Odob va odobsizlik haqida maqollar Avval salom, bad'az kalom. Bir kattani bil, Bir kichikni bil.

Katta izzatda — Kichik xizmatda. Ahillik va noahillik haqida maqollar Ayrilmas qo'shningga uyatli so'z aytma. Ahillikda ish bitar, Ish bitsa ham, qish bitar. Dasturxon ustida dushman ham do'st ko'rinar. Ikki qo'chqor kallasi bir qozonda qaynamas. Ta'magirlik va ochko'zlik haqida maqollar Ziqnanikiga mehmon kelmas, Kelsa ham ovqat yemas. Дата: Сешанба, 09.03.2010, 18:09 | Сообщение # 4

Оила

Группа: Админ Сообщений: 2292 Репутация: 15 Статус: Offline Ko'rgan bilan ko'z to'ymas, Tek turmoqqa nafs qo'ymas. Og'zi kattani uyida sina, Nafsi kattani — to'yida. Tulkining tushiga tovuq kirar, Tovuqning tushiga tariq kirar. Дата: Пайшанба, 11.03.2010, 15:34 | Сообщение # 11

Оила

Группа: Дустлар Сообщений: 700 Репутация: 11 G'amli uyga shodlik kelar, Kambag'alga — ozodlik.Статус: Offline Qush tuzoqqa don uchun kelar.

Andisha va andishasizlik haqida maqollar Andishaning oti — qo'rqoq. Muhabbat va bevafolik haqida maqollar

Yorim bor deb yorilma, Haqiqiy yor bo'lmasa. Ayriliq o'limdan qattiq. Bevafoning asli ko'ngli begona, Bevafoga ko'ngil qo'ygan devona. Ochlik osh tanlatmas, Oshiqlik yosh tanlatmas. Faqirlik va boylik haqida maqollar

Boyning oshidan Faqirning mushti yaxshi. Bedavlat bozorga borsa, Shum xabar keltirar. Boy bo'lsang, kunda hayit, kunda to'y, Yo'q bo'lsang, kunda hasrat, kunda o'y. Boyga mehmon bo'lsang, baqirasan,

Kambag'alga mehmon bo'lsang, kekirasan. S i n t a k t i k m ye ‘ yo r

R e j a:

1. Sintaktik me’yor tushunchasi.

2. Gap qurilishining sintaktik me’yori.

3. Inversiya.

4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi.

5. Badiiy matnda sintaktik me’yor.

6. Poetik sintaksis.

7. Ilmiy, so’zlashuv uslublarida me’yor.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. So’z birikmalarida, gapda so’z tartibi. To’g’ri tartib. Inversiya. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Uslublar va gap qurilishi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda, avvalo, grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Bu xususiyat, ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib, ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi, ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini, binobarin, me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq, avjiga minmoq, avzoyi buzilmoq, adabini yemoq, adi-badi aytishmoq, amalga oshirmoq, asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda.

movut (material)dan yasalgan chakmon. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. Binobarin. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Mabodo qabul qilinib. 1991. Shuningdek. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. 266-267betlar). «Odatda. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. zar do’ppi. moslashuvli shakllari mavjud. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. aqlli odam. zardan tikilgan do’ppi. kulgili holat. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi.E. juda g’ayratli ayol. do’stga ishonch. Masalan. bildim dedim tutildim.Mamatov. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. g’ayratli yigit kabi. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. Mas. ommalashsa. it hansirarkan. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. movut chakmon. Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. rangni emas. deb hisoblaylik. oilaga bosh . Demak. o’ta aqlli odam. 1 tom – Toshkent. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. me’yor buziladi. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. qora ko’z bola. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. xo’jalikka rahbar. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. Shuni ham aytish kerakki. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. 1975. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. jigar rangli sumka..Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. boshqaruvli. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. nihoyatda kuchli shamol singari. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. 36-bet). Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. janjal boshlagan Turdali. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. . Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. g’isht devor kabi. ayron ichgan tutildi. Ayni paytda. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. – Toshkent. Agar tavsiya etilgan. chilvir belbog’. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. Tildagi tejamkorlik. qora ko’zli bola.deydi A. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. muomalada ommalashmasdan. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi.

kitob varag’i. bizning maktab tarzida qo’llanishi. qaratqich kelishigining –(i) m. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . masalan tushum kelishigining – i (n). bunday bo’lmasligi ham mumkin: €ururing sig’maydi po’lat teringga. sinf jurnali. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniynutqiy xususiyati: Filol. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki.avtoref. -g’a. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. 2001. jo’nalish kelishigining – a. paxta termoq kabi. orden lentasi.nomz.n. sening ukang. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. -na. ukam.nung. 17-bet). / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Hatto bizning uy. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. -qa. Kamol). – Samarqand. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. . Ammo ayrim holatlarda. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. mol boqmoq. kino ko’rmoq.fan. Xudoyberdiyeva).shakllanmaganligidan qat’iy nazar. Yana: Qarshingda turibdi u m. ukasi kabi. uning ukasi. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. sizning sevgingiz. Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. bizning mahalla. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. Oripov). Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. …dis. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. chiqish kelishigining – dan. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. €ulom). Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi.kabi. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. kitob o’qimoq. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. sigir sog’moq.r i m bir kuni (J. . ularning sevgisi kabi. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (€.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. ukang. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. Ular bizning uy. . Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz.

qahqaha bilan to’ldi). P tom. . 97bet). Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. qarab. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. to’g’risida.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). R. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). . uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. albatta belgili qo’llanilishi kerak. . Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. bilan.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. orqali. Yuqorida ta’kidlaganimizdek.da qo’shimchasi bo’ylab. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. Binobarin. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. osha. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Uchinchi tomondan. qadar kabi ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. ichra. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. deyish mumkin bo’lgan holda.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. . P tom. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. Bu masalaning uslubiy tomonlari. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. haqda. unga burildi / u tomon burildi.dan qo’shimchasi sababli. bilan. tufayli. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. albatta. – Samarqand. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan . uzra. 1975. «So’zlar tartibi.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. ichra. 178-bet). 1975. bo’yicha. Qadar. – Toshkent. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). Masalan. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. . ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir.. . aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. . bo’ylab. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. 184-bet). So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi.

/Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. ovqatdan tanavvul qilib turing. Buning ustiga. ovqatdan oling. agar sinchiklab tahlil qilinsa. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. ovqatga qarang. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. iste’mol qiling. €afurov. yeb turing. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. Shu bilan birga. ovqatni oling. qani. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. boshladik. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. to’g’ri bo’ladi. Tafakkurda umumiy tarzda. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. qani-qani. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro . marhamat qiling. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. qolmasin.bo’lishidan qat’iy nazar. Ayni paytda. dasturxonga qarab o’tiring. Keyingi ikki misoldagi. Chunki. mehmon. oling mehmon. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. do’stlarim (qo’shiqdan). Masalan. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. marhamat. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. alohida olingan gap. mehmon. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. Gapning bu shakllari nutqda. boshlang. It . Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. shu qolib nima bo’ladi. mehmon. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. dasturxonga qarang. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. olib o’tiring. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. oling. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. Demak. Millatning billurlanishi). U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. tabiiyki. yeb o’tiring. Olimjon). olib turing. Modomiki.

Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar.. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. avrash. N u r m o n o v A. 51-bet). ko’ndirishga harakat qilish. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. ohang xususida. Darhaqiqat. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. Masalan. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. ayniqsa. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat.o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. jumladan o’zbek tilida ham. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. O’sha asar. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. gumon. Boshqacha aytganda. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. Shu bilan birga. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. buyruq. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. iltimos. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. g’azab. qo’ygin! Qo’ygin. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. bu da’vat . bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. Sintaksis. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. 51-52-betlar). 49-bet). N u r m o n o v A. N u r m o n o v A. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. tashvish. Mas. qo’y! Qo’ygin. mensimaslik. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. – Toshkent. garchand shaklan bir bo’lsa ham. fikr-mulohazalar. darak. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da.. yalinish. 1995.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. munosabatlarning. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. taajjublanish. achchiqlanish. Tilimizda. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. Boshqacha aytganda. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. xolisona so’rash. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. Darhaqiqat. tahlillar. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash.. O’sha asar.

Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan €. imonsiz. degan qoidaga amal qilib. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. 24-bet). ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. v i j d o n s i z. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. . dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Yomondin qoch. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. A. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. aytaylik. €ulomov tomonidan – S. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. vijdonsiz tarzida talaffuz qilinsa. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q.Komilova). ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sanchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. Shu o’rinda. €. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. dadamlar keldi – aytaylik. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. – Buxoro. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. vijdonsuz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. siz vijdon. €ulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchuq) ot.har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. s a n ch i q andin. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. hayotim. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. har bir kishi nutqida. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. Parchadagi imonsiz. Siz imon. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. yomondin qoch. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. imonsuz. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. Shunday ekan. Shunday ekan. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. vaziyat talabidan kelib chiqib. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v €. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. aziz onajon (D.K. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. Demak. siz aziz inson / Kamolim. Darvoqye. 1998. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. ohang farqlaydi.

harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Orzularim mavjlanar shu dam. O’zbek tilida bayon oddiy. oni – student. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. bu uning me’yoriy xususityati hamdir.€ulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. . Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. Ayni paytda. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi.o’zbek tilining nafaqat grammatik.€ulomovni yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. ular student. – Uchqun va Tolib artist. 25-bet). Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. qo’shimcha tejaladi. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. Yuqoridagi maqola. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Negaki. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. boshqa vosita qo’llanadi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. ular shaxmatchilar. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Kesimning odatda III shaxs. oni – shaxmatistû deyish shart. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. u darajada emas. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v €. o’zbek tilida ular studentlar. ta’kid nazarida tutilsa. Faqat farqi shundaki. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. mazmuniga.Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. shu bilan birga. Shu faktning o’ziyoq A. O’zb»). aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Oni – shaxmatistû. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentû. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Oppoq tong otmoqda. Orzularim mavjlana shu dam. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. Tong otmoqda. Bahor. Bizningcha. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Bu so’zlar hukmni ifodalash.da. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. nohissiy bo’lsa. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentû. Oppoq tong. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Tong. A. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. –lar emas. ehtiros. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. Misollar tahlilidan yana bir narsa . hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi.

Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. . keyin so’yla) me’yoriy holat. Rahmat olgan omondir. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Olimning ta’kidlashicha. Mard bir o’lar. jimlik. aksincha. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi.d-ri …dis. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. davomlilik. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin.Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. yoz mevasi – qish xazinasi). parallelizm yorqin sezilib turadi. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. (Oz so’z – soz so’z. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. cho’ziqlik. Masalan.f. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Gap ko’p – ko’mir oz. Shu narsa ham muhimki. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. la’nat olgan yomondir singari). balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. So’z tartibi esa turg’un. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. – Toshkent. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. tenglik. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Izohlovchilar uchramaydi. o’sha davr normasini aks ettiradi». «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. Demak. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. belgisiz ishlatiladi. bu tipdagi gaplarda qiyoslash.avtoref.1990. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. nomard yuz o’lar kabi).Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. Demak. Tildagi har bir sintaktik kategoriya.39-41-betlar). kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. zidlash mazmuni. binobarin.

ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib.66. oydin kecha. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. Bu masalaga A. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. To’g’ri. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. ta’sirchanlik. masalan poetik matnda. Qaysi holatni me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. Tildagi ega-kesimlik.. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. Chunki. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. s. o’z-o’zidan ayonki. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. Gap: Qaysi yil edi. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. albatta. Tabiiyki. yodimda yo’q. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. kech kuz so’z birlikmalari. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. Erajni o’lturdilar». ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur.N. aytaylik. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining . Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. aniqlik. M. Masalan. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. alar hasaddin ittifoq qilib. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. ikkinchi holatda gap. Kech kuz. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. – M.I.1961.). Stilistika xudojestvennoy rechi.I. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir.Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». Qiyoslaymiz: oppoq tong.

Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. – Toshkent. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Arrian. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. 1983. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. s. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. eng muhimi. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. Po’latov. bu. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da).. davlat qaramog’ida yashash…. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. so’zlovchining harakatlari. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. Masalan. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). 111-151-betlar).). aniqlik. Stilistika russkogo yazûka. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. xolos. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. ha! (T. ko’rsavod-ye! Dotasiya. to’liqligi. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. xorazmliklar. Murod). Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. sak va massaget elatlari yashaganlar. . nutqiy vaziyat. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. baqtriyaliklar. – Toshkent. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. Chunki.axir. 6 . Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar.80. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. Yo’q…. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. Biz odatda to’g’rilikni. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: O’rinboyev B. Xolmat ota … Xolmat ota (K. Masalan: Xolmat. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan.sinf). u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. 1991). 1984. mantiqiylik. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. miloddan avvalgi YII. O’rinboyeva D. mantiqiy izchilligida.qat’iy tartibi bilan farq qiladi. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. qo’ying – ey. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI . Strabon.. yo’q. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan.N. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. Yashin). Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. – M. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. qarz bo’lib yashash demakdir.

A.ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Karimov S. HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILINING ME’YORIY MUAMMOLARI (ma’ruza matnlari) SamDU o’quv-metodik kengashining 2001 yil 11 dekabr yig’ilishi qarori bilan (№3) nashrga tavsiya .

Ma’ruza matnlari. Mazkur ma’ruzalar matni o’zbek filologiyasi fakulteti 3-kurs bakalavr talabalari uchun mo’ljallangan bo’lib.J.A. u hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan. 2001.Hamdamov . –144 b. Mas’ul muharrir: dos. – Samarqand: SamDU nashri. Hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolari.etilgan Samarqand – 2001 Karimov S.

Turniyozov Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universiteti.N. turlicha mazmundagi an’analarni zamon talablariga moslab isloh qilish masalalarini ko’ndalang qilib qo’yadi. prof. moddiy-ma’naviy salohiyatdan yangicha. o’z istiqboli manfaatlaridan kelib chiqib foydalanish. K I R I SH Tarixdan shu narsa ma’lumki. mavjud ijtimoiy-siyosiy.O’rinboyev. o’z tarixiy va milliy an’analarimizni yangicha bir tarzda . har bir davr. 2001 yil. B. ijtimoiy tuzum insoniyat oldiga u yashab turgan hayotni real idrok qilish. O’zbekiston Respublikasi XX asrning oxirgi o’n yilligi boshida qo’lga kiritgan mustaqillik xalqimizning har tomonlama rivojlangan. kamol topgan.Taqrizchilar: prof.

uning tarkibiy qismi bo’lgan o’zbek tilining me’yoriy muammolarini o’rganishda filolog talabalarga ko’maklashadi. zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. umidimiz bo’lgan yosh avlodni tarbiyalash strategiyasini aniq va ravshan belgilab berdi. ana shu zaruriyat bilan bog’liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o’qitish jarayonida ham e’tiborga olinishi lozim. barcha jabhalarini qamrab oladi. Tabiiyki. o’qitish sifatini tubdan yaxshilash davlatimiz olib borayotgan ko’p qirrali siyosatda asosiy vazifalardan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qoladi.).rivojlantirishga imkon beradigan. bugungi kunda yangi istiqlol mafkurasi bilan oziqlantirilayotgan. Jumladan. «yoshlarni Vatanga sadoqat. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. milliy mafkura va dunyoqarash hamda uzoq yillar davomida shakllangan ma’naviyatimiz bilan uzviy bog’lay oladigan darsliklar. yaxlit bir butunlikni tashkil qiladigan uzluksiz ta’lim jarayonini ana shu vazifalarga bo’ysundirish ham yuqorida tilga olingan islohotlar doirasida qaraladi. Bu. pedagog uni o’ziga dastur sifatida qabul qilishi. o’z ish rejasini undagi g’oyalar. shubhasiz. bizni umumbashariy ulug’ ma’naviyat sari yetaklayotgan milliy ongimiz. Islohot deb ataladigan ko’p qirrali va o’ta murakkab jarayon ijtimoiy-siyosiy hayotimizning. 1997 yil 29 avgust. til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish. Prezidentimiz ta’kidlaydilarki. . ish ko’rmog’i lozim bo’ladi. til materiali doirasidagi o’zgarishlar juda sekinlik bilan yuz bersa-da. ona tilimizning amaliy jihatlarini zamon talablariga mos ravishda o’rganish barchamiz uchun zarurdir. Garchi bu fanni o’rganishdagi ko’plab qonun-qoidalar. shuurimiz va dunyoqarashimiz o’zbek nutqi madaniyatini. shu bilan birga. ta’lim jarayonini. Binobarin. «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustda bo’lib o’tgan sessiyasida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. ijtimoiy hayotning ana shu murakkab jabhasida faoliyat ko’rsatayotgan har bir ziyoli. ma’naviyat va ma’rifat. binobarin. jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog’liq. uni amalda qo’llash jarayonining yangicha.A. barkamol avlod tarbiyasini milliy istiqlol g’oyasiga yo’g’rilgan aniq maqsadlarga yo’naltirish. Uni amalga oshirish uchun esa ma’lum mavzu doirasida keng va atroflicha bilim beradigan hamda bu bilimlarni milliy istiqlol g’oyalari bilan. yosh avlod tarbiyasi bizning istiqbolimiz uchun ne chog’lik muhim ekanligini hyech birimizning unutishga haqqimiz yo’q. taklif va mulohazalar asosida tuzib. tilning sosiolingvistik jihatlari. mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash» zarur ( K a r i m o v I. nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni. Ana shu olijanob vazifaning hyech bo’lmaganda ma’lum qismini amalga oshirish yo’lida yaratilgan ushbu ma’ruza matnlari nutq madaniyatini idrok qilishda yordam beradi.A. ko’p asrlar davomida shakllangan ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarimizga tayangan. Binobarin. 4-bet. – Toshkent.Karimov «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori» mavzusida so’zlagan nutqida istiqbolimiz. 1997. deb umid qilamiz. dastavval. Zero. Negaki. o’zbek millatini dunyodagi ma’naviyati eng yuksak xalq darajasiga ko’tarishga sharoit yaratadigan kelajagimizni barpo qilishga zamin yaratdi. o’quv qo’llanmalari zarur. yuksak axloq.

Ayni paytda. Uzus va adabiy me’yor. nutq uslublari. chambarchas aloqa masalasidir. Nutq ko’rinishlari. inson tabiat va jamiyat mahsuli sifatida ularning qurshovida yashaydi. Me’yordagi tarixiylik va an’anaviylik. ana shu qurshovni narsa va predmet shaklida. til va nutq tushunchalari. Uzus – ko’nikmalar yig’indisi. Og’zaki va yozma nutq. Nutq insonning ma’naviy-ma’rifiy. 5. Til me’yorining milliy xarakteri. 6. Me’yor – til tizimini nazorat qilish vositasi. ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi omil. Nutqiy ehtiyoj va uning davriyligi hamda uni belgilovchi omillar. Bu. 4. Til va nutqning ijtimoiy hodisa ekanligi. eng avvalo. Nutqning individual jarayon ekanligi. 8. Tayanch so’z va iboralar : Til – aloqa vositasi. ular o’rtasidagi dialektik. Nutq tilning harakat shakli.1-ma’ruza: Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi R ye j a: 1. Me’yor tushunchasiga til nuqtai nazaridan munosabat bildirishdan avval talabalarga 1. 2. ularning oliy mahsuli ham sanalib. Nutqiy shart-sharoitlar va ulardan kelib chiqadigan nutqiy uslublar. 3.kursda tanishilgan ba’zi bir til atamalarini eslatib o’tish maqsadiga muvofiq bo’ladi. Til – tizim. Me’yor – til tizimining obyektiv reallashuvi. 7. Tabiiyki. Adabiy me’yor. leksik va grammatik birliklar va nutq. voqyea va hodisa tarzida miyasida . Fonetik.

I r i s q u l o v M.V. O’z shakllanishi va rivojlanib borishi davomida uzoq tarixiy yo’l va muddatni o’taydigan til ana shu jarayonda. shu bilan birga. mana shu jarayonda u insonlar faoliyatida fikrlash va o’zaro ijtimoiy munosabat . mukammalashib va imkoniyatlari ham asta-sekinlik bilan kengayib borishini kuzatamiz. til nutqning o’ta muhim unsuri sifatida aloqa.. Bu holni uning ichki qurilishida. nutqiy jarayonsiz amalga oshmasligi. – M. unda fikrimiz moddiy shaklga.). Bu holni uchinchi bosqich deb atash mumkin. ya’ni fikrlash markazi bo’lgan miyadan tashqariga chiqishi lozim.. . imkoniyatlari nihoyatda kengayib borishi natijasi o’laroq kishilik jamiyati to’plagan tajriba va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazishdek ulug’vor ijtimoiy vazifani bajaradi. Tilning inson uchun fikrlash vositasi bo’lishini. Agar bu holatni shartli ravishda beshinchi bosqich deb ataydigan bo’lsak. ta’kidlaganimizdek. tilga bo’lgan munosabatda to’rtinchi bosqich yuzaga keladi. fikrlaydi. 31-bet). H a q b ye r d i ye v M.V.. Asl muddaomiz . idrok qiladi. – Toshkent. ya’ni hissiy idrok etiladigan shaklga kiradi va shu tariqa u endi bir shaxsga emas. Shuning uchun ham til tafakkur quroli deb bejiz aytilmaydi. Ma’lum bo’ladiki. – Toshkent: O’qituvchi. uning tabiiy ravishda imkoniyat doirasi ham kengayib boradi. A b d u a z i z o v A. 1993.tildagi me’yor masalasini anglab olishga qarab borayotgan ekanmiz. Tilshunoslikka kirish. xabar. Mana shu o’rinda tilning hyech bir imkoniyati nutqsiz. nutqiy jarayon quroliga aylanadi.aks ettiradi. tafakkur mahsuli reallashmog’i. Bosqichlar soni ortib boravergani sari tilning ijtimoiylik imkoniyati ham tobora kengayishi ma’lum bo’lib qoladi. til ham tafakkursiz bo’lmaydi» (S o d i q o v A. Bu jarayonda material hisoblangan tilning ahamiyatini hyech narsaga qiyoslab bo’lmaydi. A b d u a z i z o v A. Stilistika. til insonlar o’rtasida aloqa vositasi bo’lishi. inson nutqiy faoliyatida kommunikativ vazifani bajarayotgan til ko’magida suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum axborot ham yetkaziladi. takomillashib ham boradi.1963.Vinogradovning muhim bir fikrini eslamaslik aslo mumkin emas. «Til bilan tafakkur birbirini taqozo etadigan ajralmas hodisadir. Ikkinchi bosqichda esa fikrlash natijasida. «Ichki qurilish nuqtai nazardan til ma’lum miqdordagi birbiri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan til birliklarining yig’indisi va ana shu birliklardan foydalanish qoidalaridan tashkil topgan murakkab sistemadir» (S o d i q o v A. 22-bet). amalda bo’lish qoidalarining ma’lum bir tizimga kela borishida kuzatamiz.V. Mantiq. asta-sekinlik bilan bo’lsa-da. U tilning uchta eng muhim vazifasi mavjudligini ta’kidlagan edi: aloqa. balki jamiyatga tegishli bo’lib qoladi (X a y r u l l a ye v M. Tilshunoslikka kirish. ta’sir etishdek. Tilsiz tafakkur bo’lmaganidek. tilning bosqichma-bosqich takomillashib. yuzaga kelmasligiga amin bo’lamiz. moddiy asos sifatida xizmat qilishini hali birinchi bosqich deyishimiz mumkin. materiali bo’lib qolaveradi. xabar. «Til va tafakkurning birligi nutqda o’z ifodasini topadi.muomala vositasi. ta’sir etish (V i n o g r a d o v V.6. Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning turli tillarda turlicha nomlanishidan qat’iy nazar. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar to’g’risida xabar berishdan tashqari suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum ta’sir o’tkazish. 20-bet). Shu o’rinda akad.u kommunikativ vazifani bajarishga kirishadi. Ammo til muomala vositasiga aylandimi. Bunda esa tilga bo’lgan ehtiyojning ikkinchi bosqichi boshlanadi . Teoriya poeticheskoy rechi.. Nutq og’zaki va yozma holda mavjud bo’lib. I r i s q u l o v M. Endi u nutq. Demak.. Demak.. Poetika. 1981. tilning amalda bo’lish jarayonidagi yana bir muhim jihatga e’tibor qilishimiz zaruriyati tug’iladi. hissiyotini qo’zg’atish kuchiga ham ega. s. Ya’ni.

uning maishiy. tahlil qilish kuzatuvchilarning asosiy muddaosiga aylanib qoladi.til birliklarini nutqning u yoki bu ko’rinishida ishlatish qonuniyatlari va imkoniyatlari bo’lib. R a s u l o v R. urf odatlari singari qator omillarni ham e’tiborda saqlab turish lozim bo’ladi. umumiy. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari.Tilning takomillashib borishi va nutq jarayonidagi bosqichlarini taniqli tilshunos olimlar H. u bevosita kuzatishda berilgan. til material sifatida nutq jarayonida xizmat qila boshlagan lahzalardanoq uni me’yorlashtirish jamoa. tilning moddiy tomoni haqidagi bizning tasavvurimiz nutqda yuzaga chiqar ekan. ijtimoiy-falsafiy va estetik dunyoqarashi. u qanday shakl va ko’rinishda voqyelanishi jamiyat tomonidan muayyan me’yorlar bilan belgilangan bo’ladi. ularning tilga bo’lgan ehtiyoji ham o’sib boraveradi. ro’yobga chiqish.. – Toshkent: O’qituvchi. qayd qiladilarki. Bu tushuncha quyidagi izohlarni talab etadi. necha yuz. Jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar aholi soni. narsa va hodisaning turli tillarda turlicha nom olishi esa tilning ijtimoiy-tarixiy-milliy hodisa ekanligini yana bir bor . nutqda yuzaga chiqadi» (N ye ‘ m a t o v H. Og’zaki nutqda esa jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan maxsus tovushlar tizmasi mavjud bo’lib. til va nutq tizimida me’yor ham o’z o’rniga ega. 7-bet). bu xalq yashagan va yashab kelayotgan tarixiy sharoit. til va nutq me’yorini o’rganish. Agar mana shu aytilganlarni boshqacharoq tarzda izohlash mumkin bo’lsa. Inson tafakkurining borliqni idrok etishi juda murakkab va uzoq davom etuvchi jarayon ekanligi. Aytilganlardan anglashilayaptiki. Bir xil predmet. uning me’yoriy jihatlarini tadqiq etishda ana shu tilning milliy xususiyatlarini hisobga olmaslik aslo mumkin bo’lmaydi. U jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo’lib. ular jamiyat tomonidan belgilangan va aniqlangandir» (N ye ‘ m a t o v H. ularning barchasi uchun tayyor. biz ularni talaffuz etishimiz . Binobarin. voqyelanish shakli bo’lib. Masalan. me’yoriy muammolar kun tartibiga qo’yilgan. jamiyat ehtiyojiga aylangan. 1995.Rasulovlar sistem tilshunoslik «til-me’yor-nutq» tarzida ajratishini ta’kidlashib. binobarin. Bunda ma’lum tilning iste’molchisi bo’lgan xalq. nutq jarayonidagi iste’molda bo’lish xususiyatlarini kuzatishni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga. Bu ehtiyojlarni qondirish zarurati esa o’z navbatida tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi tabiatini. R a s u l o v R. «bu yoqqa kel» tushunchasini imo-ishora bilan ifodalamoqchi bo’lsak. Aytilganlarning barchasi me’yorning tarkibiy qismlaridir.aytishimiz shart. Shunga ko’ra til imkoniyatlari me’yor darchasidan o’tib. moddiy (tabiiy. «Til bevosita kuzatishda berilmagan. vazifasini o’rganishni taqozo qiladi. majburiy bo’lgan. Ana shu ma’noda me’yor milliylik va tarixiylik mazmunini kasb etadi. fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig’indisi sifatida qaraladi. Mana shu o’rinda yuqorida nomlari tilga olingan olimlarimizning quyidagi fikrlarini keltirish muhim: «Me’yor ta’rifida «jamiyat (ijtimoiy) tomonidan belgilangan. aniqlangan qonuniyatlar va imkoniyatlar» tushunchasi mavjud. mohiyatini. 27-bet). Nutq tilning namoyon bo’lishi.. ma’naviy-ma’rifiy turmushi. O’z ona tili barcha o’ziga xosligi bilan shakllangan tili bo’lgani uchun ham u millat sanaladi. ko’rsatkich barmoqni yoki qo’lni ishora qilinayotgan kishidan o’zimiz tomon harakatlantirishimiz lozim. Yuqoridagi asar. ko’lamini millat tarixidan ajratib olib o’rganib bo’lmaydi. Chunki inson faoliyatining muhim qismi sanalgan tilni va uning o’ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini ana shunday qurshovda o’rganishgina atroflicha xulosalar chiqarishga ko’maklashadi. til hodisalarini. fizik) shaklga egadir. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning tilda tegishli atamalar bilan nomlanishi insonning fikrlash jarayonida ko’maklashishi barchamizga ayon. Me’yor (norma) . Shunday ekan til tarixini.Ne’matov va R. Birinchidan. ming yillar davomida shakllangan an’anaviylikka ega bo’ladi. uning me’yoriy nuqtai nazardan shakllanish jarayonini.

ikkinchisi esa o’zbek adabiy tilidan bu tilda gapiruvchi jamiyat a’zolarining (hatto konkret shaxslarning) to’g’ri. O’sha paytda qonuniy bo’lmasa-da. Ammo uning hamma moddalarini birdaniga va tezlikda bajarishning imkoni bo’lmadi. – Navoiy. Bir tarixiy holatni eslaylik. bab-baravar lingvistik qiymatga ega bo’lishi mumkin. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 1967)». So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir // «Davlat tili haqida»gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. tildan foydalanishdagi an’anaviy me’yorlarning davrlar o’tishi bilan o’zgarib. Me’yor o’zgarishidagi har qaysi aniq holat alohida tahlil qilinishi va ana shu asosda umumiy nazariy xulosa chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi... ma’lum bir tilda bir tushunchani ifoda etadigan so’z mavjud bo’lishi bilan birga uning boshqa bir tildan o’zlashtirilgan mustaqil varianti ham baravar ishlatilib kelinadi. bu nomlanishlarning har bir holatda o’ziga xos tarzda me’yor ekanligini ham ko’rsatib turadi. oradan o’n to’rt . Shu bilan birga. Oqibatda ma’lum muddat muomala jarayonida. albatta . tildan foydalanishdagi tarixiy jarayon shuni isbotlaydiki. yangilanib turishini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. bir qism o’zbek millatiga mansub kishilarning sharoit taqozosi bilan rus tilida savod chiqarganligi. Toshkent. farzandlarini ham bog’chalar va maktablarda ana shu tilda ta’lim-tarbiya olishga jalb qilganligi. 1993. To’g’risini aytganda. hamkorliklar til birliklaridan shu tarzda foydalanishni keltirib chiqarganligi tushunarli. ular o’zaro sinonimik nozikliklardan ham judo bo’lib qolishi. Bu kabi davriy me’yoriy o’zgarishlarni tildagi har bir me’yoriy jarayonga tatbiq etish to’g’ri bo’lmaydi. amaldagi ish yuritish tili rus tili ekanligi. o’z navbatida yangicha bir me’yorlarning yuzaga kelishi uzoq davom etadigan jarayondir. Yaxshilik. Bundan tashqari. 23-bet). qiyinchiliklarni qisqa muddatlar ichida hal qilishning imkoni yo’q..1973. Bu holatni ham tildagi me’yoriy qonuniyat sifatida qabul qilishga majbur bo’lamiz. turli darajadagi anjumanlarni o’tkazishda rus tilidan foydalanishdagi mavjud an’analar o’z kuchini saqlab turdi. – Toshkent: Fan. (B ye r d i a l i ye v A. imkoniyat doiralarini yanada silliqlash.tasdiqlaydi. rasmiy ish qog’ozlarini yuritishda. Uy. Millatlararo ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. nutq madaniyati problemasining o’rganilishi . til me’yorini belgilash muammolarini hal qilish har bir milliy til madaniyatini rivojlantirishning uzviy qismiga aylanadi. Hatto davrlar o’tib. Agar buning aksini aytsak. mashaqqat so’zlari XI asr o’zbek tilida ko’k (kok) shaklida ishlatilgan. Shuning uchun ham me’yor masalalarining nutq madaniyati doirasida o’rganilishi bejiz emas «. 1989 yilda «O’zbekiston Respublikasining davlat tili haqida» qabul qilingan Qonunini katta quvonch bilan kutib oldik va uni amalda tatbiq etishga ishtiyoq bilan kirishdik. Mavjud til me’yorlarining ana shunday sabablar bilan o’zgarishi. Indeks-lug’at. ezgulik ma’nolaridagi lisoniy birlik aaz shaklida qo’llangan..Berdialiyevning «So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir» nomli maqolasida keltirilgan ayrim misollardan foydalanamiz: «. buning ustiga respublikamizda ko’pmillatli aholining birgalikda yashashlari ana shunday tabiiy to’siqlardan bo’lib turdi. Demak. tildagi me’yoriy muammolarni. Anglashiladiki. (Devonu lug’otit turk. tilimizning amalda bo’lish qonunlariga.. Afsuski. ikki aspektga ega deyish mumkin: birinchisi. 168-bet). Shu o’rinda A..ma’nodoshlik paradigmalarida muqobil «eshdosh» (a’zo)lar sanaluvchi mehnat. bugungi real ijtimoiy hayotimizga zid fikr bo’lishi mumkin edi. izchil hamda namunali foydalana olishlari uchun yordamlashishi bilan aloqador bo’lgan nutq madaniyati problemalari» (B ye g m a t o v E. xona hamda turmushga chiqmagan qiz so’zlari ev shaklida ham uchragan. o’zbek adabiy tili normalarini. stabillash bilan bog’liq bo’lgan nutq madaniyati problemalari.

har bir davr o’z taraqqiyoti bilan bog’liq ravishda tildan foydalanishning o’z muammolarini. albatta. Til va jamiyat mavjudki. Shu bilan bir qatorda. ziyolilar o’zlarining to’g’ri maslahatlarini. yo’l-yo’riqlarsiz ham til va nutq rivojini tasavvur etib bo’lmaydi. bu masala ham o’rtada. Xo’sh. deganga o’xshaydi. deb o’ylaymiz. ko’rsatmalar. eng avvalo. Lekin tegishli yo’l-yo’riqlar. Bu me’yoriy tavsiyalarning qanchalik hayotiy ekanligini esa amaldagi nutqiy jarayonning o’zi belgilaydi. Buning obe’ktiv va subyektiv omillari ham bor. hatto respublikamiz hududida yashovchi ona tilisi boshqa bo’lgan kishilar ham kuzatib. bir narsa ma’lum . Harqalay o’tgan vaqt mobaynidagi tildan foydalanish jarayoni bir narsani isbotladi . bu sharafli vazifani yo’lga qo’yish ishiga hissa qo’shishimiz lozim. ikkinchi tomondan. Keyingi yillarda tilimiz rivoji. me’yor darajasini ham doimo kuzatib borish va tartibga solib turish lozim bo’ladi. Ammo. Buning ustiga. Buning ham ijobiy jihatlari ko’p. Masalani ana shunday tushunish to’g’ri bo’ladi. matniy jihatdan tahlil qilinadi. tabiiy ravishda ham yuz beradi.Karimovning «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to’g’risida»gi Farmonidan ham jiddiy imkoniyat sifatida foydalanib. uning amaliy me’yorlariga ham shunday ta’sir qiladi. balki shu tilda so’zlashuvchi barcha insonlar.yildan ortiq vaqt o’tsa ham bu nuqsonlardan to’laligicha qutila olgan emasmiz. Shu mazmunda til mutaxassislari. me’yorni belgilashning amaliy jihati nimadan iborat? Bu savol ham xuddi tilni ilmiy jihatdan o’rganish nima uchun kerak. iqtisodiy qiyinchiliklar hal bo’lgach. Demak. Qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun buni yaqqol isbotladi.til me’yoriy muammolarining talqin etilishi va ijobiy hal qilinishi vaqt degan hakamga ham bog’liqligi ham ma’lum bo’ldi. Yillar davomida olib borilgan yoki olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar va kuzatishlar natijasida til elementlarida qanday mazmuniy va shakliy imkoniyatlar mavjudligi sinxronik va diaxronik yo’nalishda. dolzarb vazifalarni keltirib chiqaraveradi. lingvistik imkoniyatlari ochib beriladi va ulardan nutq jarayonida foydalanish yo’llari tavsiya qilinadi. iqtisodiy muammolarni hal qilishdek suronli bir davrni boshdan kechirib turgan paytimizda til madaniyati bilan shug’ullanish shartmikan. Ammo. taraqqiyoti va nutq madaniyatida yuz bergan o’zgarishlarni nafaqat o’zbek tili mutaxassislari. Ma’lum ma’noda bu ham ularning me’yorni belgilash va til birliklarining ishlatilishiga oid tavsiyalar berish degan gapdir. Ikkinchidan.tilning amalda bo’lish holatlariga tazyiq o’tkazib bo’lmaydi. Til elementlarining ma’lum bir me’yorga keltirilishi. erishilgan yutuqlarni e’tirof etib turishibdi. ana shu me’yoriy hujjatlarsiz. har bir til elementining me’yor holiga kelgunicha ma’lum vaqt o’tishi ham lozim bo’lib qoladi. Shiddat bilan davom etayotgan ijtimoiy tarixiy jarayon til taraqqiyotiga qanday ta’sir ko’rsatsa. Biz Prezidentimiz I. adabiy til me’yorini belgilashning amaliy jihati bilan jiddiy shug’ullanishimiz kerak. Ammo hal qiluvchi gapni bu tildan foydalanuvchilar aytadi. albatta. ana shu taraqqiyot talablaridan kelib chiqib. bu masalalar bilan . bu borada jonkuyarlik qilishlari mumkin. Buning uchun. til mutaxassislari tomonidan boshqarib borilsa. Ammo. tavsiyalarini berishlari. bilib. O’zbek tilidan foydalanishdagi qiyinchiliklarning ko’plari bartaraf etilganligini. bir tomondan.A. tavsiyalar berilib borilishi zarur. Xulosa shu bo’ladiki. Biz o’rganayotganimiz me’yor masalasi ijtimoiy hayotimiz uchun yangilik emas. o’zbek tili va nutqi madaniyati uchun olib borayotgan ishlarimiz talablar darajasida emasligidan. fikrimizcha. bizni qanoatlantirmayotganligidan ham ko’z yuma olmaymiz. til amaliyotiga oid masalalarning bosqichma-bosqich hal bo’lib borayotganini ham kuzatamiz. bu boradagi ishlarimizni izchil va doimiy holatga keltirishimiz kerak.

. Binobarin. bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qarashga haqqimiz yo’q. Adabiy til va adabiy me’yor. 2000 yil 28 iyul). ma’naviyat va ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirish borasidagi farmoni ana shu ma’noda uzoqni ko’zlab qabul qilingan hujjatdir. 2. 6. 4. til . Nazarimizda.shug’ullanishga o’z-o’zidan imkoniyat paydo bo’ladi. deguvchilar xalq orasida. rahbarlar o’rtasida ham topiladi (Bu haqda yana qarang: A b d u l l a ye v M. 5. Jamiyatimizga hamma kasbdagi kishilar va ularning mehnati kerak. Adabiy til va uning taraqqiyot davrlari. O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar. hatto keyinchalik tuzatib bo’lmaydigan xatodir. 2-ma’ruza: Adabiy til va adabiy me’yor R ye j a: 1. 7. Ammo har bir millat dunyo ilmi va madaniyatida qaysi bisoti bilan faxrlana olishi mumkinligiga bugun hammamizning aqlimiz yetib turibdi. bu tushuncha yanglishdir. Muhtaram Prezidentimizning.ma’naviyat ko’zgusi. Ma’naviyat va iqtisodiy tafakkur // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. ma’rifat chirog’i. Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. O’zbek tilining taraqqiyot bosqichlari. Adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari. hatto ziyolilar. yuqorida tilga olganimiz. 3. Adabiy me’yorning tiplari.

Xususiy – leksik-semantik. dastlab tilimizning ana shu boyib borish yo’llariga. 121-bet). «O’zbek tilining bevosita o’ziniki bo’lgan asosiy leksik qismini shu tilning taraqqiyoti prosessida uning ichki imkoniyatlari.. grafik. O’zbek adabiy tili tarixi. yozma adabiy til. Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq. Bu birliklar bugungi kunda tilimiz lug’aviy boyligining tarkibiy qismi sanaladi. bugungi holatga kelgan o’zbek adabiy tili xalqimizning umumxalq tili negizida shakllangan va taraqqiy topgan. Ђani Abdurahmonov. hindcha. A l i ye v A. yangi so’zlar yasalishining yoki mavjud so’zlarning yangi-yangi ma’nolar anglatishining o’zbek tilida imkoniyatlari kengdir.R. Radlov.Tayanch so’z va iboralar : Adabiy tilni davrlashtirish masalasi.A. – Toshkent. Til shakllari: og’zaki va yozma. hatto XI asrdan .Ye. xabar. silliqlashib.. Olim Usmonov. Bu borada Tesha Salimov. Bu xalqimizning o’tgan juda ko’p asrlik davr mobaynida boshqa xalqlar bilan ijtimoiyiqtisodiy va madaniy aloqadorlikda bo’lganligi. – Toshkent. 1980. O’ r i n b o ye v B. Necha asrlar davomida sayqal topib. A. Umumiy va xususiy me’yor. punktuasion. ruscha-baynalmilal birliklar uchraydi. 1995. aksentologik. 21-26-betlar). ayrim davlatlar va ularning boshliqlarining O’rta Osiyo hududida olib borgan bosqinchilik urushlari va harakatlari bilan bog’liq. N. ta’sir. ko’z yugurtirish lozim bo’ladi.Malov. fonetik.. jumladan. Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini mujassam qilgan.Samoylovich. A. Ammo bu qiziqish va tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan.M.K. tilimizdagi leksik birliklar juda oz bo’lsa-da. O’zbek adabiy tili tarixi. Turkiy tillar tizimi va oltoy tillar oilasiga kiruvchi o’zbek tili hozirgi holatga kelgunga qadar uzoq taraxiy taraqqiyot davrini boshidan kechirganligi ma’lum. buning ustiga.Polivanov. Ijtimoiy vazifasi : aloqa. Ye. Binobarin. Mu x t o r o v A. talaffuz. 1982. mo’g’ulcha. qisqacha bo’lsa-da. Umumiy . 30-33-betlar. o’ziga xos qonun-qoidalari asosida hosil etilgan yasama so’zlar tashkil etadi» (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. va boshqalar. grammatik. yunoncha. 19-26-betlar.M. taraqqiyot davrlariga. Barcha tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilining boyib borishida ham ichki va tashqi omillarning ta’siri katta. S a n a q u l o v U..Koshg’ariy zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi.. Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni maqsad qilib qo’ygan ekanmiz. Shu bilan birga. Faxri Kamolov. mukammalashib.Shcherbak. Ergash Fozilov. orfografik. Shamsiddin Shukurov. ularning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun tartibiga qo’yilgan.Borovkov. O’zbek adabiy tili tarixi.D.. Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s u n o v U. – Toshkent.N.Reshetov. V. forscha-tojikcha. – Toshkent. yuqorida ta’kidlaganimizdek. S. T u r s u n o v U. uslubiy. A. Bagorodiskiy kabi rus turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan. yozma uslub. Baskakov. Qanday bo’lganda ham tilimizga chet so’zlar kirib kelganligini inkor qilib bo’lmaydi va uning.yozma nutq. obyektiv va subyektiv sabablari mavjud. Turkiy tillarni davrlashtirish bo’yicha V. O’ r i n b o ye v B. Keyinchalik.A. grammatik vositalar orasida tashqaridan olingan. Bu haqda talabalar ona tilimizning «Leksikologiya» kursidan saboqlar tinglaganlarida ma’lumot olishgan. arabcha. 1995.V. V. so’z yasalishi. darslik va qo’llanma sifatida tavsiya . Hozirgi o’zbek adabiy tili.

ajralish. Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar).Aliyev hamda A. 3. O’zbek tilining asosiy imlo . U.XX asr boshlarigacha).Muxtorov.XIII asrlar). Ammo adabiy til me’yori masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor bo’lishimiz zarur .Sanaqulovlarning asarlari hisoblanadi (T u r s u n o v U. Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. – Toshkent. tarqalish jarayoni bu me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy. ikkinchi bir yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi.etilgan U. S a n a q u l o v U. uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila borganligini. mukammallashib. Bu yerda ham til me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb etganini esdan chiqarmagan holda. muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan.O’rinboyev. balki ming yillab davom etgan differensiasiya . Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim bo’ladiki. Natijada uning barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi. A. Yuqoridagi asar. ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi xoh ongli. O’ r i n b o ye v B. A l i ye v A. Yuqoridagi asar. 24-bet). lug’atlarda o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. jumladan o’zbek tili ham rivojlanib. Muxtorov va U. Milliy til unsurlarining paydo bo’lish. Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi). Ammo shu narsa hayotiy.. Yuqoridagi asar. Ma’lum til birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi. A. shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o v U. O’ r i n b o ye v B. tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini kuzatish qiyin emas.. Tabiiyki. 1956. A. adabiy me’yorning shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan.Aliyevlar tasnifi: 1.. S a n a q u l o v U.. Hozirgi o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A. A l i ye v A. ilmiy haqiqatga yaqinki.Tursunov.. O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi)..Tursunov. B. Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi. Tilda yuz. ilmiy jihatdan o’rganilib borildi. Mu x t o r o v A. Yuqoridagi asar). xoh stixiyali tarzda bo’lsin. 24-26-betlar). B. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII . Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII .O’rinboyev. jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til. U. Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda.

qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. – Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga - umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik: foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi og’riq nuqtalardir. Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir. Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet). Darhaqiqat, Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan. «Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet). Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik. Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning vazifasiga aylanadi. Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan «normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq

madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana shunday vazifalarni bajarib kelmoqda. Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet). Ammo bu o’rinda biz nimaga e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi, ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof. F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet). Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi. Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda (ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet). Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi. Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari «millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet), degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga amaliyotda to’la rioya qilinmayapti?

Nima uchun adabiy til millatning hamma vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun tegishliday bo’lib qolayapti? Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning, qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan boshqa narsa emas. Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof muhitning bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin. Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin. Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir. Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga, adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim. Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar, mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud. Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan, kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q. Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuщnыye zadachi ucheniy o kulture rechi // Russkiy yazыk v shkole, 1965, № 4, s.3 ). Demak «boshqacha gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la oladigan namunalar va tavsiyalar kerak. Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy talablarning birinchisidir» (Ђ u l o m o v A.Ђ. Adabiy til normalari // «Nutq

Chunki zamonlar silsilasida toblangan o’zbek tili. ularning hayotga. ochilgan bu xazina boyliklaridan lazzatlana va huzurlana olishimiz lozim. so’zlashuv va badiiy ijod jarayonida uning shunday bir imkoniyatlari ochiladiki. ayniqsa. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. uning har bir vazifaviy uslub doirasida har bir nutqiy vaziyatda ifoda etayotgan nozik ma’nolarini ilg’ay olish. 1980. mavjud kamchiliklardan ko’z yummagan holda. Adabiy til umumxalq tilining yashash shakllaridan biri ekan. martabasini saqlab qolish esa unda belgilangan me’yorlarga qat’iy rioya qilishni taqozo etadi. U til birliklarining juda ko’p jihatlarini ilmiy asosida me’yorlashtirishga ko’maklashdi. O’zbek adabiy tili me’yorlari xususida to’plangan bilim va tajribalarga tayanib yana shuni aytish mumkinki.Begmatov ta’kidlagan «o’z normativ sistemalarining yuqori darajada shakllanganligi. – Toshkent. o’tkirlashuvi hamda rivoji uchun ko’maklashish muhim vazifadir» (B ye g m a t o v E. Intizom ozroq bo’shashgan joyda u ham albatta o’zining salbiy natijasini ko’rsatadi. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining hozirgi me’yorlarini. qalbimizdagi eng nozik his-tuyg’ularni ifoda eta oladigan qimmatbaho boylik sifatida munosabatda bo’lmog’imiz. 59-bet). ikkinchi tomondan. Nutq jarayonida. Garchi ona tilimiz . namuna bo’la oladigan. ma’lum ma’noda turg’unlashgan va barqarorlashgan. og’zaki nutq me’yori og’zaki adabiy til. 54-bet). takomili va boyligi jihatdan yuksak darajadagi madaniy til» sifatida faxrlanib tilga olsak-da. izchillik bilan davom ettirilishi lozim. Adabiy tilimizning yashovchanligini. uning umumiy va konkret ko’rinishlari mavjud. Til uchun belgilab quyilgan me’yoriy holatlar doirasidan chiqib. o’rni bilan variantlari ko’payuvchi. ular tomonidan bab-baravar foydalaniladigan. keng jabhada olib boriladigan. obro’sini. «Endilikda o’zbek adabiy tilining madaniy normativ imkoniyatlarini o’rganish va bu imkoniyatlardan amaliy nutqda o’rinli va effektiv ravishda foydalana olish yo’llarini tadqiq qilish. parvarishlashimiz zarur bo’ladi. № 4. o’zbek adabiy tili normalarini takomillashtirish. ularning yanada stabillashuvi. o’zbek tilshunosligi ham fan sifatida ko’plab olimlarimizning sa’y harakatlari tufayli o’zining yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi. o’z maromida sayqal topib. deb bemalol ayta olamiz. 1973. tahlil qilish va uni turli yo’llar hamda vositalar bilan xalqqa yetkazish til bilimdonlarining burchi va vazifasidir. uni yanada yuksaltirish borasigi ishlar keng ko’lamda. Ammo shu paytga qadar til ilmini o’rganishda to’plagan tajribalarimiz. biz uni payqashimiz va bir lahza bo’lsa-da. Boshqacha aytganda. kun sayin qalbimizda ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash. ayni paytda an’anaviylikni ham saqlab qolishi mumkin bo’lgan me’yorlarga aylandi. shu bilan birga. kengayib boradigan. Umumiy tarzda uni og’zaki va yozma nutq me’yorlariga ajratamiz. shu bilan birga. bir tomondan. Til tarbiyasi ham farzand bola tarbiyasiga o’xshaydi. xalqning madaniy va ma’naviy barkamolligi ertamikechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada amal qilishga olib keladi. asta sekinlik bilan o’sib. silliqlashib borgan bo’lsa. bu faoliyatni markazlashtirish va muvofiqlashtirish. Konkret tarzda . degan umiddamiz. yozma adabiy til me’yori va yozma uslub me’yoriga.madaniyatiga oid masalalar» to’plami. uslublararo tarmoqlanib. O’z navbatida. uning o’sishi. odat tusiga kirgan ish darajasiga olib chiqish lozim. yozuvda mustahkamlangan. og’zaki uslub me’yoriga bo’linadi. shuningdek. yozma adabiy nutq me’yori. kampaniyachilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. uning iste’molchilari uchun tushunarli va ma’qul bo’lgan. Bu hol qachongacha davom etishini aytish qiyin. Aksincha. o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi. unga millat uchun nafaqat yagona aloqa vositasi sifatida. umummajburiy bo’lgan. Bu boradagi ishlarda stixiyaga. rivojlanib boruvchi.hozirgi o’zbek adabiy tilini E. rivojlanishi uchun doimo g’amxo’rlik qilishimiz. qat’iy qoida va tartibga solingan. bugunga kelib til me’yorlari ilmiy xulosalarga tayanilgan holda ongli boshqarila boshlandi. uni davlat ahamiyatiga ega bo’lgan. olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar.

grammatik. Imlo va talaffuz me’yorlari R ye j a: 1. Tovush va yozuv. tilimizda leksik . O’zbek tilining tovush va grafik tizimi. uning yutuq va kamchiliklari. fonetik. Yangi o’zbek alifbosi. grafik. 3. Alifbo sohasidagi muammolar. Bu sohaga oid qonunlar. orfografik va uslubiy me’yorlar mavjudligini qayd qilamiz. 5. Lotin grafikasi asosidagi o’zbek yozuvi. Tovush me’yori va uning yozuvda aks etishi. 3-ma’ruza: Hozirgi o’zbek adabiy tili me’yoriy ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. 7.semantik. 6. . Fonetik va talaffuz me’yori. «Davlat tili haqida»gi Qonun. Tayanch so’z va iboralar :Tovushlar tizimi.esa. Orfografik me’yor. 4. Orfoepik me’yor (talaffuz me’yorlari). punktuasion. Amaldagi rus grafikasi. so’z yasalishi. 2. talaffuz.

s. g’. jumladan 6 ta unli. a. 25 undosh tovush . Demak. Shu belgilar orasida ikki tovushning yig’indisidan iborat bo’lgan ye.tutuq belgisiga almashtirish. p. Ana shu tovushlar tizimi va ularning harfiy ifodasiga ega bo’lgan o’zbek tili bugungi kunga qadar 1956 yil 4 aprelda O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan tasdiqlangan va kuchga kiritilgan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari»ga binoan ish ko’rib kelmoqda. Anglashimizcha.fonema mavjud bo’lib. ona tilimizga xos bo’lmagan tovush ifodasi . j.yumshatish belgisini olib tashlash hamda ‘ . ya grafemalari ham mavjud.fonema mavjudligi qayd etiladi. Unlilarning harfiy ifodasi 6 ta: i . s. unlilar tizimida mavjud bo’lgan kamchiliklar borasida bo’lib kelayotgan bahsu munozaralar ma’lum ma’noda yakunlandi. 4 grafema va 23 ta undoshni ifodalovchi belgilar bilan ifoda etiladi. k. x. ch. yo. ya singari grafemalarni. Yangi o’zbek alifbosiga 26 ta harf. yu. r. l. . 3 ta harflar birikmasi va tutuq belgisi kiritildi hamda bu bilan alifbo tizimi anchagina soddalashtirildi. Bir alifbodan ikkinchisiga o’tish davridan to’g’ri foydalanib. u. ng. sh. hozirgi o’zbek tilida 31 ta tovush . ng tovushlarini ifodalovchi harflar birikmasini kiritish evaziga amalga oshirildi. Ana shu kursni o’qitishga oid darsliklarda o’zbek tilda 6 unli. shuningdek. Undosh fonemalar esa 25 ta.s harfini va . orfografik va orfoepik me’yorlarni bir-biriga yaqinlashtirish ustida samarali ish olib borishimiz lozim.O’zbek tilining tovushlar tizimi va ularning yozuvdagi harfiy ifodasi masalasida talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy tili» fanining «Fonetika» bo’limida tegishli ma’lumotlar berib o’tilgan. yu. q. Undagi qoidalarga amal qilish tilimizdan foydalanuvchilar uchun bundan keyin majburiy sanaladi va shu tarzda bosqichmabosqich amalga oshiriladigan tadbirlar natijasida o’zbek tilining orfografik me’yori yo’lga qo’yiladi. g. d. e (ye). grafik belgilar soni 35 taga yetadi. t. ayniqsa. v. o.ayrish belgisini ' . An’anaviy imlo me’yorlarini saqlab qolgan holda lotin grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosi bilan ish ko’radigan imlo ham o’z me’yoriy qoidalariga ega va bu me’yorlar yuqorida tilga olingan hujjatda o’z ifodasini topgan. Undan keyin esa to’lig’icha O’zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini hayotga joriy qilish to’g’risida»gi hamda 1995 yil 6 maydagi «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi qonunlariga asosan ish ko’riladi. ch. n. ularni ifodalashga xizmat qiladigan rus grafikasiga asoslangan belgilar soni 35 ta. yo. sh. Respublikamizda ta’limning barcha tizimlarida ushbu qonunlarni bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avgustda «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida» qabul qilgan qarori asosida o’qitilmoqda. Shu bilan ancha paytlardan beri alifbomizda. Hozirda ham bu qonunlar amalda. Ularni ifoda etish uchun 23 harf va harflar birikmasi qo’llaniladi: b. O’zbek xalqi uchun jahon miqyosiga chiqishdek olamshumul vazifani amalga oshirishga katta hissa bo’lib qo’shiladigan bu tadbirning istiqbolimizga xizmat qilishi shubhasizdir. Ularga ‘ va belgilari qo’shilsa. z. dj. Binobarin o’zbek tilining imloviy me’yorlari hozirgacha ana shu qoidalarga muvofiq amal qilmoqda va bu jarayon O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining «O’zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritish tartibi to’g’risida»gi 1995 yil 21 dekabr qaroriga asosan 2005 yilgacha davom etadi. Bu soddalashtirish ikki tovushni ifoda etuvchi ye. hozir qulay bir vaziyat vujudga keldi. m. Aslida 31 ta fonema 33 grafik belgi bilan. f. o’. h. y.

olib borilgan kuzatishlar shuni ko’rsatmoqdaki.Mamatov quyidagi mulohazalarni bayon qiladi: «Yoshlarning adabiy til normalariga amal qilgan holda so’zlashishi. degan fikrlar quloqqa chalinib qoladi. . Balki xalqning yoshi ma’lum bir darajaga yetgan qatlami orasida shunday bo’layotgandir. bu masalalar tahliltalab. . Respublika maktablarida ona tili o’qitishi va nutq madaniyati «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.talaffuz me’yori va unga hayotda amal qilish to’g’risida. 75-bet). bu savol ko’pchiligimizni tashvishga soladi. izohtalab masalalardir.A. Ammo hozirgi yoshlar va kelajak avlod savodxonligi uchun bu muammo yo’q. so’z. barcha kurslarda o’tkazilayotgan sinov diktantlari natijalari bu borada jiddiy ish olib borish lozimligini ko’rsatadi. 1973.Karimovning tashabbusi va maorifimiz jonkuyarlarining sa’yi harakatlari balan ta’lim sohasida yirik islohotlar amalga oshirilayapti. Yosh avlodning nutqiy madaniyatini tarbiyalash xususida // Davlat tili haqidagi qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. nafaqat ularning o’qimishliligidan darak beradi.Toshkent: Fan.Kezi kelganda bir mulohazani aytib ketishga to’g’ri keladi. balki ayni vaqtda aqlli va madaniyatliligini ham ko’rsatadi. jumlalarni to’la tuza bilmasliklarida. Afsuski. lekin faqat fikrini. A. ulardagi kuch va imkoniyatlarni boshqa tomonlarga burib yuborayotgandir? Harqalay. Keyingi yillarda Samarqand Davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakultetiga test asosida qabul qilingan talabalar o’rtasida har yili. bu holat hamon davom etmoqda. 1993.Asqarova (A s q a r o v a M. . Bu holat ko’proq o’quvchilarning og’zaki nutqda o’z shevalariga xos so’zlarni va ba’zi qo’shimchalarini noo’rin ishlatishlarida. tushunchalarini to’g’ri. aniq iboralar bilan ifoda qilishlari zarur. «Respublikamizdagi ko’pgina maktablarda o’quvchilarning nutq madaniyati yuqori saviyada emas.E. M. Xo’sh. Endi bir necha og’iz so’z orfoepik . Talaffuz etilgan har bir tovush. Buning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida orfoepik qoidalardan yaxshi xabardor mutaxassislar kichik va qiziqarli mashg’ulotlar olib borishlari zarur deb hisoblaymiz. Xalq o’rtasida ba’zan lotin grafikasi asosidagi o’zbek imlosiga o’tish ma’lum darajada savodxonlikka salbiy ta’sir etishi mumkin. Shuning uchun yoshlar hamma vaqt nutq madaniyati va nutq odobiga qat’iy rioya qilgan holda so’zlashga harakat qilishlari lozim.deb yozgan edi prof. Buning sabablari nimada? Maktabdagi ona tili va adabiyot fanlarini o’qitish jarayonida bu masalaga e’tibor susayganmi? Test sinovlariga bo’lgan burilish yoshlarimiz uchun orfografik me’yorga qat’iy rioya qilish masalasini keyingi o’ringa surib qo’ydimi? Balki o’tish davridagi ayrim qiyinchiliklar o’qituvchilar talabchanligini susaytirib. Ko’p yillik tajribalar. ibora. turli ijtimoiy qatlamlar nutqini bir chetga qo’yib turayligu. Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlariga talabalarni test sinovlari asosida qabul qilish ana shunday ulkan qadamlardan biri bo’ldi. chunki ona tilimizning sofligini saqlash har bir yosh avlodning sharafli burchidir» (M a m a t o v A. Prof. Bu o’rinda o’rta va keksa avlod. bu qatlamda ham talaffuz me’yorlariga rioya qilishni quvonarli deb bo’lmaydi. Respublikamiz Prezidenti I. Masalani biroz boshqacharoq tarzda qo’yishimiz ham mumkin: Rus grafikasi asosidagi o’zbek alifbosidan foydalanishda savodxonligimiz talablar darajasidami? To’g’risi. Ammo negadir bu islohotlar bilan ham yoshlar savodxonligining oshishida jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti. Gap uni qay darajada o’zlashtirishda ekanligini tushunib yetsak bo’ldi. mulohazalarimiz ko’proq samara berishi mumkin bo’lgan yoshlar nutqiga e’tiborimizni qarataylik. aniq va ravon jaranglashi kerak.Navoiy. . ba’zi affikslarni to’g’ri talaffuz eta olmasliklari va ayrim so’zlarni o’rinsiz takrorlay berishlari kabi holatlarda ko’rinadi». 7-bet). buning uchun nima qilish kerak? «Bolalar nutqini o’stirish ishi maktabgacha tarbiya muassasalaridanoq boshlanishi kerak. Yoshlarning notiq bo’lishi shart emasdir (balki).

Birinchidan. Ammo bu qarashlarning hayotiy emasligini. Haq gap. n . o’zbeklar orasida ozchilikni tashkil qiladigan tojik xalqining tili qanday qilib ko’pchilik gaplashadigan tilga bu darajada kuchli ta’sir o’tkazish mumkin.. u yo’qolgan emas. o’sha orfoepik qoidaga asos qilib olinishi zarur. ma’lum qoida ichiga olinishi qiyin bo’lgan ayrim holatlarda ongli boshqarish prinsipiga suyangan holda ish ko’rish kerak bo’ladi. o’rin almashishi hodisalari. adabiy til elementar normalariga rioya qilgan holda so’zlatishga odatlantirish lozim» (A s q a r o v a M. Afsuski. f .ng tovushlarining talaffuzda farqlanmasligi .. Shunda ular dialektal xatolarni qilmaydigan bo’ladi. demografik sharoitiga ko’ra O’zbekiston hududida. Birgina misol. h . Lekin maqoladagi bir fikrga munosabat bildirishga to’g’ri keladi! Olima ham o’zbek tilida singarmonizim hodisasi yo’q.. Hamdamovning “Tilimizning yuksak madaniyati uchun” nomli maqolasi ham orfoepik normalar masalasiga bag’ishlangan. bu borada aytilgan hamma fikr-mulohazalarni ham ma’qullash qiyin.Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishda birinchi navbatda grammatik qoidalarni puxta singdirish va shu orqali o’zbek adabiy tili normalarini egallashlariga erishish kerak. orttirilishi. ikkinchidan. tilshunoslar orasidagina mavjuddek tasavvur paydo bo’ladi.singarmonizm hodisasi o’zbek adabiy tilida yo’qolishga asosiy sabab tojik tilining ta’siri bo’ldi» (O t a m i r z a ye v a S.Otamirzayevaning «O’zlashtirilgan so’zlarning orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar» nomli maqolasida arab. Ustoz J. Unda a . bu fikrlar paydo bo’lgandan keyingi o’tgan davr isbotladi.o.x.p. birinchidan. Bunda umummiliy manfaatlar ko’zda tutilmog’i. Kishida qiziqish ham. an’ana tusiga kirib qolgan talaffuz qoidalari ham chuqur va atroflicha o’rganilishi va qonun asosida mustahkamlanishi zarur. S. Bu fikr ayniqsa boshqa tillardan kirgan (arab. u . adabiy tilning funksional vazifalarining nihoyat darajada zo’r ahamiyati e’tiborga olinmog’i kerak. birinchi sinfdalik davridan boshlab. tashvishlanish ham go’yo asosan ziyolilar. Shu o’rinda quyidagi mulohazalarni keltirish ham maqsadga muvofiq: «. ushbu masalalarning kun tartibiga qo’yilganiga 20-30 yil vaqt o’tganiga qaramasdan. 45-bet). 87-bet). degan savolga javob topish ham kerak.Otamirzayevaning «. adabiy tilning orfoepik normalari haqida jiddiy o’ylash va uning qonun-qoidasini belgilash vaqti allaqachon kelgan. Yuqoridagi maqola. Yuqoridagi maqola. 96-bet). qonun-qoidalariga bo’ysundirib oladi» (O t a m i r z a ye v a S. Uchinchidan. Ikkinchidan. shevachilik. bu vazifa batamom hal qilingan emas. o’quvchilarga adabiy til normalarini singdirishda faqat bir qoidaning o’tilishinigina kutib turmasdan. 75-76-bet). degan fikrini esa qabul qila olmaymiz. Maqola pirovardida olima ishonarli xulosaga keladi: «Umuman qaysi tildan so’z qabul qilinishdan qat’iy nazar. Bunda. fors-tojik va rus tillaridan olingan) so’zlar talaffuziga nisbatan to’g’ridir. qabul qiluvchi til har bir so’zni o’z «g’alviridan» o’tkazib. So’z tarkibidagi ayrim tovushlarning o’zbek tili talaffuz qoidalariga moslashgan holda tushib qolishi. ularni bartaraf etishning ba’zi yo’llari ko’rsatilayotgan bo’lsa-da. O’zlashtirilgan so’zlar orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Ayrim shaxslarning subyektiv mulohazalari. Tilimizdagi orfoepik me’yor va uning nutq madaniyatiga ta’siri borasidagi muammolarning mavjudligi ilmiy adabiyotlarda qayd etib kelinayotgan bo’lsa-da. deb hisoblash tarafdori. – Toshkent: Fan. ayrim qoidalarni tilga zo’rlik bilan kiritib bo’lmasligini o’zbek tili faktlari. S. urg’uning ko’chishi va butunlay o’zgarishi holatlari yaxshilab tahlil qilingan.o’. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid ayrim masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. «mahalliychilik» tendensiyalariga yo’l qo’yilmasligi kerak» (A b d u l l a ye v F.1973. dialektologik tekshirish natijasini hisobga olish va nimaiki keng tarqalgan va umumxalq tusiga kirib qolgan bo’lsa.. fors-tojik va rus tillaridan kirib kelgan so’zlar talaffuzining tilimiz ichki fonologik sistemasiga muvofiq kelish-kelmasligi darajasi o’rganilgan.

Chunki o’zbek tilini o’rganishdagi hozirgi ommaviy jarayon bu kamchiliklarni albatta siqib chiqaradi. imkoniyat yaratildi. Bu hol bir kishi. bu narsa osonlik bilan amalga oshmaydi.-deydi prof. Hayotning bu oqimi tabiiy ravishda o’z ona tilisida muomala qilishni bilmaydigan. Buning oqibatida. . So’zlarni yod olish mumkindir. uning asoratlarini hozir ham ko’rib. qishloq xo’jaligi xodimlarining respublika qurultoyida o’zbekcha nutq so’zlash imkoniyatiga ega bo’lar edilar. o’z ona tilimizdan foydalanish va rus tilidan foydalanishda ana shunday tafovutlar mavjud bo’lib. . til ekologiyasiga jiddiy ta’sir qila boshlagan edi. televideniye orqali eshitdilar. o’z farzandlarining istiqbolini o’ylab. tovush a’zolarimiz bir-biridan farq qiladi.Ђ. 97-100-bet). O’z ona tillari . ikkilanmasdan amaliy ishlarga o’tish payti keldi. Ona tilimizga davlat tili maqomining berilishi uning hayotiylik. Tilni o’rganish kerak. rus tilida olib borilar edi. Respublika davlat arboblari bir yilda faqat bir martagina . muomalada faqat rus tilidan foydalanib kelayotgan o’zbeklar oldida yangi muammo paydo bo’ldi. mavjud vaziyatning o’z obyektiv va subyektiv sabablari bor. To’g’ri. Aytilganlaridan. unga bo’lgan munosabat butunlay o’zgardi. Tildan. Ammo unga vaqtinchalik hodisa deb qarash kerak. 70 foizdan ortiq aholi yashaydigan qishloq joylarda esa o’z shevalari asosiy muomala vositasi bo’lib qolaverdi. tomir otib kelayotgan bu millat mustaqillik tufayligina chilparchin qilingan bo’lsa-da. «Umuman. Talaffuz ravonligi – nutq boyligi // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. bir oila. Turg’unlik deb ataladigan sovetlar davrida quyidan tortib yuqorigacha hujjatlar asosan rus tilida yuritilar edi. M. shaharda yashovchi ko’pchilik o’zbeklar nutqi ham namuna bo’lish vazifasini bajara olmay qolgan edi.ishonarli tarzda tahlil qilinadi (H a m d a m o v J.o’zbek tilida gaplashish hayotiy zaruratga aylandi. yoki bo’lmasa. nutqiy madaniyatimizdagi shevachilik muammolarini ijobiy hal qilish. o’zini ziyoliman deb hisoblaydigan.ya’ni o’zbek tiliga xos ba’zi til orqa yoki bo’g’iz tovushlari rus tilida yo’q. Qishloqda ham. Rivojlanishi va istiqboli qonun yo’li bilan kafolatlandi. Qolgan paytlarda ko’pchilik yig’ilishlar. 1998 yil 16 yanvar). xolos. Endi u borada hyech tortinmasdan. – Toshkent: Fan. talaffuzichi? Artikulyasion bazasi rus tili talaffuziga moslashgan kishini sof o’zbek tili talaffuziga o’rgatish oson ish emas.u ham bo’lsa. sezib.1973. agar unda birgina rus kishisi o’tirgan bo’lsa ham. bir shahar doirasidan chiqib. Ma’lum me’yorga solingan adabiy til namunalarini esa faqatgina radio. butun muhitga. shaharda ham bir xil tarzda nutq madaniyati bilan shug’ullanishiga qonuniy asos. Harqalay. Ular ham zamonasozlik qilishga. Hayotda shiddat bilan urchib. bilib turibmiz. Tabiiyki. yashash shart-sharoitlarini belgilab berdi. Ammo ularning mag’zini chaqish. Ana shu sabab bilan bog’liq talaffuz me’yoridagi buzilishlar ma’lum vaqt tilimizda davom etishi mumkin. amaliyotda o’zbek tili uning iskanjasida tobora qisilib borayotgan edi. endi faxrlanib aytish mumkinki. ularni adabiy til me’yorlariga muvofiqlashtirish jarayoni hayotimizda hali uzoq davom etadigandek bo’lib tuyuladi. ya’ni o’zbekcha so’zlarni rus talaffuziga moslab aytish tufayli tilimizda buzilishlar sodir bo’lib turibdi. kitoblardan o’qidilar. kabi tovushlarimizni ravon talaffuz qila olmaydilar» (S o d i q o v a M. Buning ustiga.Sodiqova.H. ularni rus tilida ta’lim-tarbiya beradigan bolalar bog’chalari va maktablarda o’qitishga majbur bo’la boshladilar. Mana shunday holatda ruscha o’qib. shu bois ular bizning Q. Tilimizning yuksak madaniyati uchun // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. orfoepik me’yor masalasini. rus va o’zbek tillarini aralashtirib gapiradigan chalamulla o’zbeklarni maydonga keltirdi. til iqlimi.

So’zlashuv nutqini normalash imkoniyatlarini tadqiq etish. turli uslublardagi vazifasini belgilash bo’lmasin. ular uchun eksperimental fonetika. Xalqimiz shevachilikdan .Adabiy og’zaki nutqning radio nutqi. Ma’lum bo’ladiki. Vaholanki. amplitudalarini ko’rsatishimiz va shu asosda talabalarni mashq qildirishimiz. . lug’atlar shaklida tavsiya etildi. № 4. tuzatish va tavsiyalar tarzida chiqishlar qilib turishibdi.O’zbek og’zaki nutqining talaffuz normalarini eksperimental usulda o’rganishni yo’lga qo’yish.Begmatov «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» nomli maqolasida og’zaki nutq madaniyatini rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni o’rtaga qo’ygan edi: «. Ammo u bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. adabiy til me’yorlarini o’rganishning bolalar bog’chasi o’rta maktab oliy maktab tarzidagi uzluksizligini ta’minlashimiz zarur. o’zbekcha talaffuz me’yorlarini belgilab beradigan texnik vositalarni biz oliy ta’lim o’quv jarayonida ko’rgan emasmiz. sayoz bo’layapti. Dasturlarni olib boruvchi ayrim jurnalistlarning o’zlari shevachilikka berilib ketishlari noo’rin tuyuladi. . ayrim holatlarda rus tili gap qurilishi tartibida o’zbekcha jumlalar tuzish iskanjasidan chiqib keta olmayaptilar. televideniye nutqi. Yillar davomida majlislarni rus tilida olib borgan yoki ma’ruzalarni rus tilida eshitgan ko’pchilik kishilar o’z nutqlarida ruscha so’z va iboralarni qo’llash. .Bu ulkan vazifani birdaniga hal etib bo’lmasligi ham aniq.Og’zaki nutqning uslubiy. Nafaqat filolog olimlar. . Ko’pchilikning fikriga tayanib aytamizki. orfoepik me’yorlarga rioya qilmaslik nutqimiz madaniyatida jiddiy nuqsonlardan biri bo’lib qolmoqda. Shu narsani e’tirof etish adolatdan bo’lar ediki. Xulosa shuki. situativ ko’rinishlarini o’rganish.nutqiy ko’nikmalar hosil qilishga ko’maklashishimiz lozim. Og’zaki nutq ishlatiladigan qaysi soha va yo’nalish bo’lmasin. Shuning uchun ham ko’p dialektli va shevali o’zbek tilining adabiy talaffuz me’yorlarini belgilab berish qiyin bo’lib qolayapti. televideniye eshittirishlarida ham seziladi. sahna nutqi singari ko’rinishlarini tadqiq qilish va ularning normativ xususiyatlarini belgilash» (B ye g m a t o v E. og’zaki nutqning to’laligicha adabiy holatga keltirilishini ta’minlash talaffuz jarayonini me’yorlashtirish bilan bog’liq. 1980. Bu nutq tipining adabiy-normativ va nonormativ tomonlarini aniqlash. Tilshunoslarimiz zahmatlari tufayli o’zbek tilidagi birliklarining deyarlik barchasidagi me’yoriy ko’rinishlar ommaga turli qo’llanmalar. 58-bet). Bu kamchiliklar hatto radio. Shunday bo’lishiga qaramasdan. keyingi yillarda tilimizdagi fonetik jarayonlarni. ijobiy natijalar qo’lga kiritilishi lozimligi zamon talabidir. Yangi imlo qoidalariga o’tishimiz munosabati bilan bu yumushlar davom ettirilmoqda. til madaniyatiga e’tiborsizlik hamon davom etmoqda. E. ayniqsa. Bu borada talabalarimizga bergan bilimlarimiz ham yuzaki. Omma uchun bu vaziyatning ta’siri salbiy bo’layotganini sezib turibmiz. uning asosiy quroli bo’lgan texnik vositalar ko’magida biz adabiy me’yor tarzida tavsiya etiladigan namunaviy nutq andozalarini berishimiz.Og’zaki nutqning mohiyatini o’rganish. balki maorifimiz jonkuyarlari. o’z ona tiliga chuqur hurmat bilan qaraydigan barcha ziyolilarimiz bu me’yorlarning buzilishiga e’tiroz. har bir tovush tembri. piravord natijada adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq keladigan uzus . ona tilimizga mehrni bolalar bog’chasidayoq uyg’otishimiz. O’zbek nutqi madaniyati masalalari// O’zbek tili va adabiyoti. lektor (propagandistlar) nutqi. talaffuz me’yorlarini buzish. barcha o’rinlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirib qo’llash masalasi birinchi o’rinda turadi.

Doimiy va matniy variantlar. ulardan chiroyli.deb ta’rif bersa (A x m a n o v a O. O’zbek tilidagi leksik-frazeologik birliklarning ana shu xususiyatlari yuzasidan A.S. talaffuzda e’tiborsizlik. Jumladan.frazeologik me’yor R ye j a: 1. O’zbek tilining keng iste’mol so’zlari me’yori. Tildagi birliklar : dialektal qaytariqlar.S. mas’uliyatsizlik davom etmoqda. Zero. Mavjud imkoniyatdan.. 6.deb yozadi u. jozibali va ta’sirli qilib foydalanishni umumxalq.batamom qutula olgan emas. Tayanch so’z va iboralar: Lug’aviy me’yor. paronimlar va adabiy me’yor. O. «Tilshunos-normalist olimlar. 5. Gorbachevich esa «so’zni to’g’ri tanlash va hammaga ma’lum bo’lgan va umumxalq tomonidan qabul qilingan. 4.Axmanova leksik normani «bu muayyan bir tilda so’z qo’llash normasidir». me’yor qilib belgilab qo’yilgan til birliklaridan to’g’ri foydalanishga o’zimizda burch sezmas ekanmiz. loqaydlik. Leksik me’yor tushunchasi. Ushbu qo’llanmani yozishda ham bevosita ana shu tadqiqot natijalaridan foydalanildi. – M. K.S. Sinonim va dublet. . . Variantdorlik.leksik normaning maqomini aniqlashda turlicha fikrlar aytganlar. Slovar lingvisticheskix terminov. Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi til sathlari orasida leksik birliklar alohida o’rin tutadi va ularning o’ziga xos me’yoriy xususiyatlari mavjud. o’rinli so’z . umummilliy darajaga ko’tarish masalasi muammoligicha qolaveradi. 2. Garchi ko’pchiligimiz adabiy til me’yori talablari asosida savodli yozsak-da. 3. Frazeologizmlarda okkazional variantlar va adabiy me’yor. til ma’naviyatimiz va madaniyatimiz ko’zgusi ekan undan ehtirom va hurmat bilan foydalanish milliy burchimizga aylanmog’i lozim. Frazeologik me’yor. 1961). So’z tanlash va uning ahamiyati. Tildagi leksik birliklar va ularning adabiy me’yorga munosabati. 4-ma’ruza: Leksik ..E. Tildagi variantdorlik.Mamatov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va bu kuzatishlarning natijasi o’laroq doktorlik dissertasiyasi himoya qilingan hamda «Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeolgik norma muammolari» nomli monografiya yuzaga kelgan.

deb bekorga yozmagan (R o z ye n t a l D. Toshkent va Farg’ona shevalariga) asoslangan bo’lsa-da. tilda asosiy birlik sanalgan so’zning lingvostilistik birlik sifatida. «O’zbek adabiy tilining orfografiyasi. 170-171-betlar). D. 2) territorial va ijtimoiy qo’llanish doirasini.Aliyev «O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonuni va o’zbek tili nutq madaniyati» nomli ma’ruzasida «Ayrim narsa va hodisalarning nomlari adabiy til va uning lug’atlarida uchramaydi. O’zbek dialektologiyasi. pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to’g’risidagi tasavvurimizni.E. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. tanba). o’sha yerda stilistika boshlanadi». neologizm va okkazionalizm.Toshkent. 1978.ishlatishdir». . 3) ma’lum milliy tilning boshqa shakllari bilan adabiy til o’rtasidagi munosabatlar masalasini inobatga olish kerak. bu borada me’yoriy holatlarni belgilovchi o’lchovlar ham mavjud. Ammo shevalarimizda shunday leksik birliklar mavjudki. 1991. Lekin dialekt va shevalarda mavjud bo’ladi. . 1990..L. Adabiy til sheva leksikasidan ularning ko’pchiligi uchun umumiy bo’lgan so’zlarni tanlab olishi va uni o’z leksik tarkibiga kiritishi (mas.t o v A. 117-118-betlar). leksik norma bu og’zaki va yozuv tili oppozisiyasi doirasida leksik vositalarning turlicha amalga oshirilishi o’rtasidagi munosibliklar. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonun va o’zbek tili nutq madaniyati // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. . Demak. .Yu. 1974. Shunday qilib. kengaytiradi. s 11). Izmeneniye norm russkogo literaturnogo yazыka. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. leksik normalarga rioya qilish so’zlovchi (yozuvchi) va tinglovchi (o’quvchi) tomonidan o’zaro muloqotda bir-birini to’liq tushunishni taqozo qiladi.E. qalang’i-qasang’i (yengil tabiat odam).Rozental ham «Qayerda tanlash imkoniyati bo’lsa. 1971). ular adabiy tilimizga kirib ulgurmagan yoki shu holicha qolib ketgan. orfoepiyasi va grammatik qurilishi ma’lum tayanch shevalarga (asosan. chaqaloq-buvak. o’ymoq (angishvona) singari. o’tik (o’tadigan joy). tuxum-moyak-yumurta. aytaylik. Ayni paytda. 8-bet): cho’kkala (laganbardor).t o v V.. Bunday vaqtda aniq narsa va hodisalarning nomlarini anglatuvchi so’z va atamalarni hyech ikkilanmasdan shevalardan olib adabiy tilga kiritishimiz kerak». M. .Toshkent. Leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko’pligi uning xususiy me’yorlarining shakllanishiga ham sabab bo’lgan. madang (yog’ochdan qilingan eshik qulfi. sigir-siyir-inak. leksik jihatdan esa barcha o’zbek shevalariga asoslangan»ligi qayd etilgan «O’zbek dialektalogiyasi» darsligida ana shu o’lchovlar ko’rsatib o’tilgan.Yu. sarimsoq (go’dakning nomi qo’yilguncha bo’lgan ismi). Leksik normani ta’riflashda esa adabiy tilning quyidagi belgi va mezonlarini nazarda tutmoq lozim: 1) uning og’zaki va yozma shaklda amalga oshirilishini.. Demak..S. tengliklardir» (M a m a . leksik me’yorlarni belgilash birmuncha qiziqarli va munozarali bo’ladi. shubhasiz.E. sinonimlar va variantlar shaklida bir tushuncha doirasida ma’no anglatish va farqlash imkoniyati tilning boshqa sathlaridagiga qaraganda keng ekan. chumoli-murcha-qarinjaqumurusqa kabilar) ta’kidlangan (R ye sh ye . uzuchak (uchta bola tuqqan xotinning bolalari yoki qo’yning qo’zilari). Dialektizimlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi. ko’pma’nolilik. arpabodiyon (ukrop turi). Shuning uchun ham tilimizdagi dialektizm. o’mgan (ko’krak).degan fikrni aytib. kechik (kechib o’tadigan joy). Bu kabi so’zlarning adabiy me’yori haqida nima deyish mumkin? A.Toshkent.deb yozadi (G o r b a ch ye v i ch K. uning tasdig’i sifatida quyidagi misollarni keltirgan edi (A l i ye v A. .

arpabodiyon. o’mgan so’zlari «O’zbek tilining imlo lug’ati»da bor. ammo madang so’zini adabiy tilga olib kirib bo’lmaydi. umumxalq tilidagi ayrim so’zlar.Shoabdurahmonov «O’zbek adabiy tilining leksik normalari» maqolasida R. Akad. Bu kabi lingvistik birliklar turli kasblar va sohalarda kuzatiladi. ya’ni sheva vakili bo’lgan ijodkorlarning sharofati bilan ma’lum so’z adabiy tilga kirib qolib. me’yorlashishi mumkin. ta’lim olish. obyazatelno. voobщye. ularning sut-qatig’idan foydalanadiganlari ana shu taomlarni tayyorlashadi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. Cho’kkala so’zini adabiy tilga qabul qilganda ham endi uning laganbardor so’zini siqib chiqarishi dargumon. demak. Aslida o’zbeklarning chorvachilik bilan shug’ullanadigan qismi yoki uylarida sigir. podpis qo’ymoq. tak chto. qandaydir dialektga suyanish. oformit qilmoq. yestestvenno. Kishilar nutqlarida o’zlari bilib-bilmay yoki e’tiborsizlik oqibatida boshqa til elementlaridan ham foydalanadilar. Buning ustiga ular .I. Bu holni faqat lug’atlarni tuzuvchilarning kamchiligi yoki ana shunday so’z va tushunchalarning mavjudligidan xabardor emasligida deb baholanishi mumkin. ham salbiy tomonlari bor. yangi tuqqan qo’y-echkining sutidan tayyorlangan taomning esa qag’anoq/ /qog’onoq deyilishi o’zbek tili vakillarining hammasiga. yangi tuqqan sigirning sutidan tayyorlangan taomning kilagay/ gilagay/ galagay.Avanesovning «Adabiy til normalarini ongli ravishda boshqarib borish qandaydir yo’nalish. tem boleye. E’tirof etish kerakki. allaqachon adabiy tilga qabul qilingan.o’zi yo’q bo’lib ketgan narsaning nomini adabiy tilga olib kirishga hojat yo’q. vot. Har bir sheva vakilida ma’lum tushunchani ifodalaydigan so’zning tabiiy ravishda o’z shevasidagi variantidan foydalanishga moyillik seziladi. akun. Shunday ekan. Buning ham ijobiy. prinimat qilmoq. bu so’zlarni faqat sheva so’zlari deb bir chetga surib qo’yib bo’lmaydi va ular adabiy tilga kirishga haqli. Shu ma’noda A. qalang’i-qasang’i. Gap shundaki. tayanch nuqta bo’lishini taqozo qiladi» degan fikrini keltiradiki (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Boshqa tillardan so’z o’zlashtirish ulardan nutqda zaruriyatga ko’ra foydalanish salbiy hodisa emas.Yusupov keltirgan to’tra / to’rta (yog’ quyqasi) so’zini ham adabiy tilga kiritish mumkin. 51-bet). ularni nutqda qo’llash-qo’llamaslik masalasiga adabiy til me’yorlari nuqtai nazaridan munosabat bildirish lozim. muomala jarayonida ana shu hol yuz beradi. soni kabi so’z va birikmalarining o’zbek tilida aynan ekvivalentlari mavjud. o’ymoq. adabiy tilga kirmasdan qolgan. organizovat qilmoq. tolko. varvarizm sifatida qaraladigan nu. O’tik so’zi ham o’tuv va o’tadigan joy tarzida iste’molda. echki saqlab. Ijobiy tomoni adibning. 1973. tolko tak. uje. neujeli. keltirgan misolarini ma’qullab bo’lmaydi.Toshkent: Fan. albatta. Sh. birinchisi kirmasdan qolgan. xullas. qiyin. kak raz. razresheniye olmoq. uni endi til leksik me’yorining buzilishi deb qarashga to’g’ri keladi. leksik me’yorlarni belgilashda unga asoslanish mumkin bo’ladi. Ammo bunday so’zlar orasida varvarizm deb ataluvchi shunday bir qatlam mavjudki. pochti. tak. To’g’ri. znachit. qo’y. o’zbek tilidagi ko’p shevalilik sharoitida leksik me’yorlarni belgilashning o’ziga xos qiyinchiliklari ham bor. Shuning uchun ham. Chunki kechik. U umumxalq tili mulki bo’lib qolaveradi. sovsem. ammo ilmiy texnika inqilobi ro’y bergan hozirgi zamonda yog’ochdan qilingan eshik qulfining .Tadqiqotchining aytgan fikrlariga qo’shilish mumkinu. me’yorlashgan. Boshqa millat vakillari bilan birgalikda yashash. Agar bu birlik ko’pchilik tomonidan qabul qilinmasa. dokument. bo. Bu holatni hatto ayrim sheva vakillari bo’lgan shoir va yozuvchilar ijodida ham kuzatish mumkin. O’zbek adabiy tilining leksik normalari// «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . Sarimsoq so’zini balki o’ylab ko’rish mumkindir. jumladan. «O’zbek tilining imlo lug’ati»ga bu so’zlarning ikkinchisi kirgan. Ijtimoiy muhitning tildan foydalanish jarayoniga ta’sir ko’rsatishi tabiiy bir holdir. haqiqatdan ham. Masalan. mehnat qilish. tilshunos-lug’atshunoslarning barchasiga ham ma’lum bo’lmasligi mumkin. konechno.

Ta’kidlanishicha. 1993.Bafoyev bu savolga javob izlab. 32-bet). Bugungi kunga kelib esa u umuman qo’llanilmaydi. albatta. ochiq-yopiqligi.adabiy tilimizga kirgan emas.Norkinlarning «Ruscha-o’zbekcha fizkultura va sport terminlari izohli lug’ati» nashridagi ayrim holatlarga e’tiroz bildirib. Bobur she’riyatida esa faqat xizmat varianti ishlatilganligi faktini keltiradi (O’sha maqola. ayniqsa «Xamsa»si tilida xidmat va undan keyingi yillarda yozilgan asarlari tilida xizmat yetakchi variantdir» (O’sha maqola. 32-bet). nutqimizni nazorat qilmaymiz. nasriy asarlari tilida xizmat yetakchi va «Xamsa» dostonlari tilida esa. Bu fikrlardan navbatdagi xulosani chiqarish mumkin bo’ladi: Eski o’zbek adabiy tilida o’zaro variant hisoblangan xidmat va xizmat birliklaridan xidmat tarixan eskiroq. ijtimoiy muhit ta’siridan bo’lsa kerak albatta. Jismoniy tarbiya va sport atamashunosligi bo’yicha tadqiqotlar olib borgan S. lug’atda bu sohaga oid absolyut chempion. Prof. «Ularning aktiv-passivlik sabablarini boshqa poetik hodisalardan izlash kerakka o’xshaydi».Ismoilov va M. . nutq ham buziladi. Ammo biz ularni. Bundan sal oldinroq «Gul va Navro’z» da faqat xidmat. 35-36-bet). O’zbek tilining fizkultura va sportga oid terminologiyasidagi har xilliklar // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. «Lison ut-tayr». tilda ma’lum tushunchani ifoda etuvchi sinonimik variantlarning me’yor sifatida tanlanishida ularning bo’g’in tuzilishi hamda har birining ijod turlarida ma’lum qimmatga ega bo’lishi e’tiborga olinadi. Endi nima qilish lozim? B. 1-son. ya’ni uning qo’llanilishi XV asrgacha me’yor hisoblanib kelgan va asta-sekinlik bilan u xizmat so’ziga o’z o’rnini bo’shatib bergan. Shu tarzda leksik me’yor ham. farqiga bormasdan ishlataveramiz. So’zning ikkala bo’g’ini ham yopiq bo’g’in bo’lganligidan nazmu nasrda va nazmning turli janrlarida ikkala variant ham. xotintaloq.Bu birliklar ommabop lug’atlarda berilmaydi. Agar shu holatlar baravar darajada bo’lsa-chi? Muallif xizmat/xidmat so’zini tahlil qilib yozadi: «Alisher Navoiyning g’azaliyoti va nasriy asarlari tilida ikkala variant ham uchrasa-da. 1988. Bu kabi mulohazalarni enag’ar. sintaktik qurilishlarning tilmizdan juda sekinlik va qiyinchilik bilan chiqib ketayotganini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi.Bafoyev maqola oxirida yana bir xulosa beradi: «Alisher Navoiyning 90-yillargacha yozilgan asarlari tilida. deyarli bir xil filologik xususiyatga ega» (B a f o ye v B. asosan xidmat varianti aktiv ishlatilgan. So’z variantlaridagi bo’g’inlar soni. B.Bafoyev «Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma» nomli maqolasida me’yorning tarixiylik tomonlariga e’tibor beradi. cho’ziq-qisqaligi har xil bo’lsa. arbitr. bokovoy sudya singari atamalarning faqat ruscha shakli berilganligini ma’qullamaydi (A z i z o v S. Demak bu so’zlar o’zbek tili uchun me’yor emas..Azizov 1961 yilda R. bu fikr tushunarli. – Navoiy. qizitaloq. qanjiq singari vulgar so’zlar xususida ham aytish o’rinli.deydi (O’sha joyda. 14-bet). ajabmas. Ayrim so’zlarning bu tarzda lug’atlarda rasmiylashtirilishi ham ularning yashovchanligiga sabab bo’lgan bo’lsa. 32-bet). Bir necha og’iz gap atamalarga tarixiylik. Bu mulohaza to’g’ri. poetik asarlar matniga tegishli. Shuning uchun ham tilda varvarizmlarning ishlatilishini ijobiy hodisa sifatida emas. balki me’yorning buzilishi deb qaralishi va ularni nutqda qo’llamaslik lozim. Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma // O’zbek tili va adabiyoti. baryer. adibning g’azaliyoti. davriylik nuqtai nazaridan munosabat xususida. Bu xulosa. sudya. B. Ruscha so’z va iboralarning.

kayfi zo’r.. (B a f o ye v B. «O’zbek tilining izohli lug’ati»da ham kayf va kayfiyat so’zlari insoning ruhiy holati ifodasi sifatida talqin qilinadi va ular ifoda etgan qator ma’no ottenkalari beriladi ( O’TIL. ulardan foydalanish yoki foydalanishdan voz kechish tilning yaratuvchisi va iste’molchisi bo’lgan xalq hukmidadir. Buning ustiga. – Toshkent. 1 tom. shuning uchun u hozirgacha qanday qo’llanilib kelinayotgan bo’lsa. mumkinmi sababini bilsam. O’zagi bir bo’lgan bu so’zlarning bundan yuz yillar avval ana shu yaqinligi inobatga olinib. variantlar orasidan til birliklarining me’yor sifatida tanlanishi ham tarixiy jarayon bo’lib.. Leksik me’yorning buzilishi hamma vaqt ham ko’zga yaqqol tashlanavermaydi. yapurg’oq va tuproq ning tuprog’. yaproq ning yafrog’. Masalan.. biri o’rnida ikkinchisi bemalol qo’llanavergan bo’lishi va bu me’yoriy holat sanalgan bo’lishi mumkin. undagi tushunchalarni ifoda etish uchun dunyodagi eng boy tillardan biri deb faxrlanadigan o’zbek tilida so’z topilmasligiga shubha ham yo’q emas. Bu atamalar ilgaridan shunday qo’llangan ekan o’zicha qolishi zarur. tufroq. O’zbek tili tarixida leksik norma masalalari // O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari. hozirgi kunda bu me’yoriy holat o’zgargan.Behbudiy yozgan «Padarkush» fojiasidan olingan bu parchadagi kayfsiz so’zi hozirda tilimizdagi kayfiyat so’ziga to’g’ri keladi. rentgen. matematika sohasini yaxshi bilmaganimiz uchun ham bu fikrga e’tiroz bildirib bo’lmaydi. Harqalay. Misol: Janob boy. tufrog’ tarzida badiiy. Ammo kayfi .Avliyoqulov quyidagi fikrni aytgan: «Bu sohada atamalarni muqobili bo’lmasa o’zbek tilidagi atamalar bilan almashtirish ijobiy natija bermasligi mumkin. Masalan. 1993. ayniqsa poetik nutqda ishlatilishi matnning ohangdorli va musiqaviyligini. Yana boshqacha qarashlar ham bor. kayf qilib olgan. kayfiyat bildirgan ma’nodan yiroqlashadi. «Davlat tili haqida» gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolariga bag’ishlab 1993 yilda Navoiy shahrida o’tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyada chiqish qilgan navoiylik matematik Z. kayf qilmoq. 1990. kayfni kesmoq kabi holatlarda kayf so’zi mastlikni bildiradi va shu holatda uning ma’nosi bir qadar aniqlashib. Ayrim olimlar fanlardagi ba’zi atamalarning o’zbek tilida muqobili yo’q. 358359 betlar ) . Har ikkala so’zdagi noziklikni anglagan holda. ularning bu jabhalardagi me’yoriy holatlarini belgilashga imkon beradi. Bu fikrni inkor etish mumkin emas. albatta. Davlat tilini amalga oshirishning noverbal imkoniyatlari // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. volt singari. Olim ta’kidlaydiki. Bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Ammo fanning qaysi yo’nalishi bo’lmasin. «tarixiy leksikologiyada bu lingvistik hodisani obe’ktiv baholashda barcha yozma manbalar tilidagi har bir variant qaytariqlari bilan olib chiqilishi kerak». amper. vazn va hatto qofiya singari an’anaviy qoidalarga bog’liqligini ham yodga keltirishimiz zarurati tug’iladi. 13-bet). – Navoiy. kayfi taraq . nafaqat tilimizda paydo bo’lgan so’z. shundayligicha qoldirilgani ma’qul degan fikrni afzal ko’rishmoqda. kashf qilinganda dastlab shunday nomlangan. Bu ham sun’iy ravishda me’yorni buzishga kiradi. Asrimizning boshlarida M. kayfi baland.Demak. Bu gaplar to’g’ri. «Eski o’zbek yozma manbalarida . Qolaversa. shira kayf. Jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani ma’ruzalarining qisqacha bayoni. kayfi bor. Shunday qilinganda bu kabi elementlarning adabiy tildagi yoki badiiy uslubdagi qo’llanish chastotasi va vazifaviy chegaralanishini aniqlash. ko’pgina so’zlar ikki. kayfi yaxshi. sizni k a y f s i z ko’raman. Kayf. Ammo. Bu atamalar fanda bundan keyin ham shundayligicha qoladi. 17-18-betlar). kayfi oshmoq.Bafoyev va qo’yidagi so’zlarni misol tariqasida keltiradi : yaproq-yafrog’-yapurg’oq. ko’pchilik dunyo tillarida bir xil nomlanadigan atamalarni yangilashga urinaverish ham to’g’ri harakat emas. U yaratilganda. Darhaqiqat. aniq ma’nolarda ishlatamiz: 1. balki tushunchaning yoki narsaning o’zi ham yangilik. Jumladan noverbal holatdagi ayrim matematik ishoralar ham o’zicha qolishi zarur» (A v l i yo q u l o v Z. tuproq-tuprog’-tufroq-tufrog’. hatto bir qanchalarining uch-to’rt fonetik variantlarda keng ishlatilganiga duch kelamiz» deb yozadi B. Shunday.

auditoriya-saboqxona. tushundi. K. banklar ko’paydi. ma’nolardagi kengayish yuz bergan va bu holat tilimiz taraqqiyoti uchun me’yoriy holat sifatida qaralishi va belgilanishi kerak. Shunday bir vaziyat yuzaga keldiki. tayyora. Jo’yali fikrlar bilan bir qatorda. o’zbek tilidan yot so’zlar (arabcha. vaqt o’tishi bilan differensiasiya . gazetxon. boshliq. familiya-naslnoma. bitik. o’quv xonasi. Ushbu parchaga ham diqqat qilaylik: Xususan. attestasiya-ko’rik. yozoq so’zlarini. o’gut.S. rassom-musavvir. kayfi uchgan.aeroplan. aeroporttayyoragoh. Ammo. nasihat. . ruscha) ni chiqarib tashlasak. rais. o’rtaga tashlandi. deb ochiq-oydin aytdi. Masalan. bankka a’zo bo’luvchilarning atamasi sifatida tilimizda qo’llanildi. o’zbek adabiy tiliga qabul qilishni tavsiya qildilar. qo’llay boshladi. chlen o’rnida a’zo ni qo’llash notabiiylikni.mushtariy. forscha shahar. Chunki. hatto ishi tushaturg’onlar ch l ye n molini qimmat olur. bildingizmi? (M. Tavsiyalar xam nihoyatda ko’paydi. «Davlat tili haqida» gi Qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning turli yo’nalishlari bo’yicha atamashunoslik sohasida islohotlar o’tkazish. titul list-sarvaraq va hokazo. Bu gapning tasdig’i sifatida ayrim misollarni keltiramiz: matematika-riyoziyot. Bu nimadan dalolat beradi? So’z ma’nolarida bo’lgan o’zgarishlar. el. xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko’rsatdi. sirk-tomoshaxona. hazm bo’lishi qiyin bo’lgan takliflar ham o’rtaga tashlandi. Ular (tilning sofligi uchun kurashuvchilar .atama. a’zo so’zining ma’nosini to’la ifoda etadigan birlik . imlo qurultoyida kontrrevolsion «Chig’atoy gurungi» tashkilotining dasturini bayon etib. duo. fakultet-kulliyot. sirkul-pargar. Chlen so’zi garchi vaqtincha bo’lsa-da. forscha. xalq uni shundayligicha qabul qildi. Ona tilimizning chin fidoyilari erksevar va millatsevar jadidlar tomonidan esa shu mazmundagi mulohazalar asrimizning boshlarida. Shu bilan birga kayf qilmoq kabi holatlarda har ikki ma’noni -kayfni ham. samolyot. maktub so’zlari o’rniga emgak. kitob. xalq. mustamlakachilik paytlaridayoq o’rtaga tashlanganligi tarixdan ma’lum. xona. atamalarni «milliylashtirish» ga ishtiyoq kuchayib ketdi. Xalqimiz. har kim ch l ye n l a r n i izzat qilur. tilimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa a’zo o’rnida chlen so’zini qo’llash tilimizga hurmatsizlik va savodsizlik alomati bo’ladi. olqish. ochun.chog’ . mayda-chuyda bo’lur. olam. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga.. azbaski ch l ye n iltifotiga olmagan odamlarga banklar pul bermaydurki.B. Padarkush). sellofan-suvqog’oz. mana. kayfiyatni ham matnga qarab anglashimiz mumkin. Yuqoridagi kayf so’zi tahlilidan shu narsa ma’lum bo’lmoqdaki. Behbudiy qo’llagan chlen so’zini o’sha paytda ham almashtira oladigan a’zo so’zi bo’lgan. Katta boylar ch l ye n bo’lib. tasvirda quruq ifodani keltirib chiqarishi mumkin edi. Bu kabi tavsiyalar mustaqillikdan keyin . me’yoriy holat sifatida tilimizda vaqtincha yashab turdi.«Davlat tili haqida»gi Qonun qabul qilingach. seyf-zarf. bu so’z qanday bo’lsa. klub-da’vatxona. arabcha zaxmat. Yana «Padarkush»dan olingan misolda M.). so’ngra mulkdorlar sinib. zamon taraqqiyoti o’z navbatida me’yorga ham ta’sir qiladi.ajralish. Ulug’ ma’rifatparvar Fitrat 1921 yildagi til. buyuk idealimiz bo’lgan turkchilikka birlashamiz. ularni «o’zbekchalashtirish» ga imkoniyat yaratildi. kayfini surib yuribdi singari holatlarda u kayfiyat so’zini anglatgan ma’nolarni berishi kuzatiladi. ko’plab qadimiy so’zlarni tiriltirishni.. bir vaqtda ma’nolari anchagina yaqin bo’lib turgan so’zlarda.

Ularning semantik-uslubiy ma’nolari aynan bir xil bo’lmagani uchun ham shunday bo’ldi. arxitektor. ma’lumot/ma’lumotnoma. komanirovochnaya. shakl. safar. bildirishnoma /xabarnoma. Tilimizda qo’llanilib kelinayotgan avtor. bu so’zlarning har biri vaqt g’alviridan o’tdi. ma’ruza. nomlanishlar turg’unligi murakkab masala ekanligini ko’rsatadi. propaganda. kotib /kotiba. spravka. garchi ularning tilimizda (oldin qaysi tildan qabul qilingan bo’lishidan qat’iy nazar) muqobil variantlari bo’lsa-da. Ayrimlari hozir ham parallelik xususiyatini saqlab qoldi: respublika-jumhuriyat. avtor. prosent. doklad. Masalaning qo’yilishi ana shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. tayyoragoh. ularda tilni mumkin qadar chet el unsurlaridan tozalash. ministr kabi ko’plab so’zlarni. kulliyot. tayyora. redaktor. an’ana. oblast. rus tilining Ittifoq hududidagi boshqa tillarga ta’siri kuchli bo’lgan paytlarda biz hyech bir ikkilanmasdan respublika. 155-bet). arabcha yoki forscha-tojikcha bo’ldi nima ? Masalaning boshqa bir muhim tomoni bor: tavsiya etilgan birliklar adabiy tilimizga leksik me’yor sifatida qabul qilinmadi. tilimizga bo’lgan bu kabi munosabatlar. Vatanimizning mustaqillikka erishishi munosabati bilan tabiiy ravishda bu so’zlarga jamoatchilik tomonidan munosabat bildirildi. yer biligi. muammo. insonparvarlik. puchagi puchakka deganlaridek. elektr. O’zbek adabiy tili tarixi. vazir. viloyat. leksiya. butunlay boshqa manzara kuzatiladi. sintaksis kabi so’zlar o’rniga o’txona. ma’ruza. Bu qarashlar shu ma’noda diqqatga sazovorki. Ikkinchidan. vazir. ziyoli. revolyusiya. asrimizning boshlarida. intelligent. kontrol. ishlataverar edik. bekat.baynalmilal bo’ldi nima-yu. morfologiya. Buning sababi shu bo’ldiki. ruscha parovoz. muallif. saboqxona. nazorat kabi muqobil variantlari ham 90yillar boshlaridan ular bilan bab-baravar qo’llanila boshlandi va bu parallellik tilimizda me’yor sifatida ma’lum muddat saqlanib turdi. ostanovka. universitet-dorilfunun kabi. hatto hozirda ham narsa va tushunchalarni ifodalovchi birliklarni tavsiya etilgan so’zlar shaklida qo’llash hali me’yorlashmagan. tajriba so’zlari o’rniga baliq. tildagi o’zgarishlar jarayoniga o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning ta’siri bo’ldi. da’vatxona kabi so’zlar bu g’oyaga mos kelmaydi. tradisiya. botanika. yulduz biligi. viloyat. agitasiya. birinchidan. raport. spravka. sekretar. sayyora. astronomiya. qanday farqi bor – ruscha. ekin bilg’ich. foiz. nazorat. rayon. saragi sarakka. naslnoma. sipok so’zlarini. rayon. jarayon. sekretar. shakl kabi tavsiya etilgan so’zlar osonlik bilan egalladi. deb bemalol ayta olamiz. plan. talaba. tuman. ular dubletlar sifatida tilimizda ozmi-ko’pmi oldindan ham qo’llanilib kelinayotgan edi. odat tusiga kirmagan edi va shundayligicha qolib ketdi. student. bildirishnoma. g’oya. Endi oradan o’n yildan ko’proq vaqt o’tgach. tema. nahv kabi so’z va iboralarni ishlatishni ko’tarib chiqdilar (T u r s u n o v U. O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tasarrufida ekanligida. raport. revolyusiya. yo’qsil. choparxona. territoriya. nozir. komandirovka. reja. yuqoridagi riyoziyot. ministr. safarnoma. problema. hudud. ideya. agronom. ma’lumotnoma. prosess. ideologiya. forma singari so’zlar o’rnini muallif. nozir. komandirovka. o’zgarish. Millatsevarlik millatchilik deb ayblanayotgan bir davrda. Jumhuriyat. gumanizm. poyezd. musavvir. muharrir. inqilob.guvoh. samovar. sarf. Bu o’tgan vaqt orasida birinchi guruh so’zlar asosan ikkinchi guruh so’zlariga o’z o’rnini bo’shatib berdi. talaba. Ko’pgina misollar tahlili atamalar. tashviqot. 1982. yangilikka intilishlar qo’llab-quvvatlanmadi. simchiroq. mavzu. tuman. planeta. student. proletar. me’mor. inspektor. O’z-o’zidan savol paydo bo’ladi: qabul qilishga tavsiya etilayotgan so’zlar umumturkiy bo’lmagach. .. kotib(a). mushtariy. o’zi qaynar. O’ r i n b o ye v B. – Toshkent: O’qituvchi. pochta. targ’ibot. safar. pargar. geografiya. o’simlik biligi. forma. oblast. Nega? Shuning uchunki. mafkura. otash arava. Nega asosan deb aytayapmiz ? Shuning uchunki. umumturkiy birliklarni adabiy til me’yori sifatida belgilash g’oyasi yotadi. taniq.

. Ammo. mol so’zidan ana shu ma’nodagi molshunos so’zini yasay olmaymiz.so’z yasalishi. tilshunoslik ilmida. psixika-ruhiyat. agroximiya. ammo hayvonshunos deb bo’lmaydi. Tovar so’zidan tovaroved so’zini yasay olamizu.qisqartma so’z. nerv-asab. arxeolog. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki.Bunday parallel qo’llanishning boshqa sabablari ham bor. annotasiya.sifatlash. albatta. Mas. vakant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati.misra boshidagi tovush takrori. suv buyoq. insonshunos. antroponimlar . hayotning o’zi. Aytaylik. Psixologiya-ruhshunoslik. . bir xillikni yuzaga keltirish. prodtovarы so’zlariga asoslanibmi. Berdialiyevdan olindi). Ammo bunday ishlatish bemalol emas. stilistika . atamalar bobida tildan foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish. abbreviatura . emosiya-jo’shqin holat /jo’shqinlik. psixik prosessruhiy jarayon. derivasiya . mol ayriboshlash. ko’pchilikka ma’qul bo’lish-bo’lmaslik jihatlari e’tiborga olinsagina asosli bo’ladi.hayvon ma’nosiga tortib ketadi va hayvonni yaxshi biladigan. Buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir.qo’shimcha.uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. hayvon bilan shug’ullanadigan kishi ma’nolarini anglatadi. xarakter-xulq tarzida ataladigan bo’ldi (Q a r a n g: Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. 1993. tavsiya etilayotgan variantlarning afzallik tomonlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. affrikatlar qorishiq undoshlar. Aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib berdi. Bundan shunday xulosa qilib chiqadiki. – Navoiy. temperament-mijoz. O’zbek tilida esa bunday ma’nolarni ifodalashga zarurat bo’lmagan. ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. tovar keltirdim deganda farqlanmasdanmi yoki promtovarы. atribut . astronom. sayqallashib. akvarel. eng muhimi. so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi. qadimshunos.joy nomlari. sanoat mollari. Sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi. Aytaylik. anafora . Biz tilshunosligimizda epitet . narxi tushirilgan mollar kabi. amaliy va me’yoriy asosga ega? Bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? Ularning qaysi biri narsa va hodisaning. Lekin bunday tavsiyalarning berib borilishi. falakiyotchi. predmet va tushunchaning mohiyatini to’laroq ifoda etadi? Bu masalani. til elementlaridan foydalanish jarayoni hal qiladi. ayniqsa. Atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar. Aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor. Boshqacha aytganda. bo’sh o’rin /bo’sh lavozim kabi so’z va birikmalarni ishlatish taklifi (Misollar A. Yasagan taqdirimizda ham u mol so’zining asosiy ma’nosiga . osonlik va qulaylik yaratish. adaptasiya-moslashish. 36-bet). yangi tavsiya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelayotgan yoki kelmayotganiga ham bog’liq. ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi. Shunday ekan tilimizda tovaroved so’zidan foydalanib turishga to’g’ri keladi. affiks . talant-iqtidor/iste’dod. tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi. agroprom. har ikkalasi ham tushunilaveradi. tilshunoslar va boshqa mutaxassislar faoliyatida.aniqlovchi. Faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib.uslub. muxtasar bayon. nerv sistemasi-asab tizimi. mol olib kelmoq. hatto hazil tariqasida ershunos deyish ham mumkin. tildagi me’yoriy holatlarni tayinlashda har bir tilning o’z ichki qonun-qoidalariga tayanib. bu tavsiyalar qanchalik ilmiy. masalan. mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiyu.kishi ismlari. Ma’lum bo’ladiki. shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol. stil . qaysi variant ma’qul bo’lishdan qat’iy nazar. dehqonchilik kimyosi. toponimlar .

tartibga solib turishda xizmatlari katta ekanligini qayd qilish lozim. Ko’plab atamalarning muqobillarini izlash jarayonida rayon so’zi o’rnida nohiya . biror ekin navlari urug’ini. garchi so’zning asl mohiyatiga unchalik to’g’ri kelmasa ham tuman so’zi me’yorlashdi. Basharti bu birliklar neologizm yoki okkazionalizm sifatida e’tirof etildimi. mustaqillikdan keyingi davr atamalarini me’yorlashtirish xususida gap ketganda ana shu jihatlarning hayotiy ekanligini inobatga olishga to’g’ri keladi. debmi? Harqalay. Masalan. ta’kidlash lozimki.urush harakatlari rayoni. Keyinchalik. me’yorlashdi va ommalashdi. ya’ni me’yorlashuvi aynan ana shu omillarga bog’liq bo’ladi. Bu turkum so’zlarning ma’lum qismi o’zi ifodalayotgan predmet va tushunchalar bilan bog’liq tarzda o’z tilimiz so’zlari bo’lishi bilan birgalikda chet tillardan kirib kelgan bo’lishi. demak ular hali tilimizning haqiqiy lug’at birligiga aylanib ketmagan. «ular badiiy asar tilida. rayon boya . rayon voyennыx deystviy . ma’lum chegaraga ega bo’lgan..Shu o’rinda yana bir misolni tahlil qilaylik. Tilimizda yangi narsa va tushunchalarni ifodalash yoki narsa va tushunchalarni yangicha ifodalash bilan bog’liq hamda undagi tayyor modellar asosida mavjud narsa va tushunchalarni biroz boshqacharoq. to’laroq. bu so’zning birgina ma’nosi . promыshlennыy rayon . Demak. Atama sifatida tavsiya qilingan birliklarning ma’lum qismi esa tilda o’z o’rnini topmadi.E. rayonirovannыy . s. nazarimizda. zavodskoy rayon . masalaning yechimini o’tayotgan vaqt topadi. ularga ham adabiy til me’yori nuqtai nazardan munosabat bildirish zaruriyati bor. urug’ni joylarga moslashtirish. Buni qanday me’yorlashtiramiz? Urug’ni tumanlashtirish debmi yoki urug’ni joylashtirish. urush harakatlari tumani tarzida ham me’yorlashib keta oladimi? Buning ustiga. Qo’mita o’z faoliyatida bu borada juda ko’p vazifalarni amalga oshirdi. Binobarin. ayniqsa badiiy ijod jarayonida yaratilgan bo’lishi mumkinligini ham yodimizdan chiqarmasligimiz zarur. ularning yashovchanligi. Ularning adabiy tilimizda me’yor holatiga kelishi uchun ma’lum vaqt va xalqning iste’molda qo’llay boshlashi bilan bog’liq bo’lgan e’tirofi lozim bo’ladi. Faqatgina o’zlari qo’llanilayotgan matnda narsa va tushunchani aniqroq. u holda okkazional so’zlar jumlasidan chiqib.shahar atrofi rayoni. Umuman. balki obrazliroq ifoda etish hamda boshqa badiiy-estetik maqsadlarni ko’zda tutib qo’llanilgan. ma’muriy hudud atamasi sifatida me’yorlashdi. Atamalar qo’mitasining bu jarayonni muvofiqlashtirib borishda. Bu kabi so’zlarning me’yoriylik darajasini aniqlashda ham tilimizdagi me’yoriylik holatlarini belgilashning mavjud qoidalariga tayanib ish ko’riladi. yana bir qismi esa variantlar.rayonlashtirish. shahar atrofi tumani.Mamatov ta’kidlaganidek.zavodlar rayoni. shu so’z o’zagidan yasalgan rayonirovaniye.sanoat rayoni. lug’atda rayon so’zining umuman joy ma’nosini anglatish imkoniyati ham ko’rsatilgan: prigorodnыy rayon . Bu birikmalarni qanday me’yorlashtiramiz? Bizning ongimizda u hozircha ma’muriy hudud tarzida shakllanib turgan ekan. oboronitelnыy rayon . Atamalarni almashtirish va me’yorlashtirishda ro’y berayotgan jarayonlarni tahlil qilib quyidagi xulosaga kelish mumkin : atamalarning bir qismi tezgina almashdi. A.jang maydoni. ya’ni biror joyning sharoitiga eng ko’p moslashtirilgan navlar urug’ini rayonlashtirish (Russko-uzbekskiy slovar. Ammo.viloyatning bir qismi bo’lgan. matbuotda va og’zaki nutqda ko’p qo’llanilsa. zavodlar tumani. – M. tuman so’zlari ishlatila boshlandi. depara. dubletlar tarzida baravar ishlatilib kelinmoqda.1954. Ammo. perifrastik tarzda baholashga intilish natijasida yuzaga kelgan neologizm va okkazionalizm deb ataluvchi so’zlar guruhi mavjudki. ko’pchilik tomonidan ma’qul ko’rilmadi. bir qismi esa so’zlashuv. ommalashuvi. rayonlashtirilgan so’zlari bor. 711). leksikografik manbalarda va lug’atlarda aks etsa.mudofaa doirasi kabi. .

Sh. Endi frazeologizmlar va me’yor masalasiga qisqacha to’xtalamiz.. ushbu so’zlarning hyech biri ham me’yorlashgan so’z sifatida tilimiz lug’at boyligidan o’rin olgan emas. to’yxona). o’zgarib turadi. frazeologizmlar tilning boshqa birliklari singari har doim rivojlanib.1990. xulosa qilish mumkinki. yilquvar. barqaror bo’ladilir. ma’lumotnomalarda qayd qilingan. Yuqoridagi maqola. dinamiklik va variantdorlik xususiyatlari frazeologik normaga ham bevosita tegishlidir. jangbozlar. Turli hajmdagi ilmiy maqolalar.Mamatovning «O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari» (2000) nomli doktorlik ishlari muvaffaqiyatli himoya qilindi. ular dinamik xususiyatlarga ega.Rahmatullayev tomonidan 1978 yilda yaratilgan «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» esa hozirgacha muhim qo’llanma sifatida foydalanib kelinmoqda.Mamatovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida leksikfrazeologik norma muammolari» (1991).E. to’qayquvar (cho’lquvar). «So’z estetikasi» asarining mualliflari X. raykattalar (raygaz. changiston (guliston). Darhaqiqat. ya’ni adabiy me’yorni tashkil qiladi. mehnatdosh (mehnatkash). nomzodlik dissertasiyalari bilan bir qatorda A. frazeologik birliklarning til normasi bilan bog’liqlik xususiyatlarini shunday izohlash mumkin: birinchidan. ilhomdosh. ular turg’un frazeologik birliklar bo’lmasdan. o’zbek frazeologiyasi nazariyasiga oid yuzaga kelgan nazariy qarashlar va to’plangan boy materiallar frazeologik me’yorlar haqida bemalol gapirishga imkon beradi.Rahmatullayev asos solgan o’zbek frazeologizmshunosligi keyingi yillarda katta yutuqlarga erishdi.normalashgan leksik qatlamga aylanadi» (M a m a t o v A. 69-bet).Mamatov bu kabi so’zlar va iboralarning tilimizda mavjud bo’lgan mazmunan va shaklan o’xshash yoki teskarisi bo’lgan birliklarga nisbatan taqlidan yaratilishini ta’kidlab. A. tundalik (kundalik) singari (A b d u r a h m o n o v X. B. bu kabi so’zlarning yaratilishi individual xarakterga va asosan emosional-ekspressiv ma’noga ega. dollarshoh. teskarilamoq. Mamatov qarashlariga tayanamiz. alohida soha ekanligini tan olish. Ushbu misollardan ma’lum bo’lib turibdiki. hamma frazeologizmlar lug’atlarda. yaxlit umumiylikni. nafosatbozlar. …adabiy normaga taalluqli bo’lgan to’rt asosiy mezon va kategoriya: barqarorlik. aks holda frazeologizmlar shtamp va qolip birikmalarga aylanib qoladi va o’zining semantik-stilistik xususiyatlarini ma’lum darajada yo’qotadi. «Frazeologiya tilshunoslik fanining mustaqil. Demak. balki okkazional yoki potensial iboralar bo’lib qoladi. So’z estetikasi. Uning ta’kidlashicha. M a h m u d o v N. huriston.Abdurahmonov va N. xayollanmoq. tanlab olingan. risolalar. uchinchidan. xayolxona (gulxona.E. to’rtinchidan. yurakdosh. ular frazeologik birlik degan maqomga ega bo’lmas edi va erkin so’z birliklariga aylanib qolgan bo’lardi. frazeologizmlar o’z lisoniy tabiatiga ko’ra. . mantiqan frazeologik normaning mavjudligini ham tan olishni taqozo qiladi.Yo’ldoshevning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional uslubiy xususiyatlari» (1994). kodifikasiyalashgan bo’lishi shart. normativ va maxsus qo’llanmalrda. oydosh. 68-bet). qishboy. raysobes) kabilar (M a m a t o v A. aks holda. kodifikasiyalashganlik. sheriston. 32-38 betlar). Xullas. aks holda. kalidlamoq (qulflamoq).Okkazional so’zlar va til normasi // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. pulquvar. oybachcha. 1981. ikkinchidan. quyidagi misollarni keltirgan : oltinzor (paxtazor). A. Frazeologik me’yor ta’rifi masalasida bu o’rinda A. – Toshkent. bu alohida-alohida to’rt mezon va kategoriya o’zaro dialektik bog’liq bo’lib. Demak. Sh. – Toshkent. O’zbek tilining boy lingvistik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi vositalardan biri frazeologizmlardir.E. umummajburiy qo’llanish xususiyatiga ega bo’lgan. Mahmudovlar ham ana shu tarzda so’z yasashga moyil bo’lgan shoir Maqsud Shayxzoda ijodidan yaxshi namunalar keltirishgan: siynachok (siynai chok). baxtsozlik. xorazmlashmoq. fazoshumul (olamshumul).

Xalqimiz ularni qanday qabul qilishidan qat’iy nazar. yuqorida aytib o’tganimizdek. harna.frazeologizmlar ham leksik birliklar kabi o’z sinonim va variant qatorlariga ega. tilshunoslar ularni qo’llashdagi har bir holatga o’z munosabatlarini bildirib borishlari. Mustaqillik tufayli yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar natijasida tabiiy ravishda tilimizda ham juda ko’plab yangi so’z va iboralar. pleonastik holatlar (Shuday qilganimda bormi. 207-272 betlar). . Bu holatni asosan fan.n g i l l a r i n i v a y r o n q i l i b yu b o. q i p – q i z i l q a s a m i ch i b q o’ y i b m a n. iqtisodiyot. Ђulom).E. Ismoiliy) nazarda tutilgan.M. O’. L. ishlab chiqarish. 1991. 2. Bunda esa komponentlarning almashishi (kovushini to’g’rilamoq-qiyshiq kiygizmoq: K o v u sh i n i q i y sh i q k i y g i z i sh d a n toymaydi bularing.g a n.Abdullaxonov). komponentlarning tushirib qoldirilishi (…dedi Usmonov a v v a l o’ z i n g g a b o q degan ma’noda). me’yor sifatida tavsiya etilayotgan variantlarning nega shunday tarzda ma’qul ko’rilganligini ilmiy asoslab berishlari zarur bo’ladi. Hoshimov). Mamatov ulardagi me’yoriy buzilishlar sifatida quyidagilarni sanab o’tadi: 1. o’ l a n to’shagim tuzuk. Do’st) kabi holatlar e’tiborga olingan (M a m a t o v A. birikmalar paydo bo’layapti. J. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. bechoralarning q a l b l a r i n i ch i l – ch i l s i n d i r a r k a n m u. R. 214. M.Ma’no jihatdan buzilish.r a r k a n m a n – d a . M. o’rtoq Vahobov. madaniyat.Mahmudov). Frazeologik birliklarni sinchiklab tahlil qilgan A. shu ma’noni beradigan so’z yoki so’z birikmasi bilan yonma-yon qo’llash (O’zingiz bilasiz. k o’. san’at va badiiy adabiyot sohalarida kuzatamiz. Bunda ma’nosiga mos kelmaydigan matnlarda qo’llash (Xotin kishi bo’lsayam b ye l i d a b ye l b o g’ i b o r edi. bu ularning ma’nolarini ifoda qilishda. komponentlar birlashtirilishi-kontominasiya (oq bo’yrada o’tirib.Toshkent. Yuqoridagi asar.. xalqaro munosabatlar sohalarida. butun matn bo’ylab sochilishiantisipasiya (U y g a ketsam. 216-217-betlar). oyijon. qisman maorif. Strukturasidagi buzilish. Ђ. til boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega» (M a m a t o v A. i n -j i q bolaman.Fayziy). strukturasining kengayishi (Ammo i ch i d a g i g’ a z a b shu tobda mashinaning vaqqillagan suvidan ham besh battar q a y n a r e d i. men s i r k a m s u v k o’ t a r m a y d i . Aytilgan ushbu fikr-mulohazalar talabalarga frazeologik birliklar me’yori haqida ma’lum tasavvur bera oladi.

shaxs-son qo’shimchalarining qo’llanishida grammatik va uslubiy me’yor. 38-40-betlar. subyektiv baho shakllarining qo’llanishida adabiy me’yor. – Samarqand: SamDU nashri. 3. qo’shimchalar. O’zbek tili grammatikasi tilshunoslik sohalari orasida nazariy jihatdan bir muncha yaxshi ishlanganligi. Sifat darajalari. egalik.. Qaysi guruh qo’shimchalari bo’lishidan qat’iy nazar.. 1-qism. zamon. o’quv qo’llanmalarida tegishli mulohazalar aytilgan (Qarang : Q o’ n g’ u r o v R. subyektiv baho shakllari va me’yor. Q u r b o n o v T. shaxs-son. – Toshkent. Grammatik kategoriyalar. . 1985. va boshqalar. darsliklarda. kelishik shakllari. 4. Morfologik me’yor tushunchasi. Bu haqda ilmiy adabiyotlarda. 2. Tayanch so’z va iboralar: Morfologik birliklar : ko’plik.I. ba’zan esa vazifaviy chegaralanishlari xususida mulohaza yuritishga sharoit yaratadi. K a r i m o v S. Nutq madaniyati asoslari. O’zbek tili stilistikasi. mayl. 75-228-betlar).5-ma’ruza: M O R F O L O G I K M Ye ‘ Yo R R ye j a: 1. fe’l zamonlari. Sh o m a q s u d o v A. nisbat ko’rsatkichlari va me’yor. ular o’rtasida variantdorlikning. sinonimiyaning mavjudligi nutqda bu qo’shimchalar me’yorlari yoki ularning buzilishlari haqida. so’z shakllari. Qo’shimchalar sinonimiyasi va nutqiy me’yor masalasi. so’z birikmalari va gap qurilishi bir qadar mukammal me’yoriy tavsiyalarga ega bo’lganligi bilan ajralib turadi. Daraja. 1983. Morfologik me’yor haqida fikr yuritilganda gap aslida qo’shimchalar qo’llashning me’yoriy holatlari haqida boradi. kelishik.

O’sha paytlarda arabcha -iyot affiksining bir muncha faolligi seziladi: muzaffariyot. tilimiz rivojida boshqa bir muhit paydo bo’ldi. Bu haqda Ђani Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» nomli asaridan yaxshi ma’lumotlar olamiz. elastiqiyot. shovinist – millatchi. dehqonchilik kabi so’zlarda davom etayotgani holda ommachilik. Vaqt o’tishi bilan so’zlarning bu tarzda yasalishi me’yoriy tasdig’ini topmadi. chilangar shaklida me’yorlashdi. Masalan. Qolgan misollardagi qo’shimchaning tushib qolishi esa leksik– grammatik me’yor tarzida turg’unlashdi. idoraviy kabi. – chi qo’shimchasi bilan yasalgan yamoqchi. XX asrning boshlari O’rta Osiyoga. ruhiyot. rus tilidan qabul qilingan abbreviatura yo’li bilan ot yasalishi kabilar Oktyabr revolyusiyasining mahsuli bo’lib. romanist – romannavis.chiliq qo’shimchasi me’yorlashuvida ham ayrim o’zgarishlarni sezamiz. grammatikaning uzviy qismi bo’lgan morfologiya doirasida me’yor muammolarini anglashga intilish ona tilimiz salohiyatini yanada teranroq qilishimizga ko’maklashadi. davr nuqtai nazaridan muallif haq. U hunarmand. elektriqiyot. Tilimizda so’z yasalish imkoniyatlari kengayib borayotganligini ta’kidlab. utopist – xayolparast. – Toshkent : Fan.ocherknavis. savdo. familiya ko’rsatkichi –ov. Bu yo’nalishda me’yorlashish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon ekanligi ma’lum bo’lib turadi. o’roqchi. 20 va 30 yillarda juda keng avj olgan va o’zbek milliy adabiy tilining boyishiga. hunarchi. Bir holatda o’zbekcha affiks o’rnini tojikcha – mand. jumladan. ishlab chiqarish. Jarayonga ijobiy hodisa sifatida baho berganda. Darhaqiqat. o’sha paytlar me’yor hisoblangan ko’plab til elementlari va so’z shakllari hozirgi davrgacha yetib kelmaganini ko’ramiz. nazariyot. agar ular buzilgan bo’lsa. 1985. u asta. traktorist – traktorchi kabi. -yevna kabi affikslar.tilshunos. 12. hatto ularning ma’lum qismi hali ham me’yorlasha olmayotgani ba’zan ko’zga tashlanadi.Karimov kitobini varaqlar ekanmiz. – shunos so’z yasovchi qo’shimchalariga bo’shatib berayotganini ko’zatamiz: ocherkist – ocherkchi . ikkinchi holatda – dor egallab oldi. -ist . taroqchi.sekinlik bilan o’z o’rnini – chi. g’allachilik. yurist – huquqshunos kabi. balki morfologiyasida ham o’z aksini topdi. dinchi. lingvist – tilchi . Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti. mashg’uliyot.Demak morfologik me’yor tushunchasi tilning ana shu qatlamini qamrab oladi va uning atrofida yuritiladigan fikr-mulohazalar har bir so’z turkumi doirasidagi qo’shimchalar hamda ularning nutq jarayonidagi me’yoriy ko’rinishlari. Masalan. fan va madaniyatga oid yangiliklar shiddat bilan kirib kelgan bir davr edi. mexanisiyot. reformist – islohotchi. royalist – royalchi. jadid. rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan» (K a r i m o v Ђ. . U paxtachilik. chilangarchi kabi so’zlarda bu qo’llanish davom etmadi. Ђ. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan o’zgarishlar. -yeva. siquvga olayotgan edi. – chilik /. Shu qo’shimcha bilan qo’llaniladigan so’zlarning ko’p qismi esa tilimizdan chiqib bormoqda: ekonomist – iqtisodchi. dindor. jadidchi. tuzatish yo’llari haqida bo’ladi. Yuqorida keltirilgan – ist qo’shimchasini misol tariqasida olganimizda. o’qchi singari so’zlar hozirda ham shu tarzda ishlatilib kelinayotgan bo’lsada. Faqat mustaqillikkina uni to’xtatib qoldi. o’tib borayotgan vaqt tilga o’z ta’sirini o’tkazmasdan. olim shunday yozgan edi: «…boshqa tillardan qabul qilingan so’zlar va ot yasovchi –izm. pianist – pianinochi. Ya’ni tilimizning morfologik ko’rsatkichlari qat’iy bir holatga kelgunga qadar uzoq davrni bosib o’tganligi. unda o’z aksini topmasdan qolmaydi. bizning yurtimizga ham g’arbdan sanoat. Shubhasiz. folklorist – folklorshunos. Lekin bu jarayon keyingi paytlarda tilimizni har tomondan o’rab kelib. bu holatlar nafaqat tilimiz leksikasida.bet). – navis. idorachilik so’zlarida – viy qo’shimchasiga o’rnini bo’shatib berdi: ommaviy. sifat yasovchi –ik.

bet. Chunki bu so’zlar ham yuqorida aytilgan fikrlarni. son kategoriyasi va egalik kategoriyasi sistemasidan tashqarida turuvchi mustaqil forma deb qaralishi lozim» degan fikrlar ham bor. bu o’rinda –lar ning hurmat bildirishga nutqiy vaziyat nuqtai nazaridan baho berish to’g’ri bo’ladi ()Ilmiy adabiyotlarda «Hurmat ma’nosini ifodalovchi – lar alohida affiks deb. Biz ham morfologik me’yor masalalarini yoritishda shu qarashlariga tayanamiz). 187. piching. korxonalar va muassasalarning nomlari. Chunki diqqat qilgan odam dadamlar so’zidan gapiruvchining bir necha dadasi borligi ma’nosini tushunishi ham mumkin. «Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari» (Toshkent. takrorlash. noaniqlik. ammo dadamlar keldilar gapidagi dadamlar so’zi tarkibidagi -lar ga me’yorning va bundan kelib chiqadigan mantiqning buzilishi deb qaralishi to’g’ri bo’ladi. ellik. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi. uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar. bosh tarzida tilimizda saqlanib turibdi. undagi yasovchi unsurlarning ishtirok etishi davri bilan hamohang ekanligini tasdiqlaydi. VLKSM kabi. Q a r a n g: O’zbek tili grammatikasi. zarvodiysuv. uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar. ayniqsa so’zlashuv nutqda bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. ijtimoiy hayotda yuz bergan o’zgarishlar tilning barcha sathlarida bo’lgani kabi morfologik birliklar me’yoriga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. shu tarzda qo’llanaverardi: minvuz. Shu bilan birga. tashkilotlar. Ular hyech qachon SSRI. Hatto bosh affiksoid sifatida hamon so’z yasayapti: yurtboshi. sutlar. «Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke» (Tashkent. karvonboshi.Qo’ng’urovning «O’zbek tili stilistikasidan ocherklar» (Samarqand. BLKYoI deyilmasdi. – deb javob berishi kabilar. ellikboshi so’zlarini olaylik. Buni biz ot so’z turkumining me’yoriy tahlilida yaqqol kuzatamiz (Otlardagi grammatik kategoriyalar uslubiyati marhum professor R. 1980) asarlarida keng va batafsil o’ritib berilgan. kirib kelgan odamning kimligini bilish maqsadida yangi oila qurgan yigit kelinchagidan: – Kim keldi? –deb so’raganida – Dadamlar…. turkmanboshi kabi.1975). Ammo so’zlarni tarkibiy qismlarga ajratganimizda ular ming. ptiseprom. ta’kid. ayniqsa og’zaki nutqda. oktyabroldi singari misollarga ham e’tiborimizni qaratsak yomon bo’lmaydi. suvlar. xalq ta’limi vazirligi. qonlar. zerdolvodxoz. Binobarin. saroblar. SIKP. yuraklar. kuchaytirish. Deyarli barcha vazirliklar. boshlar. Yana bir holatga e’tibor qilaylik. kinoya. Ammo negadir keyingi paytlarda. Unga mana bunday holat sabab bo’lishi mumkin: Eshik ochilib. Garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da. oliy ta’lim vazirligi. Bular ham shunday. minpros. 1 tom – Toshkent. O’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. Hozirda esa bu kabi so’zlar qo’llanilishida ijobiy o’zgarishlar aniq sezilib. yo’qlar. bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib. jigarlar. peduchiliщye kabi. Ular bir umrga tarix bilan birga tilimiz xazinasiga ko’chirildi. molprom. jumladan so’z yasalishi. . bugun ana shu so’zga yoki u ifodalaydigan tushunchalarga murojaat qilishga ehtiyoj yo’q. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. 1975. qo’mitalar. so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. umumlashtirish. parrandachilik sanoati. sut sanoati. chiriblar kabi. Harqalay. KPSS. 1983). asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat. burunlar. predmetning turi. barglar. uning ayrim otlarga qo’shilishida guyo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da.Shu o’rinda sintaktik yo’l bilan yasalgan ko’pmingchi. Demak. Tilimizga o’zlashgan qisqartma otlarni o’zlashtirayotgan tilda qanday bo’lsa shu holicha qabul qilish odat tusiga kirgan edi: SSSR. pedbilim yurti tarzida keng qo’llanilmoqda va ularning safi kun sayin kengayib bormoqda. Mingboshi. Kelinchakning yoki boshqa bir farzandning javobida birgina dadamlar so’zi ishlatilganda u hurmat ma’nosini o’z zimmasiga olar.

tarixan ham shunday bo’lgan (A b d u r a h m o n o v Ђ. boshqa bir holatlarda ularni belgisiz qo’llab bo’lmaydi. Qaratqich kelishigi nutqda ba’zan belgisiz qo’llaniladi. -nung. Nutqda. Navoiyning ko’chasi.Toshkent. ziyolilarning uyi. Hammamiz mana shu tarzda hurmat bildirsak. tilimiz me’yorlariga to’g’ri kelgan bo’lar edi. «O’zbek tili stilistikasi» darsligida shunday yozilgan: «uyushiq bo’laklarning qachon qaysi birini belgili. aytilmoqchi bo’lgan fikrning aniqligi va . Masalan: mening kitobim. bu qo’shimchaning bir uslub uchun xos bo’lgan. Chunki buni bilmaslik ma’noga. har qanday janrda i sh l a t i l a v ye r a d i l a r va stilistik jihatdan chegaralanmagan b o’ l a d i l a r . Ammo bunday qo’llanishni hamma nutqiy holatlarda ham bir xil qabul qilish. Uning . Misoldagi ularni. -i. -dыng.Yoqubov). Ilmiy va rasmiy uslublarda uning adabiy shakliga qat’iy rioya qilinadi. Yozuvchi Said Ahmad esa ular. Navoiy ko’chasi. «hurmat bildirishmoqdalar». Bu uslubda uning quyidagi shakllari qo’llaniladi: –(i)m : Yo rab. tegishlilik bir qadar g’aliz ifoda etiladi. Fe’llarga qo’shilganda –lar qo’shimchasi hurmat yoki boshqa ma’nolarni anglatar ekan. -dы. Yana bir holatga e’tibor beraylik. Uchinchidan esa.-ting. Ikkinchidan. binobarin mantiqning buzilganligi deb qaralishi kerak: Intellektual so’zlar umumiste’moldagi leksikaga xos b o’ l g a n l i k l a r i d a n . uyushiq bo’laklar tarkibida bu kelishikning o’rni alohida bo’lishi mumkin.Shomaqsudov). ularning o’zaro va kelishiklar bilan sinonimiyasiga. yozug’im nedur m a n i m (O. -tыng. -n : Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n / Hassos didi va shoir dili (Zulfiya). O’zbekiston televideniyesi ko’rsatuvlarida ayrim jurnalistlarimiz qo’shimchadagi bu noziklikni ba’zan payqamasdan. suhbatdoshlarini teletomoshabinlarga tanishtirayotganlarida bir kishiga nisbatan ham ular. Shu talablar nuqtai nazaridan qaraganda qaratqich kelishigining -ning shakli adabiy tilimiz uchun me’yor sifatida qabul qilingan. ziyolilar uyi. -dung. So’zlashuv uslubida ham bu buzilishlar sezilib turadi. Kelishiklar me’yori borasida gap ketganda nimalarga e’tibor qilishimiz mumkin? Birinchidan. 36-bet). -ding. Sababini so’raganimda. Samarqandning universiteti. Samarqand universiteti. ataydilar so’zlari haqida bu gapni aytib bo’lmaydi. Bu kelishikning badiiy uslubda ishlatilishi esa o’ziga xos tarzda kechadi. balki nutqiy me’yorning buzilishiga olib keladi. uni mana bu misoldagidek ishlatish ham me’yorning. kamolingda sening tarzida inversiyaga uchrab qo’llanilishi ham shu uslub uchun me’yor sanaladi. -ti.. shoirlar bog’i qurilmalarida shunday ham qarashlilik anglashilib turgan bo’lsa-da. -ing shakllari sheva va lahjalar uchun xos bo’lib. Barcha uslublarda ham belgili-belgisiz tarzida qo’llanaveradi. bular so’zlarini (hatto ula. qaysi birini belgisiz ishlatishni bilish kerak. shoirlarning bog’i tarzida qo’llash grammatik me’yorning emas. ularning turli variantlari va bu variantlarning vazifaviy uslublar doirasida qo’llanish chegarasiga. uning kitobi qurilmalarini men kitobim. Ko’rinadiki. ularni universitetning xiyoboni. Nega m ye n i m qulog’imda tun va kun / Boyqushlarning shumli tovshi baqirar (Cho’lpon). u kitobi tarzida shakllantirish mumkin emas. O’zbek tilining tarixiy grammatikasi.Afsuski. me’yor sanalgan shakli boshqa bir uslubda g’aliz. Bundan tashqari she’riyatda qaratqich-qaralmish birikmaning seli ashkim. Aksincha. 1973. Shunga ko’ra ularni stilistik neytral bo’lgan leksika deb ham ataydilar (A. Ular grammatik-uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llangan. adabiy tilda ishlatilishi me’yorning buzilishi sanaladi. Sh u k u r o v Sh. sen kitobing. -tы. bula shaklida) qo’llashib. me’yor sifatida belgilash to’g’ri bo’lmaydi. -ing : K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido (Joniy) kabi. bu qo’shimchalarning belgili-belgisiz holatiga. u k i sh i shunday deb javob bergan edilar (Nazm chorrahasida). bular o’rnida u kishi jumlasini qo’llaydi va ko’zda tutilgan ma’noni to’lig’icha saqlab qoladi: Ammo Ђafur aka yozishga shoshilmasdi. Universitet xiyoboni. -ni. g’ayriodatiy bo’lishi mumkin. sening kitobing..

Pojarni «gugurtni yerga tashlamang deydi. qo’shimchalarni (ni .) g) Tohir.lik. Tildan foydalanishda esa ikki xillilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. tashlamang-tashamang. vazifasiga ko’ra ham bir-birlaridan jiddiy farqlanadi. mavhum egalik ma’nosini anglatadigan – niki qo’shimchasi bilan sinonim munosabatga kirishadi: Samoviy va yerdagi bor narsa U n i n g d i r. tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va . va boshqalar. ayniqsa og’zaki nutqda hozir ham davom etmoqda. Salim va Odilning otasi kelishdi (bunda – ish birgalikni ifodalovchi affiks ko’plik ma’nosini ham anglatadi. bu kamchilik avval ham bo’lgan: uzumni shirasi. 34. Variantlar qo’yidagicha bo’lishi mumkin: 1. shakarlab». li . nima uchun pojarni? Pojarni. ikkinchi misoldan esa boshqa bir kishini ko’rganlik tushuniladi.Qahhor savodsiz bir san’atkor obrazini yaratishda yaxshi foydalangan. Yuqordagi asar. Ular nafaqat so’z qo’llash. Salimning va Odilning otalari kelishdi. Aslida esa ular ma’nosiga ko’ra ham. e. . payg’ambarning haqligining tanitadirgan kabi (K a r i m o v Ђ. O’zbek tili stilistikasi – T. Nutqiy vaziyat esa fikrning aniq reallashuviga ko’maklashadi. (ularning uch kishi ekanligini bildirishni –lar qo’shimchasi o’z zimmasiga oladi. Tohir va Salim bilan Odilning otasi keldi. Nutqda qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmasdan ishlatili-shini ham ijobiy hodisa sifatida qarab bo’lmaydi. Ya’ni ota bitta bo’lib. Tohir. «bo’lmasa» deydi.konkretligiga salbiy ta’sir qiladi. albatta!». kecha va kunduzga jo bo’lgan bor narsa U n i n g d i r (Qur’oni Karim). Qiyoslaylik: Direktorni kabinetida ko’rdim – Direktorning kabinetida ko’rdim. o’zini butun tashabbusini. Tohir va Salim bilan birga kelgan bo’lishi (birgina ota) yoki har uchala bolaning otasi kelgan bo’lishi mumkin» (Sh o m a q s u d o v A. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi «bo’lsa». tushunarli bo’lishi uchun ham me’yorga ehtiyoj bor. Salimning va Odilning otasi keldi yoki b) Tohir. og’zaki nutqda ko’proq yuqoridagi variantlar qo’llanilishi mumkin. «bo’sa» emish! O’zi bilmaydi-yu. «bo’lsa» emas. Qanday chiroylik! Pojarnimi. Bu kabi sinonimlik badiiy-tarixiy asarlar tilida uchrab tursa ham. chiroyli-chiroylik. Shu sababli ham ularni bir-birdan farqlamasdan qo’llashni me’yorning buzilishi deb tushunilsa to’g’ri bo’ladi. Eng ishonchli variant: Tohirning.«labingdan bo’lsa olsam. gurgutnigurgutning.bet). 81. Qaratqich kelishigi ba’zan qarashlilik. Masalan. Salim va Odilning otalari kelishdi ( –lar va –ish birgalikda uch kishi ekanligini yana ham asoslaydi). . ammo aynan ana shu -ni va –ning qo’shimchalarining farqlanishi natijasida ikki xil ma’no anglashiladi. Ammo bu variant yozma nutq me’yoriga xos bo’lib. deganim u kishiga yoqmabdi. pojarni-pojarning kabi. bo’masa» deydi. Ђ.Karimov kitobidagi misollarning tasdiqlashicha. Shunday ekan yuqoridagi misolda kelishikning qo’llanishida nutqiy me’yor buzilgan. Birinchi misoldan direktorning o’zini. seksiyaning qo’mitasining. shu bilan birga. hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab..bet).ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. mehnatkashlarni ko’plarni savodsizliklari. rejissyorimiz esa «gugurtning yerga tashamang» deydi. Bu singari farqlamaslik tilimizda. Kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: bo’sa-bo’lmasa. Ikkala gap ham kimni ko’rganlik haqidagi so’roqqa javob bo’ladi. «Xizmatchisi savod maktabida o’qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz.ning. Ifoda etilayotgan fikr aniq va ravon. vazifa nuqtai nazaridan hozirgi tilimizning boshqa uslublari uchun me’yor hisoblanmaydi. 1983.) v) Tohir. Salim va Odilning otasi keldi gapini bir necha xil tushunish mumkin. Aslida gapda har uchala bolaning otasi kelganligi nazarda tutilayotgan bo’lishi kerak. desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o’zicha bo’g’ilib. Unda: a) Tohirning. hammaning ham hayron qoldirar. Pojarningmi? Shoshma. Salim va Odilning otalari keldi. Nutq jarayonida ba’zan ularning farqlanmasligidan yozuvchi A. menga o’rgatganiga ko’yaman! Senga o’xshagan savodsizlar «bo’sa.

Tushum kelishigi qo’shimchasi -ni ning qo’llanish doirasi ancha keng bo’lgan. Ђ.Karimov uning –n shaklida va belgisiz ishlatilib kelinganligini ta’kidlash bilan birgalikda, bu qo’shimchani so’z tarkibida ortiqcha qo’llash (Matbuot yoshlarni tarbiyalashda katta o’ r i n n i tutadilar), jo’nalish kelishigi (O’z a k a s i n i i sh l a m a s a ham 48 mehnat kuni yozg’an), chiqish kelishigi (Y o’ l l a r i n g i z n i adashmangiz), o’rin-payt kelishigi (Rahmat aka m u s o b a q a n i yutib chiqdi) va qaratqich kelishigi (T a sh k i l o t i m i z n i sifat tomoni) vazifalarida ishlatish 20-30- yillar tili uchun xos xususiyat bo’lganligini ko’rsatib o’tgan (Ђ.Karimov. Yuqoridagi asar, 34-35-betlar). Hozirgi adabiy tilimiz materiallari tushum kelishigini qo’llashdagi bu nomuvofiqliklar barham topib, ba’zi hollarda qaratqich kelishigi bilan farqlanmasdan ishlatilayotganligini e’tiborga olmaganda, – ni shaklida me’yorlashganini kuzatamiz. Vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan qaraganda uning – (i)n shakli adabiy asar tilida me’yorlashgan va qo’llanishi badiiyat talabiga ko’ra nihoyatda faol : Erka malak achchig’lanmam senga / Uchirsang-da ko’kka yurak k u- l i n / Achchig’lanmam senga nozli qo’yosh, / Yondirsang-da umidimning g u l i n (Fitrat). Qolgan uslublarda adabiy me’yorlashgan shaklda, masalan so’zlashuv uslubida ba’zan non yedim, miltiq otdim kabi belgisiz qo’llaniladi. Bu kelishik belgili-belgisiz qo’llanishining o’zbek tilida shunday me’yoriy holatlari vujudga kelganki, ularning birini ikkinchisi bilan mazmun manfaati nuqtai nazaridan mutlaqo aralashtirib bo’lmaydi. Masalan, non yedim – nonni yedim, ot mindim – otni mindim, kitob o’qidim – kitobni o’qidim tarzida baravar ishlatilaverishi mumkin bo’lgani holda, qo’l qo’ydi – qo’lni qo’ydi, bola ko’rdi – bolani ko’rdi, ot qo’ydi – otni qo’ydi, miltiq otdi – miltiqni otdi birikmalarini bir-biridan farqlash kerak. Ularning har ikkla ko’rinishi ham tilda o’z holicha me’yorlashgan va boshqa-boshqa mazmunlarga ega. Bu haqda R.Qo’ng’urov shunday degan edi : «Tushum kelishigidagi so’z o’zi aloqaga kirishgan so’z bilan shunday zich bog’lanadiki, hatto ba’zan ular ana shu fe’llar sostaviga singib ketganga o’xshaydi. Ko’pincha esa ular o’zini boshqargan fe’l bilan tamoman birikib ketadilar va ular o’rtasidagi sintaktik aloqa yo’qoladi (ya’ni bola ko’rdi, qo’l qo’ydi kabi turg’un birikma holiga keladi – S.K.). Natijada birikma yagona qo’shma so’zga aylanadi. Bu birikma yagona qo’shma so’zga aylangandan keyin ularning umumiy ma’nosi sifatida boshqa ma’no kelib chiqadi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Samarqand, 1975, 79-bet). -ni o’rnida –mi ning qo’llanishi adabiy til me’yorining buzilishi va shevachilik deb baholanishi kerak : Top… top…topberasizlar-a d u b u l g’ a m m i ? (M.Mansurov). Sh o i r r i kitobi; yemasang, z a h a r r i ye misollaridagi –ri xususida ham shu gaplarni aytish to’g’ri bo’ladi. Tushum kelishigining o’rin-payt, jo’nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo’nalish kelishigining qo’llanishi, eshakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo’lgan holda, poyezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so’zlovchining o’zi boshqargan, jo’nalish kelishigi qo’llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo’lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o’rtasida sinonimiya deb tushunish to’g’ri bo’ladimi yoki ikki xil me’yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan yeng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan

bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko’rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me’yoriy holat sifatida e’tirof etish mumkin. Mana bu misolni esa tushunish oson bo’lmadi: Ayniqsa shunisi turib- turib alam qilardiki, b a g’ r i d a g i l a r n i hamdardlashadigan kishisi yo’q edi (Sharq yulduzi,1986,8). Muallif ko’nglida bor gaplarni dardlashadigan kishisi yo’q edi, demoqchidir. Jo’nalish kelishigi qo’shimchasi– ga o’zbek tilida -ka, -qa, -g’a, -a, -na singari bir qator fonetik va lahjaviy ko’rinishlarga ega. Ularning qo’llanilishi vazifaviy uslublar me’yori jihatidan farqlanadi. -ga, -ka, -qa adabiy tilning yozma va og’zaki shakllarida, -g’a, -a, -na esa badiiy uslubda ishlatiladi: ukamga, maktabga / maktapka, qishloqqa, tufrog’ima, yo’lingg’a, ustina kabi. -ga ning tomon, sari ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me’yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a, borgin do’stginam (O. Matjon). Ђ. Karimov bu kelishikning tushum kelishigi (Har t o m o n g a tomosha qildi), chiqish kelishigi (Dunyoning b u z i l i sh i g a darak bergan), o’rin-payt kelishigi (...k o l x o z l a r g’ a chopiq sifatsiz o’tayotir), o’rnida qo’llanish hollarini ta’kidlab o’tgan (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 37-bet). Hozirgi tilimiz uchun bu holatlar me’yor sanalmaydi. Vaqt o’tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o’rtasidagi ma’noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o’ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog’idagi biron-bir bo’limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o’qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me’yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so’zlari bir-biridan farq qilganligi tufayli, -ga va -da o’rtasidagi sinonimiya ham o’ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g’alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko’rsatishga xizmat qilayapti, xolos. Shu o’rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. So’zlashuv va badiiy uslublarda uning belgisiz qo’llanishiga me’yor sifatida qaraymiz: maktab bordingmi (ammo uy bordingmi emas). M a k t a b b o r d i k, og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Oripov). Ammo mana bu misoldagi jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishini me’yor deb bo’lmaydi: Qizil sarbon bir d a l a l a r i m qaradi, bir m ye n qaradi (T. Murod). Chiqish kelishigi qo’shimchasi 20-30 - yillardayoq -dan tarzida me’yorlasha boshlaganini Ђ. Karimov ko’rsatib o’tgan. Uning olim keltirgan O’ z l a r i d a n gapirtirish lozim, O’qituvchilar ikki oylik o t p u s k a d a n ancha dam oladilar, T u p r o q d a n qarasam, bir necha ilonlarning izi bor (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 39-b.) misollaridagi tushum, o’rin, jo’nalish kelishigi vazifasida qo’llanishlar hozirgi adabiy tilimiz uchun xos emas. Bu kelishikning -din shakli hozirgi paytda faqat badiiy uslubda me’yorlashgan. Vatan s ye v m a k d i n ortiq /Menga olamda shior bo’lmas (E. Vohidov). O’rin-payt kelishigi ham ish-harakatning bajarilish o’rni va paytini bildiruvchi vosita sifatida tilimizda uzoq davrlardan beri o’z vazifasini bajarib kelmoqda. Ђ. Karimovning qayd qilishicha, XX asrning boshlarida uni qo’llashda hozirgidan farq qiluvchi tomonlari bo’lgan : tushib qolish (eski sh a h a r hunarmand juda ko’p edi), kerak bo’lmaganda ishlatish (U vaqtda bobongiz ham h a yo t d a edilar), jo’nalish (K o’ z d a ko’rsatib), chiqish kelishigi (masalalalar yu z a s i d a muzokaralar bo’ldi) o’rinda (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 40-b.) qo’llash kabi. Hozirda esa bu qo’llanishlar adabiy til uchun me’yor emas.

«O’zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko’makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o’tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e’lon qildi – r a d i o o r q a l i e’lon qildi- r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og’zaki nutqdagi e’tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. Mana bu misolda esa -da va -dan munosabatlarini va farqlarini anglash yana ham qiyin: X o l a m n i k i d a n qolgan ro’molimni olib kelaman deb bu yoqqa chiqqan edi (A.Majidiy). «Xolamnikida qolgan ro’molim»mi yoki «Xolamnikidan olib kelaman» mi? Birinchisi to’g’ri bo’lsa, -dan ning ishlatilishi noto’g’ri, ikkinchi fikr nazarda tutilgan bo’lsa, so’zlarning joylashish tartibi boshqacha bo’lishi lozim edi. Ilmiy adabiyotlarda egalik qo’shimchalari -(i)m, -(i)ng, -i, -(s)i,-(i)miz, -(i)ngiz ekanligi ko’rsatilib, ularning variantlari ko’p emasligi aytiladi. Variantlarning ozligi esa ularning tilda me’yorlashishini osonlashtiradi. Bu o’rinda bizning maktab, sizning uy singari birikmalarda ham -ning tufayli anglashiladigan egalik mavjudligini e’tirof etgan holda, morfologik me’yor buzilganligini aytib o’tish lozim. Albatta, bu nutqiy, masalan, poetik talab bilan bo’ladi va uslubiy g’alizlik hisoblanmaydi. Vatanim manim, maktabing sening, uying sening birikmalari to’g’risida ham shu gapni aytish mumkin. Bu yerda ham poetik matn talabi bilan aniqlovchi-aniqlanmish o’zaro o’rin almashadi. So’zlarda ba’zan P shaxsda egalik va ko’plik qo’shimchalari yonma-yon keladi : kitoblaring, kitoblaringiz kabi. Og’zaki nutqda ba’zan kitobinglar so’zi ham quloqqa chalinib qoladi. Bu yerda ko’plik ma’nosini berayaptimi yoki hurmat ma’nosinimi? Odatda hurmat ma’nosi insonlarga nisbatan bildiriladi : opalarim – opamlar, onalarim – onamlar, tog’alarim – tog’amlar misollaridagi birinchi so’zdagi -lar ko’plik, ikkinchisidagi esa hurmat ma’nosini anglatmoqda. Buning ustiga hurmat so’zlovchining o’zidan yoshi kattalarga nisbatan ekanligi ham sezilib turadi. Yana qiyoslashda davom etamiz : ukalarim – ukamlar, singillarim – singlimlar, jiyanlarim – jiyanimlar misollaridagi ikkinchi so’zlarda qo’shimchalarning joylashishi g’alizroq va ular nutqda hurmatni bildirish maqsadida shu tarzda qo’llanilmaydi. Nutqda ularga nisbatan erkalash ma’qul ko’rinadi va mehribonlikni ifodalashning maxsus vositalari bor. Masalan: ukajonlarim, singiljonlarim, jiyanjonlarim kabi. Shunday ekan, singlinglar, jiyaninglar, kitobinglar, maktabinglar deb ishlatish maqsadga muvofiq emas. «O’zbek tili grammatikasi»da aytilgan mana bu fikr ham mulohazaning to’g’riligini tasdiqlaydi : «Asli hurmat formasi egalik affiksi tarkibidagi son ko’rsatkichini o’z o’rnidan ortga tomon siljitish natijasida yuzaga kelgan deb izohlash mumkin : avval egalik affiksining ikkinchi qismi holatida bo’lib, keyin esa egalik affiksining har ikki qismidan so’ng qo’shiluvchi affiks holatiga o’tgan» (O’zbek tili grammatikasi, 1 tom, 188-bet) O’zbek tilida morfologik ko’rsatkichlar orasida –cha, -gina, -choq, - chak, -chiq, -loq, -jon, -xon singari subyektiv baho shakllari ham mavjud bo’lib, ular «asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan hodisadir. Badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu formalarni ham og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan elementlar sifatida qarash ma’qul» (Sh o m a q s u d o v A. va boshq. O’zbek tili stilistikasi, 103-bet) Shunday ekan, ularni boshqa vazifaviy uslublarda me’yor sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Prof. Yo.Tojiyevning «O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so’z turkumi doirasidagi me’yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina –chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, -boz, -paz, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -parvar, -do’z, -bon, -xon, -parast kabi qo’shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so’zlar qo’shilganda me’yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko’rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi –

-parast. yetti sonlariga qo’shiladi va jamlik ma’nosini bildiradi. to’rt. shunda/shunlarda. oltilarcha.lar adabiy tilda so’zlashuvchilar nutqida. buni/bunlarni. 324-bet). sifat yasovchi qo’shimchalarning asosiy qismi umumiste’moldagi birliklar bo’lib. -shunos affikslarining ilmiy. 327-bet). shu ko’rsatish olmoshlarining tarkibida asrimiz boshlarida bitta –n tovushi orttirilib. Uning boshqa sonlarga qo’shilishi me’yorning buzilishi sanaladi. Oltilab. -dor. munda/munlarda. o’n birlarcha deyish o’zbek tilida odat emas. me’yor sanalgan on – oning (onlarning. O’zbek tilining badiiy uslubi. haftali – haftalik kabi. shunga. bunda. T i x o n o v A. 1987. bunda. O’zbek tilining morfem lug’ati. Shu o’rinda yana bir holatga e’tiborni qaratish zaruriyati bor. uch. ba-. Bir soniga qo’shilganda esa sonlik doirasida chiqib. onga/onlarga.ala. -iy. shundan shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz. Masalan. deyarli – deyarlik. 53-54-betlar). -lab. oltitacha. -larcha. qasidachi – qasidago’y. -lug’ kabi variantlari ajralib turadi (K a r i m o v S. -iv. -ta va –(i)nchi qo’shimchalari o’zbek tilidagi barcha sonlarga qo’shiladi va bu me’yor sanaladi. Binobarin. keyingi yuz yillikda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lgan emas. -(i)nchi kabi maxsus shakl yasovchi qo’shimchalar mavjudki. bun – buning/bunlarning. no. shirali – shiralik. -on. bunda/bunlarda. shuni/shunlarni. serzardali – serzardalik. -ov. jamlash ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi. bu. shun– shuning/shunlarning. Badiiy uslubda esa –lik qo’shimchasining –liq. Masalan. mundan/ munlardan so’zlarining ko’plikni ifodalovchi hamda mu bilan boshlanuvchi shakllari hozirgi adabiy tilimizda tamoman qo’llanmasligini. 1977. – Toshkent. -larcha. –ov qo’shimchasi ikki. -mand. etikchi – etikdo’z kabilar (T o j i ye v Yo. -al. besh. ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha faolligi seziladi. -omuz. shunga/shunlarga. barcha uslublarda ishlatilsa-da. faqat birlikda qo’llanadigan bunga. O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. sallali – sallalik.. muni/munlarni. -simon. Shuning uchun ham bu sonlarning morfologik me’yori xususida so’z yuritish oson kechadi. ilmiy . shundan/shunlardan. –ala qo’shimchasi ham 2 dan 7 gacha bo’lgan sonlarga qo’shiladi. serbargli – serbarglik. Masalan. Shu bilan birga. 428-429-betlar). Olmoshlarning qo’llanilishi barcha vazifaviy uslublarga xos. xosliklarni keltirib chiqaradi. – Samarqand. – Toshkent. o’n birlab. bundan/bunlardan. Misollar tahlilidan kelib chiqib. bandli – bandlik. ularning biri o’rnida ikkinchisining qo’llanilishi ayrim uslubiy chegaralanishlarni. ser-. -tacha qo’shimchalari ham odatda o’n dan boshlab yuz. mun – muning/munlarning. Olmoshlar me’yoriga kelganda Ђ. jildli – jildlik. million kabi yirik miqdordagi sonlarga qo’shiladi (O’zbek tili grammatikasi. maslahatchi – maslahatgo’y. -luq. olti.somsapaz. umumiylik. Vaholanki ularning vazifalari va anglatgan ma’nolari xususida har bir misol asosida batafsil gapirish mumkin (Ђ u l o m o v A. -gan. olmoshga o’tadi (Bu haqda yana qarang : O’zbek tili grammatikasi. ularning sonlarga qo’shilishida o’z me’yorlari bo’lib.. Ularda faqat qo’llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim. -viy. vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me’yorlashgan. 1 tom. 12-62betlar). Faqat u. onda/onlarda. -lig’. 1992. Ayniqsa so’zlashuv nutqida otlarga qo’shilib. o’n birtacha. farzandli – farzandlik. ondan/onlardan.Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» asariga tayanib aytish mumkinki. -kor. Chunki bir dan o’n gacha bo’lgan sonlarda aniqlik kuchli bo’lib. -ik. ana shu me’yoriy holatlarni bir-biriga aralashtirmaslik lozim bo’ladi. ming. Sanoq sonlarga qo’shiladigan va chamani bildiradigan –lab. oni). Q o’ n g’ u r o v R. 1 tom. shunda. . dastali – dastalik. Sonlar o’zbek tilida ozchilikni tashkil qiladi (ular 23 ta). mantichi – mantipaz. bunga/bunlarga. onlarni. sifat so’z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me’yorlashganligini ayta olamiz. sifat yasaydigan –li va turli so’z turkumlariga qo’shilib ot yasaydigan –lik qo’shimchasini birbiridan farqlaymiz : aytarli – aytarlik. Lekin sonlarning ma’no va grammatik jihatdan farqlashga xizmat qiladigan –ta. munga/munlarga. -parvar. Qolgan holatlarda me’yor buziladi.

fe’lning orttirma darajasini ko’rsatuvchi birliklar sifatida talqin qilinadi. Bu ikki xillik aslida -gaz qo’shimchasining yuqoridagi variantlari bilan emas. Ana shuning uchun ham ularni farqlamasdan ishlatish ma’noning. chiqazmoq-chiqarmoq. indinga to’y. jim… Eshitiladi!! K i m yo . Yosh narsani sil qilib.elektr simlarini o’tkazmoq. -qaz qo’shimchalarining bir ko’rinishi sifatidagi -kar. Shu o’rinda bir misol xarakterli hisoblanadi. Ammo bu yuqoridagi fikrni inkor qilmaydi. Ko’rinadiki.Yoqubov). shu bilan birga. Ammo ular bu vazifani alohida . til orqa) harakatlari bilan bog’liq holda yuzaga kelgandir. – Bilib qo’y. Ketkazmoq. O’ tovushining ikki xil talaffuzi nafaqat ma’noning. Ayni paytda. ertaga xotinim o’ldi. Bu o’rinda biz ishning hajmini hisobga olib. agar biror narsa payqab qolsam. qutqazmoq-qutqarmoq . K. -qar (ammo bu miskar so’zidagi -kar emas. xolos. ich. bu haqda birovga og’zingizni ocha ko’rmang! Shu kundan boshlab xotinim kasal. Nutqda. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen (O. amir. deb ovoza qilish ham qo’limdan keladi! Uqdingizmi. A. Ilmiy uslubda biz so’zi kamtarlik ifodasi sifatida me’yor sanalsa. o’zini katta olish ma’nosida me’yor sanaladi : . Bu qo’shimchalar bir so’z o’zagiga qo’shilishi ham mumkin: o’tkaz-o’tqaz kabi.Kojina morfologik sinonimlarning hammasini stilistik sinonim sifatida qarash mumkin emas demoqchi bo’lsa. Jon otasi. bitkazmoq deyilish mumkin bo’lgan holda ketqazmoq.alohida olingan so’zlarda bajaradi. Masalan. o’tqazmoq . so’zlardagi ma’no ikki xil: o’tkazmoq . Tixonov. A. ayniqsa so’zlashuv jarayonida o’zaro farqlanmaydigan -kaz va -qaz qo’shimchalarini olib ko’raylik. Me’yorning. ajalidan besh kun burun o’ldirmang! H o j i.N. qizimga rahm qiling. deb gap tarqataman. Yetti uxlab tushiga kirmagan kunlarni ko’radimi endi sho’rlik qizim… H o j i. Yirik so’z turkumlaridan sanaladigan fe’lning qo’llanishida me’yoriy holatlarni belgilash katta tadqiqotlarni talab qiladi. Tahlilni davom ettiramiz. o’tkazmoq-o’tkarmoq. . binobarin. ayrim fe’l ko’rsatkichlari misolida me’yoriy buzilishlarning yuz berishini va buning nutqda salbiy natijalarga olib kelishi mumkinligini ko’rsatib o’tamiz.uslubda men o’rnida biz ishlatiladi va u kamtarlik alomati sanaladi : Zero. R. Omonimlik holatni yuzaga keltirgan o’t so’zi birinchi holatda o’tish (o’ yumshoq. uning ishtirokidagi so’zga qo’shiladigan qo’shimchaning ham farqlanishiga olib kelgan. shu o’rinda olmoshni qo’llashdagi grammatik me’yorning ataylab buzilishi badiiy adabiyot tilida kuchli uslubiy vositaga aylanishi mumkin.dedi va kuldi. u aslida misgar) qo’shimchasini ham eslashga to’g’ri keladi. balki so’z o’zagidagi ma’nolar bilan bog’liq. Ovozingizni ko’tarmang.. hatto bir so’z misolida bir uslub uchun me’yor hisoblangan holat ikkinchi bir uslubga mos kelmaydi.daraxt ko’chatlarini o’tqazmoq. Chunki ular bu yerda ham bir xil grammatik vazifani bajarmoqda. Chunki lug’atlarda bitkazmoq-bitkarmoq. bitqazmoq deyish me’yorning buzilishi sanaladi. har bir fikrimiz isboti uchun badiiy adabiyotdan ko’plab misollar keltirishga harakat qildik yoki M.Yashinning «Nurxon» pyesasida hamisha xotinini senlab gapiradigan Hoji bir o’rinda uni sizlaydi va bu usulni nutqiy vaziyatdagi holat va kayfiyatni ifoda etishning favqulodda kuchli quroliga aylantiradi: K i m yo. til oldi). o’tirtirish/o’tirg’izish (o’ qattiq. Haqiqatdan ham shunday. so’zlashuv va badiiy uslubda maqtanchoqlik. Shu o’rinda –kaz. Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» da ham ular -gaz qo’shimchasining variantlari.Qo’ng’urov). Ђulomov. biz unga qo’shilamiz (R.Ma. «O’zbek tili grammatikasi» ning fe’lga bag’ishlangan qismida ham. me’yorning buzilishiga olib keladi. Jim!! …Gap bitta. aylanay xotin!.

oydinlanmoq . Chunki ularni yuqoridagiday tarzda ishlatish mumkin bo’lgani holda ketkarmoq.kabi variantlar mavjud (I b r o h i m o v S. Ular aslida .(i)n. ularda yuqoridagi qo’shimchalarni o’zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo’lmaydi. muvofiqlanmoq . Gavdalanmoq. ruhsizlanmoq ruhsizlashmoq. Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. tinglandi kabi. ba’zan . fe’l hosil qiladi va odatda o’zlik darajada bo’ladi: shodlandi. tetiklanmoq . 1976. Bu hol ayniqsa chiqarmoq va qutqarmoq so’zlarida yaqqol seziladi.. B ye g m a t o v E. sog’lomlanmoq .(i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla . Qobul).muvofiqlashmoq.-Toshkent. jarangsizlanmoq . sekinlanmoq sekinlashmoq. loyqalanmoq . soddalanmoq . suyuqlanmoq suyuqlashmoq.oydinlashmoq. Ammo. Misollar tahlili bu qo’shimchaning hamma vaqt ham -kaz va –qaz ning o’rnini bosa olmasligini ko’rsatadi. K a r i m o v S. bu o’rinda gap butunlay boshqa masalada . Agar shunday qilinsa. binobarin. sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki.ularning o’zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti. chiqarmoq ni 14 marta qo’llagani holda. loylanmoq . jipslanmoq .joylash. joylanmoq . Chunki so’zlarning ma’nosidagi va fe’llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi. ker – kerish kabi» deyilgan (O’zbek tili grammatikasi. yovuzlanmoq . Endi bir necha og’iz so’z -lan va -lash qo’shimchalari xususida.moslashmoq. Shu sababli ular lug’atlarda ham aks etmagan. la+sh shaklida bo’lib.joylashmoq. achchiqlanmoq – achchiqlashmoq. rozilashmoq.. Ammo ularning qo’llanilishida aylanmoq – aylashmoq.zichlashmoq. qo’shilmoq va boshqalar. Ikkinchisi birgalik darajadagi fe’l hosil qiladi: yordamlashmoq. 1 tom. Masalan.loyqalashmoq. sizlashmoq. T i x o n o v A.). o’tkarmoq deb ishlatish joiz emas. O’zbek tilining chappa lug’ati – Samarqand. O’zbek tili morfem lug’ati. Q o’ n g’ u r o v R.juftlashmoq. ulanmoq – ulashmoq. «O’zbek tili grammatikasi»da «O’zlik daraja formasi asosan . maqtanmoq.taranglashmoq. Zulfiya «Asarlar» to’plamining II tomligida qutqarmoq ni 7 marta. ochliklarni o’ t k a r d i n g i z (N. xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi. xastalanmoq – xastalashmoq. . Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko’rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq.ravshanlashmoq. shodlanmoq. va boshq . butunlanmoq – butunlashmoq. dadillanmoq – dadillashmoq.jipslashmoq.(i)l affiksi yordamida obyektli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq. taranglanmoq . tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq.siyqalashmoq. 1981. zichlanmoq . tezlanmoq – tezlashmoq. otlandi. A h m ye d o v A. juftlanmoq .. me’yor butunlay buziladi. razillanmoq .jarangsizlashmoq.soddalashmoq. -kar/-qar qo’shimchasi ayrim so’zlar misolida tilimizda –kaz/-qaz ga nisbatan turg’unlashib va faollashib bormoqda: Onadek tug’ma azoblarni. ishqalanmoq – ishqalashmoq. tartiblanmoq – tartiblashmoq. xoslanmoq – xoslashmoq. 445-446-bet). O’zbek tilining imlo lug’ati – Toshkent: FAN. gaplashmoq. ko’maklashmoq so’zlarida esa mazkur qo’shimchalarning o’rnini almashtirish ham mumkin emas. moyillanmoq .yovuzlashmoq. 427 -b.moyillashmoq. Bir-ikkita fe’ldagina o’zlik daraja formasining .. uzoqlanmoq – uzoqlashmoq. ravshanlanmoq . uvoqlanmoq – uvoqlashmoq. bunday qo’llanishlarni me’yoriy holat sifatida anglash mumkin. yengillanmoq – yengillashmoq. rivojlanmoq hamda qudalashmoq. Ayni paytda yana bir narsani ta’kidlab qo’yish lozimki. 210 va 259-b. siyqalanmoq . takomillanmoq – takomillashmoq. xayrlashmoq singari (Ђ u l o m o v A.loylashmoq. 1968)..tetiklashmoq.sog’lomlashmoq. vahshiylanmoq – vahshiylashmoq. qutqazmoq va chiqazmoq so’zlarini qo’llagan emas (Q o’ n g’ u r o v. moslanmoq . R. Bu narsa uni –kaz /-qazning dialektal variantini sifatida tushunishimizga asos bo’ldi.). O’qituvchi. yutkarmoq. foydalanmoq.la+n.razillashmoq. Ammo bu qo’shimcha haqida nomi yuqorida tilga olingan ikki adabiyotda ham hyech narsa deyilmagan. So’zlarning ana shu shakllari imlo lug’atlarda o’z ifodasini topgan va ularda o’zlik nisbatda qo’llanilayotgan –lan/-lash qo’shimchalarini sinonimlar sifatida qarash. birinchisi sifat va sonlarga qo’shilib.

tashabbuskorona. biz nutqimizda so’zlarni. 1 tom. oqilona. Bundan ana shu so’zlar doirasida ular sinonim emas ekan. dilovarona. Bu gapdagi –lan da majhullik ham bor.deyiladi «O’zbek tili grammatikasi»da. mardona – mardlarcha – mardchasiga. Dabdurustdan qaraganda shundayligi ham to’g’ri. jasurona. bahodirona – bahodirlarcha. Yana bir jihatga e’tibor beraylik – yer tekislandi. degan xulosa kelib chiqmaydi. muzaffarona. betarafona. Mas. Faqatgina shu narsani ta’kidlash zarur bo’ladiki. xiyonatkorona. badbaxtchasiga. faqatgina oshkor va g’oyib so’zlarini istisno qilgan holda. san’atkorona. betarafchasiga. o’z formasini o’zgartirmaydi. ojizona. devkorona. ig’vogarona. johilchasiga. Bunda har ikkala qo’shimcha o’zlik nisbati ma’nosini beradi. Chunki bu ham tilimizning nutq jarayonidagi imkoniyatlarini ko’rsatishga xizmat qilishi tabiiy.ayyorchasiga. kamtarona. Ammo adibona. zolimona – zolimlarcha. zaifchasiga. qahramonona – qahramonlarcha – qahramonchasiga kabi variantlar tilimizda yashab kelayotganligi imlo lug’atlarda qayd etilgan. -larcha qo’shimchasini qo’shish to’g’ri bo’ladi va ularning ishlatilishini me’yor hisoblash mumkin. turg’unlashishini osonlashtiradi. ma’yusona. dadilchasiga. Misollarga murojaat qilamiz: ayyorona – ayyorlarcha – ayyorcha . Chunonchi fors-tojik tilidan kirib kelgan –ona qo’shimchasining ishlatilishi misolida ana shu masala mavjud. mag’rurona – mag’rurchasiga. zohidona. namoyishkorona. ma’sumona. oshkorona. mastona – mastcha. firibgar – firibgarlarcha – firibgarchasiga. odilona. majnunona. misollar tahlilida bu uch qo’shimcha sinonimiyasida nutqiy me’yor asosiy o’ringa chiqishi ma’lum bo’lib qoladi.. ayrim misollar yordamida ravish so’z turkumiga oid so’zlarda ham me’yor muammolari mavjudligini kuzatish mumkin. . mug’ombirona. «Ravishning asosiy belgisi uning o’zgarmasligidir. Ammo u belgilanishi lozim. beadabona – beadablarcha. O’zbek tilida ravishlar uslubiyati va me’yori haqida olimlarimiz haligacha o’z mulohazalarini bildirishgan emas. tajavvuzkorona – tajavvuzkorlarcha. birodarona – birodarlarcha. garchi grammatik jihatdan qo’pol xato hisoblanmasa-da. razilona.. 1 tom. hyech qanday so’z o’zgartuvchi affiks olmaydi» (O’zbek tili grammatikasi. Ammo qator misollarni tahlil qilib. muloyimchasiga. riyokorona. isyonkorona. Bu qo’shimchaning o’zbek tilidagi –lar va –chasiga qo’shimchalariga teng kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd qilib o’tilgan (O’zbek tili grammatikasi. muhibchasiga. ehtiyotkorona. g’oyibona. sitamkorona. Lekin –chasiga qo’shimchasi haqida bu gapni aytish hamma vaqt ham to’g’ri emasday ko’rinadi. jinoyatkorona. muloyimona. takabburona. yer tekislashdi gaplarida yer o’zo’zidan tekis bo’lib borgan yoki tekis bo’lib qolgan ma’nolari anglashiladi. mag’rurona – mag’rurlarcha. 532-bet). xoloskorona.ya’ni ravish biror so’z bilan bog’lanib. faqirona – faqirlarcha. makkorona. Shu bilan birga. Buning sabablari bor. iblisona – iblischasiga – iblislarcha. mutakabburona. do’stona – do’stlarcha – do’stchasiga.. johilona. g’olibona. badbaxtona. Ravishlardagi ana shu o’zgarmaslik uning qo’llanishidagi uslubiy xilma-xillik bo’lishini chegaralaydi. donishmandona. birikma hosil qilganda. 528bet). payg’ambarona. go’dakchasiga. fidokorona. go’dakona – go’daklarcha – go’dakchasiga. zaifona. bu so’zlarning deyarlik barchasiga. botirona – botirlarcha – botirchasiga. Yerni tekislashdi gapida ma’no ham. xolisona. Demak bu o’rindagi tekislashmoq ni birinchi gapdagi tekislashmoq bilan bir narsa deb bo’lmaydi. lutfkorona. dilbarona. ularning nutq jarayonidagi me’yorlashishini. Boshqacha aytganda. g’aribona kabi so’zlarga –larcha. albatta. -chasiga qo’shimchalarining qo’shilishini o’zbek tili va imlo va morfem lug’atlarida uchratmadik. mohirona – mohirlarcha – mohirchasiga. nisbat ham o’zgaradi. Shunga qaramasdan. til faktlarini me’yor prizmasidan o’tkaza boshlagandan so’ng bu qarashning ayrim izohtalab o’rinlari ham ma’lum bo’lib qoladi. pahlavonona – pahlavonlarcha.-lan/-lash qo’shimchalari masalasida uchinchi bir nozik jihatga ham e’tibor qilishga to’g’ri keladi : tekislanmoq – tekislashmoq so’zlarini olib qaraylik: yer tekislandi. xoinona – xoinlarcha. Shunday ekan bu qo’shimchalarning me’yoriylik darajasini belgilash ancha qiyin kechadi.

xoinchasiga.: dehqonchasiga. Bu qo’shimchalarning ishlatilishida ba’zan yuqorida aytilganlarning aksini ko’rish ham mumkin. Bo’lajak mutaxassis sifatida filolog talabalar bu muammolarni ilg’ab borishi.nutqiy jarayon hal qiluvchi vazifani o’taydi. olimchasiga. ravishlar me’yori haqida ham so’z yuritish mumkin. dehqonlarcha tarzida tilimizda faol ishlatilishi bilan birga dehqonona deyish me’yorlashgan emas. razilchasiga. me’yorlashgan deb aytish qiyin. Ularning me’yoriy holatlarini belgilashda xuddi boshqa so’z turkumlarida bo’lgani singari. muzaffarchasiga. Ma’lum bo’ladiki. ularni tahlil qilishi. Ayrim holatlarda ba’zi shaxslar va badiiy adabiyot tilida qo’llanganda ham ularni ommalashgan. 6-ma’ruza: S i n t a k t i k m ye ‘ yo r R ye j a: 1. g’aribchasiga tarzida qo’llashga odatlangan emasmiz. Mas. nome’yoriy holatlarni bartaraf etish yo’llarini izlashi va piravordida ilmiy asoslangan ma’qul variantlarni amalda qo’llashi va boshqalarga tavsiya etishi zarur bo’ladi. Sintaktik me’yor tushunchasi. ojizchasiga.mas’umchasiga. sitamkorchasiga. oqilchasiga. chegaralangan tarzda bo’lsa-da. oshkorchasiga. shakl hosil qilish va o’zaro grammatik munosabatlarga kirishish imkoniyatining kengligi tabiiy ravishda ayrim me’yoriy muammolarni ham keltirib chiqaradi. g’oyibchasiga. . tilimiz morfologik shakllarining so’zlardagi yasalish. Shunday qilib. tajavvuzkorchasiga. ma’yuschasiga. yuqorida bildirilgan mulohazalardan xulosa qilishimiz mumkinki. matn . binobarin. xolischasiga. namoyishkorchasiga.

2. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. Gap qurilishining sintaktik me’yori. so’zlashuv uslublarida me’yor. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. Badiiy matnda sintaktik me’yor. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib. 1991. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq. 266267-betlar). binobarin. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. Mas. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda. deb hisoblaylik. adabini yemoq. Shuningdek. 5. ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini. 4. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. «Odatda. Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. ayron ichgan tutildi. grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Bu xususiyat. Inversiya. me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Inversiya. 7. adi-badi aytishmoq. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. it hansirarkan. ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi. . Uslublar va gap qurilishi. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. 6. Poetik sintaksis. To’g’ri tartib.. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi.Mamatov.deydi A. asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda. amalga oshirmoq. janjal boshlagan Turdali. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. . gapda so’z tartibi. Ilmiy. 3. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. avvalo. avzoyi buzilmoq. bildim dedim tutildim. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi. avjiga minmoq. – Toshkent.E. So’z birikmalarida.

Ayni paytda. -g’a. Kamol). Xudoyberdiyeva). juda g’ayratli ayol. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. orden lentasi. rangni emas. kino ko’rmoq. masalan tushum kelishigining – i (n). uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. nihoyatda kuchli shamol singari. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. movut chakmon. . o’ta aqlli odam. Binobarin. Yana: Qarshingda turibdi u mr i m bir kuni (J. . Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. Masalan. qora ko’z bola. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi.nung. 1975. moslashuvli shakllari mavjud. ommalashsa. Shuni ham aytish kerakki. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. zardan tikilgan do’ppi. Agar tavsiya etilgan. Oripov). chilvir belbog’. qaratqich kelishigining –(i) m. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. sinf jurnali. Tildagi tejamkorlik. qora ko’zli bola. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. me’yor buziladi.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. . Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. Demak. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. jigar rangli sumka. -qa. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. . Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. kulgili holat. sigir sog’moq. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. paxta termoq kabi. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. mol boqmoq. 36-bet). So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. xo’jalikka rahbar. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. chiqish kelishigining – dan. -na. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. kitob varag’i. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. oilaga bosh kabi. kitob o’qimoq.n.Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. movut (material)dan yasalgan chakmon. boshqaruvli. 1 tom – Toshkent. aqlli odam. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. muomalada ommalashmasdan. g’isht devor kabi. Mabodo qabul qilinib. jo’nalish kelishigining – a. do’stga ishonch. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. g’ayratli yigit kabi. zar do’ppi.

deyish mumkin bo’lgan holda.Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. . Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin.fan. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. orqali.dan qo’shimchasi sababli. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. ukang. sening ukang. uning ukasi. bizning mahalla. ichra. 2001. bizning maktab tarzida qo’llanishi. .ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. to’g’risida. ularning sevgisi kabi. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. ukam. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy xususiyati: Filol. bo’yicha. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. sizning sevgingiz. Bu masalaning uslubiy tomonlari. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. Ammo ayrim holatlarda. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. qarab. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi).da qo’shimchasi bo’ylab. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. haqda. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz.ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (Ђ. Hatto bizning uy. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. unga burildi / u tomon burildi. …dis. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ).ga /bilan (qahqahaga to’ldi. 17-bet). .avtoref.shakllanmaganligidan qat’iy nazar.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). bilan. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. tufayli. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. R. uzra. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. bo’ylab. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . . . bunday bo’lmasligi ham mumkin: Ђururing sig’maydi po’lat teringga.nomz. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. albatta. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. – Samarqand. ichra. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. Ular bizning uy. qadar kabi . bilan. ukasi kabi. . Ђulom). osha. qahqaha bilan to’ldi). Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi.

– gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. 97bet). gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. 1975. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. P tom. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. Uchinchi tomondan. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. 184-bet). Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. «So’zlar tartibi. Gapning bu shakllari nutqda. – Samarqand. Binobarin. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. 1975. – Toshkent. P tom. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. Qadar. . 178-bet). Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da.ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. . tabiiyki. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. albatta belgili qo’llanilishi kerak. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. Masalan. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. Chunki. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan bo’lishidan qat’iy nazar. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi.

Olimjon). olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. mehmon. Millatning billurlanishi). qolmasin. ayniqsa. Shu bilan birga. Demak. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. olib o’tiring. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. ovqatdan tanavvul qilib turing. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. alohida olingan gap. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. oling. olib turing. Buning ustiga. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. boshladik. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. dasturxonga qarab o’tiring. iste’mol qiling.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . yeb turing. marhamat qiling. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. Masalan. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. yeb o’tiring. qani. dasturxonga qarang. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. mehmon. It . shu qolib nima bo’ladi. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. Keyingi ikki misoldagi. ovqatni oling. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. munosabatlarning. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. mehmon. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. marhamat. . Darhaqiqat. Ayni paytda. ovqatdan oling. oling mehmon. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. boshlang. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. jumladan o’zbek tilida ham. fikr-mulohazalar. agar sinchiklab tahlil qilinsa. qani-qani. ovqatga qarang. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. to’g’ri bo’ladi. Ђafurov. Boshqacha aytganda.Modomiki. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. Tafakkurda umumiy tarzda. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. do’stlarim (qo’shiqdan). Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan.

yalinish. Shu bilan birga. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. v i j d o n s i z. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. yomondin qoch. Siz imon. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. – Toshkent. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. O’sha asar. avrash. bu da’vat har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. qo’y! Qo’ygin. N u r m o n o v A. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. imonsúz. buyruq. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. gumon. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. qo’ygin! Qo’ygin.Komilova). Yomondin qoch. N u r m o n o v A. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. vijdonsúz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak.Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin.. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. garchand shaklan bir bo’lsa ham. siz aziz inson / Kamolim. s a n ch i q andin. 51-bet). noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. . Mas. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . vijdónsiz tarzida talaffuz qilinsa. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. 51-52-betlar). Kishi s a n ch i q so’z aytsa. darak. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. ohang xususida. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil.. Boshqacha aytganda. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. hayotim. achchiqlanish. Masalan. iltimos. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. N u r m o n o v A. 49-bet). yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchúq) ot. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. tahlillar. siz vijdon. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. degan qoidaga amal qilib. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. ko’ndirishga harakat qilish. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. aziz onajon (D. tashvish. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. 1995. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. mensimaslik. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. xolisona so’rash. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. Sintaksis. imónsiz. g’azab. Parchadagi imonsiz. Tilimizda.. O’sha asar. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. Darhaqiqat. taajjublanish.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan.

ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sánchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. Ђulomov tomonidan – S. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. qo’shimcha tejaladi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan Ђ. O’zbek tilida bayon oddiy. Oni – shaxmatistы.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. –lar emas. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. dadamlar keldi – aytaylik. Bizningcha. u darajada emas. A. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. aytaylik. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentы. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. Shunday ekan. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. Shu faktning o’ziyoq A. O’zb»). bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. 25-bet).Ђulomovni . ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. – Buxoro. – Uchqun va Tolib artist. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. Darvoqye. har bir kishi nutqida.K. Shunday ekan. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. Ђ. A. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. vaziyat talabidan kelib chiqib. Negaki. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. oni – shaxmatistы deyish shart. ular student. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. Yuqoridagi maqola. boshqa vosita qo’llanadi. o’zbek tilida ular studentlar. Shu o’rinda.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. oni – student. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentы.Ђulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. 1998. Demak. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. nohissiy bo’lsa. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. ular shaxmatchilar. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. ta’kid nazarida tutilsa. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. Ђulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. 24-bet). Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. ohang farqlaydi. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi.

Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Kesimning odatda III shaxs. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. Oppoq tong.o’zbek tilining nafaqat grammatik. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Faqat farqi shundaki. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. shu bilan birga. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. keyin so’yla) me’yoriy holat. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. Tong. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Misollar tahlilidan yana bir narsa . Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Bahor.da. Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. ehtiros. Orzularim mavjlanar shu dam. Masalan. aksincha. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. yoz mevasi – qish xazinasi). fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. Oppoq tong otmoqda.yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Ayni paytda. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. (Oz so’z – soz so’z. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Izohlovchilar . Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. Tong otmoqda. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Orzularim mavjlana shu dam. mazmuniga. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi.

la’nat olgan yomondir singari). cho’ziqlik. nomard yuz o’lar kabi). Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. zidlash mazmuni. alar hasaddin ittifoq qilib. yodimda yo’q. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. kech kuz so’z birlikmalari. jimlik. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. Kech kuz. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi. Gap ko’p – ko’mir oz.d-ri …dis. parallelizm yorqin sezilib turadi. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. o’sha davr normasini aks ettiradi». ikkinchi holatda gap. tenglik. oydin kecha.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. Demak. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Mard bir o’lar. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki. Qiyoslaymiz: oppoq tong. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. binobarin. Qaysi holatni . Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi.1990. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. Demak. Rahmat olgan omondir.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. belgisiz ishlatiladi. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors.f. Erajni o’lturdilar». sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi.avtoref. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». So’z tartibi esa turg’un. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. Tabiiyki. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. – Toshkent. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi.39-41-betlar). Olimning ta’kidlashicha. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Gap: Qaysi yil edi. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. davomlilik. Shu narsa ham muhimki.uchramaydi.

ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining qat’iy tartibi bilan farq qiladi. Yashin). deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. M. davlat qaramog’ida yashash….axir. – M.me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. ta’sirchanlik. bu. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. s. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida.. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. nutqiy vaziyat.N. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. o’z-o’zidan ayonki. 1983. Bu masalaga A. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa.1961. Masalan: Xolmat. Xolmat ota … Xolmat ota (K. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. ko’rsavod-ye! Dotasiya. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. Masalan. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. – M.I. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. Yo’q…. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. ha! (T. Murod). qo’ying – ey.N.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay.80. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. aytaylik. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. Po’latov. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. aniqlik. Chunki. Masalan. To’g’ri. degan xulosaga keladi (K o j i n a M.). Stilistika xudojestvennoy rechi. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. masalan poetik matnda.I.. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. albatta.66. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. Stilistika russkogo yazыka. s. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin.). yo’q.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Tildagi ega-kesimlik. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish . qarz bo’lib yashash demakdir.

Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. xolos. 2. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. baqtriyaliklar.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. mantiqiylik. – Toshkent. Biz odatda to’g’rilikni.sinf). mantiqiy izchilligida.uchun qarang: O’rinboyev B. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. sak va massaget elatlari yashaganlar. Adabiy me’yor va uslub. 6 . Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. Arrian. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. xorazmliklar. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. 1984. Chunki. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. . aniqlik. – Toshkent. 111-151-betlar). ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. Uslubiy me’yorlarning erkinligi. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan.. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. O’rinboyeva D. eng muhimi. Uslubiy mezonlar. to’liqligi. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. miloddan avvalgi YII. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. 4. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. Uslubiy me’yor tushunchasi. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. 1991). 3. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. so’zlovchining harakatlari. 7-ma’ruza: U s l u b i y m ye ‘ yo r R ye j a: 1. Strabon.

nutq mavzusi va mazmunidan kelib chiqib. nutqiy jarayon va vaziyat belgilaydi. 6. sintaktik normalar – so’z birikmasi.Begmatov shunday izohlagan edi : «Ma’lumki til sohalariga ko’ra normalar o’z materiali. Ammo bu me’yorning nozik tomonlarini tushunib olish adabiy til me’yori tizimidagi boshqa xususiy me’yorlarni anglashga nisbatan bir qadar og’ir kechadi. nutqiy jarayonda har bir til birligi uslubiy vosita bo’la oladi. Tayanch so’z va iboralar : Vazifaviy uslubilar : so’zlashuv. gap. morfologik normalar – morfema. bu xususiy me’yorlar orasidagi mavqyei qanday va uning o’zbek nutqi madaniyatining takomillashib boruvida xizmati nimadan iborat bo’ladi. til birliklarini qo’llash. ijtimoiy muhit. binobarin. publisistik. Yuqoridagi savollarga javob berib bo’lganimizdan so’ng masalaning ana shu jihatiga kengroq to’xtalamiz. tilni bilish darajasi. Nutqiy oppozisiyalar. ana shu elementlarni ijtimoiy hayotning ma’lum sohalarida qo’llash bu sohalarda tobora xoslana boradigan vazifaviy chegaralanganliklarni. Aslida esa bunday vositalarning yo’qligini ko’ramiz» (B ye g m a t o v B. grafik normalar – grafema. agar hisoblansa. Uslublardagi me’yoriy va nome’yoriy vositalar. Uslubiy normalarda ham mana shu kabi material. so’z yasash normalari – yangi so’z va so’z formalari singari. fonetik normalar – fonema. Boshqacha aytganda. 78-79-betlar). va boshq. 1983. Ularning me’yoriy darajasini esa. ya’ni o’z til birliklariga egadir. dunyoqarash. Buning sababini E. Bu birliklarni tanlab ishlatishga bo’lgan so’zlovchi yoki yozuvchining individual ehtiyoji ularning o’z uslubini. leksik normalar – so’z (leksema). Uslubiy me’yor va til uslublari. so’zlovchi va yozuvchining o’z niyati va muddaosidan. – Toshkent. Xo’sh. 7. Adabiy norma va nutq madaniyati. Nutqning shakllanishida sharoit.5. uslubiy me’yor deganda tildagi birliklarning har bir nutqiy mavzu va vaziyatga mos tarzda qo’llanilishi tushuniladi. uslubiy me’yorning o’zi nima va uni qanday tushunishimiz kerak? Ma’lum bir nutqiy vaziyatda. Qisqa xulosa shu bo’ladiki. Demak. u og’zaki va yozma bo’lishidan qat’iy nazar. Uslubiy mezon. u umumiy me’yor sirasidagi xususiy me’yorlarning bir ko’rinishi hisoblanadimi. mavzu. . Angladikki. funksional – vazifaviy uslublarni keltirib chiqaradi. tanlab ishlatish imkoniyati uslubiyatni yuzaga keltiradi. tildagi har bir vosita uslubning shakllanishi uchun material bo’la olishi mumkin. degan savollarga javob topishimiz lozim bo’ladi. Masalan. Lekin bu mushkullikdan qat’iy nazar uslubiy me’yor to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lishimiz uchun uni adabiy til me’yorlari qatorida hisoblay olamizmi. agar kengroq doirada olib qaraladigan bo’lsa. o’zbek tili sohalaridagi me’yorni namoyon etuvchi til vositalarining uslubiy me’yor doirasida yaqqol ko’zga tashlanib turmasligi uni alohida me’yor sifatida tushunishimiz va fahmlashimizni qiyinlashtiradi. Aytilganlarni uslubiy me’yorni anglashdagi birinchi bosqich deyish mumkin. xuddi boshqa til me’yorlarida bo’lgani singari. Uslubiy me’yor to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish ham filolog talabalar uchun muhimdir. ilmiy. birikmalar bormi? Birinchi qarashda har bir uslub o’z mustaqil vositalariga egadek tuyuladi. badiiy uslublar va me’yor. rasmiy.

Gaplarda so’zlarning o’rni va vazifasi almashgan bo’lsa ham. qay paytda uslubiy me’yor buzilayotganligini payqash ham oson kechmaydi. orfografik. Ammo so’zlarning o’rni almashtirilishi bilan gapning mazmuni butunlay o’zgarib ketdi. binobarin. shunga ko’ra uslubni ham xuddi konkret normalar kabi real normalarga tenglashtirish ustun turadi. yuqorida til me’yorlari sifatida e’tirof etilayotgan fonetik.m o l i n g ko’rsatib avval…. B a sh a r a n g ko’rsatib avval… va hokazo. Nutqda boshqa me’yorlar buzilmasa ham uslubiy me’yorning buzilishini kuzatish mumkin : It . ikkinchi gapdan teskari ma’no tushuniladi. sintaktik normalari bilan bir qatorda qayd etiladi» (B ye g m a t o v E. Uslubiy normalar keltirilgan ma’noda tilning fonetik. ularning uslubiy qiymatini bir xil deb aytish mutlaqo mumkin emas. Nutqda kimni ko’rganlik aniq ifoda etilgan bo’lishi kerak : ukaning o’zinimi yoki uning uyida boshqa birovnimi? Endi so’z qo’llash me’yoriga ham diqqat qilib ko’raylik. Agar birinchi gapdan itning insonga vafodorligi. grammatik me’yor buzilgan emas. Ma’lum bo’layaptiki. 78-bet). aytaylik. Faqat uning nutq jarayonidagina reallashuvini e’tibordan chetda qoldirmasak bas. Odamning do’sti – it. Uslub bilan bog’liq real normalar uslubiy normalar deb yuritiladi. adabiy til doirasidagi har bir me’yoriy buzilish nutqiy ifoda va mazmunga. morfologik me’yorning buzilishi ikkinchi navbatda uslubiy me’yorning buzilishiga. qay holatda morfologik me’yor buzilganu. ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin? Masala shu tarzda qo’yilganda morfologik me’yoriy holatlarni aniqlashga qaraganda uslubiy me’yorlarni aniqlash anchagina mushkul ekanligi ma’lum bo’lib qoladi. «Tilshunoslikda uslub tushunchasini nutq oldiga qo’yiluvchi mezon deb bilishdan ko’ra. Olimning o’z mulohazalarini qanchalik ehtiyotkorlik bilan bildirayotganidan qat’iy nazar uslubiy me’yorni ham yuqorida sanab o’tilgan adabiy til me’yorlari qatorida hisoblashga asoslar bor. morfologik. talaffuz. umuman odam itga tenglashtiriladi. uslubiy me’yor adabiy tilning boshqa xususiy me’yorlari bilan bir xil ekan-da. har bir til birligi. Masalan. Qiyoslaymiz : ukamni kitobi. R u x s o r i n g ko’rsatib avval… Yana: T u r q i n g n i ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding. til normasiga tegishli hodisa deb baholash. farqli tomonlarini anglash ham muhim. uni tilning o’ziga. Yuqoridagi asar. orfografik. degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. sadoqatli ekanligi anglashilayotgan bo’lsa. talaffuz.Navbatdagi bosqichda uni adabiy tilning umumiy me’yori doirasida xususiy me’yorlardan biri sifatida qarash-qaramaslik masalasiga aniqlik kiritilishi zarur bo’ladi. Ukamni (o’z) uyida ko’rdim. Zavqiyda shunday misralar bor : Yuzingni ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding misolidagi yuz so’zini uning sinonimlari bilan almashtirib ko’ramiz: J a. Birinchi misolda morfologik me’yorning buzilganligi ko’rinib turibdi. va boshq. biron bir morfologik birlik ham morfologik. leksik yoki grammatik me’yorlarning qaysi biri nutqdan tashqarida shakllanadi? Savol shu tarzda qo’yilgandagina masalani tushunish birmuncha oydinlashadi. uslubiy me’yor qo’pol ravishda buzilmoqda. uslub va til madaniyatiga ham salbiy ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. Buning ustiga. (Uni) ukamning uyida ko’rdim. Uslubiy me’yorning boshqa xususiy me’yorlar bilan umumiy. ya’ni fikrning noaniq ifoda etilishiga olib kelmoqda. Garchi bir sinonimik qatorda joylashgan so’zlar misrada o’rni almashtirilib qo’llanilayotgan va bu so’zlarning leksik ma’no darajasi teng bo’lsa ham.odamning do’sti. binobarin uslubiy me’yor buzildi. Hatto keyingi almashtirishlar tufayli ifodada mantiqsizlik ro’y bermoqda. Nutqda –ning va –ni kelishik qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilishi oqibatida bu buzilish sodir bo’lmoqda. Talab esa boshqacha. Aslini olganda. Mazmun o’zgarib ketib. . kitobni o’qimoq. Farqlanmaslikning oqibati mana bu misolda yana ham aniq bilinadi: (Uni) ukamni uyida ko’rdim. Tahlildan shu narsa ma’lum bo’ladiki. ayni paytda. ham uslubiy me’yor uchun obyekt bo’lsa. Aytilganlardan.

78-bet). Binobarin. ayni paytda. Keyingi paytlarda o’zbek xalq og’zaki ijodiga tegishli bo’lgan dostonlarning barchasi yozma matn holiga keltirilgan bo’lsa ham. . til me’yori deb atashdan ko’ra. ularning har biri o’zining alohida xususiyatlariga ham ega. adabiy tilning boshqa me’yorlari bilan uslubiy me’yor chambarchas aloqadorlikda. shundayligicha o’qib berish bilan bu matnning mazmunini og’zaki bayon qilish holatlarini ham taqqoslaylik. nihoyatda kam uchrashining sabablaridan biri ham aslida adabiiy me’yorni buzib qo’yishdan qochishga intilish bo’lishi mumkin. Uslubiy me’yorni adabiy til umumiy me’yorining bir ko’rinishi ekanligini e’tirof etish bilan birgalikda uning boshqa xususiy me’yorlar bilan teng mavqyeda emasligini ham aytib o’tish lozim bo’ladi. uni «adabiy normaning til sohalariga ko’ra belgilanuvchi normalari bilan bir qatorda turishi mumkin emas»ligini ta’kidlaydi. va boshq. qaysi uslubda bo’lmasin. Chunki uslubiy me’yorlar tilda belgilangan barcha xususiy me’yorlarning vazifaviy uslublarda matn talabi va manfaatidan kelib chiqib yashash shakli hisoblanadi. har bitta til birligini o’z joyiga qo’yish. Ana shu keng jabhani vazifaviy uslublar ma’nosida bilsak. uslubiy me’yorni boshqa me’yorlardan farqli o’laroq. Ko’rinadiki. Masalan. Yuqoridagi asar. ayniqsa «Axborot» dasturidagi jurnalistlarning ma’lum bir voqyea- . Badiha she’rlar janr sifatida mavjud bo’lsa-da.deydi u.Ko’rinadiki. nutqning yozma yoki og’zaki shaklda ifoda etilishi ma’lum ma’noda har bir uslubdagi me’yorlarning ham o’ziga xos ko’rinishlarda yuzaga kelishiga turtki bo’lishi mumkin. degan fikrlar bayon qilinadi. boringki dostonchi – baxshi uni yodlab olib. Katta bir syujetga ega bo’lgan. bunday holatda adabiy me’yorning buzilishiga sharoit yaratiladi.Begmatov uslubiy me’yorlarda adabiy me’yorga mos bo’lmagan holatlarning mavjudligini hisobga olib. doston mazmunini yozma matn asosida hikoya qilayotgan bo’lsa ham. Tabiiyki. dialektal norma. Badiiy uslub doirasidagi o’tirib. uslub va me’yor munosabatlarini tushunishimiz ham osonlashadi. me’yor haqida gap ketgan paytda. Shuning uchun ham E. Demak. Bu narsa uslubiy me’yorni o’zbek adabiy tili umumiy me’yorining alohida – xususiy ko’rinishi sifatida qarashimizga asos bo’la oladi. Shuning uchun ham me’yor tahliliga oid adabiyotlarda uni har bir vazifaviy uslub doirasidagi fonetik. leksik-semantik va grammatik hodisalardagi me’yorlar va ularning matn uslubiga ta’siridan izlash kerak. yirik hajmdagi asarni maydonga keltirish uchun yozuvchi oylab. hatto yillab o’ylaydi. Binobarin. Og’zaki ijod namunasi bo’lgan dostonlar matnining shakllanishida esa boshqacha bir holatni kuzatamiz. uslubiy me’yorlar haqida gap ketganda ularning vazifaviy uslublarda namoyon bo’lishi asosiy diqqat markazida turishi zarur. birgina badiiy matnning janr ko’rinishlari sifatida roman yoki xalq dostonlarini olib qaraylik. o’ylab yozilgan she’r bilan badiha tarzda aytilgan she’rni taqqoslashimiz ham bu fikrni isbotlaydi. ayni muddaosiga xizmat qildirish uchun bosh qotiradi. sodda so’zlashuv normasi kabi ko’rinishlarda namoyon bo’lishi mumkin» (B ye g m a t o v E.bu – adabiy norma. avvalambor. unda matnni ijodiy o’zlashtirish va bayon qilish erkinligi bor. Chunki uslubiy me’yorlarni matndan tashqaridagi biron bir holatda aniqlash mushkul ekanligi tahlillardan ayon bo’lib qolaveradi. Bundan tashqari biron-bir ilmiy materialning yozma bayonini u qanday bo’lsa. . adabiy tilning amalda bo’lish jabhasi keng ekanligini ham unutmasligimiz kerak. Yoki bo’lmasin televideniye eshittirishlaridagi. adabiy til qonun-qoidalariga rioya qilishni anglar ekanmiz. Mobodo qo’yilganda ham bunda ma’lum bir badiiy-estetik maqsad ko’zda tutilgan yoki badiiy asarning yuzaga kelish talablariga itoat qilingan bo’ladi. Bundan tashqari. Tildagi vazifaviy uslublarni dastlab nutq shakllariga – yozma va og’zaki nutq shakllariga bo’lish bu uslublarning faoliyat doirasi va qo’llanish ko’lamini aniqroq tasavvur qilishimizga ko’maklashadi. «Uslubiy norma. nutq me’yori deb atash maqsadga muvofiq bo’ladi. tildan foydalanishda aksariyat holda adabiy til me’yorining buzilishiga yo’l qo’yilmaydi.

83-bet) Bu fikrni ikki xil ma’noda tushunishimiz mumkin. Garchi ma’lum tildan foydalanuvchilar uchun bu tilning adabiy me’yorlaridan foydalanish talab qilinsa-da. Adabiy norma va nutq madaniyati. 4) rasmiy nutq. odamning shaxs. tilning qanchalik rivojlanganligi va undan foydalanish madaniyatiga qarab turli tillarda vazifaviy uslublar miqdori turlicha bo’lishi mumkin. A. Sulaymonovning «Til stillari haqida» nomli maqolasi ana shu masalaga oydinlik kiritish yo’lidagi dastlabki urinishlardan biridir. Shunga qaramasdan. Resenziya // Voprosы yazыkoznaniya. yangiliklar to’g’risida xabar berish jarayonidagi avval o’zi kamera qarshisida turib erkin gapirishi va kadr orqasida turib. Turmush sharoitiga. qanday til hodisalari ko’proq qo’llanishini aniqlashdan iboratdir» (S u l a y m o n o v A. №6. Me’yoriy buzilishlar asosan vazifaviy uslub materiallarining og’zaki ifodasida ko’proq kuzatiladi. o’z navbatida yozma nutqqa nisbatan og’zaki nutqning o’zbek tilida talablar darajasida takomillashmaganidan dalolat beradi. Ђ. 1964. 16-17-betlar). u til yoki nutq stillarini yozma va og’zaki – so’zlashuv uslublariga ajratgan. Masalan. Xuddi tabiatda bir narsa ikkinchisiga aynan o’xshash bo’lmagani singari bir kishining nutqi ikkinchi bir kishinikiga aynan o’xshashi yoki ularning adabiy til me’yorlariga bir xilda rioya qilishi amalda qiyin bo’ladi. Til stillari haqida // Sovet maktabi. 1981. 3) publisistik nutq. Ma’lumki. M. faoliyat sohalarining shakllana va kengaya borishi. – Bakы. Uslubiy me’yorlar chegarasini belgilashda mana bunday mulohazalarga ham duch kelamiz : «uslub – bu umumiy normaning individual tatbiqidir» (B ye g m a t o v E.Yu.Kumaxova. ya’ni og’zaki va yozma nutqda. s. til vositalarining har bir vazifaviy uslub doirasida qo’llanilishidan kelib chiqib belgilanadigan me’yor bo’lsa. bir-birlaridan aynan me’yorga munosabatda farqlanishini kuzatamiz. undagi chegaralanishlar tilning barcha sathlari bo’yicha tobora oydinlashib boraveradi. Jamiyat taraqqiy eta borgani sari bu uslublarning miqdori. 21-23-betlar) degan gaplaridan tushunish mumkinki. Masalaning ikkinchi tomoni esa har bir millat hayotida ijtimoiy munosabatlarning. buning natijasida til elementlarning ana shu sohalar va yo’nalishlararo taqsimlanishi bilan bog’liq bo’ladi. har bir individ (shaxs)ning tildan foydalanishdagi me’yori. Har bir inson yoki millat madaniyatining tobora yuksala borishi uning bu borada ham mukammallashib borishiga olib keladi. Abdurahmonov tasnifida ham ana shu fikr yetakchi o’rinda turadi: «Ma’lumki. tadqiqotchilar tomonidan ularning soni adigey tillarida uchta deb ko’rsatilsa (K o k o v D.148). umumadabiy til madaniyatiga bo’lgan intilish bu me’yorlarga amal qilishni taqozo etadi. Chunki ona tilidan foydalanish mahorati uning ko’pgina fazilatlarini o’zida mujassam qiladi. Bu esa. nutq ikki xil (yozma va og’zaki) nutqdan iborat. o’zi tarbiyalangan ijtimoiy muhitning ta’sirida unda tabiiy ravishda o’z me’yorlari ham shakllanadi. 2) ilmiy nutq. Z.hodisa. Muallifning «Stilistikaning vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida. inson sifatida shakllanishida qator omillar bilan birgalikda tildan foydalanishdagi o’ziga xosligi ham hisobga olinadi. Oqibatda ularda tildan foydalanishda o’ziga xos uslublar vujudga keladi. Aytilganlar shundan dalolat beradiki. 5) neytral nutqdan iboratdir (Bu nutq turlari ayrim adabiyotlarda stilistik qatlamlar sifatida talqin qilinadi).N. va boshq. garchi bu nutqning har ikkalasi bir muallifniki bo’lsa-da. Hozirgi o’zbek adabiy tili vazifaviy uslublari miqdori va tasnifi haqida ham turlicha qarashlar mavjud. ozarbayjon tilida oltitagacha ekanligi aytiladi (Azerbajchan bedii dilini? uslubijjatы. binobarin. . ikkinchidan. Yozma nutq: 1) badiiy nutq. ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot darajasiga ko’ra. bu yo’nalishlarda tildan foydalanishning o’ziga xos usullari shakllanishi. Birinchidan. avvaldan tayyorlab qo’yilgan matnni o’qib berishi o’rtasida. № 3.Kumaxov.A.Ocherklar. me’yorni vazifaviy uslublar doirasida o’rganish jarayonida ularning yozma va og’zaki shakllarini e’tibordan qochirib bo’lmaydi. Funksionalnaya stilistika adыgeyskix yazыkov. 1970.

1) neytral stil. dostonlar. xoh og’zaki bo’lsin) bu stil qatlamlari aralashib keladi. 2) badiiy (prozaik va ulkan darajadagi poetik asarlarning ko’plab poemalar. Funksional uslublarning bu barcha tiplari va ko’rinishlari o’rta va yangi davr yozma va og’zaki turkiy tillarda sezilarli darajada ko’pchilik turkiy xalqlar uchun rasmiy din bo’lgan islom ta’sirida. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. . № 4. (tarixiy) jug’rofiy. Baskakovning quyidagi mulohazalari turkiy tillarda uning yana boshqa turlari mavjud bo’lganligidan dalolat beradi: «Turkiyning har bir mahalliy varianti stilistik sistemalari. II. tuyuqlar kabi har xil turlari va xillari). Stilistik normalar haqida // O’zbek tili va adabiyoti. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va aabiyoti.Asosiy kommunikativ uslub. u orqali esa o’sha davrda amalda bo’lgan qoidalar – adabiy yozma. turlicha diplomatik hamda huquqiy hujjatlar va boshqalar). b) ilmiy nutq uslubi. izchil bir fikr aytish qiyin.Til uslublari. ularni yana o’z navbatida ilmiy. soqiynomalar. nomalar. 1992. – Toshkent. Muhamedov tomonidan ham aytilgan (M u h a m ye d o v S. I. tafsirlar. 110bet). asos bo’ladi» (A b d u r a h m o n o v Ђ. ilmiy. 1969. ham poetik janr tiplari va ko’rinishlarining ulkan rivoji va murakkablashishi bilan.57). ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi» (Q o’ ch q o r t o ye v I. № 6. muxammaslar. N. – deydi u.Toshkent: Fan. So’zlashuv uslubi. Ko’rinadiki. Nutq stili bo’lsa quyidagi qatlamlardan iborat bo’ladi: yumoristik stil va satirik stil. 1. albatta. nutq janriga ko’ra biror stilistik qatlam yetakchi. Lekin o’zbek adbiy tili doirasida badiiy. 5) rasmiy stil. o’zbek tilidagi vazifaviy uslublarga doir qarashlar umumlashtiriladigan bo’lsa. B. 1. tabiiy va aniq fanlar bo’yicha prozaik hamda poetik asarlar va boshqalar. ijtimoiy-siyosiy uslublarning o’ziga xos xususiyatlari. turli sheva nutqlaridan tashkil topadi. qisman og’zaki. . Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. qit’alar. diniy falsafiy va huquqiy asarlar. ilmiy – publisistik. ham prozaik. 4) Nutqda (xoh yozma. birinchidan. ikkinchidan.A. tarxon yorliqlari. 1968. barcha funksional uslublarning. ruboiylar. uning funksional uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. 3) xizmatga doir (farmonlar. Bu uslubga o’z navbatida: a) so’zlashuv nutqi uslubi.Kitobiy uslub. g) rasmiy – ish nutqi uslubi kiradi» (O’ r i n b o ye v B. 1983. uslublar dastlab og’zaki va yozma shakllarga. imomlarning diniy murojaatlari kabi) larning ko’plab poetik va prozaik janr ko’rinishlari shakllanishi bilan xarakterlanadi.O’rinboyev ham «Funksional uslubiyat va uning mohiyati» asarida ushbu masalaga to’xtaladi: «Hozirgi o’zbek tilidagi uslublar quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz: I.Og’zaki nutq esa turli ijtimoiy qatlamlarning nutqlaridan. arab va fors tillari ta’sirida shakllandi» (B a s k a k o v N. 2) tantanali stil. v) gazeta – publisistik uslubi. 51-bet). 1. Nutq uslublari. Vazifaviy uslublar tasnifi masalasiga oid fikrlar S. 2.A. 58-bet). 4) diniy uslub (vaqf hujjatlar. – Shuning uchun bu masala yuzasidan hozircha aniq. Qo’chqortoyev bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondoshadi: «O’zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi. 32-33-bet). g’azallar. s. 1973. 3) intim stil. filologik xarakterdagi prozaik va poetik traktatlar. – Ashxabad. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR.

ularni Vatan oldidagi unutilmas xizmatlarini inobatga olib. fuqarolik holati. izohtalab o’rinlarga yo’l qo’yilmasligi lozim. O’zbek so’zlashuv nutqi masalalari. xullas barcha rasmiy ish qog’ozlari ana shu uslubda shakllanadi. ND – Toshkent. ularda boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan atamalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik.I. huquqiy hujjatlar matniga ko’z yugurtirsak. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan insonparvarlik tamoyiliga amal qilib.. Ushbu uslubda shakllangan matnda noaniqlikka.(O’zR Konstitusiyasi. 1985. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. Solishtiramiz: O’zbek milliy madaniyati rivojiga ulkan hissa qo’shgan marhum adabiyot va san’at namoyandalarini mukofotlash to’g’risida.. gumondor. bayon asosan bir qolipda ifodalanadi. agar mavjud bo’lsa.A. Betakror iste’dodi va o’lmas ijodiy merosi bilan o’zbek milliy madaniyatining rivojiga beqiyos hissa qo’shgan. Qolip. – Samarqand. Q u r b o n o v T. 1974. DD. jabrlanuvchi. surishtiruv. bildirishnoma. Karimov.rasmiy. – Toshkent. 1984). tabriknoma singari turli xarakterdagi rasmiy hujjatlarning har birining o’ziga xos bayon etish qolipi bo’ladi. Qurbonovlarning «O’zbek tilining funksional stillari» kitobidan ham foydalanamiz (Q o’ n g’ u r o v R. farmonlar. ommabop. – Toshkent. Ayni paytda ularning har birining alohida so’z va turg’un birikmalari ham mavjud bo’ladi. Bu uslubning og’zaki va yozma ko’rinishlari. Mavjud materiallar asosida har bir uslubning me’yoriy xususiyatlari to’g’risida qisqacha ma’lumot berish mumkin bo’ladi. Fikr – mulohaza. qaror. DD. O’zbek tilining funksional stillari. .A. aniqlik. til materiali sifatidagi hamda nutq jarayonidgi o’ziga xosliklari o’zbek tilshunosligida monografik yo’nalishda o’rganilgan (O’ r i n b o ye v B. Hozirgi o’zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi. shartnoma. guvoh. farmoyishlar. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi semantik-funksional aspektda. M u k a r r a m o v M. Fikr va mazmun sodda. S. ommabop. 1987).Q. rasmiy diplomatik munosabatlarida namoyon bo’ladigan ko’rinishidir.modda). K a r i m o v S. Shu tarzda ariza. quyidagi marhum adib va san’atkorlar «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlansin. 1978. Rasmiy uslub hozirgi o’zbek tilining davlat-ma’muriy. degan masala hozircha o’rganilgan emas. K a r i m o v S. Qonun matnlari. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 93-moddasining 20-bandiga asosan qaror qilaman (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan amnistiya to’g’risida. ND.A. diniy va so’zlashuv kabi ko’rinishlarga ajratish haqida qarashlar mavjud. Q u r b o n o v T. badiiy. Jumladan. rasmiy. huquqiy muassasalarida. 7 . Hozircha ulardan beshtasi – ilmiy. xalqimiz ma’naviyatining yuksalishiga baxsh etgan vatandoshlarimizning xotirasini yod etib. buyruqlar. badiiy. sudlanuvchi. aybdor. so’zlashuv uslublari va ularning me’yoriy xususiyatlari. 1994. DD. Masalan. fuqarolik javobgarligi. – Toshkent. jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar. jamoat kafilligi. aniq va tushunarli tilda bayon qilinishi kerak: O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat beradigan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. ushbu ko’rinishlarning o’z me’yorlari mavjud. Qo’ng’urov. uning lingvostilistik xususiyatlari nimalardan iborat. butun hayotini el-yurt taraqqiyoti. Ammo diniy uslub o’zbek tilida haqiqatdan mavjudmi. ma’lumotnoma. binobarin. B o b o x o n o v a D.I. T. – Toshkent. Bu o’rinda biz R. O’zbek tilining badiiy uslubi.

muxtor vakil. Ilmiy tafakkur fikrlashning o’ziga xos usuli ekanligi. saylov kunini tayinlash. oddiy so’zlashuvga xos so’zlar. binobarin. kafolatlanadi. ado etadi. A. bayrog’i.moddasidan). Til birliklarining fan sohasida. Gap tuzilishida o’zbek tilidagi odatdagi me’yorga amal qilinadi va yuqorida sanalgan jihatlari bilan ilmiy uslubga o’xshab ketadi. qarorgoh kabilar. o’zgartirish. taqiqlanadi singari fe’llarning faol ishlatilishi ham yuqoridagi fikrning tasdig’idir. amalga oshiradi. sudlar faoliyati uchun asos qilib olinsin. o’z davlat ramzlarini: gerbi. A. o’z nomini aniqlaydi. Ma’ruzaning … dasturiy xulosalari prokuratura. asos bo’ladi. ratifikasiya qilish. o’z davlat tilini belgilaydi. gapning kesimi ko’pincha hozirgi zamonning majhul nisbatida ifodalanadi. Shu o’rinda rasmiy uslubda yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning qo’llanilishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. madhiyasini ta’sis etadi. Masalan. ratifikasiya. himoya qilinadi. Rasmiy uslubning sintaktik alomatlari ham matnda darhol ko’zga tashlanadi. Noaniqliklarga yo’l qo’yilmaslik maqsadida ular olmoshlar bilan almashtirilmaydi: O’zbekiston Respublikasi o’z taraqqiyot yo’lini. nutqiy me’yorning o’ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. Yoyiq va murakkab so’z birikmalari mahsuldor hisoblanadi. elchixona. ot so’z turkumiga oid so’zlar ko’p ishlatiladi. fuqarolar tinchligi hamda totuvligini ta’minlash ishlarini kuchaytirish t a v s i ya e t i l s i n. deklarasiya. ish ko’radi. obyektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish. amalga oshirish singari fe’lli birikmalar ishlatilgan. sonlar va olmoshlar bu uslubda boshqa so’z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil hisoblanadi. ishonchli vakil. (O’zR Prezidenti I. asoslanadi. Ushbu uslub uchun jargonlar. ozod etish. hisoblanadi. uning ayniqsa qo’shma gap shakli ko’p ishlatiladi. Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir. saylash. hujjatning xarakteriga qarab shart mayli shakliga tez-tez murojaat etiladi. ta’sis etish. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga … mustaqillik va demokratiya qo’lga kiritgan yutuqlarni himoya qilish. tartibga solish. . tasdiqlash.Ish qog’ozlari va hujjatlarning xilma-xilligiga qarab ularga oid atamalarning me’yorlashuvi va chegaralanuvi ham kuzatiladi. Masalan. «O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining «O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari» haqidagi 78 – moddasida o’zgartish va qo’shimchalar kiritish. qo’shma bayonot. belgilanadi. Bu uslubda fe’lning harakat nomi shakli faol qo’llaniladi. tashrif. Karimovning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin. nota. shartnoma. qabul qilish. emosional. fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ush. elchi.bu turining shakllanishida. ijtimoiy adolat. belgilash. bayonot.ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlarning ishlatilishi me’yor sanalmaydi va shu jihati bilan boshqa uslublardan keskin farq qiladi. murakkab tipdagi nomlar keng qo’llaniladi. tan olinadi. Yana : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari muqaddasdir (1991 yil 31 avgustda qabul qilingan «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida» gi Qonunning 16 . joriy qilish. Rasmiy uslubning grammatik me’yori ham alohida xususiyatlarga ega. tashkil etadi. Ushbu hujjatda amalga oshiriladi. komissiyasini tuzish. Karimovning ikkinchi chaqiriq Oliy majlisining oltinchi sessiyasidagi ma’ruzasi yuzasidan O’zR Oliy majlisining 2001 yil 29 avgust qaroridan). Qiyos uchun diplomatik munosabatlar doirasidagi so’z va iboralarga ko’z yugurtiraylik : ahdlashuvchi oliy tomonlar. boshqa huquqni muhofaza qilish organlari. Masalan. Yuqorida bu kabi xususiyatlarning mushtarakligi bilan rasmiy uslubga yaqinligi aytib o’tilgan edi. ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo’ladi. Unda darak gaplar. muxtor elchi.

birinchidan. birgina misol. Hozirgi vaqtda ko’proq organik birikmali va ba’zan anorganik birikmali gerbisidlar qo’llaniladi (Dehqonchilik. so’zlarni ko’chma ma’nolarda qo’llash. Organik gerbidsidlar: traktor kerosini. mavzu bilan uyg’un ravishda ba’zan bu uslubda ham obrazli ifodalardan foydalanish istisno emas. ta’kidlash o’rinliki.. Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. 4. hyech bo’lmaganda neytral variantini qo’llash taqozo etiladi. o’quv qo’llanmasi. – Toshkent. bog’lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi: Ђalla ekinlari urug’larini saqlashga ancha chidamli hisoblanadi. Uni vaziyat. Bu uslubda ham. obyektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo’lib. Lekin «Mantiq» darsligidan bir misol keltiramiz: «Epimenid «Men yolg’on gapiraman» deb aytdi. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi. og’zaki nutq elementlari. til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko’ra umumiylikni tashkil etadi. ayrim holatlarda fikr yuritilayotgan manba. ma’ruza matnlari. Shu bilan birga. Gaplar darak mazmunida bo’lib. xulosa. Anorganik gerbidsidlar: natriy arsenit. xuddi rasmiy uslubda bo’lgani kabi. Masalan: Differensial tenglamalarning xususiy . Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko’pligi hisoblanadi. ko’rinadiki. Qishloq xo’jaligini sifatli urug’ bilan ta’minlashda uni saqlash muhim tadbirdir. Ekiladigan g’alla urug’lari uchun davlat standarti belgilangan (Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi). dastur. Terminlarni qo’llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi: Ximiyaviy tarkibiga ko’ra gerbidsidlar anorganik va organik gerbidsidlarga bo’linadi. 1993. ta’kidlash joizki. xlorfenoksimoy kislota va boshqalar. o’quvmetodik qo’llanma.Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. Shuning uchun bu uslubda so’zlarni aniq. Bu paradoksni mutlaqo hal etib bo’lmaydi. darslik. taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko’rinishlari hisoblanadi. haqqoniylik. shunday ekan. H a q b ye r d i ye v M. 282 –bet). uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko’rish qiyin. 2. u yolg’on gapirdi. Bu holda uning haqiqatda ham rost gapirgani ma’lum bo’ladi» (X a y r u l l a ye v M. xulosa qilib aytganda. Ma’lum bo’ladiki. sulfat kislota va boshqalar. kalsiy sianamid. Qisqalik. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o’ziga xos xususiyatini tashkil etadi. sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash. aniqlikni talab qiladi. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsada. Epimenid rost gapirdi. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. Mantiq. suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. Aytaylik. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. Subyektiv emosionallik. bu holda uning haqiqatda yolg’on gapirgani aniq bo’ladi. asosan bir ma’noda qo’llash. 3. ammoniy sulfat. Aniqlik. Aytaylik. obyektivligiga xizmat qilishi lozimligi uqtiriladi (M u k a r r a m o v M. asosan sodda yoyiq holda bo’ladi. obrazlilik. Matnda so’zlar. xulosa qilganimizda. 1984. – Toshkent. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. gaplar. darhaqiqat. mochevina hosilalari. ikkinchidan. Har qanday ilmiy bayon. Monografiya. tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. faqat bugina emas singari ko’plab bog’lovchi vazifasini bajaradigan so’z va birikmalar qo’llaniladi. risola. 134). Agar fikr qo’shma gaplar yordamida ifodalansa. abzaslar o’zaro mantiqiy bog’langan bo’lishi lozim. ta’kidlash lozimki. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. ma’lum bo’ladiki. xlorfenoksisirka kislota. Obyektivlik. shubhasiz. 17-bet). umuman g’ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. binobarin.

shubhasiz. -Toshkent. ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. bayon qilinadi. masalan. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. kabi. ND. Muallif individualligining kam sezilarli bo’lishi ham ilmiy uslubning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir. to’g’risida. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo’llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. bilan. shaxsi umumlashgan turlari faol.hosilalari fizikaga ch o’ r i b o’ l i b ishga kirdi. Ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari to’g’risida M. I-II shaxs qo’shimchalari ishlatilmaydi. aksincha. tekshiriladi. ayniqsa. lekin singari o’z bog’lovchilari. Ommabop uslub imkoniyatlarining kengligini lingvistik va ekstralingvistik omillarning mustahkam aloqadorligida kuzatamiz. yoritiladi. oid. sababli. jumladan.I. ayniqsa takror qo’llanadi. nutq monologik xarakterda bo’ladi. qaraganda. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko’rsatkichi yo’q. darvoqye. tashqari. ularning axborot hamda targ’ibot-tashviqot xarakterda bo’lishi va ommani dunyo yoki mamlakatimiz miqyosida sodir bo’layotgan voqyea-hodisalardan zudlik bilan xabardor qilish natijasida yuzaga keladigan novatorlik unda tabiiy ravishda yangi ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi va tilimizda me’yorlashishiga sabab bo’ladi. Kishilik olmoshlari kam qo’llaniladi. xususan. haqida. qadar singari ko’makchilari borligini ham qayd qilish to’g’ri bo’ladi. aytiladi. haqiqatan. albatta. Rasmiy uslubdagiga o’xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo’llaniladi. tufayli. Ommabop uslub o’zbek tilshunosligida T. so’roq va buyruq gaplar deyarli qo’llanilmaydi. atama hosil qilishda ishtirok etadi. Umumiy egalik ustun turadi. Til taraqqiyotida muhim omil sanaladigan publisistika o’z navbatida tilning imkoniyatlaridan ham keng foydalanadi. binoan. doir. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik stili. Qo’shma gap faol ishlatiladi. asosan. uchun. Undov. afsuski singari modal so’zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar tahlil qilingan. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi. III shaxs shakli faol. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos.Bekjonov). Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka. demak. . Shu singari ilmiy uslubning ammo. aniqlanadi.Mukarramov ushbu monografiyasida «Adabiy tilning konkret ko’rinishlari bo’lgan so’zlashuv. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. Publisistik janrda yozilgan asarlarning mohiyatan hozirjavobligi. 1987).Qurbonov tomonidan monografik yo’nalishda o’rganilgan (Q u r b o n o v T. foydalaniladi. ommabop uslub tilning yangi so’z va iboralar hisobiga boyib borishiga ko’maklashadi. –lar ko’plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da. u vaqtda har bir nutq turining o’z modal ma’no ifodalovchi so’zlarini ham tan olishimizga to’g’ri keladi» (M u k a r r a m o v M. singari. publisistik. Subyektiv baho shakllari xos emas. Undov va taqlid so’zlar ham bu uslubga xos emas. badiiy.Mukarramovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili» monografiyasida quyidagi fikrlar bayon qilingan: Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko’rsatkichlardan foydalaniladi. rasmiy-hujjat va ilmiy nutqlarning real mavjudligini tan olsak. 108-bet) degan mulohazani aytib. Boshqacha aytganda. mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib. muvofiq. darhaqiqat. atov gaplar qo’llanilmaydi. Ilmiy nutq uchun deyiladi. M. keyin u ch o’ r i d a n b ye k a g a a y l a n i b k ye t d i (R. bir tarkibli gaplarning shaxssiz. xullas. So’z turkumlaridan ot faol.

Bu uslubda shakllangan matnlar obrazliligi. Ifodaning aniqligi va publsistik janrlarga xoslangan hamda ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi bilan ilmiy uslubga o’xshaydi. qo’poruvchi.Samarqand. devonxona. 35. Turli metaforik turg’un birikmalar . ta’sirchanligi. Xalq so’zi. dunyo hamjamiyati. pamflet. millatparvar. beqiyos mehri bilan yosh avlodga faqat ilm-fan sirlarini o’rgatib qolmay. Eng muhimi.. I.bet). tahlilnoma. javob beruvchi ham muallifning o’zi bo’lishi (Ђurur nima o’zi? Rangi qanaqa? U hammada birday bo’ladimi yoki aksinchami? Menimcha. ovoz bermoq.Karimov.Qurbonovning kuzatishicha.. bosh maqola. gazeta va jurnallar sahifalarida aks etadigan yangilik. ixchamlik. e’lon. hissador. mustaqillikni mustahkamlash singarilarni faol qo’llash ham ommabop uslub tabiatiga mosdir. reklama singari qator janrlarni qamrab oladi. ommaviy axborot vositalari sanaladigan radio va televideniyeda. Bu o’rinda esa me’yorlashishning umumiy jihatlari xususida so’z yuritish imkoniyati mavjud. shaxsi umumlashgan gaplarning keng qo’llanishi bilan ajralib turadi. ularning murojaat va dialog shaklda bo’lishi. . Ma’lumki. Q u r b o n o v T. Shu o’rinda mazkur uslubda so’z yasalish imkoniyatining boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan mahsuldor ekanligini ta’kidlash o’rinli bo’ladi. maqola. Radio va televideniyedagi ayrim chiqishlar bu uslubdagi matnda so’zlashuv uslubi elementlari ham ba’zan aralashib ketishi mumkinligini ko’rsatadi. bojxona.Ommabop uslub ma’lum ma’noda oraliq uslub sanaladi. O’zbek tilining funksional stillari. sifatdosh oborotlar. 2001 yil 29 sentyabr). ritorik so’roq. ular o’z mutaxassisligi bo’yicha qayerga joylashishni bilmay yurishgandi. Ayni paytda ifodadagi qisqalik.siyosiy atamalar asosan –chi. siyosiy. ilmiy jabhalarni qamrab oluvchi yirik soha hisoblanib. K a r i m o v S. undov. ocherk. -parvar. Ijtimoiy. -parast. Xalq so’zi. ovozga qo’ymoq . reportaj. xabar. T. hayotiy tajribasi. fe’llarning shart mayli shakllarining almashinib ishlatilishi. Osiyo ovozi singari. undovlarning. hal qiluvchi ovoz. O’zbekiston o’qituvchilariga va murabbiylariga tabrik. Albatta.-noma qo’shimchalari yordamida yasaladi. do’stona suhbat. yaratuvchilik ishlari. dialektizmlar. ajdodlar ruhiga hurmat. mustaqil mamlakatlar hamdo’stligi. yopiq ovoz. aqidaparast. yorqinlik kabi xislatlar ham uni ilmiy uslub bilan yonma-yon qo’yadi. 2001 yil 20 sentyabr). yuqori hosil uchun kurash. deb aytish noto’g’ri bo’lar edi. bunda savol beruvchi ham.. ijtimoiy-siyosiy atamalar ko’p qo’llaniladi. Misollar: terrorchi. 2001 yil 22 sentyabr). felyeton. bu bilan muammo bartaraf etildi. maslahat ovozi. istorizmlar. Hatto umumiste’moldagi so’zlar ham ommabop uslubda yozilgan matnda atamaga aylanishi mumkin: ovoz. Ana shu qamrov doirasining kengligi o’z navbatida til birliklarining har bir janrda alohida tarzda me’yorlashuvini taqozo etadi. qarshi ovoz. bir bosh bo’lakli gaplarning faolligi bu uslubga xos xususiyatlar sanaladi (Q o’ n g’ u r o v R. So’roq gaplarning faol ishlatilishi. uning yuragida Vatanga muhabbat. argo va jargonlar qo’llanilmasligi bilan undan uzoqlashadi. ritorik murojaat. el-yurtga sadoqat kabi yuksak tuyg’ularni kamol toptirishda ibrat va namuna bo’ladi. -xona. uyushiq bo’lakli gaplarga ko’proq murojaat qilinishi (Chunki o’qituvchi zoti mashaqqatli mehnati. Ishonch.davr talabi. 1984. tasviriy vositalarning mahsuldor qo’llanilishi bilan badiiy uslubga yaqinlashsa. kirish bo’laklar va kirish gaplarning (Vaholanki. lo’ndalik. ochiq ovoz. tadbirkor kabi. publisistika badiiy. g’ururli odam mamlakat miqiyosida amalga oshirilayotgan har qanday muvaffaqiyatni o’ziga tegishli deb biladi va undan quvonadi.

-shunos.1980. ayniqsa. ta’kid. nisbat kabi ma’nolarni ifoda etuvchi affikslarning nutqdagi ishtirokida. Shuningdek. uning leksikasi va frazeologiyasida seziladi.Samarqand. Badiiy uslub o’zbek tili vazifaviy uslublari orasida o’ziga xos mavqyega ega bo’lib. -parast. oshno.Qurbonov bu uslubda so’z yasalishning ikki ko’rinishi – morfologik va kompozision usulining mahsuldor ekanligini ta’kidlaydi hamda bunda -chi. yangilikni yoritishga bo’lgan intilish ommabop uslubning asosiy xususiyati sanalib. yaro. kuchaytirish. zamon. …d-ra filol nauk. -xona.Olimjon). badiiy uslubda.dis. – Samarqand. Tabiiyki. grammatik. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi. kinoya. Masalan. / Qo’limga tutmayman. -lar kesim tarkibida kelgan paytda hurmat (Dadam k ye l d i l a r). Bu xususiyatlar so’z yasovchi hamda ko’plik. O’zbek tili stilistikasi (hammualliflikda)..1975. -dosh. – Baku. umumxalq tilida mavjud bo’lgan barcha lingvistik birliklarning. 1976. / Sen chiqqanda birinchi marta. bunday imkoniyatlar boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan. daraja. Badiiy adabiyot tilidagi fonetik o’zgarishlar asosan matnda tovushlarning qisqargan va orttirilgan (S o’ r m a mendan. shu bilan birga. mubolag’a . T. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. – Toshkent. talosh singari so’zlar ham ishlatilaveradi. yamon. fonetik. Alisher Navoiy.1982.Qo’ng’urov qalamiga mansub (Qarang: O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. Til vositalarini qo’llashdagi ana shu keng qamrovlilik bo’lishi bilan birga bu uslub doirasida ularni qo’llashning ma’lum me’yorlari ham amal qiladiki. ayni paytda o’zining alohida ma’yorlariga ham ega. ular hozirgi adabiy til me’yori nuqtai nazaridan bir tomondan qo’llanish chastotasiga ko’ra faol yoki aksincha bo’lsa. shaxs-son. mayl. tarixiy hamda dialektal variantlarga ega bo’lib. egalik. Semantiko-stilisticheskiye osoben nosti formoobrazuyuщix morfem imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke: Avtoref. xususan morfologik uslubshunosligining nazariy masalalarini. ayniqsa so’z turkumlaridan ot va unga bog’liq kategoriyalar uslubini o’rganishga bag’ishlangan yirik tadqiqotlar R. boshqa vazifaviy uslublarga xos bo’lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi. E. -lik. -cha birliklarining ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Grammatik stilistika// O’zbek filologiyasi. O sh i n o bo’ldim sango. O’zbek tili so’z turkumlarining grammatik shakllari turli adabiy. Sh a b b o d a men seni ko’rmayman. Zulfiya).Vohidov. yordamchi so’zlarning turlicha ko’rinishlari va variantlarida namoyon bo’ladi.1983 kabilar). Ularning ma’lum qismida badiiy uslubga xoslanganlik mavjud. bu xususiyat tilning yangi so’z va iboralar bilan boyib borishiga sabab bo’ladi. – Toshkent. H. piching (Mulla Eshmat. ikkinchi tomondan ularda vazifaviy-uslubiy chegaralinish ham sezilib turadi. Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke. kelishik. Zulfiya) o’tgan ko’rinishlarda me’yorlashgan. – Tashkent. xususan poetik nutqda hozirgi adabiy orfografik me’yor talablariga muvofiq kelmaydigan qaro. Ne balolig’ kun edikim. 1983. O’zbek tili grammatik. kim diloro / Do’stmi yo janona deb. ona tilimizning tarixiy taraqqiyot va she’riyat qoidalariga mos tarzda «z» ning «y» ga ( S o’ y l a quyosh nimalar bo’lgan.Ommabop uslubning badiiy uslub bilan mushtarak tomonlari. «q»ning «g’»ga (Quyosh orqasidan – behisob ch i r o g’ / Nuriga kiradi mamlakat shu ch o g’. k ye l s i n l a r ) kabi ma’nolar so’zlashuv uslubiga xos bo’lsa. leksik va frazeologik xususiyatlar tarzida ko’zga tashlanadigan ana shu me’yorlar uni boshqa vazifaviy uslublardan chegaralash imkonini beradi. Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari.

ular singari olmoshlarning biri o’rnida ikkinchisi. siz o’rnida sen (Izn ayla! Ona. -lig’. Jandami. Masalan. ularda ham uslubiy farqlanishlarni. –Bilib qo’y. Uslubiy xoslanish kelishik qo’shimchalari variantlarining tanlanishida ayniqsa seziladi. -luq. 1982.Vohidov) ajralib turadi. Fitrat) va belgisiz shakli (Ulug’ Hoqon. E. o’rin kelishigi qo’llanganda u bilan egalik qo’shimchasi o’rtasida bitta «n» tovushining orttirilishi (Surxoningda anor guli kahrabodur. Fe’lda badiiy uslubga xos belgilar sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: Emoq-ermoq (Kecha ustod chaqirtirgan e r k a n. Navoiy). Darig’ tutma lutfingni.Vohidov). aksincha. -gin/-gil/-g’il ( Q o’ y g i l u kunlarni eslatma menga. siz. Fitrat) kabilar. grammatik ko’rsatkichlarsiz kelishi (Qarshingda turibdi u m r i m bir kuni.singari ma’nolar badiiy uslubda ko’proq ishlatiladi (Shu k o’ z l a r yulduzday abadiy kulsin. E.Oripov). Men. /Oftobning aksi bor o’tlug’ jamolingda sening. . Navoiy).Samandar) qo’llanishi bu uslub uchun me’yor sanaladi. A.. 4-21betlar). Ul taajjub etardi. 3-10 betlar.noshud farzandlarni afu etgaysen. Zulfiya). charog’on. -g’a (Yo ilohi. s ye n g a qalqon bo’la olmagan Bizni . Olimjon). .na (Soya tushsa nogahon bu jismi betob u s t i n a. badiiy uslubda bu grammatik shakllarning barcha ko’rinishlari – lahja va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo’llanilaveradi. Qovun-tarvuz q u r s o g’ i n d a selitrodur. Bu kabi holatlar ilmiy va rasmiy uslublarda ko’zga tashlanmaydi. K. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen. O. Sifat va son turkumlari doirasida qaraladigan grammatik birliklarning ko’pchiligi barcha vazifaviy uslublarda ishlatilishi bilan xarakterlansa-da. .Jabborov). Zulfiya). Kunduzdagi a h v o l a… H. ya’ni men o’rnida biz (-Ma.Samarqand. O. H. Mashrab) hamda belgisiz holatda bo’lishi ( M a k t a b bordik .Bahromova). -qa (Hajri ashkim yetkurur har dam q u yo sh q a bir hayot. J. O. Olmoshlarning uslubiy chegaralanishlari badiiy adabiyotda sezilarli o’rin tutadi. sen. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. -lug’ kabi shakllari (Shohigul ermas bu o’ t l u g’ yuzlaring hijronida.og’ir bo’lib qoldik daf’atan. Joniy) tarzida qo’llanishi. Bizlar mardmiz dedilar. za’faron kabi so’zlar tarkibidagi –on. stilistik ottenkalarni payqash qiyin bo’lmaydi (Bu haqda yana qarang: Q o’ n g’ u r o v R. chirkin.Yoqubov). –Samarqand. Kimlar seni bemor etdi.Kamol). J. Avval shuki. Tabiatingni xor etdi. 1981. biz. kan-kin ( B o’ l g a n m i k i n yer uzra bir ko’z Ko’rmak uchun seni osmonda. O. O. otashin kabi so’zlardagi –in affikslarida badiiy uslubga xos chegaralanganlik seziladi (So’ng bu iflos zafardan Ular shodon yurdilar. A. / Mayli qalbingga ham ko’chsin hayajon. -ing ( Shavqimning shuhrasi boshing uza zar tora fido. / Achchig’lanmam senga nozli quyosh. Lekin hazar q i l m a g’ i l. Bahor y o’ l l a r i n g g a to’shasin chechak. / K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido.Yoqubov). ich. H. kirdim y o’ l u n g g’ a darbadar. qaratqich kelishigining –(i)m (Axir hayajonlar o’zligim m a n i m . E. Masalan. qaratqich-qaralmish inversiyasi (Yarqirar ming bir bahor ko’rki kamolingda sening. bir do’sh etib. emdi qilg’aysan bu bandangga nazar. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. -n (Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n /Xassos didi va shoir dili.Yoqubov). amir. / Mening uvoq she’rim mening dilporam. Xudoyberdiyeva). -dedi va kuldi. sendan so’rov shu erdi. Yoboningda bodomlaring talx g’izodur. chiqish kelishigining –din tarzida ishlatilishi (Vatan s ye v m a k d i n ortiq Menga olamda shior bo’lmas.Olimjon). tushum kelishigining –(i)n (Uchirsang-da ko’kka yurak k u l i n . sifatdagi –lik qo’shimchasining –liq.Hojiyeva) shu uslubga xos xususiyatlar sanaladi. O. Kishilik olmoshlarini olaylik.Oripov. to’xta Muhammad Tarag’ay! Nechun s ye n shahzodadan ranjiysen. na lola. shodon. -sin/-sun (Jonlar sening yuzginangdan a y l a n s u n. Na ko’kat bor.Matjon).Bilmaydikim… yo’q. Olamda mard yo’q ekan. men o’rnida sen (. bardoshdan bo’lak n a r s a ber. Bundan tashqari bu uslublarda grammatik shakllarning adabiy-me’yoriy variantlari qo’llanilsa. / Elga sabr.Yoqubov). Sh u m u a l l i f. jo’nalish kelishigining – a (Tog’larning yuzi qora.

Ammo poetik nutq sintaksisi boshqacha. …hammani olib boradimi yo i n k i xohlagan borib.Oripov). ora ko’makchisining aro. . kuydim va l ye k – Lobarim oldida nazmim bu qadar behol uchun (E.Qodirov). Lekin odatda badiiy asarlarda bo’lib o’tgan voqyealarning hikoya qilinishi tufayli unda fe’lning o’tgan zamon shakllari mahsuldor hisoblanadi.shart mayli: Boysunqur mirzo z o’ r a v o n l i k q i l s i n ! Men mo’minlarcha bosh egib elchi yuboray! (O. Yordamchi so’zlar ham tilimizdagi boshqa birliklar singari nutq jarayonida o’zining uslubiy imkoniyatlarini namoyon qila oladigan to’laqonli til birliklaridir. Ularda fe’llar asosan aniqlik mayli shaklida bo’ladi. v a l ye. Badiiy uslubda fe’lning barcha nisbat shakllari ishlatiladi.Yoqubov). s.aniqlik mayli: Terimchi chevarlar etaklab qoplab Tog’day xirmonlarga keltirib t o’ k s a. Men behad sevaman (Zulfiya). uchun ko’makchisining –chun. kiyimlari yirtiq mahbuslar Samarqandning Registon maydonida sovuqdan qaltirab shahar qozisining hukmini tinglaydilar (P.Vohidov). Ularning ana shu keng uslubiy imkoniyatlarini biz. Buyruq mayli . G a r gunoh orttirsang o’zingga og’ir.34). Sintaksisda til birliklarini mazmunga mos ravishda turli kombinasiyalarda qo’llash mumkinligi ularning uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligidan dalolat beradi. fe’llar asosan majhul nisbatda qo’llaniladi. yoinki.Uslub talabi bilan o’zaro o’rin almashishlarni mayl va nisbat kategoriyalari misolida ham kuzatamiz. . Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref. birlan. hayotsan sen ham (Zulfiya). Izg’irinli yellar esadi. She’riy nutqda esa. -la. misoli. Men xud ul tifli parivashg’a ko’ngul berdim. eng avvalo. Yoki aksincha: Men hayot e k a n m a n. prozaik asarlar sintaksisi hozirgi o’zbek adabiy tilining sintaktik me’yorlarini o’zida aks ettiradi. Ta’kidlash o’rinliki. aksincha. Faqat yuklamasining o’rni bilan sinonimi bo’lib keladigan yolg’iz so’zidagina badiiy uslubga xoslik ko’rinadi: Nechun hamma darichalar qorong’i. kabi ko’makchisining misol.Qodiriy) kabilar.Tashkent.o’tgan zamon: Qish chillasi avjida. ila. asosan fe’lning o’tgan va kelasi zamon shakllaridan foydalanish mahsuldor. dis…. Qo’l oyoqlariga kishan solingan. holonki bog’lovchilari haqida ham shu gaplarni aytish mumkin: Yor istig’nosidan o’lmasmanu. Lekin va agar bog’lovchilarining qisqargan shakli lek va gar hamda vale. shart mayli . Buni ayniqsa gap bo’laklarining nutqda joylashuvida kuzatamiz. yo l g’ i z uning darichasi yorug’ (O. Yuklamalarda uslubiy chegaralanish aniq bilinib turmaydi. Kelasi zamon . Ammo aniq nisbatdagi fe’llar birmuncha faol. She’riy nutqning asosiy belgilaridan biri bo’lgan inversiya tufayli matnda ko’plab sintaktik qurilishlar majmui vujudga keladi. shuningdek yanglig’. buyruq-istak mayli – aniqlik mayli (Qayga b o r s i n taqdirdan qochib? (Zulfiya). xohlamagan qolaberadimi? (O’zbek tili grammatikasi). uzra.Yoqubov). d-ra filol. Xonumonim nogahon buzilmag’ay boshdin yana (Bobur). ichra ko’makchilari badiiy matn uchun xos. Badiiy uslubga xoslari quyidagilar: Ko’makchilarni olaylik. Mayl shakllarining bu tarzda qo’llanilishi ilmiy va rasmiy uslublarda chegaralangan.nauk. Shu bilan birga. Ilmiy nutqda esa. Masalan. vazifaviy chegaralanishlarda payqaymiz. 1991. Bilan ko’makchisining birla. misli. Vijdon azobida qovrilsang bot-bot (A. H o l o n k i men sizni xondan ham yuqori qo’ygan edim (A. tasvirdagi keng ko’lamlilik muallif tilida hozirgi va kelasi zamon shakllarining ishlatilishini ham taqozo qiladi (S a d ы k o v a M. Badiiy asar bayonida zamon shakllarining barchasi ishtirok etadi.

xususan dialogik nutqda mahsuldor qo’llaniladi. balqimoq. boda. birgina o’lmoq ma’nosini anglatadigan yuzga yaqin frazeologizmlar sinonimik qatorining paydo bo’lishi ularning vazifaviy chegaralanish imkoniyatini tug’diradi. To’liqsiz gaplar dramatik asarlarda. kabk. lo’livash. Ulardagi boshqa uslubga xos chegaralanishlar esa ma’lum muddat keyin yuzaga keladi. Agar badiiy adabiyotda. yozuvchining til ustida ishlash mehnati. Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. ommabop va rasmiy uslublarda uchraydi. bo’ston. his-hayajon gaplar ham so’zlashuv va badiiy uslubga xos. jondosh. bazmaro. Kichik bir xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki. armug’on. sinonimik birliklar ustida ishlash mahoratidir. dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilmoq singarilar esa badiiy matnga tegishlidir. Masalan. lolagun. mardonavor. mujda kabi xoslangan so’zlar lug’atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi. dunyodan o’tmoq. dilxona. Sinonimik qatordan mos. kuylamoq.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. O’zbek tili leksikologiyasi. jon bermoq shakllari so’zlashuv uslubida ishlatilsa. dolg’a. ilmiy va rasmiy ish uslubiga xos bo’lgan terminlar)ning badiiy stilda keng qo’llanilmasligi va faqat badiiy stilda qo’llanuvchi maxsus vositalarning mavjudligi badiiy stilga xoslangan leksikani alohida ajratishga asos bo’ladi». gavharafshon. jahonbaxsh.Samarqand. ayniqsa ularning to’liqsiz shakli ishlatilishi xos bo’lsa. kiritma gaplar badiiy matnda ijodkor individual uslubini yuzaga keltiruvchi qulay grammatik vositalar sanaladi (Bu haqda kengroq ma’lumot olish uchun qarang: K a r i m o v S. deydi E. gulbahor. Bu uslubdagi gap qurilishi ham ma’lum darajada farqlanadi. Buning ustiga tilda sinonimik variantlar borligi uchun uslubiy me’yorni belgilash imkoniyati mavjud. dialektizmlarning ishlatilishi adabiy til me’yoriga muvofiq kelmaydi. A. guliston. dunyodan ko’z yummoq. gulshan. jo’shmoq. maygun. bahoriston. jo’shqin. libos. mahpora. gulro’. Masalan. xususan she’riyatda ishlatilib kelinayotgan eskirgan so’zlarni bu uslubning muhim lisoniy alomatlaridan deb hisoblash mumkin bo’lsa. adabiy tilning boyib. eng avvalo. so’z-gaplar.Ekspressiv-emosionallikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida inversiya so’zlashuv va badiiy uslubga tegishlidir. «…boshqa funksional stillar uchun xos bo’lgan leksika (masalan. badiiy uslubda adabiy til boyliklaridan foydalanibgina qolinmasdan. Masalan bu tizimga kiradigan olamdan o’tmoq. undagi ko’plab birliklarning tilda me’yorlashuviga. vafot etmoq. durafshon. subyektiv bahoni aniq ifoda etishning eng to’g’ri yo’li bo’lganligi tufayli u badiiy adabiyotda zarur lingvistik vosita sanaladi. ommabop va badiiy asarlarda gapning har ikki turi ham aralash holda kelaverishi mumkin. dilafro’z.Begmatov (B ye g m a t o v E. 77-96-betlar). kerakli birlikni tanlab olish ekspressivlikni. moh. 1974) ana shu sinonimik variantlarni farqlashda amaliy yordam beradi. Bir bosh bo’lakli gaplarning shaxsi noaniq turi. Frazeologizmlar mohiyat e’tibori bilan asosan so’zlashuv va badiiy nutq mevasidir. qulog’i ostida qolmoq. 186-b. rivojlanib borishiga doimiy ravishda ta’sir o’tkazib turadi. 1992. ularning bog’langan va bog’lovchisiz turlari. omonatini topshirmoq. albat. debocha.). moviy. shahodat sharobini ichmoq. giryon. hayot bilan vidolashmoq kabilar ilmiy. duto. Ma’lumki. hayotdan ko’z yummoq. mahvash. Alloh rahmatiga yo’l tutmoq. . Abru. so’zlashuv uslubida sodda gaplar. rasmiy va ilmiy uslublarda ko’proq qo’shma gaplar. O’zbek tilining badiiy uslubi. So’roq gaplarning ritorik turi. mastona. atov gaplar. undov gaplar.

grammatik o’ziga xosliklarga ega. 1983. aynalmoq). Shunday bo’lsa-da.og’zaki nutqdagi ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlar. egni) kabi fonetik hodisalar avvalo so’zlashuv uslubida namoyon bo’ladi. tovush tembri. qora choy olsizmi yoki ko’k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. ton. Bu uslubning burnini ko’tarmoq. buzoq (ish bilmas. qora choy damlaymi yoki ko’k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. fikir. Dili singari qisqartirib ishlatish mumkin. ulgurish qayoqda. bu holat so’zlashuv uslubidagi me’yoriy holatlarni belgilashni qiyinlashtiradi. Bu uslubning o’ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg’un bo’lishida ko’rinadi. tovushlarning orttirilishi (o’ramol. melodiya. zaril. qorami? ko’kmi? shaklida beriladigan savolni ikki xil vazifada olib ko’raylik. bir tovush o’rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (traktir. Masalan. Bundan tashqari bu uslubda «…siyosat. nutq elliptik xarakterda bo’ladi. 15-bet). Ohang og’zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim. so’zlashuv uslubi qanday o’ziga xosliklarga ega? Birinchidan. O’zbek tili stilistikasi.So’zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy. yigichcha). tovushlarning o’rin almashishi (turpoq. Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak. Uni ma’lum ma’noda tildagi boshqa uslublarga qarama-qarshi qo’yish mumkin. uning nutq tempi. Kishi nomlari Abdi. so’zlashuv uslubining o’ziga xos me’yorlari haqida mulohaza yuritish uchun ham tilimizda dalillar yetarli. Nutqda tovushlarning uyg’unlashuvi (ketti. pauza. Ular neytral qiymatdagi so’zlar bilan sinonimik munosabatga kirisha oladi: kichkina (bolagina). tushirib qoldirilishi (gazet. Ikkinchidan. Bek. madaniyat. burni. so’zlashuv nutqida til birliklari o’zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. Birinchi qatlam – bu kundalik turmush muomalasida faol qo’llaniladigan ijtimoiy hayot va uy-ro’zg’or yumushlari bilan bog’liq so’zlar. ottan. qo’li kaltalik qilmoq singari o’z frazeologizmlari mavjud. Ammo nima bo’lganda ham bu me’yorlarni so’zlashuv uslubi uchun muhim bo’lgan til va tildan tashqari omillarning uyg’unligidan axtarish bizni asl maqsadga yaqinlashtiradi. ulgurmaymiz deyishdan ko’ra vaziyatdan kelib chiqib. Chunki u oldin aytilgan fikrning mantiqiy davomi bo’ladi. So’zlashuv uslubi leksikasida ikki qatlam alohida ajralib turadi. banka). Ikkinchi qatlam . og’zi ochiq (yig’loqi) kabi. Zuli. ottenkalarni ajratib ko’rsatishda. So’zlashuv uslubi ham boshqa vazifaviy uslublar kabi fonetik. Lekin bunday holatda ham tinglovchiga fikr tushunarli bo’ladi. Uchinchidan. ulgurib bo’pmiz.intonsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. Xo’sh. leksik. Xuddi shu savolni do’kon sotuvchisi tilidan eshitsak. bu uslubda ohang . yiqildi (quladi). ulguramizmi ? degan savolga yo’q. bironta). Masalan. Ayni paytda. Chunki tildan foydalanuvchining shaxsi. buning ustiga. –Toshkent: O’qituvchi. sport va so’zlovchining kasb-hunarga mansub xilma-xil narsa va hodisalarni ifodalovchi umumadabiy leksika ko’plab ishlatiladi» (Sh o m a q s u d o v A. So’zlarning metonimik . so’z va gap urg’usi kabi ko’rinishlari ma’noni farqlashda. hal qiluvchi vosita bo’lib. erkin muomalalari doirasida til birliklarining o’ziga xos tarzda amal qilishidir. nutqiy vaziyat yagona bir me’yorni tayin etishga imkon bermaydi. hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi. galvars). san’at. ko’zini shira bosmoq. ulgurib ham bo’ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo’lib chiqadi.

Variantlilikning imlo.. O’ r i n b o ye v a D. xo’p singari so’zlar nutqda ko’p ishlatiladi. 2. Ahamiyati. albatta. sinonim. –Toshkent: Fan. ha. izohli va frazeologik lug’atlarda aks etishi. So’zlashuv nutqidagi sodda gaplar ko’pincha fe’l bilan ifodalangan kesimning yo’qligi bilan xarakterlanadi. barmog’ingni tishlab olasan. dasturxonga o’tirdi. Orfoepik lug’atlar. Masalan: auditoriya kuldi. Kechaday kecha. ishdan piyoda kabi. Boladay bola kabi. Men. faqat tugmachani bossang bas. odatda ishga avtobusda. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Bu nutq kitobiy nutqdan bir qadar farq qilib. So’zlashuv nutqi o’zbek tilshunosligid B. Lug’atchilik va me’yor. Biz siznikiga. Variantlilik. Og’zaki va yozma nutq me’yorlari hamda lug’atlar. Biz magazinga. 3. 8-ma’ruza: O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik R ye j a: 1. bunday gaplarga fe’l-kesimni qo’yib ham bo’lmaydi. Tayanch so’z va iboralar: Lug’at turlari : qomusiy. Asal. aksincha. Paronimlar lug’ati va uning ahamiyati. 1991). 4. So’zlashuv uslubida nutqiy vaziyatning ahamiyati juda katta. asal. kengash bo’ldi. xayr. Imlo lug’ati va uning amaliy ahamiyati. 7. chappa. Og’zaki nutq madaniyati. filologik. vaalaykum assalom. Salom. antonim. Hatto ba’zan shunday holatlar ham bo’ladiki. izohli.ko’lami juda keng tarqalgan.O’rinboyev tomonidan anchagina durust ishlangan (O’ r i n b o ye v B. 1975. xarakterlidir. 6. frazeologik. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. . Masalan. paronim. O’zbek lug’atchiligi haqida ma’lumot. O’ r i n b o ye v B. omonim. yo’q. Kitobiy nutq uchun bog’lovchisiz qo’shma gaplar odatda xos emas. og’zaki so’zlashuv nutqi uchun esa. assalomu alaykum. Ish. konkordans. aha. samovarga chiqdi kabi. – Toshkent. 5. Imlo.

rajaz va nasr deb atalgan parchalar bilan bezadim. 1976). 5. Tixonovlarning «O’zbek tilining chappa lug’ati» (Samarqand. Turli fan sohalari bo’yicha izohli lug’atlar maydonga keldi. Sh. Mamatov va R. maqollar. Afg’oniston va Hindistonda o’zbekcha va forscha lug’atlar tuzilishiga sabab bo’ldi. 1 tom.Tilshunoslik fanining alohida sohasi bo’lgan leksikografiya lug’at tuzish yo’llarini o’rgatadi va uning ilmiy asoslari hamda usullarini ishlab chiqadi. Tushunilishi oson bo’lishi uchun asarda arabcha istilohlar qo’lladim» (M a h m u d K o sh g’ a r i y.deb yozadi Mahmud Koshg’ariy . kerakli so’zlarni osonlik bilan topish uchun bu ish ustida bir necha yillar mashaqqat tortdim. 3.Rahmatullayev. O’zbek tilida qomusiy va tarjima lug’atlarining ko’plab turlari mavjud.Ђunnalilar bo’limi. 1960. R.To’rt harfli so’zlar bo’limi. A. Har bir bo’limni otlar (ismlar) va fe’llar tarzida ikki qismga ajratib berdim. Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh» asarlari maydonga keldi (O’zbek Sovet Ensiklopediyasi. o’z o’rnida oldinma-ketin ko’rsatdim. Olim Usmonning «Qisqacha internasional so’zlar lug’ati» (Toshkent. A.Ahmedovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati» (Toshkent.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. boblarga ajratib. 1959). qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim..Reshetovalarning «O’zbek tili . N. Otlarni oldin. 4. qiyin va qorong’i joylarini yoritdim. 2000). 1975. 1978).Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» (Toshkent. 2002).Solim (tarkibida alif.Qo’ng’urov va A. Kitobni sakkiz asosiy bo’limga chekladim: 1. 44-45-betlar). 6. fe’llarni esa otdan keyin o’z sirasiga qarab. vov. 313-bet). Devonu lug’otit turk.Shukurovlarning «O’zbek tili antonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent.Muzaf (bir harfi ikki marta takrorlangan so’zlar) bo’limi. . ko’p asrlik an’analarni davom ettirib kelayotgan o’zbek lug’atchiligi bugungi kunda katta tajriba to’pladi. 1968).Ibrohimov. qo’shiqlar. –Toshkent.Tixonov va R.Misol (boshida yoy bo’lgan so’zlar) bo’limi. 1980). XI asrda Mahmud Koshg’ariy tomondan tuzilgan mashhur «Devonu lug’otit turk» lug’atchiligimizning nodir namunasidir. Ta’kidlaganimizdek. Turkiyshunoslikda lug’at tuzish qadimdan boshlangan. –Toshkent. Sh. Toli’ Hiraviyning «Badoyiullug’at». saj’lar. 7. 2. yoy bo’lmagan so’zlar) bo’limi. Shu o’rinda ayrim lingvistik lug’atlarni sanab o’tish to’g’ri bo’ladi. S. E.Uch harfli so’zlar bo’limi. kerakli so’zlarni o’z joyida ko’zlaydigan. Ana shu an’ananing davom etishi hamda Alisher Navoiy ijodiga bo’lgan qiziqish keyinchalik XV asr va undan keyingi davrlarda Eron. 6 tom. 1977).Hojiyev va L. «Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. O’zbek Milliy Ensiklopediyasining I va II tomlari nashr qilindi (Toshkent.Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» (Toshkent. Mas. XVI asrda muallifi noma’lum bo’lgan Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun «Abushqa» nomli izohli lug’at tuzildi. 8. A. 7500 ga yaqin so’zni qamrab olgan ushbu lug’at arablar tajribasiga tayanib.Hamzalik (alif bilan boshlanadigan so’zlar) bo’limi. Nihoyat.Ђulomov.qattiq joylarini yumshatdim. So’zlarni o’z joyiga qo’yish. A. . 1974).Ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi. «Men bu kitobni maxsus alifbo (ajam harflari) tartibida hikmatli so’zlar.Begmatov va A. turkiyshunoslikda ilk bor lug’at tuzish usullarini belgilab berganligi bilan qimmatlidir.

S. tire o’rnida chiziq.Boboyeva.. O’zbekiston Respublikasining mustaqillikni qo’lga kiritishi munosabati bilan amalga oshirilayotgn tub ijtimoiy-siyosiy islohotlar «Asosiy qoidalar»ning ma’naviy jihatdan eskirganligini ko’rsatdi. kishilarning yodlash qobiliyati qanchalik kuchli bo’lmasin. A. o’zbek leksikograf olimlarining juda katta mehnatlari tufayli yuzaga kelgan bu lug’atlarning ijtimoiy va ma’naviy hayotimizda xizmatlari beqiyosdir. E. Bu me’yoriy holatlar muayyan qonun-qoidalar bilan mustahkamlab qo’yiladi.grammatik terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent. O’zbekiston SSRning 1940 yil 8 mayda qabul qilgan «O’zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbesiga ko’chirish to’g’risida» gi Qonuni va O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» ga tayanadi. Ikkinchidan esa. 1981). qo’shimchalar. Sh. (I-IV qismlar. tilimiz imlo qoidalari ham soddalashtirildi. avval qayd etib o’tganimizdek. orfografik me’yorlarni tartibga keltirishga.Rasulovlarning «O’zbek tilining paremiologik lug’ati» (Toshkent. til birliklarining asl va ko’chma ma’nolari. Unda unli va undoshlar imlosi. 1984).Panasenko v E. Sh. 1980).Qodirovlarning «O’zbek tilining qisqa etimologik lug’ati». negiz o’rnida asos. bo’g’in ko’chirish va bosh harflarni yozish tartibini ko’rsatib beruvchi 72 paragrafdan iborat qoidalar kiritilgan (O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari.Begmatov.Usmonovalarning «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» (Toshkent. o’zak va negizlar. hozirgi o’zbek adabiy tilining yozuv me’yorlari. Ikkinchi tomondan esa. Ana shunday paytlarda lug’atlar insonlarning yaqin hamrohi bo’ladilar.Asomiddinova. A.Hojiyevning «Lingvistik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. qaratqichli birikma o’rnida qaratuvchi birikma. 1998) kabi. Masalan.D.Berdiyorov va R. 1 va P tomlar» (Moskva. ayni paytda. 1984). Bu qoidalar hozirgacha amalda bo’lib. sonor tovush o’rnida ovozdor tovush.Rahmatullayevning «O’zbek tili omonimlarinig izohli lug’ati» (Toshkent. ayirish (‘) va yumshatish () belgilari imlosi. Ayni paytda.Ma’rupov tahriri ostida nashr qilingan «O’zbek tilining izohli lug’ati. H. Bu bog’liqlikni ikki yo’nalishda tushunish to’g’ri bo’ladi. lug’atlar yozma va og’zaki adabiy til me’yorlarini belgilashda har bir so’zning yozma va talaffuz shaklini o’zlashtirishda asosiy manba hisoblanadi. Shu bilan birga. Qayd etilgan ikkinchi masalada lug’atchilik adabiy til me’yorlari bilan chambarchas bog’liq. juft va qisqartma so’zlar imlosi. shuningdek ko’chish belgisi. . mukammallashtirishga xizmat qilib kelmoqda. M. o’zbek tilshunosligi fani yangi atamalar bilan boyitildi. lug’atlar so’zlarning to’g’ri yozish va talaffuz qilinishiga ko’maklashadi. ham takomillashtirildi. Masalan. O’.» (Toshkent. 1984).Toshkent. Shubhasiz. Z.Rahmatullayev va M. uslubiy imkoniyatlari to’g’risida keng ma’lumot beradi. 1956). 1985). 1998-1999) kabi lug’atlar shular jumlasidandir.Umarovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati. o’zlashma so’z atamalari qo’llaniladagan bo’ldi. 1993 yil 2 sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida» gi Qonun qabul qilinishi bilan ana shu alifboda yangi lug’atlar maydonga keldi. Birinchidan. qo’shma. lug’atlar tuzishda tildan foydalanish jarayonida shakllangan me’yorlar o’lchov sanaladi. Masalan. –Toshkent. tildagi barcha so’z va iboralarning hamda ularning turli-tuman ma’nolarini yodda saqlab qolishning imkoni yo’q. E. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston Respublikasining yuqorida tilga olingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida»gi Qonuni va 1995 yil 6 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi Qonun hamda bevosita bu qonunlarning ijrosiga qaratilgan 1995 yil 24 avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori juda katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi. apostraf o’rnida tutuq belgisi.Ibrohimov. Bir tomondan.

. Ular bu borada ham ma’lum vazifalarni bajaradi.244). ham sinxronik nuqtai nazardan munosabatda bo’lishni taqozo qiladi. Masalan. so’zlar va ularning tarkibiy qismlariga.151) kabi so’zlar va ularning ayrimlarining yozilishi «O’zbek tilining imlo lug’ati» da (Toshkent. hudud yoki fan.Maxmatmurodovning «Slovar yazыka poeticheskix proizvedeniy Xamzы» (Toshkent.II. Chunki bu kabi lug’atlarda adabiy me’yor doirasidagi so’zlar bilan birgalikda umumxalq tiliga. badiiy uslubga hamda shoir va yozuvchilar uslubiga xos bo’lgan so’z va iboralar ham keltirilgan bo’ladi. texnika. ayniqsa.183).44).300). Sh. 1976) uchramadi. chastotali. arslonto’sh (I. imlo.55). 1980). beteng (I. O’z vazifasidan kelib chiqib. Bundan tashqari. biyuda (I. talaffuz. lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosi qabul qilinayotgan hozirgi o’tish davrida. Ana shunday holatda bu kabi lug’atlar me’yor uchun namuna bo’la oladimi. o’zbek tilshunosligi badiiy adabiyot hamda shoir va yozuvchilar tili lug’atlarini tuzishda ham yetarli tajribaga ega. Bunday lug’atlarda muayyan bir millat. bu xizmatlarning darajasi har xil bo’lishi mumkin. Lingvistik lug’atlarning maqsadi esa tamoman boshqacha. Y o’ l d o sh ye v B. Bunga «O’zbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lug’at» (Toshkent. bundan buyon tilimiz orfografik me’yorlarini belgilashda ana shu qoidalarga amal qilish majburiy sanaladi va ular imlo lug’atlarida mustahkamlanib boriladi. tabiiy va ijtimoiy hodisalar.142). 1953). bexalol (I. Ularda asosiy diqqat harflar imlosiga. mamlakat. talaffuziga hamda umuman til birliklarining leksik-semantik-uslubiy ma’nolarining izohlanishiga qaratiladi. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. bunday lug’atlar filologik yoki lingvistik lug’atlardan farq qiladi. Ammo bu degani qomusiy lug’atlar til me’yorini ko’rsatuvchi o’lchov bo’la olmaydi degan gap emas. Agar qiyosni «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati» misolida amalga oshirsak. boybeka (I. Chunki material qamrovining kengligi va har xilligi ularga ham diaxronik. «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati. «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati»ga murojaat qilaylik. Bu tipdagi lug’atlar ma’lum darajada lingvistik lug’atlarning boshqa turlaridan farq qiladi. «Navoiy asarlari lug’ati» (Toshkent. bu kabi birliklarning miqdori ko’pchilikni tashkil qilishi aniq. betus (II.133). Konkordans» (Toshkent. 2001. ters-chappa. Tildan foydalanuvchilar ma’lum muddat amaldagi har ikki «Imlo qoidalari»ga ham rioya qilishlari umummajburiy ekanligini unutmasliklari. S.250). baxmalto’sh (I.137). Garchi til me’yorlarining mustahkamlanishida lug’atlar xizmat qilsa ham. madaniyat va ma’naviyatning barcha sohalariga oid tushunchalar. 1972). ularning yozilishi jarayonida til me’yorlariga amal qilish talabi qo’yilishi mumkin. burkimoq (II. Ana shu qarorga binoan 1940 yil 8 mayda qabul qilingan Qonun va 1956 yil 4 aprelda qabul qilingan «Asosiy qoidalar» 2005 yilning 1 sentiyabridan e’tiboran o’z kuchini yo’qotadi. . so’zlarni buzib yozishlar kuzatilmoqda. bulog’ (I.Qo’ng’urov va S. 1-1U tomlar» (Toshkent.206). beodob (II.Karimovlarning «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. Unda keltirilgan alqamoq (II.237). so’z birikmalariga va ularning imlosiga. 1989) lug’atlarini misol tariqasida keltirish mumkin (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: N u r m o n o v A. R. 1983-1985). betaxlit (I. qomusiy lug’atlar oldiga til me’yorlarini belgilash vazifa qilib qo’yilmaydi. Rus grafikasi asosidagi o’zbek yozuvidan voz kechilib.Binobarin. –Toshkent. qomusiy-ensiklopedik lug’atlarni olib ko’raylik. Hozirgi paytda o’zbek tilida ana shunday lug’atlarning izohli.212). 125132-betlar). Tabiiyki.113). voqyealar hamda mashhur kishilar va joy nomlari to’g’risida atroflicha ma’lumotlar beriladi.Rizayevning «O’zbek sovet bolalar adabiyoti tilining chastotali lug’ati» (Toshkent.211). Aksincha. lozim bo’lganda me’yoriy lug’atlarga ko’z yugurtirib turishlari zarur. degan savolga bir xilda javob berib bo’lmaydi. betuman (I. 1981). morfem. behusn (I. matbuot sahifalarida o’zboshimchaliklar. ardog’ (I. o’zlashma so’zlar.

Imlo lug’atlari shaklan yoki talaffuzda bir-birlariga yaqin bo’lgan. Demak har birimiz savodxon bo’lishimiz. Mubolag’asiz aytish mumkinki. ularga tez-tez murojaat qilish.. shoir) . marosim). balki og’zaki adabiy til shaklida ham rivoj topmoqda. Masalan. dialektal. To’g’ri yozish me’yorlarini o’zlashtirishda ko’proq imlo lug’atlari bilan birgalikda adabiy manbalarni o’qish. adib (yozuvchi. talaffuzi va ma’nolarini farqlashda lug’atlargina yordam berishi mumkin. ayniqsa uzluksiz ta’lim tizimi alohida o’rin tutadi. o’zbek adabiy tili faqat yozma adabiy til shaklida emas. har bir so’zning talaffuz qoidalarini bilish va imlo lug’atlaridagi tavsiyalarga rioya qilish zarur. to’g’ri yozishimiz. Chunki noto’g’ri yozilgan yoki talaffuz qilingan so’z o’quvchi yoki tinglovchi tomonidan noto’g’ri. ularning ayrimlari yuqorida sanab o’tildi. ammo ma’nolariga ko’ra turlicha bo’lgan so’zlarni farqlashga ko’maklashadi. Bunda. Lingvistik lug’atlar orasida Z. Izohli lug’atlarning so’z ma’nolarini to’liq anglashda. 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» hamda 1995 yil 25 avgustda qabul qilingan «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori asosida belgilangan. s. Darveshsifat. Shu bilan birga. mo’’jizalar ko’rsata oladigan muqaddas.asir (tutqun) kabi so’zlarning yozilishi. to’g’ri yozish qoidalarini shunchaki yod olish bilan yozma nutq madaniyati va uning me’yorlarini belgilab bo’lmaydi. Shu paytga qadar nashr qilingan barcha lug’atlarda nutq uslublarida qo’llaniladigan so’zlar. zo’r fahmli odam yoki narsa. ata (ota).t. omonimlar. yuqorida ta’kidlaganimizdek. 2. Masalan. asr (yuz yil) . . matnlarni ko’chirib yozish ham yordam berishi shubhasizdir. Og’zaki nutq madaniyatining takomillashib boruvida. hazil. keyingi yillarda. sinonimlar. bu lug’at bugunga kelib ma’naviy jihatdan eskirdi. fikrimizni boshqalarga aniq tarzda yetkazishimiz uchun imlo lug’atlarga har doim murojaat qilib turishimiz zarur bo’ladi. chovamiz (chopamiz).aza (marhum uchun tutiladigan motam. ko’chma. Ulug’. ularning etimologiyasi va hozirgi ma’no taraqqiyotini belgilashda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir. aziz odam. din. amir (davlat boshlig’i) . Hozirgi o’zbek adabiy tilining imlo me’yorlari. balki ularning lahjaviy shakllarini farqlaydi. Buning uchun imlo lug’atlari bilan ishlash. Mas. lug’atdagi avliyo so’zini olib ko’raylik. Lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi esa imlo lug’atlar borasida ham ulkan ishlarni amalga oshirishni taqozo qilmoqda. Bu qoidalar hozirgi o’zbek adabiy tilining yozma shaklidan foydalanuvchi barcha kishilar uchun majburiy sanaladi. Shu o’rinda bir narsani ta’kidlash lozimki. yechki (echki) kabi. 3.adip (ko’rpacha yoki ko’rpaning chetiga tikilgan material).da. darveshnamo. garchi nuqsonlardan holi bo’lmasa-da. ularni qo’llashda ehtiyot bo’ladi. uning me’yoriy jihatlarining sayqal topishida bir qator omillar muhim rol o’ynamoqda. farmon). hyech narsa bilan ishi yo’q odam. Uning uch ma’nosi qayd etilgan: 1.amr (podshoh tomonidan chiqariladigan buyruq. a’zo (biror tashkilot yoki biror jamiyatning vakili) . Imlo lug’atlardan samarali foydalangan kishigina nafaqat adabiy so’zlarni. kelli (keldi).Ma’rufov tahriri ostida 1981 yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomlik «O’zbek tilining izohli lug’ati» salmoqli mavqyega ega. E’tiqodli dindor kishilar nazarida go’yo karomat. Ammo aytish mumkinki. antonimlar. U yigirma yil davomida xalqimizga beminnat xizmat qildi. noaniq tushuniladi. terminologik singari ko’plab turlari mavjudki. kesatiq.frazeologik. o’rni bilan ularning yasalishi va variantlari berilgan. Izohli lug’atlarda tilimizda keyingi yigirma yilda yuz bergan o’zgarishlar ham o’z ifodasini topishi lozim. bashorat qila oladigan. u e’tibordan chetda qolib ketgan so’zlar hisobidan to’ldirilishi zarur.

U «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» deb atalib. xunuknig aksi. suluv. Og’zaki nutq me’yorlarining ommaviy suratda yoyilishi va singishida avvalo maktabgacha va maktab ta’limi katta ahamiyatga ega. zebo. Bu esa. lug’atni tuzish jarayonida bir qator qiyinchiliklarga duch kelingan. to’liq uslub hamda noto’liq uslub va boshqalariga oid talaffuz variantlarini to’g’ri baholash anchagina murakkab vazifadir. chiroyli so’zlash. neytral adabiy nutq va adabiy nutqning vazifaviy-uslubiy ko’rinishlari. jahon xalqlarining ko’pchilik tillarida muloqotda bo’lishmoqda. og’zaki nutqni adabiy til talablari asosida me’yorlashda orfoepik qoidalar. omonim va antonim lug’atlarning xizmati katta bo’ladi. ifodali qilib yetkazishda talaffuz lug’atining ahamiyati katta. to’y-tomoshalarda.Tabiiyki. O’zbek leksikografiyasida yuqorida sanab o’tilgan bu kabi lug’atlarning izohli ko’rinishlari mavjudligi quvonarli voqyeadir. husnli. adabiy nutq va dialektal nutq. adabiy talaffuz lug’atlari. muzokaralar olib borishmoqda. qo’llanmalar muhim rol o’ynaydi. adabiy nutq va kundalik so’zlashuv nutqi. og’zaki nutq madaniyatiga ta’sir ko’rsatmoqda. Bugungi ziyolilarimiz. Jumladan. Ushbu lug’at mualliflarining ta’kidlashicha. latofatli. umummilliy madaniyatimizning tarkibiy qismi bo’lgan til madaniyatiga. Adabiy talaffuz doirasida so’z urg’usi. Og’zaki nutq madaniyati mavqyeini ko’tarish uchun adabiy til og’zaki shakli qonuniyatlarini o’rganish. Unda 20 mingga yaqin so’z va so’z shakllarining adabiy talaffuz me’yori belgilab berilgan. ma’lum ma’noda biri ikkinchisini to’ldiradi. sohibjamol. kitobxonlar anjumanlarida tilimizning adabiy me’yorlaridan foydalanishga intilish kuchayib borayotgani seziladi. barno. A. olimu muhandislarimiz. Darhaqiqat. tadbirkorlarimiz dunyo miqyosida fikrlashmoqda. O’zbek tilida ana shunday lug’at bor. nutq madaniyati talablariga e’tibor berib. ayniqsa yoshlarimiz o’rtasida. o’z navbatida. xushro’y. Lug’at xuddi ana shu jihatlar hisobga olinganligi bilan qimmatlidir. adabiy talaffuz doirasida variantdorlikning kuchliligi ma’lum bo’lgan. Ular garchi ma’nolarining yaqinligi bilan bir sinonimik qatorda joylashsa-da. og’zaki nutq ko’rinishlarining namunaviy shakllarini yuzaga keltirish. Ana shu ma’noda talaffuz (orfoepik) lug’atlar adabiy tilning talaffuz me’yorlarini yoki so’zlarni adabiy til qoidalariga muvofiq talaffuz qilishni belgilab beruvchi vosita sanaladi. go’zal. she’rxonlik kechalarida. keksa va yosh avlod talaffuzi bilan bog’liq bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. boshqa jonli . ko’rkam. 1974) ining 223-betidan misol keltiramiz: Chiroyli. biz bugun bundan 10-20 yil avvalgi odamlar emasmiz. uning lingvistik va tildan tashqarida bo’lgan o’lchovlarini belgilash muhimdir. adabiy til me’yorlariga amal qilishi. Talaffuz lug’atlari fonetika va nutq madaniyati bilan bevosita aloqada bo’lib. So’zlarning leksik me’yorini belgilashda va ulardagi ma’no nozikliklarini farqlashda hamda umumiy jihatlarini payqashda sinonim. Kishilarning so’zlarni to’g’ri talaffuz etishi. ommaviy axborot vositalarining radio va televideniye singari turlarining roli salmoqli. o’z fikrini boshqalarga aniq. Chiroyli stilistik jihatdan neytral. Bu so’z odamga.Hojiyev «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. turli uchrashuvlar va telekonkurslarda. ko’hlik. husndor. me’yoriy o’lchovlariga ko’ra teng emas. Bu xususiyat o’zbek adabiy nutqi me’yorlarining ham yetarli shakllanib yetmagan va qat’iylashmaganini ko’rsatadi. ravon. 1984 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan. bu nutq shaklini ko’rinishlariga qarab me’yorlash va silliqlash. Shunga ko’ra. an’anaviy va yangicha talaffuz. Hozirgi kunda. Buning ustiga. Fikrimizning isboti uchun sinonimik qatordagi so’zlarga berilgan izohlarni to’liq keltiramiz: «Husni odatdagidan ortiq.

binobarin. zebo bezanmoq.nooshkor va oshkor ravishda mavjud bo’lishini ta’kidlab. Sh. ot-tig’. kam darajada odamga nisbatan qo’llanadi».. so’zlashuvda tilning qonunqoida va normalariga rioya qilayotganliklarini hatto sezmaydilar ham. nafas. 1984) dan tildagi mazkur birliklar to’g’risida ham nazariy. tildan foydalanuvchilar o’zaro fikr almashinish jarayonida. Ana shu holatlar me’yor tushunchasining qanchalik nozik va murakkab qamrovli ekanligini hamda ularni payqash va farqlashda lug’atlarning. Barno. Chiroyli yuz yoki chiroyli saman deyish mumkin bo’lgani holda ko’rkam yuz yoki oyoq. husnli so’zlari nisbatan kam qo’llanadi.-Toshkent. 93 tasi uch omoleksemali. semantik va vazifaviy uslubiy nuqtai nazardan bu so’zlarning ekspressivlik va qo’llanish imkoniyatlari bir xil emas. o’zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. ko’hlik faqat odamga nisbatan qo’llanadi va «yoqimlilik» ottenkasi bor. o’tkir joy. 6. predikativ so’z – dim ma’nolarida kelgan (R a h m a t u l l a ye v Sh. Ko’rinadiki. Go’zal odamga va jonsiz narsalarga nisbatan qo’llanadi. Zebo kitobiy. rasmiy uslub uchun xos emasligi ma’lum bo’lib qoladi. yuz. Haqiqatda esa barcha til sohiblari tildan foydalanish tajribasi orqali tilning qoida va normalarini u yoki bu darajada o’zlashtirib olgan bo’ladilar va ularga «umumiy odat» bo’yicha amal qiladilar. xushro’y yigit. 21 tasi to’rt omoleksemali. 4. quyidagilarni qayd qiladi: «Normalarning nooshkor mavjudligi shundan iboratki. ko’rkam ayol. Busiz hyech qanday aloqaning bo’lishi mumkin emas. Suluv – kam qo’llanadi. chunki «umumiy odat»ga muvofiq kelmaydigan har qanday nutq boshqalarga anglashilmaydi. ot . ushbu lug’atdan dam so’zi haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lamiz: 1. 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo’lib. «Lug’at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali. «Lug’at» da keltirilgan badiiy adabiyotlardan olingan misollardagi chiroyli saman. «Nutq madaniyati va normativ lug’at» asarining muallifi S. sohibjamol saman deyishga nutqda aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi.narsalarga nisbatan ham qo’llanilaveradi. ma’no tarqqiyotida o’zgarishlar. Ammo ayrim so’z shakllarining ma’nolarida farqlanishini ko’rsata olishda mazkur tipdagi lug’atlarning xizmatini e’tirof etish maqsadga muvofiqdir. ayniqsa. ot – havo. Husndor. bog’lovchi – dam. chiroyli oyoq. go’zal qiz. ot-lahza. dam. o’sishlar ro’y berishi. zebo so’zlari ham odamga nisbatan qo’llanadi. husnli ayol. badiiy va ommabop uslublarda me’yor sanalsa.. unga javob (reaksiya) ham bo’lmaydi. bu haqda shu o’rinda bir narsa deb bo’lmaydi.Akobirov me’yor va lug’at munosabatlarini oydinlashtirishga harakat qilar ekan me’yorlar tilda ikki ko’rinishda. 1984. 2. O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati. Olimning ta’kidlashicha.. 5. Lug’atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba’zi fikrlarga kelishga asos bo’ladi. 49-50-betlar). Ularning qo’llanishi so’zlashuv. Bu so’zda belgi darajasi kuchli. bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma’noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi. Masalan. barno qiz. xususan. ko’rkam hayot. suluv. 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko’pligi. latofatli Saodat. bir til doirasida so’zlarning shakliy o’xshashligi. Xushro’y. Yuqoridagi lug’at.Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. metonimiyaga uchrashi. ham amaliyotda qo’l keladigan ma’lumotlar olishimiz mumkin. Ko’rkam asosan jonsiz narsalarga.temirchilik atamasi. . sohibjamol qiz birikmalaridagi aniqlovchi bo’lib kelgan so’zlarni ularning sinonimlari bilan almashtirishning hamma vaqt ham imkoni yo’qligi buning dalilidir. 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» (R a h m a t u l l a ye v Sh. 3. izohli lug’atlarning roli beqiyos ekanligini yana bir bor ko’rsatadi.

deb aytishimiz mumkin. plan o’rnida reja. odat hukmidagi normalar) til sohiblarining tildan foydalanish tajribasi orqasida orttirgan malaka va ko’nikmalaridan iborat. leksikologiya va stilistikaga oid adabiyotlarda. arava/aroba. qisqacha. normal o’rnida me’yoriy. tizim. intilish. Hatto 70-yillarda. normal. reaksiya. shu bilan birgalikda. Oshkor normalar tilning grammatika darsliklarida va turli xil lug’atlarida tavsiflangan va tavsiya etilgan normalardir. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. praktika o’rnida amaliyot. pozisiya. ash-pash/hash-pash va hokazo. proyekt. praktika. shuning uchun ham nooshkordir. degan qoidaning to’g’riligini yana bir bor tasdiqlaydi. ularni qonun (kodeks) hukmiga kiritadi. truba so’zlarini (A k o b i r o v S. alifbo/alfavit. talaffuz va boshqa filologik lug’atlar til birliklarining amalda mustahkamlanishi. ta’sirlanish. tuzilgan imlo. proyekt o’rnida loyiha birliklarini ishlatish asta-sekinlik bilan odat tusiga kirib bormoqdaki. qonunlashtiradi» (A k o b i r o v S. Darsliklar va lug’atlar tilning obyektiv normalarini tavsiflash bilan birga.Toshkent. Hozirda obyektiv va truba so’zlarining bir ma’no yo’nalishida xolisona va quvur. ularning o’rnini me’yor. Tilimizda bu kabi variantlar mavjud ekan. manzaraning o’zgarganini kuzatish qiyin emas. 11-bet). plan. asta/ohista. barqarorlashuv. normativ. Nutq madaniyati va normativ lug’at. ayqirish/hayqirish. Ana shu tavsiyalar nafaqat grammatikaga. Me’yor muammosi qayerda va qachon paydo bo’ladi? Til birliklari o’rtasida har xillik va variantlar bo’lgan joyda. tradision kabi so’zlarning nutqimizdan asta-sekinlik bilan chekinayotganligini. Ular tildan foydalanuvchilarning nutq faoliyatidagina namoyon bo’ladi. Masalan. bir davrda me’yor sanalgan til birligi boshqa bir zamonda shunday bo’lmasligi mumkin ekan. adab/odob.Umumiy odatga aylangan normalar (yoki. bartaraf etishning yo’llarini axtarishadi va to’g’ri keladiganlarini me’yoriy variant sifatida ommaga tavsiya etishadi. 7-bet) tilimizning hozirgi me’yor o’lchovlari asosida olib qaraydigan bo’lsak. holat. xohish. mavqye. S. lug’atlar orqali ham qonunlashtiriladi . Tilshunoslar bu har xilliklarni tilning tabiatidan va amaldagi qoidalardan kelib chiqib tahlil qilishadi. agrar. me’yoriy. oradan chorak asr vaqt o’tgach. Bu narsa til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’liq. 1977. «Imlo lug’ati»da (Toshkent. g’oya. muomala jarayonida o’z o’rnini ekvivalentiga bo’shatib berayotgan til birliklarini yangi nashr qilinadigan lug’atlarda qoldirish-qoldirmaslik ustida o’ylab ko’rishimizga ham to’g’ri keladi. Ma’lum bo’ladiki.Akobirov yuqorida nomi tilga olingan kitobida o’zbek tili tizimida ilgari bo’lmagan va ularning qo’llanilishi o’zbek adabiy tili uchun me’yoriy hodisa sanaladigan birliklar sifatida tahlil uchun keltirgan obyektiv. binobarin. 1976) birgina «A» bilan boshlanadigan so’zlarda quyidagi so’z variantlari va ulardan yasalgan shakllar mavjud: avr/abr.kodifikasiyalashtiriladi. nutq jarayonida so’zlarning leksik-grammatik variantlari saqlanib qolingan bo’ladi. buni tilimiz taraqqiyotiga mustaqillikning bevosita ta’siri. an’anani tuzilajak lug’atlarda ham davom ettirishga to’g’ri keladi. Agar masala shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. tendensiya. ona tilimizga bo’lgan yangicha munosabatning mevasi. Bir vaqtning o’zida til madaniyati talablaridan kelib chiqqan holda omma uchun majburiylashtiriladi. barqarorlashishi va bir xilliligi uchun xizmat qiladi. Keltirilgan ma’lumotlar tildagi me’yoriy holatlarni mutlaq va o’zgarmas hodisa deb tushunish to’g’ri bo’lmasligini ko’rsatadi. stabillashuv. fikr. an’anaviy singari so’zlar egallay boshlayotganini . krovat. lug’atlarning xizmati naqadar ulkan ekanligini tasavvur qilish qiyin bo’lmaydi. Mustaqillik sharofati bilan o’zimizda tilimizni tozalashga. jumladan S.Akobirovning kitobida ham faol qo’llangan norma. mayl. adabiylashishi. proyeksion. Demak. «o’zbekchalashtirish»ga rag’bat va moyillik sezayotgan ekanmiz. sistema. o’rin. Nutq madaniyati va normativ lug’at. ularni me’yor sifatida yana saqlab turish.

adabiy me’yorlarni muntazam ravishda tartibga keltirib turishda.Umarov. Ana shunday lug’atlarni nashr qilish endigina boshlandi deyish mumkin. Binobarin. deb aytish qiyin. broker singari yangidan paydo bo’lgan so’zlarni kelajakda tuziladigan imlo lug’atlarida aks ettirish masalasi bahs talab qilmaydi (O’zbek lug’atshunosligida bu ishlarning allaqachon boshlab yuborilganligini ta’kidlaganmiz. tilning me’yoriy va madaniy darajasini belgilashda lug’atlar asosiy oyna hisoblanadi. menejment. 1998). Q a r a n g : O’zbek tilining imlo lug’ati. . kasbdagi kishilarning ish faoliyatida. o’qisho’qitish. kompyuterxona. E. menejer. mavjud lingvistik lug’atlar xalqimizning ehtiyojini to’liq qondirmoqda. Ammo avvalgi imlo lug’atlarida bo’lmagan auditor. -Toshkent. kompyuter. yangi yozuvdagi lug’atlarni yaratish va nashr qilish ishini ham jonlantirish zarur. Tuzuvchilar: E. Harqalay. bundan keyin yaratiladigan lug’atlarda ana shu jarayon hisobga olinishi lozim bo’ladi. har xilliklarni bartaraf qilishda lug’atlarning ahamiyati katta ekanligini hisobga olib.kuzatamiz. Negaki.Panasenko. Turli mutaxassislikdagi. ta’kidlanganidek. Buning ustiga lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi munosabati bilan turli mazmundagi lug’atlar masalasida ham islohotlar o’tkazish hayotiy zarurat bo’lib turibdi.

3. O’zbek tilining hozirgi me’yoriy holati uning madaniylik mezoni.9-ma’ruza: Adabiy me’yor va nutq madaniyati masalalari R ye j a: 1. 2. Nutq jarayonida me’yorning buzilishi va ularni tuzatish yo’llari. Me’yorga amal qilish shu tilda so’zlashuvchilar uchun majburiy ekanligi. .

jargonizmlar.A. an’anaviy usullardan voz kechib. bu qoidalarni lug’atlar shaklida mustahkamlash bugunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. avvalo. Chunki milliy istiqlol g’oyasi yurtdoshlarimizni ma’naviy yangilanish va islohotlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish. milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng jamoatchilik. Darhaqiqat. ularni imlo va talaffuz qoidalari asosida yozish va so’zlashni xalqimiz orasida ommalashtirish. keksalar. to’g’ri. tilning barcha qatlamlaridagi birliklarni tartibga keltirish.43) larning hayoti bunga misol bo’la oladi. So’z boshi. tilyog’malikni qoralash va boshqalar haqida gap borgan (Bu haqda yana qarang: B ye g m a t o v E. tilshunoslikning nazariy masalalarini jahon andozalari darajasida tahlil qilish. shunga qadar Misr va Assuriyada. Bizning pirovard maqsadimiz – ozod va obod Vatan. bir tomondan. . yangicha fikrlashga o’rgatishni maqsad qilib qo’yar ekan. Bu borada qiladigan ishlarimizni Prezidentimiz I. Grek notig’i Demosfen (eramizdan oldingi 384 . vulgarizmlar. Bu vazifalarni lo’nda qilib. nutq madaniyati muammosi insoniyat sivilizasiyasining barcha bosqichlarida o’rtaga qo’yib kelinganligi ham sir emas. ziyolilarimiz. bunga til madaniyatisiz erishib bo’lmaydi. – O’qituvchilar gazetasi. Yozma nutqda: orfografik. e’zozlashimiz hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga qaratishimiz lozim.322) va Rim notig’i Siseron (eramizgacha 106 . Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Hindiston va Xitoyda mavjud bo’lganligi notiqlik san’ati tajribasidan ma’lum. – Toshkent : O’zbekiston. ilm-fan va madaniyat namoyandalari. ikkinchi tomondan. Og’zaki nutqda : noto’g’ri talaffuz. Muhtaram Prezidentimiz belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan tilshunoslar chetda tura oladimi ? Yo’q. odatdagi. laqmalikni qoralash. Davr barcha ziyolilar qatori tilshunoslar oldiga ham yangi va ulkan vazifalarni qo’ydi. ezmalik. dialektizmlar. Boy tajribalarimiz negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. yoshlarimizni esa erkin. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosimizni nafaqat o’rganish. Ulug’ turkolog olim Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» va Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari bu masalaning juda qadimdan o’rtaga qo’yib kelinganligidan guvohlik beradi. ta’limtarbiya.A. To’g’ri.Tayanch so’z va iboralar: Nutqiy kamchilik : og’zaki va yozma nutqdagi kamchiliklar. erkin va farovon hayot barpo etish ekan. balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo’ydi. yolg’onchilik.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi vazifamiz shundan iboratki. U davrlarda shartli ravishda «Nutq odobi» deb yuritiladigan qoida va ko’rsatmalarda sodda va o’rinli gapirish. uning amaliy jihatlari. Bular orasida xalqimizning nutq madaniyatini yuksaltirish muhim bo’lib qoladi. punktuasion me’yorlarning buzilishi. rost va dadil gapirish. 1969 yil 25 may). ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishlari zarur» (K a r i m o v I. ya’ni adabiy tilimizning qat’iy me’yorlarini belgilash. varvarizmlar. shu bilan birga. 8-bet). aniqrog’i. O’zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o’n yillikda erishgan mustaqilligimiz alohida o’rin tutadi. ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir vazifaga – xalqimiz ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirishimiz. nutqiy madaniyat masalalari bilan shug’ullanish tarzida tushunish to’g’ri bo’ladi. albatta. Gap shundaki. u paytlarda davlat arboblarining obro’-e’tibori va yuqori lavozimlarga ko’tarilishi ularning notiqlik mahoratiga ham bog’liq bo’lgan. 2000. qisqa va mazmundor so’zlash. O’rta Osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullanish o’ziga xos mavqyega egadir. ustozlar oldida nutq odobini saqlash. U ta’limot sifatida qadimgi Rim va Afinada shakllangan bo’lsa ham. kokofimizmlar. Nutq odobi. ularda uzoq yillar davomida shakllangan va ulug’langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta o’zlashtirishimiz.

Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida ham «Til fazilatlari. tishing sinmasin…) Esanlik tilasa saning bu o’zung. Quyida dostonlarning nasriy bayonidan ayrim parchalarni keltiramiz. shoxi ko’p. Birgina misol: Ko’p sukutga qush qo’nar. «Xamsa» ning har bir dostonida Alisher Navoiy so’zga bo’lgan ehtiromini alohida qayd qiladi. so’z unga qadalgan injulardir. turkiy (o’zbek) tilining boshqa tillar orasidagi o’rnini belgilab berishga hamda nutq madaniyatini o’rganishga qaratilgan edi. «Hayratul . (Sening o’zing esonlik tilasang. Bu o’rinda biz ulug’ shoir va mutafakkir Alisher Navoiyning nomini alohida ehtirom bilan tilga olamiz. ya’ni odob va fazilatning boshi tildir. So’z dunyoda bor barcha ko’ngillarning qutisidagi javhar. Ayrim namunalar keltiramiz. So’z jon bo’lib. Ko’rkluk kishiga so’z kelar. O’z ijodi bilan so’z qudrati va notiqlik san’atini yuksak darajaga ko’targan alloma nutq madaniyati nazariyasi bilan ham jiddiy shug’ullangan. «Til ardami» deb nomlangan boblari bo’lib. Nodonning so’zi o’z boshini yeydi). ya’ni. gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo’la olmaydi. nutqiy go’zallikka oid qimmatli ma’lumotlar mavjud.abror»dan: «So’z gavharining sharafi shunchalik yuksakki. Agar til bamisoli bir po’lat zanjir bo’lsa. Tilingda chiqarma yarog’siz so’zung. boshing ketmasin. U «Mahbub-ul qulub» asarining 24-bobini voizlikka (notiqlik san’atiga) bag’ishlagan «Muhokamat-ul lug’atayn» va «Majolis-un nafois» asarlari esa bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga. ular so’zlash madaniyatiga bag’ishlangan. Tilingdagi yarog’siz so’zingni chiqarma). hammaning og’iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir. Yana: Ardam boshi til. Bilib so’zlasa so’z biligka sonur. so’z durlari . yaxshi kishiga so’z (maqtov) keladi. So’zingni ko’dazgil boshing bormasun. Tanida ruhi bor odam unga ehtiyoj sezadi. Til shu chamanning ochilgan lolasi bo’lsa. shoxlari o’ralib ketgan daraxtga qush qo’nadi. foyda va zararlari haqida». nutq madaniyati. Tilingga ehtiyot bo’l. so’z donolik sanaladi. (Bilib so’zlasa. Tilingni ko’dazgil tishing sinmasun… (So’zingga ehtiyot bo’l.Mahmud Koshg’ariyning «Devon»ida nutq odobi uchun ahamiyatli bo’lgan til ma’lumotlari bilan birgalikda nutq. ruh uning qolipidir. Biligsiz so’zi o’z boshini yeyur.

Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va ham nutqdurki. Olloh. uning hikmatlari esa elni ojiz qoldiradi. bundan ortiq ham yana bo’lurmu so’z! So’z jism bo’stonidagi daraxtdir. . gulshani odam samari so’z durur. Bularning barchasi so’zdagi mo’’jiza. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko’targan ekan. So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashlagan. Avvalu oxiringga nazar solib. nutq undagi xushovoz bulbuldir. 1985. Agar kamolotli xohish bildirib. u qaramaydi. Ularning ayrimlarinigina keltirish bilan chegaralanamiz: Tilga ixtiyorsiz. – Toshkent. – Toshkent. 303-betlar). ko’ngilda bor tilga surma. so’z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. go’zalning jamolini o’ziga yoqimli qiladi. So’zdan tandagi tirik ruh halok bo’lishi mumkin. odamzod gulshanining mevasi ham shu so’zdir» (A l i sh ye r N a v o i y.unga qo’ngan shabnamlardir. Ko’p demak so’zga mag’rurlik Va ko’p yemak nafsga ma’murlik. «Sab’ai sayyor» dan: «Har bir inson dunyoga kelgach. – Toshkent. qorin. So’z bilan dinsizlar musulmon bo’ladi. bu – so’zdir. Chunki u so’zning nozik ipagidan kiyib. Agar so’z bo’lmaganda baxtsizlik yuz bergan bo’lur edi. so’z libosini kiysa. uning rohati rishtaga sarrishta jondaydir» (A l i sh ye r N a v o i y. Eng avval so’zni tavhid so’zi (xudoga yetishuv) deb bil. gar nopisand zahir bo’lsa. Olim bu bobda insonning yetti a’zosi – ko’z. So’z bilan el o’limdan najot topadi. So’zni ko’ngilda pishqarmaguncha tilga keltirma. va har nekim. oxiri ham so’z ekanligini anglab ol ! Haq insonni hayvondan mumtoz aylab (ajratib. So’z o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi. 1991. tilning ofatidur (A l i sh ye r N a v o i y. ma’no durriga intilib. so’z bilan o’lik tan qayta tiriladi. Bir so’z bilan qancha balolar daf bo’ladi. Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. Ma’noli so’z noziklikda jon rishtasiday. Insonning jismi gulshan bo’lsa. Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltirib olgani uchun Iso payg’ambar o’zini «Jonbaxsh» laqab bilan atagan. til. 222223. qo’l va farj (tanosil a’zosi) ni saqlash odobi haqida mulohaza yuritar ekan. qancha boylik sochsang ham bunday naf’ga yetishmaydi. so’z daraxtlardagi mevadir. Yana bir allomaning nutq madaniyati va nutqiy me’yor. og’iz. 363-365-betlar). Uning «Futuvvatnomai sultoniy» asarining «Tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida inson ma’naviyati va madaniyatiga oid qarashlari e’tiborga molikdir. Uning biri o’likka so’zi bilan jon berib. Agar. ularni inson organizmi deb emas. saralab). qo’l bilan berib xayr qilish iloji bo’lmasa. ul tovlanib turgan ipak matoday tuyuladi. uni o’ziga mahram qildi. elga e’tiborsiz. chunki vahdat ahlida (birlik ahlida) bunga ikkilanish yo’qdir. Alisher Navoiyning til madaniyatiga oid fikrlari uning boshqa asarlarida ham aytilgan. so’z bilan jonga ruh kirgizadi. Sab’ai sayyor. Ma’dani inson gavhari so’z durur. balki ma’naviyati va axloqi namoyon bo’luvchi ramziy belgilar sifatida talqin qiladi. Hayratul-abror. u so’z bilan najot topadi. 58-73-betlar). olloh qanday so’zdur bu so’z. quloq. nutq qoidalariga oid qarashlariga qisqacha to’xtalamiz. 1989. Insonga xos konning gavhari. Bu XV – XVI asr ma’naviyatining yirik vakili Mavlono Husayn Voiz Koshifiydir. uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi. boshi ham. Odamni bir og’iz yaxshi so’z bilan xursand qilish kerak bo’lgan vaqtda unga xazina bersang ham. Hikmatli so’zlar. til bilan ham naf yetkazish mumkin.

odamzodning sharafi nutq bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir. ularni uch toifaga ajratadi: «birinchi toifa – maddohlar. Uchinchidan. Daraxtni mevadan. uni tilga olmasin. Sakkizinchidan. dag’allik qilmasdan. chunki so’z insonlik daraxtining mevasidir. gapirayotganda o’ngu. unib chiqmaydi. uni qay yerga ekmang. Ikkinchi toifa – xossago’ylar (dorifurushlar) va bisotandozlar (ko’rgazmachilar). Birinchidan. uning muomala madaniyati va muloqot odobi haqidagi qarashlari ana shu umuminsoniy fazilatlarning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. chunki bu jonu dilning ofatidir. . mazax-masxara qilish va hazil-huzuldan» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Chunki ko’p gapirish aqli noqislik belgisidir. gapirayotganda ovozini baland ko’tarmasin. duoi bad qilishdan. yolg’on gapirishdan. chunki ulug’larning so’zi bamisoli urug’dir. Uchinchi toifa – qissa so’ylaguvchilar va afsona aytuvchilar. Beshinchi. Uchinchidan. g’iybat va bo’hton gaplardan. qabul qulog’i bilan deb aytgil. aytgil: men so’zniki va so’z menikidir. g’azalxonlar va saqqolar (meshkobchilar). hali martabaga erishmagan kishilar. lutf va muloyimlik bilan gapirsin. quyidagi sakkiz qoidani saqlash kerak: birinchidan. Agar qaysi til bilan so’z so’zlaysan deb so’rasalar. Ikkinchidan. Yettinchidan. Agar shunday bo’lmasa. bu xudbinlikka olib keladi. Sakkizinchi. bu ham sakkizta deb aytgil. zero yolg’onchi xudoning dushmanidir. o’zini maqtash va ta’riflashdanki. Agar martabaga yetmaganlarning suhbat odobi nechta deb so’rasalar. Oltinchi. Oltinchidan. Futuvatnomai sultoniy // Sharq yulduzi. Oz bo’lsa ham soz gapirishni shior etsin. ovozini baland ko’tarmasin. To’rtinchi. behuda bahsu munoqashadan. Voiz Koshifiy mana shu tarzda asarning oltinchi bobining ikkinchi faslida ma’raka tuzuvchi so’z ahli. № 3-4. aytgilki. munosib so’z aytsin. 1993. So’z hamma vaqt savob uchun ishlatilishi. ko’p gapirmasin. bu olti narsaga tilni ochish va sakkiz narsadan tilni saqlash deb aytgil. Tilni saqlash lozim bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. sidqu-sadoqat tili bilan deb aytgil. aytgil: hojat zarurati yuzasidan ko’ngillarda yashirin bo’lgan rozni izhor etish. jim turgan ma’qul. va’daga xilof gapirish va munofiqona so’z aytishdan. Chunki bu so’zlar orqali zolimning zulmi mazlumlar boshidan ko’tarilishi mumkin. navkar va xizmatkorlarni la’natlashdan. Beshinchidan. Ikkinchidan. To’rtinchidan. qattiq gapirmasin va betga choparlik qilmasin. 165-bet). pushaymon bo’lmaslik uchun o’ylab gapirsin. g’arazli va kinoyali gaplarni gapirmasin. Yuqoridagi manba. so’ramaguncha gapirmasin. To’rtinchidan. ochilib gapirsin. Agar so’zni qaysi quloq bilan eshitasan deb so’rasalar. Agar martabaga erishganlar suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi kerak deb so’rasalar. Beshinchidan. eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. quyidagilarni bayon qiladi: «Bilgilki. qarg’ashdan. har kimning ahvoliga qarab. Shayxlar va boshqa martabaga erishganlar uchun ham. ya’ni notiqlar haqida ma’lumot berib. Agar so’z senikimi yoki sen so’znikimi deb so’rasalar. mazlumlar faryodiga javob berish va marhumlar imdodi uchun so’z aytish.. Olim shu bobning «Suhbat odobi haqida» deb nomlangan oltinchi faslida til odobi haqidagi mulohazalarini davom ettirib. Uchinchi. odamlar gapini bo’lib so’z qotmasin. muridlar uchun ham rioya qilinishi zarur bo’lgan bir qancha suhbat odobi mavjud. gapirayotganda tabassum qilib. aytgil: birinchidan. Ikkinchi.so’liga qaramasin. Bular shayton vasvasasiga kiradi.Jumladan. chunki bo’hton fosihlar ishidir. mevani esa daraxtdan ajratib bo’lmaydi» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. agar so’zning qimmati – qadri bo’lmasa. agar urug’ puch yoki chirigan bo’lsa. Yettinchi. to’g’ri va haqqoniy bo’lishi kerak. Koshifiy quyidagilarni yozadi: «Tilning odobi qaysi deb so’rasalar. ayb qilishdan va gap tashishdan. 168 – bet). odamlarga naf’i tegadigan ma’noli gaplarni gapirsin. Tilni ochish kerak bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. Oltinchidan.

rus tilshunosligi katta yutuqlarga erishganligini ta’kidlab o’tish lozim. bugunga kelib nutq madaniyatiga bo’lgan talab tubdan o’zgardi. O’rta Osiyo notiqligining o’ziga xos xususiyati uning xalq ommasi hayotining turli jabhalarini qamrab olganligida edi. voizlar. Leksikografiya.I. Chunki mustaqil O’zbekiston kelajakda o’ziga xos va o’ziga mos taraqqiyot yo’lini tanlab oldi.I. O’sha davr nutqiy san’at ustalarining nadimlar. Muloqot jarayonida fikrga.Ularning har birining fazilatlari haqida so’z yuritib. masalgo’ylar. ya’ni yaxshi nutqda noaniqlikka. nutq madaniyati muammolari bilan olimlar hamma zamonlarda ham shug’ullanib kelishgan. Bu ishning amalga oshirilishi esa boy madaniy tariximiz yangi qirralarining ochilishiga. ikkinchi tomondan tilshunoslik fanining madaniyat quroli bo’lgan adabiy tilni mukammallashtirish maqsadida me’yorlashtirish muammolari bilan shug’ullanuvchi sohadir» (Osnovы kulturы rechi. qiroatxonlar. 1984. S. albatta. Kultura rechi.: Vыsshaya shkola. s. ijodiy yorqinlikni. s. birmuncha ta’sirchan va maqsadga muvofiq vositalarni topish uquvini ham o’z ichiga oladi» (O j ye g o v S. aniq va ta’sirchan qilib bera olishdir.29). Oliy ta’lim muassasalari uchun qo’llanma. Ammo yuqori nutq madaniyati faqatgina me’yorga rioya qilishidan iborat emas.. ikki ma’nolilikka. Ikkinchidan esa. sog’lom g’oyaga ega bo’lish masalaning bir jihati. o’zbek nutqi madaniyatining shakllanishi. avvalo taniqli tilshunos olimlarning asarlaridan topamiz.bu o’z fikrlarini til vositalari bilan to’g’ri. u uslubiy jihatdan ham to’g’ri bo’lishi kerak. Keyingi 40-50 yil ichida bu sohada o’zbek tilshunosligida ham ma’lum ishlar amalga oshirildi va bu ishlar davom ettirilmoqda. Ma’lum bo’ladiki. To’g’ri nutq deb esa hozirgi adabiy til me’yorlarga rioya qilib tuzilgan nutqqa aytiladi.bet). – M. bu dastlab nutqning grammatik to’g’riligi demakdir. – M. aniqlik va soddalik uning o’lchovi bo’lishi lozim. o’ziga xos milliy ma’naviyatimiz doirasidagi til madaniyatimizning qorong’u jihatlarini oydinlashtirishga xizmat qilishi shubhasizdir. U yana fikrni ifodalashning aniq vositasini topishdangina iborat bo’lib qolmasdan. Keng ma’noda esa nutq madaniyati nutqiy ta’sirchanlikni. qasidaxonlar deb yuritilganliklari ham shundan dalolat beradi. Xo’sh. nutq so’zlaganlarida me’yorni saqlash lozimligini bir necha bor takrorlaydi (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Skvorsov : «Nutq madaniyati» tushunchasi bir tomondan nutqning adabiy til me’yorlariga mos kelish darajasini bildirsa. . Yuqoridagi manba. muammogo’ylar. badihago’ylar. «O’rnida ishlatilgan so’zlar. – Toshkent : Yangi asr avlodi. o’tkirlik va obrazlilikni ifoda etadi. yorqin va dildan bayon etilgan nutq. qissago’ylar. L. nutq madaniyati nima? Uni yetarli darajada egallash uchun qanday vazifalarni amalga oshirish lozim va bunda adabiy til me’yorlarining o’rni qanday bo’ladi? Bu savolga javoblarni. bama’ni fikr har doim odamlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Ana shu milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz qalbi va ongiga singdirishda nutqiy ta’sirchanlik ham alohida mavqyega ega. Harqalay. 176 –179 . Bu sohada Praga lingvistik to’garagi. 2001. 191-bet).Ojegov shunday degan edi : « Yuqori nutq madaniyati nima? Yuqori nutq madaniyati . 1974. Xrestomatiya. Afsuski. go’yandalar. adab shakllarini birma-bir ko’rsatib. maddohlar. notiqlik san’ati tarixi o’zbek tilshunosligida maxsus tadqiqot obyekti bo’lgan emas. nutq madaniyati.I. Uning boshqa bir muhim jihati ana shu fikrlarni bayon eta olish qobiliyatidir» (Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. qisqalik. Leksikologiya. uzundan uzoqlikka yo’l qo’yilmasligi. agar masalaga lingvistik nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa. Bu yo’lda adashmay borish uchun milliy istiqlol g’oyasini ishlab chiqdi.287-288). Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek.

1999) singari asarlarida (Ularning ayrimlari hammualliflikda yozilgan. «Nutq madaniyati tushunchasi haqida» (1975). ilmiy o’rganish metodlari ishlab chiqildi. Nutq madaniyati tushunchasi va termini keltirilgan ikki hodisa uchun umumiy tasavvur va umumiy nom tarzida tushunilishi mumkin. 1984. «O’zbek nutqi madaniyati asoslari» (1991). yaxshi so’zlash. ya’ni so’zlash madaniyatini farqlash tarafdorimiz. «Notiqning nodir boyligi» (1980). 1998. ayniqsa bir necha yillar shu sektorning bo’lim boshlig’i bo’lib ishlagan E. Nutq madaniyati tushunchasini til madaniyati va so’zlash madaniyati tushunchasiga ajratish tilshunoslikda izchillikka ega emas. bu tushunchaning til hodisasi va ilmiy problema sifatida tarixi yoritilmog’i kerak. «Adabiy norma nazariyasi» (1997. K a r i . Shunga ko’ra aytish mumkinki. «Adabiy norma va nutq madaniyati» .m o v S. nutq madaniyatini o’rganish aspektlari (lingvistik va ekstralingvistik) chegaralanishi zarur» (B ye g m a t o v E. «madaniylashtirishni» ko’zda tutadi. Umuman. 156-bet). J o’ r a ye v T. shu bilan birga. Olimning fikrlarini keltiramiz: «…nutq madaniyati tushunchasi bu. 1973. – Samarqand. Bibliografik ko’rsatkich. Bu borada O’zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida tashkil etilgan Nutq madaniyati sektorining. 2001) nutq madaniyatiga oid ko’plab ilmiy-nazariy fikrlar bayon etilgan. nutq madaniyati sohasi o’z o’rni va fandagi mavqyeini to’la egallashi uchun u nazariy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. til madaniyati tushunchasi nima ? Til madaniyati tushunchasi nutq madaniyati sohasida til sistemasining o’zini. «Tilshunoslikning muhim sohasi» (1973). XXI asrning boshlariga kelib bu masalalarning ko’plari hal bo’ldi. «Nutq madaniyati mezonlari» (1976). Demak. ya’ni madaniy nutqiy prosess demakdir. Ammo madaniy gapirish uchun nutqda xizmat qiluvchi madaniy vositalar. O’zbek tili uslubiyati va nutq madaniyati. K a r i m o v S. avval to’g’ri. bizningcha. Begmatovning xizmatlari katta bo’ldi. o’zbek adabiy tilining vosita va imkoniyatlarini. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. bu holda til madaniyati termini nutq madaniyati terminiga ekvivalent bo’lib kelmoqda. nutq madaniyatining ilmiy-tadqiqiy obyekti bilan bog’liq problemalar belgilanishi lozim. Birgina «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalarini chegaralash masalalarini olib qaraylik. biz nutq madaniyati nomi bilan umumiy tarzda yuritilayotgan tushuncha (hodisa)dagi ikki holatni til madaniyati va nutq. Shu sababli ham. – Toshkent. ikki xil talqin qilinishi va nomlanishi lozim bo’ladi. Xo’sh. Til madaniyati. Nutq madaniyatini yuksaltirishning oldida turgan muammolarni aniq ko’ra bilgan olim bundan 30 yil muqaddam quyidagilarni yozgan edi: «Bizning fikrimizcha. bu ikki tushuncha. Demak. Olimning qalamiga mansub «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» (1973). til madaniyati termini .Begmatovning xizmatlari katta ekanligini ta’kidlashimiz zarur. birga yoki qorishtirilgan holda nutq madaniyati yoki til madaniyati termini bilan yuritilmoqda. Birinchidan. Nutq madaniyati yoki so’zlashuv madaniyati. nutq madaniyati alohida o’rganish obyekti qilib olindi va u alohida fan sifatida nazariy asosga qo’yildi... ushbu madaniy til vositalaridan gapirganda yoki yozganda maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish. ya’ni aniqrog’i madaniy til vositalari lozim bo’ladi. To’rtinchidan esa.O’zbek tilshunosligi erishgan yutuqlardan biri shu bo’ldiki. – Samarqand. Bibliografik ko’rsatkich. Uchinchidan. «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» (1980). Bu haqda qarang: Q o’ n g’ u r o v R. masalan. 2. Bu borada yana E. «O’zbek nutq madaniyati ocherklari» (1989). madaniy nutq ikki faktor asosidagina yuzaga chiqa oladi: a) madaniy til (adabiy til) vositalarining mavjudligi.A. Keltirilgan ikki omil asosida nutq madaniyati hodisasi ham. O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati. asosan. «Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari» (1992). nutq madaniyati sohasini o’rganuvchi asosiy obyekt bo’lgan til hodisasi aniqlanishi kerak. u bilan aloqador tushunchalarning chegaralari belgilandi. Ikkinchidan.

Binobarin. hamma uchun umumiy va tushunarli bo’lgan bir qolipga keltirish umuman tilshunoslikning vazifasi sanalsa ham. 47. omma o’rtasida me’yorlashmasdan. estetika masalalari bilan ham bog’liq. boshqacha aytganda. oddiy so’zlashuv tilidan. Ammo nutq uchun tilning birinchi darajada turishini hyech kim inkor eta olmaydi. tasodifiylari uchrab qolishi. 1975. Ko’rinadiki.39). kamchiliklarni tugatishning eng ma’qul yo’llari ko’rsatib turiladi. Adabiy til esa undan o’zbek millati uchun tushunarli bo’lgan va foydalanishda qulay deb topilgan variantlarini tanlab oladi hamda ularni millat vakillari uchun me’yor sifatida tavsiya etadi. «Nutq madaniyati keng miqyosidagi til tarbiyasini va ommaviy stilistik savodlilikni. Ba’zan buning aksi ham kuzatiladi. pedagogika. To’g’ri. 50-58-betlar).betlar). Shu tariqa amaldagi me’yor va yangilik o’rtasida doimiy kurash davom etadi.48. garchi «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalari tilga oid atama sifatida birbirlaridan farqlansa ham. Chunki umumxalq tili o’zbek tilida uchraydigan barcha elementlarni o’z ichiga oladi va ishlanmagan shaklda bo’ladi. . so’zlovchi va yozuvchi omma orasida til haqidagi fanning hozirgi zamon yutuqlarini tadbiq etishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi» (Osnovы kulturы rechi: Xrestomatiya. jargonlardan. «Nutq madaniyati» tushunchasi haqida // O’zbek tili va adabiyoti. Nutqdagi yutuq va kamchiliklar tahlil qilinib. Bunday birliklar orasida til tizimiga to’g’ri kelmaydigan. ruhshunoslik. kasb-hunarga oid va kundalik maishiy nutqda paydo bo’lib. unda mavjud bo’lgan dialektlar va shevalardan. deb yozadi V. umuman xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan farq qiladi. № 5. me’yor muammolari hamisha ushbu sohaning tadqiqot obyekti bo’lib qolaveradi. parallel yashab turishi va vaqtlar o’tishi bilangina o’rnini bo’shatib berishi mumkin. adabiy til doirasining tashqarisida qolib ketishi ham mumkin. «Biz yangi me’yorlarning grammatika va lug’atlarda qoidalashtirilishi (kodifikasiya) va joylashish vaqtini qayd qilishimiz mumkin.Ammo eski me’yorni yangisining siqib chiqarishi uzoq va ko’p bosqichli jarayondir. umumiy ma’noda ma’lum millatning umumtil doirasida qaraladi.bilan ataluvchi tushuncha til sistemasining madaniylik darajasini. Ma’lum muddat ular teng darajada. u nutq madaniyati sohasining xizmatlarini inkor etmaydi. Tilda yashab turgan so’z va iboralar ularning o’rniga kelayotgan yangilariga osonlikcha o’rnini bo’shatib bermaydi. Xuddi mana shu eskilik bilan yangilik o’rtasidagi kurash va bu kurashda tildagi me’yoriy ko’rinishlarning tanlana borishi jarayonida adabiy til shakllanib boradi.sharoitlarini. Yangi birlik adabiy qo’llanishning tashqarisida . Iskovich. 1968. O’zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o’sib chiqqan bo’lsa ham. A. biri ikkinchisini taqozo qiladigan tushunchalardir. s.. normalanganligini ko’rsatadi» (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati tilda ma’lum me’yorda keltirilgan til birliklarining nutqda qo’llanish shart. ya’ni ma’lum qoidalarga kiritilgan me’yorlar faqat . qonuniyatlarini nazariy jihatdan asoslaydi hamda bu me’yorga amal qilishni ma’lum ma’noda nazorat ham qilib boradi.A. maqsadga muvofiqligini anglatsa ham. Yazыkovaya norma. Garchi umumxalq tilining hamma ko’rinishlarida. «Nutq madaniyati» aniq ma’noda til birliklarini nutq jarayonida qo’llashning me’yori. barcha til jamoalarida o’ziga xos tarzda amal qiladigan me’yorlar mavjud bo’lsa ham kodifikasiyalashtirilgan. til birliklarini me’yorlashtirish. aslida ularning birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydigan. Ma’lum bo’ladiki.jonli so’zlashuvda. . Til elementlarining me’yorlashishidek uzluksiz jarayonda eskilik bilan yangilik o’rtasida kurash hamisha davom etadi.M. ya’ni uning qanchalik ishlanganligi. etika. faqat asta-sekinlik bilangina adabiy tildan o’rin oladi» (I s k o v i ch V. nutq til va tildan tashqaridagi (lingvistik va ekstralingvistik) omillarni o’z ichiga oladigan murakkab jarayon bo’lib. u mantiq.

s. s. Chunki badiiy matnda ijodkor niyati. «Aynan shu maktab.K. Ammo adabiy til muntazam taraqqiyot va takomillashuv jarayonini boshidan kechirar ekan.I. unda alohida bir kishining rolini ular orasidagi ma’lum bir uslubning ishlanuvi doirasida e’tirof etish mumkin» (Ye f i m o v A. Bironta yozuvchi.M.qanday gapirish va qanday gapirmaslik. undagi ifoda imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qilsa. me’yoriy grammatikalarda. Istoriya russkogo literaturnogo yazыka. Til birliklarining adabiy shaklda me’yorlashuvida shoir va yozuvchilar ijodi namunalari ko’rinishidagi badiiy adabiyotning o’rni ham alohida. Bu yo’lda ular yangi so’z va iboralar yaratadilar. Yuqoridagi asar. . A. avloddan avlodga o’tishini ta’minlaydi. me’yorlashtirish . bir so’z bilan aytganda. Badiiy ijod jarayonida shoir va yozuvchilar o’z fikr va hissiyotlarini boshqa ijodkorlardan farq qiladigan. davlat va jamoat arboblarining.adabiy tilga xos xususiyatdir.so’z ustalari tomonidan ko’proq umumiy. Iskovich. . . tanlangan ushbu til boyliklarining adabiy nutqda mustahkamlanishida jamiyatdagi yana bir katta kuchziyolilar. vaqt va ommaning qabul qilishi kabi omillar belgilaydi. til tizimidagi ko’pgina munozarali masalalar o’zining nazariy asosiga qo’yildi. 1963.A. Ularning me’yorlashishini sharoit. Ularning samarali mehnatlari tufayli tilshunoslikning ko’pgina yo’nalishlari bo’yicha qat’iy me’yorlar belgilandi. o’y-xayoliga bog’liq ravishda adabiy me’yor doirasidan tashqarida bo’lgan til shakllari ishlatilishi ham mumkin. Shu o’rinda A. Kurs leksiy. ommalashmasligi. «Faqat adabiy tildagina. Yaratilagan birliklar o’sha matnning o’zida qolib ketaverishi. kitobxon tomonidan tushunarli va qabul qilinadigan bo’lishi lozim. ona tilimiz rivojiga oid yangi qoidalar va qarorlar inobatga olingan holda til birliklarining yozuv va muomala jarayonidagi namunaviy variantlari tavsiya etildi. Olimning ta’kidlashicha.: izd. favqulodda original ifodalarda berishga intiladilar. So’z ustalari. Ayniqsa mustaqillik davrida tilshunos olimlarimiz. Ammo gap shundaki. ma’lumotnomalarda qayd etilgan. hayotiy va tipik nutqiy vositalarni tanlab olish va ijodiy boyitishdan iboratdir. Moskovskogo universiteta. pedagoglar va matbuot xodimlarining. Shuning uchun ham adabiy tilning umumxalq tilidan farq qiluvchi tomoni unda yagona me’yorning qat’iy amal qilishi hisoblanadi.A.S. adabiy tildan o’rin olmasligi. maktablarda o’rganiladigan qoida va ko’rsatmalar amal qiladi» (I s k o v i ch V. yaratuvchisi xalq hisoblansa ham. ayniqsa. bironta siyosiy va ilmiy asarlar muallifi. uning taraqqiyotida olimlarimizning. bu jarayonni faqatgina so’z ustalarining xizmatlariga bog’lab qo’yish ham to’g’ri bo’lmaydi. Tilning haqiqiy ijodkori. lug’atlarda. shoir-yozuvchilarimiz va jurnalistlarimizning xizmatlari katta bo’ldi.A. bironta notiqlik san’atining dahosi u yoki bu ma’noda nutqiy madaniyat tayyorgarligining maktab bosqichini chetlab o’tgan emas» (D ye g t ye r ye v a T. ijodkorlar adabiy tilning boyishiga. teatr san’ati ustalari va nashriyot xodimlarining hamda jurnalistlarning xizmatlarini qayd qilish lozim. bu me’yordan tashqarida bo’lgan holatlar badiiy-estetik jihatdan o’zini oqlaydigan. Stanovleniye norm literaturnogo yazыka. . kamroq individual nutqiy vositalarni tilda mustahkamlaydi. Degtereva. . 170).I. 1954. ularni adabiy nutq me’yorlariga aylantiradi. . kino.M.) umumxalq tilining juda katta zahirasidan nisbatan yorqin. adabiy qayta ishlash (binobarin. .7). tilda me’yorlashmasligi mumkin. degan fikrini esga olishimiz lozim. 8-bet).deydi V.deydi T. shoir va yozuvchilarimizning. Yefimovning «Agar adabiy til tarixan taraqqiy etgan o’zaro hamkorlikda bo’lgan va bo’lib kelayotgan uslublarning murakkab tizimi hisoblanar ekan. o’qituvchilar yordamga keladi.. badiiy adabiyot tilidagi me’yorni belgilashning o’zi murakkab vazifa ekanligini ta’kidlash lozim. Ayni paytda.

Shcherba me’yordan chekinmagan yozuvchining bo’lmasligi. 1939. til va nutq madaniyatida tutgan o’rni. kushon. o’z tabassumiga tikilmoq. tabassumidan ayrilmay o’tirmoq. mo’jaz tabassum. Lekin faqirga eng ulug’ tuyulgan fazilatlari . o’zbek xalqi asrlar davomida foydalanib kelgan yozuv madaniyatining takomili hamdir. Ko’zlarida so’ngan edi nur (O. Changalidan ketgandi mador. qayerda davlatchilik taraqqiy etgan. millat sivilizasiyasi u yaratgan yoki foydalangan yozuvga ham bog’liq. 1988. arab. balki dunyo xalqlari taraqqiyotida ham yozuvning o’rnini chetlab o’tib bo’lmaydi. Lekin badiiy adabiyot matnida ba’zan boshqa manzaraga ham duch kelib qolamiz. №1. mustahkamlanuvi hamda me’yorlashuvida yozuvning xizmati katta bo’lib kelayotganligi shubhasiz. Adabiy asarlardan namunalar keltiramiz: Shovillaydi tun bo’yi shamol.7) qo’llagan ayrim so’z va iboralarni til me’yori va mantiq me’yori nuqtai nazaridan qanday tushunish lozimligiga o’quvchi qiynaladi. tabassumini supurib. binobarin. bu birliklar o’zi qo’llangan matnda badiiyat uchun. hind. tepkilangan tabassumini bukilib olmoq. Til tadqiqotchilarining tasdiqlashicha. L.V. shubhasiz. Ammo samo o’g’li ya sh i n v o r. har bir xalq. elliginchi razmer tabassum. tabassumining changini qoqmoq. tabassumini joyiga o’rnatmoq. kichkina tabassumni kattalashtirmoq.Hazrat Mirning i s t ye ‘ d o d sh u n o s l i k l a r i . Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. yangi tabassum.yu. Ollayor Begaliyev «Yo’qolgan tabassum» hajviy hikoyasida (Sharq yulduzi. binobarin. tabassumini uyiga tashlab kelmoq. samimiy va g’arazli tabassumlar tartibsiz qalashib yotgan kotibaning stoli ustiga tashlab ketmoq. s. tabassumini katta-kichik. Shunday ekan. qalin va yupqa. eftalit.10). tabassumi bilan kirmoq.Ammo bir narsa ravshanki. o’zbek adabiy tilining shakllanishi. Nafaqat tilning me’yorlashuvi. lotin. barkashdek yuzidagi qovunning tilimini eslatuvchi tabassum. Aks-sado) kabi. tabassumli kulishni o’rganmoq kabilar. Matjon. tabassumlarini o’z joyiga qo’ndirmoq. Qaldirg’ochlar uchun l a r z a k o r (A. O’zbek davlatchiligining shakllanishi hamda xalqimizning dunyo fani va madaniyatida. u yaxshi yozuvchilardagi asosli chekinishlarni butun go’zalligi bilan his qila boshlaydi».V. z a k o v a t p a r v a r l i k l a r i edi (P. chekinilmasa asarning zerikarli bo’lishi mumkinligi haqida yozib. davlatchilik darajasida. o’z tabassumini olish uchun kotibaning stoliga engashmoq. Jumladan hikoyada shunday ibora va jumlalar bor : tabassumni tashlab kirmoq. bo’yalgan va tabiiy. o’raga tashlab kelmoq. pahlaviy. karoshta. rus (kirillisa) yozuvlarini va yana lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tayotganligimizni eslash kifoya. Tildagi birliklar va hodisalarning reallashuvi. Spornыye voprosы russkoy grammatiki // Russkiy yazыk v shkole. «Insonda me’yorni his qilish xususiyati tarbiyalangan bo’lsa. tabassumlarini qabulxonada qoldirmoq. sug’d. Tashlanmasdan ohuga yovqur. tabassumidan ayrilmoq. Bu iboralar va jumlalardan tabassumning nima ekanligini bila olmay qolasan kishi. egallagan mavqyei haqida so’z yuritganda bu xalqning necha ming yillar davomida foydalanib kelgan oromiy. suriya. Xuddi ana shu fikrni dunyo sivilizasiyasiga o’zlarining munosib hissasini qo’shgan xalqlarning badiiy va ilmiy tafakkuri haqida bemalol aytish mumkin. baxtsiz tabassum. Shovilladi tun. uyg’ur. Zero. deb ta’kidlagan edi (Щ ye r b a L. Shunday ekan ularni bir uslub doirasida me’yoriy deb hisoblashga asosimiz bo’ladi. Hikoyani kulgili chiqarish maqsadida tasvirni bu qadar bachkanalashtirib yuborgan qalamkashning badiiyatdan xabari bor-yo’qligi haqida o’quvchida shubha tug’iladi.Oripov.Qodirov. Yulduzli tunlar). obrazli tasvir va ifoda uchun xizmat qiladi. . tabassumini yechib-kiyib yurmoq. mustahkamlangan va bu davlatning boshqa davlatlar bilan munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan va rivojlangan bo’lsa.). shu yerda tilning me’yorlashuvi va madaniylashuvi ham tezroq amalga oshgan. urxun (runik). yunon. ya’ni rasmiy muomalada tildan foydalanish uning me’yorlashuvini. adabiy tilning shakllanuvini tezlashtirgan. xorazm.

avangard. publisistik. g’unajin. 1986. sensasiya. oblast. Masalan. mayda shoxli mol. Ularni rus tilidan kalkalab. bunga imkon ham. agressiv. o’zimiz hammualliflik qilgan «Nutq madaniyati asoslari». Gazeta tilining tadqiqotchisi A. tilimizda mavjud bo’lgan so’z va iboralarni axtarib o’tirishdan ko’ra stol ustida turgan rus tilida yozilgan ayrim birliklarni so’zma-so’z tarjima qilib qo’ya qolish oson tuyuldi-da. Kelajakda o’zbek tilida uning barcha sathlari bo’yicha . qo’chqor. avtobiografiya. «desyat golov korova» deb yozilgan bo’lgan. buzoq. auditoriya. sigir. o’nta qo’y deyish mumkin bo’lgani holda o’n bosh qo’y. Buni yuqorida tanqid qilganimiz chorvachilik sohasida atamalar ishlatishdagi o’zgarishlarda ham kuzatamiz. absolyut. sosial. Bu ruscha matnlarda esa «desyat golov oves». amnistiya. funksional kabi. sovliq. Samarqand qishloq xo’jalik institutining 70 yilligiga bag’ishlab nashr etilgan «Qishloq xo’jalik korxonalari rahbarlari va fermerlar uchun amaliy qo’llanma va tavsiyalar» (Samarqand. aforizm singari so’zlarni qo’llayverdik va shunday qo’llashga ko’nikdik. asta-sekinlik bilan. publisistika. avtonom. obzor. arxaik. attestat. bu muammo bilan shug’ullanish ziyolilar. umumiy oqimdan chetga chiqishning iloji ham yo’q edi. mustaqilligimizni qo’lga kiritib. tematika. aktiv. diapazon. o’zimiz sezmagan holda o’z so’zlarimiz va ifoda usullarimizdan voz kecha boshladik. alyans. anonim. operativ. Hyech bo’lmaganda.Abdusaidov bu noxush jarayonning xalqimiz o’rtasida tarqalib ketganligi haqida so’z yuritib. «O’zbek tilining funksional stillari» singari asarlarda quyidagi so’zlarni ishlatganmiz: agitasiya. avantyura. prinsipial. avariya. 1999) kitobining «Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi» bo’limida yuqorida keltirilgan atamalar o’rnida qoramol. agitator. o’n bosh sigir. aktual. ona qo’y (ovsematok). Xayriyatki. oddiy qishloqi o’zbek chorvadorlarimizning. aktual. asta-sekinlik bilan qutulib borayapmiz. ataka.yunoncha. aristokratiya. norma. Shunday qilib.uloq so’zlari qo’llanganini kuzatamiz (138-221-betlar).Darhaqiqat. aristokrat. ottenka. analiz. To’g’risi. echki. 39 –42-betlar). arabcha so’zlarining paydo bo’lish omillarini ham to’g’ri tushunamiz. buqa. informasiya. funksiya. Biz hyech ikkilanmasdan. ona quyon. forma. o’zbek adabiy tilining qanchalik me’yorga keltirilganligi va unga qay darajada amal qilinishi umummilliy o’zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan sanalar ekan. mayda tuyoqli mol singari o’nlab jumlalarni tahlil qilib beradi va ularning bu tarzda qo’llanilishini qoralaydi (A b d u s a i d o v A. davlat olib borgan ijtimoiy siyosatning til rivoji va me’yorlashuviga ta’siri sezilarli bo’lishi mumkin. xuddi shunday bo’lishi kerakdek. ona tovuq. mo’g’ulcha. struktural. personaj. avtor. qora mol. O’zbek tiliga chetdan kirib kelgan birliklarning me’yorlashish sabablarini shu tarzda anglaydigan bo’lsak. konstruksiya. kontekst. tana. – Samarqand. ona biya. Hattoki. qo’zi. arbitr. «Rus tili – ikkinchi ona tilimiz » degan sun’iy shior bir asrga yaqin vaqt mobaynida asta-sekinlik bilan tilimizga rus yoki u orqali boshqa tillardan so’z qabul qilish va ularning me’yorlashib borishini ta’minladi. Gazeta tili va adabiy norma. ona cho’chqa. o’n bosh qoramol deb ishlata boshladik. yirik shoxli mol. 80-yillarda yozilib. xususan tilshunoslarning bundan keyin shug’ullanishi va hal qilishi lozim bo’lgan dolzarb vazifasi bo’lib qolaveradi. O’nta sigir. mayda shoxli mol (melkiy rogatыy skot) tarzida ishlatishdan tortinmadik. Chunki ba’zi rahbarlarimizning bosh qotirib. uning lug’at tarkibidagi grekcha. territoriya. prinsip. tilimizdagi oddiy sovliq. alfavit. uloq so’zlarini unuta boshladik. Rus tilining tazyiqi kuchayib borgan sari. kollektiv. arsenal. biz bu kamchiliklardan qutuldik. Shu darajaga borib yetdikki. sensasion. Ularning tilimizda muqobillari yo’qmikan deb o’ylab ko’rmadik. Loqaydligimiz esa bunga ko’maklashdi. yirik shoxli qoramol (krupnыy rogatыy skot). agressor. ideologiya. Achinarlisi shu bo’ldiki. cho’ponu molboqarlarimizning o’zlari ham gazeta yoki radiodan muxbir kelib suhbatlashganda shunday deb gapiradigan bo’ldilar. ayniqsa. qo’y. Buni sobiq SSSR hududida yashovchi xalqlar tillariga bo’lgan munosabatdan ham anglasak bo’ladi.

. – M. 10.E. K a r i m o v I. 15. A s q a r o v a M. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq.Toshkent: Fan.. A b d u r a h m o n o v X. Stilistika russkogo yazыka – M. – Toshkent: Fan. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. B ye g m a t o v E. 17. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami.. V i n o g r a d o v V. 1992. M a h m u d o v N. A b d u l l a ye v F. I b r o h i m o v S. Ye f i m o v A. K a r i m o v S. // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR.V.A. me’yoriy stilistika singari yo’nalishlar tadqiq etilishi va ularda til faktlari vazifaviy-uslubiy jihatdan tahlil qilinishi lozim. 1973.-_Samarqand: Zarafshon. M a m a t o v A. 8. me’yoriy grammatika. M u k a r r a m o v M. B o b o ye v a A. 1973. 9. O’zbek tilining badiiy uslubi. Stilistik normalar haqida //O’zbek tili va adabiyoti. B a s k a k o v N. 13.I.Toshkent. 11. A s o m i d d i n o v a M. 1971.O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. 5. 1973. 3. Teoriya poeticheskoy rechi. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. 1983. 1983. N u r m o n o v A.A. A b d u r a h m o n o v Ђ.. №6.N.. O’zbek xalq og’zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari bo’yicha kuzatishlar. 12.. – Toshkent. 14. B ye g m a t o v E. 1995. 1973. me’yoriy leksikologiya. 1980. 1991.. 16. A D A B I Yo T L A R 1. Stilistika. – Toshkent: Fan. 7. 6. 1968. 1984. Respublika maktablarida ona tili o’qitish va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. 4.me’yoriy holatlar aniqlangan va ularning natijasi o’laroq me’yoriy fonetika. – Ashxabad. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. . 2. 1961. – Toshkent: Fan. B ye g m a t o v E. 1997 yil 29 avgust. № 4. Stilistika xudojestvennoy rechi. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax. 1969. – Toshkent. me’yoriy frazeologiya. Poetika. K o j i n a M. Adabiy norma va nutq madaniyati. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – M. – Toshkent. 1963.

№4. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Samarqand. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 23. 1 va P tomlar. 1991. O’ r i n b o ye v B. O’ r i n b o ye v a D. 1984. O’zbek adabiy tili tarixi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. 1982. – Toshkent. . K a r i m o v S. Q i l i ch ye v B. .. 38. 1983. dra filol. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. – Toshkent. –Toshkent: Fan. 40. ND – Toshkent. O’zbek tilining funksional stillari._Toshkent. O’zbek adabiy tili tarixi.A. – Toshkent. 1973. №6. O’zbek adabiy tilining leksik normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va adabiyoti. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 24..Toshkent: Fan. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.. 1976. O’zbek dialektologiyasi. O’zbek tili stilistikasi. R o z ye n t a l D. O’ r i n b o ye v B.. A l i ye v A. 30. 25... R a s u l o v R. T u r s u n o v U. 1975.Q. 1964. 2001. – M. S a n a q u l o v U. – Samarqand. Q o’ n g’ u r o v R. N ye ‘ m a t o v H. – Toshkent. 1973.nauk. O’ r i n b o ye v B. M u h a m ye d o v S. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. 1978.. – Toshkent. 20. S a d ы k o v a S. T u r s u n o v U. 32. 39. 31. 28. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Q i l i ch ye v E. O’zbek adabiy tili tarixi. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. 1995. 1987. va boshqalar.I. Hozirgi o’zbek adabiy tili. 21. 22.18. O’ r i n b o ye v B. 37. 1995. Sh o m a q s u d o v A. 34. Q o’ n g’ u r o v R. 1992. 36. Toshkent. Q u r b o n o v T. 1981. 1974. 1982. Q u r b o n o v T. dis…. O’ r i n b o ye v B. 27. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. Q o’ n g’ u r o v R. Til stillari haqida // Sovet maktabi. 19. 33. 1975. – Toshkent. S u l a y m o n o v A. O’zbek tili grammatikasi. 29. 1980. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh.E.. 35. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Q o’ n g’ u r o v R.. 1995. – Buxoro. 26. –Samarqand. 1975. R ye sh ye t o v V. Mu x t o r o v A.I. – Toshkent: O’qituvchi.. – Toshkent: Fan. 1991. –Samarqand.Toshkent. Q o’ ch q o r t o ye v I.. –Toshkent: O’qituvchi. 1983.

.41. Adabiy til normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent. 1973. Ђ u l o m o v A.

2001 yilda bosishga ruxsat etildi.12. Universitet xiyoboni. Samarqand sh. Imlo va talaffuz me’yori …………………………..5 Adabiy til va adabiy me’yor………………………………13 Hozirgi o’zbek adabiy tili ko’rinishlari va ularning muhim belgilari..16.….M u n d a r i j a Kirish………………………………………………………. 1.125 Adabiyotlar……………………………………………. 703004.3 Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi…….23 Leksik-frazeologik me’yor………………………………. hajmi 60x84. 15..32 Morfologik me’yor…………………………………………49 Sintaktik me’yor……………………………………………69 Uslubiy me’yor………………………………………………87 O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik……………………112 Adabiy me’yor va o’zbek nutqi masalalari………………. № 300 buyurtma. «TASDIQLAYMAN» ..141 5. 9. Adadi 100 nusxa __________________________________ SamDU nashr-matbaa markazi bosmaxonasida chop etildi.0 bosma taboq.

f.Karimov.Karimov «___» ________ 2011 yil NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI FILOLOGIYA FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Bitiruv malakaviy ishini tayyorlab topshirish rejasi Talabaning ismi.Filologiya fakulteti dekani: _______ dots. katta o’qituvchi Taqrizchilar: .n.. R.f. Ilmiy maslahatchi: M.dots. sharifi va otasining ismi: Niyazova Nozima Sodiqovna Guruxi: 402 A o’quv yili: 2011 Mavzu: «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» Ilmiy rahbar: R.Qoraboyev.

Boboxonov. Maqol va matallarning tasnifi. Tashqi taqriz: M. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. katta o’qituvchi 2. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. Ichki taqriz: Q. ularning turlari haqida fikr yuritilgan.Sidiqov. Bitiruv malakaviy ish mavzuini tanlash 2010 yil 10 sentabr 2. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan.1. Mavzu rejasini tuzish 2010 yil 10-20 sentabr 3. nemis va fransuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi Namangan davlat universiteti rektorining buyrug’i: _________________________________________________________ Namangan-2011 Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. REJA: № 1. Manba to’plash va tahlil qilish 2010 yil 20 sentabr 2011 yil 10 yanvar Ish mazmuni Bajarish muddati . Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan.

annotasiya yozish 2011 yil 25 mart 10 aprel 8. Taqrizlar olish va muhokamaga topshirish 2011 yil 10 aprel –25 aprel 9. Kamchiliklarni tuzatish. BMIni himoya qilish DAK jadvali bo’yicha BMI 2011 yil 15 mayga qadar kafedra mudiri tomonidan qabul qilinadi. Ilmiy rahbar va kafedra mudiri ishtirokida ilk muhokamadan o’tkazish 2011 yil 25 martgacha 7. Shu muddatgacha topshirmagan talaba Davlat Attestatsiyasiga qo`yilmaydi. maslahatchiga ko’rsatish va o’qitish 2011 yil 25 yanvar 5. Ilmiy rahbar ko’rsatgan kamchiliklarni tuzatish 2011 yil 1 martgacha 6. Talabaning imzosi: Ilmiy rahbar imzosi: Guruh rahbari imzosi: ____________ ____________ ____________ .4. BMIni birinchi nusxasini tayyorlash va ilmiy rahbar. Kafedra yig’ilishida muhokama qilish 2011 yil 25 aprel – 10 may 10. BMIni olingan taqrizlar bilan birga muqovalangan holda kafedra mudiriga topshirish 2011 yil 10-15 мay 11.

Xulosada quyidagilar qayd qilinishi shart: 1) 2) Muallif o`z oldiga qo`ygan masalani qanchalik hal qilishga erishganligi. dastxati o`qib bo`lmas darajada xunuk talabalarning malakaviy ishi komputer komp'yuterda bajarilishi mumkin. Mavzudagi qaysi masalalar yaxshi yoritilgani. 8) Himoyaga qo`yish mumkin yoki mumkin emasligi. . Bitiruv malakaviy ishi tayyor bo`lganidan keyin ilmiy rahbar ish haqida kengaytirilgan xulosa yozib. Xususan A4 formatda 21x29 sm xajm kattalikdagi oq qog’ozga chap tomondan 30 mm. jumladan.Kafedra mudiri imzosi: ____________ "__"_______ 2011 yil Eslatma BMI Davlat standarti talablari asosida rasmiylashtiriladi. Chet tilida yozilgan BMIga davlat tilida annotatsiya yoziladi. Chizma. o`ng tomondan 15 mm. Bitiruv malakaviy ishining mustaqil bajarilish darajasi. kafedra mudiriga taqdim etadi. ("O`zbekiston Respublikasi Oliy o`quv yurtlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasi to`g’risidagi Nizom". kirish va xulosa qismlari hamda ilovalar yangi sahifadan boshlanadi. Bobning nomi va matn orasi yaqqol ajrab turishi lozim. BMI ning xajmi 10-15 ming so`zdan iborat bo`lib. pastki tomondan 25 mm qoldirilgan holda yoziladi. qaysilari sust tahlil etilgani yoki qolib ketganligi. uni talaba o`z dastxati bilan yozishi yoki komputerda bajarishi mumkin. grafika. bobdagi sarlavhalar bobning tartib raqami bilan boshlanib. shrift va masshtablar amaldagi Davlat standartlariga mos holda qalamda bajarilishi lozim. BMI ning matni qogozning bir tomoniga har sahifaga 26-29 qator yoziladi. unda so`zlarning bo`g’in ko`chirilishiga yo`l qo`yilmaydi. Barcha satr osti izohlari tegishli sahifada keltiriladi. 4) 5) 6) Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. unda ko`chirmachilik holati bor-yo`qligi. Bajarilgan ishning bob va fasllari bo’yicha qiskacha tavsifi. Ko`zi ojiz va nogiron. talabga javob berishi. 3) Maxsus adabiyotlar va birlamchi materiallardan foydalanganlik darajasi. 4-5 betlar). har bir bob. 7) Bitiruv malakaviy ishdagi yakuniy fikrlarning ilmiy asoslanganligi va tavsiyalarning amaliy ahamiyati.

Ilmiy rahbarning F.I, ilmiy darajasi va unvoni, imzo, sana

Bitiruv malakaviy ishi kafedraning may oyidagi yig’ilishida muhokamadan o`tgach va himoyaga tavsiya etilgach quyidagi ketma-ketlikda terilib, muqovalanadi va kafedra mudiriga topshiriladi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Zarvaroq BMI ni tayyorlab topshirish rejasi BMI ning annotatsiyasi Ilmiy rahbar taqrizi Ichki taqriz Tashqi taqriz Mundarija Kirish

ESLATMA: Kirish qismida mantiqiy ketma-ketlikda quyidagi masalalar yoritilishi lozim: A) Mavzuning dolzarbligi va uning ahamiyati. B) BMIning maqsadi va vazifalari. D) Tanlangan ob'ektlar va tadqiqot usullari. E) Ishdagi ilmiy yangiliklar va erishilgan natijalar. F) Ishning amaliy ahamiyati. E) BMIning tuzilishi haqidagi umumiy ma`lumotlar. 9. 10. 11. 12. Asosiy qism Xulosa va tavsiyalar Ilovalar Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Kafedra va dekanat Bitiruv malkaviy ishning jadvaldan chiqmay bajarilayotganligi hamda sifatini nazorat qilib turadi. Rejaning bajarilishi holati kafedraning dekabr va mart oylaridagi yig’ilishlarida muhokama qilinadi.

Ushbu topshiriq-reja NamDU Ingliz tili va adabiyoti kafedrasining "___"________ 2010 yildagi yig’ilishida tasdiqlangan.

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI Filologiya fakul'teti 5220100-filologiya (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bitiruvchisi Niyazova Nozima Sodiqovnaning "Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari " mavzuidagi bitiruv malakaviy ishiga DAKning XULOSASI NamDU DAK OUMTV-ng bitiruv malakaviy ishni bajarishga qo`yiladigan talabalar haqidagi OO’MTVning 225-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan Nizomga asosan bitiruvchining malakaviy ishi haqida quyidagi xulosaga keldi: № MEZON Eng yuqori ball To’plangan ball

1 Bitiruv malakaviy ishi uchun tuzilgan reja. Uning mavzuga mosligi, puxtaligi, muammoni qamrab olishi, uslubi 4 ball 2 ball Matnda rejada ko`rsatilgan boblarning ajralib turi-shi, ishning estetik jihatdan ko`rinishi. 3

3 "Kirish" mazmuni, unda adabiyotlar obzorining berili-shi, mavzuning yangi va muhim tomonlarining ochib berilishi va vazifalarning qo`yilishi, ishning nazariy va amaliy ahamiyati bayoni. ball 4 5 6 Ishning yozilish uslubi, ravonligi, fikrni ifoda etish maxorati. Ishdagi qismlarning o`zaro bog’liqligi 3 ball 5 ball 4 ball

5

Keltirilgan misollarning soni, turi, ko`p tilliligi.

7 Adabiyotlardan, Internet materiallaridan foydalanish darajasi va ular asosida o`z fikrini, nuqtai nazarini bildirish. 6 ball 8 9 10 11 12 13 Imlo savodhonligi 3 ball 3 ball 2 ball

Uslubiy va Grammatik savodhonlik

Xusnixat va turli chizmalardan foydalanish Adabiyotlarning to’g’ri ko’rsatilishi Ishning ilmiyligi 20 ball Ishning amaliy ahamiyati 12 ball 2 ball

14 15 16 17 18

Xulosalarning ilmiylik darajasi 8 ball Ichki taqriz Ichki taqriz Tashqi taqriz 3 ball 3 ball 4 ball

Himoya (ma’ruza) qilish 10 ball

Ja’mi: 100 ball

Eslatma: (har bir band bo`yicha aniqlangan ball jamlanadi va umumiy yig’ilgan ballning 100 ga nisbatan foizi chiqariladi).

Talabaning BMI bo`yicha to`plagan reyting bali ____% DAK raisi: A`zolar: ______ ______ ______ ______ Kotib(a) ______ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________

M.O`.

Sana: "__"__________2011 yil

Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga

ILMIY RAHBAR XULOSASI Ushbu bitiruv malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Mavzu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari»ga bag’ishlangan bo’lib, ishning asosiy maqsadi, maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Talaba mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilgan, talaba maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritgan. Maqol va matallarning tasnifi, ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari, ularning turlari haqida fikr yuritgan;

undan dars. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. f. Ilmiy rahbar: R. Men Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi oliy o’quv yurtlarida bitiruv malakaviy ish oldiga qo’yiladigan talablarga javob beradi. Ishning ikkinchi va uchinchi qismlarida maqol va matallarning bir-biridan farqi.n.Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlarni olg’a surgan. Davlat Attestatsiyasi Hay`ati yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. deb hisoblayman va uni ijobiy baholab. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olingan. Malakaviy ishni yozishda talaba qiyosiy tipologik metoddan foydalangan. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalangan. O’ylaymanki. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarini biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganilgan..Karimov. dotsent .f.

shuningdek. Men Niyazova Nozimaning ushbu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi bitiruv malakaviy ishini barcha talablarga javob beradi deb hisoblayman va uni Davlat Attestatsiyasi Komissiyasi yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati va ilovadan iborat bo’lib. maqol va matallar orasidagi o’zaro aloqani yoritish.Sidiqov Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Bugungi kunda chet tillarni o’qitish sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. Talabaning yutug’i shundan iboratki u mavzu yuzasidan zaruriy manbalardan yetarli darajada foydalangan. Ushbu malakaviy ish reja asosida yozilgan bo’lib. maqol va matallarning tasnifi va ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi o’ziga xos xususiyatlarini yoritib berishdan iboratdir. summary. Bu sohada ta’lim samaradorligi oshirish har bir pedagog hodimdan alohida faollikni talab etiladi. har bir bo’lim va qismlar alohida mavzu mazmuni asosida batafsil yozilgan. ilova qismida inglizchao’zbekcha maqollar lug’atini bergan.n. katta o’qituvchi Q. Taqrizchi: f. uch bob. matallarni tarjima qilishdir. o’z oldiga qo’ygan vazifani muvaffaqiyatli bajargan. xulosa.. . Talaba Niyazova Nozimaning tadqiqot ishidan maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi muammolarini aniqlash. Respublikamiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning Samarqand viloyatiga qilgan tashriflarida ham aynan chet tillar o’qitilishi dolzarb masalalardan biri ekanligini ta’kidlandi.f. uning o’ziga xos xususiyatlarini. kirish.Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Tarjimonlarning ijodiy jarayonida duch keladigan muammolaridan biri bu o’zga tildagi maqol.

tarjimadagi muammolarni misollar asosida isbotlashga harakat qilgan. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. Maqol va matallarning tasnifi. Talaba Niyazova Nozima maqol va matallarning o’zaro bog’liqligini ko’rsata olgan. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. Ushbu malakaviy ish muallif tomonidan muvaffaqqiyatli bajarilgan va uni ijobiy baholab. . ularning turlari haqida fikr yuritilgan. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. undan tarjimashunoslik oid materiallarda va dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi. til bilish sohasidagi obro’ e`tiborini oshiradi. himoyaga tavsiya etish mumkin. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari.Boboxonov ANNOTATSIYA Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan.Maqol va matallarni o’zi yaratilgan tilda bilish begona til muhitida adashmaslikda ulkan ahamiyat kasb etadi. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. Mazkur malakaviy ishning maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi muammolar mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. Taqrizchi: Nemis va frantsuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi M. o’zaro tushunish va ishonch darvozasini ochadi. tarjima qilgan olimlarning xizmatini ko’rsata olgan. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan.

…50 Ilova………………………………………………………………………………53 . Matallar tarjimasi muammolari……………………………………………..27 II. matal va hikmatli so’zlar tarjimasidagi muammolar……….9 2... Maqol va matallarning klassifikatsiyasi………………………………………..... Maqol.... Tarjima nazariyasining ayrim munozarali masalalari…….1.. Ideomalar tarjimasi muammolari……………………………………………28 III-bob..26 II. Badiiy tarjimada maqol matallarning strukturasining ba`zi xususiyatlari……………………………………………………………………… 35 2... Masalaning o’rganilish tarixi...9 1. Badiiy tarjimada uslubni aks ettirish muammolari…………………..MAQOL VA MATALLAR TARJIMASINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I Bob........26 II. Maqol va matallarning muhim frazeologik birlik sifatida…………………….19 II Bob.2..3. ………………………………………………….35 1... Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari…………………40 Xulosa…………………………………………………………………………… 46 Summary ………………………………………………………………………. Maqollar tarjimasi muammolari…………………………………………….48 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………….12 3.

ishbilarmonlik xalqimizning. asosiy xulosalar yil yakuniga bag’ishlangan majlislarda chiqariladi. deb aytgan chuqur ma’noli so’zlarini yana bir bor eslatmoqchiman. farovon yashayotgan demokratik davlatlar qatoriga kirish. madaniyat va san’at namoyandalari. . dedi. Prezident 2011 yilni Kichik biznes xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qildi. zero. “Mustaqillik yillarida demokratik huquqiy davlat qurish. axborot sohasida fuqarolar va inson huquqlari kafolatlarini. yurtimiz tarixida tadbirkorlik qadim zamonlardan buyon alohida o’rin tutib keladi. nodavlat notijorat tashkilotlari va jamoat tuzilmalari va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining huquq va vakolatlarini kengaytirish va mustahkamlashni aytib o’tdi. aholi turmush tarzini jahon standartlari darajasiga ko’tarish. tadbirkorlik. Ammo. omilkorlik bilan ish yuritish. o’z oilasini. millatimizning qon-qoniga. saylov erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini takomillashtirish. Prezidentimiz o’z nutqida “ Men bu o’rinda Sohibqiron Amir Temur bobomizning barchamizga yaxshi ma’lum bo’lgan "Azmi qat’iy. o’z mulki. o’z kasbu hunariga ega bo’lish. hunarmand usta yoki kasanachi deydimi. Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yil 27 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir” va 2010 yil 29 yanvar kuni vazirlar maxkamasining majlisida “Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” deb nomlangan ma`ruza qildi. suyak-suyagiga singib ketgan noyob va ezgu fazilat. “Bosib o’tgan yo’limiz va mamlakatimizning dunyoda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar jarayonida tutgan o’rnini xolis va tanqidiy baholar ekanmiz. ortiqcha havolanish va xotirjamlikka berilmasligimiz zarur”.” Taraqqiy topgan. mubolag’a bo’lmaydi. tadbirkor va ishbilarmon insonlarni qadrlash borasidagi an’analari haqida ko’p gapirish mumkin. Aytish kerakki.KIRISH Respublikamiz mustaqillikka erishgach. Poytaxtimizdagi “O’zbekiston” Xalqaro anjumanlar saroyida 2010 yilning 7 dekabr kuni O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 18 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’lib o’tdi. Davlatimiz rahbari. Bir so’z bilan aytganda. mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir". fuqarolik jamiyatini shakllantirish. Unda davlat va jamoat arboblari. xalqimiz uchun munosib hayot darajasini ta`minlash borasidagi ustuvor vazifalar sifatida u davlat hokimiyati va boshqaruvni demokratlashtirishga qaratilgan konstitutsiyaviy islohotlarni yanada chuqurlashtirish. islohotlarni amalga oshirish borasida erishilgan barcha yutuqlar zamirida Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquq va asosiy tamoyillar yotibdi”. Otabobolarimizning o’z yeri. mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan xorijiy davlatlarning elchixonalari va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari vakillari ishtirok etdi. biz erishgan yutuqlarimizga mahliyo bo’lib qolmasligimiz. fan. ajdodlarimiz aynan shu soha hisobidan ro’zg’or tebratib. Bu ma`ruzalar bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi. dedi Prezident. Unda Prezident Islom Karimov “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusida ma`ruza qildi. xushyor. qanday nom bilan atalmasin uning otini savdogar yoki do’kondor deydimi. tadbirkor. Tadbirkorlik haqida gapirganda. Albatta. el-yurt manfaatini ta’minlab kelgan. biz avvalambor xususiy tadbirkorlikni o’zimizga tasavvur qilamiz. poytaxt jamoatchiligi. desak. ilgarigi zamonlarda tadbirkorlik balki boshqacha nomlar bilan atalgan bo’lishi mumkin. “mamlakatni isloh qilish va demokratlashtirish jarayoni qat`iy va izchil tus oldi”. jamiyat ma`naviy qiyofasini shakllantirish kabi ustuvor masalalarga alohida e`tibor qaratilmoqda. bundan qat’i nazar. Islom Karimov o’z ma`ruzasida “2010 yilda “Barkamol avlod yili” Davlat dasturining asosiy yo’nalishlari amalga oshirilishi” xususida qisqacha to’xtalib o’tdi. katta-kichik korxona egasi deydimi.

Shunday tatqiqodlar natijasida frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol va matal. uni oldini olish uchun respublikamizda yetarli chora-tadbirlar ishlab chiqildi. Umumjaxon tilshunosligida frazeologiyaning umumnzariy masalalari dastlab Sh. axloqiy etiqodlari.A. ularni leksik. Prezidentimiz I. Moliyaviy inqiroz ta`siriga tushmaslik. Frazeologizmlar tilning boshqa sohalarida nisbatan birmuncha keyinroq o’rganilayotgan bo’lsada. shu jumladan. tashqi savdoning ijobiy saldosi 2. Mamlakatimizning istiqlolga erishishi o’zbek halqining madaniy ma`naviy hayotida ulkan ijobiy o’zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi. . Jahonda ishlab chiqarish inqiroz ta’sirida ancha pasayib ketdi. hikmatli so’zlar.5 foizga ko’payganini ta`kidlash lozim. sanoat sohasi 9 foizga. Mana shu misollarning o’ziyoq biz erishgan ko’pgina yutuqlarning yaqqol dalili bo’la oladi.A. og’ir kelgan 2009 yilda mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti 8. Ishning umumiy tafsiloti. Hozirgi bosqichda tillarning frazeolgik majmuasi ilmiy o’rganishga katta ahamiyat berilmoqda. tashqi investitsiyalar 68 foizga oshgani. Darhaqiqat o’zbektili sohasida ham milliy imkoniyatlarni tiklash uchun harakat kuchaydi. iqtisodiyotimizga jalb etilgan investitsiyalar hajmi 26 foizga. o’rtacha oylik darajasining o’sishi 40 foizga. madaniyati. desak. halqimiz ma`naviyati. u o’z tekshirish ob`ektida. ayni haqiqatni aytgan bo’lamiz”. ” Butun jahon bo’ylab iqtisodiy susayish kuzatilgan bo’lsa. tadqiq etish yo’li usullariga ega bulgan fan tarmoqlaridan biri sifatida shakllandi. Prezidentimiz o’z ma`ruzasida bu borada aniq fakt va raqamlarni keltirib “Bu xulosalarni tasdiqlaydigan raqamlar haqida gapiradigan bo’lsak. grammatik xususiyatlari anglatgan ma`nolari va sintaktik o’ziga xosligidan kelib chikadigan yaxlitligicha qo’llaniladigan birliklar ekanligini isbotlashga harakat kildi.3 milliard dollardan ko’proqni tashkil etgani.1 foizga o’sgani. mustahkam hamkorlikni yo’lga qo’yish. Prezidentimizning bu asarida O’zbekistondagi mavjud iqtisodiy holat va resurslar mamlakatimizni inqirozga dosh berishiga asos bo’lganligi hamda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish. Dunyoning ko’plab yirik korxonalarida bankrotlik holatiga tushib qoldi. O’zbekistonda iqtisodiy o’sish kuzatildi. Bu masala bo’yicha prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli “Jahon moliyaviy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash bo’yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni moderinizatsiya qilish. “frantsuz tili stilistikasi”kabi asarlarida so’z birikmalarini sistemalashtirib. Istiqlol tufayli milliy qadriyatlarimiz tiklanmoqda. milliy ruh va yangi mazmun bilan o’smoqda.Bugungi kunda dunyo bo’ylab moliyaviy inqiroz ko’plab mamlakatlarni qamrab oldi.Karimov xalqning milliy madaniyati va o’ziga hosligini ifoda etuvchi vosita bo’lmish o’zbek tilini rivojlantirish bu tilning davlat maqomini vaizchil va to’liq ro’yobga chiqarish davlat ahamiyatiga molik ekanini ta`kidlagan edi. U o’zining “stilistikadan ocherklar”. korporatsiya aloqalarini kengaytirish. topishmoqlar yanada ilmiy tatqiq etishni taqazo etadi. Mazkur asarda jahonda kechayotgan moliyaviy inqiroz va uning sabablari atroflicha yoritib berilgan. SHuningdek O’zbekiston sharoitida moliyaviy inqirozning oldini olish chora-tadbirlari aniq misollar asosida ko’rsatib berilgan. mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotdarga ichki talabni rag’batlantirish masalalri aloxida o’rin tutdi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I. banklar faoliyatini takomillashtirish inqirozning oldini olishning bosh omillaridan ekanligi ta`kidlangan.deya ta`kidladi.Balli tomonidan bir qator o’rganilib chikildi.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy inqirozi va uni O’zbekiston sharoitida bartaraf etish yo’llari” nomli asar yaratildi. aholi daromadlari esa 26.

Rasulov. sonologiya.Berdiyorov. Umarova . hamkorligida M. Frazeologiyaning o’rganish ob`ektining ko’lami va chegarasi xaqida tilshunoslar bir to’xtamga kelishmagan shu bilan birga bu masalalar yuzasidan qizg’in munozaralar davom etmoqda. leksikoligiya grammatikalari bo’limlari qatori o’z o’rganish ob`ektida tekshirish metodiga ega bo’lgan alohida sohasiga aylandi. B. turkiy tillar frazeologiyasi. Tadqiqotga jalb etilgan maqol.Sodiqova. R. o’zbekcha ruscha lug’atlardagi frazeologik materiallardan foydalanildi . Frazeologiyaning turli kirralarida bagishlangan monologik kuzatuvlar dissertatsion ishlar frazeologik lug’atlar.Raxmatullaev. Bundan tashqari tadqiqot jarayonida o’zbek badiy publitsistik asarlardan. Tadqiqot uchun ob`ekt qilib qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb topildi: Maqol va matallar shakllanishining nazariy masalalari va qonuniyatlarini aniqlab olish: Maqol va matallarni idiomalardan farqlay bilish: Maqol va matallarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ulardagi milliylik xususiyatlarini saqlab qolish: Maqol va matallarni frazeolagik birlik sifatida o’rganish: Ingliz tilidan o’zbek tiliga maqol va matallarni tarjima qilishning ba`zi qiyinchiliklarini bartaraf etish: Maqol va matallarni boshqa frazeologik birliklardan farqini aniqlash. Tadqiqotning ilmiy hamda amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqotning nazariy xulosalari va materiallari o’zbek va ingliz tillari maqol va matallari to’plamini har tomonlama o’rganish uchun keng imkoniyat yaratiladi. “O’zbek tilining izohli lug’ati”.Yo’ldoshevlar . Tilshunosligimizda keyingi yillarda yuzaga kelgan qator muaammolar shundan iboratki. E. to’plangan 500 dan ortiq maqol va matallar shuningdek SH. xususan o’zbek tili frazeologiyasining ko’pgina global masalalari e`tibordan chetda qolmoqda. Hozirgi paytda esa frazeologiyatilshunoslikning fonetika. N. . ilmiy makolalar yuzaga keldi. matal va ularning talqinlari o’zbek tilining tuzilajak lug’ati uchun qo’l kelishi mumkin. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida maqol va matallarning shakllanishi. tomonidan tuzilgan frazeologik lug’atlar. milliylik xususiyatlarini aniqlash masalasi muammoligicha qolmoqda. Tadqiqot uchun to’plangan maqol va matallar uquv qo’llanmalariga lug’atlar tuzish uchun xizmat qiladi. Qarindosh va noqarindosh tillar frazeologizmlarni qiyosiy tipologik o’rganish ham yo’lga qo’yildi. Maqol va matallarni klassifikatsiya qilish. .Nazariy asoslar frazeologiya masalalarini yanada keng urganishda va uning alohida fan tarmogi sifatida shakllana boshladi. O’zbek va ingliz tilshunosligida maqol va matallarning semantik uslubiy xaqiqatiga doir qator ishlar mavjud.

1. SH. I BOB.V.Tadqiqotning metodi. o’zlarini baxtli . E. Raxmatullaev. etimologiyasini. Bundan tashqari mutaqakkirlar o’zlarining fikrlari qanotbaxsh tuyg’ularga aylanib. Nazariy ilmiy fikr mulohazalarni shakllantirish va umum-lashtirishda: F de Sassyur. SH. V. butun bir avlodning kundalik muloqotida maqol matallar bilan yonma-yon ishlatilsa. Abduraxmonov. Vinogradov. TARJIMA NAZARIYASINING AYRIM MUNOZARALI MASALALARI I. Umarov kabi qator tilshunoslarning ishlari alohida bo’lib xizmat qildi. qiyosiy tipologik tahlil metodlarini asosida tadqiq etishga qaratiladi. shakllanish jixatlarini. milliy tillarga jon bag’ishlab kelgan. Ishda asosiy e`tibor maqol va matallarning milliyligi. Balli. G. Maqol va matallarning shakllarini tadqiq etishda shakl va mazmun birligi nazariyasiga asoslanadi. bitiklari bilan munosib bellashib. Masalani o’rganilish tarixi Folklor buyuk mutafakkirlarning hurmatli so’zlari.

V. u tarjima qilayotgan maqol tegishli tegishli bo’lgan xalqning urf-odati. “Ahmoq do’st yovdan yomon” va hokazo. Maqol va matalllarni tarjima qilishda tarjimon oldida turgan muammolardan biri shuki. tarixi bilan tanish bo’lishi kerak. asosan o’zining ichki taraqqiyot qonun-qoidalari asosida rivojlanadi. Tarjima asarlarida kuzatgan maqol va aforizmlar bilan o’zbek xalq maqollari va matallari o’rtasidagi o’xshashlik va yaqinlikni ko’ramiz.Fyodorov yozadi: “Shunday qilib tarjimaning original avtori bizning tomonga ko’chib keladigan turi yana o’z kuchida qoladi. taxminiy ba`zan esa originalga muvofiq kelmaydigan muqobil variantlar bilan chegaralanadi. o’zaro tushinish va ishonch darvozasini ochadi. Bizning mavjud ikki tilli lug’atlarimizda ham juda idiomatik iboralar o’z aksini topmagan. ularni boshqa tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A.hisoblaganlar. madaniyati. A. hikmatli so’zlar va idiomatik ta`birlarni tarjima qilish qiyin ish. Biron obraz yoki jumlani ifodalash uchun tarjimada ba`zan ularni mutlaq o’zgartirishga to’g’ri keladi (V. boyiydi va to’xtovsiz ravishda kamolotga intiladi. Ko’pgina yozuvchi.Pushkin). milliy xususiyatlar yorqinroq namoyon bo’ladi. hech bir xalq adabiyotni boshqa adabiyotlardan ajartib olib. har bir tilda mazkur tilning o’zigagina mansub vositalar. Ana shunday maqol va matal juda ko’pdir. unga kirganlari ham ko’pgina chala. maqol va matallari til xazinasidir. matal. o’z quyma maqollari. Xar bir milliy tilning boyishi. Maqol va matallarda tafakkur ifodasi. “do’stingni yomonlagandan qoch”. G. matal va idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarda o’z in`ikosini topmaydi. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi: “Har bir tilning o’zida iboralari. Adabiyotshunoslik fanining hozirgi taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki.S.Belinskiy). Inglizcha-o’zbekcha. alohida o’rganish mumkin emas. hamda o’zbekchaga o’girgan printsiplarini ishlab chiqqan. SHunday qilib boshqa tillardagi ko’plab maqol. Chunonchi. Maqol. Boshqa tillarda shunday maqol va matallar ham borki. chunki ular har bir tilning o’ziga xos xususiyatlarini o’zida aks ettiradi. shoir va olimlarning asarlarida maqol. o’zbekcha-inglizcha lug’atlar yaratish bilangina tarjimachilik praktikasida frazeologiya chalkashliklariga barham berish mumkin. sayqallanishi asosan o’sha tilni tashkil etgan resurslar hisobiga sodir bo’ladi. Frazeologizmlarni tarjima qilish masalasi keyingi yillarda tarjima-nazariyasiga doir bir qancha asoslarda ancha mukammal ishlandi.G. . Xar bir milliy til o’zining lug’at sostavi va grammatik qurilishiga ega bo’lib. Matallarni o’zi yaratgan tilda bilish sizni begona til muxitida adashmasligingizga ulkan ahamiyat kasb etadi. Masalan: “Do’sting uchun zaxar yut”. Bunday xususiyatlarni boshqa til vositalari bilan ifodalash oson emas albatta. Bu xol xalqlar o’rtasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan. o’quvchini til bilish sohasidagi obro’-e`tiborini oshiriadi. singib ketgan iboralari. Frazeologik iboralarni tarjima qilish juda murakkab ish ekanligiga doir ba`zi fikr va mulohazalarni bir olim va yozuvchilarning asarlarida uchratamiz.Salomov o’zining “Maqol va idiomalar” tarjimasi nomli kitobiga hamda shu mavzuda yozilgan dissertatsiya ishida maqol va idiomalarda ta`rif bergan ularning bir-biridan farq qiluvchi tomonlarini ko’rsatgan. o’ziga xos xususiyatlar mavjud bo’lib. do’stlik va o’zaro munosabatdan dalolat beradi.

. . Maqol va matallarni tarjima qilish jarayonida ularni quyidagi xususiyatlariga ko’ra tarjima va klassifikatsiya qilish mumkin.boshqa o’lkalarga safar qildiradigan boshqa turi ham universal tur bo’la olmaydi. nafosat va dag’allik gul va tikan misolida tarannum qilinadi. . Qaranki.ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan terilgan frazeologizmlar tarjimasi.ob`ekti xayvonlar nomlaridan tug’ilgan frazeologizmlar tarjimasi. Muayyan hodisa va voqealarning mazmuni ma`lum narsa va tushunchalar orqali anglashiladi. SHuning uchun go’zallik va xunuklik.Lekin. ularni bir – biridan ajratib bo’lmaydi. Gul – go’zallik.2. Ularning har qaysisi hal qiluvchi ahamiyat kasb etolmaydi. bir – biriga butunlay qarama – qarshi ma`noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tukan o’rtasidagi ham birlik bor. Tillar frazeologiyasini o’rganishda xalq qanday narsalarning nomini qanday voqea. Bu borada qat`iy hukm chiqarish har doim tarjima turlarini qanday sharoitda tadbiq qilishimizga bog’liqdir”! I. to’ldiradi. yoshlik. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi. biri ikkinchisini taqozo etadi. ..ob`ekti raqam va raqamlar tanosibligini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. albatta tarjimaning inkor qilish darajasiga borib etish hollari bundan mustasnodir.. yorga.tarjimaning bu turi ham bizning. navqironlik timsoli. Tikan esa gulning tamom teskarisi sifatlariga ega.. Tarjimaning bu turlari o’zaro uzviy bog’lanishda bo’lib. do’stga gul taqdim qilinadi. eng ulug’ va hurmatli.. hodisalarning timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega.

yana eng chuqur mantiq va ma`noni berish uchun hayvon va parrandalarning ongsiz. Demak. dastiyor sifatida uning muhabbatiga sazavor bo’lgan. hayvon nomlaridan tuzilgan ko’chma ma`noli iboralar insonning xayvonot olami bilan uzoq zamonlar mobaynida olib borgan munosabatlari vasinchkov kuzatishlarining tildagi in`ikosidir. Xulosa shuki. Ammo shunisi borki. insonga keltirgan foyda – ziyoni bilangina belgilanmaydi. CHumoliga ozrga bermaydi. itning tubanlik va pastkashlik. ammo oltinchi idioma tamomida boshqa ob`ektiga asoslangandir. SHuning uchun “ikki yovuz bir – biriga xilofat qilmaydi” ma`nosida matal yaratar ekanlar. uning yaxshi yoki yomon tomondan harakatlanishi. Kishining g’ayvonot olamidagi eng yaqin do’sti bo’lgan it urushda. asosan o’sha xalq yashayotgan tabiiy sharoit uchun muvofiq va tipik bo’lganhayvon yoki parrandlarning nomlari asos bo’lib keladi. Kishilar o’z etika. instinktiv harkatlaridan foydalanadilar va ularni hatto “odamlarday” harkat qildiradilar.2. hikmat yaratish. kaptar hamda boshqa shu kabi bir necha hayvonlar insonning juda katta muhabbatiga sazavor bo’lgani holda. Turli xalqlarda ushbu matal ob`ektining bir – biriga muvofiq kelishiga sabab shuki. zarari ham tegmaydigan musicha. ovda.4 ekvalent birikmalar bir xil ob`ekt asosida tuzilgan bo’lsa ikkinchi matalning ob`ektlari sal boshqacharoq. Inliz tilidagi “Hawks will not pick hawks eyes out” matalining o’zbekcha “qarg’a qarg’ani ko’zini cho’qimas” degan ekvalenti bor. Burgaga achchiq qilib ko’rpani kuydirma. xalqlar qarg’aning nomini asos qilib qilib olganlar. Itga it o’limi. tatar xalq maqollarning faqat birinchi tomidagina it to’g’risida 500 tacha maqol keltirilgan.3. matali va idiomasida. 1. har bir foydasi ham. esanbatning ko’rsatishicha. qo’riqchi posbon. Shayton qadam. biron hayvon yoki parranda nomining maqol yoki matal uchun ob`ekt bo’lishi. Ba`zan esa bu asosida hayvonlarning o’zlari nomida muloxaza yuritiladi. N. urush – janjal timsolida. Toshbaqa qadam. Fratsuzlarda “Corbeux contre corbeuse he se crevent jamais lis yeux ” shakllida talqin qilinadi. deyarli hamma xalqlarda ham qarg’a – dilsiyoxlik baxtsizlik. Masalan: Baliq boshidan chiriydi. tinch g’ayotda g’amkor. ilmiy ishda. Bular maqol va matallarda qisman o’z aksini topgan. .Bir – biriga ma`nosi zid bo’lgan ikki ob`ektning kontrast qo’yilishi maqollarning shaklli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo’lganligidan bu matal turli tillarda uchraydi. Har bir xalq maqoli. xulq – atvor dan yoqarash va maslaklariga muvofiq axloq qoidalarning tasdiqlash. yoki xo’jalikda tutgan o’rni. Ular har bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin egallaydi. razillik va olchoqliq timsolida bo’lib qolishi g’alati tuyuladi.

Ayrim frazeologik birikmalarning tilda aniq ekvalenti yoki muqobil variantlari yo’qligi ularni umuman tarjima qilib bo’lmasligini ko’rsatmaydi. Binobarin. ammo asosiy narsa – ma`no monandligi bo’lmasa. demak uni o’rganish ikkinchi darajali ahamiyatga ega deyish to’g’ri bo’lmaydi. . . . Frazeologik iboralarning ma`nosi va ob`ekti – mazmun va shakl masalasidir.erni er qiladigan ham. . Masalan . 2. Hand and glove. Masalan: A good wife makes a good husband. Ikki tilda birikmaning barcha shakl va ob`ekt belgilari muvofiq kelsa ham. . to’rtinchi va hokazo tillarga aynan shunday tarjima qilish uchun asos bermaydi. Aksincha. 4.Ne govori “gop” poka ne perepo`gnesh’. Zotan. frazeologizmlarning ob`ektini o’rgqnish ularning shakl xususiyatlarini o’rganish hisoblanadi. qora er qiladigan ham xotin. Uning tarjimasi quyidagicha bo’ladi: “Nafsini tiygan kishi sulton bo’lur nafsini tiymagan kishi ulton bo’lur” 5. Frazeologizmlarni bor tildan boshqa tilga tarjima qilganda dastak ma`nodir. Turli tillardagi maqol matal va idiomalarning muqobillarida shakl va ob`ekt xususiyatlarini o’zgarishchog’ida ular qiyosiy stilistika uchun katta ag’hamaiyatga ega. o’z milliy qobig’i bilan tarjima qilganda. Timid as a hare Quyoshdek jur`atsiz. Ko’chma ma`noli birikmalarning ob`ekti masalasi ularning shakl xususiyatlari masalasi ekan. Maqol matal yoki idiomaning shakli va ob`ektlarini aynan saflagan holda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish uni uchinchi. 6. . Maqol va matallarni bir tildan boshqa tilga kontekstsiz.avval otini taqala. so’z o’yinlarini tarjimada aks ettirishda ba`zan iboraning ob`ektiga alohida e`tibor qilishga to’g’ri keladi. bu birikmalar bir – biriga ekvalent yoki muqobil bo’la olmaydi. badiiy asarning ayrim nozik nuqtalarini. First catch your hare then cook it. xuddi shu ularni aniq tarjima qilishga ehtiyoj tug’diruvchi sabablardan biridir.1.Sigirning shoxida yursang tuyog’i zirqirar. Masalan: “It is not good to want and to have”matalini o’zbek tiliga “Istamoq va ega bo’lmoq yaxshimas” deb tarjima qilish shart emas.Dobruyu jenoyu i muj chestli 3. mumkin qadar. keyin yo’l tanla. ularning ob`ekti saqlashga to’g’ri keladi.

matallarni ko’rsak: “two blacks do not make a white” “two heads are better than one” “two negatives make an affirmative” “It takes two to make a quarrel” “Certain as two to make and two makes four” Demak. ma`lum slislik klishelarga aylanib qolgan. Muayyan raqamlar dunyodagi juda ko’p tillarda bir xil ma`noda ishlatiladigan frazeologizmlarga asos bo’lib keladi. Masalan. suv so’zlari ham juda ko’p frazelogizmlar uchun asos bo’lib keladi. Masalan. Ko’pincha ob`ekti raqamlar va ularning tanosibini aks ettiruvchi maqol. “Oyoq” so’zi ham juda ko’p frazeologizmlarning yasalishi uchun hizmat qiladi. matal va idiomatik iboralar ko’p uchraydi. matallarni uchratishimiz mumkin: qari ot kup yo’l bosar . er.Ob`ekti raqam va raqamlar tanosibini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. Nemis tilida “auf die Beije ablaufen” oyoqdan oyoqdan. Masalan ingliz tilida quyidagi maqollar. ob`ekt xususiyatiga qarab. Ob`ekti tana azolarining nomlaridan tuzilgan frazeologizmlar tarjimasi. Tilning taraqqiyot natijasida bir qancha raqamlar iboralar tarkibida bora – bora abstrakt ma`no xosil qilib. Turkiy tillarning o’zida ham ayni bir ma`nodagi maqol va matallar tarkibidagi raqamlarning. O’zbek tilida etti raqami bilan shunday birikmalar yasalgan: etti qaroqchi. Basharti bu qoidaga rioya qilinmas ekan bir xalq tafakkurining gavhari bo’lgan maqol mantiqsiz va beta`sir so’z tizmasiga aylanib qoladi. Dunyodagi hamma tillarda ham ob`ektlari raqamlardan tashkil topgan maqol. maqollar tarkibidagi raqamlar tasodifiy hodisa emas. Endi ingliz tilidagi ikki raqami bilan bog’liq maqol. matal va idiomalarda ularning umumiy strukturasi va boshqa ob’ektlarning shakl xususiyatlari bilan raqamlarning fonetik libosi o’rtasida bog’lanish bo’ladi. oyoq” so’zlaridan tashqari bosh.Ana shu xususiyatni tarjimada to’g’ri aks ettirish nihoyatda ahamiyatlidir. “qo’l. osmon. jon. boshqa – boshqa bo’lishi e`tiborga loyiqdir. Ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan iborat frazeologizmlarning o’rganish ularning ekvivalent va muqobil variantlarini anglash. yo bo’lmasa maqoldagi boshqa so’z yoki boshqa ob`ektga fonetik jihatdan ug’unlashib kelgan. Ular muayyan traditsiya asosida shunday ishlatib kelingan yoki ma`no tomondan o’sha maqoldagi boshqa ob`ektga aloqador. Tana azolarining nomlaridan tuzilgan maqol va matallar xar bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin ishg’ol qiladi. leksiologiya va xususan tarjima nazariyasi uchun katta ahamiyatda molikdir. ikki til materiallari asosida ko’chma ma`no anglatish doirasi va normalarini belgilash frazeologiya . etti og’ayni botirlar va hokazo.

Yov bossa ham dov bosmas. Ammo ma`no tomonidan ular bir biridan butunlay farq qiladi. Xar ikkala tildagi matalning ham obrazli asosi bir biriga juda mosdir. . chet tilini egallash metodikasida ham muhimi o’rin tutadi. shakli va ma`nosi aynan to’g’ri keladigan. O’chakishgandan it qopmay qolmas. uni ona tilidagi muqobil variant bilan taqqoslash. O’zbek tilida ham ob`ektlari qosh va ko’z so’zlaridan iborat bo’lgan “qosh qo’yaman de ko’z chiqarmoq” degan frazeologik butunlik bor. Ba`zan xar ikki tilda ob`ekti. xatto ekvivalent bo’ladigan iboralarning etimologiyasi biri biridan jiddiy farq qiladi. matal va ideomalarni o’rganish. ayniqsa. Masalan: “The eyes are the mirror of the soul ” ko’z ko’ngil darchasi “Sleep with one eye open” Xushyorni yov bosmas. ularning ob`ektlarini bir-biriga qiyos qilish o’quvchilarda ona tili va chet tili iboralarining o’xshash. Tana a`zolarining nomlari asosida tuzilgan maqol. bir-birdan farq qiluvchi tomonlariga asoslangan muayyan assotsiatsiyalarning xosil bo’lishiga yordam beradi va natijada o’quvchilarning boshqa tildagi kuchma ma`noli birikmalarning ma`nosini tezroq tushinib olishiga katta imkon yaratadi. Chet tilidagi biron iborani olib. One eye for an eye and a tooth for a tooth.- qo’l qo’lni yuvar bosh omon bo’lsa do’ppi topilar aql yoshda emas boshda. Rus tilida ne v brov’ “a v glaz” degan matal bor.

A word spoken is past recalling. nutqning o’tkir quroli. Maqol so’zning ko’rki.I.3. ma`naviy-axloqiy xulosasi. Maqol va matallar frazeologik birlik sifatida Frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol. matal. Maqol chuqur ijtimoiy. falsafiy –hikmatona mazmunga ega. ideomo hikmatli so’zlar alohida o’rganilishi lozim bo’lgan mazulardir. Maqol g’azabi. til tabiatining hikmatli merosidir. Nima eksang shuni o’rasan . Masalan: Aytilgan so’z-otilgan o’q. Maqol kundalik xayotda kishilarning bir biri bilan muomalada bo’lish jarayonida tug’iladi.xalqning g’azabi Maqol kulgusi-xalq kulgusi va maqol kinoyasi –xalq kinoyasi demakdir deb ko’rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy esonboy. xalqning donishmandligidir.xalq milliy ruhining aks-sadosi. Maqol xalq aqlidrokining maxsuli. Xalq maqoli-xalqning mulkidir. turmushdagi turli voqea-xodisalarga munosabatining ifodasidir. uning xukmi ko’p asrlik tajribalari majmui. Masalan: Lost time is never found again yo’qotilgan vaqt sira topilmas. axloqiy. Maqol xalqning pand-nasixati. Maqol qayg’usi esa xalqning qayg’usidir.

sog’likni qadrlashga vaqtni bekor utkazmaslikka da`vat etiladi: Lost time is never found again. ham stilistik funktsiya jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. YAxshi sog’lik boylikdan afzal. O’z uying o’lan to’shaging. Matal “u axmok odam” deyish o’rniga “uning bir kaynovi past” deydi. First think-then speak. is a friend indeed. Maqollar frazeologik birikmalarning alohida bir turidirlarki bular “maqol frazeologizmalaridir”. Xar bir maqol ham ma`no. mexnat qilib yashash g’oyalari ilgari suriladi. Tejamlilikka. Maqollar borki shirin pand nasixat kiladi. . Do’stlik inoqlik. Maqol xalq orasida kun sayin tugilib turganidek. Mard vabotir bo’lishga da`vat etadi. aql o’rgatadi. Masalan: Measure twice and cut once. boshqa frazeologik birlikka gap tarkibiga kirib. uning bir bo’lagini tashkil etsa. balki unga ishora qiladi. Uning boshqa frazeologik birliklardan farqi shuki. Masalan: Avval o’yla keyin so’yla. maqolning o’zi butun gapni tashkil qiladi. Maqolda vatanni sevish. maqol ishlatmagan birorta xalq yo’q.Uch o’lchab bir kes. ota bobolar so’zi sifatida avlodddan avlodga meros bo’lib o’tadi. . Qisqasi maqol turmushda sinalgan. “ular bir biriga juda mos” deyish o’rniga – “ular bir olmaning ikki pallasi” deb aytadi. Qiyinchilikdagi do’st eng yakin do’stdir. Maqol – narsa va xodisalarni obrazli ifodalovchi tilda keng ishlatiladigan ibora va nutq iboratlaridir.As you sow. Good health is above wealth. Yo’qolgan vaqt xech topilmaydi. Matal so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. Ma`lumki o’zbek tilidagi bu maqolning ekvivalentidagi “uch o’lchab” emas “etti o’lchab bir kesish” uqtiriladi. ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. you shall mow. vijdonlilik g’oyalari maqollarda asosiy o’rinni egallaydi: A friend in need. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. max shakl. Ingliz va o’zbek tillaridagi maqollarning talaygina qismi faqat tarkibidagi ayrim so’zlarning ishlatilishi bilan farqlanadi. Matal aytilmoqchi bo’lgan fikrni tugal bayon qilmay..

bir qancha oddiy so’z bilan ta`bir qilinmaydigan chuqur axloqiy g’oya qisqa.Bu umumiylik shundan iboratki xar ikkala kategoriya ham nutqni jonlantirish. o’likka yig’lagan esiz ko’zim-degan maqol bor. Ruslar esa durak boksit umniy myachit deb aytadilar.kesim.sukut qilishdir. bunday paytda jim turib bulmaydimi? – na jim turib bo’ladi. Ruslar “duraka uchit chto mertvogo lechit” deydilar. Birinchi gap:tig’ yarasi tuzalar –til yarasi –ega. aql kunda kerak. Binobarin axmoqqa qarshi eng oqilona javob. Masalan: oy tunda kerak. fikrni tayyor nutq qoliplari. Lekin shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy fark qiladi. ixcham birqolip shakliga kirgan demak. Ikkinchi gap: til yarasi tuzalmas. Ikkinchidan. lekin bunday bema`nilikka olib keladi. tinglovchi dono kerak-deydi maqol. Ko’pgina maqollarga xos uchinchi belgi ularning majoriy ma`nosida ishlatilishdir. chunki avvalo gramatik tahlil qilish uchun berilga savollarning o’zi o’rinsiz bo’lib qoladi. hikmat ana shunda. shakl ixchamligi maqollarga xos ikkinchi belgidir. axmoqning xaqoratlariga xaqorat bilan javob qilish-sharmanda bo’lish. Maqollar tarkibidagi so’zlarning bir-biriga qofiyalanib kelishi va alliteratsiya qarama qarshi ma`noli so’zlarning birikishi ham maqollarning shakl xususiyatlariga xos belgilardandir. Ammo tarvuzi qo’ltigidan tushdi-idomasini bunday talqin tahlil qilib bo’lmaydi. Ko’rpinadiki.Tig yarasi tuzalar til yarasi tuzalmas maqolni sintaktik bo’lib uni tahlil qilaylik. Idioma-shaklan bo’laklarga ajralmaydigan maxrajli birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri va konkret ma`nosi bilan talqin qilinmaydigan ko’chma ma`no anglatuvchi so’z birkmasidir. Axmoqqa sukut javob deydi o’zbeklar. Aytuvchi axmoq bo’lsa. Bunda ega va kesim mavjud bo’lgan ikkita gap bor. Bir tildagi idomatik iboralarni boshqa tilga birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri ma`nosini tarjima qilsa ko’pincha tushunarli bo’lmaganiday xato aynitimning o’zida ham ularni to’g’ri ma`noda talqin qilish ya`ni idomatik birikmaning erkin so’z birikmasi deb talqin qilish tushunmovchiliklar sabab bo’ladi. Maqol obrazli mazmunga ega bo’lgan gapdir. tushdi. Bu maqolning qanday hikmati bor? Axir bir axmoq xaqorat qilaversa. tuzalar. biroq chidam bilan sukut saqlash xar kimning qo’lidan ham kelavermaydi. tuzalmas.deydi maqol. uni mazmundor kilishda ishlatiladi.kesim. YUqoridagi maqolning mazmuni. jozibador va obrazli qilish. Nodon odam bilan aytishish oson. uni na semantik bulaklarga ajratish mumkin. Qanchalik zo’r berib yig’laganing bilan o’lgan odam qayta tirilmaganidek. Boshqacha . Idomatik ibora maqol bilan qiyos qilinsa uning o’ziga xos jamoaga ochiqroq ko’rinadi. O’zbeklarda nodonga so’zlagan esiz so’zim. ya`ni o’zing ham axmoq bo’lding demakdir. qo’ltigidan-to’ldiruvchi. Biroq idoma barqaror leksik butunlik bo’lib. YUzaki qaraganda:yuzaki qaraganda:tarvuzi –ega. Avvalo maqol zaminida xalq hikmati yotadi. Uni sintaktik bo’laklarga ajratish mumkin.kesim. til yarasi-ega. nodon odamga qanchalik aql o’rgatmagin u dono bo’lmaydi. kun ko’rmagan kun ko’rsa kunduz kuni chiroq yokar. formulalari bilan ifodalash.

xaqsizlik ko’ksiga sanchiluvchi adolat tig’idir. Xar bir xalqning tarixa tafakkuri va ruhiy xolatlari maqol matallarda o’z ifodasini topadi. ham stilistik funktsiyasi jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. Maqol. Tolstoy quyidagi fikrni ifodalaydi. bo’rini o’sal qiladi. vaxshiylik timsoli-bo’ri. Xalq nazarida tulki boshqa jonivorlarga qaraganda ancha aqlli va o’ta ayyor hayvondir. Maqollar – xech bir podsho e`lon qilmagan farmon. Bu merosni xalq juda extiyot bilan ko’z qorachig’idek saqlaydi. qo’pollik timsoli sifatida qabul kilinganligini aniqlash zarurdir. masal. o’zgartirib bo’lmaydigan chuqur ma`noli gap demakdir. Rus yozuvchisi A. ayyorlik. zulm. yuvoshlik. saxiylik. Maqol turmushda sinalganda ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. Maqol bilan idoma ma`nosi shakl tomonidan bir biridan jiddiy farq qilsa ham ammo maqol bilan matal bilan idoma o’rtasida o’xshashliklar katta ko’pincha ularni bir biridan ajratish qiyin.o’sha hayvon va parrandaning xulqiga. qo’pollik timsoli-ayiq. zararkunadalik timsoli ilon. chayon. CHunonchi u turli afsonalarda qarg’ani aldaydi. tinchlik timsoli-kabutar. naql. ota bobolar so’zi sifatida avlodlardan avlodlarga meros bulib o’tadi. ayyorlik va qo’pollik timsoli sifatida ma`lum biz hayvon va parrandani belgilar ekan. ayyorlik timsoli-tulki. Xalq maqoli xar bir kishi amal qlishi lozim bo’lgan axloqiy qoidalarning o’ziga xos kodeksidir. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib turganidek. Xalq ijodiyotining o’ziga xos ja`mi og’zaki nutqdan ham yozma adabiyotdan ham turli atamalar bilan nomlanadi. Tillarning funktsiyasini o’rgatishda xalq qanday narsalarni nomini kanday voqea xodisalarni timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. Hamma xalqlar ham farosatsizlik. Xar bir makol ham ma`no. Ba`zi hayvonlarni . bunda shubhasiz. mug’ombirlik timsoli sifatida tulkini oladilar. Dunyodagi juda ko’p xalqlar yaxshilik. xech bir prezident muxrlagan qonun. Masalan: yomonlik. go’zallik timsoli-tovus. Judako’p xalqlar ayyorlik. Maqollar bir uchun asrning sadosi uzoq o’tmish bilan hamnafaslik xissini uyg’otuvchi chaqiriq zamonlararo ko’prikdir. cho’chqa. Idoma faqat ko’chma ma`noda ishlatiladigan yaxlit birikmadir. xech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. itni ko’zini shamg’alat qiladi. Bular orasida maqol atamasi keng qo’llaniladi. ham shakl. kattalik timsoli-fil. Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi o’ta donolik. Maqollar-noma`lum shoirlarning yurak satrlari. vaxshiylik. befahmlik va befarosatlik timsoli-eshak. yuvoshlik timsoli musicha. yomonlik. aql-zakovat bilan oqilona aytilgan muxlat qo’yiladigan. matal. adovat. xushxonlik-bulbuldir. qo’y. hikmatli so’zlar aforizmlar. tashqi ko’rinishga va hatti – harakatlariga asoslanadilar. Xar bir xalqning o’z maqoli matali bor.aytganda idoma bo’laklarga ajralmaydigan yaxlit bir bo’lakdir. ota-bobolar so’zi donolar va xakozo. Lekin shunga karamay hammaa maqollarda xalq hikmati yoddadir. mexnatsevarlik timsoli – chumoli va asalari. xalq istedodoning masoqa bilmas shu`lalari.

Muvofiqlik va ziddiyat. MAQOL. MATAL VA HIKMATLI SO’ZLAR . Maqollarda biz ijtimoiy mavjud barcha qoida. Ba`zilari hatto bir – birini inkor qiladi yoki birining ma`nosini biri to’ldirib keladi. va boshqa shu kaba mantiqiy tushunchalar va dialektika kategoriyalarga aloqador eng yaxshi misollarni maqol va matallardan topamiz. tariqqiyot. . Turli tillarda har xil ma`nodagi va turli – tuman variantlardagi maqollarni ko’ramiz. harakat. turg’unlik. vaziyat. er qattiq. . taqozo. Maqol va idiomalarning shakl xususiyatlari to’g’risida gapirganda qisqagina qilib qisqa deyishning o’zgina kifoya qilmaydi. Xuddi geometriya qoidalarida munozarali fikrlar – teorema o’rtaga tashlanib so’ngra bir qancha vositalarni bevosita va shartli ravishda bir – biriga nisbat berib. va qiyos qilib oxirida xulosa chiqarilganday maqol va matlallar ham tilda muayyan bir shaklga. sifat. qonunlarning in`ikosini ko’ramiz. miqdor. shakl. Ularning ba`zilari tildagi parallel ishlatiladi. aloqadorlik. Axir har qanday qisqa jumla ba`zan chuqur mazmunli har qanday qisqa jumla ham maqol.. . mazmun.Build one’s house upon the sand Puch yong’oq bilan qo’yin to’lg’azmoq.honour and profit lie not in one sack Foydasi yo’q farishtadan oshna dev yaxshi. nisbiyat. axloq qoidalariga kirib qolgan go’yona shunday xulosalardir. matal yoki idioma bo’lmaydi – ki. qarama – qarshiliklar.muqaddas bilish ularni ilohiylashtirish ob`ekti shu hayvon yoki parrandalarning nomlaridan iborat maqol idiomalarning xarakteri ta`sir qiladi. rivojlanish. II BOB.Between the horns of a dilemma Osmon yiroq.

formulalari bilan ifodalash uni mazmundor qilishga qaratilgan. Nodonga so’zlagan esiz so’zim. degan yana bir maqol bor o’zbeklarda. balki uning o’zi biron xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. deydi o’zbeklar. Matal aytilmoqcni bo’lgan fikr muddaoni boshqa vositalarni q’oya mutasaddi qilgan holda ifodalaydigan ko’chma ma’noli nutqiy tarkib bo’lib unda xulosa bo’lmaydi. Xalq maqoli har bir kishi amal qilishi lozim bo’lgan o’ziga xos axloqiy hodisalar kodeksidir. Bu umumiylik shundan iboratki. Chunonchi. ixcham va jarangdor shaklga lirib qolgan xalq hikmatiga m a q o l deyiladi. Dunyoda tilsiz xalq bo’lmagani holda maqolsiz til ham yo’q (Noziy Eslibat). Hamma maqollarda ham umumiylik bor. II. Maqollar tarjimasi muammolari. jozibador va obrazli qilish. umniy molchit”. til tabiatining hikmatli mezonidir. xalq milliy ruhining aks-sadosi. fikrni tayyor nutq qoliplari.Ruslar ham bu bilan hamfikrlar: “ Duraka uchit’ chto mertvogo lechit’. Lekin. deydilar. axloqiy. tugal umumiy ma’no anglatuvchi. Maqol so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. Dobchinskiy va Bobchinskiy. hokimning xotini. shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy farq qiladi. 2. ham stilistik funksiyasi jihatidan o’ziga xos xususiyatga ega. ma’lum ezgu.TARJIMASIDAGI MUAMMOLAR II. har ikki tushuncha ham nutqni jonlantirish. o’likka yig’lagan esiz ko’zim”. Har bir maqol ham ma’no. “Axmoqqa javob sukut”. V. . Xlestakov. falsafiy-hikmatona mazmunga ega. Maqol chuqur ijtimoiy.1. Maqol xalqning pand-nasihati va ma’naviy-axloqiy xulosasi. Ruslar esa “Durak vorchit. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. Shahar hokimi. Turmushda sinalgan. tilda keng ifoda etiladigan nutqiy tarkibdir. N. Matallar tarjimasi muammolari. Maqol to’qilmaydi. Gogolning mashhur “Revizor” komediyasida epigraf qilib olingan “Basharang qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama” maqolining asarning boshdan oxirigacha jaranglab turadi. ma’lum shart-sharoit taqozosi bilan yaratiladi. balki. M a t a l esa narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi. Maqol zamirida xalq hikmati yotadi. Shu sababli ba’zi maqollar butun bir roman yoki dramaning mazmunini o’zida ifodalashi mumkin. ham shakl. qizi hamda boshqa obraz va personajlarning butun hatti-harakatlari eslatib turadi.

Ideomalar tarjimasi muammolari.II. Birikmaning semantik butunligi. umumiy–yaxlit holda ma’no beruvchi ixcham obraz ideomadir. Shunday tariflarning ayrimlarini keltiramiz. Birikmaning barqarorligi: b). demak boshqa tillarda xuddi shunday iboralar yo’q: 2). I. U faqat aynan bir tilning o’zigagina xos. Agar bu tariflarning mazmuni talqin qilinsa xos quyidagi belgilar namoyon bo’ladi: 1). Ideomani (yunoncha : “o’ziga xos ibora”) ta’riflash yanada qiyinroq.Ma’nosi ayni ibora tarkibidagi so’zlarning mazmunidan kelib chiqmaydigan iboraga ideomatik ibora deyiladi.Ideoma ma’lum tilga xos bo’lib . Ideomashunos olim A. birikmaning majoziy ma’no berishi: c). 2. boshqa tilga so’zma-so’z tarjima qilib bo’lmaydigan nutq oborotidir.3. “Ma’nosi o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolariga bogliq bo’lmagan. 1.Ya.unga o’zlashib ketgan. Uni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmaydi: .314). Buni mazkur til hodisasiga berilgan tariflarning xilma-xilligidan ham bilsa bo’ladi.” (O’zbek tilining izohli lug’ati.Royanskiy bunday iboralarning uch asosiy belgisi ajratib ko’rsatiladi: a).

to’ldirmoq. echkisini Taka demoq. olimlarning ko’rsatishlaricha.3). chunki. Burgaga achchiq qilib Ko’rpani qo`ydirmoq. Biroq bunday ekvivalentlar soni juda kam. To’g’ri. IDEOMA Qo’ltigidan tarvuzi tushmoq. ideomalarnigina emas. ularni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. chem govorit”-o’zbek tiliga “yaxshi gapirishdan ko’ra yaxshi ishla”. Maqol. Turli tillarda ayni bir xil ma’noni ifodalovchi maqol. nemis tilida “Brennt ihm auf der Zunge”-rus tilida “U nego yazik cheshitsya”-o’zbek tilida “uning tili qichiyapti” kabi: Indliz tilida “better to do well. Do’sting uchun zahar yut. Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq. Jo’jani kuzda sanaydilar-tsiplyayet po oseni schitayut: Egilgan boshni qilich kesmaydi-pokornuyu golovu mech ne sechet: Temirni qizig’ida bos-Qo`y jelezo poka goryachno. Chunonchi. muayyan iboraning manosini ochish uchun uni kontekst ichida olib qarash lozim. matal va ideomalarning bir-biridan farqlanishini quyidagi jadvaldan ham ko’rish mumkin: MAQOL So’zlovchi nodon bo’lsa Tinglovchi dono bo’lsin. . matal yoki ideomani ham bir qancha o’rinlarda ma’noga qarab xilma-xil o’girish mumkin. ko’pgina maqol. Aksariyat hollarda tarjimon har bir maqol. matal yoki ideomalar aynan bir xil asosga ayni bir narsaning bir qancha jihatlariga yo bo’lmasa tamomila boshqa objektlarga suyangan holda yaratilgan bo’lishi mumkin. balki. Bir yigitga yetmish hunar oz. milliy muhit va uslub hususiyatlariga ko’ra o’z tilidan muqobil yoki monand birikmalar topib qo’yadi yoki ularni so’zma-so’z tarjima qiladi. matal va aforizmlar)ning manosi kontekst ichida ochiladi. Shunga ko’ra ayni bir xil maqol. ko’rsatmoq Frazeologizmlar (maqol. MATAL O’zini aka. Darhaqiqat. tildan-tilga faqat ayrim so’z va iboralargina emas. Binobarin. objekti. Masalan. Uning ma’nosi tarkibidagi so’zlarning mazmunidan anglashilmaydi. ikki yoki bir nechta tilda ham shaklan. ham mazmunan. balki juda ko’p so’zlar va birikmalarni ham aynan tarjima qilib bo’lmaydi: Shunday ideomalar ham borki. ham manaviy tarafdan aynan muvofiq keladigan mutloq ekvivalentlar ham topiladi. matal va ideomatik birikmalar ham kirib kelar ekan. matal va ideomaga asarda tasvirlanayotgan voqealar mazmuni. than to say well”-rus tilida “luchshe rabotay. ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmasligini ideomaning kriteriusi deb bo’lmaydi. Puch yong’oq bilan Onasini Uchqo’rg’ondan. Avvalo.

Ish ti.na dve plntnya xvatalo b. Onang o’lsin. vasht vilami poporolis’» A? eto tak? 2.Sholoxovning “Tinch Don” romanidan keltiriladigan ikki o’rinda ayni bir xil matal qo’llangan: 1.Yoki.. mat tvoza kuritsa! Ushbularni Odil Sharipov tarjimasida ko’rib chiqamiz: 1. Biroq.-rus tilida: “Qo`y jelezno poka goryacho”-o’zbekchada: “Temirni qizig’ida bos” kabi nemis. “Mat tvoya kuritsa” matali birinchi misolda “oyog’i qo`ygan tovuqday” matali bilan. kabi maqol.Bo’lmasa.. oyog’i qo`ygan tovuqday: “Bolalarining bir-biriga panshaxa sanchishdi”. Ideomatik iboralar va matallar tarjimasida birikmalar tarkibidagi objektlar ayirboshlovi masalasiga befarq qarab bo’lmaydi.-o’zbek tilida: “Xayrli boshlangan ish-xayrli tugaydi”. ikkinchi misolda esa “Onang o’lsin. »rebyata . toje novost-good news: haengen-bo’lmoq-na voloske) o’zaro farqlanadi.pribegla i oryot. 3.. “No news-good news”-rus tilida:-“Otsustviye novostey-toje novost”: nemischada: “An einem Zwinsfaden haengen”-rus tilida: “viset na voloske”. ruscha ideomani “moddiy” tarkibi .mat’ tvoya kuritsa na dve pletnza xvatilo bi.“Gap bilan ish boshqa-boshqa narsalardir”: nemischada: “Uebung macht den Meistar”-rus tilida: ”Delo slavit svoyego mastera”.-rus tilida: “Kak nachalo tak i konets”. “Wie der Anfang. asl nusxada bunday aspekt o’xshatishdan ko’ra fon bo’lib qolgan.. rus va o’zbek tillaridagi ideomalar o’zaro farqlanadi: ba’zi hollarda nemischa yoki inglizcha mazmuni rus tilida tog’ri kelsa. (ing). Mabodo. “Makehay while the sun shines”. Narubil dyavol parshiviy . matal va ideomalardagi birikmalarning barcha komponentlari aynandir. rus tilida: “Ne delay pol delo”: (ing). ikki chetanga yetarli-ya! Bildik. .djigit nashelsya.Ish’ ti. o’zbekchada: “hayoti qil ostida bo’lmoq”: Rus tilida: “Na chujoy rotok ne nakinesh platoq”. rosa qilichboz yigit ekansan. ingliz. Yana bir misol: (nem). M. la’nati shayton. Lekin afsuski. . seni tug’may” (114). Tarjimada mumkin qadar birikmaning aniqroq. uni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. deb nega baqiradi? A? Bu qandoq gap? 2. mat’ tvoya kuritsa. iborasi bilan berilgan.-o’zbek tilida: “El og’ziga elak tutib bo’lmas” matallaridagi birinchi komponentlar (news-novosti: Zwinsfaden-volosok-qil ustida bo’lmoq: rot-og’iz) mos kelgani holda ikkinchi asoslar (pol delo-never. djigit nashelsza. endi qutidagilarga e’tibor qiling: Inglizchada: “Never do things by halves”-o’zbekchada: “Butun ishni chala qilma”. Shunday qilib.. seni tug’may”. nobud qildi.. bu faqat zohiriy monandlikdir. ayrim vaziyatlarda o’zbek tiliga to’g’ri keladi.. so der Ende”. asl nusha ma’nosiga yaqinroq-kontekstga yaqinroq variantini qidirib topishga harakat qilish lozim. “Bekorga chopib. inglizchada: “Saying and doing are two things”-rus tilida-“Razgovor i delo-dva razniye veshi”. “Hinter seinen Ohren scheien”-rus tilida:-“zarubit sebe na nosu”-o’zbekchada: “quloqqa isirg’a qilib taqib olmoq”. O’zbekchada: “Ish ustasi uluglaydi”. tarjima variantida boshqa nimagadir o’xshatish aspekti bo’lgani holda.. galiz chiqmaydigan bo’lsa. haligi shum hotin. Chunki.Da kak je.

Ruscha tarjima ham ma’noni saqlagan holda bir oz shakliy o’zgarishga duchor qilingan. “Mat tvoya kuritsa” ideomasi esa o’zbekcha “onasi baytal”ideomasiga ekvivalentdir. Smelo beretsya za lyubuyu rabotu. tarjimatilidagi leksik-frazeologik va obrazli-uslubiy jihatdan kambag’allashuviga olib keladi. keng ma’noda ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda har qanday hollarda ham ularning obrazli tamsiliy asoslari aynan muvofiq keladigan variantlar bilangina o’girish manoning o’zgarishiga. kotoraya ey popadaetsya. ayniqsa qardosh bo’lmagan tillardan tarjima qilish. Ruschada: Ganefel’dt Klotil’de: Razreshite predstavit’ vam etu malyutku: Inken Peters. Shunday qilib. (Perevod s nem. Yuqoridagilardan kelib chiqib. Bunda ham o’sha manzara hosil bo’ladi: garchi birikmalarning tayanch nuqtalari (tovuq va baytal) mos bo’lmasa-da ma’no jihatidan ular mosdir. Shu bilan birga. poryadochnaya devushka. Quyida Gerhard Hauptmanning “Vor Sonnenuntergang” (Hayot shomi) dramasidan olingan ideomalar tarjimasini keltiramiz: Originalda: Justizrat Hanefeld zur Clotilde: Ich darf Ihnen diese Kleine vorstellen: Inken Peters. Greift alles mutig an. Levina). O’zbek tilida esa rus tilidan (bilvosita tarjima) o’girilgan sababli nemis tilidagi iboraning obrazlarini o’zgargan holda keltirilgan. Rus tilida ham o’zbek tilida ham iboraning . xushfel qiz Inken Peters. Gulom tarjimasi).aynan o’xshatish bo’lgan o’zbekona matal bilan tarjima qilish durust natija bermagan. manoviy siljish hodisasi sodir bo’lishiga olib keldi. O’zbekchada: Hanefeldt Klotildega: Qizchani tanishtirishga ruxsat eting: Odobli. To’g’ri kelgan har qanday ishga dadil kirishadi. die ein ordentliches und fleissiges Maedchen ist. M. “oyogi qo`ygan tovuqday” o’xshatish-ibora ruschada “kak ugorelaya koshka” mataliga aynan ekvivalent bo’ladi. Bunda har ikkala birikma boshqa-boshqa obyektlarga (tovuq va mushuk) asoslangan bo’ladi. (Ruschadan Hamid Nemis tilidagi “alles angreifen was vor die Fingar kommt” ideomasi o’zbek tiliga so’zma-so’z tarjima qilganda “qo’lidan kelgan har qanday ishga dadil kirishmoq” ma’nosini beradi. ideomalar haqida quyidagi fikrlarimizni ham sizga yetkazmoqchimiz: Ko’plab frazeologizmlar-ideomalar boshqa tildagi. Chunki. was ihr vor die Finger kommt. Lekin tarjimani tugatganingizdan keyin esa bir o’z bahringiz ochiladi. murakkab ish va shu bilan birgalikda hammani ham birday rozi qilib bo’lmaydigan soha. bunday birikmalarni muqarrar ravishda asar tarjima qilinayotgan tildagi boshqa uzoq muqobil variantlar bilan almashtirishga ortiqcha ruju qo’yish ham uslubni siyqalashtirishga.

Masalan. all lose. Axilles tovoni-Axillesovo pyata. Domokl qilichi. Bobil minorasi-Vavilnskoye stolpotboreniye. 5. Better late than never. Hechdan ko’ra kech yaxshi. ni odnogo he poymyaesh. bittasini ham ushlalolmaysan. you shall mow. 2. Ikkita quyonni quvlasang. Ne suli juravlya v nebe.obyekti-der Finger-qo’l-barmoq so’zlari tushib qolgan. . -Velosiped ixtiro qilmoq-Izobresti velosiped kabilar hozirda internatsional so’zlar sanaladi. fransuz. matal va ideomalar tarjimasida eng muhimi “qalb intuitsiyasi” bo’lmasdan. Nimani eksang shuni o’rasan. to i pojnesh. Va eng muhimi. Quyida ideoma va iboralarning ingliz tilidagi maqol va matallarning o`zbekcha va ruscha tarjimasi bilan tanishamiz: Proverbs 1. bu xalqlarning barchasi bu iboralarni birdaq qabul qiladi. G’. matal va ideomatik iboralarning avvaliga Yevropa tillaridan rus tiliga va asta-sekin turli yo’llar bilan o’zbek tiliga kirib qolganini o’zining “Tarjima nazariyasi asoslari” darsligida ko’rsatib o’tgan. 3. Amerika ochmoq-Otkrit Ameriku. Kak postelesh. ispan. so you must lie on it. A bird in the hand is worth two in the bush. rus tillarida ham birday ishlatiladi. Pirr galabasi. yaqindagi somon yaxshi. Pogonishcya za dvumyami sayzami. Prometey olovi-ogon Prometeya. Luchshe pozdno. Avgey orxonasi-Avgeevo konyushnya.Salomov bir qator maqol. Xusumat olmasi-yabloko razdora. maqol. Shuningdek. Arpa ekib bog‘doy kutma. Prokrust lojasi va boshqa ko’plab ideomalar ingliz. “otkrit dushu” idelmalari bir vaqtlar A. 4. nemis. Uzoqdagi bo’g‘doydan. rus tilidagi “otdat serdze”. balki bir qator aniq qoidalarga asoslanish ko’proq foyda beradi. All covet.S. chem nikogda.Pushkin tomonidan fransuz tiliga esa bu so’zlar Sharqdan o’tganini payqab olish qiyin emas. Shunday qilib. One‘s bark is worse than one‘s bite. a day sinitsu v ruki. As you sow. As you make your bed. Sobaka layet-veter nosit. Prof. It hurar-karvon o’tar.

aksincha har qanday hollarda ham ularni o’z mahalliy ob`ektlari bilan almashtiraverish tekstga milliy bo’yoq berishga sabab bo’lishi mumkin. frazeologiyaning qaysi qatlamlarida ularning ob`ektlari bir – biriga muvofiq keladi. birikmaning ob`ekti uni qanday tarjima qilmaslik kerakligini ham belgilovchi omillardan biridir. uning ob`ektlariga qarab tarjima qilib. Demak. Ana shunday hollarda ba`zan sohta ekvivalientlar ham ishlatib yuborilishi xavfi tug’iladi. ularni faqat ma`nosiga qarab aks ettrishning iloji bo’lmas edi. . BADIIY TARJIMADA USLUBNI AKS ETTIRISH MUAMMOLARI III.III – BOB. Birikmaning ob`ekti hamisha saqlashga intilish g’alizlik tug’dirsa. Badiy tarjimada maqol va matallar strukturasining ba`zi hususiyatlari Tarjimada maqol va matallar ob`ektining o’zgarishi va saqlanishi masalasi o’zbek tarjimashunosligida mutlaqo o’rganilmagan. uni aniq tarjima qilish kerakmi. Ikki til frazeologiyasining ob`ektlarini muqoyasa qilish qiyosiy va chog’ishtirma grammatika yaratishda ham qimmatli material beradi.1. Ikkinchi tomondan. o’zbekcha ekvivalient yoki muqobili bilan almashtirish lozimmi. ikki tilli lug’atlarda frazeologiyani ob`ektiga qarab joylashtirish printsiplari puxta ishlab chiqilmaganidadir. Shu bilan birga ayrim ikki tilli lug’atlarda (masalan o’zbekcha-inglizcha lug’atda) ko’p birikmalar ob`ektlariga qarab bir necha martalab takror ishlatiladi. matal va idiomatik iboralarni ularning ob`ektlariga qarab joylashtirilmasa. (frazeologiyani lug’atda aks ettirishda ularni etakchi ma`no ob`ektiga qarab joylashtirish va alfavit tartibida qo’shimcha ob`ektiga navbat kelganda asosiy ob`ektga ishora qilish zarur). Buning sababi. Ko’p hollarda esa tarjimon birikmani. mexanik ravishda. matal va idiomalar mazmunan bir-birlarining o’rnini qoplay olmasligi mumkin. buning sabab va oqibatlari nimadan iborat? Quyida ana shu masalalar atrofda fikr yuritiladi. Nihoyat bunday printsip yozuvchi va tarjimon uslubi personajlar tilining o’ziga xos xususiyatlari va asarning milliy kaloriti tushunchalarini aniqlashda katta ahamiyatga molikdir. tarjimada birikmaning ob`ektini o’rganish uni qaysi yo’l bilan tarjima qilish lozimligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Demak. badiiy ifodada g’alizlikka va til sun`iyligiga yo’l qo’ymaydi. Frazeologiya ob`ektini o’rganish leksikologiyada ham katta ahamiyat kasb etadi: agar mavjud ikki tilli lug’atlarda maqol. Qanday hollarda. ob`ektlari hamda shakllari bir-biriga juda muvofiq keladigan ayrim maqol. yohud boshqa yo’llar bilan aks ettirish ma`qulmi degan masalalarni belgilashda birikma ob`ektini ahamiyati katta: frazeologizm ob`ekti uni qanday tarjima qilish kerakligini belgilovchi narsadir. Chunonchi.

Asl nushada so’z o’yini yasalib frazeologizm mazmuni talqin qilingan yoki birikma tarkibidagi ob`ektlarning o’rnini almashtirib. O’zbek tilida esa bu iboraning “shaytoni tutib turmoq” ekvivalienti bilan “jazavasi qo’zib turmoq” muqobili mavjud. Passuk miq etmay. “to cast one’s eyes. ne razjimaya gub. Ruscha tarjimasida: “On v ujasnom sostoyanii”. 40) O’zbekcha tarjimasi: “Oyoqlarimiz qattiq og’rirdi. . ingab yuborishimga sal qolardi.. kombinatsiya yasash orqali frazeolgik birikma hosil qiingan bo’lsa. o’zbek tilida o’z ifodasini topmaydi: Inglizchasida: “He is in a devil of a state”. Lekin rus tilida esa mazkur iboralarning ma`nosini to’la qoplay oluvchi frazeologik birliklar yo’q. SHuning uchun bunday iboralar so’zma-so’z. takuyu bol’ prichinili po`ji Bassuk. Ruscha tarjimasida: “. Passuk never opened her lips. Rasskazo`. yuqoridagi inglizcha to be in a devil of state iborasi ottenkasini ham ifodalagan.. O’zbekcha tarjimada: “Ahvoli juda og’ir”. Lekin ruscha tarjimasiga juda yaqin bo’lgan o’zbekcha jumla esa mantiqan butunlay boshqa ma`noda ifodalaydi. tishishi – tishiga qo’yib. balki. yo’l ochish uchun oldinga o’tib ketardi . tarjimada birikmaning ob`ektini aks ettirishga zarurat tug’iladi. kogda mo` trogalis’ v put’ ya edva sderjival krik. uchinchi tilda esa bunday iboralar umuman bo’lmasligi mumkin. Kontekst qahramonning asabiy holatda ekanligin ifodalab. Po utram. Quyidagi inglizcha parchalarda uchraydigan frazeologik ibora ruscha va o’zbekcha tarjimalarning har ikkalasida frazeologik ma`nosida emas. rus va o’zbek tillaridagi frazeologik birkmalar muqoyasasi shuni ko’rsatadiki. p 143).. In the morning when I hit the trail. ertalab yo’lda tushilganda yo’lda chang’i oyoimni shunday og’ritardiki. but stepped to the fore to break the way . London. str. Bu hol esa bavosita tarjimalarda shu tildagi mavjud iboralarning qo’llanmay qolib originaldagii emotsionalekspressivlikni to’la ifodalanmasligiga sababchi bo’lmoqda. . oldida borar va bizga yo’l ochib berardi. bir tildagi ma`lum tushunchalarni ifodalovchi. . Inglizchasida: And our feet were very sore. yo tasviriy yo’l bilan tarjima qilinadi. leksik ma`nosida ishlatilgan: 1. SHuningdek. Passuk lablarimizni qisib. qichqirib yuborganimizga oz qolardi. shaytoni tutib to’zibdi yoki jazavasi tutib turibdi deb tarjima qilinishini taqozo qilgan holda. not to open one’s lips” iboralarning ham “ko’z tashlamoq” ekvivalienti bilan “miq etmaslik” muqobili bor. Jumladan. ( J London short stories.. Nochi sil’no boleli. Quyidagi missolar buning yaqqol namunasi bo’lishi mumkin: Kishining asabiy kayfiyati ingliz tilida “to be in a devil of a state”. bir tildagi ba`zi bir frazeologik birliklar ikkinchi tilda ekvivalient yoki muqobil frazeologik birliklarga ega bo’lishi. Rus tilidagi tarjimalarida mana shunday o’zgarishlarga uchragan ingliz iboralari. gila vperedi i proglado`vala dorogu …”(Dj.” Ingliz tilidan bevosita tarjimasi quyidagicha: “Oyog’larimiz yallig’lanib ketgandi. so’zsi. ertalab yo’lda tushganimizda. chang’ilar oyog’imizni shu qadar og’ritardi. tarjimada go’yo uning salomatligiga putur etib tanazzullga yur tutayotgandek yoki qiyin bir vaziyatga tushgandek bo’lib qolgan. frazeologik birligi bilan ifodalanadi. I sweated to keep down the cry when the pain of the snow shoes smote me. Ingliz. “Bo`t’ v ujasnom sostoyanii” so’z birikmasi rus tilida juda keng ma`noda ishlatiladi.

xorijiy tillardan qilinayotgan tarjimalarning umumiy ahvoli va bu sohadagi yutuq va nuqsonlar bilan tanishishga imkon beradi. uning milliy koloritni tashkil etadi. Tarjimonlar asarning mazmuni. tushunardi.. urf – odatiga ega. O’xshatma frazeologik iboralarni tarjima qilishda chalkashliklar ko’p uchraydi.2. kabi nemis maqollari qizii senga aytaman. tili. madaniyati. . U yokibu millatning o’ziga xos xususiyatlari badiy asarda aks etib. gut ist gut. kelinim sen eshit. Masalan. Ayniqsa mo’ziqachi Millerning obrazi. besser ist besser. den Esel meint man. O’zbekcha tarjimasi: “. short stories) 3. Milliy o’ziga xoslikning asosiy belgilardan biri realiyalardir. auf den sack schlagt man.”( J London. Inglizchada: “You are as the midsummer sun …And whatever way I cult my eyes I behold the sun. uning maqol. baliq chuqur joyni. Mening nazarimda Sen yozgi quyosh eding Qo’zlarim qaysi tomonga qaramasin. Har bir millat o’ziga xos yashash sharoiti. psixologik xususiyatlari. CHunonchi. undagi voqealar va obrazlarning xarakterini ochib berishga birmuncha yutuqlarga erishganlar. Tarjimaning tili ravon. xullas milliy harakteriga. odam moyli joyni izlaydi deb juda yaxshi berilgan. matallarga boy jonli tili tarjimada durust chiqqan. Ayrim frazeologik iboralar ustalik bilan o’girilgan. o’z qiyoshimni ko’rardim ” Tarjimada frazeologik birikmalarni nuqul ularning o’z ob`ekti bilan tarjima qilishga intilish chalkashliklar va anglashmovchiliklar tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin. Nemis yozuvchisi Shillerning “Makr va Muhabbat” tragediyasining tarjimasini kuzatish. yuqorida keltirilgan misollar ham shular jumlasidandir.. Har btr personajni o’z tilida gapirtirishda harakat qilingan. Haddan tashqari achiqlanish holatini ifodalovchi aus der uaut fahren idiomasini tarjimonlar tilimizda mavjud va aynan shu ma`noni anglatuvchi tepa sochi tikka turadi idiomasi bilan o’zinlatganlar.

To’g’ri. matal va idiomalarning bittadan ta`rif. ham ma`no jihatidan yoki umumiy bajarayotgan funktsiyalaridan o’hshashlik topsa bo’ladi. matali o’zbek tiliga funktsional jihatdan mos kelgan “Tikansiz gul bo’lmas” mataliga o’girish mumkin. tafakkuri va ruhiy holatlari maqol. ko’plab maqollarning har xil tillardagi shaklllarida ham shaklan. SHuni aytib o’tish kerakki. Badiiy matn matallarda esa maqollar va matallarda o’girish jarayoni alohida o’rin egallaydi. xalqning donishmandligidadir. ham shakl. matallarda o’z ifodasini topadi. CHunki aynan maqol va matallarning tarjimasini to’liq yoritib berolmaslik badiiy asar mazmuniga putur etkazishi mumkin. “Qassobga go’sht qayg’usi. bular deyarli ko’plab hollarda umumiy mazmun mohiyatitini saqlagan holda o’hshashliklarga ega bo’ladi. -Bilmaganni so’rab o’rgangan olim. turmushidagi turli voqea-hodisalarga munosabatining ifodasidir. Les amis de nos amis sont nos amis. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib qolganidek. Har bir maqolda shu maqolni yaratgan xalqning timsoli. Masalan: “Nothing questioners. echkiga jon qayg’usi” maqolida ham ikkita ob`ekt bor. Shu bilan birga ma`lum bir tildan ikkinchi tilga berilgan o’girishlarda maqollarning aynan o’hshashini topish qiyin bo’ladi.2. he that nothing learned”. Masalan: Ingliz tilidagi “There is no rore without a thorn” . orlanib so’ramagan o’ziga zolim. Har bir xalqning tarixi. og’zaki va yoza ijodi mahsuli hisoblanib. Bu erdan tarjimondan o’tkir ziyraklik va katta matonat talab qilinadi. Maqol. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari. Maqol so’zining ko’rki. . xalqning ko’p asrlik tajribalari. Do’stimning do’sti-mening do’stim. Maqollar va matallar xalqning tarixiy. uni badiiy matnda. xalqning milliy madaniy merosi namoyon bo’ladi.III. matallarda Vatanni sevish. mehnat qilib yashash g’oyalari maqol mohiyatida salmoqli hissalar qo’shib keladi. Masalan: O’zbek tilidagi yuring qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama maqoliining muqobil variantini topish ancha mushkul. Maqollarning yana bir tarafi borki. Lekin bularga umumiylik masalasi ham ahamiyatlidir. nutqning o’tkir quroli. ya`ni qalam yordamida yoritilayotgan asarda qo’llash masalalari paydo bo’ldi. Maqol. ham xususiyatga ega. SHunda izohangan yoki bir adekvat variantga murojat qilinadi. bir euchta ob`ektlari mavjud. bu borada izoh berib o’tish tarjimaga putur etkazmaydi. Chunki asarda berilayotgan timsol yoki voqeahodisani to’laroq bayon etish uchun albatta maqol va matallarga murojat qilinadi. har bir maqol va matal ham ma`no.

Maqollarni tarjimada qo’llash. Tarjimada avtor uslubini aynan berish uchun leksik-frazeologik vositalari tanlab ola bilish hal qiluvchi ahamiyatga ega. singib ketgan.S. ular orqali matn badiiy saviyasini oshirish ijodkorga ham. nazariy jihatdan ham juda katta qiziqish uyg’otadi. matal va idiomatik iboralarni tarjima qilish masalalari bilan chambarchas bog’liqlir. Tarjimon esa o’z mehnati natijasini tarjima qilishdan asarning sof va mazmunan boyligida ko’radi. matal va idiomatik iboralar badiiy asarda avtor tilida hamda unda tasvirlangan personajlar nutqida ko’p uchrashi sababli ular badiiy adabiyot uchun juda harakterlidir. asar jozibasini oshirishga imkon yaratadi. Chunki turli tillarda moddiy ma`nosi bir xil bo’lgan so’zlarning ma`no va uslub funktsiyalari bir-biridan tafovut qilishi turli tillarda bunday so’z birikmalarining farq qilganligi uchun. maqol uchun asos bo’lgan so’z tarjima qilingan chog’da ham fikr umumiyligida chalg’ishlar yuzaga keladi. Maqol.Pushkin).Andrevich).I.Reker). Ko’pgina yozuvchi. Maqol ob`ektini hamisha saqlashko’p hollarda go’zalliklarga olib kelsa-da. badiiy matn bo’yoqdorligini oshiradi. To’g’ri. idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish problemasi ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi.Tarjimaga g’ov bo’ladigan narsa har qanday turdagi idiomatik iboralarni to’g’ri tarjima qilishdir. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi. bo’yoqdorligini kengaytiradi. Biroq A. Tarjimada avtor uslubi va milliy kaloritni aks ettirish.D.Fyodorovning fikricha. chunki bu iboralarning ma`nosi ularni tashkil etgan komponentlarning hozirgi vaqtdagi ma`nosidan kelib chiqmaydi”. Badiiy matn tarjimasida sayqal va bo’yoqdorlik shart va zaruriydir. “Har bir tilning o’ziga xos iboralar va o’z qo’yma naqlllari. Tarjima nazariyasining bir qancha matal.V. tarjima praktikasida katta mushkullik tug’dirib. Frazeologiya masalalari va turli tillarda so’zlarning har xil birikishiga oid problema. balki juda muhim til masalasi deb qaramoq kerak. Chunki. Chunki frazeologik iboralar publistikada va qisman ilmiy adabiyotlarda ham ishlatiladi.. milliy sayqal berish ba`zida samara beradi. “Avtorning indivudial uslubini va uning asaridagi milliy o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishdek muhim vazifani hal qilish yo’lidagi qiyinchiliklar ma`lum darajada leksika va frazeologiyani tarjima qilish tarjima qilish masalalari bilan vositasidir”. SHuning uchun ularga faqat badiiy adabiyotga taalluqli masala deb emas. shoir va olimlarning asarlarida maqol. “. (L.Maqollar aslida maqol bilan tarjima qilinsa.(V. aniq va erkin tarjima tushunchasi. tarjima nazariyasi uchun ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. tarjima praktikasi bilan birga. ifodalari bo’lib ularni bir tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. o’quvchiga ham zavq baxsh etadi. . nutq vositalarining bu kategoriyasi faqatgina badiiy adabiyotning xususiy mulki bo’la olmaydi. uni milliy an`anviy birikmalar bilan alishtirishda ham asardagi ma`lum komponentlarni bo’zib yuborish ehtimoliga olib keladi..Bleshovich) “Oqibat natijada tarjimadagi qiyinlik darajasining mezoni keng ma`noda asl nusxa tilining idiomatikligidir” (Ya. obraz va personajlarning til xususiyatlarini tarjimada berish adekvat badiiy tarjima yaratish va boshqa o’nlab jumboqlar maqol.

Ba`zi tillarda shunday maqol va matallar borki. Bundan ayni bir frazeologik iborani hamma tarjimonlar muqarrar ravishda uning bir xil shtamp ekvialenti yoki muqobil tarjima qilishlari shart degan xulosa kelib chiqmaydi. matal va idiomalarni bo’zib tarjima qilish asar tilini nursizlantiradi. Bizda bir qancha maqol. Badiiy tarjima tufayli tilning frazeologiyasi boyitadi. matal va idiomalar turli asarlarda turlicha tarjima qilishda ro’y berayotgan chalkashliklar tanqid qilinar ekan.Tarjimada avtorning indivudial uslubini aks ettirishda frazeologizmlar tarjimasining ahamiyati katta. har xil kontekst ichida turli. Ingliz tilidagi frazeologik iboralarni ularningo’zbek tilidagi muqobillari bilan berish yoki ularni so’zma – so’z tarjima qilgan ma`qulmi? Avvalo. 2) tarjima tilining frazeologiyasi original tilining frazeologiyasiga moslash. Chukovski shunday fikrni ilgari suradi. idomatik iboralar ham. ba`zi olimlar asardagi maqol va matallarni xuddi “o’ziday” tarjima qilishni tavsiya etadilar. SHunda asoslanib. intilish kerak. Badiiy asar tilida ifodalangan milliy ruhni aks ettirishda frazeologiyaning roli katta. Tarjimada orginalning milliy xususiyati va avtorning uslubini aks ettirishning ahamayati katta. Maqol. fikrlashining milliy uslubi o’z ifodasini topgan bo’ladi. So’z kabi. Ko’p tarjimonlar frazeologik birikmalarni aniq ekvialentini topolmay har xillikka yo’l qo’ygan chog’larida ham bari-bir asarni keyingi nashrlarda yoki boshqa asarni tarjima qilganlarida o’zbek tilidan o’sha birikmalarni mag’zini ochadigan muqobil birikmalar topib ishlatishga harakat qilganlar. Va uning badiiy qimmatiga putur etkazadi. . iloji boricha so’zma-so’z tarjima qilinsa. Bu esa ularning adekvat tarjima yaratish yo’lida sidqidil mehnat qilganliklarni ko’rsatadi. Ana shunday maqol va matallar juda ko’pdir. tarjima nazariyasining frazeologiya idiomatika problemalarining o’rganish natijalari leksikologiya uchun qimmatli material beradi. boshqa tillardagi ko’plab maqol va matallar idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. Baxtiyorlar vaqtga qaramas .tuman ma`no ottenkalari olib kelishi mumkin. “Chet til maqollari va matallarni ularning o’zbek tilidagi muqobillari bilan almashtirmasdan balki. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarida o’z in’ikosini topmaydi. Masalan. agar hamma matal va idiomalarni so’zma – so’z tarjima qilib bo’lganida edi frazeologiya problemasi ham bo’lmasida. SHunday qilib. Badiy tarjimada frazeologiyani aks ettirishni quyidagicha talqin qilish mumkin: 1) original frazeologiyani tarjima tilining frazeologiyasi bilan almashtirish. Bunday hollarda ular shubhasiz. 3) original tilining frazeologiyasini aynan tarjima qilish. Chunki xalq maqollarning qimmati ham shundagi ularda xalqning tug’ma xususuyati. Masalan: Happiness takes no account of time. “Iskusstvo perevoda” nomli asarining avtori K. o’sha kontekst talab qilgan ma`noda muvofiq variant bilan tarjima qilinishi darkor.

O’ziga xos formadan so’z yoki obrazning o’z tilida anglatgan mazmunidan xolos bo’lib qolgan maqol va matal boshqa xalq nazarida shu maqollarni yaratgan xalqning donishmandligidan darak berish o’rniga uning tafakkur taxliti to’g’risida aksincha yomon taassurot qoldiradi. Aks holda boshqa xalqning milliy tafakkur taxlitini aynan aks ettiraman deb. Masalan: -Nothing stings like the truth. Tarjima . Maqolning chuqur mazmuni uning formasi bilan vobastadir. -Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganiladi. Ma`lumki. Maqol va matallarni o’zga tillrga to’g’ri keladigan muqobilini topa bilish ularni tarjima qilayotganda shakl va mazmun birligiga alohida ahamiyat berish. -Pravda glaza kolet. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. -Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlar olg’a surildi. hamda 7 ta paragraf. -Haqiqat qilni qirq yorar. Deyarli hech qanday yangilik ham yaratilmagan. XULOSA Ushbu malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri “maqol va matallarning tarjimada aks ettirishi”ga bag’ishlangan bo’lib ishning asosiy maqsadi-maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi mohiyatini anglab etish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Ilova qimlaridan iborat bo’ladi. xulosa. Boshqa tilga ko’chirgan esa formasi emas. psixik va o’ziga xos xususiyalari bor uning o’ziga xos antastik obrazlari turli-tuman ko’chma ma`noli birikmalari uchun asos qilib olingan timsollar bor. -Asosiy masalaning o’rganilishi tarixida qaysi olimlar bu mavzuda ish qilganliklari. Malakaviy ish 3 ta bob. matalni esa suyuq birikmaga aylantirib qo’yish hech gap emas. -Maqol va matallarning tasnifi. Hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mavzu yuzasidan etarlicha tadqiqot ishlari olib borilmagan. maqollar va matallar qanday kelib chiqqanligi haqida fikr yuritildi. har bir xalqning o’z e`tiqodi. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. Ushbu tadqiqot jarayonida men quyidagi 1 xulosalarga keldim. balki faqat mazmunigina ko’chadi xolos. maqolni quruq gapga. -Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olinadi. Ularning turlari haqida fikr yuritildi..- baxtlilar vaqtim kutmas Darhaqiqat boshqa xalqning maqol yoki matallarni so’zma-so’z tarjima qilishida g’oyat mohirlik va ehtiyotkorlik talab qlinadi.

Ushbu. O’ylaymanki. Men ishni yozish jarayonida oz bo’lsada. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritildi. CHet tildagi biron bir iborani olib. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarni biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. mavzuni yoritishda turli olimlarning asarlaridan.jarayonida maqollarning milliyligini saqlab qolish va hokazolar tilshunoslikning oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. uni ona tilidagi muqobili bilan taqqoslash ularning ongini oz bo’lsada o’sishiga yordam beradi. undan dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. yuqoridagi muammolarni ochib berishga harakat qildim. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. Ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalandim. bundan tashqari ishdan metodika darslarida ham foydalansa bo’ladi. Malakaviy ishni yozishda men qiyosiy tipologik metoddan foydalandim. SUMMARY . Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari.

problems. The first chapter is about the problem of the phraseology of comparative languages. They are also image bearing. three chapters. and the list of literature. practical and theoretical value. In order to realize this aim. authors. They are usually short familiar epigrammatic sayings expressive and have generalized meaning. history of learning of the research work. The aim of qualification work is to realize the process of forming of the essence of translation the proverbs and sayings into English and other languages. . the following assignments must be served: to show the service of scientist. to determine the peculiarities. They express the wisdom of the people and never loss their freshness and vigor. Introduction includes such vital problems as the actuality. object. checking contents in translation to realize and overcome the difficulties in keeping the national features of proverbs and sayings while translating them I stopped at the question about the usage the translation proverbs and sayings as the subject and the phraseology of comparative languages as the object of my qualification work. I used the comparing typological method to write my qualification work. aim.The qualification work is dedicated to one of the most important problem of phraseology – the translation of proverbs and sayings are reflected. Proverbs are brief statements which show in a form the accumulated life experience of society. For example: “Better late than never” “He laughs best who laughs last” A saying is a common phrase differing from proverbs in that the thoughts is not to completely expressed here: “To fish in troubled waters” “To kill two birds with one stone” The qualification work consists of introduction. about the usage proverbs and sayings translated into Uzbek. the list of used literature and the appendix. And at last appendix includes the list of English . that is about the scientific in this theme and the main aims and problems of my research work The second chapter includes the composition of proverbs and sayings from English into Uzbek. structure. summary. subject. who did the translation to light up the composition and the interconnection between proverbs and sayings .Uzbek proverbs and sayings.

O`zbekistonning siyosiy.T. Karimov I. O`zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilliga bagishlangan tantanali marosimda so`zi.: O`zbekiston. .. Karimov I.taraqqiyotimizning muhim omilidir". Karimov I. 9. Karimov I. “XI-XIV asr turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar”. A. ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy yo`llari.: Sharq. 4. 6. Karimov I. 1998. 1..: O`zbekiston. Begmatov A. -T. Karimov I. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik qatlamlari”.sentyabr'. -44 b. .35 b 3. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li. 2009. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. "O`zbekiston ovozi" gazetasi. "Mamlakatmizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil davom . -48 b. A.: O`zbekiston. 2010 yil 8 dekabr'. Bafoev B.A.A. “Ko’hna so’zlar tarixi”. 2010 yil 1. 1997. 8. 2011 yil 22 yanvar'.T.A.A. Mustaqil O`zbekiston ta`limi. Jahon moliyaviy -iqtisodiy inqirozi.B. O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari. -T. Abdushukurov B. "Ishonch" gazetasi. "Xalq so`zi" gazetasi. . Karimov I. xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi". 7.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. 2010. 10. 5.56 b 2. "Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish.

matallar. Siddiqov Yo. . “O’zbek tili leksikologiyasi”. “Adabiy til va badiiy stil”. Salomov G’. 22. Doniyorov X. Xojiev. 14. SHkramova K. “O’zbekistonda tarjimashunoslik taraqqiyoti”.V. Vinogradov V. “ O’zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar”.S. 34. Ismatullaev X. “Badiiy tarjima va mohir tarjimalar”. “O’zbek tili leksikasi”. 38. “Salomov G’.E.11. “Tarjima nazariyasiga kirish””. maqollar. “O’zbek tilida sodda gap qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanligi”. “Tarjima tashvishlari”. hikmatli so’zlar”. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili”. Muhammedov D. Sodiqova M.P. Mamatov A. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. 23. 17. Yo’ldoshev B. “Tarjima san`ati”. Ashukin I. Berdiyarov X. “O’zbek tili”. 21. Hakimov R.“ Hozirgi o’zbek adabiy tili”. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. Yo’ldashev B. 16. SHaripov J. 24.M. Sobirov M. 18. Usmonova SH. 12. 30. “Badiiy tarjima va nutq madaniyati”. 31. “Salomov G’. 25. Kamol F. Salomov G’. 28. “Inglizcha matal va idiomalar”. Mukarramov Z. 15. 26. 29. “O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanish masalalari”. “Qanotli so’zlar. Rasulov R. “Til va tarjima”. 13. Jo’raev K. 20. 39. Muxtorov J. Salomov G’. matal va idiomalarni tarjima qilish masalalari”.R. «Osnovno`e ponyatie russkoy frazeologii kak lingvisticheskoe distsiplino`». Musaev Q. “Rus tilidan o’zbekchaga maqol. 33. Tursunov . Rabbonaqulov X. «Semantika frazeologicheskix oborotov». Ashukina «Kro`lato` slova». 37. 27. Axmedov. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. 36. “O’zbek terminologiyasida leksik qatlamlar”. “Majoziy iboralarning tarjimada qayta yaratilishi”. Jukov V. “Ruscha-o’zbekcha” frazeologik lug’at. 19. “Tarjima nazariyasi asoslari”. 32. 35.

«CHto takoe frazeologiya». 41. Kolmenz V. «Ocherki po ocherki frazeologii». Maxmordi. SHanskiy N. «Idiomo` angliyskogo yazo`ka». «Osnovo` perevoda s angliyskogo yazo`ka na russkiy». Komissarov V. Sholokov M. «Frazeologiya sovremennogo russkogo yazo`ka». N. 46.M. 53.N. «Lingvistika perevoda». 49.D.A «Lingvisticheskie voproso` perevoda». Kolmenz V.N. 48. «Vo`bor slov».N.40. Belevanov E. Kopilenko M. Popozova Z.M. «Lektsii ob obhey i russkoy frazeologii».N. «Slovar’ antonima sovremennogo angliyskogo yazo`ka». 45. «Slovo i obraz 1964». «Soprovihenna narodnoy mudrosti. Makovskiy. «Iz istorii slov i slovarey» ocherki po leksikologii i leksikografii. 60. 48. Smit P. Makovskiy. Reformatskiy A.«Angliyskoe etimologiya». Komissarov V. 55.N. 57. 59. 45. vvodnaya stat’ya k sborniku posloven russkogo yazo`ku». 49. 50. 51. «Stilistika angliyskogo yazo`ka».D. 56. Moroxovskiy A. SHmelev D.M. Rayzenzon M.«Angliyskoe dialektologiya». 54. «Slovar’-spravochnik po russkoy frazeologii». 47. 43. 50. 47. 52. 44 Komissarov V. «Posobie po perevodu s angliyskomu yazo`ku na russkogo yazo`ka». YArashev B. Teliya V.D.M. «Uzbekskie poslovitso` i pogovorki» perevod Evgeniya CHerneevskogo i Vaxoba Ro’zimatova. «Teoriya frazeologicheskogo sblijeniya». «Teoriya perevoda». Komissarov V. .S.N.M. Polivanov E. N.I.D. «Slovo i obraz». «Praktikom po perevodu s angliyskogo yazo`ka na russkiy». Tolstoy S. «stat’ya po obhemu yazo`koznaniyu». 46. «slovar’ upotrebitel’no`x angliyskix poslovits». Komissarov V. 58. 51. «Frazeologiya angliyskogo yazo`ka». «Kniga angliyskix idiom» (a book of English idioms). Soloduxo e. «Vvedenie v yazo`koznanie». 42.

63. Aql boshqa kelar.com ILOVA (Ingliz-o’zbekcha maqol va matallar ro’yxati) 1. 7. 62. Absent is always in the wrong O’zi yo’qning – ko’zi yo’q. “Tarjimalar u haqida yana bir-ikki og’iz so’z”. Rustamov N. Siddiq Sanjar. Adversity is a good discipline. presence strengthens it. http://www. 6. Absence sharpens love. Accidents will happen in the best regulated families.com/swissenglish/tbl/richmond.tesolgreece. Har kim suygan oshini ichadi.com/ihworldjournal http://tritt.onestopenglish. «Adabiy tarjima san`ati».YA. Abundance of money ruins the youth. Gap bilguncha .com/dinou01. 4. 65. Ko’z ko’zga tushsa.bizland.shtml http://www. 67. 3.61. 66. mehr dilga tushadi. «Frazeologizmo` s chislitel’no`mi juri…». Bosh boshga tegsa.ish bil. YOmon o’g’il molga ortiq. YAxshi ota – onadan ham yomon farzand tug’ilgan. 5. Romanskiy A. Adversity. but few contempt. 8. .htm http://www.ihworld. Actions speak more louder than words. 2. There is no accounting for tastes. many can bear. Internet resources 64.

All is not gold that glitters. YAltiroq narsa oltin bo’lavermaydi. Usti yaltiroq ichi qaltiroq. Any port in a storm. 13. Almost never killed a fly. 16. O’n beshi yoruq bo’ladi. Appearance are deceptive. life is short. 11. Mehnat qancha og’ir bo’lsa. After rain comes sunshine. After dinner sit a while. 14. After dinner mustard. Egilgan boshni qilich kesmas. 10. . 19. 9. 21. 18. Appetite comes with eating. Art is long. Emog’ning qusmog’i bor. 17. After dinner comes the reckoning. after supper walk a while. Ilmli – ming yashar Ilmsiz bir yashar.Qiyinchilik mehnat bilan engilar. Mushugiga ham pisht demaydi. All is over but the shouting. Qush yo’q joyda qurbaqa ham bulbul. 15. To’ydan keyin nog’ora. Xunuk bo’lsa ham qiz yaxshi. Oyning o’n beshi qorong’u bo’lsa. A soft answer turned away the wrath. 20. Qiyshiq bo’lsa ham yo’l yaxshi. Borga etti kun xayit Yo’qqa bir – kun. 12. Keti shuncha shirin bo’ladi. Among the blind the one-eyed is king.

26. 27. Og’riq joyni torsa. Eshak Makkaga borgani bilan hoji bo’lmas. 24. shall you mow Nima eksang shuni o’rasan . A good beginning makes good ending. 25. The best is the enemy of the good Baliq chuqur joyni Odam yaxshi joyni istar 28. 30. Agree. 33. for the law is costly. Agues comes come on horseback but go away on foot. Better be sure than sorry Keyingi pushaymon Ozgina dushman. Better late than never Hechdan ko’ra kech yaxshi. All is fish that comes to his net. YOmon kun saharidan ma`lum. Tovuqning tushiga don kirar. Arslon izidan qaytmas. Yigit so’zidan. Keyingi quyruqdan hozirgi o’pka yaxshi. 23. 29. Qorning to’ymasdan qo’l artgin. Better be the head of a dog than the tail of a lion. 32.Qorning ochmasdan ovqat egin. 31. 34. Better be born lucky than rich Taxting kulguncha – baxting kulsun. 22. Better an egg today than a hen tomorrow. olti oy qishlaydi. Better a glorious death than a shameful life Er bo’lib yashagandan SHer bo’lib o’lgan yaxshi. As you sow. Yaxshi yil bahoridan. Arslonning o’ligi – sichqonni tirigi. All are not saint that go to the church.

A new broom clean YAngi supirgi toza supuradi. 39. Barking dogs seldom bite Huradigan itlar kamdan – kam qopadi. Beauty will buy no beef CHiroqqa non botirib eb bo’lmas 43. To bark at the moon It hurak. It’s as broad as it’s long Alixo’ja – Vali xo’ja 46. His bread is buttered on both sides Uning pichog’i moy ustida 45. Qo’polning o’pganidan To’qolning tepgani yaxshi . 47.qaytmas 40. Bad injures the good He that spares the Hasisning yonidan moli chiquncha Tanidan joni chiqadi. Bald heads are soon shaven Kalning nimasi bor – temiz tarog’i. A bargain is a bargain Mard aytmas Aytsa .35. Eat the bread of idleness Bekorchining beti yo’q Qozon otsar eti yo’q 44. Ko’rning nimasi bor – eski tayog’i. 37. oy seskanmas 41. Bad news have wings YOmon so’zning qanoti bor 36. 42. A bull in a China shop. The bait hides the hook Biz balosi 38.

Care killed a cat Qayg’u qaritar . Lucky at cards unlucky in love. Cards are the devil’s books. Extiyoting bo’lsa extiyojing bo’lmas 50. Va`dasiga vafo yo’q.48. O’tgan ishga salovot 52. Calamity is man’s true touchstone Odam safarda bilinar Botir xatarda 53. Business before pleasure. the mice will pay. a spade Oqni oq. Qumdan qo’rg’on bo’lmas 60. Puldorning ota – onasi pul 51. To call a spade. To put the cart before the horse Tentakning oti tepasidan yotar 59. Qimordan kelgan qimorga ketar 56. He that bulls the cows must keep the calf. Let bygones be bygones. Mushukning to’ygani sichqoning to’ygani . qorani qora demok 55. g’am oldirar 58. When the cats away. Har kim nasib qilganini olar 57. To build castles in the air. Taqdirning balosi ko’p Sao’lasi panosi ko’p 49. A cat may look at a king Yirtiq bo’lsa to’nim yirtiq Ko’nglim podshodan ortiq 61. Ko’rshapalakning ko’zi yo’q 54. Every bullet has a billet. At the Greek calends.

Aybga iqror mard kishi YAshirmoq qo’rqoq ishi 74.chayon 66. Charity begins at home. Conscience is a continual feast. Xatosiz mergan bo’lmas 70. O’z o’yiga laycha o’am sher 73. Qush uyasida ko’rganini qiladi 72. Pull somebody’s Chestnuts out of the fire. Insofli odam oshini er Insofsiz odam boshini er . Claw me and I law this Sizdan ugina. Cut the coat according to the cloth. Birovning qo’li bilan tikan yulish oson. Climbed that never fell. As the old cock crows so doth the young. A chip of the old block. Osmon bilan erdek farqi bor 63. Civility costs nothing.62. O’ulochinga qarab ketmon chop 71. Cleanliness is next to godliness Toza qalbga dog’ bo’lmas 69. Xushqxulqlik fazilati – odamiylik ziynati 67. 65. Ilonning bolasi – ilon CHayonning bolasi . Confession is good for the soul. Savob o’z o’yingdan boshlanadi 64. bizdan bugina 68. A cock in valiant on his own dunghill. As like as chalk and cheese.

O’g’irlik mol boy qilmas 82. Anqov bo’lgan kishining Mazasi yo’q ishining 86. Ikki xaramga do’st bo’lmas 78. . Easy come. Every dog has his day. After death the doctor. O’lmak – o’lmakning ishi ko’mmak 85. Qo’rqoqdan shavqat kutma 80. O’lganning ko’zidan yosh chiqmas 84. itga bermas 87. easy go. Every couple is not a pair. Dead men don’t bite. Good counsel does not harm. Omadi kelsa sichqon filni engadi 88. Every cook praises his own broth. mao’ulga yondosh 77. A dog in the manger. Eski choponim – roxati jonim 81. Har kimniki o’ziga oy ko’rinar ko’ziga 76. Uzoqdagi qarindoshimdan YAo’indagi qo’shni yaqin 79. Crime doesn’t pay. Delays are dangerous. A creaking door hangs long. O’lik borini it tishlamas 83. Cowards are cruel. Cousin seven times removed. Dead man tell no tales. O’zi emas.75. Ko’p bilan kengash.

Tez kelgan davlatni bahosi bo’lmas 89. There is honour among thieves. O’g’ri o’g’riga holavatcha 90. Honour change manners. SHuhratparast 91. By hook or by crook. YO erib engasan, yo kerib 92. Cry from the house – tops. O’yga kelganda, uydek o’pkangni aytma 93. Answer in kind. Salomga yarasha alik 94. King for a day. YOtib qolguncha otib qol 95. Love and cough cannot be hib. Kuygan o’lanchi bo’lar, Suygan – laparchi 96. A self – made man. O’zing yoqqan o’tga o’zing isin 97. Clothes make the man. Kiyiming jonda bo’lsa ham, qanda bo’lmasin. 98. Between two stools one falls to the ground. Ikki kemaning boshini ketgan g’arq bo’ladi. 99. Bird likes its own nest. O’rgimchak ham o’z uyim der. 100. Blessing are not valued till they are gone. Oldingdan oqqan suvni qadri yo’q. 101. Blind in their own cause, men are. Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kulibdi. 102. Boast and small roast, great. Maqtanchoqning to’yiga bor.

Kerilganning uyiga. 103. Born yesterday I was not. Kecha dunyoga kelganim yo’q. 104. Ask for bread and be given a stone. Tosh yog’sa-taqdirga. 105. Eat the bread of affliction. Zorlik keltirar-xorlik. 106. Love cannot be compelled Zo’rlab sevdirish-muzga bino qurdirish.

SON. SANOQ SONLAR. MIQDOR SONLAR. DONA SONLAR. TAQSIM SONLAR. CHAMA SONLAR. JAMLOVCHI SONLAR. KASR SONLAR. TARTIB SONLAR. SONLARNING TUZILISHIGA KO‘RA TURLARI. SONLARNING SINTAKTIK VAZIFASI.

Barcha tillardagi kabi o‘zbek tilida ham son shaxs, narsa, voqea-hodisalarning son-sanog‘ini, miqdorini, joylashish tartibini bildiradi. Sonlarni ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra, ikki turga bo‘lish mumkin. 1. Sanoq sonlar. 2. Tartib sonlar.

Sanoq sonlar ham o‘z navbatida bir necha turga bo‘linadi.

1. Miqdor sonlar. Ular bir turdagi narsalarning umumiy miqdorini anglatadi, ularning maxsus qo‘shimchasi yo‘q. O‘zbek tilida miqdor sonlar quyidagilar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz, o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson, yuz, ming. Bundan katta sonlar million, milliard, trillion kabi baynalmilal sonlardir.

2. Dona sonlar narsalarning yakkalab, donalab sanaladigan umumiy miqdorini bildiradi. Miqdor sonlarga –ta qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: yuzta qo‘y, mingta daraxt, o‘n mingta daftar kabi.

-ovlon. pud. 2. son va kelishikda moslashadi. u morfologik yoki sintaktik yo‘l bilan boshqa so‘z turkumlaridan yasalmaydi. o‘n birinchi. ikki ming ikki yuz to‘qson yetti kabi. to‘rtalasi. ming kabi. -lab qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish yoki ikkita sonning o‘zaro teng juftlashib qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: o‘ntacha talaba. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sonlar birikuvidan hosil bo‘ladi: o‘n bir. bir yuz o‘ttiz olti. narsalarning tartibini. uchovlon. so‘m. to‘qson. Murakkab sonlar. to‘rtinchi. Chama sonlar shaxslar. U miqdor sonlarga – tacha. Sodda sonlar. Miqdor sonlarga . soniya. Sonning bu turi miqdor sonlarga –tadan qo‘shimchasini qo‘shish orqali yoki bir sonning takror qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: ikkitadan. bog‘ va hokazo. mingtacha ko‘chat. to‘rtdan bir. Ular miqdor sonlarga –ov. joylashish o‘rnini bildiradi: ikkinchi. bet. bo‘lagini ifodalaydi: yarim. noaniq miqdorini bildiradi. bir-ikki og‘iz gap kabi. nafar. yuztacha ishchi. gektar. yetmish. -inchi qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish orqali hosil bo‘lib. -larcha.1. Bunday holda –ta qo‘shimchasi o‘rnida hisob so‘z keladi. tup. minglab qushlar. Sonning yana bir muhim xususiyati shundaki. Sonlar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi. o‘n. uchtadan. 6.Dona sonlar ko‘p hollarda hisob so‘zlar bilan ham qo‘llanadi. daqiqa. o‘nta-o‘ntadan kabi. -ala qo‘shimchalaridan tegishlisini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ikkovi. yettoviga kabi. Quyidagilar nutqda hisob so‘z vazifasini bajarishi mumkin: dona. Taqsim sonlar shaxslar yoki narsalarning taqsimlanish yoxud guruhlanish miqdorini ifodalaydi. Tartib sonlar ham miqdor sonlarga –nchi. juft. bosh. nusxa. kilo. rus tilida ular sifatlar kabi o‘zi birikib kelgan ot bilan rod. oltovlon. metr. chorak. besho‘nta daftar. 4. ikki butun o‘ndan besh kabi. uchta-uchtadan. nim chorak. narsalarning taxminiy. 3. Kasr sonlar butunning qismini. narsalar miqdorini jamlab. Jamlovchi sonlar shaxslar. umumlashtirib yoki ajratib ko‘rsatadi. O‘zbek tilida son o‘zi birikib kelgan ot bilan bitishuv usuli orqali bog‘lansa. Sodda sonlar birgina o‘zakdan tashkil topadi: bir. yuz. yetmish sakkizinchi kabi. 5.

. 4. Соннинг тузилиши жиҳатдан турлари. нарса ҳамда ҳодисаларнинг саноғини билдирган. aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi. 2. balki sonning o‘z ichki o‘zgarishlaridir. asosan. Sonlar ham otlashganda boshqa bo‘laklar vazifasida kela oladi. Саноқ сонлар содда ва мураккаб формалар орқали ифодаланган. qanday eshityapsiz. Sonlar ham gapda sifatlar kabi. Undalma: Birinchi. 5. To‘ldiruvchi: Birni birovdan minnat bilan olgandan ko‘ra. Hol: Nurmurod betob do‘sti holidan har kuni ikki marta xabar olib turdi. араб. Сон ҳақида умумий тушунча. минглик ва бошқа формалари қўлланган. Эски ўзбек тилида саноқ сонлар киши. qab Сон 1. Саноқ сонлар. birinchi. Эски ўзбек тилида сонларга хос бўлган фонетик хусусиятлар. форс-тожик. Aniqlovchi: Men bugun ukamga juda qiziq ikkita kitob sotib oldim. Ega: Mana shu talabalardan biri har kuni darsga kech qolib keladi.qo‘shimchalar qo‘shish bilan boshqa tur sonlarning hosil bo‘lishi yasalish emas. men o‘ttiz yettinchiman. 3. Соннинг маъно турлари ва уларнинг ҳосил қилиниши. ўнлик. Kesim: Darslarga doim tayyorlanib keladigan talabaning bahosi besh. юзлик. саноқ сонларнинг бирлик. ҳинд тилларидан ўзлашган саноқ сонлар ҳам учрайди. birinchi. Нумератив сўзлар. mingni mehnat qilib topgan yaxshi.

XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда саноқ сонлар дона сонлар маъносида қўлланган: Й э т и ағзы аны¦ отлар сачыб (Навоий ҲА). падам (милли-триллион). форс-тожик ҳамда ҳинд тилларидан баъзи саноқ сонлар ўзлашган. кейинчалик геминацияга учраб ташдид орқали ифодаланган: Элик (Навоий. бу давр ёзма манбалари тилида нумератив сўзларни қўллаш қадимги туркий ҳамда XI—XIV аср ёзма манбалари тилига нисбатан кенгайган.тоққуз. мы¦ лФк сомны (Муқимий). лекин ўзига хос тизим ҳосил қилган. кЈрб (юз миллиард). арб (бир миллиард). Бири биригФ бақмай (БН). ду бара (Муқимий). Бу давр тилида т£рт йигирми (14). МН). йигирми (Навоий. Нумератив сўзлар XV—XIX аср ёзма манбалари тилида ҳам деярли саноқ сонлар билан қўлланган. са¦ (энг юқори саноқ сон) саноқ сонлари қўлланган. Шу билан бирга. «Бобурнома»да ҳиндча к Ј р у р — (ўн миллион). МН). алты элиг (46). Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб». юмшоқ талаффуз қилинган: бир биригФ қатыла бэрдилФр (Амирий). отуз артуқы уч (33) каби мураккаб сонлар қўлланишдан чиққан.). Эски ўзбек тилида ҳам нумератив сўзлар характерига кўра турлича маъноларни англатган. икки каби. й а к –йак(Огаҳий).тоққуз ибораси қўлланган. ўзлашган саноқ сонлар ўз формаларида қўлланган. «Сабъаи сайёр». Нумератив сўзлар саноқ сон . Форс-тожикча: с а д ҳ а з а р (Лутфий). Муҳаммад Солиҳнинг «Шайбонийнома» асарларида бир. XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда дона сонлар ифодаловчи формалар кам ривожланган. Дона сонлар. Ҳиндча лФк сони XVI—XIX асрларга оид ёзма манбаларда қўлланган: Йуз мы¦ны л Ф к дэрлФр (БН). ики. Мэ¦Ф ғамдын т о қ у з-т о қ у з туҳфа (Мунис). XV—ХIХ асрларга оид ёзма манбаларга араб. йэтти сони йэттэ формасида учрайди. Содда саноқ сонлар эски ўзбек тилида танглай гармонияси талабига кўра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда қўлланган. Гулханий. найл (ўн триллион). асосан. эллик (БН). Айниқса. икки саноқ сонига –тФ аффикси қўшилиб дона сон ҳосил бўлган: биртФ йармағ икки бЈлµб (Навоий МҚ). биртФ ЈтмФкни ики бЈлµб (Навоий МҚ).Содда саноқ сонлар қуйидагича кўринишга эга: бир сони. XVIII —XIX аср ёзма манбаларида бир сонини қаттиқ талаффуз қилиш ҳолатлари ҳам учрайди: Бырбырыға намаҳрам эт (Увайсий). -икки тарзида талаффуз килинган. Мунис асарларида бир тоққуз. Икки сони олдидаги унли -э ёки -и товушлари орқали: эки. ЙигирмФ сони уч хил фонетик вариантда истеъмол этилган: йигирмФ (БН). Элик сони таркибидаги -л ундоши дастлаб иккиланмаган. мураккаб сонлар ҳозирги нормаларга яқинлашган. ики сони таркибидаги -к ундоши баъзан ташдид орқали ифодаланган: эки. ҳар нарсанинг тўққизталик сонга эга маъносини англатган: Б и р тоқуз эт ва бир тоқуз парча кэлтурФди (БН). «Бобурнома»да.Эски ўзбек тилида қадимги туркий тилдагига нисбатан сонлар жиддий ўзгаришга учраган эмас. Нумератив сўзлар. XIX асрга оид айрим ёзма манбаларда алты сони алта. игирми (Ш тар. Бундай хилма-хиллик шеъриятда арузнинг талаби билан юз берган. дона сонлар функциясини турли сон формалари бажарган. Й¯з мы¦ байты бар ва бир қасида айтыбдур (Навоий МН). экки.

-инчи.-авлан. «Девону луғотит турк» ёзма обидасида тартиб сонлар асосан -нч. онунчы. учФв (Навоий ФШ). дона каби қатор маъноларни англатган.-ФвлФн. .-унчы. -ьнчы. бу аффикс билан тартиб сон ҳосил қилиш Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб» асарида учрайди. Аввал айағыға т¯ш¯б пФст бол (Навоий ҲА). -нды. икФлФй қорған йавығығФ (БН). тЈртµнчи. -нди формаси икки сонига қўшилган.µчµнчи. унли товуш билан тугаган саноқ сонларга -нчи. гуруҳ. мэн йалғуз (Рабғ.-нчы.-ла. Араб. юмшоқлигига кўра қўшилиб. илки сўзи ҳам қўлланган. баъзан -лай. Шунингдек. Биринчи тартиб сони ўрнида илк.унчы. Ҳарут илФ Марут икФв (Фурқат). Тартиб соннинг биринчи формаси составли тартиб сонлар таркибида учрайди: йигирми биринчи фасл (Навоий МҚ). -ағу. ўлчов бирлиги. жамловчи сонлар ясаган: бФрибФн ул нуқудны икФлФй (Навоий СС).-Фгµ аффикси орқали жамловчи сонлар ҳосил қилиш XIV аср ёдгорликларида фаолроқдир: Улар йэтФг¯.-ФлФ. -нти. -лФнчи аффикси орқали тартиб сон ҳосил қилиш кенгайган: алтыланчы фасл (МҚ).). -инчи.ала. ҳажм. -µнчи аффикси ундош товушлар билан тугаган саноқ сонларга. -унч. -ынч. йэтилФнчи арқада (Ш тар. -ынч.-Фв. -инч.. восита бирлиги. алтынчы.-лФ. биринчи мақалат (Навоий ҲА). -лФй. сэкизлФнчи фасл (МҚ). аниқланмиш сўзга нисбатан қўшимча аниқлик даражасини оширган.XV—XIX асрларга оид ёзма манбалар тилида тартиб сонлар асосан саноқ сонларга аффикслар қўшилиши орқали ҳосил қилинган. Жамловчи сонлар саноқ сонларга -ав.-нчи аффикси вариантлари асосида тартиб сонлар ҳосил қилиш кенг қўлланган. бэшлФнчи оқлы (Ш тар). йэтинчи. -нти. -ьнчы. -ағу. -µнч ҳамда нди аффикслари билан ифодаланган. -лФй (-лФгµ / -лайу /. Аввал сўзи биринчи тартиб сони маъносида қўлланган: Ул аввал қылды Гул васфыны āғāз (Лутфий ). жамловчи сонларда умумтуркий тилларга хос белгилар ҳам мавжуд.билан аниқланаётган сўзлар орасида қўлланиб. Тартиб сонлар. -нчы аффикси варианти қўшилган: иккинчи. тўда. -инч. тартиб сонлар ҳосил қилинган.-ФвлФ.).. XVII асрдан бошлаб -ланчы.лФй) аффикси «Сабъаи Сайёр».-лФнчи(лФ-\-нчи) аффикси саноқ сонларнинг қаттиқ. -µнч ҳамда -нты. масофа. форс-тожик тилларидан ўзлашган сонлар лексик-семантик усул билан ҳам тартиб сон маъносини англатган. . -унч. Жамловчи сонлар. «Бобурнома» асарларида айрим ўринларда ики сонига қўшилиб. -ланчы (ла-\-нчы). миқдор.-унчи.-авла. -ав/-Фв аффикси орқали жамловчи сонлар ясалиши XV—XIX асрлар ёзма обидаларида характерли бўлган: икФв (Навоий СС). -Фгµ аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. Жамловчи сонлар ўзига хос хусусиятларга эга. Қадимги туркий ёзма манбаларида ҳам тартиб сонлар -нч. -нди аффикси вариантлари орқали ифодаланган. нумератив сўзлар улуш. чэрикдФ бир икФв (ШН). баъзан ўзлашган тартиб сонлар формаси ҳам қўлланган. шунингдек.¯чФг¯си т¯н сарыға бардылар (ФН).

грамматик кўрсаткичлар махраж сон ёки сурат сонга қўшилган. Эски ўзбек тилида каср сонлар синтактик усул билан ифодаланган. йавуқ. Бир ва икки саноқ сонлари грамматик кўрсаткичларсиз кетма-кет такрорланган ҳолда тақсим сонлар маъносини англатган: Нэки кЈргµздилФр са¦а бир-бир (Навоий СС). йылча. Саноқ сонлар айча. Бир й а р ы м қары қазса. Чама сонлар.-рФр. катта сонлар кейин қўлланган: йуз-йуз элик ЈзбФкни кишиси билФн (БН).-ФлФ аффикси Навоий. зийāда. Каср сонлар.-ар. чағлы. артуқрақ. синтактик усуллар билан ҳосил қилинган.). бу учФлФси (БН). Бобур асарларида саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: тЈртФлФси( Навоий МН). ФгФр чун икки-икки қол тутуб (Муқимий). тақсим сонлар маъносини англатган: Икки гул баргини бир бирдФн гаҳи гуфтāра ач (Нодира).азрақ каби сўзлар билан келиб. махраж ҳамда сурат сонлар асосида ҳосил бўлган. Йурт малыны¦ ондын бирини алур (Ш турк. ики йµздин кЈпрФк уч йµздин азрақ болғай эди (БН). сув чықар (БН). кЈпрФк. сурат сонлар грамматик кўрсаткичларни ҳам қабул қилган: НэчФ ЈгсФм айтман мы¦да бирин (Лутфий ГН). йигирмФ чағлық кишилФри Јлди (Ш тар. кейинги бир сонига -дФн. чама сонлар ҳосил қилинган: йуз ики йузчФ киши (Навоий ҲА). Саноқ сонлардан кейин чағлық. келишик ҳамда эгалик қўшимчаларини ҳам қабул қилган: Йарым кэчФ йэтиб т¯штилФр (Навоий МН). тЈрт-бэш мы¦ киши бирлФ (ШН). XV— XIX асрларда битилган ёзма манбаларда чама сонлар аналитик. Йарым сўзи ҳам каср сон маъносини англатган. асосан. Фусулны тЈртФр ай таъйын қылыбтурлар(БН). сурат сонлар саноқ сонлардан иборат бўлган. .-дин аффикси қўшилиб. баъзан махраж ва сурат сонлар дистант ҳолатларда учрайди: йуздин г Ф р бирисигФ йэтсФ (Навоий СС). Бир чāрдэвар кФм болса. Нодира. Саноқ сонларнинг жуфт ҳолда қўлланиши орқали ҳам чама сонлар ҳосил бўлган. шунингдек. -рар.-ала. Йµздин бирики маъракага йэтиб (Навоий МҚ). кичик сонлар олдин. Тақсим сонлар. чама сон маъносини ифодалаган: отуз йылча йақын бар (Навоий МН).артуқ. йақын. ЙµзФр мисқал кумуш (БН).). Каср сон ясалишида баъзан махраж ва сурат сон орасида айрим боғловчилар қўлланган. Гулханий асарларида бир сони кетма-кет такрор қўлланиб. Јтµз тишни бир бирдин сындырур (Гулханий). йана бэш мы¦ча киши (ШН). -(Ф)влФн (ФгµлФн}ФвлФн) аффикси баъзи саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: икФвлФн қачтылар (Лутфий ГН). Бэр¯рмФн болса йµз жāныму мы¦дын бир ҳисāб ФйлФб (Мунис).-Фр аффиклари билан ҳосил қилинган: Айларда бирФр-бирФр кЈрµнµр (Атоий). чама сон маъносини англатган: он йығач чағлық масāфат (Навоий ФШ). чақлық сўзлари қўлланиб. махраж сон саноқ сонларга чиқиш ҳамда ўрин-пайт келишиклари аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. -ча. Эски ўзбек тилида тақсим сонлар. -чФ аффикси саноқ сонларга қўшилиб. Шунингдек.

Gerbning markazida himmat. O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda so‘l tomonida bug‘doy boshoqlari. yaxshilik. o‘ng tomonida ochilgan paxta chanoqlari suvrati tushirilgan chambardan iborat. тақсим сонлар. Соннинг тузилишига кўра турлари – содда. . baxt-saodat. Соннинг маъно турлари. мураккаб.XVI — XIX асрларга оид баъзи ёзма манбаларда форс-тожик тилидан ўзлашган ним. чама. Эски ўзбек тилидаги сонларнинг қўлланишига манбалардан мисоллар топинг. оғланларны ним қыйат тэдилФр (Ш турк). Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GERBI "O‘zbekiston Respublikasi Davlat gerbi to‘g‘risida"gi Qonun 1992 yil 2 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida qabul qilingan. жамловчи. дона. Gerbning yuqori qismida respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarim oy va yulduz musulmonlarning qutlug‘ ramzidir. тартиб. Соннинг эски ўзбек тилидаги ўзига хос хусусиятлари нималарда кўринади? 2. тузилишига кўра турлари қандай ҳосил қилинади? 3. Таянч тушунчалар: Соннинг маъно турлари – саноқ. каср сонлар. чāрйФк сўзлари каср сонлар маъносида қўлланган: таъриф қылғанны¦ йарымы балкэ чарйэкичФ ашлық (БН). farovonlik yo‘lidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. Савол ва топшириқлар: 1. olijanoblik va fidoyilik timsoli bo‘lgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. чаҳāрйФк. ду ним.

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSINING DАVLАT BАYROG‘I "O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘i to‘g‘risida"gi qonun 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari o‘tkazilgan VII sessiyasida qabul qilingan. ilohiy tismol sanalgan. . soflikni. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy.Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrog‘ini ifoda etuvchi chambar lentasining bandiga "O‘zbekiston" deb yozib qo‘yilgan. Davlat bayrog‘imizdagi 12 yulduz tasvirini o‘zbek xalqi madaniyatining qadimiyligi. Yashil rang – tabiatning yangilanish ramzi. Bizning o‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. uning komillikka. Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi. Ayni paytda u qo‘lga kiritilgan mustaqilligimiz ramzi ham. ichki go‘zallikka intilishning timsoli. O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘idagi 12 yulduz tasviri ham tarixiy an’analarimiz. u kun charog‘onligi va koinot yoritqichlari bilan uyg‘unlashib ketadi. halollikni. Timsollar tilida bu – yaxshilikni. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzi. Binobarin. orzu va hayollar tozaligi. Oq rang – poklik. Navqiron yarim oy tasviri bizning tarixiy an’analarimiz bilan bog‘liq. o‘z tuprog‘ida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim. donishmandlikni. beg‘uborlik. U ko‘pgina xalqlarda navqironlik. Qizil chiziqlar – vujudimizda jo‘shib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlarini anglatadi. qadimgi yilnomamizga bevosita aloqador. Davlat bayrog‘i va uning ramzi bugungi O‘zbekiston sarhadida qadimda mavjud bo‘lgan davlatlar bilan tarixan bog‘liqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy an’analarini o‘zida mujassamlashtiradi. shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. Bayroqdagi oq rang – muqaddas tinchlik ramzi bo‘lib.

Mutal Burhonov musiqasi .O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT MADHIYASI (O'zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to'g'risidagi( qonun 1992 yil 10 dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o'n birinchi sessiyasida qabul qilingan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful