va katta matonat talab qilinadi. tafakkuri va ruhiy holatlari maqol. bular deyarli ko’plab hollarda umumiy mazmun mohiyatitini saqlagan holda o’hshashliklarga ega bo’ladi. bu borada izoh berib o’tish tarjimaga putur etkazmaydi. To’g’ri. xalqning milliy madaniy merosi namoyon bo’ladi. matallarda o’z ifodasini topadi. Do’stimning do’sti-mening do’stim. nutqning o’tkir quroli. Shu bilan birga ma`lum bir tildan ikkinchi tilga berilgan o’girishlarda maqollarning aynan o’hshashini topish qiyin bo’ladi. Badiiy matn matallarda esa maqollar va matallarda o’girish jarayoni alohida o’rin egallaydi. CHunki aynan maqol va matallarning tarjimasini to’liq yoritib berolmaslik badiiy asar mazmuniga putur etkazishi mumkin. ya`ni qalam yordamida yoritilayotgan asarda qo’llash masalalari paydo bo’ldi.2. ham ma`no jihatidan yoki umumiy bajarayotgan funktsiyalaridan o’hshashlik topsa bo’ladi. matallarda Vatanni sevish. Les amis de nos amis sont nos amis. ko’plab maqollarning har xil tillardagi shaklllarida ham shaklan. Masalan: O’zbek tilidagi yuring qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama maqoliining muqobil variantini topish ancha mushkul. Maqol so’zining ko’rki. Chunki asarda berilayotgan timsol yoki voqeahodisani to’laroq bayon etish uchun albatta maqol va matallarga murojat qilinadi. Har bir maqolda shu maqolni yaratgan xalqning timsoli. har bir maqol va matal ham ma`no. ham xususiyatga ega. Maqollarning yana bir tarafi borki. turmushidagi turli voqea-hodisalarga munosabatining ifodasidir. ham shakl. bir euchta ob`ektlari mavjud. Maqollar va matallar xalqning tarixiy. Maqol. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib qolganidek.III.

Chunki. ifodalari bo’lib ularni bir tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. singib ketgan.(V. (L. shoir va olimlarning asarlarida maqol. Tarjimada avtor uslubi va milliy kaloritni aks ettirish. tarjima praktikasida katta mushkullik tug’dirib.Andrevich). badiiy matn bo’yoqdorligini oshiradi. “Avtorning indivudial uslubini va uning asaridagi milliy o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishdek muhim vazifani hal qilish yo’lidagi qiyinchiliklar ma`lum darajada leksika va frazeologiyani tarjima qilish tarjima qilish masalalari bilan vositasidir”. Maqol. uni milliy an`anviy birikmalar bilan alishtirishda ham asardagi ma`lum komponentlarni bo’zib yuborish ehtimoliga olib keladi.D. chunki bu iboralarning ma`nosi ularni tashkil etgan komponentlarning hozirgi vaqtdagi ma`nosidan kelib chiqmaydi”.Bleshovich) “Oqibat natijada tarjimadagi qiyinlik darajasining mezoni keng ma`noda asl nusxa tilining idiomatikligidir” (Ya. Tarjima nazariyasining bir qancha matal. “. matal va idiomatik iboralarni tarjima qilish masalalari bilan chambarchas bog’liqlir. milliy sayqal berish ba`zida samara beradi.Reker). o’quvchiga ham zavq baxsh etadi. aniq va erkin tarjima tushunchasi..S. Badiiy matn tarjimasida sayqal va bo’yoqdorlik shart va zaruriydir. “Har bir tilning o’ziga xos iboralar va o’z qo’yma naqlllari. nutq vositalarining bu kategoriyasi faqatgina badiiy adabiyotning xususiy mulki bo’la olmaydi. tarjima nazariyasi uchun ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi.Maqollar aslida maqol bilan tarjima qilinsa.I. Frazeologiya masalalari va turli tillarda so’zlarning har xil birikishiga oid problema. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi. Maqol ob`ektini hamisha saqlashko’p hollarda go’zalliklarga olib kelsa-da.. Tarjimada avtor uslubini aynan berish uchun leksik-frazeologik vositalari tanlab ola bilish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Biroq A.V. Chunki frazeologik iboralar publistikada va qisman ilmiy adabiyotlarda ham ishlatiladi. obraz va personajlarning til xususiyatlarini tarjimada berish adekvat badiiy tarjima yaratish va boshqa o’nlab jumboqlar maqol. tarjima praktikasi bilan birga. . Maqollarni tarjimada qo’llash. Tarjimon esa o’z mehnati natijasini tarjima qilishdan asarning sof va mazmunan boyligida ko’radi. balki juda muhim til masalasi deb qaramoq kerak. asar jozibasini oshirishga imkon yaratadi. matal va idiomatik iboralar badiiy asarda avtor tilida hamda unda tasvirlangan personajlar nutqida ko’p uchrashi sababli ular badiiy adabiyot uchun juda harakterlidir. bo’yoqdorligini kengaytiradi.Pushkin). idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish problemasi ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi.Fyodorovning fikricha. nazariy jihatdan ham juda katta qiziqish uyg’otadi.Tarjimaga g’ov bo’ladigan narsa har qanday turdagi idiomatik iboralarni to’g’ri tarjima qilishdir. Chunki turli tillarda moddiy ma`nosi bir xil bo’lgan so’zlarning ma`no va uslub funktsiyalari bir-biridan tafovut qilishi turli tillarda bunday so’z birikmalarining farq qilganligi uchun. Ko’pgina yozuvchi. To’g’ri. ular orqali matn badiiy saviyasini oshirish ijodkorga ham. maqol uchun asos bo’lgan so’z tarjima qilingan chog’da ham fikr umumiyligida chalg’ishlar yuzaga keladi. SHuning uchun ularga faqat badiiy adabiyotga taalluqli masala deb emas.

