Odob va odobsizlik haqida maqollar Avval salom, bad'az kalom. Bir kattani bil, Bir kichikni bil.

Katta izzatda — Kichik xizmatda. Ahillik va noahillik haqida maqollar Ayrilmas qo'shningga uyatli so'z aytma. Ahillikda ish bitar, Ish bitsa ham, qish bitar. Dasturxon ustida dushman ham do'st ko'rinar. Ikki qo'chqor kallasi bir qozonda qaynamas. Ta'magirlik va ochko'zlik haqida maqollar Ziqnanikiga mehmon kelmas, Kelsa ham ovqat yemas. Дата: Сешанба, 09.03.2010, 18:09 | Сообщение # 4

Оила

Группа: Админ Сообщений: 2292 Репутация: 15 Статус: Offline Ko'rgan bilan ko'z to'ymas, Tek turmoqqa nafs qo'ymas. Og'zi kattani uyida sina, Nafsi kattani — to'yida. Tulkining tushiga tovuq kirar, Tovuqning tushiga tariq kirar. Дата: Пайшанба, 11.03.2010, 15:34 | Сообщение # 11

Оила

Группа: Дустлар Сообщений: 700 Репутация: 11 G'amli uyga shodlik kelar, Kambag'alga — ozodlik.Статус: Offline Qush tuzoqqa don uchun kelar.

Andisha va andishasizlik haqida maqollar Andishaning oti — qo'rqoq. Muhabbat va bevafolik haqida maqollar

Yorim bor deb yorilma, Haqiqiy yor bo'lmasa. Ayriliq o'limdan qattiq. Bevafoning asli ko'ngli begona, Bevafoga ko'ngil qo'ygan devona. Ochlik osh tanlatmas, Oshiqlik yosh tanlatmas. Faqirlik va boylik haqida maqollar

Boyning oshidan Faqirning mushti yaxshi. Bedavlat bozorga borsa, Shum xabar keltirar. Boy bo'lsang, kunda hayit, kunda to'y, Yo'q bo'lsang, kunda hasrat, kunda o'y. Boyga mehmon bo'lsang, baqirasan,

Kambag'alga mehmon bo'lsang, kekirasan. S i n t a k t i k m ye ‘ yo r

R e j a:

1. Sintaktik me’yor tushunchasi.

2. Gap qurilishining sintaktik me’yori.

3. Inversiya.

4. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi.

5. Badiiy matnda sintaktik me’yor.

6. Poetik sintaksis.

7. Ilmiy, so’zlashuv uslublarida me’yor.

Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. So’z birikmalarida, gapda so’z tartibi. To’g’ri tartib. Inversiya. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Uslublar va gap qurilishi. Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda, avvalo, grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Bu xususiyat, ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib, ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi, ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini, binobarin, me’yorning muntazamligini taqozo qiladi. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq, avjiga minmoq, avzoyi buzilmoq, adabini yemoq, adi-badi aytishmoq, amalga oshirmoq, asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda.

jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. Agar tavsiya etilgan. ommalashsa.. Binobarin. 1 tom – Toshkent. nihoyatda kuchli shamol singari. 1975. Shuningdek. oilaga bosh . butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. Masalan. Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda.Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. 36-bet). movut (material)dan yasalgan chakmon. Demak. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. do’stga ishonch. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. Ayni paytda. chilvir belbog’. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. Mabodo qabul qilinib. kulgili holat. . boshqaruvli. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. ayron ichgan tutildi. «Odatda. me’yor buziladi. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. it hansirarkan. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. – Toshkent. Tildagi tejamkorlik. g’ayratli yigit kabi. Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. deb hisoblaylik. rangni emas. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. 1991. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora.Mamatov. juda g’ayratli ayol. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. muomalada ommalashmasdan. janjal boshlagan Turdali. o’ta aqlli odam. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. Shuni ham aytish kerakki. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. moslashuvli shakllari mavjud. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. movut chakmon. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. qora ko’zli bola. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi.deydi A. Mas. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. g’isht devor kabi. jigar rangli sumka. zardan tikilgan do’ppi. bildim dedim tutildim. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. zar do’ppi. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A.E. xo’jalikka rahbar. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. aqlli odam. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. qora ko’z bola. 266-267betlar). so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi.

ukasi kabi. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (€.nung. sigir sog’moq. uning ukasi.fan. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. . Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. kitob varag’i. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. sizning sevgingiz. chiqish kelishigining – dan. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. kitob o’qimoq. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. Ammo ayrim holatlarda.kabi. 17-bet). Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. . Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum.n. €ulom). tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. masalan tushum kelishigining – i (n). Oripov). qaratqich kelishigining –(i) m. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . bizning mahalla. ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. -g’a. grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. .shakllanmaganligidan qat’iy nazar.nomz. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. sinf jurnali. 2001. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib. mol boqmoq. ukam. ukang.r i m bir kuni (J. …dis. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. -qa. Yana: Qarshingda turibdi u m. kino ko’rmoq. sening ukang. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniynutqiy xususiyati: Filol. Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. Hatto bizning uy. jo’nalish kelishigining – a. ularning sevgisi kabi. bizning maktab tarzida qo’llanishi. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. – Samarqand. Kamol). paxta termoq kabi. -na. Ular bizning uy. Xudoyberdiyeva). Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. bunday bo’lmasligi ham mumkin: €ururing sig’maydi po’lat teringga.avtoref. orden lentasi.

ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. qarab. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. – Toshkent. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. Masalan. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. .Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. orqali. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. albatta. 1975. Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. 1975. unga burildi / u tomon burildi. Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. to’g’risida. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. qahqaha bilan to’ldi). uzra. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan . ichra.ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. Qadar. P tom. Bu masalaning uslubiy tomonlari. bo’yicha. bo’ylab. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar.dan qo’shimchasi sababli. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ).. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi.da qo’shimchasi bo’ylab. deyish mumkin bo’lgan holda. «So’zlar tartibi. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. bilan. . o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). .ga /bilan (qahqahaga to’ldi. . haqda. . qadar kabi ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. R. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. ichra.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. 178-bet). 97bet). Binobarin. . – Samarqand. albatta belgili qo’llanilishi kerak.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. 184-bet). . O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. P tom. tufayli. Uchinchi tomondan. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. bilan. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. osha. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi.

do’stlarim (qo’shiqdan). olib o’tiring. Buning ustiga. qolmasin. alohida olingan gap. boshlang. Keyingi ikki misoldagi. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. ovqatni oling. qani. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. Demak. dasturxonga qarang. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir. Gapning bu shakllari nutqda. boshladik. ovqatdan oling. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. marhamat qiling. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro . har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. €afurov. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. mehmon. tabiiyki. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. yeb o’tiring. Millatning billurlanishi). dasturxonga qarab o’tiring. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi. agar sinchiklab tahlil qilinsa. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. Ayni paytda. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. to’g’ri bo’ladi. iste’mol qiling. Modomiki. yeb turing. olib turing. mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. mehmon. shu qolib nima bo’ladi. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. oling mehmon. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. ovqatga qarang. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. marhamat. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. It . so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. Olimjon). kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi. ovqatdan tanavvul qilib turing. Masalan.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. mehmon. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin.bo’lishidan qat’iy nazar. Chunki. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. Shu bilan birga. qani-qani. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. Tafakkurda umumiy tarzda. oling. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan.

Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. ayniqsa. 51-52-betlar). deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. garchand shaklan bir bo’lsa ham. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. ohang xususida. Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin.o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. qo’ygin! Qo’ygin. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. – Toshkent. bu da’vat . kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib. Boshqacha aytganda. Boshqacha aytganda. Sintaksis. gumon. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. N u r m o n o v A. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. tahlillar. xolisona so’rash. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. Mas. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. 1995.. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. achchiqlanish. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. yalinish. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. 51-bet). taajjublanish. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. g’azab. iltimos. mensimaslik.. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . buyruq. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. avrash. tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. O’sha asar. Shu bilan birga. N u r m o n o v A. Darhaqiqat. ko’ndirishga harakat qilish. 49-bet).. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. Tilimizda. fikr-mulohazalar. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. munosabatlarning. Darhaqiqat. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. darak. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi. jumladan o’zbek tilida ham. N u r m o n o v A. tashvish. ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. qo’y! Qo’ygin. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. Masalan. O’sha asar.

s a n ch i q andin.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. Darvoqye. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. siz vijdon. vijdonsiz tarzida talaffuz qilinsa. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. . €. Shunday ekan. Shunday ekan. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchuq) ot. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. €ulomov tomonidan – S. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. Parchadagi imonsiz. Yomondin qoch. imonsiz. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sanchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. har bir kishi nutqida. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. yomondin qoch. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. v i j d o n s i z. Demak. – Buxoro. vijdonsuz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. Siz imon. vaziyat talabidan kelib chiqib. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. aytaylik. aziz onajon (D. A.Komilova). Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami.har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. dadamlar keldi – aytaylik. degan qoidaga amal qilib. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. 1998. siz aziz inson / Kamolim. hayotim. U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v €. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. ohang farqlaydi. noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. €ulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. imonsuz. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar.K. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan €. Shu o’rinda. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. 24-bet). bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar.

mazmuniga. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Bizningcha. Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. u darajada emas. ta’kid nazarida tutilsa. ular student.da. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi. Orzularim mavjlanar shu dam. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. oni – shaxmatistû deyish shart.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. Atrofda qushlar chug’urlashadi. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda).€ulomovni yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Oni – shaxmatistû. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. Faqat farqi shundaki. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentû. qo’shimcha tejaladi. boshqa vosita qo’llanadi. Tong otmoqda. Misollar tahlilidan yana bir narsa . – Uchqun va Tolib artist. Shu faktning o’ziyoq A. ular shaxmatchilar. o’zbek tilida ular studentlar. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da. Kesimning odatda III shaxs. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. –lar emas.o’zbek tilining nafaqat grammatik. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. Oppoq tong otmoqda. 25-bet). fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentû.€ulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. Tong. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. Negaki. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. O’zbek tilida bayon oddiy.Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. A. O’zb»). nohissiy bo’lsa. shu bilan birga. Oppoq tong. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. Orzularim mavjlana shu dam. Yuqoridagi maqola. degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v €. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Bahor. ehtiros. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Bu so’zlar hukmni ifodalash. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. . Qiyoslaymiz: Bahor keldi. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. Ayni paytda. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa. Atrofda qushlar chug’urlashadi. oni – student. Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi.

la’nat olgan yomondir singari). bu tipdagi gaplarda qiyoslash. Mard bir o’lar. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. So’z tartibi esa turg’un. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. Gap ko’p – ko’mir oz. Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. Demak. davomlilik.avtoref. zidlash mazmuni. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. cho’ziqlik. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. nomard yuz o’lar kabi). keyin so’yla) me’yoriy holat.d-ri …dis. Izohlovchilar uchramaydi. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab.39-41-betlar). Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. – Toshkent. Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. parallelizm yorqin sezilib turadi. Olimning ta’kidlashicha. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. . (Oz so’z – soz so’z. komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. Masalan. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. jimlik. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. tenglik.Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. binobarin. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. o’sha davr normasini aks ettiradi». aksincha. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas.1990. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi.f. Rahmat olgan omondir. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. belgisiz ishlatiladi. Shu narsa ham muhimki. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Demak. yoz mevasi – qish xazinasi).

Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi.). bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. Bu masalaga A. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. Qaysi holatni me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. alar hasaddin ittifoq qilib. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. Tildagi ega-kesimlik. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. M. ikkinchi holatda gap. aytaylik. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor.I. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. To’g’ri. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur. albatta. kech kuz so’z birlikmalari.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. o’z-o’zidan ayonki.. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa.N. s. oydin kecha. Kech kuz. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining . Erajni o’lturdilar». ta’sirchanlik. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki.I. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik.1961. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi.Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». Masalan. Stilistika xudojestvennoy rechi. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz. aniqlik. – M. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. Gap: Qaysi yil edi. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi.66. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. Chunki. Qiyoslaymiz: oppoq tong. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi. me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. Tabiiyki. masalan poetik matnda. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. yodimda yo’q. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A.

YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. Yashin). Stilistika russkogo yazûka. so’zlovchining harakatlari. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. Chunki. to’liqligi. uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. yo’q. baqtriyaliklar. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik.80. 1983. aniqlik. sak va massaget elatlari yashaganlar. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: O’rinboyev B. Yo’q…. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. mantiqiy izchilligida. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. Masalan. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). – Toshkent. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI . Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. O’rinboyeva D. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. 1984. ko’rsavod-ye! Dotasiya. Po’latov.qat’iy tartibi bilan farq qiladi. miloddan avvalgi YII. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. qarz bo’lib yashash demakdir. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. mantiqiylik. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi. 111-151-betlar). qo’ying – ey.). mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. Xolmat ota … Xolmat ota (K. – M. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. Biz odatda to’g’rilikni. nutqiy vaziyat. – Toshkent. Masalan: Xolmat. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. xolos.axir. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. xorazmliklar. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. . bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Strabon. bu. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan.. 6 . davlat qaramog’ida yashash…. Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi.sinf). Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi..N. Arrian. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. ha! (T. 1991). Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. Murod). s. eng muhimi. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi.

ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Karimov S. HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILINING ME’YORIY MUAMMOLARI (ma’ruza matnlari) SamDU o’quv-metodik kengashining 2001 yil 11 dekabr yig’ilishi qarori bilan (№3) nashrga tavsiya .A.

Mas’ul muharrir: dos. 2001. u hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan. –144 b. Mazkur ma’ruzalar matni o’zbek filologiyasi fakulteti 3-kurs bakalavr talabalari uchun mo’ljallangan bo’lib.A. – Samarqand: SamDU nashri.J.Hamdamov . Hozirgi o’zbek adabiy tilining me’yoriy muammolari. Ma’ruza matnlari.etilgan Samarqand – 2001 Karimov S.

O’zbekiston Respublikasi XX asrning oxirgi o’n yilligi boshida qo’lga kiritgan mustaqillik xalqimizning har tomonlama rivojlangan. 2001 yil. har bir davr. B. moddiy-ma’naviy salohiyatdan yangicha.Turniyozov Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universiteti. ijtimoiy tuzum insoniyat oldiga u yashab turgan hayotni real idrok qilish. o’z tarixiy va milliy an’analarimizni yangicha bir tarzda . K I R I SH Tarixdan shu narsa ma’lumki. prof.O’rinboyev.Taqrizchilar: prof. turlicha mazmundagi an’analarni zamon talablariga moslab isloh qilish masalalarini ko’ndalang qilib qo’yadi. kamol topgan. mavjud ijtimoiy-siyosiy. o’z istiqboli manfaatlaridan kelib chiqib foydalanish.N.

yuksak axloq. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. Binobarin.rivojlantirishga imkon beradigan. Zero.A. nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni. taklif va mulohazalar asosida tuzib. ona tilimizning amaliy jihatlarini zamon talablariga mos ravishda o’rganish barchamiz uchun zarurdir. ijtimoiy hayotning ana shu murakkab jabhasida faoliyat ko’rsatayotgan har bir ziyoli. Jumladan. 4-bet. Tabiiyki. bugungi kunda yangi istiqlol mafkurasi bilan oziqlantirilayotgan. 1997 yil 29 avgust.). O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. yaxlit bir butunlikni tashkil qiladigan uzluksiz ta’lim jarayonini ana shu vazifalarga bo’ysundirish ham yuqorida tilga olingan islohotlar doirasida qaraladi. zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir. til materiali doirasidagi o’zgarishlar juda sekinlik bilan yuz bersa-da. «yoshlarni Vatanga sadoqat. ish ko’rmog’i lozim bo’ladi.Karimov «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori» mavzusida so’zlagan nutqida istiqbolimiz. Islohot deb ataladigan ko’p qirrali va o’ta murakkab jarayon ijtimoiy-siyosiy hayotimizning. Negaki. Ana shu olijanob vazifaning hyech bo’lmaganda ma’lum qismini amalga oshirish yo’lida yaratilgan ushbu ma’ruza matnlari nutq madaniyatini idrok qilishda yordam beradi. bizni umumbashariy ulug’ ma’naviyat sari yetaklayotgan milliy ongimiz. Uni amalga oshirish uchun esa ma’lum mavzu doirasida keng va atroflicha bilim beradigan hamda bu bilimlarni milliy istiqlol g’oyalari bilan. ta’lim jarayonini. jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog’liq. tilning sosiolingvistik jihatlari. ma’naviyat va ma’rifat. o’quv qo’llanmalari zarur. shubhasiz. o’zbek millatini dunyodagi ma’naviyati eng yuksak xalq darajasiga ko’tarishga sharoit yaratadigan kelajagimizni barpo qilishga zamin yaratdi. uni amalda qo’llash jarayonining yangicha. pedagog uni o’ziga dastur sifatida qabul qilishi. barcha jabhalarini qamrab oladi. shuurimiz va dunyoqarashimiz o’zbek nutqi madaniyatini. dastavval. – Toshkent. Garchi bu fanni o’rganishdagi ko’plab qonun-qoidalar. barkamol avlod tarbiyasini milliy istiqlol g’oyasiga yo’g’rilgan aniq maqsadlarga yo’naltirish. o’qitish sifatini tubdan yaxshilash davlatimiz olib borayotgan ko’p qirrali siyosatda asosiy vazifalardan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qoladi. Bu. milliy mafkura va dunyoqarash hamda uzoq yillar davomida shakllangan ma’naviyatimiz bilan uzviy bog’lay oladigan darsliklar. mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida tarbiyalash» zarur ( K a r i m o v I. 1997. deb umid qilamiz. ana shu zaruriyat bilan bog’liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o’qitish jarayonida ham e’tiborga olinishi lozim. til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish. . ko’p asrlar davomida shakllangan ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarimizga tayangan. uning tarkibiy qismi bo’lgan o’zbek tilining me’yoriy muammolarini o’rganishda filolog talabalarga ko’maklashadi. umidimiz bo’lgan yosh avlodni tarbiyalash strategiyasini aniq va ravshan belgilab berdi.A. binobarin. «Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi» qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustda bo’lib o’tgan sessiyasida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. shu bilan birga. Binobarin. yosh avlod tarbiyasi bizning istiqbolimiz uchun ne chog’lik muhim ekanligini hyech birimizning unutishga haqqimiz yo’q. Prezidentimiz ta’kidlaydilarki. o’z ish rejasini undagi g’oyalar.

4. 7. Adabiy me’yor. Til va nutqning ijtimoiy hodisa ekanligi. Me’yor – til tizimini nazorat qilish vositasi. Til – tizim. Fonetik. Uzus va adabiy me’yor. Tabiiyki. eng avvalo. nutq uslublari. Me’yor – til tizimining obyektiv reallashuvi. Og’zaki va yozma nutq. ana shu qurshovni narsa va predmet shaklida. Bu. 3. Tayanch so’z va iboralar : Til – aloqa vositasi. leksik va grammatik birliklar va nutq. Me’yor tushunchasiga til nuqtai nazaridan munosabat bildirishdan avval talabalarga 1. ularning oliy mahsuli ham sanalib. Nutq insonning ma’naviy-ma’rifiy.kursda tanishilgan ba’zi bir til atamalarini eslatib o’tish maqsadiga muvofiq bo’ladi. Me’yordagi tarixiylik va an’anaviylik. til va nutq tushunchalari. Nutq ko’rinishlari. 8. voqyea va hodisa tarzida miyasida . Uzus – ko’nikmalar yig’indisi. Nutqning individual jarayon ekanligi. Nutq tilning harakat shakli. 5. 6. 2. Til me’yorining milliy xarakteri. ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi omil. Ayni paytda. ular o’rtasidagi dialektik. Nutqiy ehtiyoj va uning davriyligi hamda uni belgilovchi omillar. inson tabiat va jamiyat mahsuli sifatida ularning qurshovida yashaydi. Nutqiy shart-sharoitlar va ulardan kelib chiqadigan nutqiy uslublar. chambarchas aloqa masalasidir.1-ma’ruza: Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi R ye j a: 1.

Tilsiz tafakkur bo’lmaganidek. balki jamiyatga tegishli bo’lib qoladi (X a y r u l l a ye v M. Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning turli tillarda turlicha nomlanishidan qat’iy nazar.muomala vositasi. Bunda esa tilga bo’lgan ehtiyojning ikkinchi bosqichi boshlanadi . A b d u a z i z o v A. Tilshunoslikka kirish.1963. H a q b ye r d i ye v M. mukammalashib va imkoniyatlari ham asta-sekinlik bilan kengayib borishini kuzatamiz. xabar. «Ichki qurilish nuqtai nazardan til ma’lum miqdordagi birbiri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan til birliklarining yig’indisi va ana shu birliklardan foydalanish qoidalaridan tashkil topgan murakkab sistemadir» (S o d i q o v A.). – M.V. Tilshunoslikka kirish.. Ammo til muomala vositasiga aylandimi. Mana shu o’rinda tilning hyech bir imkoniyati nutqsiz. Nutq og’zaki va yozma holda mavjud bo’lib. – Toshkent: O’qituvchi.. inson nutqiy faoliyatida kommunikativ vazifani bajarayotgan til ko’magida suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum axborot ham yetkaziladi. 1993. ta’sir etish (V i n o g r a d o v V. Bu jarayonda material hisoblangan tilning ahamiyatini hyech narsaga qiyoslab bo’lmaydi. til ham tafakkursiz bo’lmaydi» (S o d i q o v A. ya’ni fikrlash markazi bo’lgan miyadan tashqariga chiqishi lozim.V. ta’sir etishdek. Bosqichlar soni ortib boravergani sari tilning ijtimoiylik imkoniyati ham tobora kengayishi ma’lum bo’lib qoladi. 22-bet). mana shu jarayonda u insonlar faoliyatida fikrlash va o’zaro ijtimoiy munosabat . nutqiy jarayon quroliga aylanadi. ya’ni hissiy idrok etiladigan shaklga kiradi va shu tariqa u endi bir shaxsga emas. asta-sekinlik bilan bo’lsa-da. idrok qiladi. Shuning uchun ham til tafakkur quroli deb bejiz aytilmaydi. xabar. Poetika. O’z shakllanishi va rivojlanib borishi davomida uzoq tarixiy yo’l va muddatni o’taydigan til ana shu jarayonda. Shu o’rinda akad. nutqiy jarayonsiz amalga oshmasligi.u kommunikativ vazifani bajarishga kirishadi.. til nutqning o’ta muhim unsuri sifatida aloqa. Mantiq. 1981. Bu holni uning ichki qurilishida. ta’kidlaganimizdek.V.Vinogradovning muhim bir fikrini eslamaslik aslo mumkin emas. amalda bo’lish qoidalarining ma’lum bir tizimga kela borishida kuzatamiz. «Til bilan tafakkur birbirini taqozo etadigan ajralmas hodisadir. Tilning inson uchun fikrlash vositasi bo’lishini.. tilning bosqichma-bosqich takomillashib. . 31-bet).tildagi me’yor masalasini anglab olishga qarab borayotgan ekanmiz. tilga bo’lgan munosabatda to’rtinchi bosqich yuzaga keladi. moddiy asos sifatida xizmat qilishini hali birinchi bosqich deyishimiz mumkin.aks ettiradi. A b d u a z i z o v A. uning tabiiy ravishda imkoniyat doirasi ham kengayib boradi. hissiyotini qo’zg’atish kuchiga ham ega. Endi u nutq.6. I r i s q u l o v M. Stilistika. U tilning uchta eng muhim vazifasi mavjudligini ta’kidlagan edi: aloqa. Bu holni uchinchi bosqich deb atash mumkin. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar to’g’risida xabar berishdan tashqari suhbatdosh yoki tinglovchiga ma’lum ta’sir o’tkazish. s. «Til va tafakkurning birligi nutqda o’z ifodasini topadi. Agar bu holatni shartli ravishda beshinchi bosqich deb ataydigan bo’lsak. materiali bo’lib qolaveradi. Ikkinchi bosqichda esa fikrlash natijasida. Demak. I r i s q u l o v M. til insonlar o’rtasida aloqa vositasi bo’lishi. tilning amalda bo’lish jarayonidagi yana bir muhim jihatga e’tibor qilishimiz zaruriyati tug’iladi.. Ma’lum bo’ladiki. Ya’ni. takomillashib ham boradi. Teoriya poeticheskoy rechi. yuzaga kelmasligiga amin bo’lamiz. shu bilan birga. tafakkur mahsuli reallashmog’i. unda fikrimiz moddiy shaklga. imkoniyatlari nihoyatda kengayib borishi natijasi o’laroq kishilik jamiyati to’plagan tajriba va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazishdek ulug’vor ijtimoiy vazifani bajaradi. Asl muddaomiz . – Toshkent. 20-bet). Demak. fikrlaydi..

. «Til bevosita kuzatishda berilmagan. fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig’indisi sifatida qaraladi. uning maishiy. Bunda ma’lum tilning iste’molchisi bo’lgan xalq. Nutq tilning namoyon bo’lishi. majburiy bo’lgan. nutq jarayonidagi iste’molda bo’lish xususiyatlarini kuzatishni keltirib chiqaradi. Bir xil predmet. Jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar aholi soni. Og’zaki nutqda esa jamiyatimiz tomonidan qabul qilingan maxsus tovushlar tizmasi mavjud bo’lib.til birliklarini nutqning u yoki bu ko’rinishida ishlatish qonuniyatlari va imkoniyatlari bo’lib.aytishimiz shart. ro’yobga chiqish. Me’yor (norma) . Agar mana shu aytilganlarni boshqacharoq tarzda izohlash mumkin bo’lsa.Rasulovlar sistem tilshunoslik «til-me’yor-nutq» tarzida ajratishini ta’kidlashib. mohiyatini. jamiyat ehtiyojiga aylangan. uning me’yoriy nuqtai nazardan shakllanish jarayonini. 7-bet). 27-bet). Aytilganlardan anglashilayaptiki. U jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo’lib. 1995. Birinchidan. «bu yoqqa kel» tushunchasini imo-ishora bilan ifodalamoqchi bo’lsak. biz ularni talaffuz etishimiz . – Toshkent: O’qituvchi. Shunga ko’ra til imkoniyatlari me’yor darchasidan o’tib. Inson tafakkurining borliqni idrok etishi juda murakkab va uzoq davom etuvchi jarayon ekanligi.. til material sifatida nutq jarayonida xizmat qila boshlagan lahzalardanoq uni me’yorlashtirish jamoa. Ana shu ma’noda me’yor milliylik va tarixiylik mazmunini kasb etadi. ular jamiyat tomonidan belgilangan va aniqlangandir» (N ye ‘ m a t o v H. til va nutq tizimida me’yor ham o’z o’rniga ega. me’yoriy muammolar kun tartibiga qo’yilgan. Masalan. til hodisalarini. u qanday shakl va ko’rinishda voqyelanishi jamiyat tomonidan muayyan me’yorlar bilan belgilangan bo’ladi. Binobarin. fizik) shaklga egadir.Ne’matov va R. Shu bilan birga. ma’naviy-ma’rifiy turmushi. R a s u l o v R. binobarin. tahlil qilish kuzatuvchilarning asosiy muddaosiga aylanib qoladi. necha yuz. vazifasini o’rganishni taqozo qiladi. u bevosita kuzatishda berilgan. Bu ehtiyojlarni qondirish zarurati esa o’z navbatida tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi tabiatini.Tilning takomillashib borishi va nutq jarayonidagi bosqichlarini taniqli tilshunos olimlar H. Mana shu o’rinda yuqorida nomlari tilga olingan olimlarimizning quyidagi fikrlarini keltirish muhim: «Me’yor ta’rifida «jamiyat (ijtimoiy) tomonidan belgilangan. ko’rsatkich barmoqni yoki qo’lni ishora qilinayotgan kishidan o’zimiz tomon harakatlantirishimiz lozim. tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning tilda tegishli atamalar bilan nomlanishi insonning fikrlash jarayonida ko’maklashishi barchamizga ayon. urf odatlari singari qator omillarni ham e’tiborda saqlab turish lozim bo’ladi. Yuqoridagi asar. Bu tushuncha quyidagi izohlarni talab etadi. ularning barchasi uchun tayyor. ijtimoiy-falsafiy va estetik dunyoqarashi. nutqda yuzaga chiqadi» (N ye ‘ m a t o v H. ko’lamini millat tarixidan ajratib olib o’rganib bo’lmaydi. uning me’yoriy jihatlarini tadqiq etishda ana shu tilning milliy xususiyatlarini hisobga olmaslik aslo mumkin bo’lmaydi. ularning tilga bo’lgan ehtiyoji ham o’sib boraveradi. R a s u l o v R. ming yillar davomida shakllangan an’anaviylikka ega bo’ladi. O’z ona tili barcha o’ziga xosligi bilan shakllangan tili bo’lgani uchun ham u millat sanaladi. tilning moddiy tomoni haqidagi bizning tasavvurimiz nutqda yuzaga chiqar ekan. umumiy. voqyelanish shakli bo’lib. moddiy (tabiiy. til va nutq me’yorini o’rganish. qayd qiladilarki. Aytilganlarning barchasi me’yorning tarkibiy qismlaridir. Chunki inson faoliyatining muhim qismi sanalgan tilni va uning o’ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini ana shunday qurshovda o’rganishgina atroflicha xulosalar chiqarishga ko’maklashadi. Shunday ekan til tarixini. aniqlangan qonuniyatlar va imkoniyatlar» tushunchasi mavjud. narsa va hodisaning turli tillarda turlicha nom olishi esa tilning ijtimoiy-tarixiy-milliy hodisa ekanligini yana bir bor . bu xalq yashagan va yashab kelayotgan tarixiy sharoit. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari.

Millatlararo ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. 23-bet). Bu holatni ham tildagi me’yoriy qonuniyat sifatida qabul qilishga majbur bo’lamiz. tilimizning amalda bo’lish qonunlariga. xona hamda turmushga chiqmagan qiz so’zlari ev shaklida ham uchragan. ezgulik ma’nolaridagi lisoniy birlik aaz shaklida qo’llangan.Berdialiyevning «So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir» nomli maqolasida keltirilgan ayrim misollardan foydalanamiz: «. tildagi me’yoriy muammolarni. tildan foydalanishdagi an’anaviy me’yorlarning davrlar o’tishi bilan o’zgarib. o’z navbatida yangicha bir me’yorlarning yuzaga kelishi uzoq davom etadigan jarayondir. Toshkent. Shuning uchun ham me’yor masalalarining nutq madaniyati doirasida o’rganilishi bejiz emas «.1973. imkoniyat doiralarini yanada silliqlash. nutq madaniyati problemasining o’rganilishi .. bu nomlanishlarning har bir holatda o’ziga xos tarzda me’yor ekanligini ham ko’rsatib turadi. Shu bilan birga. – Toshkent: Fan. Bir tarixiy holatni eslaylik. Indeks-lug’at. (B ye r d i a l i ye v A. amaldagi ish yuritish tili rus tili ekanligi. Yaxshilik. O’sha paytda qonuniy bo’lmasa-da.tasdiqlaydi.. rasmiy ish qog’ozlarini yuritishda. ma’lum bir tilda bir tushunchani ifoda etadigan so’z mavjud bo’lishi bilan birga uning boshqa bir tildan o’zlashtirilgan mustaqil varianti ham baravar ishlatilib kelinadi. Ammo uning hamma moddalarini birdaniga va tezlikda bajarishning imkoni bo’lmadi. – Navoiy. stabillash bilan bog’liq bo’lgan nutq madaniyati problemalari. (Devonu lug’otit turk.ma’nodoshlik paradigmalarida muqobil «eshdosh» (a’zo)lar sanaluvchi mehnat. 168-bet). 1967)». turli darajadagi anjumanlarni o’tkazishda rus tilidan foydalanishdagi mavjud an’analar o’z kuchini saqlab turdi. bugungi real ijtimoiy hayotimizga zid fikr bo’lishi mumkin edi. Bu kabi davriy me’yoriy o’zgarishlarni tildagi har bir me’yoriy jarayonga tatbiq etish to’g’ri bo’lmaydi.. 1989 yilda «O’zbekiston Respublikasining davlat tili haqida» qabul qilingan Qonunini katta quvonch bilan kutib oldik va uni amalda tatbiq etishga ishtiyoq bilan kirishdik. Mavjud til me’yorlarining ana shunday sabablar bilan o’zgarishi. yangilanib turishini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. To’g’risini aytganda. So’z va atamalar hosil qilishning ba’zi nazariy masalalariga doir // «Davlat tili haqida»gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari. hamkorliklar til birliklaridan shu tarzda foydalanishni keltirib chiqarganligi tushunarli. ikkinchisi esa o’zbek adabiy tilidan bu tilda gapiruvchi jamiyat a’zolarining (hatto konkret shaxslarning) to’g’ri. buning ustiga respublikamizda ko’pmillatli aholining birgalikda yashashlari ana shunday tabiiy to’siqlardan bo’lib turdi. til me’yorini belgilash muammolarini hal qilish har bir milliy til madaniyatini rivojlantirishning uzviy qismiga aylanadi. 1993. Bundan tashqari. o’zbek adabiy tili normalarini. Hatto davrlar o’tib. bir qism o’zbek millatiga mansub kishilarning sharoit taqozosi bilan rus tilida savod chiqarganligi.. Afsuski. bab-baravar lingvistik qiymatga ega bo’lishi mumkin. ikki aspektga ega deyish mumkin: birinchisi. Agar buning aksini aytsak. Uy. Anglashiladiki. ular o’zaro sinonimik nozikliklardan ham judo bo’lib qolishi. qiyinchiliklarni qisqa muddatlar ichida hal qilishning imkoni yo’q. mashaqqat so’zlari XI asr o’zbek tilida ko’k (kok) shaklida ishlatilgan. oradan o’n to’rt . Oqibatda ma’lum muddat muomala jarayonida. farzandlarini ham bog’chalar va maktablarda ana shu tilda ta’lim-tarbiya olishga jalb qilganligi.. tildan foydalanishdagi tarixiy jarayon shuni isbotlaydiki. Demak. Shu o’rinda A. izchil hamda namunali foydalana olishlari uchun yordamlashishi bilan aloqador bo’lgan nutq madaniyati problemalari» (B ye g m a t o v E. Me’yor o’zgarishidagi har qaysi aniq holat alohida tahlil qilinishi va ana shu asosda umumiy nazariy xulosa chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. albatta ..

til mutaxassislari tomonidan boshqarib borilsa. bu sharafli vazifani yo’lga qo’yish ishiga hissa qo’shishimiz lozim. bir narsa ma’lum . o’zbek tili va nutqi madaniyati uchun olib borayotgan ishlarimiz talablar darajasida emasligidan.Karimovning «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to’g’risida»gi Farmonidan ham jiddiy imkoniyat sifatida foydalanib. hatto respublikamiz hududida yashovchi ona tilisi boshqa bo’lgan kishilar ham kuzatib. Shu mazmunda til mutaxassislari. bilib. Yillar davomida olib borilgan yoki olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar va kuzatishlar natijasida til elementlarida qanday mazmuniy va shakliy imkoniyatlar mavjudligi sinxronik va diaxronik yo’nalishda. taraqqiyoti va nutq madaniyatida yuz bergan o’zgarishlarni nafaqat o’zbek tili mutaxassislari. ko’rsatmalar. iqtisodiy muammolarni hal qilishdek suronli bir davrni boshdan kechirib turgan paytimizda til madaniyati bilan shug’ullanish shartmikan. Biz Prezidentimiz I. har bir til elementining me’yor holiga kelgunicha ma’lum vaqt o’tishi ham lozim bo’lib qoladi. Til elementlarining ma’lum bir me’yorga keltirilishi. Xo’sh. me’yor darajasini ham doimo kuzatib borish va tartibga solib turish lozim bo’ladi. Buning ustiga. Biz o’rganayotganimiz me’yor masalasi ijtimoiy hayotimiz uchun yangilik emas. Keyingi yillarda tilimiz rivoji.til me’yoriy muammolarining talqin etilishi va ijobiy hal qilinishi vaqt degan hakamga ham bog’liqligi ham ma’lum bo’ldi. albatta.tilning amalda bo’lish holatlariga tazyiq o’tkazib bo’lmaydi.yildan ortiq vaqt o’tsa ham bu nuqsonlardan to’laligicha qutila olgan emasmiz. Ammo. Buning uchun. Buning obe’ktiv va subyektiv omillari ham bor. har bir davr o’z taraqqiyoti bilan bog’liq ravishda tildan foydalanishning o’z muammolarini. adabiy til me’yorini belgilashning amaliy jihati bilan jiddiy shug’ullanishimiz kerak. Harqalay o’tgan vaqt mobaynidagi tildan foydalanish jarayoni bir narsani isbotladi . albatta. Shu bilan bir qatorda. tavsiyalarini berishlari. yo’l-yo’riqlarsiz ham til va nutq rivojini tasavvur etib bo’lmaydi. bu masalalar bilan . eng avvalo. Ammo. bu masala ham o’rtada. bir tomondan. Shiddat bilan davom etayotgan ijtimoiy tarixiy jarayon til taraqqiyotiga qanday ta’sir ko’rsatsa. uning amaliy me’yorlariga ham shunday ta’sir qiladi. matniy jihatdan tahlil qilinadi. me’yorni belgilashning amaliy jihati nimadan iborat? Bu savol ham xuddi tilni ilmiy jihatdan o’rganish nima uchun kerak. Buning ham ijobiy jihatlari ko’p. O’zbek tilidan foydalanishdagi qiyinchiliklarning ko’plari bartaraf etilganligini. Lekin tegishli yo’l-yo’riqlar. lingvistik imkoniyatlari ochib beriladi va ulardan nutq jarayonida foydalanish yo’llari tavsiya qilinadi. bizni qanoatlantirmayotganligidan ham ko’z yuma olmaymiz. bu borada jonkuyarlik qilishlari mumkin. tabiiy ravishda ham yuz beradi. ana shu me’yoriy hujjatlarsiz. deb o’ylaymiz. Qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun buni yaqqol isbotladi. Ikkinchidan. Demak. deganga o’xshaydi. Til va jamiyat mavjudki. Bu me’yoriy tavsiyalarning qanchalik hayotiy ekanligini esa amaldagi nutqiy jarayonning o’zi belgilaydi. Ma’lum ma’noda bu ham ularning me’yorni belgilash va til birliklarining ishlatilishiga oid tavsiyalar berish degan gapdir. tavsiyalar berilib borilishi zarur.A. bu boradagi ishlarimizni izchil va doimiy holatga keltirishimiz kerak. ikkinchi tomondan. Ammo hal qiluvchi gapni bu tildan foydalanuvchilar aytadi. Masalani ana shunday tushunish to’g’ri bo’ladi. iqtisodiy qiyinchiliklar hal bo’lgach. ziyolilar o’zlarining to’g’ri maslahatlarini. balki shu tilda so’zlashuvchi barcha insonlar. Xulosa shu bo’ladiki. Ammo. erishilgan yutuqlarni e’tirof etib turishibdi. til amaliyotiga oid masalalarning bosqichma-bosqich hal bo’lib borayotganini ham kuzatamiz. dolzarb vazifalarni keltirib chiqaraveradi. ana shu taraqqiyot talablaridan kelib chiqib. fikrimizcha.

Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. 2000 yil 28 iyul). hatto keyinchalik tuzatib bo’lmaydigan xatodir. Nazarimizda. bu tushuncha yanglishdir. Adabiy til va adabiy me’yor. 3. O’zbek tilining taraqqiyot bosqichlari.ma’naviyat ko’zgusi. yuqorida tilga olganimiz. 6.shug’ullanishga o’z-o’zidan imkoniyat paydo bo’ladi. ma’naviyat va ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirish borasidagi farmoni ana shu ma’noda uzoqni ko’zlab qabul qilingan hujjatdir. Adabiy til va uning taraqqiyot davrlari. bilim kaliti ekan unga hyech qachon ikkinchi darajali narsa deb qarashga haqqimiz yo’q. til . Jamiyatimizga hamma kasbdagi kishilar va ularning mehnati kerak. Muhtaram Prezidentimizning. 2. 7. Binobarin. Adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari. rahbarlar o’rtasida ham topiladi (Bu haqda yana qarang: A b d u l l a ye v M. 2-ma’ruza: Adabiy til va adabiy me’yor R ye j a: 1. deguvchilar xalq orasida. hatto ziyolilar. ma’rifat chirog’i. 4. 5. Ma’naviyat va iqtisodiy tafakkur // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. Ammo har bir millat dunyo ilmi va madaniyatida qaysi bisoti bilan faxrlana olishi mumkinligiga bugun hammamizning aqlimiz yetib turibdi. Adabiy me’yorning tiplari. . O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar.

A. Ye. V.Borovkov. so’z yasalishi. darslik va qo’llanma sifatida tavsiya . O’ r i n b o ye v B. Shamsiddin Shukurov. Qanday bo’lganda ham tilimizga chet so’zlar kirib kelganligini inkor qilib bo’lmaydi va uning. yangi so’zlar yasalishining yoki mavjud so’zlarning yangi-yangi ma’nolar anglatishining o’zbek tilida imkoniyatlari kengdir. Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini mujassam qilgan. Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s u n o v U. N. Mu x t o r o v A. silliqlashib. taraqqiyot davrlariga. Bu xalqimizning o’tgan juda ko’p asrlik davr mobaynida boshqa xalqlar bilan ijtimoiyiqtisodiy va madaniy aloqadorlikda bo’lganligi. O’zbek adabiy tili tarixi. Ergash Fozilov. Umumiy va xususiy me’yor. tilimizdagi leksik birliklar juda oz bo’lsa-da. Radlov. buning ustiga. – Toshkent.. qisqacha bo’lsa-da. hatto XI asrdan . O’zbek adabiy tili tarixi. Ijtimoiy vazifasi : aloqa. T u r s u n o v U. Bu haqda talabalar ona tilimizning «Leksikologiya» kursidan saboqlar tinglaganlarida ma’lumot olishgan. Baskakov. punktuasion. grammatik. Ђani Abdurahmonov.A. yozma adabiy til. yozma uslub. Ammo bu qiziqish va tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan. aksentologik. orfografik. Turkiy tillar tizimi va oltoy tillar oilasiga kiruvchi o’zbek tili hozirgi holatga kelgunga qadar uzoq taraxiy taraqqiyot davrini boshidan kechirganligi ma’lum. 19-26-betlar.. Turkiy tillarni davrlashtirish bo’yicha V. A.K.yozma nutq. ularning ilmiy qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun tartibiga qo’yilgan. bugungi holatga kelgan o’zbek adabiy tili xalqimizning umumxalq tili negizida shakllangan va taraqqiy topgan.A. Bu birliklar bugungi kunda tilimiz lug’aviy boyligining tarkibiy qismi sanaladi. S. Binobarin.. arabcha. fonetik. va boshqalar. xabar. 30-33-betlar. – Toshkent. Xususiy – leksik-semantik. A. Umumiy . Shu bilan birga. O’zbek adabiy tili tarixi.V. uslubiy. obyektiv va subyektiv sabablari mavjud.Shcherbak.. Necha asrlar davomida sayqal topib. «O’zbek tilining bevosita o’ziniki bo’lgan asosiy leksik qismini shu tilning taraqqiyoti prosessida uning ichki imkoniyatlari.D. grafik.Polivanov. A l i ye v A. ta’sir. grammatik vositalar orasida tashqaridan olingan. Barcha tillarda bo’lgani kabi o’zbek tilining boyib borishida ham ichki va tashqi omillarning ta’siri katta. mo’g’ulcha. jumladan. forscha-tojikcha. S a n a q u l o v U. Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni maqsad qilib qo’ygan ekanmiz.Tayanch so’z va iboralar : Adabiy tilni davrlashtirish masalasi.Ye. – Toshkent.M. hindcha. 121-bet). o’ziga xos qonun-qoidalari asosida hosil etilgan yasama so’zlar tashkil etadi» (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. Olim Usmonov. 1982.. 21-26-betlar). 1995. mukammalashib.Reshetov.Samoylovich. ko’z yugurtirish lozim bo’ladi. – Toshkent. dastlab tilimizning ana shu boyib borish yo’llariga. ayrim davlatlar va ularning boshliqlarining O’rta Osiyo hududida olib borgan bosqinchilik urushlari va harakatlari bilan bog’liq. V. 1995. O’ r i n b o ye v B. Bagorodiskiy kabi rus turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan.N. Faxri Kamolov. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Bu borada Tesha Salimov. yunoncha. Til shakllari: og’zaki va yozma.R. Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq.Malov. ruscha-baynalmilal birliklar uchraydi.M. yuqorida ta’kidlaganimizdek.Koshg’ariy zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi. Keyinchalik.. talaffuz. 1980.

Yuqoridagi asar. 1956. Yuqoridagi asar. S a n a q u l o v U. Natijada uning barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi. U. A. Ma’lum til birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi.Tursunov. ikkinchi bir yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi.XIII asrlar). shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o v U. jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til. Ammo shu narsa hayotiy. ilmiy haqiqatga yaqinki. ilmiy jihatdan o’rganilib borildi. Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda. A l i ye v A. lug’atlarda o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. 24-bet). Hozirgi o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A. Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi.Muxtorov. jumladan o’zbek tili ham rivojlanib. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII .O’rinboyev.ajralish. Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim bo’ladiki. Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar).. uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila borganligini. Ammo adabiy til me’yori masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor bo’lishimiz zarur . A.. Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi). S a n a q u l o v U.O’rinboyev. xoh stixiyali tarzda bo’lsin. adabiy me’yorning shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan. tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini kuzatish qiyin emas. B. Yuqoridagi asar). Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. balki ming yillab davom etgan differensiasiya . U.. Tabiiyki. mukammallashib. Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII . 24-26-betlar). 3. tarqalish jarayoni bu me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy. A. Bu yerda ham til me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb etganini esdan chiqarmagan holda. Mu x t o r o v A.XX asr boshlarigacha).etilgan U. Tilda yuz.Aliyev hamda A. O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi). O’zbek tilining asosiy imlo . Yuqoridagi asar.. ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi xoh ongli. B. O’ r i n b o ye v B.Aliyevlar tasnifi: 1. A l i ye v A.. Milliy til unsurlarining paydo bo’lish.. muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan. – Toshkent.Sanaqulovlarning asarlari hisoblanadi (T u r s u n o v U.Tursunov. O’ r i n b o ye v B. Muxtorov va U.

qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. – Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga - umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik: foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi og’riq nuqtalardir. Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir. Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet). Darhaqiqat, Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan. «Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet). Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik. Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning vazifasiga aylanadi. Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan «normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq

madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana shunday vazifalarni bajarib kelmoqda. Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet). Ammo bu o’rinda biz nimaga e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi, ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof. F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet). Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi. Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda (ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet). Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi. Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari «millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet), degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga amaliyotda to’la rioya qilinmayapti?

Nima uchun adabiy til millatning hamma vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun tegishliday bo’lib qolayapti? Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning, qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan boshqa narsa emas. Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof muhitning bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin. Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin. Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir. Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga, adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim. Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar, mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud. Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan, kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q. Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuщnыye zadachi ucheniy o kulture rechi // Russkiy yazыk v shkole, 1965, № 4, s.3 ). Demak «boshqacha gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la oladigan namunalar va tavsiyalar kerak. Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy talablarning birinchisidir» (Ђ u l o m o v A.Ђ. Adabiy til normalari // «Nutq

obro’sini. Intizom ozroq bo’shashgan joyda u ham albatta o’zining salbiy natijasini ko’rsatadi. U til birliklarining juda ko’p jihatlarini ilmiy asosida me’yorlashtirishga ko’maklashdi. yozuvda mustahkamlangan. deb bemalol ayta olamiz. kampaniyachilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. kun sayin qalbimizda ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash. olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar. – Toshkent. shu bilan birga. rivojlanib boruvchi.madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Adabiy tilimizning yashovchanligini. № 4. 1973. o’tkirlashuvi hamda rivoji uchun ko’maklashish muhim vazifadir» (B ye g m a t o v E. 1980. bu faoliyatni markazlashtirish va muvofiqlashtirish. Shuning uchun ham o’zbek adabiy tilining hozirgi me’yorlarini. yozma adabiy nutq me’yori. o’zbek adabiy tili normalarini takomillashtirish. qat’iy qoida va tartibga solingan. unga millat uchun nafaqat yagona aloqa vositasi sifatida. o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi. asta sekinlik bilan o’sib. odat tusiga kirgan ish darajasiga olib chiqish lozim. «Endilikda o’zbek adabiy tilining madaniy normativ imkoniyatlarini o’rganish va bu imkoniyatlardan amaliy nutqda o’rinli va effektiv ravishda foydalana olish yo’llarini tadqiq qilish. Boshqacha aytganda. xalqning madaniy va ma’naviy barkamolligi ertamikechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada amal qilishga olib keladi. bir tomondan. rivojlanishi uchun doimo g’amxo’rlik qilishimiz. ayni paytda an’anaviylikni ham saqlab qolishi mumkin bo’lgan me’yorlarga aylandi. uslublararo tarmoqlanib. Konkret tarzda . ular tomonidan bab-baravar foydalaniladigan. uni yanada yuksaltirish borasigi ishlar keng ko’lamda. so’zlashuv va badiiy ijod jarayonida uning shunday bir imkoniyatlari ochiladiki. og’zaki uslub me’yoriga bo’linadi. Til tarbiyasi ham farzand bola tarbiyasiga o’xshaydi. o’zbek tilshunosligi ham fan sifatida ko’plab olimlarimizning sa’y harakatlari tufayli o’zining yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi. kengayib boradigan. ularning yanada stabillashuvi. biz uni payqashimiz va bir lahza bo’lsa-da. ikkinchi tomondan. Adabiy til umumxalq tilining yashash shakllaridan biri ekan. ayniqsa. Nutq jarayonida. Ammo shu paytga qadar til ilmini o’rganishda to’plagan tajribalarimiz. uning har bir vazifaviy uslub doirasida har bir nutqiy vaziyatda ifoda etayotgan nozik ma’nolarini ilg’ay olish. parvarishlashimiz zarur bo’ladi. uning iste’molchilari uchun tushunarli va ma’qul bo’lgan. mavjud kamchiliklardan ko’z yummagan holda. martabasini saqlab qolish esa unda belgilangan me’yorlarga qat’iy rioya qilishni taqozo etadi. Bu boradagi ishlarda stixiyaga. ma’lum ma’noda turg’unlashgan va barqarorlashgan. o’z maromida sayqal topib. Garchi ona tilimiz . izchillik bilan davom ettirilishi lozim.Begmatov ta’kidlagan «o’z normativ sistemalarining yuqori darajada shakllanganligi. Umumiy tarzda uni og’zaki va yozma nutq me’yorlariga ajratamiz. takomili va boyligi jihatdan yuksak darajadagi madaniy til» sifatida faxrlanib tilga olsak-da. Bu hol qachongacha davom etishini aytish qiyin. O’zbek adabiy tili me’yorlari xususida to’plangan bilim va tajribalarga tayanib yana shuni aytish mumkinki. shuningdek. og’zaki nutq me’yori og’zaki adabiy til. O’z navbatida. 59-bet). uning umumiy va konkret ko’rinishlari mavjud. tahlil qilish va uni turli yo’llar hamda vositalar bilan xalqqa yetkazish til bilimdonlarining burchi va vazifasidir. ochilgan bu xazina boyliklaridan lazzatlana va huzurlana olishimiz lozim. Til uchun belgilab quyilgan me’yoriy holatlar doirasidan chiqib. bugunga kelib til me’yorlari ilmiy xulosalarga tayanilgan holda ongli boshqarila boshlandi. qalbimizdagi eng nozik his-tuyg’ularni ifoda eta oladigan qimmatbaho boylik sifatida munosabatda bo’lmog’imiz. shu bilan birga. umummajburiy bo’lgan. o’rni bilan variantlari ko’payuvchi. 54-bet). namuna bo’la oladigan. keng jabhada olib boriladigan. degan umiddamiz. Aksincha. uni davlat ahamiyatiga ega bo’lgan. silliqlashib borgan bo’lsa. uning o’sishi. yozma adabiy til me’yori va yozma uslub me’yoriga. ularning hayotga. Chunki zamonlar silsilasida toblangan o’zbek tili.hozirgi o’zbek adabiy tilini E. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti.

grammatik. Imlo va talaffuz me’yorlari R ye j a: 1. Tayanch so’z va iboralar :Tovushlar tizimi. Orfografik me’yor. 6. grafik. 7. Yangi o’zbek alifbosi. Tovush me’yori va uning yozuvda aks etishi. Amaldagi rus grafikasi.semantik. Tovush va yozuv. 4. .esa. 3-ma’ruza: Hozirgi o’zbek adabiy tili me’yoriy ko’rinishlari va ularning muhim belgilari. O’zbek tilining tovush va grafik tizimi. Lotin grafikasi asosidagi o’zbek yozuvi. 3. Bu sohaga oid qonunlar. Orfoepik me’yor (talaffuz me’yorlari). punktuasion. «Davlat tili haqida»gi Qonun. talaffuz. so’z yasalishi. uning yutuq va kamchiliklari. fonetik. 2. 5. orfografik va uslubiy me’yorlar mavjudligini qayd qilamiz. Alifbo sohasidagi muammolar. Fonetik va talaffuz me’yori. tilimizda leksik .

ya grafemalari ham mavjud.O’zbek tilining tovushlar tizimi va ularning yozuvdagi harfiy ifodasi masalasida talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy tili» fanining «Fonetika» bo’limida tegishli ma’lumotlar berib o’tilgan.fonema mavjud bo’lib. ona tilimizga xos bo’lmagan tovush ifodasi . ch. m. orfografik va orfoepik me’yorlarni bir-biriga yaqinlashtirish ustida samarali ish olib borishimiz lozim. s. o’. ularni ifodalashga xizmat qiladigan rus grafikasiga asoslangan belgilar soni 35 ta. Demak. ayniqsa. Ularni ifoda etish uchun 23 harf va harflar birikmasi qo’llaniladi: b. Ana shu tovushlar tizimi va ularning harfiy ifodasiga ega bo’lgan o’zbek tili bugungi kunga qadar 1956 yil 4 aprelda O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan tasdiqlangan va kuchga kiritilgan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari»ga binoan ish ko’rib kelmoqda. dj. hozir qulay bir vaziyat vujudga keldi. Bir alifbodan ikkinchisiga o’tish davridan to’g’ri foydalanib. yu. Bu soddalashtirish ikki tovushni ifoda etuvchi ye. Undosh fonemalar esa 25 ta. sh. g. 4 grafema va 23 ta undoshni ifodalovchi belgilar bilan ifoda etiladi. n. y. Ana shu kursni o’qitishga oid darsliklarda o’zbek tilda 6 unli. g’. Yangi o’zbek alifbosiga 26 ta harf. Ularga ‘ va belgilari qo’shilsa. hozirgi o’zbek tilida 31 ta tovush . shuningdek. yo. v. 25 undosh tovush . 3 ta harflar birikmasi va tutuq belgisi kiritildi hamda bu bilan alifbo tizimi anchagina soddalashtirildi. O’zbek xalqi uchun jahon miqyosiga chiqishdek olamshumul vazifani amalga oshirishga katta hissa bo’lib qo’shiladigan bu tadbirning istiqbolimizga xizmat qilishi shubhasizdir. sh. An’anaviy imlo me’yorlarini saqlab qolgan holda lotin grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosi bilan ish ko’radigan imlo ham o’z me’yoriy qoidalariga ega va bu me’yorlar yuqorida tilga olingan hujjatda o’z ifodasini topgan. Anglashimizcha. z. ng. p. u. yo. yu. grafik belgilar soni 35 taga yetadi.tutuq belgisiga almashtirish. l. q. x. Hozirda ham bu qonunlar amalda.yumshatish belgisini olib tashlash hamda ‘ .s harfini va . o. Respublikamizda ta’limning barcha tizimlarida ushbu qonunlarni bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 24 avgustda «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida» qabul qilgan qarori asosida o’qitilmoqda. Unlilarning harfiy ifodasi 6 ta: i . unlilar tizimida mavjud bo’lgan kamchiliklar borasida bo’lib kelayotgan bahsu munozaralar ma’lum ma’noda yakunlandi.fonema mavjudligi qayd etiladi. Aslida 31 ta fonema 33 grafik belgi bilan. h. . t. Shu belgilar orasida ikki tovushning yig’indisidan iborat bo’lgan ye. j. f. jumladan 6 ta unli. ya singari grafemalarni. a. ng tovushlarini ifodalovchi harflar birikmasini kiritish evaziga amalga oshirildi. k. s.ayrish belgisini ' . Undan keyin esa to’lig’icha O’zbekiston Respublikasining 1993 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini hayotga joriy qilish to’g’risida»gi hamda 1995 yil 6 maydagi «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi qonunlariga asosan ish ko’riladi. e (ye). r. ch. Binobarin o’zbek tilining imloviy me’yorlari hozirgacha ana shu qoidalarga muvofiq amal qilmoqda va bu jarayon O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining «O’zbekiston Respublikasining «Davlat tili haqida»gi Qonunining yangi tahririni amalga kiritish tartibi to’g’risida»gi 1995 yil 21 dekabr qaroriga asosan 2005 yilgacha davom etadi. d. Shu bilan ancha paytlardan beri alifbomizda. Undagi qoidalarga amal qilish tilimizdan foydalanuvchilar uchun bundan keyin majburiy sanaladi va shu tarzda bosqichmabosqich amalga oshiriladigan tadbirlar natijasida o’zbek tilining orfografik me’yori yo’lga qo’yiladi.

Gap uni qay darajada o’zlashtirishda ekanligini tushunib yetsak bo’ldi. Yosh avlodning nutqiy madaniyatini tarbiyalash xususida // Davlat tili haqidagi qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolari mavzuidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi tezislari.Kezi kelganda bir mulohazani aytib ketishga to’g’ri keladi. Keyingi yillarda Samarqand Davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakultetiga test asosida qabul qilingan talabalar o’rtasida har yili. Masalani biroz boshqacharoq tarzda qo’yishimiz ham mumkin: Rus grafikasi asosidagi o’zbek alifbosidan foydalanishda savodxonligimiz talablar darajasidami? To’g’risi. Yoshlarning notiq bo’lishi shart emasdir (balki). Oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlariga talabalarni test sinovlari asosida qabul qilish ana shunday ulkan qadamlardan biri bo’ldi. .talaffuz me’yori va unga hayotda amal qilish to’g’risida. ibora. aniq va ravon jaranglashi kerak. olib borilgan kuzatishlar shuni ko’rsatmoqdaki. bu holat hamon davom etmoqda. bu qatlamda ham talaffuz me’yorlariga rioya qilishni quvonarli deb bo’lmaydi. ulardagi kuch va imkoniyatlarni boshqa tomonlarga burib yuborayotgandir? Harqalay. Ammo hozirgi yoshlar va kelajak avlod savodxonligi uchun bu muammo yo’q. bu savol ko’pchiligimizni tashvishga soladi. degan fikrlar quloqqa chalinib qoladi. Xalq o’rtasida ba’zan lotin grafikasi asosidagi o’zbek imlosiga o’tish ma’lum darajada savodxonlikka salbiy ta’sir etishi mumkin. ba’zi affikslarni to’g’ri talaffuz eta olmasliklari va ayrim so’zlarni o’rinsiz takrorlay berishlari kabi holatlarda ko’rinadi». Xo’sh.Toshkent: Fan. 7-bet). balki ayni vaqtda aqlli va madaniyatliligini ham ko’rsatadi. bu masalalar tahliltalab. aniq iboralar bilan ifoda qilishlari zarur.Asqarova (A s q a r o v a M. 75-bet). izohtalab masalalardir. «Respublikamizdagi ko’pgina maktablarda o’quvchilarning nutq madaniyati yuqori saviyada emas. Prof. Bu holat ko’proq o’quvchilarning og’zaki nutqda o’z shevalariga xos so’zlarni va ba’zi qo’shimchalarini noo’rin ishlatishlarida. buning uchun nima qilish kerak? «Bolalar nutqini o’stirish ishi maktabgacha tarbiya muassasalaridanoq boshlanishi kerak. . mulohazalarimiz ko’proq samara berishi mumkin bo’lgan yoshlar nutqiga e’tiborimizni qarataylik. Shuning uchun yoshlar hamma vaqt nutq madaniyati va nutq odobiga qat’iy rioya qilgan holda so’zlashga harakat qilishlari lozim. Ko’p yillik tajribalar. Endi bir necha og’iz so’z orfoepik .Mamatov quyidagi mulohazalarni bayon qiladi: «Yoshlarning adabiy til normalariga amal qilgan holda so’zlashishi. 1993. Talaffuz etilgan har bir tovush. Afsuski. . Ammo negadir bu islohotlar bilan ham yoshlar savodxonligining oshishida jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti.E. . 1973. Buning sabablari nimada? Maktabdagi ona tili va adabiyot fanlarini o’qitish jarayonida bu masalaga e’tibor susayganmi? Test sinovlariga bo’lgan burilish yoshlarimiz uchun orfografik me’yorga qat’iy rioya qilish masalasini keyingi o’ringa surib qo’ydimi? Balki o’tish davridagi ayrim qiyinchiliklar o’qituvchilar talabchanligini susaytirib.deb yozgan edi prof. Buning uchun maktabgacha tarbiya muassasalarida orfoepik qoidalardan yaxshi xabardor mutaxassislar kichik va qiziqarli mashg’ulotlar olib borishlari zarur deb hisoblaymiz. lekin faqat fikrini. M. turli ijtimoiy qatlamlar nutqini bir chetga qo’yib turayligu.A.Karimovning tashabbusi va maorifimiz jonkuyarlarining sa’yi harakatlari balan ta’lim sohasida yirik islohotlar amalga oshirilayapti. so’z.Navoiy. nafaqat ularning o’qimishliligidan darak beradi. Respublikamiz Prezidenti I. barcha kurslarda o’tkazilayotgan sinov diktantlari natijalari bu borada jiddiy ish olib borish lozimligini ko’rsatadi. jumlalarni to’la tuza bilmasliklarida. Balki xalqning yoshi ma’lum bir darajaga yetgan qatlami orasida shunday bo’layotgandir. Respublika maktablarida ona tili o’qitishi va nutq madaniyati «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. tushunchalarini to’g’ri. chunki ona tilimizning sofligini saqlash har bir yosh avlodning sharafli burchidir» (M a m a t o v A. Bu o’rinda o’rta va keksa avlod. A.

Tilimizdagi orfoepik me’yor va uning nutq madaniyatiga ta’siri borasidagi muammolarning mavjudligi ilmiy adabiyotlarda qayd etib kelinayotgan bo’lsa-da. Birgina misol. S. shevachilik. h . Maqola pirovardida olima ishonarli xulosaga keladi: «Umuman qaysi tildan so’z qabul qilinishdan qat’iy nazar.x. 87-bet).Otamirzayevaning «. birinchi sinfdalik davridan boshlab.ng tovushlarining talaffuzda farqlanmasligi . 45-bet). Shu o’rinda quyidagi mulohazalarni keltirish ham maqsadga muvofiq: «. Kishida qiziqish ham. Birinchidan. bu borada aytilgan hamma fikr-mulohazalarni ham ma’qullash qiyin. o’zbeklar orasida ozchilikni tashkil qiladigan tojik xalqining tili qanday qilib ko’pchilik gaplashadigan tilga bu darajada kuchli ta’sir o’tkazish mumkin. fors-tojik va rus tillaridan kirib kelgan so’zlar talaffuzining tilimiz ichki fonologik sistemasiga muvofiq kelish-kelmasligi darajasi o’rganilgan. bu vazifa batamom hal qilingan emas. ikkinchidan. tilshunoslar orasidagina mavjuddek tasavvur paydo bo’ladi. Haq gap. S.Otamirzayevaning «O’zlashtirilgan so’zlarning orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar» nomli maqolasida arab. Shunda ular dialektal xatolarni qilmaydigan bo’ladi. qonun-qoidalariga bo’ysundirib oladi» (O t a m i r z a ye v a S. Yuqoridagi maqola. Ustoz J.. 75-76-bet). adabiy til elementar normalariga rioya qilgan holda so’zlatishga odatlantirish lozim» (A s q a r o v a M. u yo’qolgan emas. O’zlashtirilgan so’zlar orfoepiyasiga doir ba’zi masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Lekin maqoladagi bir fikrga munosabat bildirishga to’g’ri keladi! Olima ham o’zbek tilida singarmonizim hodisasi yo’q. o’quvchilarga adabiy til normalarini singdirishda faqat bir qoidaning o’tilishinigina kutib turmasdan.. f . orttirilishi.p. Bu fikr ayniqsa boshqa tillardan kirgan (arab. Afsuski.o. deb hisoblash tarafdori. o’sha orfoepik qoidaga asos qilib olinishi zarur. Yuqoridagi maqola. dialektologik tekshirish natijasini hisobga olish va nimaiki keng tarqalgan va umumxalq tusiga kirib qolgan bo’lsa. an’ana tusiga kirib qolgan talaffuz qoidalari ham chuqur va atroflicha o’rganilishi va qonun asosida mustahkamlanishi zarur.1973. ushbu masalalarning kun tartibiga qo’yilganiga 20-30 yil vaqt o’tganiga qaramasdan. n . tashvishlanish ham go’yo asosan ziyolilar. Bunda umummiliy manfaatlar ko’zda tutilmog’i. o’rin almashishi hodisalari. 96-bet). Hamdamovning “Tilimizning yuksak madaniyati uchun” nomli maqolasi ham orfoepik normalar masalasiga bag’ishlangan. Ammo bu qarashlarning hayotiy emasligini.singarmonizm hodisasi o’zbek adabiy tilida yo’qolishga asosiy sabab tojik tilining ta’siri bo’ldi» (O t a m i r z a ye v a S.Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishda birinchi navbatda grammatik qoidalarni puxta singdirish va shu orqali o’zbek adabiy tili normalarini egallashlariga erishish kerak. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid ayrim masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. birinchidan. ma’lum qoida ichiga olinishi qiyin bo’lgan ayrim holatlarda ongli boshqarish prinsipiga suyangan holda ish ko’rish kerak bo’ladi. Bunda. u . demografik sharoitiga ko’ra O’zbekiston hududida.o’. Ikkinchidan. adabiy tilning orfoepik normalari haqida jiddiy o’ylash va uning qonun-qoidasini belgilash vaqti allaqachon kelgan. degan savolga javob topish ham kerak. So’z tarkibidagi ayrim tovushlarning o’zbek tili talaffuz qoidalariga moslashgan holda tushib qolishi. ayrim qoidalarni tilga zo’rlik bilan kiritib bo’lmasligini o’zbek tili faktlari. «mahalliychilik» tendensiyalariga yo’l qo’yilmasligi kerak» (A b d u l l a ye v F. urg’uning ko’chishi va butunlay o’zgarishi holatlari yaxshilab tahlil qilingan. – Toshkent: Fan. bu fikrlar paydo bo’lgandan keyingi o’tgan davr isbotladi. Uchinchidan. Unda a .. ularni bartaraf etishning ba’zi yo’llari ko’rsatilayotgan bo’lsa-da. Ayrim shaxslarning subyektiv mulohazalari. adabiy tilning funksional vazifalarining nihoyat darajada zo’r ahamiyati e’tiborga olinmog’i kerak. fors-tojik va rus tillaridan olingan) so’zlar talaffuziga nisbatan to’g’ridir.. qabul qiluvchi til har bir so’zni o’z «g’alviridan» o’tkazib. degan fikrini esa qabul qila olmaymiz.

sezib. Tilimizning yuksak madaniyati uchun // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. Harqalay. shaharda yashovchi ko’pchilik o’zbeklar nutqi ham namuna bo’lish vazifasini bajara olmay qolgan edi.o’zbek tilida gaplashish hayotiy zaruratga aylandi. o’z farzandlarining istiqbolini o’ylab. imkoniyat yaratildi. ya’ni o’zbekcha so’zlarni rus talaffuziga moslab aytish tufayli tilimizda buzilishlar sodir bo’lib turibdi.Ђ. Tilni o’rganish kerak. Ammo ularning mag’zini chaqish.u ham bo’lsa. So’zlarni yod olish mumkindir. . – Toshkent: Fan. mavjud vaziyatning o’z obyektiv va subyektiv sabablari bor. shaharda ham bir xil tarzda nutq madaniyati bilan shug’ullanishiga qonuniy asos. «Umuman. 97-100-bet). Endi u borada hyech tortinmasdan.ya’ni o’zbek tiliga xos ba’zi til orqa yoki bo’g’iz tovushlari rus tilida yo’q. Rivojlanishi va istiqboli qonun yo’li bilan kafolatlandi. agar unda birgina rus kishisi o’tirgan bo’lsa ham. orfoepik me’yor masalasini. xolos. Ona tilimizga davlat tili maqomining berilishi uning hayotiylik. Buning ustiga. ularni adabiy til me’yorlariga muvofiqlashtirish jarayoni hayotimizda hali uzoq davom etadigandek bo’lib tuyuladi. bir oila.1973. 70 foizdan ortiq aholi yashaydigan qishloq joylarda esa o’z shevalari asosiy muomala vositasi bo’lib qolaverdi. muomalada faqat rus tilidan foydalanib kelayotgan o’zbeklar oldida yangi muammo paydo bo’ldi. To’g’ri. yashash shart-sharoitlarini belgilab berdi. kabi tovushlarimizni ravon talaffuz qila olmaydilar» (S o d i q o v a M. O’z ona tillari . butun muhitga. Hayotda shiddat bilan urchib.Sodiqova. M. Talaffuz ravonligi – nutq boyligi // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. endi faxrlanib aytish mumkinki. rus tilida olib borilar edi. yoki bo’lmasa.H. tovush a’zolarimiz bir-biridan farq qiladi. Ular ham zamonasozlik qilishga. Tabiiyki. Chunki o’zbek tilini o’rganishdagi hozirgi ommaviy jarayon bu kamchiliklarni albatta siqib chiqaradi. Ammo unga vaqtinchalik hodisa deb qarash kerak. Hayotning bu oqimi tabiiy ravishda o’z ona tilisida muomala qilishni bilmaydigan. ikkilanmasdan amaliy ishlarga o’tish payti keldi. til ekologiyasiga jiddiy ta’sir qila boshlagan edi. . qishloq xo’jaligi xodimlarining respublika qurultoyida o’zbekcha nutq so’zlash imkoniyatiga ega bo’lar edilar. bu narsa osonlik bilan amalga oshmaydi. ularni rus tilida ta’lim-tarbiya beradigan bolalar bog’chalari va maktablarda o’qitishga majbur bo’la boshladilar.-deydi prof.ishonarli tarzda tahlil qilinadi (H a m d a m o v J. Tildan. televideniye orqali eshitdilar. rus va o’zbek tillarini aralashtirib gapiradigan chalamulla o’zbeklarni maydonga keltirdi. Mana shunday holatda ruscha o’qib. Qolgan paytlarda ko’pchilik yig’ilishlar. kitoblardan o’qidilar. Bu hol bir kishi. nutqiy madaniyatimizdagi shevachilik muammolarini ijobiy hal qilish. amaliyotda o’zbek tili uning iskanjasida tobora qisilib borayotgan edi. uning asoratlarini hozir ham ko’rib. Qishloqda ham. o’zini ziyoliman deb hisoblaydigan. Buning oqibatida. Ma’lum me’yorga solingan adabiy til namunalarini esa faqatgina radio. Aytilganlaridan. shu bois ular bizning Q. Ana shu sabab bilan bog’liq talaffuz me’yoridagi buzilishlar ma’lum vaqt tilimizda davom etishi mumkin. talaffuzichi? Artikulyasion bazasi rus tili talaffuziga moslashgan kishini sof o’zbek tili talaffuziga o’rgatish oson ish emas. Respublika davlat arboblari bir yilda faqat bir martagina . 1998 yil 16 yanvar). o’z ona tilimizdan foydalanish va rus tilidan foydalanishda ana shunday tafovutlar mavjud bo’lib. unga bo’lgan munosabat butunlay o’zgardi. til iqlimi. bir shahar doirasidan chiqib. Turg’unlik deb ataladigan sovetlar davrida quyidan tortib yuqorigacha hujjatlar asosan rus tilida yuritilar edi. tomir otib kelayotgan bu millat mustaqillik tufayligina chilparchin qilingan bo’lsa-da. bilib turibmiz.

barcha o’rinlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirib qo’llash masalasi birinchi o’rinda turadi. Shu narsani e’tirof etish adolatdan bo’lar ediki. balki maorifimiz jonkuyarlari. Omma uchun bu vaziyatning ta’siri salbiy bo’layotganini sezib turibmiz. tuzatish va tavsiyalar tarzida chiqishlar qilib turishibdi. 58-bet). orfoepik me’yorlarga rioya qilmaslik nutqimiz madaniyatida jiddiy nuqsonlardan biri bo’lib qolmoqda. O’zbek nutqi madaniyati masalalari// O’zbek tili va adabiyoti. situativ ko’rinishlarini o’rganish.Begmatov «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» nomli maqolasida og’zaki nutq madaniyatini rivojlantirish borasida quyidagi vazifalarni o’rtaga qo’ygan edi: «. talaffuz me’yorlarini buzish. Xulosa shuki. ayrim holatlarda rus tili gap qurilishi tartibida o’zbekcha jumlalar tuzish iskanjasidan chiqib keta olmayaptilar. piravord natijada adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq keladigan uzus . o’z ona tiliga chuqur hurmat bilan qaraydigan barcha ziyolilarimiz bu me’yorlarning buzilishiga e’tiroz. ona tilimizga mehrni bolalar bog’chasidayoq uyg’otishimiz. sahna nutqi singari ko’rinishlarini tadqiq qilish va ularning normativ xususiyatlarini belgilash» (B ye g m a t o v E. televideniye eshittirishlarida ham seziladi. til madaniyatiga e’tiborsizlik hamon davom etmoqda. o’zbekcha talaffuz me’yorlarini belgilab beradigan texnik vositalarni biz oliy ta’lim o’quv jarayonida ko’rgan emasmiz.O’zbek og’zaki nutqining talaffuz normalarini eksperimental usulda o’rganishni yo’lga qo’yish. . Ammo u bosqichma-bosqich amalga oshirilishi. turli uslublardagi vazifasini belgilash bo’lmasin. . Shunday bo’lishiga qaramasdan. sayoz bo’layapti. Vaholanki. Tilshunoslarimiz zahmatlari tufayli o’zbek tilidagi birliklarining deyarlik barchasidagi me’yoriy ko’rinishlar ommaga turli qo’llanmalar. .nutqiy ko’nikmalar hosil qilishga ko’maklashishimiz lozim. uning asosiy quroli bo’lgan texnik vositalar ko’magida biz adabiy me’yor tarzida tavsiya etiladigan namunaviy nutq andozalarini berishimiz. har bir tovush tembri. Dasturlarni olib boruvchi ayrim jurnalistlarning o’zlari shevachilikka berilib ketishlari noo’rin tuyuladi. Xalqimiz shevachilikdan .Og’zaki nutqning mohiyatini o’rganish. . televideniye nutqi. Shuning uchun ham ko’p dialektli va shevali o’zbek tilining adabiy talaffuz me’yorlarini belgilab berish qiyin bo’lib qolayapti. ijobiy natijalar qo’lga kiritilishi lozimligi zamon talabidir.Og’zaki nutqning uslubiy. Bu nutq tipining adabiy-normativ va nonormativ tomonlarini aniqlash.So’zlashuv nutqini normalash imkoniyatlarini tadqiq etish. lektor (propagandistlar) nutqi. ayniqsa. 1980. ular uchun eksperimental fonetika. Og’zaki nutq ishlatiladigan qaysi soha va yo’nalish bo’lmasin. Yangi imlo qoidalariga o’tishimiz munosabati bilan bu yumushlar davom ettirilmoqda.Bu ulkan vazifani birdaniga hal etib bo’lmasligi ham aniq. amplitudalarini ko’rsatishimiz va shu asosda talabalarni mashq qildirishimiz.Adabiy og’zaki nutqning radio nutqi. lug’atlar shaklida tavsiya etildi. № 4. Ko’pchilikning fikriga tayanib aytamizki. E. keyingi yillarda tilimizdagi fonetik jarayonlarni. Ma’lum bo’ladiki. Nafaqat filolog olimlar. adabiy til me’yorlarini o’rganishning bolalar bog’chasi o’rta maktab oliy maktab tarzidagi uzluksizligini ta’minlashimiz zarur. Bu borada talabalarimizga bergan bilimlarimiz ham yuzaki. Bu kamchiliklar hatto radio. Yillar davomida majlislarni rus tilida olib borgan yoki ma’ruzalarni rus tilida eshitgan ko’pchilik kishilar o’z nutqlarida ruscha so’z va iboralarni qo’llash. og’zaki nutqning to’laligicha adabiy holatga keltirilishini ta’minlash talaffuz jarayonini me’yorlashtirish bilan bog’liq.

mas’uliyatsizlik davom etmoqda. Jumladan. «Tilshunos-normalist olimlar. jozibali va ta’sirli qilib foydalanishni umumxalq. 4-ma’ruza: Leksik . 6. Variantdorlik.deb ta’rif bersa (A x m a n o v a O. Tayanch so’z va iboralar: Lug’aviy me’yor.S. 2. K. paronimlar va adabiy me’yor. o’rinli so’z .Axmanova leksik normani «bu muayyan bir tilda so’z qo’llash normasidir».. 5.S. – M.Mamatov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va bu kuzatishlarning natijasi o’laroq doktorlik dissertasiyasi himoya qilingan hamda «Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeolgik norma muammolari» nomli monografiya yuzaga kelgan. O. 4. Hozirgi o’zbek adabiy tilidagi til sathlari orasida leksik birliklar alohida o’rin tutadi va ularning o’ziga xos me’yoriy xususiyatlari mavjud.frazeologik me’yor R ye j a: 1. 3. Tildagi birliklar : dialektal qaytariqlar. Sinonim va dublet. loqaydlik. Zero. Tildagi variantdorlik. Ushbu qo’llanmani yozishda ham bevosita ana shu tadqiqot natijalaridan foydalanildi. O’zbek tilidagi leksik-frazeologik birliklarning ana shu xususiyatlari yuzasidan A. Mavjud imkoniyatdan.S. ulardan chiroyli. Garchi ko’pchiligimiz adabiy til me’yori talablari asosida savodli yozsak-da. Doimiy va matniy variantlar. til ma’naviyatimiz va madaniyatimiz ko’zgusi ekan undan ehtirom va hurmat bilan foydalanish milliy burchimizga aylanmog’i lozim.E.deb yozadi u. umummilliy darajaga ko’tarish masalasi muammoligicha qolaveradi. Tildagi leksik birliklar va ularning adabiy me’yorga munosabati.batamom qutula olgan emas. Frazeologizmlarda okkazional variantlar va adabiy me’yor. . Leksik me’yor tushunchasi. talaffuzda e’tiborsizlik. O’zbek tilining keng iste’mol so’zlari me’yori. . 1961). So’z tanlash va uning ahamiyati. Frazeologik me’yor. Slovar lingvisticheskix terminov. Gorbachevich esa «so’zni to’g’ri tanlash va hammaga ma’lum bo’lgan va umumxalq tomonidan qabul qilingan.leksik normaning maqomini aniqlashda turlicha fikrlar aytganlar.. me’yor qilib belgilab qo’yilgan til birliklaridan to’g’ri foydalanishga o’zimizda burch sezmas ekanmiz.

sinonimlar va variantlar shaklida bir tushuncha doirasida ma’no anglatish va farqlash imkoniyati tilning boshqa sathlaridagiga qaraganda keng ekan. o’mgan (ko’krak).Yu. . 8-bet): cho’kkala (laganbardor).Toshkent. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. tengliklardir» (M a m a .Toshkent. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. o’sha yerda stilistika boshlanadi».. kengaytiradi. Bu kabi so’zlarning adabiy me’yori haqida nima deyish mumkin? A.. 1990. leksik jihatdan esa barcha o’zbek shevalariga asoslangan»ligi qayd etilgan «O’zbek dialektalogiyasi» darsligida ana shu o’lchovlar ko’rsatib o’tilgan. 2) territorial va ijtimoiy qo’llanish doirasini. bu borada me’yoriy holatlarni belgilovchi o’lchovlar ham mavjud.L. neologizm va okkazionalizm. s 11). tanba). ular adabiy tilimizga kirib ulgurmagan yoki shu holicha qolib ketgan. Leksik normani ta’riflashda esa adabiy tilning quyidagi belgi va mezonlarini nazarda tutmoq lozim: 1) uning og’zaki va yozma shaklda amalga oshirilishini.. tuxum-moyak-yumurta. tilda asosiy birlik sanalgan so’zning lingvostilistik birlik sifatida. pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to’g’risidagi tasavvurimizni. D. 1978. . orfoepiyasi va grammatik qurilishi ma’lum tayanch shevalarga (asosan. O’zbek dialektologiyasi. 1971). 170-171-betlar). shubhasiz. 117-118-betlar).Aliyev «O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonuni va o’zbek tili nutq madaniyati» nomli ma’ruzasida «Ayrim narsa va hodisalarning nomlari adabiy til va uning lug’atlarida uchramaydi..E. leksik norma bu og’zaki va yozuv tili oppozisiyasi doirasida leksik vositalarning turlicha amalga oshirilishi o’rtasidagi munosibliklar.ishlatishdir».E. uning tasdig’i sifatida quyidagi misollarni keltirgan edi (A l i ye v A. . aytaylik. . O’zbekiston jumhuriyatining davlat tili haqidagi qonun va o’zbek tili nutq madaniyati // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. chaqaloq-buvak. uzuchak (uchta bola tuqqan xotinning bolalari yoki qo’yning qo’zilari). Toshkent va Farg’ona shevalariga) asoslangan bo’lsa-da. Shuning uchun ham tilimizdagi dialektizm. kechik (kechib o’tadigan joy).t o v V.Yu. Izmeneniye norm russkogo literaturnogo yazыka. 1991.degan fikrni aytib. Bunday vaqtda aniq narsa va hodisalarning nomlarini anglatuvchi so’z va atamalarni hyech ikkilanmasdan shevalardan olib adabiy tilga kiritishimiz kerak». «O’zbek adabiy tilining orfografiyasi.E. leksik normalarga rioya qilish so’zlovchi (yozuvchi) va tinglovchi (o’quvchi) tomonidan o’zaro muloqotda bir-birini to’liq tushunishni taqozo qiladi.deb yozadi (G o r b a ch ye v i ch K. sigir-siyir-inak. . leksik me’yorlarni belgilash birmuncha qiziqarli va munozarali bo’ladi. sarimsoq (go’dakning nomi qo’yilguncha bo’lgan ismi). o’tik (o’tadigan joy). Leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko’pligi uning xususiy me’yorlarining shakllanishiga ham sabab bo’lgan.t o v A. 1974.S. o’ymoq (angishvona) singari. arpabodiyon (ukrop turi). Demak. 3) ma’lum milliy tilning boshqa shakllari bilan adabiy til o’rtasidagi munosabatlar masalasini inobatga olish kerak. Shunday qilib.deb bekorga yozmagan (R o z ye n t a l D. Dialektizimlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi. M. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Ammo shevalarimizda shunday leksik birliklar mavjudki.Rozental ham «Qayerda tanlash imkoniyati bo’lsa. ko’pma’nolilik. . Ayni paytda. Lekin dialekt va shevalarda mavjud bo’ladi. madang (yog’ochdan qilingan eshik qulfi. Adabiy til sheva leksikasidan ularning ko’pchiligi uchun umumiy bo’lgan so’zlarni tanlab olishi va uni o’z leksik tarkibiga kiritishi (mas.Toshkent. chumoli-murcha-qarinjaqumurusqa kabilar) ta’kidlangan (R ye sh ye . Demak. qalang’i-qasang’i (yengil tabiat odam).

neujeli. Sarimsoq so’zini balki o’ylab ko’rish mumkindir. Shuning uchun ham. konechno. ammo ilmiy texnika inqilobi ro’y bergan hozirgi zamonda yog’ochdan qilingan eshik qulfining .Yusupov keltirgan to’tra / to’rta (yog’ quyqasi) so’zini ham adabiy tilga kiritish mumkin. Har bir sheva vakilida ma’lum tushunchani ifodalaydigan so’zning tabiiy ravishda o’z shevasidagi variantidan foydalanishga moyillik seziladi.I. U umumxalq tili mulki bo’lib qolaveradi. albatta. tolko tak. Ammo bunday so’zlar orasida varvarizm deb ataluvchi shunday bir qatlam mavjudki. Aslida o’zbeklarning chorvachilik bilan shug’ullanadigan qismi yoki uylarida sigir. Gap shundaki. Cho’kkala so’zini adabiy tilga qabul qilganda ham endi uning laganbardor so’zini siqib chiqarishi dargumon. bu so’zlarni faqat sheva so’zlari deb bir chetga surib qo’yib bo’lmaydi va ular adabiy tilga kirishga haqli.Shoabdurahmonov «O’zbek adabiy tilining leksik normalari» maqolasida R. me’yorlashgan. kak raz. ularni nutqda qo’llash-qo’llamaslik masalasiga adabiy til me’yorlari nuqtai nazaridan munosabat bildirish lozim. qandaydir dialektga suyanish. obyazatelno.Toshkent: Fan. tak. Bu holni faqat lug’atlarni tuzuvchilarning kamchiligi yoki ana shunday so’z va tushunchalarning mavjudligidan xabardor emasligida deb baholanishi mumkin. ham salbiy tomonlari bor. Chunki kechik. organizovat qilmoq. E’tirof etish kerakki. Shu ma’noda A. «O’zbek tilining imlo lug’ati»ga bu so’zlarning ikkinchisi kirgan. Akad. 51-bet). o’mgan so’zlari «O’zbek tilining imlo lug’ati»da bor. vot. 1973. voobщye. uje. mehnat qilish. tak chto. ammo madang so’zini adabiy tilga olib kirib bo’lmaydi. keltirgan misolarini ma’qullab bo’lmaydi. O’zbek adabiy tilining leksik normalari// «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . me’yorlashishi mumkin. Masalan. O’tik so’zi ham o’tuv va o’tadigan joy tarzida iste’molda. demak. Ijtimoiy muhitning tildan foydalanish jarayoniga ta’sir ko’rsatishi tabiiy bir holdir. Sh. bo. dokument. podpis qo’ymoq. Boshqa tillardan so’z o’zlashtirish ulardan nutqda zaruriyatga ko’ra foydalanish salbiy hodisa emas. soni kabi so’z va birikmalarining o’zbek tilida aynan ekvivalentlari mavjud. qo’y. uni endi til leksik me’yorining buzilishi deb qarashga to’g’ri keladi. oformit qilmoq. Boshqa millat vakillari bilan birgalikda yashash. Agar bu birlik ko’pchilik tomonidan qabul qilinmasa. yangi tuqqan sigirning sutidan tayyorlangan taomning kilagay/ gilagay/ galagay. znachit. tilshunos-lug’atshunoslarning barchasiga ham ma’lum bo’lmasligi mumkin. pochti. ya’ni sheva vakili bo’lgan ijodkorlarning sharofati bilan ma’lum so’z adabiy tilga kirib qolib.o’zi yo’q bo’lib ketgan narsaning nomini adabiy tilga olib kirishga hojat yo’q. Buning ustiga ular . leksik me’yorlarni belgilashda unga asoslanish mumkin bo’ladi. xullas. sovsem. tem boleye. yangi tuqqan qo’y-echkining sutidan tayyorlangan taomning esa qag’anoq/ /qog’onoq deyilishi o’zbek tili vakillarining hammasiga. akun. Shunday ekan. prinimat qilmoq. adabiy tilga kirmasdan qolgan. tayanch nuqta bo’lishini taqozo qiladi» degan fikrini keltiradiki (Sh o a b d u r a h m o n o v Sh.Tadqiqotchining aytgan fikrlariga qo’shilish mumkinu. o’zbek tilidagi ko’p shevalilik sharoitida leksik me’yorlarni belgilashning o’ziga xos qiyinchiliklari ham bor. allaqachon adabiy tilga qabul qilingan. Bu holatni hatto ayrim sheva vakillari bo’lgan shoir va yozuvchilar ijodida ham kuzatish mumkin. muomala jarayonida ana shu hol yuz beradi. varvarizm sifatida qaraladigan nu. echki saqlab.Avanesovning «Adabiy til normalarini ongli ravishda boshqarib borish qandaydir yo’nalish. jumladan. haqiqatdan ham. qiyin. razresheniye olmoq. tolko. ularning sut-qatig’idan foydalanadiganlari ana shu taomlarni tayyorlashadi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. Buning ham ijobiy. Ijobiy tomoni adibning. yestestvenno. ta’lim olish. Kishilar nutqlarida o’zlari bilib-bilmay yoki e’tiborsizlik oqibatida boshqa til elementlaridan ham foydalanadilar. umumxalq tilidagi ayrim so’zlar. o’ymoq. To’g’ri. qalang’i-qasang’i. birinchisi kirmasdan qolgan. arpabodiyon. Bu kabi lingvistik birliklar turli kasblar va sohalarda kuzatiladi.

poetik asarlar matniga tegishli. So’z variantlaridagi bo’g’inlar soni. davriylik nuqtai nazaridan munosabat xususida.deydi (O’sha joyda. sintaktik qurilishlarning tilmizdan juda sekinlik va qiyinchilik bilan chiqib ketayotganini ham tarixiy jarayon sifatida qabul qilishga to’g’ri keladi. baryer. «Lison ut-tayr». O’zbek tilining fizkultura va sportga oid terminologiyasidagi har xilliklar // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. cho’ziq-qisqaligi har xil bo’lsa. qizitaloq. nutqimizni nazorat qilmaymiz. arbitr. Shu tarzda leksik me’yor ham. farqiga bormasdan ishlataveramiz. Bobur she’riyatida esa faqat xizmat varianti ishlatilganligi faktini keltiradi (O’sha maqola. Ruscha so’z va iboralarning. 32-bet). – Navoiy. Ayrim so’zlarning bu tarzda lug’atlarda rasmiylashtirilishi ham ularning yashovchanligiga sabab bo’lgan bo’lsa. albatta. qanjiq singari vulgar so’zlar xususida ham aytish o’rinli. Ammo biz ularni. 1988. B. 1-son. Shuning uchun ham tilda varvarizmlarning ishlatilishini ijobiy hodisa sifatida emas. adibning g’azaliyoti. Bir necha og’iz gap atamalarga tarixiylik. ijtimoiy muhit ta’siridan bo’lsa kerak albatta. bu fikr tushunarli. 14-bet).Bafoyev «Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma» nomli maqolasida me’yorning tarixiylik tomonlariga e’tibor beradi. bokovoy sudya singari atamalarning faqat ruscha shakli berilganligini ma’qullamaydi (A z i z o v S. nasriy asarlari tilida xizmat yetakchi va «Xamsa» dostonlari tilida esa.Bafoyev bu savolga javob izlab. 1993. sudya. . ayniqsa «Xamsa»si tilida xidmat va undan keyingi yillarda yozilgan asarlari tilida xizmat yetakchi variantdir» (O’sha maqola. B. balki me’yorning buzilishi deb qaralishi va ularni nutqda qo’llamaslik lozim. Bugungi kunga kelib esa u umuman qo’llanilmaydi. Bundan sal oldinroq «Gul va Navro’z» da faqat xidmat. So’zning ikkala bo’g’ini ham yopiq bo’g’in bo’lganligidan nazmu nasrda va nazmning turli janrlarida ikkala variant ham. 35-36-bet). Navoiy asarlari tilida so’z varianti va adabiy norma // O’zbek tili va adabiyoti. Bu mulohaza to’g’ri.. Jismoniy tarbiya va sport atamashunosligi bo’yicha tadqiqotlar olib borgan S. «Ularning aktiv-passivlik sabablarini boshqa poetik hodisalardan izlash kerakka o’xshaydi». 32-bet). Ta’kidlanishicha. ajabmas. nutq ham buziladi. Demak bu so’zlar o’zbek tili uchun me’yor emas. deyarli bir xil filologik xususiyatga ega» (B a f o ye v B. Bu xulosa. asosan xidmat varianti aktiv ishlatilgan.adabiy tilimizga kirgan emas. Agar shu holatlar baravar darajada bo’lsa-chi? Muallif xizmat/xidmat so’zini tahlil qilib yozadi: «Alisher Navoiyning g’azaliyoti va nasriy asarlari tilida ikkala variant ham uchrasa-da.Bu birliklar ommabop lug’atlarda berilmaydi. Bu fikrlardan navbatdagi xulosani chiqarish mumkin bo’ladi: Eski o’zbek adabiy tilida o’zaro variant hisoblangan xidmat va xizmat birliklaridan xidmat tarixan eskiroq. Prof. xotintaloq.Ismoilov va M. Bu kabi mulohazalarni enag’ar.Bafoyev maqola oxirida yana bir xulosa beradi: «Alisher Navoiyning 90-yillargacha yozilgan asarlari tilida.Norkinlarning «Ruscha-o’zbekcha fizkultura va sport terminlari izohli lug’ati» nashridagi ayrim holatlarga e’tiroz bildirib. lug’atda bu sohaga oid absolyut chempion. ochiq-yopiqligi.Azizov 1961 yilda R. tilda ma’lum tushunchani ifoda etuvchi sinonimik variantlarning me’yor sifatida tanlanishida ularning bo’g’in tuzilishi hamda har birining ijod turlarida ma’lum qimmatga ega bo’lishi e’tiborga olinadi. 32-bet). Endi nima qilish lozim? B. ya’ni uning qo’llanilishi XV asrgacha me’yor hisoblanib kelgan va asta-sekinlik bilan u xizmat so’ziga o’z o’rnini bo’shatib bergan.

13-bet). Masalan. tufrog’ tarzida badiiy. kayfni kesmoq kabi holatlarda kayf so’zi mastlikni bildiradi va shu holatda uning ma’nosi bir qadar aniqlashib. kayfi taraq . Bu fikrni inkor etish mumkin emas. «tarixiy leksikologiyada bu lingvistik hodisani obe’ktiv baholashda barcha yozma manbalar tilidagi har bir variant qaytariqlari bilan olib chiqilishi kerak». yapurg’oq va tuproq ning tuprog’. Kayf. rentgen. Harqalay. O’zbek tili tarixida leksik norma masalalari // O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari. undagi tushunchalarni ifoda etish uchun dunyodagi eng boy tillardan biri deb faxrlanadigan o’zbek tilida so’z topilmasligiga shubha ham yo’q emas. aniq ma’nolarda ishlatamiz: 1. kashf qilinganda dastlab shunday nomlangan. – Navoiy. tufroq. Bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. albatta. 1 tom. Bu ham sun’iy ravishda me’yorni buzishga kiradi. O’zagi bir bo’lgan bu so’zlarning bundan yuz yillar avval ana shu yaqinligi inobatga olinib. ko’pgina so’zlar ikki.Avliyoqulov quyidagi fikrni aytgan: «Bu sohada atamalarni muqobili bo’lmasa o’zbek tilidagi atamalar bilan almashtirish ijobiy natija bermasligi mumkin. vazn va hatto qofiya singari an’anaviy qoidalarga bog’liqligini ham yodga keltirishimiz zarurati tug’iladi. shira kayf. «Davlat tili haqida» gi Qonunni amalga oshirishning dolzarb muammolariga bag’ishlab 1993 yilda Navoiy shahrida o’tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyada chiqish qilgan navoiylik matematik Z. Olim ta’kidlaydiki. Jumladan noverbal holatdagi ayrim matematik ishoralar ham o’zicha qolishi zarur» (A v l i yo q u l o v Z. Har ikkala so’zdagi noziklikni anglagan holda. ayniqsa poetik nutqda ishlatilishi matnning ohangdorli va musiqaviyligini. «Eski o’zbek yozma manbalarida . kayfiyat bildirgan ma’nodan yiroqlashadi. yaproq ning yafrog’. kayf qilib olgan. balki tushunchaning yoki narsaning o’zi ham yangilik. ularning bu jabhalardagi me’yoriy holatlarini belgilashga imkon beradi. Jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani ma’ruzalarining qisqacha bayoni. – Toshkent. volt singari. 1990. Yana boshqacha qarashlar ham bor. Ammo kayfi . ulardan foydalanish yoki foydalanishdan voz kechish tilning yaratuvchisi va iste’molchisi bo’lgan xalq hukmidadir. sizni k a y f s i z ko’raman. Buning ustiga. kayfi bor. Ammo. «O’zbek tilining izohli lug’ati»da ham kayf va kayfiyat so’zlari insoning ruhiy holati ifodasi sifatida talqin qilinadi va ular ifoda etgan qator ma’no ottenkalari beriladi ( O’TIL. Ammo fanning qaysi yo’nalishi bo’lmasin. Qolaversa. Shunday qilinganda bu kabi elementlarning adabiy tildagi yoki badiiy uslubdagi qo’llanish chastotasi va vazifaviy chegaralanishini aniqlash. Darhaqiqat. 358359 betlar ) .. kayfi baland. Bu atamalar fanda bundan keyin ham shundayligicha qoladi.Bafoyev va qo’yidagi so’zlarni misol tariqasida keltiradi : yaproq-yafrog’-yapurg’oq. tuproq-tuprog’-tufroq-tufrog’. hozirgi kunda bu me’yoriy holat o’zgargan. kayfi yaxshi. 1993. (B a f o ye v B. matematika sohasini yaxshi bilmaganimiz uchun ham bu fikrga e’tiroz bildirib bo’lmaydi. Bu gaplar to’g’ri.Behbudiy yozgan «Padarkush» fojiasidan olingan bu parchadagi kayfsiz so’zi hozirda tilimizdagi kayfiyat so’ziga to’g’ri keladi. Leksik me’yorning buzilishi hamma vaqt ham ko’zga yaqqol tashlanavermaydi. shundayligicha qoldirilgani ma’qul degan fikrni afzal ko’rishmoqda. biri o’rnida ikkinchisi bemalol qo’llanavergan bo’lishi va bu me’yoriy holat sanalgan bo’lishi mumkin. mumkinmi sababini bilsam. Davlat tilini amalga oshirishning noverbal imkoniyatlari // Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. kayf qilmoq. kayfi oshmoq. Shunday. Asrimizning boshlarida M.. U yaratilganda. hatto bir qanchalarining uch-to’rt fonetik variantlarda keng ishlatilganiga duch kelamiz» deb yozadi B. nafaqat tilimizda paydo bo’lgan so’z. Misol: Janob boy. Ayrim olimlar fanlardagi ba’zi atamalarning o’zbek tilida muqobili yo’q.. shuning uchun u hozirgacha qanday qo’llanilib kelinayotgan bo’lsa. kayfi zo’r. amper. Bu atamalar ilgaridan shunday qo’llangan ekan o’zicha qolishi zarur. ko’pchilik dunyo tillarida bir xil nomlanadigan atamalarni yangilashga urinaverish ham to’g’ri harakat emas.Demak. Masalan. variantlar orasidan til birliklarining me’yor sifatida tanlanishi ham tarixiy jarayon bo’lib. 17-18-betlar).

kayfini surib yuribdi singari holatlarda u kayfiyat so’zini anglatgan ma’nolarni berishi kuzatiladi. olqish.B. Ona tilimizning chin fidoyilari erksevar va millatsevar jadidlar tomonidan esa shu mazmundagi mulohazalar asrimizning boshlarida. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga.mushtariy. qo’llay boshladi. sellofan-suvqog’oz. Ulug’ ma’rifatparvar Fitrat 1921 yildagi til. ko’plab qadimiy so’zlarni tiriltirishni. Bu gapning tasdig’i sifatida ayrim misollarni keltiramiz: matematika-riyoziyot. so’ngra mulkdorlar sinib. K. attestasiya-ko’rik. ularni «o’zbekchalashtirish» ga imkoniyat yaratildi.ajralish. o’zbek tilidan yot so’zlar (arabcha. vaqt o’tishi bilan differensiasiya . Xalqimiz. Ammo. bu so’z qanday bo’lsa. sirkul-pargar. a’zo so’zining ma’nosini to’la ifoda etadigan birlik . Ular (tilning sofligi uchun kurashuvchilar . o’rtaga tashlandi.). xalq uni shundayligicha qabul qildi. ochun. Yana «Padarkush»dan olingan misolda M. xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko’rsatdi. gazetxon. bankka a’zo bo’luvchilarning atamasi sifatida tilimizda qo’llanildi. deb ochiq-oydin aytdi. xalq. rais. . samolyot. o’gut. Chlen so’zi garchi vaqtincha bo’lsa-da.. yozoq so’zlarini. duo. tilimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa a’zo o’rnida chlen so’zini qo’llash tilimizga hurmatsizlik va savodsizlik alomati bo’ladi. bir vaqtda ma’nolari anchagina yaqin bo’lib turgan so’zlarda. zamon taraqqiyoti o’z navbatida me’yorga ham ta’sir qiladi. el. Bu kabi tavsiyalar mustaqillikdan keyin . atamalarni «milliylashtirish» ga ishtiyoq kuchayib ketdi. Tavsiyalar xam nihoyatda ko’paydi. hatto ishi tushaturg’onlar ch l ye n molini qimmat olur. mustamlakachilik paytlaridayoq o’rtaga tashlanganligi tarixdan ma’lum. tayyora. «Davlat tili haqida» gi Qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning turli yo’nalishlari bo’yicha atamashunoslik sohasida islohotlar o’tkazish. tushundi. imlo qurultoyida kontrrevolsion «Chig’atoy gurungi» tashkilotining dasturini bayon etib. o’zbek adabiy tiliga qabul qilishni tavsiya qildilar. har kim ch l ye n l a r n i izzat qilur. maktub so’zlari o’rniga emgak. ruscha) ni chiqarib tashlasak. familiya-naslnoma. forscha. Shunday bir vaziyat yuzaga keldiki. mana. tasvirda quruq ifodani keltirib chiqarishi mumkin edi. banklar ko’paydi. forscha shahar. aeroporttayyoragoh. o’quv xonasi. kayfiyatni ham matnga qarab anglashimiz mumkin. kayfi uchgan. Ushbu parchaga ham diqqat qilaylik: Xususan. Bu nimadan dalolat beradi? So’z ma’nolarida bo’lgan o’zgarishlar. arabcha zaxmat. Katta boylar ch l ye n bo’lib. mayda-chuyda bo’lur. Padarkush). azbaski ch l ye n iltifotiga olmagan odamlarga banklar pul bermaydurki.«Davlat tili haqida»gi Qonun qabul qilingach. auditoriya-saboqxona. Jo’yali fikrlar bilan bir qatorda. hazm bo’lishi qiyin bo’lgan takliflar ham o’rtaga tashlandi. rassom-musavvir. Masalan. kitob. me’yoriy holat sifatida tilimizda vaqtincha yashab turdi. buyuk idealimiz bo’lgan turkchilikka birlashamiz. Chunki. bitik. klub-da’vatxona. Yuqoridagi kayf so’zi tahlilidan shu narsa ma’lum bo’lmoqdaki. fakultet-kulliyot. sirk-tomoshaxona. titul list-sarvaraq va hokazo.S. chlen o’rnida a’zo ni qo’llash notabiiylikni. xona. olam. boshliq. seyf-zarf. ma’nolardagi kengayish yuz bergan va bu holat tilimiz taraqqiyoti uchun me’yoriy holat sifatida qaralishi va belgilanishi kerak. nasihat.chog’ .aeroplan. Behbudiy qo’llagan chlen so’zini o’sha paytda ham almashtira oladigan a’zo so’zi bo’lgan. bildingizmi? (M.. Shu bilan birga kayf qilmoq kabi holatlarda har ikki ma’noni -kayfni ham.atama.

o’simlik biligi. botanika. oblast. deb bemalol ayta olamiz. o’zgarish. saragi sarakka. viloyat. 1982. forma. tradisiya. rayon. Ko’pgina misollar tahlili atamalar. viloyat. ma’lumotnoma. sekretar. Ayrimlari hozir ham parallelik xususiyatini saqlab qoldi: respublika-jumhuriyat. spravka. revolyusiya. ziyoli. tuman. me’mor. safarnoma. sekretar. revolyusiya. ideya. an’ana. butunlay boshqa manzara kuzatiladi. reja. prosess. raport. safar. sintaksis kabi so’zlar o’rniga o’txona. Endi oradan o’n yildan ko’proq vaqt o’tgach. mavzu. g’oya. muallif. inspektor. komandirovka. plan.. vazir. nahv kabi so’z va iboralarni ishlatishni ko’tarib chiqdilar (T u r s u n o v U. choparxona. komandirovka. birinchidan. ishlataverar edik. tashviqot. hudud. rus tilining Ittifoq hududidagi boshqa tillarga ta’siri kuchli bo’lgan paytlarda biz hyech bir ikkilanmasdan respublika. kotib(a). tajriba so’zlari o’rniga baliq. shakl kabi tavsiya etilgan so’zlar osonlik bilan egalladi. elektr. leksiya. rayon. tuman. O’zbek adabiy tili tarixi. pochta. umumturkiy birliklarni adabiy til me’yori sifatida belgilash g’oyasi yotadi. yer biligi. Buning sababi shu bo’ldiki. ularda tilni mumkin qadar chet el unsurlaridan tozalash. pargar. tayyora. doklad. bildirishnoma /xabarnoma. planeta. bekat. taniq. mafkura. nazorat kabi muqobil variantlari ham 90yillar boshlaridan ular bilan bab-baravar qo’llanila boshlandi va bu parallellik tilimizda me’yor sifatida ma’lum muddat saqlanib turdi. Vatanimizning mustaqillikka erishishi munosabati bilan tabiiy ravishda bu so’zlarga jamoatchilik tomonidan munosabat bildirildi. O’ r i n b o ye v B. asrimizning boshlarida. yo’qsil. ruscha parovoz. samovar. talaba. yangilikka intilishlar qo’llab-quvvatlanmadi. nozir. intelligent. spravka. territoriya.guvoh. Nega asosan deb aytayapmiz ? Shuning uchunki. garchi ularning tilimizda (oldin qaysi tildan qabul qilingan bo’lishidan qat’iy nazar) muqobil variantlari bo’lsa-da. ma’lumot/ma’lumotnoma. universitet-dorilfunun kabi. forma singari so’zlar o’rnini muallif. muharrir. Ikkinchidan. musavvir. sarf. qanday farqi bor – ruscha. . ministr kabi ko’plab so’zlarni. Tilimizda qo’llanilib kelinayotgan avtor. nozir. ma’ruza. bildirishnoma. muammo. yuqoridagi riyoziyot. tayyoragoh. agronom. puchagi puchakka deganlaridek. avtor. Bu o’tgan vaqt orasida birinchi guruh so’zlar asosan ikkinchi guruh so’zlariga o’z o’rnini bo’shatib berdi. odat tusiga kirmagan edi va shundayligicha qolib ketdi. kontrol. Ularning semantik-uslubiy ma’nolari aynan bir xil bo’lmagani uchun ham shunday bo’ldi. O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tasarrufida ekanligida. da’vatxona kabi so’zlar bu g’oyaga mos kelmaydi. jarayon. ma’ruza. problema. tildagi o’zgarishlar jarayoniga o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarning ta’siri bo’ldi. Jumhuriyat. targ’ibot. naslnoma. hatto hozirda ham narsa va tushunchalarni ifodalovchi birliklarni tavsiya etilgan so’zlar shaklida qo’llash hali me’yorlashmagan. shakl. arxitektor. nomlanishlar turg’unligi murakkab masala ekanligini ko’rsatadi. raport. 155-bet). talaba. ular dubletlar sifatida tilimizda ozmi-ko’pmi oldindan ham qo’llanilib kelinayotgan edi. nazorat. ekin bilg’ich. foiz. simchiroq. saboqxona. agitasiya. inqilob. ideologiya. ostanovka. kotib /kotiba. geografiya. komanirovochnaya. sayyora. insonparvarlik. student. safar. ministr. Millatsevarlik millatchilik deb ayblanayotgan bir davrda. – Toshkent: O’qituvchi. vazir. oblast.baynalmilal bo’ldi nima-yu. prosent. Nega? Shuning uchunki. poyezd. Bu qarashlar shu ma’noda diqqatga sazovorki. mushtariy. bu so’zlarning har biri vaqt g’alviridan o’tdi. sipok so’zlarini. propaganda. redaktor. proletar. o’zi qaynar. morfologiya. arabcha yoki forscha-tojikcha bo’ldi nima ? Masalaning boshqa bir muhim tomoni bor: tavsiya etilgan birliklar adabiy tilimizga leksik me’yor sifatida qabul qilinmadi. kulliyot. O’z-o’zidan savol paydo bo’ladi: qabul qilishga tavsiya etilayotgan so’zlar umumturkiy bo’lmagach. gumanizm. yulduz biligi. otash arava. tema. student. astronomiya. tilimizga bo’lgan bu kabi munosabatlar. Masalaning qo’yilishi ana shu tarzda tushuniladigan bo’lsa.

Yasagan taqdirimizda ham u mol so’zining asosiy ma’nosiga . Tovar so’zidan tovaroved so’zini yasay olamizu. xarakter-xulq tarzida ataladigan bo’ldi (Q a r a n g: Ilmiy-amaliy konferensiya tezislari. Berdialiyevdan olindi). tilshunoslar va boshqa mutaxassislar faoliyatida. tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi. tovar keltirdim deganda farqlanmasdanmi yoki promtovarы.sifatlash. ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi. dehqonchilik kimyosi. – Navoiy. tilshunoslik ilmida.so’z yasalishi. Sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi. Lekin bunday tavsiyalarning berib borilishi. Mas. eng muhimi. vakant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati. qadimshunos. falakiyotchi.qisqartma so’z.misra boshidagi tovush takrori. affrikatlar qorishiq undoshlar. Aytaylik. Faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib. bu tavsiyalar qanchalik ilmiy. hayotning o’zi. Ammo. Ma’lum bo’ladiki. stil . Boshqacha aytganda. sanoat mollari. Buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir. O’zbek tilida esa bunday ma’nolarni ifodalashga zarurat bo’lmagan. masalan. emosiya-jo’shqin holat /jo’shqinlik. psixika-ruhiyat. agroximiya. affiks . tildagi me’yoriy holatlarni tayinlashda har bir tilning o’z ichki qonun-qoidalariga tayanib. anafora . qaysi variant ma’qul bo’lishdan qat’iy nazar. . stilistika . Ammo bunday ishlatish bemalol emas. 36-bet). amaliy va me’yoriy asosga ega? Bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? Ularning qaysi biri narsa va hodisaning. adaptasiya-moslashish. Shunday ekan tilimizda tovaroved so’zidan foydalanib turishga to’g’ri keladi.hayvon ma’nosiga tortib ketadi va hayvonni yaxshi biladigan. bo’sh o’rin /bo’sh lavozim kabi so’z va birikmalarni ishlatish taklifi (Misollar A. atamalar bobida tildan foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish. ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. tavsiya etilayotgan variantlarning afzallik tomonlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. bir xillikni yuzaga keltirish. ayniqsa. Aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib berdi. temperament-mijoz. akvarel. nerv-asab. antroponimlar .kishi ismlari. talant-iqtidor/iste’dod. hayvon bilan shug’ullanadigan kishi ma’nolarini anglatadi.joy nomlari.uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. mol olib kelmoq. so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi. prodtovarы so’zlariga asoslanibmi. insonshunos. atribut .uslub. Psixologiya-ruhshunoslik.. agroprom. abbreviatura . Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. yangi tavsiya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelayotgan yoki kelmayotganiga ham bog’liq. muxtasar bayon. suv buyoq. sayqallashib. derivasiya . 1993. toponimlar . hatto hazil tariqasida ershunos deyish ham mumkin. mol ayriboshlash. ammo hayvonshunos deb bo’lmaydi. ko’pchilikka ma’qul bo’lish-bo’lmaslik jihatlari e’tiborga olinsagina asosli bo’ladi. nerv sistemasi-asab tizimi.aniqlovchi. mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiyu. Atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar. predmet va tushunchaning mohiyatini to’laroq ifoda etadi? Bu masalani. arxeolog. Aytaylik. albatta. shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol. psixik prosessruhiy jarayon.qo’shimcha. Bundan shunday xulosa qilib chiqadiki. osonlik va qulaylik yaratish. har ikkalasi ham tushunilaveradi.Bunday parallel qo’llanishning boshqa sabablari ham bor. til elementlaridan foydalanish jarayoni hal qiladi. annotasiya. mol so’zidan ana shu ma’nodagi molshunos so’zini yasay olmaymiz. Biz tilshunosligimizda epitet . narxi tushirilgan mollar kabi. astronom. Aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor.

perifrastik tarzda baholashga intilish natijasida yuzaga kelgan neologizm va okkazionalizm deb ataluvchi so’zlar guruhi mavjudki. balki obrazliroq ifoda etish hamda boshqa badiiy-estetik maqsadlarni ko’zda tutib qo’llanilgan. Atamalar qo’mitasining bu jarayonni muvofiqlashtirib borishda.urush harakatlari rayoni. ya’ni me’yorlashuvi aynan ana shu omillarga bog’liq bo’ladi.Shu o’rinda yana bir misolni tahlil qilaylik. bir qismi esa so’zlashuv. masalaning yechimini o’tayotgan vaqt topadi. Ko’plab atamalarning muqobillarini izlash jarayonida rayon so’zi o’rnida nohiya . s. debmi? Harqalay. Masalan. 711).sanoat rayoni. shu so’z o’zagidan yasalgan rayonirovaniye. rayon voyennыx deystviy . Faqatgina o’zlari qo’llanilayotgan matnda narsa va tushunchani aniqroq. Bu kabi so’zlarning me’yoriylik darajasini aniqlashda ham tilimizdagi me’yoriylik holatlarini belgilashning mavjud qoidalariga tayanib ish ko’riladi. Tilimizda yangi narsa va tushunchalarni ifodalash yoki narsa va tushunchalarni yangicha ifodalash bilan bog’liq hamda undagi tayyor modellar asosida mavjud narsa va tushunchalarni biroz boshqacharoq. me’yorlashdi va ommalashdi. Bu turkum so’zlarning ma’lum qismi o’zi ifodalayotgan predmet va tushunchalar bilan bog’liq tarzda o’z tilimiz so’zlari bo’lishi bilan birgalikda chet tillardan kirib kelgan bo’lishi. Ammo. oboronitelnыy rayon .jang maydoni. ma’lum chegaraga ega bo’lgan. Keyinchalik. Atama sifatida tavsiya qilingan birliklarning ma’lum qismi esa tilda o’z o’rnini topmadi. ularning yashovchanligi. Binobarin. Basharti bu birliklar neologizm yoki okkazionalizm sifatida e’tirof etildimi. leksikografik manbalarda va lug’atlarda aks etsa.viloyatning bir qismi bo’lgan. Demak.zavodlar rayoni. rayon boya . promыshlennыy rayon . Bu birikmalarni qanday me’yorlashtiramiz? Bizning ongimizda u hozircha ma’muriy hudud tarzida shakllanib turgan ekan. – M. ya’ni biror joyning sharoitiga eng ko’p moslashtirilgan navlar urug’ini rayonlashtirish (Russko-uzbekskiy slovar. rayonlashtirilgan so’zlari bor. bu so’zning birgina ma’nosi .mudofaa doirasi kabi. rayonirovannыy . tuman so’zlari ishlatila boshlandi. nazarimizda. A. yana bir qismi esa variantlar. to’laroq.shahar atrofi rayoni. u holda okkazional so’zlar jumlasidan chiqib. lug’atda rayon so’zining umuman joy ma’nosini anglatish imkoniyati ham ko’rsatilgan: prigorodnыy rayon .Mamatov ta’kidlaganidek. zavodlar tumani. depara. ko’pchilik tomonidan ma’qul ko’rilmadi. dubletlar tarzida baravar ishlatilib kelinmoqda. matbuotda va og’zaki nutqda ko’p qo’llanilsa. urug’ni joylarga moslashtirish. urush harakatlari tumani tarzida ham me’yorlashib keta oladimi? Buning ustiga. biror ekin navlari urug’ini. Buni qanday me’yorlashtiramiz? Urug’ni tumanlashtirish debmi yoki urug’ni joylashtirish. «ular badiiy asar tilida.rayonlashtirish. ayniqsa badiiy ijod jarayonida yaratilgan bo’lishi mumkinligini ham yodimizdan chiqarmasligimiz zarur. ommalashuvi. ma’muriy hudud atamasi sifatida me’yorlashdi. Ammo. mustaqillikdan keyingi davr atamalarini me’yorlashtirish xususida gap ketganda ana shu jihatlarning hayotiy ekanligini inobatga olishga to’g’ri keladi. Umuman. tartibga solib turishda xizmatlari katta ekanligini qayd qilish lozim. Ularning adabiy tilimizda me’yor holatiga kelishi uchun ma’lum vaqt va xalqning iste’molda qo’llay boshlashi bilan bog’liq bo’lgan e’tirofi lozim bo’ladi. ularga ham adabiy til me’yori nuqtai nazardan munosabat bildirish zaruriyati bor. shahar atrofi tumani. ta’kidlash lozimki. Atamalarni almashtirish va me’yorlashtirishda ro’y berayotgan jarayonlarni tahlil qilib quyidagi xulosaga kelish mumkin : atamalarning bir qismi tezgina almashdi. Qo’mita o’z faoliyatida bu borada juda ko’p vazifalarni amalga oshirdi. zavodskoy rayon .. .E.1954. garchi so’zning asl mohiyatiga unchalik to’g’ri kelmasa ham tuman so’zi me’yorlashdi. demak ular hali tilimizning haqiqiy lug’at birligiga aylanib ketmagan.

Turli hajmdagi ilmiy maqolalar. oydosh. to’yxona). to’rtinchidan. 68-bet). dinamiklik va variantdorlik xususiyatlari frazeologik normaga ham bevosita tegishlidir. Yuqoridagi maqola. Sh.Yo’ldoshevning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional uslubiy xususiyatlari» (1994). Demak.Mamatovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilida leksikfrazeologik norma muammolari» (1991). ilhomdosh. baxtsozlik. So’z estetikasi. qishboy. quyidagi misollarni keltirgan : oltinzor (paxtazor). Sh.E. ushbu so’zlarning hyech biri ham me’yorlashgan so’z sifatida tilimiz lug’at boyligidan o’rin olgan emas. Demak.1990. dollarshoh. kodifikasiyalashganlik. – Toshkent. raykattalar (raygaz. 69-bet). pulquvar. fazoshumul (olamshumul). balki okkazional yoki potensial iboralar bo’lib qoladi. huriston. raysobes) kabilar (M a m a t o v A.normalashgan leksik qatlamga aylanadi» (M a m a t o v A. kodifikasiyalashgan bo’lishi shart. M a h m u d o v N. A. oybachcha. Frazeologik me’yor ta’rifi masalasida bu o’rinda A.Okkazional so’zlar va til normasi // «O’zbek nutqi madaniyatining dolzarb muammolari» to’plami. «So’z estetikasi» asarining mualliflari X. Mahmudovlar ham ana shu tarzda so’z yasashga moyil bo’lgan shoir Maqsud Shayxzoda ijodidan yaxshi namunalar keltirishgan: siynachok (siynai chok). aks holda. Uning ta’kidlashicha. Darhaqiqat. B. Xullas. o’zgarib turadi. normativ va maxsus qo’llanmalrda. yilquvar. xayolxona (gulxona.Rahmatullayev asos solgan o’zbek frazeologizmshunosligi keyingi yillarda katta yutuqlarga erishdi. frazeologik birliklarning til normasi bilan bog’liqlik xususiyatlarini shunday izohlash mumkin: birinchidan. kalidlamoq (qulflamoq). ular frazeologik birlik degan maqomga ega bo’lmas edi va erkin so’z birliklariga aylanib qolgan bo’lardi. – Toshkent. yaxlit umumiylikni. teskarilamoq. mantiqan frazeologik normaning mavjudligini ham tan olishni taqozo qiladi. O’zbek tilining boy lingvistik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi vositalardan biri frazeologizmlardir. sheriston. changiston (guliston). umummajburiy qo’llanish xususiyatiga ega bo’lgan. bu alohida-alohida to’rt mezon va kategoriya o’zaro dialektik bog’liq bo’lib. barqaror bo’ladilir. nafosatbozlar.E.Rahmatullayev tomonidan 1978 yilda yaratilgan «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» esa hozirgacha muhim qo’llanma sifatida foydalanib kelinmoqda. Endi frazeologizmlar va me’yor masalasiga qisqacha to’xtalamiz. hamma frazeologizmlar lug’atlarda. o’zbek frazeologiyasi nazariyasiga oid yuzaga kelgan nazariy qarashlar va to’plangan boy materiallar frazeologik me’yorlar haqida bemalol gapirishga imkon beradi. frazeologizmlar tilning boshqa birliklari singari har doim rivojlanib.Mamatov bu kabi so’zlar va iboralarning tilimizda mavjud bo’lgan mazmunan va shaklan o’xshash yoki teskarisi bo’lgan birliklarga nisbatan taqlidan yaratilishini ta’kidlab. . A. ya’ni adabiy me’yorni tashkil qiladi. ikkinchidan. xorazmlashmoq. aks holda.. ma’lumotnomalarda qayd qilingan.E. ular turg’un frazeologik birliklar bo’lmasdan. 1981. «Frazeologiya tilshunoslik fanining mustaqil. uchinchidan. Ushbu misollardan ma’lum bo’lib turibdiki.Abdurahmonov va N. xayollanmoq. nomzodlik dissertasiyalari bilan bir qatorda A. Mamatov qarashlariga tayanamiz. xulosa qilish mumkinki. risolalar. alohida soha ekanligini tan olish. yurakdosh. mehnatdosh (mehnatkash). jangbozlar.Mamatovning «O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari» (2000) nomli doktorlik ishlari muvaffaqiyatli himoya qilindi. aks holda frazeologizmlar shtamp va qolip birikmalarga aylanib qoladi va o’zining semantik-stilistik xususiyatlarini ma’lum darajada yo’qotadi. tanlab olingan. …adabiy normaga taalluqli bo’lgan to’rt asosiy mezon va kategoriya: barqarorlik. to’qayquvar (cho’lquvar). bu kabi so’zlarning yaratilishi individual xarakterga va asosan emosional-ekspressiv ma’noga ega. tundalik (kundalik) singari (A b d u r a h m o n o v X. ular dinamik xususiyatlarga ega. 32-38 betlar). frazeologizmlar o’z lisoniy tabiatiga ko’ra.

tilshunoslar ularni qo’llashdagi har bir holatga o’z munosabatlarini bildirib borishlari. shu ma’noni beradigan so’z yoki so’z birikmasi bilan yonma-yon qo’llash (O’zingiz bilasiz.Fayziy). ishlab chiqarish.Toshkent. 1991. J.E.r a r k a n m a n – d a . qisman maorif.Mahmudov). o’rtoq Vahobov. birikmalar paydo bo’layapti. madaniyat. butun matn bo’ylab sochilishiantisipasiya (U y g a ketsam. komponentlarning tushirib qoldirilishi (…dedi Usmonov a v v a l o’ z i n g g a b o q degan ma’noda). M.Abdullaxonov). 216-217-betlar). men s i r k a m s u v k o’ t a r m a y d i . bu ularning ma’nolarini ifoda qilishda. q i p – q i z i l q a s a m i ch i b q o’ y i b m a n. oyijon. Bunda ma’nosiga mos kelmaydigan matnlarda qo’llash (Xotin kishi bo’lsayam b ye l i d a b ye l b o g’ i b o r edi. 2..M. R. 214. me’yor sifatida tavsiya etilayotgan variantlarning nega shunday tarzda ma’qul ko’rilganligini ilmiy asoslab berishlari zarur bo’ladi. Hoshimov). M. til boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega» (M a m a t o v A. Bunda esa komponentlarning almashishi (kovushini to’g’rilamoq-qiyshiq kiygizmoq: K o v u sh i n i q i y sh i q k i y g i z i sh d a n toymaydi bularing. komponentlar birlashtirilishi-kontominasiya (oq bo’yrada o’tirib. bechoralarning q a l b l a r i n i ch i l – ch i l s i n d i r a r k a n m u. Do’st) kabi holatlar e’tiborga olingan (M a m a t o v A. Mustaqillik tufayli yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar natijasida tabiiy ravishda tilimizda ham juda ko’plab yangi so’z va iboralar. Aytilgan ushbu fikr-mulohazalar talabalarga frazeologik birliklar me’yori haqida ma’lum tasavvur bera oladi. Strukturasidagi buzilish. Frazeologik birliklarni sinchiklab tahlil qilgan A. pleonastik holatlar (Shuday qilganimda bormi. harna. Ђ. Xalqimiz ularni qanday qabul qilishidan qat’iy nazar. . O’.g a n. san’at va badiiy adabiyot sohalarida kuzatamiz.frazeologizmlar ham leksik birliklar kabi o’z sinonim va variant qatorlariga ega. strukturasining kengayishi (Ammo i ch i d a g i g’ a z a b shu tobda mashinaning vaqqillagan suvidan ham besh battar q a y n a r e d i. iqtisodiyot. Ismoiliy) nazarda tutilgan. 207-272 betlar). yuqorida aytib o’tganimizdek. i n -j i q bolaman.Ma’no jihatdan buzilish. Mamatov ulardagi me’yoriy buzilishlar sifatida quyidagilarni sanab o’tadi: 1. k o’. xalqaro munosabatlar sohalarida. o’ l a n to’shagim tuzuk.n g i l l a r i n i v a y r o n q i l i b yu b o. Bu holatni asosan fan. L. Yuqoridagi asar. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. Ђulom).

1983. o’quv qo’llanmalarida tegishli mulohazalar aytilgan (Qarang : Q o’ n g’ u r o v R. fe’l zamonlari. ba’zan esa vazifaviy chegaralanishlari xususida mulohaza yuritishga sharoit yaratadi. va boshqalar. subyektiv baho shakllarining qo’llanishida adabiy me’yor. Qaysi guruh qo’shimchalari bo’lishidan qat’iy nazar. O’zbek tili grammatikasi tilshunoslik sohalari orasida nazariy jihatdan bir muncha yaxshi ishlanganligi. so’z birikmalari va gap qurilishi bir qadar mukammal me’yoriy tavsiyalarga ega bo’lganligi bilan ajralib turadi. ular o’rtasida variantdorlikning. 1985. 38-40-betlar. mayl. shaxs-son qo’shimchalarining qo’llanishida grammatik va uslubiy me’yor. nisbat ko’rsatkichlari va me’yor. darsliklarda. . kelishik shakllari. K a r i m o v S.I. Daraja. Morfologik me’yor haqida fikr yuritilganda gap aslida qo’shimchalar qo’llashning me’yoriy holatlari haqida boradi. – Toshkent. Grammatik kategoriyalar. 4.. Tayanch so’z va iboralar: Morfologik birliklar : ko’plik. 1-qism. – Samarqand: SamDU nashri. 75-228-betlar). sinonimiyaning mavjudligi nutqda bu qo’shimchalar me’yorlari yoki ularning buzilishlari haqida. egalik. Bu haqda ilmiy adabiyotlarda. O’zbek tili stilistikasi. 2. Qo’shimchalar sinonimiyasi va nutqiy me’yor masalasi.5-ma’ruza: M O R F O L O G I K M Ye ‘ Yo R R ye j a: 1. Sh o m a q s u d o v A. Nutq madaniyati asoslari. 3. so’z shakllari. Q u r b o n o v T. shaxs-son. kelishik. qo’shimchalar. subyektiv baho shakllari va me’yor. Morfologik me’yor tushunchasi. Sifat darajalari. zamon..

Masalan. hatto ularning ma’lum qismi hali ham me’yorlasha olmayotgani ba’zan ko’zga tashlanadi. bu holatlar nafaqat tilimiz leksikasida. – chi qo’shimchasi bilan yasalgan yamoqchi. siquvga olayotgan edi. ikkinchi holatda – dor egallab oldi. O’sha paytlarda arabcha -iyot affiksining bir muncha faolligi seziladi: muzaffariyot. Jarayonga ijobiy hodisa sifatida baho berganda. g’allachilik. shovinist – millatchi. balki morfologiyasida ham o’z aksini topdi. elektriqiyot. jadidchi. rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatgan» (K a r i m o v Ђ. traktorist – traktorchi kabi. Bu haqda Ђani Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» nomli asaridan yaxshi ma’lumotlar olamiz. XX asrning boshlari O’rta Osiyoga. Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti. grammatikaning uzviy qismi bo’lgan morfologiya doirasida me’yor muammolarini anglashga intilish ona tilimiz salohiyatini yanada teranroq qilishimizga ko’maklashadi. -yeva. unda o’z aksini topmasdan qolmaydi. Darhaqiqat. tuzatish yo’llari haqida bo’ladi. Ya’ni tilimizning morfologik ko’rsatkichlari qat’iy bir holatga kelgunga qadar uzoq davrni bosib o’tganligi. romanist – romannavis. Ђ. – chilik /. ishlab chiqarish. Yuqorida keltirilgan – ist qo’shimchasini misol tariqasida olganimizda. idoraviy kabi. bizning yurtimizga ham g’arbdan sanoat. Shubhasiz. utopist – xayolparast. taroqchi. lingvist – tilchi . agar ular buzilgan bo’lsa. -yevna kabi affikslar.bet). yurist – huquqshunos kabi. 12.Demak morfologik me’yor tushunchasi tilning ana shu qatlamini qamrab oladi va uning atrofida yuritiladigan fikr-mulohazalar har bir so’z turkumi doirasidagi qo’shimchalar hamda ularning nutq jarayonidagi me’yoriy ko’rinishlari. dindor.Karimov kitobini varaqlar ekanmiz. familiya ko’rsatkichi –ov. chilangar shaklida me’yorlashdi. Qolgan misollardagi qo’shimchaning tushib qolishi esa leksik– grammatik me’yor tarzida turg’unlashdi. olim shunday yozgan edi: «…boshqa tillardan qabul qilingan so’zlar va ot yasovchi –izm. royalist – royalchi. sifat yasovchi –ik. pianist – pianinochi. savdo.tilshunos. 1985. dehqonchilik kabi so’zlarda davom etayotgani holda ommachilik.chiliq qo’shimchasi me’yorlashuvida ham ayrim o’zgarishlarni sezamiz. fan va madaniyatga oid yangiliklar shiddat bilan kirib kelgan bir davr edi. o’roqchi. – shunos so’z yasovchi qo’shimchalariga bo’shatib berayotganini ko’zatamiz: ocherkist – ocherkchi . Bu yo’nalishda me’yorlashish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon ekanligi ma’lum bo’lib turadi. rus tilidan qabul qilingan abbreviatura yo’li bilan ot yasalishi kabilar Oktyabr revolyusiyasining mahsuli bo’lib. . Tilimizda so’z yasalish imkoniyatlari kengayib borayotganligini ta’kidlab. o’tib borayotgan vaqt tilga o’z ta’sirini o’tkazmasdan.ocherknavis. Bir holatda o’zbekcha affiks o’rnini tojikcha – mand. U paxtachilik. ruhiyot. o’qchi singari so’zlar hozirda ham shu tarzda ishlatilib kelinayotgan bo’lsada. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan o’zgarishlar. Masalan. elastiqiyot. folklorist – folklorshunos. jumladan. Faqat mustaqillikkina uni to’xtatib qoldi. 20 va 30 yillarda juda keng avj olgan va o’zbek milliy adabiy tilining boyishiga. mashg’uliyot. -ist . Shu qo’shimcha bilan qo’llaniladigan so’zlarning ko’p qismi esa tilimizdan chiqib bormoqda: ekonomist – iqtisodchi. tilimiz rivojida boshqa bir muhit paydo bo’ldi. idorachilik so’zlarida – viy qo’shimchasiga o’rnini bo’shatib berdi: ommaviy.sekinlik bilan o’z o’rnini – chi. – Toshkent : Fan. hunarchi. davr nuqtai nazaridan muallif haq. dinchi. reformist – islohotchi. U hunarmand. mexanisiyot. Lekin bu jarayon keyingi paytlarda tilimizni har tomondan o’rab kelib. nazariyot. Vaqt o’tishi bilan so’zlarning bu tarzda yasalishi me’yoriy tasdig’ini topmadi. chilangarchi kabi so’zlarda bu qo’llanish davom etmadi. – navis. u asta. jadid. o’sha paytlar me’yor hisoblangan ko’plab til elementlari va so’z shakllari hozirgi davrgacha yetib kelmaganini ko’ramiz.

minpros. uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar. sut sanoati. ammo dadamlar keldilar gapidagi dadamlar so’zi tarkibidagi -lar ga me’yorning va bundan kelib chiqadigan mantiqning buzilishi deb qaralishi to’g’ri bo’ladi. ayniqsa so’zlashuv nutqda bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. Bular ham shunday. ellikboshi so’zlarini olaylik. Kelinchakning yoki boshqa bir farzandning javobida birgina dadamlar so’zi ishlatilganda u hurmat ma’nosini o’z zimmasiga olar. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. Biz ham morfologik me’yor masalalarini yoritishda shu qarashlariga tayanamiz). «Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari» (Toshkent. Tilimizga o’zlashgan qisqartma otlarni o’zlashtirayotgan tilda qanday bo’lsa shu holicha qabul qilish odat tusiga kirgan edi: SSSR. VLKSM kabi. barglar. korxonalar va muassasalarning nomlari. boshlar. BLKYoI deyilmasdi. zarvodiysuv. Harqalay. O’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. bu o’rinda –lar ning hurmat bildirishga nutqiy vaziyat nuqtai nazaridan baho berish to’g’ri bo’ladi ()Ilmiy adabiyotlarda «Hurmat ma’nosini ifodalovchi – lar alohida affiks deb. Hatto bosh affiksoid sifatida hamon so’z yasayapti: yurtboshi. yo’qlar. Ular hyech qachon SSRI. Chunki diqqat qilgan odam dadamlar so’zidan gapiruvchining bir necha dadasi borligi ma’nosini tushunishi ham mumkin. Ammo so’zlarni tarkibiy qismlarga ajratganimizda ular ming. SIKP. «Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke» (Tashkent. kirib kelgan odamning kimligini bilish maqsadida yangi oila qurgan yigit kelinchagidan: – Kim keldi? –deb so’raganida – Dadamlar…. Garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da. xalq ta’limi vazirligi. bugun ana shu so’zga yoki u ifodalaydigan tushunchalarga murojaat qilishga ehtiyoj yo’q. peduchiliщye kabi. shu tarzda qo’llanaverardi: minvuz. predmetning turi. Binobarin. chiriblar kabi. Buni biz ot so’z turkumining me’yoriy tahlilida yaqqol kuzatamiz (Otlardagi grammatik kategoriyalar uslubiyati marhum professor R. asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat. ellik. jumladan so’z yasalishi.1975). umumlashtirish.Qo’ng’urovning «O’zbek tili stilistikasidan ocherklar» (Samarqand. qo’mitalar. jigarlar. Ammo negadir keyingi paytlarda. tashkilotlar. 1975. Hozirda esa bu kabi so’zlar qo’llanilishida ijobiy o’zgarishlar aniq sezilib. 1980) asarlarida keng va batafsil o’ritib berilgan. 1983). Chunki bu so’zlar ham yuqorida aytilgan fikrlarni. Ular bir umrga tarix bilan birga tilimiz xazinasiga ko’chirildi. Shu bilan birga. ptiseprom. oliy ta’lim vazirligi. bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib. ijtimoiy hayotda yuz bergan o’zgarishlar tilning barcha sathlarida bo’lgani kabi morfologik birliklar me’yoriga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. Q a r a n g: O’zbek tili grammatikasi. burunlar. pedbilim yurti tarzida keng qo’llanilmoqda va ularning safi kun sayin kengayib bormoqda. yuraklar. – deb javob berishi kabilar. 1 tom – Toshkent. parrandachilik sanoati. Demak. suvlar. qonlar. saroblar. Unga mana bunday holat sabab bo’lishi mumkin: Eshik ochilib. Mingboshi. uning ayrim otlarga qo’shilishida guyo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da. molprom. kuchaytirish. zerdolvodxoz.Shu o’rinda sintaktik yo’l bilan yasalgan ko’pmingchi. ayniqsa og’zaki nutqda. . 187. oktyabroldi singari misollarga ham e’tiborimizni qaratsak yomon bo’lmaydi. ta’kid. bosh tarzida tilimizda saqlanib turibdi. piching. son kategoriyasi va egalik kategoriyasi sistemasidan tashqarida turuvchi mustaqil forma deb qaralishi lozim» degan fikrlar ham bor. Yana bir holatga e’tibor qilaylik. takrorlash.bet. turkmanboshi kabi. noaniqlik. karvonboshi. Deyarli barcha vazirliklar. uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar. undagi yasovchi unsurlarning ishtirok etishi davri bilan hamohang ekanligini tasdiqlaydi. sutlar. so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi. kinoya. KPSS.

Ikkinchidan. adabiy tilda ishlatilishi me’yorning buzilishi sanaladi. ularning o’zaro va kelishiklar bilan sinonimiyasiga. tilimiz me’yorlariga to’g’ri kelgan bo’lar edi. -tы. -ti. suhbatdoshlarini teletomoshabinlarga tanishtirayotganlarida bir kishiga nisbatan ham ular. balki nutqiy me’yorning buzilishiga olib keladi. Universitet xiyoboni. -tыng. Shunga ko’ra ularni stilistik neytral bo’lgan leksika deb ham ataydilar (A. Ilmiy va rasmiy uslublarda uning adabiy shakliga qat’iy rioya qilinadi.. uyushiq bo’laklar tarkibida bu kelishikning o’rni alohida bo’lishi mumkin. Bu uslubda uning quyidagi shakllari qo’llaniladi: –(i)m : Yo rab. -ing shakllari sheva va lahjalar uchun xos bo’lib. Ko’rinadiki. Nutqda. Bundan tashqari she’riyatda qaratqich-qaralmish birikmaning seli ashkim. aytilmoqchi bo’lgan fikrning aniqligi va . bu qo’shimchaning bir uslub uchun xos bo’lgan. -i. Masalan: mening kitobim. Navoiyning ko’chasi. ataydilar so’zlari haqida bu gapni aytib bo’lmaydi. Sababini so’raganimda. Misoldagi ularni. shoirlarning bog’i tarzida qo’llash grammatik me’yorning emas. me’yor sifatida belgilash to’g’ri bo’lmaydi. Ular grammatik-uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llangan. uni mana bu misoldagidek ishlatish ham me’yorning. 1973. ularni universitetning xiyoboni. «O’zbek tili stilistikasi» darsligida shunday yozilgan: «uyushiq bo’laklarning qachon qaysi birini belgili. me’yor sanalgan shakli boshqa bir uslubda g’aliz. ularning turli variantlari va bu variantlarning vazifaviy uslublar doirasida qo’llanish chegarasiga. Ammo bunday qo’llanishni hamma nutqiy holatlarda ham bir xil qabul qilish. Kelishiklar me’yori borasida gap ketganda nimalarga e’tibor qilishimiz mumkin? Birinchidan. uning kitobi qurilmalarini men kitobim. Bu kelishikning badiiy uslubda ishlatilishi esa o’ziga xos tarzda kechadi. qaysi birini belgisiz ishlatishni bilish kerak.Afsuski. shoirlar bog’i qurilmalarida shunday ham qarashlilik anglashilib turgan bo’lsa-da. -nung. sen kitobing. binobarin mantiqning buzilganligi deb qaralishi kerak: Intellektual so’zlar umumiste’moldagi leksikaga xos b o’ l g a n l i k l a r i d a n . bular so’zlarini (hatto ula. bu qo’shimchalarning belgili-belgisiz holatiga. Hammamiz mana shu tarzda hurmat bildirsak. -ding. Yana bir holatga e’tibor beraylik. -dung. Sh u k u r o v Sh. tegishlilik bir qadar g’aliz ifoda etiladi.. yozug’im nedur m a n i m (O.Shomaqsudov). Fe’llarga qo’shilganda –lar qo’shimchasi hurmat yoki boshqa ma’nolarni anglatar ekan. ziyolilarning uyi. «hurmat bildirishmoqdalar». kamolingda sening tarzida inversiyaga uchrab qo’llanilishi ham shu uslub uchun me’yor sanaladi. bula shaklida) qo’llashib. boshqa bir holatlarda ularni belgisiz qo’llab bo’lmaydi. -ing : K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido (Joniy) kabi. sening kitobing. Samarqand universiteti. Yozuvchi Said Ahmad esa ular. Aksincha. -dыng. Shu talablar nuqtai nazaridan qaraganda qaratqich kelishigining -ning shakli adabiy tilimiz uchun me’yor sifatida qabul qilingan. So’zlashuv uslubida ham bu buzilishlar sezilib turadi. har qanday janrda i sh l a t i l a v ye r a d i l a r va stilistik jihatdan chegaralanmagan b o’ l a d i l a r .Yoqubov). O’zbek tilining tarixiy grammatikasi. Samarqandning universiteti. Uning . Nega m ye n i m qulog’imda tun va kun / Boyqushlarning shumli tovshi baqirar (Cho’lpon). Navoiy ko’chasi. -dы. u kitobi tarzida shakllantirish mumkin emas. bular o’rnida u kishi jumlasini qo’llaydi va ko’zda tutilgan ma’noni to’lig’icha saqlab qoladi: Ammo Ђafur aka yozishga shoshilmasdi. Chunki buni bilmaslik ma’noga. u k i sh i shunday deb javob bergan edilar (Nazm chorrahasida). g’ayriodatiy bo’lishi mumkin.-ting. ziyolilar uyi. -ni. 36-bet). Qaratqich kelishigi nutqda ba’zan belgisiz qo’llaniladi.Toshkent. O’zbekiston televideniyesi ko’rsatuvlarida ayrim jurnalistlarimiz qo’shimchadagi bu noziklikni ba’zan payqamasdan. Barcha uslublarda ham belgili-belgisiz tarzida qo’llanaveradi. Uchinchidan esa. -n : Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n / Hassos didi va shoir dili (Zulfiya). tarixan ham shunday bo’lgan (A b d u r a h m o n o v Ђ.

tashlamang-tashamang. «bo’lsa» emas. deganim u kishiga yoqmabdi.Karimov kitobidagi misollarning tasdiqlashicha. rejissyorimiz esa «gugurtning yerga tashamang» deydi. Qiyoslaylik: Direktorni kabinetida ko’rdim – Direktorning kabinetida ko’rdim. albatta!». Bu kabi sinonimlik badiiy-tarixiy asarlar tilida uchrab tursa ham. Yuqordagi asar. Ammo bu variant yozma nutq me’yoriga xos bo’lib. seksiyaning qo’mitasining.bet).) v) Tohir. Shu sababli ham ularni bir-birdan farqlamasdan qo’llashni me’yorning buzilishi deb tushunilsa to’g’ri bo’ladi. Nutqda qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmasdan ishlatili-shini ham ijobiy hodisa sifatida qarab bo’lmaydi. li . Shunday ekan yuqoridagi misolda kelishikning qo’llanishida nutqiy me’yor buzilgan. Aslida esa ular ma’nosiga ko’ra ham.bet). nima uchun pojarni? Pojarni. Tildan foydalanishda esa ikki xillilikka yo’l qo’yib bo’lmaydi. «bo’sa» emish! O’zi bilmaydi-yu. chiroyli-chiroylik. Bu singari farqlamaslik tilimizda. bu kamchilik avval ham bo’lgan: uzumni shirasi. shu bilan birga. Qanday chiroylik! Pojarnimi. Nutqiy vaziyat esa fikrning aniq reallashuviga ko’maklashadi. gurgutnigurgutning. mavhum egalik ma’nosini anglatadigan – niki qo’shimchasi bilan sinonim munosabatga kirishadi: Samoviy va yerdagi bor narsa U n i n g d i r. shakarlab». Ikkala gap ham kimni ko’rganlik haqidagi so’roqqa javob bo’ladi. og’zaki nutqda ko’proq yuqoridagi variantlar qo’llanilishi mumkin.konkretligiga salbiy ta’sir qiladi. Salimning va Odilning otasi keldi yoki b) Tohir. Pojarni «gugurtni yerga tashlamang deydi.) g) Tohir. ammo aynan ana shu -ni va –ning qo’shimchalarining farqlanishi natijasida ikki xil ma’no anglashiladi. Nutq jarayonida ba’zan ularning farqlanmasligidan yozuvchi A. Tohir va Salim bilan Odilning otasi keldi. menga o’rgatganiga ko’yaman! Senga o’xshagan savodsizlar «bo’sa.. Variantlar qo’yidagicha bo’lishi mumkin: 1. vazifasiga ko’ra ham bir-birlaridan jiddiy farqlanadi. tushunarli bo’lishi uchun ham me’yorga ehtiyoj bor. Ђ. tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va .Qahhor savodsiz bir san’atkor obrazini yaratishda yaxshi foydalangan.ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. mehnatkashlarni ko’plarni savodsizliklari. Ifoda etilayotgan fikr aniq va ravon. Tohir. Salim va Odilning otalari keldi. Tohir va Salim bilan birga kelgan bo’lishi (birgina ota) yoki har uchala bolaning otasi kelgan bo’lishi mumkin» (Sh o m a q s u d o v A. 81. Pojarningmi? Shoshma. Masalan. ikkinchi misoldan esa boshqa bir kishini ko’rganlik tushuniladi. 34. (ularning uch kishi ekanligini bildirishni –lar qo’shimchasi o’z zimmasiga oladi. Salimning va Odilning otalari kelishdi. e.«labingdan bo’lsa olsam. 1983. Ya’ni ota bitta bo’lib. . desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o’zicha bo’g’ilib. «Xizmatchisi savod maktabida o’qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz. ayniqsa og’zaki nutqda hozir ham davom etmoqda. pojarni-pojarning kabi. kecha va kunduzga jo bo’lgan bor narsa U n i n g d i r (Qur’oni Karim). Qaratqich kelishigi ba’zan qarashlilik. Ular nafaqat so’z qo’llash. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi «bo’lsa». vazifa nuqtai nazaridan hozirgi tilimizning boshqa uslublari uchun me’yor hisoblanmaydi. hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab. payg’ambarning haqligining tanitadirgan kabi (K a r i m o v Ђ. hammaning ham hayron qoldirar. Aslida gapda har uchala bolaning otasi kelganligi nazarda tutilayotgan bo’lishi kerak. Salim va Odilning otalari kelishdi ( –lar va –ish birgalikda uch kishi ekanligini yana ham asoslaydi). va boshqalar.ning. bo’masa» deydi. Salim va Odilning otasi keldi gapini bir necha xil tushunish mumkin. o’zini butun tashabbusini. Eng ishonchli variant: Tohirning. Kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: bo’sa-bo’lmasa. Birinchi misoldan direktorning o’zini. «bo’lmasa» deydi.lik. . Unda: a) Tohirning. qo’shimchalarni (ni . O’zbek tili stilistikasi – T. Salim va Odilning otasi kelishdi (bunda – ish birgalikni ifodalovchi affiks ko’plik ma’nosini ham anglatadi.

Tushum kelishigi qo’shimchasi -ni ning qo’llanish doirasi ancha keng bo’lgan. Ђ.Karimov uning –n shaklida va belgisiz ishlatilib kelinganligini ta’kidlash bilan birgalikda, bu qo’shimchani so’z tarkibida ortiqcha qo’llash (Matbuot yoshlarni tarbiyalashda katta o’ r i n n i tutadilar), jo’nalish kelishigi (O’z a k a s i n i i sh l a m a s a ham 48 mehnat kuni yozg’an), chiqish kelishigi (Y o’ l l a r i n g i z n i adashmangiz), o’rin-payt kelishigi (Rahmat aka m u s o b a q a n i yutib chiqdi) va qaratqich kelishigi (T a sh k i l o t i m i z n i sifat tomoni) vazifalarida ishlatish 20-30- yillar tili uchun xos xususiyat bo’lganligini ko’rsatib o’tgan (Ђ.Karimov. Yuqoridagi asar, 34-35-betlar). Hozirgi adabiy tilimiz materiallari tushum kelishigini qo’llashdagi bu nomuvofiqliklar barham topib, ba’zi hollarda qaratqich kelishigi bilan farqlanmasdan ishlatilayotganligini e’tiborga olmaganda, – ni shaklida me’yorlashganini kuzatamiz. Vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan qaraganda uning – (i)n shakli adabiy asar tilida me’yorlashgan va qo’llanishi badiiyat talabiga ko’ra nihoyatda faol : Erka malak achchig’lanmam senga / Uchirsang-da ko’kka yurak k u- l i n / Achchig’lanmam senga nozli qo’yosh, / Yondirsang-da umidimning g u l i n (Fitrat). Qolgan uslublarda adabiy me’yorlashgan shaklda, masalan so’zlashuv uslubida ba’zan non yedim, miltiq otdim kabi belgisiz qo’llaniladi. Bu kelishik belgili-belgisiz qo’llanishining o’zbek tilida shunday me’yoriy holatlari vujudga kelganki, ularning birini ikkinchisi bilan mazmun manfaati nuqtai nazaridan mutlaqo aralashtirib bo’lmaydi. Masalan, non yedim – nonni yedim, ot mindim – otni mindim, kitob o’qidim – kitobni o’qidim tarzida baravar ishlatilaverishi mumkin bo’lgani holda, qo’l qo’ydi – qo’lni qo’ydi, bola ko’rdi – bolani ko’rdi, ot qo’ydi – otni qo’ydi, miltiq otdi – miltiqni otdi birikmalarini bir-biridan farqlash kerak. Ularning har ikkla ko’rinishi ham tilda o’z holicha me’yorlashgan va boshqa-boshqa mazmunlarga ega. Bu haqda R.Qo’ng’urov shunday degan edi : «Tushum kelishigidagi so’z o’zi aloqaga kirishgan so’z bilan shunday zich bog’lanadiki, hatto ba’zan ular ana shu fe’llar sostaviga singib ketganga o’xshaydi. Ko’pincha esa ular o’zini boshqargan fe’l bilan tamoman birikib ketadilar va ular o’rtasidagi sintaktik aloqa yo’qoladi (ya’ni bola ko’rdi, qo’l qo’ydi kabi turg’un birikma holiga keladi – S.K.). Natijada birikma yagona qo’shma so’zga aylanadi. Bu birikma yagona qo’shma so’zga aylangandan keyin ularning umumiy ma’nosi sifatida boshqa ma’no kelib chiqadi» (Q o’ n g’ u r o v R. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. – Samarqand, 1975, 79-bet). -ni o’rnida –mi ning qo’llanishi adabiy til me’yorining buzilishi va shevachilik deb baholanishi kerak : Top… top…topberasizlar-a d u b u l g’ a m m i ? (M.Mansurov). Sh o i r r i kitobi; yemasang, z a h a r r i ye misollaridagi –ri xususida ham shu gaplarni aytish to’g’ri bo’ladi. Tushum kelishigining o’rin-payt, jo’nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo’nalish kelishigining qo’llanishi, eshakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo’lgan holda, poyezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so’zlovchining o’zi boshqargan, jo’nalish kelishigi qo’llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo’lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o’rtasida sinonimiya deb tushunish to’g’ri bo’ladimi yoki ikki xil me’yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan yeng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan

bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko’rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me’yoriy holat sifatida e’tirof etish mumkin. Mana bu misolni esa tushunish oson bo’lmadi: Ayniqsa shunisi turib- turib alam qilardiki, b a g’ r i d a g i l a r n i hamdardlashadigan kishisi yo’q edi (Sharq yulduzi,1986,8). Muallif ko’nglida bor gaplarni dardlashadigan kishisi yo’q edi, demoqchidir. Jo’nalish kelishigi qo’shimchasi– ga o’zbek tilida -ka, -qa, -g’a, -a, -na singari bir qator fonetik va lahjaviy ko’rinishlarga ega. Ularning qo’llanilishi vazifaviy uslublar me’yori jihatidan farqlanadi. -ga, -ka, -qa adabiy tilning yozma va og’zaki shakllarida, -g’a, -a, -na esa badiiy uslubda ishlatiladi: ukamga, maktabga / maktapka, qishloqqa, tufrog’ima, yo’lingg’a, ustina kabi. -ga ning tomon, sari ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me’yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a, borgin do’stginam (O. Matjon). Ђ. Karimov bu kelishikning tushum kelishigi (Har t o m o n g a tomosha qildi), chiqish kelishigi (Dunyoning b u z i l i sh i g a darak bergan), o’rin-payt kelishigi (...k o l x o z l a r g’ a chopiq sifatsiz o’tayotir), o’rnida qo’llanish hollarini ta’kidlab o’tgan (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 37-bet). Hozirgi tilimiz uchun bu holatlar me’yor sanalmaydi. Vaqt o’tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o’rtasidagi ma’noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o’ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog’idagi biron-bir bo’limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o’qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me’yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so’zlari bir-biridan farq qilganligi tufayli, -ga va -da o’rtasidagi sinonimiya ham o’ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g’alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko’rsatishga xizmat qilayapti, xolos. Shu o’rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. So’zlashuv va badiiy uslublarda uning belgisiz qo’llanishiga me’yor sifatida qaraymiz: maktab bordingmi (ammo uy bordingmi emas). M a k t a b b o r d i k, og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Oripov). Ammo mana bu misoldagi jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishini me’yor deb bo’lmaydi: Qizil sarbon bir d a l a l a r i m qaradi, bir m ye n qaradi (T. Murod). Chiqish kelishigi qo’shimchasi 20-30 - yillardayoq -dan tarzida me’yorlasha boshlaganini Ђ. Karimov ko’rsatib o’tgan. Uning olim keltirgan O’ z l a r i d a n gapirtirish lozim, O’qituvchilar ikki oylik o t p u s k a d a n ancha dam oladilar, T u p r o q d a n qarasam, bir necha ilonlarning izi bor (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 39-b.) misollaridagi tushum, o’rin, jo’nalish kelishigi vazifasida qo’llanishlar hozirgi adabiy tilimiz uchun xos emas. Bu kelishikning -din shakli hozirgi paytda faqat badiiy uslubda me’yorlashgan. Vatan s ye v m a k d i n ortiq /Menga olamda shior bo’lmas (E. Vohidov). O’rin-payt kelishigi ham ish-harakatning bajarilish o’rni va paytini bildiruvchi vosita sifatida tilimizda uzoq davrlardan beri o’z vazifasini bajarib kelmoqda. Ђ. Karimovning qayd qilishicha, XX asrning boshlarida uni qo’llashda hozirgidan farq qiluvchi tomonlari bo’lgan : tushib qolish (eski sh a h a r hunarmand juda ko’p edi), kerak bo’lmaganda ishlatish (U vaqtda bobongiz ham h a yo t d a edilar), jo’nalish (K o’ z d a ko’rsatib), chiqish kelishigi (masalalalar yu z a s i d a muzokaralar bo’ldi) o’rinda (K a r i m o v Ђ. Yuqoridagi asar, 40-b.) qo’llash kabi. Hozirda esa bu qo’llanishlar adabiy til uchun me’yor emas.

«O’zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko’makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o’tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e’lon qildi – r a d i o o r q a l i e’lon qildi- r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og’zaki nutqdagi e’tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. Mana bu misolda esa -da va -dan munosabatlarini va farqlarini anglash yana ham qiyin: X o l a m n i k i d a n qolgan ro’molimni olib kelaman deb bu yoqqa chiqqan edi (A.Majidiy). «Xolamnikida qolgan ro’molim»mi yoki «Xolamnikidan olib kelaman» mi? Birinchisi to’g’ri bo’lsa, -dan ning ishlatilishi noto’g’ri, ikkinchi fikr nazarda tutilgan bo’lsa, so’zlarning joylashish tartibi boshqacha bo’lishi lozim edi. Ilmiy adabiyotlarda egalik qo’shimchalari -(i)m, -(i)ng, -i, -(s)i,-(i)miz, -(i)ngiz ekanligi ko’rsatilib, ularning variantlari ko’p emasligi aytiladi. Variantlarning ozligi esa ularning tilda me’yorlashishini osonlashtiradi. Bu o’rinda bizning maktab, sizning uy singari birikmalarda ham -ning tufayli anglashiladigan egalik mavjudligini e’tirof etgan holda, morfologik me’yor buzilganligini aytib o’tish lozim. Albatta, bu nutqiy, masalan, poetik talab bilan bo’ladi va uslubiy g’alizlik hisoblanmaydi. Vatanim manim, maktabing sening, uying sening birikmalari to’g’risida ham shu gapni aytish mumkin. Bu yerda ham poetik matn talabi bilan aniqlovchi-aniqlanmish o’zaro o’rin almashadi. So’zlarda ba’zan P shaxsda egalik va ko’plik qo’shimchalari yonma-yon keladi : kitoblaring, kitoblaringiz kabi. Og’zaki nutqda ba’zan kitobinglar so’zi ham quloqqa chalinib qoladi. Bu yerda ko’plik ma’nosini berayaptimi yoki hurmat ma’nosinimi? Odatda hurmat ma’nosi insonlarga nisbatan bildiriladi : opalarim – opamlar, onalarim – onamlar, tog’alarim – tog’amlar misollaridagi birinchi so’zdagi -lar ko’plik, ikkinchisidagi esa hurmat ma’nosini anglatmoqda. Buning ustiga hurmat so’zlovchining o’zidan yoshi kattalarga nisbatan ekanligi ham sezilib turadi. Yana qiyoslashda davom etamiz : ukalarim – ukamlar, singillarim – singlimlar, jiyanlarim – jiyanimlar misollaridagi ikkinchi so’zlarda qo’shimchalarning joylashishi g’alizroq va ular nutqda hurmatni bildirish maqsadida shu tarzda qo’llanilmaydi. Nutqda ularga nisbatan erkalash ma’qul ko’rinadi va mehribonlikni ifodalashning maxsus vositalari bor. Masalan: ukajonlarim, singiljonlarim, jiyanjonlarim kabi. Shunday ekan, singlinglar, jiyaninglar, kitobinglar, maktabinglar deb ishlatish maqsadga muvofiq emas. «O’zbek tili grammatikasi»da aytilgan mana bu fikr ham mulohazaning to’g’riligini tasdiqlaydi : «Asli hurmat formasi egalik affiksi tarkibidagi son ko’rsatkichini o’z o’rnidan ortga tomon siljitish natijasida yuzaga kelgan deb izohlash mumkin : avval egalik affiksining ikkinchi qismi holatida bo’lib, keyin esa egalik affiksining har ikki qismidan so’ng qo’shiluvchi affiks holatiga o’tgan» (O’zbek tili grammatikasi, 1 tom, 188-bet) O’zbek tilida morfologik ko’rsatkichlar orasida –cha, -gina, -choq, - chak, -chiq, -loq, -jon, -xon singari subyektiv baho shakllari ham mavjud bo’lib, ular «asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan hodisadir. Badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu formalarni ham og’zaki so’zlashuv nutqi uchun xos bo’lgan elementlar sifatida qarash ma’qul» (Sh o m a q s u d o v A. va boshq. O’zbek tili stilistikasi, 103-bet) Shunday ekan, ularni boshqa vazifaviy uslublarda me’yor sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Prof. Yo.Tojiyevning «O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so’z turkumi doirasidagi me’yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina –chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, -boz, -paz, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -parvar, -do’z, -bon, -xon, -parast kabi qo’shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so’zlar qo’shilganda me’yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko’rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi –

farzandli – farzandlik. mantichi – mantipaz. Olmoshlarning qo’llanilishi barcha vazifaviy uslublarga xos. etikchi – etikdo’z kabilar (T o j i ye v Yo. Masalan. olmoshga o’tadi (Bu haqda yana qarang : O’zbek tili grammatikasi.. ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha faolligi seziladi. qasidachi – qasidago’y. Sanoq sonlarga qo’shiladigan va chamani bildiradigan –lab. jamlash ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi. ser-. bunda. Binobarin. shundan/shunlardan. O’zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. shun– shuning/shunlarning. shunga/shunlarga. Badiiy uslubda esa –lik qo’shimchasining –liq. 1977. serbargli – serbarglik.Karimovning «Sovet davri o’zbek adabiy tili taraqqiyoti» asariga tayanib aytish mumkinki. bunda/bunlarda. -lug’ kabi variantlari ajralib turadi (K a r i m o v S. Chunki bir dan o’n gacha bo’lgan sonlarda aniqlik kuchli bo’lib. T i x o n o v A. -shunos affikslarining ilmiy. -(i)nchi kabi maxsus shakl yasovchi qo’shimchalar mavjudki. Shuning uchun ham bu sonlarning morfologik me’yori xususida so’z yuritish oson kechadi. shunda. bu. -parvar. -iy. bunda. -ik. bandli – bandlik. ularning sonlarga qo’shilishida o’z me’yorlari bo’lib. -al. xosliklarni keltirib chiqaradi. -lig’. onlarni. deyarli – deyarlik. shirali – shiralik. Misollar tahlilidan kelib chiqib. – Toshkent. O’zbek tilining morfem lug’ati. O’zbek tilining badiiy uslubi. uch. Vaholanki ularning vazifalari va anglatgan ma’nolari xususida har bir misol asosida batafsil gapirish mumkin (Ђ u l o m o v A.lar adabiy tilda so’zlashuvchilar nutqida. bunga/bunlarga. – Toshkent. 53-54-betlar). buni/bunlarni. . Uning boshqa sonlarga qo’shilishi me’yorning buzilishi sanaladi. me’yor sanalgan on – oning (onlarning. Faqat u. Masalan. besh. 324-bet). maslahatchi – maslahatgo’y. -iv. Ularda faqat qo’llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim. bun – buning/bunlarning. 327-bet). umumiylik. o’n birlarcha deyish o’zbek tilida odat emas. bundan/bunlardan. 428-429-betlar). shuni/shunlarni. yetti sonlariga qo’shiladi va jamlik ma’nosini bildiradi. shunda/shunlarda. 12-62betlar). jildli – jildlik. oltilarcha. shunga. oni). Qolgan holatlarda me’yor buziladi. Ayniqsa so’zlashuv nutqida otlarga qo’shilib. -simon. -parast. -ta va –(i)nchi qo’shimchalari o’zbek tilidagi barcha sonlarga qo’shiladi va bu me’yor sanaladi. sifat so’z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me’yorlashganligini ayta olamiz. ba-. faqat birlikda qo’llanadigan bunga. –ala qo’shimchasi ham 2 dan 7 gacha bo’lgan sonlarga qo’shiladi. 1 tom. barcha uslublarda ishlatilsa-da. mun – muning/munlarning. sifat yasovchi qo’shimchalarning asosiy qismi umumiste’moldagi birliklar bo’lib. ming. shundan shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz. -gan.somsapaz. Bir soniga qo’shilganda esa sonlik doirasida chiqib. Lekin sonlarning ma’no va grammatik jihatdan farqlashga xizmat qiladigan –ta. ularning biri o’rnida ikkinchisining qo’llanilishi ayrim uslubiy chegaralanishlarni. olti. – Samarqand. -larcha. vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me’yorlashgan. -on. no. shu ko’rsatish olmoshlarining tarkibida asrimiz boshlarida bitta –n tovushi orttirilib. Q o’ n g’ u r o v R. Oltilab. 1 tom. -luq. munda/munlarda. serzardali – serzardalik. million kabi yirik miqdordagi sonlarga qo’shiladi (O’zbek tili grammatikasi. ilmiy .. ana shu me’yoriy holatlarni bir-biriga aralashtirmaslik lozim bo’ladi. mundan/ munlardan so’zlarining ko’plikni ifodalovchi hamda mu bilan boshlanuvchi shakllari hozirgi adabiy tilimizda tamoman qo’llanmasligini. -dor. -viy. ondan/onlardan. munga/munlarga. Shu o’rinda yana bir holatga e’tiborni qaratish zaruriyati bor. sallali – sallalik. keyingi yuz yillikda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lgan emas. onda/onlarda. muni/munlarni. Shu bilan birga. 1992. o’n birtacha. to’rt. Olmoshlar me’yoriga kelganda Ђ. oltitacha. 1987. sifat yasaydigan –li va turli so’z turkumlariga qo’shilib ot yasaydigan –lik qo’shimchasini birbiridan farqlaymiz : aytarli – aytarlik. -mand. Sonlar o’zbek tilida ozchilikni tashkil qiladi (ular 23 ta). -kor.ala. -omuz. -tacha qo’shimchalari ham odatda o’n dan boshlab yuz. o’n birlab. dastali – dastalik. haftali – haftalik kabi. -lab. –ov qo’shimchasi ikki. onga/onlarga. Masalan. -ov. -larcha.

-qar (ammo bu miskar so’zidagi -kar emas. o’zini katta olish ma’nosida me’yor sanaladi : . balki so’z o’zagidagi ma’nolar bilan bog’liq. me’yorning buzilishiga olib keladi. Ђulomov. Shu o’rinda bir misol xarakterli hisoblanadi. ertaga xotinim o’ldi. Yirik so’z turkumlaridan sanaladigan fe’lning qo’llanishida me’yoriy holatlarni belgilash katta tadqiqotlarni talab qiladi. – Bilib qo’y.Ma. Ayni paytda. Yosh narsani sil qilib. Nutqda. ayniqsa so’zlashuv jarayonida o’zaro farqlanmaydigan -kaz va -qaz qo’shimchalarini olib ko’raylik. so’zlashuv va badiiy uslubda maqtanchoqlik. qizimga rahm qiling. Ana shuning uchun ham ularni farqlamasdan ishlatish ma’noning. amir. shu bilan birga. indinga to’y. A. Ammo bu yuqoridagi fikrni inkor qilmaydi. Omonimlik holatni yuzaga keltirgan o’t so’zi birinchi holatda o’tish (o’ yumshoq. Bu ikki xillik aslida -gaz qo’shimchasining yuqoridagi variantlari bilan emas. chiqazmoq-chiqarmoq. aylanay xotin!. . Chunki lug’atlarda bitkazmoq-bitkarmoq. Ketkazmoq. Masalan. fe’lning orttirma darajasini ko’rsatuvchi birliklar sifatida talqin qilinadi. Tixonov. so’zlardagi ma’no ikki xil: o’tkazmoq .elektr simlarini o’tkazmoq. Jim!! …Gap bitta. xolos. deb gap tarqataman. til orqa) harakatlari bilan bog’liq holda yuzaga kelgandir. Chunki ular bu yerda ham bir xil grammatik vazifani bajarmoqda.Qo’ng’urov)..dedi va kuldi. «O’zbek tili grammatikasi» ning fe’lga bag’ishlangan qismida ham. deb ovoza qilish ham qo’limdan keladi! Uqdingizmi.Kojina morfologik sinonimlarning hammasini stilistik sinonim sifatida qarash mumkin emas demoqchi bo’lsa. Bu qo’shimchalar bir so’z o’zagiga qo’shilishi ham mumkin: o’tkaz-o’tqaz kabi. O’ tovushining ikki xil talaffuzi nafaqat ma’noning. shu o’rinda olmoshni qo’llashdagi grammatik me’yorning ataylab buzilishi badiiy adabiyot tilida kuchli uslubiy vositaga aylanishi mumkin.N. jim… Eshitiladi!! K i m yo . Bu o’rinda biz ishning hajmini hisobga olib. R. bitqazmoq deyish me’yorning buzilishi sanaladi. Ovozingizni ko’tarmang.Yashinning «Nurxon» pyesasida hamisha xotinini senlab gapiradigan Hoji bir o’rinda uni sizlaydi va bu usulni nutqiy vaziyatdagi holat va kayfiyatni ifoda etishning favqulodda kuchli quroliga aylantiradi: K i m yo. Yetti uxlab tushiga kirmagan kunlarni ko’radimi endi sho’rlik qizim… H o j i. til oldi). K. Shu o’rinda –kaz. qutqazmoq-qutqarmoq . uning ishtirokidagi so’zga qo’shiladigan qo’shimchaning ham farqlanishiga olib kelgan.daraxt ko’chatlarini o’tqazmoq. Tahlilni davom ettiramiz.Yoqubov). b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen (O. Haqiqatdan ham shunday. agar biror narsa payqab qolsam. u aslida misgar) qo’shimchasini ham eslashga to’g’ri keladi. bitkazmoq deyilish mumkin bo’lgan holda ketqazmoq. o’tqazmoq . bu haqda birovga og’zingizni ocha ko’rmang! Shu kundan boshlab xotinim kasal.alohida olingan so’zlarda bajaradi. Ammo ular bu vazifani alohida . Me’yorning. hatto bir so’z misolida bir uslub uchun me’yor hisoblangan holat ikkinchi bir uslubga mos kelmaydi. Ko’rinadiki. har bir fikrimiz isboti uchun badiiy adabiyotdan ko’plab misollar keltirishga harakat qildik yoki M. biz unga qo’shilamiz (R.uslubda men o’rnida biz ishlatiladi va u kamtarlik alomati sanaladi : Zero. Ilmiy uslubda biz so’zi kamtarlik ifodasi sifatida me’yor sanalsa. Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» da ham ular -gaz qo’shimchasining variantlari. Jon otasi. o’tkazmoq-o’tkarmoq. o’tirtirish/o’tirg’izish (o’ qattiq. ayrim fe’l ko’rsatkichlari misolida me’yoriy buzilishlarning yuz berishini va buning nutqda salbiy natijalarga olib kelishi mumkinligini ko’rsatib o’tamiz. ich. A. binobarin. -qaz qo’shimchalarining bir ko’rinishi sifatidagi -kar. ajalidan besh kun burun o’ldirmang! H o j i.

445-446-bet). 1976.). xayrlashmoq singari (Ђ u l o m o v A. foydalanmoq.joylash. soddalanmoq . Endi bir necha og’iz so’z -lan va -lash qo’shimchalari xususida.. A h m ye d o v A. otlandi. xoslanmoq – xoslashmoq. Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. ulanmoq – ulashmoq. 1981. moyillanmoq . Chunki ularni yuqoridagiday tarzda ishlatish mumkin bo’lgani holda ketkarmoq. K a r i m o v S. Agar shunday qilinsa. Chunki so’zlarning ma’nosidagi va fe’llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi.jipslashmoq.ravshanlashmoq. siyqalanmoq . O’qituvchi. jarangsizlanmoq . maqtanmoq. muvofiqlanmoq . ruhsizlanmoq ruhsizlashmoq. ko’maklashmoq so’zlarida esa mazkur qo’shimchalarning o’rnini almashtirish ham mumkin emas. sog’lomlanmoq . me’yor butunlay buziladi. yutkarmoq. Ikkinchisi birgalik darajadagi fe’l hosil qiladi: yordamlashmoq.tetiklashmoq.). qutqazmoq va chiqazmoq so’zlarini qo’llagan emas (Q o’ n g’ u r o v. ker – kerish kabi» deyilgan (O’zbek tili grammatikasi. xastalanmoq – xastalashmoq. xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi.soddalashmoq. yovuzlanmoq . 1 tom.jarangsizlashmoq.la+n. sizlashmoq. taranglanmoq . loylanmoq . suyuqlanmoq suyuqlashmoq. 427 -b.oydinlashmoq.moslashmoq. bu o’rinda gap butunlay boshqa masalada . 1968). O’zbek tilining chappa lug’ati – Samarqand. ravshanlanmoq . So’zlarning ana shu shakllari imlo lug’atlarda o’z ifodasini topgan va ularda o’zlik nisbatda qo’llanilayotgan –lan/-lash qo’shimchalarini sinonimlar sifatida qarash. Qobul).loyqalashmoq. shodlanmoq. birinchisi sifat va sonlarga qo’shilib. ularda yuqoridagi qo’shimchalarni o’zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo’lmaydi. ochliklarni o’ t k a r d i n g i z (N. tezlanmoq – tezlashmoq. rivojlanmoq hamda qudalashmoq. Masalan. «O’zbek tili grammatikasi»da «O’zlik daraja formasi asosan . yengillanmoq – yengillashmoq. zichlanmoq ..(i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla . Ammo bu qo’shimcha haqida nomi yuqorida tilga olingan ikki adabiyotda ham hyech narsa deyilmagan. o’tkarmoq deb ishlatish joiz emas. Ammo. B ye g m a t o v E.razillashmoq. achchiqlanmoq – achchiqlashmoq. -kar/-qar qo’shimchasi ayrim so’zlar misolida tilimizda –kaz/-qaz ga nisbatan turg’unlashib va faollashib bormoqda: Onadek tug’ma azoblarni. Misollar tahlili bu qo’shimchaning hamma vaqt ham -kaz va –qaz ning o’rnini bosa olmasligini ko’rsatadi.yovuzlashmoq. Bir-ikkita fe’ldagina o’zlik daraja formasining . 210 va 259-b. R.. ba’zan . Q o’ n g’ u r o v R. Ular aslida . ishqalanmoq – ishqalashmoq. la+sh shaklida bo’lib. sekinlanmoq sekinlashmoq. Gavdalanmoq. tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq.sog’lomlashmoq. razillanmoq . uvoqlanmoq – uvoqlashmoq. qo’shilmoq va boshqalar. takomillanmoq – takomillashmoq.muvofiqlashmoq. . oydinlanmoq . joylanmoq . sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki.(i)n. dadillanmoq – dadillashmoq. chiqarmoq ni 14 marta qo’llagani holda. moslanmoq .siyqalashmoq.-Toshkent. butunlanmoq – butunlashmoq. uzoqlanmoq – uzoqlashmoq. O’zbek tili morfem lug’ati.joylashmoq. Bu narsa uni –kaz /-qazning dialektal variantini sifatida tushunishimizga asos bo’ldi.moyillashmoq.loylashmoq. gaplashmoq. tetiklanmoq .taranglashmoq.(i)l affiksi yordamida obyektli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq. vahshiylanmoq – vahshiylashmoq. tartiblanmoq – tartiblashmoq. rozilashmoq. binobarin. T i x o n o v A. Ayni paytda yana bir narsani ta’kidlab qo’yish lozimki. Bu hol ayniqsa chiqarmoq va qutqarmoq so’zlarida yaqqol seziladi. va boshq . O’zbek tilining imlo lug’ati – Toshkent: FAN. Shu sababli ular lug’atlarda ham aks etmagan. loyqalanmoq .. bunday qo’llanishlarni me’yoriy holat sifatida anglash mumkin. juftlanmoq . Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko’rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq. jipslanmoq . tinglandi kabi.juftlashmoq. Ammo ularning qo’llanilishida aylanmoq – aylashmoq.ularning o’zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti..zichlashmoq.kabi variantlar mavjud (I b r o h i m o v S. Zulfiya «Asarlar» to’plamining II tomligida qutqarmoq ni 7 marta. fe’l hosil qiladi va odatda o’zlik darajada bo’ladi: shodlandi.

turg’unlashishini osonlashtiradi. payg’ambarona. donishmandona.. go’dakona – go’daklarcha – go’dakchasiga. Yerni tekislashdi gapida ma’no ham. faqatgina oshkor va g’oyib so’zlarini istisno qilgan holda. Faqatgina shu narsani ta’kidlash zarur bo’ladiki. badbaxtona. tashabbuskorona. betarafona. garchi grammatik jihatdan qo’pol xato hisoblanmasa-da. «Ravishning asosiy belgisi uning o’zgarmasligidir. zohidona. ularning nutq jarayonidagi me’yorlashishini. oqilona. Boshqacha aytganda. jasurona. zolimona – zolimlarcha. Bu qo’shimchaning o’zbek tilidagi –lar va –chasiga qo’shimchalariga teng kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd qilib o’tilgan (O’zbek tili grammatikasi.ayyorchasiga. Misollarga murojaat qilamiz: ayyorona – ayyorlarcha – ayyorcha . xoinona – xoinlarcha. xolisona. beadabona – beadablarcha. iblisona – iblischasiga – iblislarcha.. xoloskorona. fidokorona. muloyimchasiga. 528bet).-lan/-lash qo’shimchalari masalasida uchinchi bir nozik jihatga ham e’tibor qilishga to’g’ri keladi : tekislanmoq – tekislashmoq so’zlarini olib qaraylik: yer tekislandi. Chunonchi fors-tojik tilidan kirib kelgan –ona qo’shimchasining ishlatilishi misolida ana shu masala mavjud. birikma hosil qilganda. ehtiyotkorona. Bu gapdagi –lan da majhullik ham bor. majnunona. O’zbek tilida ravishlar uslubiyati va me’yori haqida olimlarimiz haligacha o’z mulohazalarini bildirishgan emas. kamtarona. muloyimona. Bundan ana shu so’zlar doirasida ular sinonim emas ekan. Ammo adibona. degan xulosa kelib chiqmaydi. san’atkorona. -chasiga qo’shimchalarining qo’shilishini o’zbek tili va imlo va morfem lug’atlarida uchratmadik. do’stona – do’stlarcha – do’stchasiga. Mas. pahlavonona – pahlavonlarcha. firibgar – firibgarlarcha – firibgarchasiga. mutakabburona. zaifona. 532-bet). 1 tom. Bunda har ikkala qo’shimcha o’zlik nisbati ma’nosini beradi. ojizona. Dabdurustdan qaraganda shundayligi ham to’g’ri.ya’ni ravish biror so’z bilan bog’lanib. makkorona. namoyishkorona. dadilchasiga. mug’ombirona. jinoyatkorona. oshkorona. Lekin –chasiga qo’shimchasi haqida bu gapni aytish hamma vaqt ham to’g’ri emasday ko’rinadi. o’z formasini o’zgartirmaydi. johilchasiga. muzaffarona. nisbat ham o’zgaradi. tajavvuzkorona – tajavvuzkorlarcha. riyokorona. botirona – botirlarcha – botirchasiga. isyonkorona. Shunga qaramasdan. Demak bu o’rindagi tekislashmoq ni birinchi gapdagi tekislashmoq bilan bir narsa deb bo’lmaydi. albatta. biz nutqimizda so’zlarni. qahramonona – qahramonlarcha – qahramonchasiga kabi variantlar tilimizda yashab kelayotganligi imlo lug’atlarda qayd etilgan. Chunki bu ham tilimizning nutq jarayonidagi imkoniyatlarini ko’rsatishga xizmat qilishi tabiiy. ayrim misollar yordamida ravish so’z turkumiga oid so’zlarda ham me’yor muammolari mavjudligini kuzatish mumkin. mastona – mastcha. odilona. bahodirona – bahodirlarcha. dilbarona. dilovarona. Ammo qator misollarni tahlil qilib. devkorona.deyiladi «O’zbek tili grammatikasi»da. til faktlarini me’yor prizmasidan o’tkaza boshlagandan so’ng bu qarashning ayrim izohtalab o’rinlari ham ma’lum bo’lib qoladi. Shunday ekan bu qo’shimchalarning me’yoriylik darajasini belgilash ancha qiyin kechadi. mag’rurona – mag’rurchasiga. mag’rurona – mag’rurlarcha. razilona. Buning sabablari bor. zaifchasiga. muhibchasiga. g’aribona kabi so’zlarga –larcha. Yana bir jihatga e’tibor beraylik – yer tekislandi. hyech qanday so’z o’zgartuvchi affiks olmaydi» (O’zbek tili grammatikasi. mohirona – mohirlarcha – mohirchasiga. Ammo u belgilanishi lozim. betarafchasiga. 1 tom. ma’yusona. badbaxtchasiga. yer tekislashdi gaplarida yer o’zo’zidan tekis bo’lib borgan yoki tekis bo’lib qolgan ma’nolari anglashiladi. misollar tahlilida bu uch qo’shimcha sinonimiyasida nutqiy me’yor asosiy o’ringa chiqishi ma’lum bo’lib qoladi.. ig’vogarona. ma’sumona. g’oyibona. takabburona. xiyonatkorona. mardona – mardlarcha – mardchasiga. g’olibona. -larcha qo’shimchasini qo’shish to’g’ri bo’ladi va ularning ishlatilishini me’yor hisoblash mumkin. faqirona – faqirlarcha. Ravishlardagi ana shu o’zgarmaslik uning qo’llanishidagi uslubiy xilma-xillik bo’lishini chegaralaydi. sitamkorona. johilona. Shu bilan birga. bu so’zlarning deyarlik barchasiga. . go’dakchasiga. lutfkorona. birodarona – birodarlarcha.

ravishlar me’yori haqida ham so’z yuritish mumkin. chegaralangan tarzda bo’lsa-da. ularni tahlil qilishi. . Ayrim holatlarda ba’zi shaxslar va badiiy adabiyot tilida qo’llanganda ham ularni ommalashgan. xolischasiga. oqilchasiga. Ma’lum bo’ladiki. ojizchasiga. tajavvuzkorchasiga. Shunday qilib. dehqonlarcha tarzida tilimizda faol ishlatilishi bilan birga dehqonona deyish me’yorlashgan emas. nome’yoriy holatlarni bartaraf etish yo’llarini izlashi va piravordida ilmiy asoslangan ma’qul variantlarni amalda qo’llashi va boshqalarga tavsiya etishi zarur bo’ladi. me’yorlashgan deb aytish qiyin. binobarin. xoinchasiga. namoyishkorchasiga.mas’umchasiga. Mas.nutqiy jarayon hal qiluvchi vazifani o’taydi. Sintaktik me’yor tushunchasi.: dehqonchasiga. g’aribchasiga tarzida qo’llashga odatlangan emasmiz. sitamkorchasiga. muzaffarchasiga. tilimiz morfologik shakllarining so’zlardagi yasalish. Bo’lajak mutaxassis sifatida filolog talabalar bu muammolarni ilg’ab borishi. ma’yuschasiga. oshkorchasiga. g’oyibchasiga. Ularning me’yoriy holatlarini belgilashda xuddi boshqa so’z turkumlarida bo’lgani singari. razilchasiga. yuqorida bildirilgan mulohazalardan xulosa qilishimiz mumkinki. olimchasiga. shakl hosil qilish va o’zaro grammatik munosabatlarga kirishish imkoniyatining kengligi tabiiy ravishda ayrim me’yoriy muammolarni ham keltirib chiqaradi. matn . 6-ma’ruza: S i n t a k t i k m ye ‘ yo r R ye j a: 1. Bu qo’shimchalarning ishlatilishida ba’zan yuqorida aytilganlarning aksini ko’rish ham mumkin.

4. deb hisoblaylik. Tayanch so’z va iboralar : Sintaktik me’yorning amal qilish doirasi. amalga oshirmoq. To’g’ri tartib. ayniqsa so’z birikmalariga tegishli bo’lib. Shuni ham esdan chiqarmasligimiz kerakki. Shunday paytda u o’z fikri yoki hissiyotini to’laroq ifoda etish uchun birikmani qisman o’zgartirishlarga uchratib ishlatadi yoki mavjud qolip asosida yangilarini yaratadi. 3. Gap qurilishining sintaktik me’yori.2. Poetik sintaksis. janjal boshlagan Turdali. bildim dedim tutildim. gapda so’z tartibi. jonimjonim deb jonini olmoq – boshini qashlab turib qorniga mushtlamoq kabi. Nasr va nazmiy matn va me’yor. Sintaktik me’yorning vazifaviy chegaralanganligi. binobarin. bilmadim dedim qutildim – qatiq ichgan qutuldi. me’yorning muntazamligini taqozo qiladi.. So’z birikmalarida. Shuningdek. ular ham o’rni bilan o’zgarishlarga uchrashi mumkin. 7. tili qichimoq – tilini burga chaqmoq. asabga tegmoq tarzida qo’llanilib kelinmoqda. Shundan so’ng ular qiyoslanadi : me’yoriy variant – muallif varianti : xotin deb qo’ynimga solganim ilon bo’lib chiqdi – bulbul deb qafasga solganim olaqarg’a bo’lib chiqdi. grammatik jihatdan to’g’ri tuzilgan nutqni ko’z oldimizga keltiramiz. . avjiga minmoq. adi-badi aytishmoq.E. it hansirarkan. Ilmiy. Badiiy matnda sintaktik me’yor.deydi A. avvalo. 1991. Uslublar va gap qurilishi. 266267-betlar). Grammatik jihatdan to’g’ri bo’lishlik gap tarkibidagi so’zlarning o’zaro mazmuniy muvofiq kelishiga – valentligiga bog’liq bo’ladi. Inversiya. asl frazeologik birlikning umumiy ma’nosi ham okkazional variantda o’z ifodasini topadi» (M a m a t o v A. so’zlashuv uslublarida me’yor. 6. kaltak yegan Berdali – aravani ot tortarkan-u. – Toshkent. adabini yemoq. Badiiy nutq va so’zlashuv nutqida shunday holatlarga duch kelamiz. badiiy nutqda muallifni tilda mavjud bo’lgan turg’un birikmaning aynan shu holati qanoatlantirmaydi. 5. Ana shu muntazamlik tilimiz boyligining turg’un birikmalar deb ataladigan qismida mavjud va ular asrlar davomida tilimizda deyarlik o’zgarishga uchramasdan abjag’ini chiqarmoq. avzoyi buzilmoq. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari. «Odatda. ayron ichgan tutildi. Mas. Inversiya. Bu xususiyat.Mamatov. – tilda mavjud frazeologik birliklar obrazi asosida yaratilgan frazeologik xarakterdagi so’z birikmalarida norma doirasidagi frazeologizmlarning strukturasi va uning umumiy komponentlari saqlanib qoladi. ulardagi a’zolar yaxlit holda gap tarkibida paradigma hosil qilishi ana shu a’zolar o’rtasidagi aloqalarning turg’unligini. ular tarkibidagi semantik va grammatik aloqaning kuchliligi. . Sintaksis doirasida me’yorning amal qilinishi deganda.

.ing shakllari ham mavjud va ularning nutqda qo’llanishi adabiy til nuqtai nazaridan me’yorning buzilishi sanaladi. uni me’yorlashdi deb hisoblashga asos paydo bo’ladi. yuqoridagi o’zgarishlarni frazeologik me’yorning buzilishi deb qarashga ham shoshilmaslik kerak. chilvir (arqon)dan bo’lgan belbog’. g’isht devor kabi. Ammo ularni aynan shu tarzda qo’llash me’yor sanalmaydi. g’ayratli yigit kabi. paxta termoq kabi. masalan tushum kelishigining – i (n). kino ko’rmoq. Chunki uni qo’llanish jarayonining o’zi belgilab beradi. kulgili holat. . so’z birikmalaridagi me’yoriy o’zgarishlarni turg’un birikmalar tarkibidan axtarish to’g’ri emas. movut chakmon. Ammo yuqoridagi singari belgisiz shakllar o’rin-payt va chiqish kelishikli birikmalar uchun me’yor sanalmaydi. mol boqmoq. muomalada ommalashmasdan. -g’a. Ot+ot tipidagi birikmalarni olib qaraylik : kumush qoshiq. . ommalashsa. Ayni paytda. -na. g’ishtdan qurilgan devor tarzida shakllanadi. yaratilgan yangi variant nutqda erish tuyulsa. lekin qora ko’z (bola) birikmasi o’zaro jipslashganda. belgili-belgisiz holatlarning nutqda o’zaro o’rin almashinib qo’llanishi grammatik me’yor nuqtai nazardan mumkin bo’lsa-da. aqlli odam. moslashuvli shakllari mavjud. ularga grammatik me’yor qoidalri asosida munosabat bildirish mumkin. / M a k t a b b o r d i k – og’ir bo’lib qoldik daf’atan (A. Ular badiiy va so’zlashuv uslublarida ishlatilishi mumkin. Elga sabr bardoshdan bo’lak n a r s a ber (H. o’ta aqlli odam. tilimiz me’yoriy buzilishdan saqlanib qoladi. Mana shunday belgisiz qo’llanish qaratqich va tushum kelishiklari uchun ham me’yor sanalishi tilimizda ko’p uchraydi: maktab bog’i. . zardan tikilgan do’ppi. qora ko’zli bola. Ular orasida bitishuvli birikmalar me’yorga munosabati bilan ajralib turadi. Kamol). «O’zbek tili grammatikasi» da bu fikrni tasdiqlovchi bir tahlil keltirilgan: qora ko’zli (bola) umuman bolaning ko’zi qora. orden lentasi. Ammo vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan bunday emas. Agar tavsiya etilgan.nung. nihoyatda kuchli shamol singari. jo’nalish kelishigining – a. movut (material)dan yasalgan chakmon. kitob o’qimoq. qisqalikka intilish qoidalari ularni dastlab qo’llagan shakllarda aytish va yozishni taqozo qiladi. Xudoyberdiyeva). -qa. qora ko’z bola. Demak. Yana: Qarshingda turibdi u mr i m bir kuni (J. xo’jalikka rahbar. jigar rang sumka tarzida qo’llash mumkin bo’lgani holda. chilvir belbog’. qaratqich kelishigining –(i) m. Faqat ayrim holatlardagina belgisiz qo’llanishi mumkin: Kunlarimiz jilg’alarday o’tdilar oqib. Ularning bir qismini belgisiz – o’tkir tig’ pichoq. jigar rangli sumka. 36-bet). Nisbiy sifat + ot tipidagi birikmalar orasida ularning yuzaga kelishiga xizmat qiluvchi – li qo’shimchali shakllari mavjud: mazali ovqat. 1 tom – Toshkent. me’yor buziladi. Bu birikmalarning aniqlovchi qismi ikki a’zodan iborat bo’lgan ko’rinishlari ham uchraydi: o’tkir tig’li pichoq. chiqish kelishigining – dan. Bu tahlilni boshqa misollar asosida ham davom ettirish mumkin. lug’atga kirmasdan qolib ketaveradi. oilaga bosh kabi. zar do’ppi. juda g’ayratli ayol. ikkinchi qismini bunday qo’llash mumkin bo’lmaydi. Erkin so’z birikmalarining bitishuvli. boshqaruvli. uslubiy me’yor jihatdan ular bir-biridan farqlanadi. sigir sog’moq. Tildagi tejamkorlik. So’zlarni o’zaro grammatik munosabatga kirishtiruvchi kelishik qo’shimchalarining. butun bir tushuncha – go’zallikning belgisini ifodalovchi qo’shma so’zdir (O’zbek tili grammatikasi. sinf jurnali. do’stga ishonch. Bu birikmalar ongimizda kumush (metall)dan yasalgan qoshiq. Masalan. jo’nalish kelishigi uchun asosan belgili holat me’yor sanaladi: vatanga muhabbat.Bu holatlarni grammatik me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi. 1975.n. Oripov). rangni emas. Shuni ham aytish kerakki. Mabodo qabul qilinib. Binobarin. Boshqaruvli va moslashuvli birikmalarda ham belgili va belgisiz holatlarga duch kelamizki. kitob varag’i.

ularning sevgisi kabi. Ayrim tadqiqotlarda tahlil materiali sifatida dadasilar keldilar. . bilan. sizning sevgingiz. Egalikning ko’plik shaklda ifodalanishi ham yuqorida ta’kidlaganimiz aniqlovchi-aniqlanmish birikuvi qoidasiga muvofiq kelishi lozim: bizning sevgimiz.da qo’shimchasi bo’ylab. bunday bo’lmasligi ham mumkin: Ђururing sig’maydi po’lat teringga. Yuqorida ta’kidlaganimizdek. bilan.shakllanmaganligidan qat’iy nazar. o’ziga tortdi / o’zi tomon tortdi). uning ukasi. O’zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-nutqiy xususiyati: Filol. ular bir matnda biri ikkinchisining o’rnini bosa olishi. egalik qo’shimchasi bajaradigan vazifani qaratqich kelishigi ko’rsatkichi o’z zimmasiga olishi ham mumkin va bunda grammatik me’yor buzilgan hisoblanmaydi.nomz. O’zbek tilida kelishiklar va yordamchi so’zlar tadqiqiga oid kuzatishlarga tayanib aytish mumkinki. . ikkinchi bir holatda ana shu vazifani to’liq bajara olmasligi mumkin. ichra. – Samarqand.Qo’ng’urovning quyidagi gaplariga e’tibor beraylik: «Hozirgi o’zbek tilida maktab tomon kuzatib bordi.avtoref.fan.dan qo’shimchasi sababli.ga / sari (dushmanga yuzlandi / dushman sari yuzlandi. ichra. orqali.ga /bilan (qahqahaga to’ldi. osha. tufayli. ukasi kabi. Gapda so’zlarning o’zaro birikishiga xizmat qiladigan grammatik vosita sifatida me’yoriy talablarga javob berishbermaslik esa boshqa masaladir. Ushbu birikmalarning aniqlovchi qismi nutqda qo’llanilmaganda esa ularni egalik qo’shimchalarisiz ishlatish mumkin bo’lmaydi. uzra. qahqaha bilan to’ldi). . unga burildi / u tomon burildi. Me’yoriy grammatika qoidasiga muvofiq aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli birikmalarda aniqlovchi qaratqich kelishigi shaklini olganda aniqlanmish ham uncha mos shaklda turlanishi lozim bo’ladi. Bu masalaning uslubiy tomonlari. So’z birikmalarining shakllanishiga xizmat qiluvchi grammatik vositalar orasida kelishik qo’shimchalarining o’rni alohida ekanligi ma’lum. …dis. uning oldida qaratqich bo’ladi: mening ukam. R. bo’ylab. ko’chaga otlandi /ko’cha sari otlandi ). to’rtta kelishik qo’shimchasi ko’makchilar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: . Hatto bizning uy. Ular bizning uy. bizning mahalla. Ђulom). grammatik me’yor tarozisiga to’g’ri kelmaydi (Qarang: H o j i ye v a H. / Sharaflar yuki bor s ye n i n g b u n k ye r d a (Ђ. to’g’risida.ga /tomon (qizga qaradi / qiz tomon qaradi.Ikkinchi navbatda esa so’z o’zgartuvchilar yoki yordamchi so’zlar shaklidagi grammatik vositalarning o’z o’rnida ishlatilishi muhim sanaladi. . ammo umuman grammatik me’yor yoki boshqa vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan uni me’yor hisoblay olmaymiz. deyish mumkin bo’lgan holda. Egalik qo’shimchalarini olib ko’raylik. Ular haqida «Morfologiya» mavzusida alohida to’xtalganimiz. Bunday holatlarda me’yorning buzilishi kuzatilmaydi. qarab. bo’yicha. Mana shu tarzda – ni qo’shimchasi bilan. Bu o’rinda faqat ularning ko’makchilar bilan sinonimik munosabatidagi me’yoriy holatlarga to’xtalamiz. . Ammo ayrim holatlarda. haqda. sening ukang. Bu yerdagi egalikni ifoda etuvchi – si qo’shimchasining –lar dan oldin keltirilishisun’iylik bo’lib. funksiyasi bir xil bo’lishidan qat’iy nazar. tog’asilar gapirdilar misollari keltiriladi. 2001. bizning maktab tarzida qo’llanishi. bizning mahalla shaklida qo’llanishlar so’zlashuv nutqida ommalashib ketgan. ukam. Egalikning bu tarzda ifodalanishi badiiy uslub me’yoriga to’g’ri kelar. 17-bet).ga /uzra (olamga chiqqanda quyosh / olam uzra chiqqanda quyosh). . ukang. uchun ko’makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishadi. qadar kabi .ga /uchun (ukamga oldim / ukam uchun oldim) kabi. Ammo nutqda hamma vaqt ham bunday bo’lavermaydi. Bu qo’shimchalarni olgan so’zlar odatda qaralmish sanaladi hamda grammatik jihatdan shakllangan. albatta. masalan badiiy matnda misralardagi bo’g’inlar sonining qat’iy bo’lishi haqidagi qoidadan kelib chiqib.

So’zlashuv nutqi esa til biriliklarining me’yorlashuvi uchun eng qulay imkoniyat sanaladi. Chunki. Aks holda fikr noaniqligi kelib chiqadi. maktab tomon birikmasining me’yorlashuvi uning ko’pchilik tomonidan qo’llanish chastotasi bilan bog’liq. Shunday ekan bu yerda grammatik me’yor buzilgan deb aytib ham bo’lmaydi. 178-bet). – Samarqand. Maktab so’zini jo’nalish kelishigi qo’shimchasisiz yuqoridagi ko’makchilar bilan birgalikda qo’llab ko’raylik: Karim Salimani maktab qadar kuzatib bordi. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. Gapning bu shakllari nutqda. P tom. Qolgan ikkitasi esa hozirgi o’zbek tili normasiga unchalik mos kelmaydi» (Q o’ n g’ u r o v R. o’ziga mos imlo va talaffuz me’yorlarining bo’lishini taqozo qiladi. 184-bet). Sodir bo’lgan ma’lum matniy o’zgarishlar esa uslubga tegishlidir.ko’makchilarning belgisiz tushum bilan maktab qarab. lekin unda so’zlarning bog’liq tartibi ham uchraydi. 1975. . tabiiyki.deyilgan «O’zbek tili grammatikasi»da. Karim Salimani maktab tomon kuzatib bordi. . Shu ma’noda hatto qarab ko’makchisining qadar va sari ga qaraganda –ga o’rnida qo’llanishning ommalashib. nutqiy jarayonda so’zlarning o’zaro birikuvini tashkil qiluvchi so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar va ularning ayrim ko’makchilar bilan sinonimiyasi o’zbek tilining fikrni eng nozik jihatlari bilan ifoda etishdagi imkoniyatlari naqadar kengligidan dalolat beradi. Binobarin. albatta belgili qo’llanilishi kerak. O’zbek tili grammatikasi tadqiqiga oid adabiyotlarda gap tarkibidagi so’zlarning joylashishi asosan erkin ekanligi ta’kidlansa ham (O’zbek tili grammatikasi. Biz bu o’rinda o’zbek tilida gap qurilishining og’zaki yoki yozma nutq shakllarida va vazifaviy uslublarida namoyon bo’lish xususiyatlarini unutmagan holda dastlab gap tizimida so’zlarning odatdagi joylashuvi haqidagi qarashlarni eslaymiz. Bu gaplarning faqat uchinchisi adabiy til normasiga to’liq mos keladi. Bu ko’makchilar kelganda tobe so’z. Gap qanday shakllar va birliklardan tashkil topgan bo’lishidan qat’iy nazar. gap tarkibidagi sintaktik bo’laklarning joylashish o’rnining turg’unlik darajasi ham me’yorni belgilaydi. sari ko’makchilari o’z sinonimlari qarab va tomon ga nisbatan nutqda. Masalan. bu erkinlikning ma’lum mantiqiy-grammatik qonuniyatlar doirasida bo’lishini unutmasligimiz kerak. Uchinchi tomondan. Olimning fikrini qo’llab-quvvatlagan holda faqat bir narsani qo’shimcha qilish mumkinki. – Toshkent. 97bet). Bu hol o’zbek tili gap qurilishining o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatadi» (O’zbek tili grammatikasi. maktab qadar tarzida qo’llab bo’lmaydi. 1975. Qadar. ular uslubshunoslik uchun qimmatli material bera oladi. O’zbek tilida so’zlar tartibi asosan erkin. ularning o’zaro almashinib qo’llanishiga me’yor nuqtai nazardan qaraganimizda esa grammatik me’yor nomuvofiqligi uslubiy me’yor buzilishlariga qaraganda nisbatan kam diqqatni tortadi. Tilimizda gaplar tugallangan bir fikrni ifoda etishi. u shakllanish jarayonida o’z tabiatidan kelib chiqib. ayniqsa so’zlashuv nutqida kam qo’llaniladi. Demak o’zbek tili sintaktik me’yorlarini belgilashda gaplarning erkin tartibini nazariy asos qilib olsak to’g’ri bo’ladi. predikativlik xususiyatiga ega bo’lishi bilan bir qatorda ular ma’lum grammatik shakllar va ko’rinishlarni ham oladi. Bu me’yorlar garchi bir gap doirasida bo’lsa ham bir-biriga o’xshamasligi mumkin. «So’zlar tartibi. P tom. Samarqand – viloyatimizdagi yirik shahar yoki Viloyatimizdagi yirik shahar Samarqand gaplarida yoki Men qishlog’imizdan kecha keldim / Men kecha qishlog’imizdan keldim / Qishlog’imizdan kecha men keldim gaplarida so’zlar va ularning o’rin almashinishi mazmunni o’zgartirib yuborgan emas. aytilmoqchi bo’lgan fikr eshituvchiga yetib bormaydi. me’yorlashib borayotganini kuzatish qiyin emas. Bu o’rinda xulosa sifatida shuni qayd qilish mumkinki. Shu ma’noda ular bir tarkibli va ikki tarkibli singari turlarga ajratiladi. – gap bo’laklarining nutqda o’rinlashishini bildiradigan sintaktik hodisadir. Karim Salimani maktab qarab kuzatib bordi. ma’lum me’yorlarga bo’ysunadi.

O’lmoq uchun sen tug’ilgan emassan. yuzaga kelgan hosila mulohaza nutqda turli grammatik shakllarda ifodalanishi mumkin. kesim esa xuddi shunday so’zlar bilan gapning oxirida kelishi.insonning do’sti – Insonning do’sti – it. sintaktik me’yor bilan aloqador bo’ladi. Keyingi ikki misoldagi. biz odatda to’laqonli grammatik shakllanish namunasi deb hisoblaydigan ikki tarkibli gaplarni tahlil materiali qilib olsak. so’zlashuv nutqi uchun me’yor hisoblanmaydi. shu ma’noni beradigan ovqatdan iste’mol qilib turing. Grammatik me’yorlarni belgilash jarayonida mantiqiy fikrlash va uning natijasida yuzaga keladigan grammatik qurilishlar. mehmon. mehmon. qani. boshladik. tilimiz rivojida sintaktik me’yorlarni belgilash ham muhim o’rin tutadi. Ammo ko’zda tutilgan matnni shakllantirish uchun so’z va uning ma’nolarini bilishning o’zigina yetarli bo’lmaydi. agar sinchiklab tahlil qilinsa. qani-qani. har qaysi bosh bo’lakka oid so’zlar esa ulardan oldin qo’llanilishi o’zbek tili uchun odatdagi to’g’ri tartib. So’zlovchi yoki yozuvchi niyati ana shu omillar bilan bir qatorda til birliklarining matnda o’zaro grammatik aloqasini ta’minlash tufayligina amalga oshadi. olib turing va hokazo shakllardagi garmmatik qurilmalar so’zlashuv uslubida me’yor sanaladi va bitta «yemoq» semasi atrofida birlashadi. yuqoridagi sintaktik birikmalarning har biri matnda alohida ma’no nozikliklarini. Ayni paytda. qolmasin. Agar sintaktik me’yor hajmini ana shu qamrov doirasida tasavvur qiladigan bo’lsak. marhamat. iste’mol qiling. fikr egasining ifoda maqsadi va niyatidan kelib chiqib. oling. ovqatdan tanavvul qilib turing. ovqatga qarang. ayniqsa. Shuning uchun ham har bir tilning o’ziga xos me’yori mavjudligi haqidagi fikr . dasturxonga qarab o’tiring. dasturxonga qarang. jumladan o’zbek tilida ham. shu qolib nima bo’ladi. ya’ni me’yor ekanligi tilshunosligimizda allaqachon ma’lum. boshlang. fikr-mulohazalar. gapda so’zlarning joylashish tartibi haqida mulohaza yuritilayotgan ekan. olib o’tiring. har bir milliy tildagi gap qurilishi o’ziga xos tarzda shakllanadi. Ђafurov. U yana o’z navbatida har bir holatdan kelib chiqadigan grammatik me’yorlar haqida mulohaza yuritishimizga imkon beradi. nutq jarayonidagi til birliklariaro sintaktik munosabat fikrning to’laqonli ifodasida katta mavqyeni egallaydi. Darhaqiqat.Modomiki. It . mantiq va til qonuniyatlariga ko’ra ularni aynan bir narsa deb ham bo’lmaydi. tanavvul qiling singari qurilmalar ham garchi «yemoq» ma’nosini bersa-da. Men gado Xonzodaga ko’nglimni berdim. hissiyotlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab berishga xizmat qildirish muhim sanaladi. Gapning bosh bo’lagi sanaladigan ega o’ziga oid so’zlar bilan gapning boshida kelishi. Ayrim misollar keltirish bilan cheklanamiz: Gazeta o’z savollariga qoniqarli javob topolmaydi millat ichidan (I. do’stlarim (qo’shiqdan). to’g’ri bo’ladi. Tafakkurda umumiy tarzda. Chunki ularning o’rtasida ajratilib bo’lmaydigan bog’liqlik mavjud. Shu bilan birga. oling mehmon. shakllar o’rtasidagi munosabat masalasi ham muhim. olib turing. yeb o’tiring. ana shu tartibning buzilishini me’yorning buzilishi deb baholaymiz. Buning ustiga. ma’lum darajada me’yoriy buzilishlarni paydo qilishi mumkinligi ham aniq bo’lib qoladi. yeb turing. kichik yoki katta matn tarkibidagi til birliklarini ularga sinonim bo’lgan boshqa birliklar bilan yoki o’zaro o’rnini almashtirib qo’llashning mumkinligi nutq jarayonida katta uslubiy imkoniyatlarni keltirib chiqarish bilan birga. . Olimjon). mehmon. Millatning billurlanishi). balki ulardan muomala jarayonida foydalana olish. /Zax tuproqning bag’riga sen uvolsan (H. Masala ana shu tarzda qo’yilar ekan. ayniqsa uning birinchisidagi gado so’zining kimga qaratilganini aniqlash uchun alohida diqqat yoki intonasiya zarur bo’ladi. Nutqni shakllantirishdagi piravord maqsad ham ana shu. Nutq uchun faqat ma’lum so’zlardagi turlicha ma’nolarni bilish emas. Demak. Boshqacha aytganda. munosabatlarning. alohida olingan gap. ovqatdan oling. uslubiy farqlanishlarni hosil qilishi ham mumkin. ovqatni oling. Masalan. marhamat qiling.

noaniqlikka ham o’rin qolmasdi. Bu kabi noqisliklarni nutqda ko’plab uchratamiz. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. O’sha asar. tahlillar. buyruq. 1995. bu gaplardagi mazmun imkoniyatlarining kengligi ularning hammasiga bir xil me’yoriy o’lchovlarni qo’llab bo’lmasligini ko’rsatadi. qo’y! Qo’ygin. yalinish. tashvish. «Bahor keldimi?» ham gapmi! «Bahor keldimi»ng nimang? Bahor keldi? Bahor keldi?! gaplari umumiy ma’noda bahorning kelishi haqidagi so’roq mazmunini va unga munosabatni bildirsa ham yuqoridagi har bir grammatik shakl samimiy. Ushbu gaplarni qiyoslaylik: Qo’y. siz aziz inson / Kamolim. shuning uchun urg’u so’zning o’zak qismidagi ikkinchi bo’g’inga tushishi lozim degan mulohaza bilan talqin qilinsa. yamondin (So’fi Ollayor) misolidagi sanchiq so’zini ham birinchi holatda (urg’u oxirgi bo’g’inga tushganda – sanchúq) ot. muallif kutgan ma’no kelib chiqadi. degan qoidaga amal qilib. Masalan. darak. Shu bilan birga. ohang xususida. Parchadagi imonsiz. Bu masalani faqat ohang hal qilishi mumkin. Nutqda ohangning naqadar muhim omil ekanligini mana bu misollar ham yana bir bor tasdiqlaydi: I m o n s i z. Tilimizda. Aslida she’rni bu qoidalardan bexabar oddiy kishi ham o’qishi mumkinligi hisobga olinib. ta’kidlash singari turli xil ma’no ottenkalarini ohang yordamida farqlaydi. Mas. ko’ndirishga harakat qilish. s a n ch i q andin. siz aziz inson tarzida tuzilganda edi munozaraga ham. 51-52-betlar). Gap shakliga sirtdan qarab bu darak. vazifaviy uslublar jihatidan ham farqlanmoqda. deb ikkiga ajratishadi (M a h m u d o v N. garchi umumiy ma’noda o’tgan voqyea-hodisalarni eslatmaslikka da’vat qiliyotgan bo’lsa-da. N u r m o n o v A. aziz onajon (D. imónsiz. O’sha asar. yomondin qoch. Siz imon. Ammo yuqoridagi singari so’roq gaplardagi maslahat. garchand shaklan bir bo’lsa ham. hayotim. . «O’zbek tilining nazariy grammatikasi» asarining mualliflari bu xildagi gaplarda sof so’roq mazmunining bo’lishidan tashqari taajjub. Kishi s a n ch i q so’z aytsa. menga u kunlarni eslatmagin! Menga u kunlarni eslatmagin. iltimos.: Bahor keldimi? «Bahor keldimi?» . darak gaplarda shakl va mazmun munosabati zich bog’liqlikda bo’ladi.dedingmi? «Bahor keldimi?» emish! «Bahor keldimi?» ekan. kinoya singari bir qator qo’shimcha ma’nolar ifodalashi haqida mulohaza yuritishib..Gaplarning ifoda maqsadiga ko’ra bo’linishlarida me’yoriy mustahkamlik turlicha ekanligini kuzatish mumkin. «sintaktik darak ma’nosi gapning sintaktik darak shakli orqali ifodalanadi» (M a h m u d o v N. xolisona so’rash. v i j d o n s i z. nihoyatda xunuk ifoda kelib chiqadi. imonsúz. Sintaksis. Darhaqiqat. Agar bu so’zlardagi –siz qismi ta’kid yuklamasi vazifasini bajarayapti. so’roq yoki undov gap deb dastlabki yuzaki bahoni beramiz. menga u kunlarni eslatma! Menga u kunlarni eslatma. vijdónsiz tarzida talaffuz qilinsa. vijdonsiz so’zlarini o’zbek tilida urg’u odatda oxirgi bo’g’inga tushadi. bu da’vat har bir gapda ohang ko’magida so’zlovchi maqsadiga mos tarzda ifoda etilmoqda. N u r m o n o v A. Boshqacha aytganda. avrash. Lekin so’roq gaplardagi mazmuniy ifoda doirasining kengligi. u kunlarni eslatma menga! Qo’ygil. taajjublanish.Komilova). tashviqot qilish singari ma’nolarni gap tarkibidagi hyech bir grammatik yoki tinish belgi ifoda eta olmaydi. vijdonsúz tarzida talaffuz qiladigan bo’lsak. ularni mazmun va shakl jihatdan mutanosib va nomutanosib bo’lgan so’roq gaplar. ya’ni bir sintaktik shakldagi gapning matnda har xil ma’nolarni ifodalashi mumkinligi bu gaplarning turli nutqiy vaziyatlardagi me’yoriy holatlarni belgilab olishga zarurat tug’diradi. garchi u nutqning barcha ko’rinishlarida yaqqol bilinib turadigan vosita sanalmasa ham. 49-bet). ko’zda tutilgan mazmunni ifodalash uchun ular maxsus ohang yordamida ijro etilishi lozim bo’ladi (M a h m u d o v N. so’zlashuv jarayonida ahamiyati juda sezilib qoladi. Yomondin qoch. gumon.. g’azab. qo’ygin! Qo’ygin. achchiqlanish.. eshitmaganini bilib olish uchun so’rash. mensimaslik. siz vijdon. – Toshkent. u kunlarni eslatma menga! Bu gaplar ham xuddi yuqoridagi so’roq gaplarda kuzatilgani kabi. N u r m o n o v A. 51-bet).

Nutqimizda faol ishlatiladigan bir gap misolida me’yoriy munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko’ramiz: dadam keldi – dadamlar keldi – dadam keldilar – dadamlar keldilar. u darajada emas. o’zining va turmush o’rtog’ining (har ikkalasining) dadasi kelganligini haqida xabar. ko’plikda ham qo’llana oladi deb (A. nutq uchun eng ma’qul variant sifatida dadam keldilar tanlanishi ma’qul bo’ladi. har bir kishi nutqida. vaziyat talabidan kelib chiqib. ya’ni so’z o’zgartuvchi qo’shimcha bo’la olmaydi. Shunday ekan. O’zbek tilida bayon oddiy.Ђulomovni . ta’kid nazarida tutilsa. – Uchqun va Tolib artist. ammo uslubiy me’yorning bir holatda – bitta ota nazarda tutilgan holatida buzilishi. faqat gazetadan olingan misolda qo’shimcha qo’llansa bo’ladi.Begmatov) ekanligini inobatga olsak. A. ularning hyech birida grammatik munosabat buzilgan deb bo’lmaydi. A. o’ziga xos tarzda yuzaga kelishi. 25-bet). oni – student. ma’nolari vaziyatga qarab kuchli va kuchsiz. Boshqa misollarda – lar ishlatilishi rus tilining xususiyatiga mos keladi : Oni – studentы. Odatda o’zbek tili iste’molchilari ularning ana shu ko’rinishlarining barchasidan ham foydalanaverishadi. Yuqoridagi maqola. boshqa vosita qo’llanadi. qo’shimcha tejaladi. Ega va kesim mosligi haqidagi qarashlarni sinchiklab tahlil qilgan Ђ. 1998. dadam keldilar – xabar bilan birgalikda o’z otasiga bo’lgan hurmat ifodasi. ularda grammatik me’yor buzilmagan deb bemalol aytish mumkin. ta’sirli va betaraf hamda befarq ifodalanishi mumkin. Bu qoida boshqa sahifada yana takrorlanadi: Uchqun va Tolib artistlar. nohissiy bo’lsa. oni – shaxmatist deyish mutloqo mumkin emas. O’zb»). U hurmat kategoriyasi shaklini hosil qiladi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Ђ.K. bu qurilmalarda ega va kesim mosligiga nutqiy zarurat ham yo’q. Sonda moslashuvidagi sezilmas darajadagi nomuvofiqlikni hisobga olmaganda. dadamlar keldi – aytaylik. ular shaxmatchilar. oni – shaxmatistы deyish shart. barchani ruscha fikrlashga ajbur qilayotgan ekan-da.) quyidagi misollar beriladi: Ular studentlar – Ular student. Adabiy normaning namunaviy umummajburiy hodisa (E. Ta’kid nazarda tutilsa (ya’ni hissiy bayonda). degan xulosa kelib chiqadi» (Z i k r i l l a ye v Ђ. Demak. Sintaktik uslubiyat doirasida ega va kesim mosligi hamda uning me’yoriy munosabati xususidagi mulohazalar ham muhim o’rin tutadi. Shu o’rinda. Ђulomovning shu mavzuga oid fikrlari haqida u quyidagilarni yozgan: «Ega ko’plik formasida kelganda (uchinchi shaxs) ot kesim birlikda ham. Ђulomov tomonidan – S. bir ma’no atrofida turlicha ohanglar. Darvoqye. Negaki.ikkinchi holatda (urg’u birinchi bo’g’inga tushganda – sánchiq) so’zning olmosh va fe’l bo’lib ajralishini va boshqa-boshqa ma’nolar ifoda etishini ham talaffuz. –lar emas.Zikrillayev «Nazariya quruq og’och…» maqolasida – lar qo’shimchasining bu boradagi xizmati haqida ma’qul fikrni aytadi: « Bunday holda -lar sintaktik vazifa bajarmaydi. Ammo uslubiy me’yor nuqtai nazaridan bunday deb bo’lmaydi. Bizningcha. Oni – shaxmatistы. Nazariya quruq og’och… / «Istiqlol va ona tili qurilishi talqini» to’plami. Nutqda ba’zan shunday bo’ladiki. Uslub nuqtai nazaridan har birimizning nutqimizda ularning o’z o’rni va bahosi bor: dadam keldi – shunchaki xabar. ohang farqlaydi. Shu faktning o’ziyoq A. Shunga ko’ra ega-kesim mosligiga dahli yo’q. 24-bet). aytaylik. nutq jarayonida ohangga e’tibor berish me’yorga e’tibor berishning asosiy sharti bo’lib qoladi. Qo’shnilarim ham halol odamlar («S. Bu qizlar shaxmatchilar – Bu qizlar shaxmatchi. – Buxoro. o’zbek tilida ular studentlar. ular shaxmatchi deyish mumkin bo’lgani holda rus tilida faqat oni – studentы.Ђulomov millatning barcha a’zosiga ruscha fikrlashni namuna qilib ko’rsatayotgan ekan-da. Zikrillayevning bir fikriga munosabat bildirishga majbur bo’layapmiz. ular student. dadamlar keldilar – grammatik me’yorning saqlangani. Shunday ekan.

Atrofda qushlar chug’urlashadi. ajratib ko’rsatish kabi ma’nolar oddiy xabardan ana shu –lar tufayli farq-lanayotgan bo’lsa.da. Ayni paytda. Ilmiy adabiyotlarda bunday gaplarda ish-harakatni bajaruvchi shaxs grammatik jihatdan ifodalan-masligi ta’kidlanadi. O’zbekcha variantlarda ta’kidlash. Tong otmoqda. aslida ana shu tilda tafakkur qiladi. ma’lum bir nutqiy vaziyatda ko’zda tutilgan maqsadning ifodalanishi uchun zarurat deb tushunish kerak. keyin so’yla) me’yoriy holat. Orzularim mavjlanar shu dam. Tong. Kesimi ifodalanmagan gaplarga e’tibor beraylik: Bahor. rus tilidagi shaklda ma’no ohang yordamida ajratilmoqda. aksincha. hayajon bilan talaffuz etiladi hamda bahorning kelishi. Kesim grammatik jihatdan shakllanamagan bo’lganda ham bu harakat ongimizda mavjud bo’ladi. fikrni ifoda etish hususiyatiga ko’ra ham ikki tarkibli gaplardan farq qiladi. tongning otishi haqidagi xabarni berish bilan birgalikda bahor va tongning mavjud va hukmron bo’lib turganligi ham ta’kidlanadi. gapga aylanish jarayonida kesimning vazifasini. Hisobot yig’ilishida qarshi ovoz berishdi kabi.yuqorida qo’yilgan ayblardan qutqaradi. Shuning uchun ham gaplardagi ega yoki kesimning shakllanmaganligini grammatik me’yorining buzilishi deb emas. Maqollar tahlili misolida xalq og’zaki ijodi namunalarining sintaktik xususiyatlari haqida yirik tadqiqotlar olib borgan X. Bu narsa har ikki tilning o’z me’yoriy xususiyati sanaladi. Abdurahmonov bu janr nutqiy me’yorlarining o’ziga xos ko’rinishlari to’g’risida ishonarli xulosalar berganki. shu bilan birgalikda uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligi ayon bo’lib qoladi. Atrofda qushlar chug’urlashadi. tong so’zlarining gapga aylanishidagi asosiy omil ham ana shu kesimlarning shakllanmasligi bo’lib hisoblanadi. Oppoq tong otmoqda. Qiyoslaymiz: Bahor keldi. birgalik nisbatda bo’lishi bunday gaplarning mantiqiy grammatik tabiatidan kelib chiqadi va bu holat ular uchun me’yor sanaladi: Ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi. mazmunini ham o’z zimmasiga oladi. ma’lum darajada gapning ta’sirchanligi yo’qolganligi seziladi. Masalan. Ega grammatik jihatdan shakillangan bo’lsa. Masalan: Mahmudovni jamoa xo’jaligining raisi etib tayinlashdi. bu alohida so’z gap bo’lganda alohida bir tugallangan ohang bilan. Faqat farqi shundaki. Kesimning odatda III shaxs. bu uning me’yoriy xususityati hamdir. Orzularim mavjlana shu dam. Shaxsi noma’lum gaplarni olib ko’raylik. Nutqda uni tinglovchi va o’quvchi ham payqaydi. Misollar tahlilidan yana bir narsa . ularga tayangan holda gaplarning ikki tarkibli ko’rinishidan boshqa ayrim turlarining me’yoriy xususiyalari haqida mulohaza bildirish mumkin bo’ladi. Oppoq tong. mazmuniga. Izohlovchilar . Gaplarning kesimi grammatik jihatdan shakllantirilganda ham mazmunda o’zgarish bo’lmaganini payqash qiyin emas. Gapda ega ko’proq otlashgan so’z yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi va u nechta so’z va so’z birikmalari bilan ifodalansa. Bu gaplarga grammatik egani qo’yish mumkin.o’zbek tilining nafaqat grammatik. maqollarning buyruq gap shaklida berilishi (Avval o’yla. Bahor. (Oz so’z – soz so’z. yoz mevasi – qish xazinasi). Ammo uslub nuqtai nazaridan o’zgarish bo’lganligi. harakatni bajaruvchi haqiqiy shaxs (shaxslar) baribir noma’lumligicha qolmoqda. noma’lum bo’lganidan qo’llanilmaydi. kesim ham shuncha so’zli birikma orqali ifodalanadi. so’roq va undov gaplar shaklida kelishi esa tilimiz uchun xos xususiyat emas. ehtiros. yashayotgan muhitning ta’sirida boshqa til namunalaridan foydalanish mumkin. Bu so’zlar hukmni ifodalash. Bu gapni Ular ertaga soat 10 da universitetga chet eldan mehmonlar kelishini aytishdi shaklida tuzish ham mumkin. Uning ifoda etilishida esa o’zi ta’lim olgan va tarbiyalangan. Bir tarkibli gaplar nafaqat grammatik tuzilishi. Buning ustiga kishining tili qaysi tilda chiqqan bo’lsa. Ammo u aniq bir shaxs bo’lmaganidan. shu bilan birga.

Bir tarkibli gaplarning shaxsi umumlashgan turi maqollar sintaksisi uchun asosiy me’yoriy xususiyat sanaladi (Olim bo’lsang olam seniki. sokinlik va jiddiylik kabi ma’nolar ohang yordamida yuzaga kelishi hamda ularning qo’shma gapning ma’lum turlariga xoslanishi haqida mulohazalar bildiriladi. Gap: Qaysi yil edi. «Chun taxti anga muvaffaq bo’ldi.uchramaydi. Qo’shning tinch – sen tinch tartibida shakllangan gapni Sen tinch – qo’shning tinch. Rahmat olgan omondir. cho’ziqlik. Aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki. Buning ustiga «o’rta asr adabiyoti va tilini diniy tushunchalarsiz tasavvur qilib bo’lmas edi. kelajakda sintaktik me’yorlar har bir uslub. oydin kecha. ularning alohida tur va janrlari misolida batafsil tadqiq etilishi lozim bo’ladi.1990. oradan 500-600 yil o’tgandan keyingi o’zbek tili gap qurilishi va ularda ishtirok etayotgan leksik-grammatik birliklarda boshqacha manzarani kuzatamiz. Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari: Filol. balki sodda gaplarning shakllanishida ham fors. har bir sintaktik birlik matn xususiyatiga qarab. «Alisher Navoiyning nasriy asarlarida qo’llangan sodda gaplarning tarkibiy va ma’no amallari XY asr nasrining ajoyib namunasi bo’lib. kech kuz so’z birlikmalari. Tadqiqotda keltirilgan «Va sart orasida ahli ta’bu donish va zumrai ilmu zehnu biynish ko’prakdur». belgisiz ishlatiladi.f.d-ri …dis. vazifaviy uslublar doirasida qo’llanishiga ko’ra o’ziga xos mazmun va shakl kasb etishi mumkin. bu tipdagi gaplarda qiyoslash. Olimning ta’kidlashicha. o’sha davr normasini aks ettiradi». parallelizm yorqin sezilib turadi. sintaktik me’yorlarining bir muncha turg’unlik xususiyatiga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.tojik adabiy tilining ta’siri kuchli bo’lgan»ligi sezilib turadi. Tabiiyki. tenglik. nomard yuz o’lar kabi). Shu tufayli ham Alisher Navoiyning nasriy asarlarida bunday so’z shakllari va birikmalarining qo’llanishi tabiiydir» (A sh i r b o ye v S. dunyoviy tushunchalar diniy tushunchalar bilan bog’lanib kelingan edi. Kech kuz. Tildagi har bir sintaktik kategoriya. Demak. Alisher Navoiy nasriy asarlarining sintaksisi yuzasidan tadqiqotlar olib borgan S. Qaysi holatni . Mard bir o’lar. – Toshkent. (Uning) «nasriy asarlaridagi qo’shma gaplargina emas. ikkinchi holatda gap. o’zbek tili sintaksisi doirasida me’yoriy chegaralarni belgilash nihoyatda murakkab vazifa. Gap ko’p – ko’mir oz. ayrim holatlarda ular bir-biriga teng kelib qolishi mumkinligini ko’rsatadi. Demak. «Barcha sadot va mashoyix va ulamo va fuqaroning mahbubi qulubi erdi». alar hasaddin ittifoq qilib.39-41-betlar). komponentlar turg’unligi bunday gaplar uchun me’yoriy holat hisoblanadi. tushum va boshqa kelishiklar bilan shakllanishi lozim bo’lganda. «O’z namozin maqbul taxayyul qilg’an jamoat namozi qabuliyatin ham takafful qilg’an» singari gaplarga ko’z yugurtirish bu fikrning to’g’ri ekanligini tasdiqlaydi. jimlik. deb o’zgartirish maqsadga muvofiq emas. Ko’p o’rinlarda so’z qaratqich. Sintaksis nazariyasi asoschilari tomonidan asosiy sintaktik birliklar – so’z birikmasi va gap o’rtasidagi grammatik farq yetarli ko’rsatib berilgan. Maqollarning bog’lovchisiz qo’shma gap shaklida kelishini ham ularning muhim me’yoriy belgilari deb hisoblash lozim (Qo’shning tinch – sen tinch. Ko’rinadiki kech kuz bir holatda so’z birikmasi. binobarin. Qiyoslaymiz: oppoq tong. la’nat olgan yomondir singari). Gaplarning ifoda maqsadidan kelib chiqib. yodimda yo’q. davomlilik. Tadqiqotchi qo’shma gap shaklidagi maqollar ohangiga ham alohida e’tibor beradi va bunda ham me’yorning buzilishi so’zlovchi yoki yozuvchini kutilgan natijaga olib kelmasligi mumkinligini uqtiradi. Erajni o’lturdilar». Shu narsa ham muhimki. So’z tartibi esa turg’un. zidlash mazmuni.avtoref. Daraxtlar barglarini deyarli to’kib bo’lgan. Ammo nutqiy jarayon shunday keng qamrovli va murakkabki.Ashirboyev xulosalari til me’yorlarining davriy xarakterini.

80.66. O’zbek tili uslblarining vazifaviy chegaralanishida sintaktik me’yorlarning ham o’z o’rni bor. bu… xo’o’sh…muttahamlarcha yashash … yo’q. Odatda suhbatdoshlar nutqqa tayyor bo’lishmaydi. Po’latov. hokimtobelik xususiyati mavjud ekan. – M. ayrim grammatik qoidalardan chekinishga yo’l qo’yilishi tabiiy. obrazli fikrning izchil tuzilishi bo’lsa. davlat qaramog’ida yashash…. Ana shu vazifani amalga oshirish yo’lida. s. Chunki. og’zaki nutq me’yorini olib ko’raylik. qarz bo’lib yashash demakdir.axir. Xolmat ota … Xolmat ota (K. Maktabni necha bilan bitirib eding? Ay. u tas’ir o’tkazish quroli hamdir. ikkinchisini gap deb ataymiz? Albatta. aniqlik. suhbatdoshlarning o’zaro munosabati bu gaplarni tushunishga ko’maklashadi.Yefimov bir qadar aniqlik kiritib. Masalan: Xolmat. bu. ta’sirchanlik. til faqatgina aloqa va xabar vositasigina emas. deb hisoblaydi va mantiqiylik badiiy nutqda obraz.N. albatta. adabiy tilning barcha uslublari uchun tilning dastavval grammatik qurilishi va umumiste’moldagi umumiy so’zlar sanalishini ta’kidlagan edi (Ye f i m o v A. Mana shu farqlarning esa har bir vazifaviy uslubga oid matnlarning grammatik qurilishida reallashuvi o’z-o’zidan ayon bo’lib qoladi.). me’yoriylikni belgilashda ham ana shu mazmuniy va shakliy munosabatlar e’tiborga olinishi shart. bu qarashning ham nisbiy ekanligini. s. Har bir vazifaviy uslubning sintaktik o’ziga xosligi uni boshqa uslublar bilan qiyoslaganda ochiladi. degan xulosaga keladi (K o j i n a M. aytaylik. ilmiy nutqda u fikrlar ifodasining qat’iy tartibi bilan farq qiladi..I. o’z-o’zidan ayonki.me’yoriy buzilish deb baholash mumkin? Qanday belgilariga ko’ra ularning birini so’z birikmasi. Gap qurilishida turli grammatik vositalar yordamida shakllanadigan grammatik munosabatlar.I. nutqiy vaziyat. birikmalardagi so’zlararo moslik va muvofiqliklardan har qanday chekinish ham me’yorning buzilishi deb qaralishi lozim. bu masalani ana shu grammatik birliklar shakllanayotgan nutqiy qurshov hal qiladi. masalan poetik matnda. Shuning uchun bu chekinishlarga vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan baho berilsa. Yo’q…. yo’q.Kojina ham vazifaviy uslublarning barchasi uchun umumiy bo’lgan belgilar – to’g’rilik. so’zlarni yoki gaplarni vaziyat bir-biriga bog’laydi (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish . uni kutilmagan tarzda ijro etishadi. ammo u badiiy obraz yaratish uchun ham zarur.. M. Uning barcha vazifaviy uslublar uchun grammatik qurilishning umumiy ekanligi haqidagi fikri nazariy jihatdan to’g’ri ekanligini ta’kidlagan holda. Masalan. qo’ying – ey. Bu uslub doirasida shakllangan gaplar qanchalik uzuq-yuluq.N. Masalan. ko’rsavod-ye! Dotasiya. mantiqiylikni ko’rsatib o’tadi va ularning har birining qaysi vazifaviy uslubga ko’proq xos ekanligini va ularning aks etish me’yorini belgilab berishga harakat qiladi. ha! (T. ulardagi me’yor masalasi ham o’z-o’zidan hal bo’ladi. Til tizimidagi sintaktik me’yorlarni belgilashda gap qurilishining nazariy asoslariga tayanib ish ko’rish va bunda har bir tilning o’z grammatik tabiatini hisobga olish to’g’ri bo’ladi. Tildagi ega-kesimlik.). To’g’ri. umumiylik har bir vazifaviy uslubda juz’iy tarzda yuz berishini aytib o’tish ham lozimdir. Yashin). Stilistika xudojestvennoy rechi. Stilistika russkogo yazыka. Chunki har bir vazifaviy uslubning muttasil amalda bo’lib turishi tabiiy ravishda ularning nutqiy me’yorini belgilab qo’yadi va uning tilda yashovchanligi ham ana shu me’yor asosida mustahkamlanib boraveradi hamda bu me’yor uni boshqa uslublardan farqlashga imkon beradi. – M. Bu masalaga A. bir – biriga bog’lanmagan bo’lmasin. so’zlashuv va ilmiy uslubda shakllangan matnlarni bir-biriga taqqoslashdan aynan ana shu grammatik qurilishda ham farqlar yaqqol sezilib turishi ma’lum bo’ladi. 1983.1961. aniqlik ilmiy va rasmiy uslubga xos xususiyat. Murod). Shu o’rinda vazifaviy uslublarning umumiy va xususiy tomonlari borasida so’z yuritishiga zarurat seziladi.

Strabon. xorazmliklar. mantiqiy izchilligida. Chunki. Ba’zan og’zaki nutq matni asl holatida qog’ozga tushirilsa. 3. 4. 1991). 7-ma’ruza: U s l u b i y m ye ‘ yo r R ye j a: 1. miloddan avvalgi YII. Biz odatda to’g’rilikni. u o’quvchi uchun umuman tushunarli bo’lmasligi mumkin. – Toshkent. fikrni va gaplarni o’zaro bog’lovchi maxsus vositalarning ishlatilishida. Sug’uda (Behistun yozuvlarida ). 111-151-betlar). Ilmiy uslubni ham olib ko’raylik. ya’ni grammatik qurilishning to’g’ri bo’lishini nutqning eng asosiy xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etayapmiz. maqsadga muvofiqlik va ta’sirchanlik kabi nutqiy lingvostilistik omillar doirasida amal qilishi zarur bo’lgan jihatlar anchagina. 6 . 1984. bunday paytda og’zaki so’zlashuv jarayonidagi imtiyozlar – nutqiy vaziyat. Ammo yuqorida keltirilgan misollardan shu narsa ham ma’lum bo’ladiki. Uslubiy mezonlar. O’rinboyeva D. baqtriyaliklar. Adabiy me’yor va uslub. barcha grammatik vositalar va qurilmalar ana shu vazifaga xizmat qilishi lozim bo’ladi.sinf). Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi. – Toshkent. sintaktik me’yor muammolarini tushunish yanada osonlashadi. Misol: «Yozma manbalarning guvohlik berishicha. so’zlovchining harakatlari. to’liqligi. Uslubiy me’yor tushunchasi. 2. Arrian. o’zbek tili gap qurilishining odatdagi tartibiga rioya qilinishida ko’rinadi (Bu haqda yana qarang: Mu k a r r a m o v M. aniqlik. maqsadga muvofiqlik asosiy muddao sanalar ekan.uchun qarang: O’rinboyev B. Yozma manbalarda bu hudud So’g’da («Avesto»da). ularni amalda qo’llashni boshqa kurslarda ham o’rganish davomida talabalar ana shu aytib o’tilgan masalalarga e’tiborni kuchaytirsalar. Bu narsa ilmiy matndagi fikrning tugalligi. Yuqorida aytilganlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Bu uslub o’zining sintaktik xususiyatlariga va me’yorning bir qadar turg’unligiga ko’ra boshqa vazifaviy uslublardan farq qiladi. Zarafshon va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi istiqomat qilgan. Kursiy Ruf asarlarida Sug’diyona deb nomlangan.YI asrlarda O’zbekiston hududida sug’diylar. ohangning ishtirok etishiga imkon bo’lmaydi. sak va massaget elatlari yashaganlar. Ammo o’zbek tili grammatikasi qoidalarini. Shunday holatni ham so’zlashuv uslubi gap qurilishi uchun me’yor deb tushunishimiz lozim bo’ladi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining so’zlashuv uslubi. Nutqiy ifoda jarayonida fikriy mukammallik. mantiqiylik. bir tarkibli va qo’shma gaplarning faolligida. Bu o’rinda ularning ayrimlari sanab o’tildi. eng muhimi.. mazmun va shakl munosabatidagi birlamchilik va ikkilamchilik qoidasidan bu holatda ham chetga chiqib bo’lmaydi. sintaktik me’yor doirasida tildan foydalanuvchilar uchun to’g’rilik. xolos. . Bu hududda yashovchi aholi sug’diylar deb atalgan» (O’zbekiston tarixi. Uslubiy me’yorlarning erkinligi.

Tayanch so’z va iboralar : Vazifaviy uslubilar : so’zlashuv. morfologik normalar – morfema. leksik normalar – so’z (leksema). Nutqning shakllanishida sharoit. nutqiy jarayon va vaziyat belgilaydi. til birliklarini qo’llash. xuddi boshqa til me’yorlarida bo’lgani singari. Uslubiy normalarda ham mana shu kabi material. dunyoqarash. Adabiy norma va nutq madaniyati. so’zlovchi va yozuvchining o’z niyati va muddaosidan. degan savollarga javob topishimiz lozim bo’ladi. u umumiy me’yor sirasidagi xususiy me’yorlarning bir ko’rinishi hisoblanadimi. Boshqacha aytganda. 78-79-betlar). agar hisoblansa. binobarin. Qisqa xulosa shu bo’ladiki. va boshq. nutqiy jarayonda har bir til birligi uslubiy vosita bo’la oladi. badiiy uslublar va me’yor. Xo’sh. bu xususiy me’yorlar orasidagi mavqyei qanday va uning o’zbek nutqi madaniyatining takomillashib boruvida xizmati nimadan iborat bo’ladi. grafik normalar – grafema. ijtimoiy muhit. . Ammo bu me’yorning nozik tomonlarini tushunib olish adabiy til me’yori tizimidagi boshqa xususiy me’yorlarni anglashga nisbatan bir qadar og’ir kechadi. Lekin bu mushkullikdan qat’iy nazar uslubiy me’yor to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lishimiz uchun uni adabiy til me’yorlari qatorida hisoblay olamizmi. Aslida esa bunday vositalarning yo’qligini ko’ramiz» (B ye g m a t o v B. rasmiy. ya’ni o’z til birliklariga egadir. Uslubiy mezon. 6. tilni bilish darajasi. Uslubiy me’yor to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish ham filolog talabalar uchun muhimdir. uslubiy me’yorning o’zi nima va uni qanday tushunishimiz kerak? Ma’lum bir nutqiy vaziyatda. tildagi har bir vosita uslubning shakllanishi uchun material bo’la olishi mumkin. mavzu. Masalan.5. Uslubiy me’yor va til uslublari. funksional – vazifaviy uslublarni keltirib chiqaradi. publisistik. fonetik normalar – fonema. tanlab ishlatish imkoniyati uslubiyatni yuzaga keltiradi. o’zbek tili sohalaridagi me’yorni namoyon etuvchi til vositalarining uslubiy me’yor doirasida yaqqol ko’zga tashlanib turmasligi uni alohida me’yor sifatida tushunishimiz va fahmlashimizni qiyinlashtiradi. so’z yasash normalari – yangi so’z va so’z formalari singari. uslubiy me’yor deganda tildagi birliklarning har bir nutqiy mavzu va vaziyatga mos tarzda qo’llanilishi tushuniladi. 7. Buning sababini E.Begmatov shunday izohlagan edi : «Ma’lumki til sohalariga ko’ra normalar o’z materiali. Demak. 1983. birikmalar bormi? Birinchi qarashda har bir uslub o’z mustaqil vositalariga egadek tuyuladi. ilmiy. Yuqoridagi savollarga javob berib bo’lganimizdan so’ng masalaning ana shu jihatiga kengroq to’xtalamiz. Angladikki. Nutqiy oppozisiyalar. sintaktik normalar – so’z birikmasi. Ularning me’yoriy darajasini esa. – Toshkent. Uslublardagi me’yoriy va nome’yoriy vositalar. Bu birliklarni tanlab ishlatishga bo’lgan so’zlovchi yoki yozuvchining individual ehtiyoji ularning o’z uslubini. u og’zaki va yozma bo’lishidan qat’iy nazar. gap. agar kengroq doirada olib qaraladigan bo’lsa. Aytilganlarni uslubiy me’yorni anglashdagi birinchi bosqich deyish mumkin. nutq mavzusi va mazmunidan kelib chiqib. ana shu elementlarni ijtimoiy hayotning ma’lum sohalarida qo’llash bu sohalarda tobora xoslana boradigan vazifaviy chegaralanganliklarni.

Agar birinchi gapdan itning insonga vafodorligi. ayni paytda. farqli tomonlarini anglash ham muhim. uslubiy me’yor adabiy tilning boshqa xususiy me’yorlari bilan bir xil ekan-da. grammatik me’yor buzilgan emas. binobarin uslubiy me’yor buzildi. (Uni) ukamning uyida ko’rdim.m o l i n g ko’rsatib avval…. ham uslubiy me’yor uchun obyekt bo’lsa. Tahlildan shu narsa ma’lum bo’ladiki. Aytilganlardan. Odamning do’sti – it. Gaplarda so’zlarning o’rni va vazifasi almashgan bo’lsa ham. ya’ni fikrning noaniq ifoda etilishiga olib kelmoqda. har bir til birligi. uni tilning o’ziga. ikkinchi gapdan teskari ma’no tushuniladi. Uslub bilan bog’liq real normalar uslubiy normalar deb yuritiladi. talaffuz. qay paytda uslubiy me’yor buzilayotganligini payqash ham oson kechmaydi. orfografik. Olimning o’z mulohazalarini qanchalik ehtiyotkorlik bilan bildirayotganidan qat’iy nazar uslubiy me’yorni ham yuqorida sanab o’tilgan adabiy til me’yorlari qatorida hisoblashga asoslar bor. ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin? Masala shu tarzda qo’yilganda morfologik me’yoriy holatlarni aniqlashga qaraganda uslubiy me’yorlarni aniqlash anchagina mushkul ekanligi ma’lum bo’lib qoladi. umuman odam itga tenglashtiriladi. shunga ko’ra uslubni ham xuddi konkret normalar kabi real normalarga tenglashtirish ustun turadi. talaffuz. adabiy til doirasidagi har bir me’yoriy buzilish nutqiy ifoda va mazmunga.odamning do’sti. Ma’lum bo’layaptiki. Nutqda kimni ko’rganlik aniq ifoda etilgan bo’lishi kerak : ukaning o’zinimi yoki uning uyida boshqa birovnimi? Endi so’z qo’llash me’yoriga ham diqqat qilib ko’raylik. aytaylik. sintaktik normalari bilan bir qatorda qayd etiladi» (B ye g m a t o v E. Nutqda boshqa me’yorlar buzilmasa ham uslubiy me’yorning buzilishini kuzatish mumkin : It . Farqlanmaslikning oqibati mana bu misolda yana ham aniq bilinadi: (Uni) ukamni uyida ko’rdim. Qiyoslaymiz : ukamni kitobi. Aslini olganda. qay holatda morfologik me’yor buzilganu. Mazmun o’zgarib ketib. Uslubiy me’yorning boshqa xususiy me’yorlar bilan umumiy. Ammo so’zlarning o’rni almashtirilishi bilan gapning mazmuni butunlay o’zgarib ketdi. uslubiy me’yor qo’pol ravishda buzilmoqda. Birinchi misolda morfologik me’yorning buzilganligi ko’rinib turibdi. morfologik me’yorning buzilishi ikkinchi navbatda uslubiy me’yorning buzilishiga. «Tilshunoslikda uslub tushunchasini nutq oldiga qo’yiluvchi mezon deb bilishdan ko’ra. Faqat uning nutq jarayonidagina reallashuvini e’tibordan chetda qoldirmasak bas. biron bir morfologik birlik ham morfologik. Garchi bir sinonimik qatorda joylashgan so’zlar misrada o’rni almashtirilib qo’llanilayotgan va bu so’zlarning leksik ma’no darajasi teng bo’lsa ham. Zavqiyda shunday misralar bor : Yuzingni ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding misolidagi yuz so’zini uning sinonimlari bilan almashtirib ko’ramiz: J a. Buning ustiga. Yuqoridagi asar. Uslubiy normalar keltirilgan ma’noda tilning fonetik. 78-bet). va boshq. binobarin. Hatto keyingi almashtirishlar tufayli ifodada mantiqsizlik ro’y bermoqda. morfologik. . leksik yoki grammatik me’yorlarning qaysi biri nutqdan tashqarida shakllanadi? Savol shu tarzda qo’yilgandagina masalani tushunish birmuncha oydinlashadi. Ukamni (o’z) uyida ko’rdim. degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. sadoqatli ekanligi anglashilayotgan bo’lsa. Masalan.Navbatdagi bosqichda uni adabiy tilning umumiy me’yori doirasida xususiy me’yorlardan biri sifatida qarash-qaramaslik masalasiga aniqlik kiritilishi zarur bo’ladi. orfografik. kitobni o’qimoq. Nutqda –ning va –ni kelishik qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilishi oqibatida bu buzilish sodir bo’lmoqda. B a sh a r a n g ko’rsatib avval… va hokazo. ularning uslubiy qiymatini bir xil deb aytish mutlaqo mumkin emas. uslub va til madaniyatiga ham salbiy ta’sir o’tkazmasdan qolmaydi. yuqorida til me’yorlari sifatida e’tirof etilayotgan fonetik. Talab esa boshqacha. til normasiga tegishli hodisa deb baholash. R u x s o r i n g ko’rsatib avval… Yana: T u r q i n g n i ko’rsatib avval o’zingga bandalar qilding.

leksik-semantik va grammatik hodisalardagi me’yorlar va ularning matn uslubiga ta’siridan izlash kerak. ayni muddaosiga xizmat qildirish uchun bosh qotiradi. birgina badiiy matnning janr ko’rinishlari sifatida roman yoki xalq dostonlarini olib qaraylik. degan fikrlar bayon qilinadi. . boringki dostonchi – baxshi uni yodlab olib. sodda so’zlashuv normasi kabi ko’rinishlarda namoyon bo’lishi mumkin» (B ye g m a t o v E. doston mazmunini yozma matn asosida hikoya qilayotgan bo’lsa ham. Masalan. Tabiiyki. 78-bet). Uslubiy me’yorni adabiy til umumiy me’yorining bir ko’rinishi ekanligini e’tirof etish bilan birgalikda uning boshqa xususiy me’yorlar bilan teng mavqyeda emasligini ham aytib o’tish lozim bo’ladi. Chunki uslubiy me’yorlarni matndan tashqaridagi biron bir holatda aniqlash mushkul ekanligi tahlillardan ayon bo’lib qolaveradi. Chunki uslubiy me’yorlar tilda belgilangan barcha xususiy me’yorlarning vazifaviy uslublarda matn talabi va manfaatidan kelib chiqib yashash shakli hisoblanadi. qaysi uslubda bo’lmasin. til me’yori deb atashdan ko’ra. Badiha she’rlar janr sifatida mavjud bo’lsa-da. hatto yillab o’ylaydi. Bundan tashqari biron-bir ilmiy materialning yozma bayonini u qanday bo’lsa. har bitta til birligini o’z joyiga qo’yish. tildan foydalanishda aksariyat holda adabiy til me’yorining buzilishiga yo’l qo’yilmaydi. adabiy tilning amalda bo’lish jabhasi keng ekanligini ham unutmasligimiz kerak.bu – adabiy norma.Begmatov uslubiy me’yorlarda adabiy me’yorga mos bo’lmagan holatlarning mavjudligini hisobga olib. me’yor haqida gap ketgan paytda. Mobodo qo’yilganda ham bunda ma’lum bir badiiy-estetik maqsad ko’zda tutilgan yoki badiiy asarning yuzaga kelish talablariga itoat qilingan bo’ladi. adabiy tilning boshqa me’yorlari bilan uslubiy me’yor chambarchas aloqadorlikda. uni «adabiy normaning til sohalariga ko’ra belgilanuvchi normalari bilan bir qatorda turishi mumkin emas»ligini ta’kidlaydi.deydi u. Shuning uchun ham E. Binobarin. uslubiy me’yorni boshqa me’yorlardan farqli o’laroq. unda matnni ijodiy o’zlashtirish va bayon qilish erkinligi bor. «Uslubiy norma. ularning har biri o’zining alohida xususiyatlariga ham ega. Badiiy uslub doirasidagi o’tirib. Keyingi paytlarda o’zbek xalq og’zaki ijodiga tegishli bo’lgan dostonlarning barchasi yozma matn holiga keltirilgan bo’lsa ham. dialektal norma. Bundan tashqari.Ko’rinadiki. Tildagi vazifaviy uslublarni dastlab nutq shakllariga – yozma va og’zaki nutq shakllariga bo’lish bu uslublarning faoliyat doirasi va qo’llanish ko’lamini aniqroq tasavvur qilishimizga ko’maklashadi. . o’ylab yozilgan she’r bilan badiha tarzda aytilgan she’rni taqqoslashimiz ham bu fikrni isbotlaydi. ayni paytda. Yuqoridagi asar. Ana shu keng jabhani vazifaviy uslublar ma’nosida bilsak. Katta bir syujetga ega bo’lgan. adabiy til qonun-qoidalariga rioya qilishni anglar ekanmiz. Og’zaki ijod namunasi bo’lgan dostonlar matnining shakllanishida esa boshqacha bir holatni kuzatamiz. Binobarin. uslubiy me’yorlar haqida gap ketganda ularning vazifaviy uslublarda namoyon bo’lishi asosiy diqqat markazida turishi zarur. Yoki bo’lmasin televideniye eshittirishlaridagi. Demak. shundayligicha o’qib berish bilan bu matnning mazmunini og’zaki bayon qilish holatlarini ham taqqoslaylik. avvalambor. Bu narsa uslubiy me’yorni o’zbek adabiy tili umumiy me’yorining alohida – xususiy ko’rinishi sifatida qarashimizga asos bo’la oladi. uslub va me’yor munosabatlarini tushunishimiz ham osonlashadi. va boshq. nihoyatda kam uchrashining sabablaridan biri ham aslida adabiiy me’yorni buzib qo’yishdan qochishga intilish bo’lishi mumkin. yirik hajmdagi asarni maydonga keltirish uchun yozuvchi oylab. nutq me’yori deb atash maqsadga muvofiq bo’ladi. Shuning uchun ham me’yor tahliliga oid adabiyotlarda uni har bir vazifaviy uslub doirasidagi fonetik. ayniqsa «Axborot» dasturidagi jurnalistlarning ma’lum bir voqyea- . Ko’rinadiki. nutqning yozma yoki og’zaki shaklda ifoda etilishi ma’lum ma’noda har bir uslubdagi me’yorlarning ham o’ziga xos ko’rinishlarda yuzaga kelishiga turtki bo’lishi mumkin. bunday holatda adabiy me’yorning buzilishiga sharoit yaratiladi.

Resenziya // Voprosы yazыkoznaniya. Garchi ma’lum tildan foydalanuvchilar uchun bu tilning adabiy me’yorlaridan foydalanish talab qilinsa-da. til vositalarining har bir vazifaviy uslub doirasida qo’llanilishidan kelib chiqib belgilanadigan me’yor bo’lsa. Har bir inson yoki millat madaniyatining tobora yuksala borishi uning bu borada ham mukammallashib borishiga olib keladi.hodisa. Masalaning ikkinchi tomoni esa har bir millat hayotida ijtimoiy munosabatlarning. u til yoki nutq stillarini yozma va og’zaki – so’zlashuv uslublariga ajratgan. o’z navbatida yozma nutqqa nisbatan og’zaki nutqning o’zbek tilida talablar darajasida takomillashmaganidan dalolat beradi. har bir individ (shaxs)ning tildan foydalanishdagi me’yori. undagi chegaralanishlar tilning barcha sathlari bo’yicha tobora oydinlashib boraveradi. va boshq. qanday til hodisalari ko’proq qo’llanishini aniqlashdan iboratdir» (S u l a y m o n o v A. Birinchidan. garchi bu nutqning har ikkalasi bir muallifniki bo’lsa-da. tadqiqotchilar tomonidan ularning soni adigey tillarida uchta deb ko’rsatilsa (K o k o v D. ozarbayjon tilida oltitagacha ekanligi aytiladi (Azerbajchan bedii dilini? uslubijjatы. Ђ. №6. 2) ilmiy nutq. 1964. Chunki ona tilidan foydalanish mahorati uning ko’pgina fazilatlarini o’zida mujassam qiladi. buning natijasida til elementlarning ana shu sohalar va yo’nalishlararo taqsimlanishi bilan bog’liq bo’ladi. Shunga qaramasdan. 1981. Funksionalnaya stilistika adыgeyskix yazыkov. ikkinchidan. 5) neytral nutqdan iboratdir (Bu nutq turlari ayrim adabiyotlarda stilistik qatlamlar sifatida talqin qilinadi). umumadabiy til madaniyatiga bo’lgan intilish bu me’yorlarga amal qilishni taqozo etadi. tilning qanchalik rivojlanganligi va undan foydalanish madaniyatiga qarab turli tillarda vazifaviy uslublar miqdori turlicha bo’lishi mumkin. Yozma nutq: 1) badiiy nutq.Yu. 3) publisistik nutq. avvaldan tayyorlab qo’yilgan matnni o’qib berishi o’rtasida. Z. M.Kumaxov. Turmush sharoitiga.Ocherklar. yangiliklar to’g’risida xabar berish jarayonidagi avval o’zi kamera qarshisida turib erkin gapirishi va kadr orqasida turib. 4) rasmiy nutq. me’yorni vazifaviy uslublar doirasida o’rganish jarayonida ularning yozma va og’zaki shakllarini e’tibordan qochirib bo’lmaydi. bir-birlaridan aynan me’yorga munosabatda farqlanishini kuzatamiz. Masalan.A. . Ma’lumki. Til stillari haqida // Sovet maktabi. Abdurahmonov tasnifida ham ana shu fikr yetakchi o’rinda turadi: «Ma’lumki. Uslubiy me’yorlar chegarasini belgilashda mana bunday mulohazalarga ham duch kelamiz : «uslub – bu umumiy normaning individual tatbiqidir» (B ye g m a t o v E. bu yo’nalishlarda tildan foydalanishning o’ziga xos usullari shakllanishi. № 3. Aytilganlar shundan dalolat beradiki. Adabiy norma va nutq madaniyati. Sulaymonovning «Til stillari haqida» nomli maqolasi ana shu masalaga oydinlik kiritish yo’lidagi dastlabki urinishlardan biridir. 16-17-betlar). 21-23-betlar) degan gaplaridan tushunish mumkinki. Hozirgi o’zbek adabiy tili vazifaviy uslublari miqdori va tasnifi haqida ham turlicha qarashlar mavjud.148). nutq ikki xil (yozma va og’zaki) nutqdan iborat. Oqibatda ularda tildan foydalanishda o’ziga xos uslublar vujudga keladi. 1970.N. A. inson sifatida shakllanishida qator omillar bilan birgalikda tildan foydalanishdagi o’ziga xosligi ham hisobga olinadi. binobarin. s. Xuddi tabiatda bir narsa ikkinchisiga aynan o’xshash bo’lmagani singari bir kishining nutqi ikkinchi bir kishinikiga aynan o’xshashi yoki ularning adabiy til me’yorlariga bir xilda rioya qilishi amalda qiyin bo’ladi. – Bakы. ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy taraqqiyot darajasiga ko’ra. odamning shaxs. o’zi tarbiyalangan ijtimoiy muhitning ta’sirida unda tabiiy ravishda o’z me’yorlari ham shakllanadi. Bu esa. ya’ni og’zaki va yozma nutqda. Jamiyat taraqqiy eta borgani sari bu uslublarning miqdori. faoliyat sohalarining shakllana va kengaya borishi. Muallifning «Stilistikaning vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida. Me’yoriy buzilishlar asosan vazifaviy uslub materiallarining og’zaki ifodasida ko’proq kuzatiladi. 83-bet) Bu fikrni ikki xil ma’noda tushunishimiz mumkin.Kumaxova.

Og’zaki nutq esa turli ijtimoiy qatlamlarning nutqlaridan.57).Asosiy kommunikativ uslub. Baskakovning quyidagi mulohazalari turkiy tillarda uning yana boshqa turlari mavjud bo’lganligidan dalolat beradi: «Turkiyning har bir mahalliy varianti stilistik sistemalari. 2) badiiy (prozaik va ulkan darajadagi poetik asarlarning ko’plab poemalar. 2) tantanali stil. o’zbek tilidagi vazifaviy uslublarga doir qarashlar umumlashtiriladigan bo’lsa. uslublar dastlab og’zaki va yozma shakllarga. Ko’rinadiki. 58-bet). 4) Nutqda (xoh yozma. xoh og’zaki bo’lsin) bu stil qatlamlari aralashib keladi. 2. Nutq stili bo’lsa quyidagi qatlamlardan iborat bo’ladi: yumoristik stil va satirik stil. nomalar.A. arab va fors tillari ta’sirida shakllandi» (B a s k a k o v N. ruboiylar. asos bo’ladi» (A b d u r a h m o n o v Ђ. 1992. B. diniy falsafiy va huquqiy asarlar. ikkinchidan. qit’alar. ham poetik janr tiplari va ko’rinishlarining ulkan rivoji va murakkablashishi bilan. qisman og’zaki. albatta. 32-33-bet). – Ashxabad. I. Stilistik normalar haqida // O’zbek tili va adabiyoti. 4) diniy uslub (vaqf hujjatlar. . ilmiy.Til uslublari. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. nutq janriga ko’ra biror stilistik qatlam yetakchi. 1968. 1983. tuyuqlar kabi har xil turlari va xillari). ularni yana o’z navbatida ilmiy. Nutq uslublari. Bu uslubga o’z navbatida: a) so’zlashuv nutqi uslubi. izchil bir fikr aytish qiyin.Kitobiy uslub. u orqali esa o’sha davrda amalda bo’lgan qoidalar – adabiy yozma. barcha funksional uslublarning. Vazifaviy uslublar tasnifi masalasiga oid fikrlar S. 1969. dostonlar. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va aabiyoti. (tarixiy) jug’rofiy.O’rinboyev ham «Funksional uslubiyat va uning mohiyati» asarida ushbu masalaga to’xtaladi: «Hozirgi o’zbek tilidagi uslublar quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz: I. – deydi u. So’zlashuv uslubi. filologik xarakterdagi prozaik va poetik traktatlar. – Shuning uchun bu masala yuzasidan hozircha aniq. v) gazeta – publisistik uslubi.A. ilmiy – publisistik. g’azallar. turlicha diplomatik hamda huquqiy hujjatlar va boshqalar). N. .Toshkent: Fan. Muhamedov tomonidan ham aytilgan (M u h a m ye d o v S. tarxon yorliqlari. 1. 3) intim stil. 1973. 1. muxammaslar. s. II. Funksional uslublarning bu barcha tiplari va ko’rinishlari o’rta va yangi davr yozma va og’zaki turkiy tillarda sezilarli darajada ko’pchilik turkiy xalqlar uchun rasmiy din bo’lgan islom ta’sirida. g) rasmiy – ish nutqi uslubi kiradi» (O’ r i n b o ye v B. 5) rasmiy stil. Qo’chqortoyev bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondoshadi: «O’zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi. ham prozaik. 51-bet). Funksional uslubiyat va uning mohiyati. – Toshkent. tafsirlar. 1) neytral stil. Lekin o’zbek adbiy tili doirasida badiiy. ijtimoiy-siyosiy uslublarning o’ziga xos xususiyatlari. soqiynomalar. № 4. 1. imomlarning diniy murojaatlari kabi) larning ko’plab poetik va prozaik janr ko’rinishlari shakllanishi bilan xarakterlanadi. turli sheva nutqlaridan tashkil topadi. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. № 6. uning funksional uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. 3) xizmatga doir (farmonlar. ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi» (Q o’ ch q o r t o ye v I. 110bet). birinchidan. b) ilmiy nutq uslubi. tabiiy va aniq fanlar bo’yicha prozaik hamda poetik asarlar va boshqalar.

ND. qaror. Fikr – mulohaza. diniy va so’zlashuv kabi ko’rinishlarga ajratish haqida qarashlar mavjud. Qolip. (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni). ma’lumotnoma. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan amnistiya to’g’risida. quyidagi marhum adib va san’atkorlar «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlansin. ushbu ko’rinishlarning o’z me’yorlari mavjud. Ammo diniy uslub o’zbek tilida haqiqatdan mavjudmi. izohtalab o’rinlarga yo’l qo’yilmasligi lozim. O’zbek tilining funksional stillari. O’zbekiston Respublikasi Mustaqilligi e’lon qilinganligining o’n yilligi munosabati bilan insonparvarlik tamoyiliga amal qilib. Q u r b o n o v T. S. fuqarolik javobgarligi. buyruqlar. 1985.(O’zR Konstitusiyasi. Ayni paytda ularning har birining alohida so’z va turg’un birikmalari ham mavjud bo’ladi. Hozircha ulardan beshtasi – ilmiy.A. ularni Vatan oldidagi unutilmas xizmatlarini inobatga olib. huquqiy muassasalarida. aybdor.Q. O’zbek so’zlashuv nutqi masalalari. shartnoma. Bu o’rinda biz R. binobarin.A. – Samarqand. til materiali sifatidagi hamda nutq jarayonidgi o’ziga xosliklari o’zbek tilshunosligida monografik yo’nalishda o’rganilgan (O’ r i n b o ye v B. tabriknoma singari turli xarakterdagi rasmiy hujjatlarning har birining o’ziga xos bayon etish qolipi bo’ladi. T. farmoyishlar. bayon asosan bir qolipda ifodalanadi. Solishtiramiz: O’zbek milliy madaniyati rivojiga ulkan hissa qo’shgan marhum adabiyot va san’at namoyandalarini mukofotlash to’g’risida. badiiy.I. agar mavjud bo’lsa. Mavjud materiallar asosida har bir uslubning me’yoriy xususiyatlari to’g’risida qisqacha ma’lumot berish mumkin bo’ladi. 1974. – Toshkent. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy uslubi semantik-funksional aspektda. Karimov. jamoat kafilligi. guvoh.rasmiy. farmonlar. rasmiy. ommabop. Ushbu uslubda shakllangan matnda noaniqlikka. jabrlanuvchi. Qo’ng’urov. DD.. Fikr va mazmun sodda. 1987). huquqiy hujjatlar matniga ko’z yugurtirsak. Rasmiy uslub hozirgi o’zbek tilining davlat-ma’muriy. Q u r b o n o v T. O’zbek tilining badiiy uslubi. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi 93-moddasining 20-bandiga asosan qaror qilaman (O’zR Prezidentining 2001 yil 22 avgust Farmoni).I. Bu uslubning og’zaki va yozma ko’rinishlari. Qurbonovlarning «O’zbek tilining funksional stillari» kitobidan ham foydalanamiz (Q o’ n g’ u r o v R. 1984). Jumladan. DD. sudlanuvchi. 1994. degan masala hozircha o’rganilgan emas. xalqimiz ma’naviyatining yuksalishiga baxsh etgan vatandoshlarimizning xotirasini yod etib. Masalan. Qonun matnlari. butun hayotini el-yurt taraqqiyoti. 7 .A. M u k a r r a m o v M. K a r i m o v S. B o b o x o n o v a D. aniq va tushunarli tilda bayon qilinishi kerak: O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat beradigan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. ularda boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan atamalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik. rasmiy diplomatik munosabatlarida namoyon bo’ladigan ko’rinishidir. DD. Betakror iste’dodi va o’lmas ijodiy merosi bilan o’zbek milliy madaniyatining rivojiga beqiyos hissa qo’shgan. uning lingvostilistik xususiyatlari nimalardan iborat. .. xullas barcha rasmiy ish qog’ozlari ana shu uslubda shakllanadi. Hozirgi o’zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi. fuqarolik holati. gumondor. badiiy. – Toshkent. Shu tarzda ariza. aniqlik. – Toshkent. 1978. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. so’zlashuv uslublari va ularning me’yoriy xususiyatlari. – Toshkent. K a r i m o v S. ND – Toshkent. ommabop. jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar. surishtiruv.modda). bildirishnoma.

Karimovning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin. Yana : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Ushbu uslub uchun jargonlar. tasdiqlash. Noaniqliklarga yo’l qo’yilmaslik maqsadida ular olmoshlar bilan almashtirilmaydi: O’zbekiston Respublikasi o’z taraqqiyot yo’lini. ozod etish. qo’shma bayonot. Ilmiy tafakkur fikrlashning o’ziga xos usuli ekanligi. nutqiy me’yorning o’ziga xos turining yuzaga kelishida muhim omil sanaladi. gapning kesimi ko’pincha hozirgi zamonning majhul nisbatida ifodalanadi. binobarin.Ish qog’ozlari va hujjatlarning xilma-xilligiga qarab ularga oid atamalarning me’yorlashuvi va chegaralanuvi ham kuzatiladi. tartibga solish. muxtor vakil. o’z nomini aniqlaydi. Til birliklarining fan sohasida. shartnoma. ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga asos bo’ladi. himoya qilinadi. tashkil etadi. amalga oshiradi. Rasmiy uslubning grammatik me’yori ham alohida xususiyatlarga ega. ratifikasiya qilish. belgilanadi. elchixona. belgilash. joriy qilish. tashrif. bayrog’i. hisoblanadi. tan olinadi. Masalan. ta’sis etish. sudlar faoliyati uchun asos qilib olinsin. taqiqlanadi singari fe’llarning faol ishlatilishi ham yuqoridagi fikrning tasdig’idir.moddasidan). o’z davlat tilini belgilaydi. fuqarolar tinchligi hamda totuvligini ta’minlash ishlarini kuchaytirish t a v s i ya e t i l s i n. asos bo’ladi. ishonchli vakil. o’z davlat ramzlarini: gerbi. ado etadi. O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari muqaddasdir (1991 yil 31 avgustda qabul qilingan «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida» gi Qonunning 16 . Unda darak gaplar. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga … mustaqillik va demokratiya qo’lga kiritgan yutuqlarni himoya qilish. murakkab tipdagi nomlar keng qo’llaniladi.ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlarning ishlatilishi me’yor sanalmaydi va shu jihati bilan boshqa uslublardan keskin farq qiladi. Gap tuzilishida o’zbek tilidagi odatdagi me’yorga amal qilinadi va yuqorida sanalgan jihatlari bilan ilmiy uslubga o’xshab ketadi. madhiyasini ta’sis etadi. Shu o’rinda rasmiy uslubda yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning qo’llanilishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. deklarasiya. emosional. sonlar va olmoshlar bu uslubda boshqa so’z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil hisoblanadi. hujjatning xarakteriga qarab shart mayli shakliga tez-tez murojaat etiladi. Ushbu hujjatda amalga oshiriladi. elchi. A. bayonot. Masalan. A. kafolatlanadi. ratifikasiya.bu turining shakllanishida. o’zgartirish. Ma’ruzaning … dasturiy xulosalari prokuratura. Yuqorida bu kabi xususiyatlarning mushtarakligi bilan rasmiy uslubga yaqinligi aytib o’tilgan edi. . Yoyiq va murakkab so’z birikmalari mahsuldor hisoblanadi. komissiyasini tuzish. obyektiv borliqni idrok etishda faqatgina dalil va faktlarga tayanish. Qiyos uchun diplomatik munosabatlar doirasidagi so’z va iboralarga ko’z yugurtiraylik : ahdlashuvchi oliy tomonlar. Rasmiy uslubning sintaktik alomatlari ham matnda darhol ko’zga tashlanadi. Masalan. amalga oshirish singari fe’lli birikmalar ishlatilgan. nota. saylash. Karimovning ikkinchi chaqiriq Oliy majlisining oltinchi sessiyasidagi ma’ruzasi yuzasidan O’zR Oliy majlisining 2001 yil 29 avgust qaroridan). ijtimoiy adolat. ish ko’radi. qabul qilish. «O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining «O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari» haqidagi 78 – moddasida o’zgartish va qo’shimchalar kiritish. boshqa huquqni muhofaza qilish organlari. asoslanadi. saylov kunini tayinlash. qarorgoh kabilar. ot so’z turkumiga oid so’zlar ko’p ishlatiladi. fikriy izchilik kabi ekstralingvistik omillar ham nutqning ush. uning ayniqsa qo’shma gap shakli ko’p ishlatiladi. muxtor elchi. oddiy so’zlashuvga xos so’zlar. Bu uslubda fe’lning harakat nomi shakli faol qo’llaniladi. Ilmiy uslub ilmiy asarlar uslubidir. (O’zR Prezidenti I.

gaplar. Obyektivlik.. xlorfenoksimoy kislota va boshqalar. og’zaki nutq elementlari. Bu uslubda ham. 2. Uni vaziyat. obyektivligiga xizmat qilishi lozimligi uqtiriladi (M u k a r r a m o v M. xuddi rasmiy uslubda bo’lgani kabi. asosan sodda yoyiq holda bo’ladi. Organik gerbidsidlar: traktor kerosini. Aytaylik. Gaplar darak mazmunida bo’lib. Terminlarni qo’llash bu uslubning asosiy xususiyati sanaladi: Ximiyaviy tarkibiga ko’ra gerbidsidlar anorganik va organik gerbidsidlarga bo’linadi. Bu xususiyat aynan