agar hamma matal va idiomalarni so’zma – so’z tarjima qilib bo’lganida edi frazeologiya problemasi ham bo’lmasida. Chukovski shunday fikrni ilgari suradi. “Chet til maqollari va matallarni ularning o’zbek tilidagi muqobillari bilan almashtirmasdan balki. Badiy tarjimada frazeologiyani aks ettirishni quyidagicha talqin qilish mumkin: 1) original frazeologiyani tarjima tilining frazeologiyasi bilan almashtirish. So’z kabi. iloji boricha so’zma-so’z tarjima qilinsa. Masalan. Chunki xalq maqollarning qimmati ham shundagi ularda xalqning tug’ma xususuyati. fikrlashining milliy uslubi o’z ifodasini topgan bo’ladi. Bundan ayni bir frazeologik iborani hamma tarjimonlar muqarrar ravishda uning bir xil shtamp ekvialenti yoki muqobil tarjima qilishlari shart degan xulosa kelib chiqmaydi. “Iskusstvo perevoda” nomli asarining avtori K. Ana shunday maqol va matallar juda ko’pdir. ba`zi olimlar asardagi maqol va matallarni xuddi “o’ziday” tarjima qilishni tavsiya etadilar. Tarjimada orginalning milliy xususiyati va avtorning uslubini aks ettirishning ahamayati katta.tuman ma`no ottenkalari olib kelishi mumkin. 3) original tilining frazeologiyasini aynan tarjima qilish. boshqa tillardagi ko’plab maqol va matallar idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. Maqol. matal va idiomalar turli asarlarda turlicha tarjima qilishda ro’y berayotgan chalkashliklar tanqid qilinar ekan. har xil kontekst ichida turli. Badiiy asar tilida ifodalangan milliy ruhni aks ettirishda frazeologiyaning roli katta. Ba`zi tillarda shunday maqol va matallar borki. Bizda bir qancha maqol. Badiiy tarjima tufayli tilning frazeologiyasi boyitadi. matal va idiomalarni bo’zib tarjima qilish asar tilini nursizlantiradi. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarida o’z in’ikosini topmaydi. Masalan: Happiness takes no account of time.Tarjimada avtorning indivudial uslubini aks ettirishda frazeologizmlar tarjimasining ahamiyati katta. SHunda asoslanib. Ingliz tilidagi frazeologik iboralarni ularningo’zbek tilidagi muqobillari bilan berish yoki ularni so’zma – so’z tarjima qilgan ma`qulmi? Avvalo. o’sha kontekst talab qilgan ma`noda muvofiq variant bilan tarjima qilinishi darkor. Bu esa ularning adekvat tarjima yaratish yo’lida sidqidil mehnat qilganliklarni ko’rsatadi. tarjima nazariyasining frazeologiya idiomatika problemalarining o’rganish natijalari leksikologiya uchun qimmatli material beradi. 2) tarjima tilining frazeologiyasi original tilining frazeologiyasiga moslash. Va uning badiiy qimmatiga putur etkazadi. intilish kerak. idomatik iboralar ham. Ko’p tarjimonlar frazeologik birikmalarni aniq ekvialentini topolmay har xillikka yo’l qo’ygan chog’larida ham bari-bir asarni keyingi nashrlarda yoki boshqa asarni tarjima qilganlarida o’zbek tilidan o’sha birikmalarni mag’zini ochadigan muqobil birikmalar topib ishlatishga harakat qilganlar. Baxtiyorlar vaqtga qaramas . . Bunday hollarda ular shubhasiz. SHunday qilib.

Ushbu tadqiqot jarayonida men quyidagi 1 xulosalarga keldim. Maqolning chuqur mazmuni uning formasi bilan vobastadir. maqollar va matallar qanday kelib chiqqanligi haqida fikr yuritildi. -Haqiqat qilni qirq yorar.- baxtlilar vaqtim kutmas Darhaqiqat boshqa xalqning maqol yoki matallarni so’zma-so’z tarjima qilishida g’oyat mohirlik va ehtiyotkorlik talab qlinadi. -Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganiladi. -Pravda glaza kolet. har bir xalqning o’z e`tiqodi. hamda 7 ta paragraf. Ma`lumki. Ularning turlari haqida fikr yuritildi. psixik va o’ziga xos xususiyalari bor uning o’ziga xos antastik obrazlari turli-tuman ko’chma ma`noli birikmalari uchun asos qilib olingan timsollar bor. -Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlar olg’a surildi. balki faqat mazmunigina ko’chadi xolos. -Asosiy masalaning o’rganilishi tarixida qaysi olimlar bu mavzuda ish qilganliklari. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. Masalan: -Nothing stings like the truth. maqolni quruq gapga. XULOSA Ushbu malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri “maqol va matallarning tarjimada aks ettirishi”ga bag’ishlangan bo’lib ishning asosiy maqsadi-maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi mohiyatini anglab etish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Maqol va matallarni o’zga tillrga to’g’ri keladigan muqobilini topa bilish ularni tarjima qilayotganda shakl va mazmun birligiga alohida ahamiyat berish. xulosa. O’ziga xos formadan so’z yoki obrazning o’z tilida anglatgan mazmunidan xolos bo’lib qolgan maqol va matal boshqa xalq nazarida shu maqollarni yaratgan xalqning donishmandligidan darak berish o’rniga uning tafakkur taxliti to’g’risida aksincha yomon taassurot qoldiradi. Tarjima . Deyarli hech qanday yangilik ham yaratilmagan. Aks holda boshqa xalqning milliy tafakkur taxlitini aynan aks ettiraman deb.. Boshqa tilga ko’chirgan esa formasi emas. Malakaviy ish 3 ta bob. -Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olinadi. matalni esa suyuq birikmaga aylantirib qo’yish hech gap emas. -Maqol va matallarning tasnifi. Ilova qimlaridan iborat bo’ladi. Hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mavzu yuzasidan etarlicha tadqiqot ishlari olib borilmagan.

undan dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. bundan tashqari ishdan metodika darslarida ham foydalansa bo’ladi. SUMMARY . CHet tildagi biron bir iborani olib. Malakaviy ishni yozishda men qiyosiy tipologik metoddan foydalandim. Men ishni yozish jarayonida oz bo’lsada. yuqoridagi muammolarni ochib berishga harakat qildim. mavzuni yoritishda turli olimlarning asarlaridan. Ushbu. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritildi.jarayonida maqollarning milliyligini saqlab qolish va hokazolar tilshunoslikning oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. O’ylaymanki. Ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalandim. uni ona tilidagi muqobili bilan taqqoslash ularning ongini oz bo’lsada o’sishiga yordam beradi. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarni biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi.

about the usage proverbs and sayings translated into Uzbek. I used the comparing typological method to write my qualification work. history of learning of the research work. practical and theoretical value. authors. The aim of qualification work is to realize the process of forming of the essence of translation the proverbs and sayings into English and other languages. They are also image bearing. checking contents in translation to realize and overcome the difficulties in keeping the national features of proverbs and sayings while translating them I stopped at the question about the usage the translation proverbs and sayings as the subject and the phraseology of comparative languages as the object of my qualification work. the following assignments must be served: to show the service of scientist. They express the wisdom of the people and never loss their freshness and vigor. Proverbs are brief statements which show in a form the accumulated life experience of society.The qualification work is dedicated to one of the most important problem of phraseology – the translation of proverbs and sayings are reflected. who did the translation to light up the composition and the interconnection between proverbs and sayings . summary. aim. structure.Uzbek proverbs and sayings. In order to realize this aim. to determine the peculiarities. three chapters. They are usually short familiar epigrammatic sayings expressive and have generalized meaning. object. problems. the list of used literature and the appendix. Introduction includes such vital problems as the actuality. . And at last appendix includes the list of English . The first chapter is about the problem of the phraseology of comparative languages. For example: “Better late than never” “He laughs best who laughs last” A saying is a common phrase differing from proverbs in that the thoughts is not to completely expressed here: “To fish in troubled waters” “To kill two birds with one stone” The qualification work consists of introduction. that is about the scientific in this theme and the main aims and problems of my research work The second chapter includes the composition of proverbs and sayings from English into Uzbek. subject. and the list of literature.

O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li. 9.taraqqiyotimizning muhim omilidir". “XI-XIV asr turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar”.56 b 2. 1998. Mustaqil O`zbekiston ta`limi.T. 10. Karimov I. 2010 yil 8 dekabr'. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. Jahon moliyaviy -iqtisodiy inqirozi. Bafoev B..T. Karimov I.A. "O`zbekiston ovozi" gazetasi. 8. -T.. “Ko’hna so’zlar tarixi”. -T. 6. Karimov I. 2009.sentyabr'. 2011 yil 22 yanvar'.35 b 3.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy yo`llari. 2010. 5.B. "Ishonch" gazetasi. A. 4.: Sharq. 1. "Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish. . Karimov I. 7. xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi". O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari.A.: O`zbekiston. -48 b. O`zbekistonning siyosiy. Karimov I.: O`zbekiston. Begmatov A. 1997. Karimov I.A. O`zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilliga bagishlangan tantanali marosimda so`zi. Abdushukurov B.A. 2010 yil 1. -44 b. .: O`zbekiston. A. "Xalq so`zi" gazetasi. "Mamlakatmizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil davom . Karimov I. . “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik qatlamlari”.

35. 14. Musaev Q. 37. Ismatullaev X.11. Mamatov A. SHaripov J. “Salomov G’. matal va idiomalarni tarjima qilish masalalari”. Sodiqova M. Berdiyarov X. 39. “Salomov G’. “O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanish masalalari”. 27.E. “Inglizcha matal va idiomalar”. Salomov G’. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili”. “Tarjima nazariyasiga kirish””. Rabbonaqulov X. matallar. 18. “Tarjima nazariyasi asoslari”. “O’zbek tili leksikologiyasi”. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. Yo’ldoshev B. 21. “O’zbek terminologiyasida leksik qatlamlar”. “Qanotli so’zlar. maqollar.P.R. 36. 24. Mukarramov Z. “Majoziy iboralarning tarjimada qayta yaratilishi”. Kamol F. «Semantika frazeologicheskix oborotov». 30. Ashukina «Kro`lato` slova». Muxtorov J.M. Salomov G’. Jukov V.V. 28. Sobirov M. “Badiiy tarjima va nutq madaniyati”. 17. «Osnovno`e ponyatie russkoy frazeologii kak lingvisticheskoe distsiplino`». . 34. “O’zbekistonda tarjimashunoslik taraqqiyoti”. Xojiev. Hakimov R. 26. Ashukin I. “Tarjima san`ati”. Usmonova SH. 16. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. 33. Muhammedov D. “Til va tarjima”. SHkramova K. Rasulov R. “Rus tilidan o’zbekchaga maqol. 29. “O’zbek tilida sodda gap qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanligi”. Doniyorov X. Vinogradov V. “O’zbek tili”. Yo’ldashev B.S. Siddiqov Yo. 38. Jo’raev K. “ O’zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar”. 20. 19. Axmedov. 15. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. Salomov G’. “Adabiy til va badiiy stil”. 25. Tursunov . 32. 13. 12. hikmatli so’zlar”.“ Hozirgi o’zbek adabiy tili”. “Badiiy tarjima va mohir tarjimalar”. “Ruscha-o’zbekcha” frazeologik lug’at. “O’zbek tili leksikasi”. 22. 23. 31. “Tarjima tashvishlari”.

Komissarov V.D. 49. N.D.D. 48.S. «Frazeologiya angliyskogo yazo`ka».«Angliyskoe dialektologiya».I. 48. Komissarov V. «Lingvistika perevoda».M. «CHto takoe frazeologiya». SHanskiy N. «slovar’ upotrebitel’no`x angliyskix poslovits». Soloduxo e.A «Lingvisticheskie voproso` perevoda». 54.M. «Teoriya frazeologicheskogo sblijeniya».M. Kolmenz V. «Teoriya perevoda».«Angliyskoe etimologiya».N. 47. «Slovo i obraz 1964». 55. 57. Kolmenz V. Belevanov E. . Maxmordi. 60. Reformatskiy A. «Praktikom po perevodu s angliyskogo yazo`ka na russkiy». 49. 58. «Vo`bor slov». «Uzbekskie poslovitso` i pogovorki» perevod Evgeniya CHerneevskogo i Vaxoba Ro’zimatova. 56. YArashev B. Rayzenzon M. Makovskiy. 50. 45. 53. «Kniga angliyskix idiom» (a book of English idioms). «Ocherki po ocherki frazeologii». Teliya V.N.M. «Osnovo` perevoda s angliyskogo yazo`ka na russkiy». 45.40. Tolstoy S.N. 46. 43. «Iz istorii slov i slovarey» ocherki po leksikologii i leksikografii. Kopilenko M. 51. Sholokov M. 50. «Lektsii ob obhey i russkoy frazeologii». «Slovo i obraz». 59. N. 44 Komissarov V. 41. «Vvedenie v yazo`koznanie». 47. «Frazeologiya sovremennogo russkogo yazo`ka». «Slovar’-spravochnik po russkoy frazeologii». 51. Makovskiy. Popozova Z. «Stilistika angliyskogo yazo`ka». Smit P. «Slovar’ antonima sovremennogo angliyskogo yazo`ka». SHmelev D. 52.N.D. «stat’ya po obhemu yazo`koznaniyu». Komissarov V. Komissarov V. 46. Polivanov E. «Soprovihenna narodnoy mudrosti.N.N. Moroxovskiy A. «Idiomo` angliyskogo yazo`ka». 42. vvodnaya stat’ya k sborniku posloven russkogo yazo`ku». «Posobie po perevodu s angliyskomu yazo`ku na russkogo yazo`ka».M.

«Frazeologizmo` s chislitel’no`mi juri…». Siddiq Sanjar. Abundance of money ruins the youth. There is no accounting for tastes. Absent is always in the wrong O’zi yo’qning – ko’zi yo’q. 3.ihworld. Ko’z ko’zga tushsa. Accidents will happen in the best regulated families. Aql boshqa kelar.com/dinou01. mehr dilga tushadi. «Adabiy tarjima san`ati».onestopenglish. 5. Bosh boshga tegsa. 67. Adversity.com/ihworldjournal http://tritt. http://www. Internet resources 64. YOmon o’g’il molga ortiq.YA. 62. “Tarjimalar u haqida yana bir-ikki og’iz so’z”.ish bil. 6. 2. Gap bilguncha . Har kim suygan oshini ichadi.com/swissenglish/tbl/richmond. Romanskiy A. Actions speak more louder than words. Rustamov N.htm http://www.bizland.61. . 63. many can bear.shtml http://www. 65. presence strengthens it.tesolgreece. 4. 7. 66. but few contempt. YAxshi ota – onadan ham yomon farzand tug’ilgan.com ILOVA (Ingliz-o’zbekcha maqol va matallar ro’yxati) 1. Absence sharpens love. 8. Adversity is a good discipline.

After rain comes sunshine. Qiyshiq bo’lsa ham yo’l yaxshi. To’ydan keyin nog’ora. O’n beshi yoruq bo’ladi. Any port in a storm. 16. . Mehnat qancha og’ir bo’lsa. Almost never killed a fly. Ilmli – ming yashar Ilmsiz bir yashar. After dinner comes the reckoning. After dinner sit a while. 10. Usti yaltiroq ichi qaltiroq. 20. Borga etti kun xayit Yo’qqa bir – kun. 18. Emog’ning qusmog’i bor. Mushugiga ham pisht demaydi. Keti shuncha shirin bo’ladi. 15. 9. Qush yo’q joyda qurbaqa ham bulbul. All is not gold that glitters. Art is long. 19.Qiyinchilik mehnat bilan engilar. 13. 11. Appetite comes with eating. after supper walk a while. 14. Xunuk bo’lsa ham qiz yaxshi. life is short. Among the blind the one-eyed is king. 21. Appearance are deceptive. YAltiroq narsa oltin bo’lavermaydi. A soft answer turned away the wrath. Oyning o’n beshi qorong’u bo’lsa. 17. 12. All is over but the shouting. After dinner mustard. Egilgan boshni qilich kesmas.

33. Qorning to’ymasdan qo’l artgin. Og’riq joyni torsa. Yaxshi yil bahoridan. olti oy qishlaydi. YOmon kun saharidan ma`lum. All are not saint that go to the church. Agues comes come on horseback but go away on foot. Better be born lucky than rich Taxting kulguncha – baxting kulsun. Tovuqning tushiga don kirar. 34. Keyingi quyruqdan hozirgi o’pka yaxshi.Qorning ochmasdan ovqat egin. Eshak Makkaga borgani bilan hoji bo’lmas. for the law is costly. Arslon izidan qaytmas. Agree. Better an egg today than a hen tomorrow. 23. 24. 25. 31. Better a glorious death than a shameful life Er bo’lib yashagandan SHer bo’lib o’lgan yaxshi. 30. 32. The best is the enemy of the good Baliq chuqur joyni Odam yaxshi joyni istar 28. Better be sure than sorry Keyingi pushaymon Ozgina dushman. 29. 26. All is fish that comes to his net. Yigit so’zidan. As you sow. Arslonning o’ligi – sichqonni tirigi. Better be the head of a dog than the tail of a lion. 27. A good beginning makes good ending. Better late than never Hechdan ko’ra kech yaxshi. 22. shall you mow Nima eksang shuni o’rasan .

The bait hides the hook Biz balosi 38. His bread is buttered on both sides Uning pichog’i moy ustida 45. To bark at the moon It hurak. A bull in a China shop. Barking dogs seldom bite Huradigan itlar kamdan – kam qopadi. 39.35. 37. It’s as broad as it’s long Alixo’ja – Vali xo’ja 46. Bad injures the good He that spares the Hasisning yonidan moli chiquncha Tanidan joni chiqadi. Bald heads are soon shaven Kalning nimasi bor – temiz tarog’i. Bad news have wings YOmon so’zning qanoti bor 36. Qo’polning o’pganidan To’qolning tepgani yaxshi .qaytmas 40. A bargain is a bargain Mard aytmas Aytsa . Eat the bread of idleness Bekorchining beti yo’q Qozon otsar eti yo’q 44. 42. Beauty will buy no beef CHiroqqa non botirib eb bo’lmas 43. Ko’rning nimasi bor – eski tayog’i. A new broom clean YAngi supirgi toza supuradi. oy seskanmas 41. 47.

Puldorning ota – onasi pul 51. Mushukning to’ygani sichqoning to’ygani . g’am oldirar 58. To put the cart before the horse Tentakning oti tepasidan yotar 59. Taqdirning balosi ko’p Sao’lasi panosi ko’p 49. Lucky at cards unlucky in love. O’tgan ishga salovot 52. Cards are the devil’s books. Let bygones be bygones. Every bullet has a billet. Extiyoting bo’lsa extiyojing bo’lmas 50. qorani qora demok 55. A cat may look at a king Yirtiq bo’lsa to’nim yirtiq Ko’nglim podshodan ortiq 61. When the cats away. Qumdan qo’rg’on bo’lmas 60. Business before pleasure. At the Greek calends. a spade Oqni oq.48. Qimordan kelgan qimorga ketar 56. Ko’rshapalakning ko’zi yo’q 54. Va`dasiga vafo yo’q. Har kim nasib qilganini olar 57. He that bulls the cows must keep the calf. the mice will pay. To build castles in the air. Care killed a cat Qayg’u qaritar . To call a spade. Calamity is man’s true touchstone Odam safarda bilinar Botir xatarda 53.

As the old cock crows so doth the young. Aybga iqror mard kishi YAshirmoq qo’rqoq ishi 74. Climbed that never fell. A chip of the old block. O’ulochinga qarab ketmon chop 71. Claw me and I law this Sizdan ugina. Birovning qo’li bilan tikan yulish oson. Qush uyasida ko’rganini qiladi 72. A cock in valiant on his own dunghill. 65. Confession is good for the soul. Savob o’z o’yingdan boshlanadi 64. Civility costs nothing. O’z o’yiga laycha o’am sher 73.62. Xatosiz mergan bo’lmas 70. Charity begins at home. bizdan bugina 68. Osmon bilan erdek farqi bor 63. As like as chalk and cheese. Cleanliness is next to godliness Toza qalbga dog’ bo’lmas 69. Cut the coat according to the cloth. Pull somebody’s Chestnuts out of the fire. Insofli odam oshini er Insofsiz odam boshini er . Xushqxulqlik fazilati – odamiylik ziynati 67. Ilonning bolasi – ilon CHayonning bolasi .chayon 66. Conscience is a continual feast.

O’lganning ko’zidan yosh chiqmas 84. Good counsel does not harm. itga bermas 87.75. . O’lik borini it tishlamas 83. After death the doctor. O’lmak – o’lmakning ishi ko’mmak 85. Cousin seven times removed. O’zi emas. Uzoqdagi qarindoshimdan YAo’indagi qo’shni yaqin 79. A dog in the manger. Dead men don’t bite. Every cook praises his own broth. Cowards are cruel. Ikki xaramga do’st bo’lmas 78. Omadi kelsa sichqon filni engadi 88. Har kimniki o’ziga oy ko’rinar ko’ziga 76. Eski choponim – roxati jonim 81. A creaking door hangs long. Anqov bo’lgan kishining Mazasi yo’q ishining 86. Every couple is not a pair. Qo’rqoqdan shavqat kutma 80. easy go. Easy come. Crime doesn’t pay. Delays are dangerous. Ko’p bilan kengash. O’g’irlik mol boy qilmas 82. Dead man tell no tales. Every dog has his day. mao’ulga yondosh 77.

Tez kelgan davlatni bahosi bo’lmas 89. There is honour among thieves. O’g’ri o’g’riga holavatcha 90. Honour change manners. SHuhratparast 91. By hook or by crook. YO erib engasan, yo kerib 92. Cry from the house – tops. O’yga kelganda, uydek o’pkangni aytma 93. Answer in kind. Salomga yarasha alik 94. King for a day. YOtib qolguncha otib qol 95. Love and cough cannot be hib. Kuygan o’lanchi bo’lar, Suygan – laparchi 96. A self – made man. O’zing yoqqan o’tga o’zing isin 97. Clothes make the man. Kiyiming jonda bo’lsa ham, qanda bo’lmasin. 98. Between two stools one falls to the ground. Ikki kemaning boshini ketgan g’arq bo’ladi. 99. Bird likes its own nest. O’rgimchak ham o’z uyim der. 100. Blessing are not valued till they are gone. Oldingdan oqqan suvni qadri yo’q. 101. Blind in their own cause, men are. Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kulibdi. 102. Boast and small roast, great. Maqtanchoqning to’yiga bor.

Kerilganning uyiga. 103. Born yesterday I was not. Kecha dunyoga kelganim yo’q. 104. Ask for bread and be given a stone. Tosh yog’sa-taqdirga. 105. Eat the bread of affliction. Zorlik keltirar-xorlik. 106. Love cannot be compelled Zo’rlab sevdirish-muzga bino qurdirish.

SON. SANOQ SONLAR. MIQDOR SONLAR. DONA SONLAR. TAQSIM SONLAR. CHAMA SONLAR. JAMLOVCHI SONLAR. KASR SONLAR. TARTIB SONLAR. SONLARNING TUZILISHIGA KO‘RA TURLARI. SONLARNING SINTAKTIK VAZIFASI.

Barcha tillardagi kabi o‘zbek tilida ham son shaxs, narsa, voqea-hodisalarning son-sanog‘ini, miqdorini, joylashish tartibini bildiradi. Sonlarni ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra, ikki turga bo‘lish mumkin. 1. Sanoq sonlar. 2. Tartib sonlar.

Sanoq sonlar ham o‘z navbatida bir necha turga bo‘linadi.

1. Miqdor sonlar. Ular bir turdagi narsalarning umumiy miqdorini anglatadi, ularning maxsus qo‘shimchasi yo‘q. O‘zbek tilida miqdor sonlar quyidagilar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz, o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson, yuz, ming. Bundan katta sonlar million, milliard, trillion kabi baynalmilal sonlardir.

2. Dona sonlar narsalarning yakkalab, donalab sanaladigan umumiy miqdorini bildiradi. Miqdor sonlarga –ta qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: yuzta qo‘y, mingta daraxt, o‘n mingta daftar kabi.

joylashish o‘rnini bildiradi: ikkinchi. oltovlon. nusxa. u morfologik yoki sintaktik yo‘l bilan boshqa so‘z turkumlaridan yasalmaydi. daqiqa. minglab qushlar. Miqdor sonlarga . bir yuz o‘ttiz olti. Sonning yana bir muhim xususiyati shundaki. -lab qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish yoki ikkita sonning o‘zaro teng juftlashib qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: o‘ntacha talaba. -inchi qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish orqali hosil bo‘lib. -larcha. tup. Sodda sonlar birgina o‘zakdan tashkil topadi: bir. Bunday holda –ta qo‘shimchasi o‘rnida hisob so‘z keladi. Jamlovchi sonlar shaxslar. so‘m. metr. to‘rtdan bir. umumlashtirib yoki ajratib ko‘rsatadi. 5. ikki ming ikki yuz to‘qson yetti kabi. bir-ikki og‘iz gap kabi. narsalarning tartibini.Dona sonlar ko‘p hollarda hisob so‘zlar bilan ham qo‘llanadi. Quyidagilar nutqda hisob so‘z vazifasini bajarishi mumkin: dona. yetmish sakkizinchi kabi. son va kelishikda moslashadi. bet. bog‘ va hokazo. to‘rtinchi. Murakkab sonlar. Sodda sonlar. o‘n.1. yuz. pud. Sonning bu turi miqdor sonlarga –tadan qo‘shimchasini qo‘shish orqali yoki bir sonning takror qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: ikkitadan. -ovlon. Chama sonlar shaxslar. uchtadan. juft. bosh. o‘nta-o‘ntadan kabi. nafar. -ala qo‘shimchalaridan tegishlisini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ikkovi. bo‘lagini ifodalaydi: yarim. besho‘nta daftar. Kasr sonlar butunning qismini. Ular miqdor sonlarga –ov. narsalarning taxminiy. Sonlar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi. 4. U miqdor sonlarga – tacha. gektar. mingtacha ko‘chat. nim chorak. to‘rtalasi. ikki butun o‘ndan besh kabi. Tartib sonlar ham miqdor sonlarga –nchi. to‘qson. narsalar miqdorini jamlab. kilo. O‘zbek tilida son o‘zi birikib kelgan ot bilan bitishuv usuli orqali bog‘lansa. chorak. yetmish. 6. ming kabi. noaniq miqdorini bildiradi. rus tilida ular sifatlar kabi o‘zi birikib kelgan ot bilan rod. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sonlar birikuvidan hosil bo‘ladi: o‘n bir. Taqsim sonlar shaxslar yoki narsalarning taqsimlanish yoxud guruhlanish miqdorini ifodalaydi. uchovlon. yuztacha ishchi. soniya. uchta-uchtadan. 2. 3. o‘n birinchi. yettoviga kabi.

Саноқ сонлар. balki sonning o‘z ichki o‘zgarishlaridir. ўнлик. Соннинг тузилиши жиҳатдан турлари.qo‘shimchalar qo‘shish bilan boshqa tur sonlarning hosil bo‘lishi yasalish emas. Нумератив сўзлар. men o‘ttiz yettinchiman. форс-тожик. . asosan. mingni mehnat qilib topgan yaxshi. Undalma: Birinchi. Саноқ сонлар содда ва мураккаб формалар орқали ифодаланган. Эски ўзбек тилида саноқ сонлар киши. ҳинд тилларидан ўзлашган саноқ сонлар ҳам учрайди. нарса ҳамда ҳодисаларнинг саноғини билдирган. Ega: Mana shu talabalardan biri har kuni darsga kech qolib keladi. 4. саноқ сонларнинг бирлик. qanday eshityapsiz. Hol: Nurmurod betob do‘sti holidan har kuni ikki marta xabar olib turdi. Сон ҳақида умумий тушунча. 2. араб. минглик ва бошқа формалари қўлланган. Aniqlovchi: Men bugun ukamga juda qiziq ikkita kitob sotib oldim. юзлик. Соннинг маъно турлари ва уларнинг ҳосил қилиниши. birinchi. 3. qab Сон 1. Sonlar ham gapda sifatlar kabi. 5. aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi. Kesim: Darslarga doim tayyorlanib keladigan talabaning bahosi besh. birinchi. Эски ўзбек тилида сонларга хос бўлган фонетик хусусиятлар. To‘ldiruvchi: Birni birovdan minnat bilan olgandan ko‘ra. Sonlar ham otlashganda boshqa bo‘laklar vazifasida kela oladi.

XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда саноқ сонлар дона сонлар маъносида қўлланган: Й э т и ағзы аны¦ отлар сачыб (Навоий ҲА). Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб». форс-тожик ҳамда ҳинд тилларидан баъзи саноқ сонлар ўзлашган. алты элиг (46). йэтти сони йэттэ формасида учрайди. «Сабъаи сайёр». Эски ўзбек тилида ҳам нумератив сўзлар характерига кўра турлича маъноларни англатган. МН). «Бобурнома»да ҳиндча к Ј р у р — (ўн миллион). мураккаб сонлар ҳозирги нормаларга яқинлашган. лекин ўзига хос тизим ҳосил қилган.Эски ўзбек тилида қадимги туркий тилдагига нисбатан сонлар жиддий ўзгаришга учраган эмас. мы¦ лФк сомны (Муқимий). ду бара (Муқимий). Ҳиндча лФк сони XVI—XIX асрларга оид ёзма манбаларда қўлланган: Йуз мы¦ны л Ф к дэрлФр (БН). Мунис асарларида бир тоққуз. экки. Нумератив сўзлар. ўзлашган саноқ сонлар ўз формаларида қўлланган. бу давр ёзма манбалари тилида нумератив сўзларни қўллаш қадимги туркий ҳамда XI—XIV аср ёзма манбалари тилига нисбатан кенгайган. «Бобурнома»да. Икки сони олдидаги унли -э ёки -и товушлари орқали: эки. Муҳаммад Солиҳнинг «Шайбонийнома» асарларида бир. икки саноқ сонига –тФ аффикси қўшилиб дона сон ҳосил бўлган: биртФ йармағ икки бЈлµб (Навоий МҚ).тоққуз. ики сони таркибидаги -к ундоши баъзан ташдид орқали ифодаланган: эки. МН). Й¯з мы¦ байты бар ва бир қасида айтыбдур (Навоий МН). Айниқса. -икки тарзида талаффуз килинган. ики. найл (ўн триллион). йигирми (Навоий. Шу билан бирга. Бу давр тилида т£рт йигирми (14). Гулханий. эллик (БН). Бири биригФ бақмай (БН). Нумератив сўзлар XV—XIX аср ёзма манбалари тилида ҳам деярли саноқ сонлар билан қўлланган. падам (милли-триллион). XVIII —XIX аср ёзма манбаларида бир сонини қаттиқ талаффуз қилиш ҳолатлари ҳам учрайди: Бырбырыға намаҳрам эт (Увайсий).Содда саноқ сонлар қуйидагича кўринишга эга: бир сони. игирми (Ш тар. юмшоқ талаффуз қилинган: бир биригФ қатыла бэрдилФр (Амирий). икки каби. арб (бир миллиард). кейинчалик геминацияга учраб ташдид орқали ифодаланган: Элик (Навоий. кЈрб (юз миллиард). Дона сонлар. XV—ХIХ асрларга оид ёзма манбаларга араб.). XIX асрга оид айрим ёзма манбаларда алты сони алта. Мэ¦Ф ғамдын т о қ у з-т о қ у з туҳфа (Мунис). ЙигирмФ сони уч хил фонетик вариантда истеъмол этилган: йигирмФ (БН). Форс-тожикча: с а д ҳ а з а р (Лутфий). дона сонлар функциясини турли сон формалари бажарган. Содда саноқ сонлар эски ўзбек тилида танглай гармонияси талабига кўра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда қўлланган.тоққуз ибораси қўлланган. биртФ ЈтмФкни ики бЈлµб (Навоий МҚ). й а к –йак(Огаҳий). са¦ (энг юқори саноқ сон) саноқ сонлари қўлланган. Нумератив сўзлар саноқ сон . отуз артуқы уч (33) каби мураккаб сонлар қўлланишдан чиққан. Бундай хилма-хиллик шеъриятда арузнинг талаби билан юз берган. асосан. ҳар нарсанинг тўққизталик сонга эга маъносини англатган: Б и р тоқуз эт ва бир тоқуз парча кэлтурФди (БН). XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда дона сонлар ифодаловчи формалар кам ривожланган. Элик сони таркибидаги -л ундоши дастлаб иккиланмаган.

Араб. ўлчов бирлиги. чэрикдФ бир икФв (ШН).µчµнчи.-Фв. мэн йалғуз (Рабғ.-унчы. миқдор.-авла. -ьнчы. тЈртµнчи. баъзан ўзлашган тартиб сонлар формаси ҳам қўлланган. дона каби қатор маъноларни англатган.XV—XIX асрларга оид ёзма манбалар тилида тартиб сонлар асосан саноқ сонларга аффикслар қўшилиши орқали ҳосил қилинган. Биринчи тартиб сони ўрнида илк. -µнч ҳамда нди аффикслари билан ифодаланган. -инч. йэтилФнчи арқада (Ш тар. нумератив сўзлар улуш. -ав/-Фв аффикси орқали жамловчи сонлар ясалиши XV—XIX асрлар ёзма обидаларида характерли бўлган: икФв (Навоий СС). Жамловчи сонлар саноқ сонларга -ав. -ынч.-ла. Жамловчи сонлар. -унч. бэшлФнчи оқлы (Ш тар). XVII асрдан бошлаб -ланчы. -нди аффикси вариантлари орқали ифодаланган.. -унч. онунчы. учФв (Навоий ФШ). форс-тожик тилларидан ўзлашган сонлар лексик-семантик усул билан ҳам тартиб сон маъносини англатган. Жамловчи сонлар ўзига хос хусусиятларга эга.-авлан. биринчи мақалат (Навоий ҲА).-Фгµ аффикси орқали жамловчи сонлар ҳосил қилиш XIV аср ёдгорликларида фаолроқдир: Улар йэтФг¯. -ағу.-лФнчи(лФ-\-нчи) аффикси саноқ сонларнинг қаттиқ. -лФнчи аффикси орқали тартиб сон ҳосил қилиш кенгайган: алтыланчы фасл (МҚ). «Девону луғотит турк» ёзма обидасида тартиб сонлар асосан -нч.-нчи аффикси вариантлари асосида тартиб сонлар ҳосил қилиш кенг қўлланган.). унли товуш билан тугаган саноқ сонларга -нчи. тўда. аниқланмиш сўзга нисбатан қўшимча аниқлик даражасини оширган. -Фгµ аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. икФлФй қорған йавығығФ (БН).-унчи. жамловчи сонлар ясаган: бФрибФн ул нуқудны икФлФй (Навоий СС). гуруҳ. Қадимги туркий ёзма манбаларида ҳам тартиб сонлар -нч. Тартиб сонлар. алтынчы. . ҳажм. бу аффикс билан тартиб сон ҳосил қилиш Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб» асарида учрайди.-ФвлФ.-нчы.лФй) аффикси «Сабъаи Сайёр». тартиб сонлар ҳосил қилинган.. -лФй (-лФгµ / -лайу /. -ағу. Тартиб соннинг биринчи формаси составли тартиб сонлар таркибида учрайди: йигирми биринчи фасл (Навоий МҚ). Аввал сўзи биринчи тартиб сони маъносида қўлланган: Ул аввал қылды Гул васфыны āғāз (Лутфий ). шунингдек. Аввал айағыға т¯ш¯б пФст бол (Навоий ҲА).-ФвлФн. -ынч. -нчы аффикси варианти қўшилган: иккинчи. Ҳарут илФ Марут икФв (Фурқат). йэтинчи.унчы. восита бирлиги. илки сўзи ҳам қўлланган.ала. .-инчи.-ФлФ. -ланчы (ла-\-нчы).-лФ. -нди формаси икки сонига қўшилган. «Бобурнома» асарларида айрим ўринларда ики сонига қўшилиб.¯чФг¯си т¯н сарыға бардылар (ФН). -нти.билан аниқланаётган сўзлар орасида қўлланиб. масофа. сэкизлФнчи фасл (МҚ). Шунингдек. -µнчи аффикси ундош товушлар билан тугаган саноқ сонларга. жамловчи сонларда умумтуркий тилларга хос белгилар ҳам мавжуд. баъзан -лай. -ьнчы. -инч. -лФй. -нды. -нти. -µнч ҳамда -нты.). -инчи. юмшоқлигига кўра қўшилиб.

-ФлФ аффикси Навоий. Бир чāрдэвар кФм болса. чағлы. сурат сонлар грамматик кўрсаткичларни ҳам қабул қилган: НэчФ ЈгсФм айтман мы¦да бирин (Лутфий ГН). чама сон маъносини ифодалаган: отуз йылча йақын бар (Навоий МН). ФгФр чун икки-икки қол тутуб (Муқимий). Саноқ сонлардан кейин чағлық. бу учФлФси (БН). Йурт малыны¦ ондын бирини алур (Ш турк. Гулханий асарларида бир сони кетма-кет такрор қўлланиб. чақлық сўзлари қўлланиб. Тақсим сонлар. тақсим сонлар маъносини англатган: Икки гул баргини бир бирдФн гаҳи гуфтāра ач (Нодира).-Фр аффиклари билан ҳосил қилинган: Айларда бирФр-бирФр кЈрµнµр (Атоий). сурат сонлар саноқ сонлардан иборат бўлган. зийāда. кичик сонлар олдин. тЈрт-бэш мы¦ киши бирлФ (ШН). асосан. келишик ҳамда эгалик қўшимчаларини ҳам қабул қилган: Йарым кэчФ йэтиб т¯штилФр (Навоий МН). йана бэш мы¦ча киши (ШН). йавуқ. Фусулны тЈртФр ай таъйын қылыбтурлар(БН). чама сон маъносини англатган: он йығач чағлық масāфат (Навоий ФШ). синтактик усуллар билан ҳосил қилинган.-ала. ЙµзФр мисқал кумуш (БН). йылча. -ча.артуқ. катта сонлар кейин қўлланган: йуз-йуз элик ЈзбФкни кишиси билФн (БН). чама сонлар ҳосил қилинган: йуз ики йузчФ киши (Навоий ҲА). грамматик кўрсаткичлар махраж сон ёки сурат сонга қўшилган. Саноқ сонлар айча. Каср сон ясалишида баъзан махраж ва сурат сон орасида айрим боғловчилар қўлланган. . Чама сонлар. -(Ф)влФн (ФгµлФн}ФвлФн) аффикси баъзи саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: икФвлФн қачтылар (Лутфий ГН). Бир й а р ы м қары қазса.-рФр. Каср сонлар.азрақ каби сўзлар билан келиб. артуқрақ. -рар. Йарым сўзи ҳам каср сон маъносини англатган. Эски ўзбек тилида каср сонлар синтактик усул билан ифодаланган. махраж сон саноқ сонларга чиқиш ҳамда ўрин-пайт келишиклари аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган.-ар. Јтµз тишни бир бирдин сындырур (Гулханий).).-дин аффикси қўшилиб.). кейинги бир сонига -дФн. Саноқ сонларнинг жуфт ҳолда қўлланиши орқали ҳам чама сонлар ҳосил бўлган. йигирмФ чағлық кишилФри Јлди (Ш тар. Бир ва икки саноқ сонлари грамматик кўрсаткичларсиз кетма-кет такрорланган ҳолда тақсим сонлар маъносини англатган: Нэки кЈргµздилФр са¦а бир-бир (Навоий СС). Шунингдек. сув чықар (БН). Нодира. XV— XIX асрларда битилган ёзма манбаларда чама сонлар аналитик. йақын. махраж ҳамда сурат сонлар асосида ҳосил бўлган. шунингдек. Йµздин бирики маъракага йэтиб (Навоий МҚ). баъзан махраж ва сурат сонлар дистант ҳолатларда учрайди: йуздин г Ф р бирисигФ йэтсФ (Навоий СС). Бэр¯рмФн болса йµз жāныму мы¦дын бир ҳисāб ФйлФб (Мунис). кЈпрФк. -чФ аффикси саноқ сонларга қўшилиб. Бобур асарларида саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: тЈртФлФси( Навоий МН). ики йµздин кЈпрФк уч йµздин азрақ болғай эди (БН). Эски ўзбек тилида тақсим сонлар.

чама. Таянч тушунчалар: Соннинг маъно турлари – саноқ. baxt-saodat. тақсим сонлар. Соннинг тузилишига кўра турлари – содда. каср сонлар. Эски ўзбек тилидаги сонларнинг қўлланишига манбалардан мисоллар топинг. Савол ва топшириқлар: 1. оғланларны ним қыйат тэдилФр (Ш турк). тартиб. Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik.XVI — XIX асрларга оид баъзи ёзма манбаларда форс-тожик тилидан ўзлашган ним. чāрйФк сўзлари каср сонлар маъносида қўлланган: таъриф қылғанны¦ йарымы балкэ чарйэкичФ ашлық (БН). дона. Gerbning yuqori qismida respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarim oy va yulduz musulmonlarning qutlug‘ ramzidir. жамловчи. farovonlik yo‘lidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. Gerbning markazida himmat. мураккаб. . тузилишига кўра турлари қандай ҳосил қилинади? 3. O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda so‘l tomonida bug‘doy boshoqlari. yaxshilik. o‘ng tomonida ochilgan paxta chanoqlari suvrati tushirilgan chambardan iborat. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GERBI "O‘zbekiston Respublikasi Davlat gerbi to‘g‘risida"gi Qonun 1992 yil 2 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida qabul qilingan. ду ним. чаҳāрйФк. Соннинг эски ўзбек тилидаги ўзига хос хусусиятлари нималарда кўринади? 2. olijanoblik va fidoyilik timsoli bo‘lgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. Соннинг маъно турлари.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘idagi 12 yulduz tasviri ham tarixiy an’analarimiz. uning komillikka. ilohiy tismol sanalgan. o‘z tuprog‘ida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim. umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. Oq rang – poklik.Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrog‘ini ifoda etuvchi chambar lentasining bandiga "O‘zbekiston" deb yozib qo‘yilgan. . U ko‘pgina xalqlarda navqironlik. Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi. donishmandlikni. u kun charog‘onligi va koinot yoritqichlari bilan uyg‘unlashib ketadi. halollikni. Bizning o‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. Bayroqdagi oq rang – muqaddas tinchlik ramzi bo‘lib. Timsollar tilida bu – yaxshilikni. Binobarin. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzi. Ayni paytda u qo‘lga kiritilgan mustaqilligimiz ramzi ham. soflikni. orzu va hayollar tozaligi. Yashil rang – tabiatning yangilanish ramzi. Navqiron yarim oy tasviri bizning tarixiy an’analarimiz bilan bog‘liq. qadimgi yilnomamizga bevosita aloqador. ichki go‘zallikka intilishning timsoli. Qizil chiziqlar – vujudimizda jo‘shib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlarini anglatadi. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSINING DАVLАT BАYROG‘I "O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘i to‘g‘risida"gi qonun 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari o‘tkazilgan VII sessiyasida qabul qilingan. Davlat bayrog‘imizdagi 12 yulduz tasvirini o‘zbek xalqi madaniyatining qadimiyligi. beg‘uborlik. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy. Davlat bayrog‘i va uning ramzi bugungi O‘zbekiston sarhadida qadimda mavjud bo‘lgan davlatlar bilan tarixan bog‘liqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy an’analarini o‘zida mujassamlashtiradi. shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi.

Mutal Burhonov musiqasi .O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT MADHIYASI (O'zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to'g'risidagi( qonun 1992 yil 10 dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o'n birinchi sessiyasida qabul qilingan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful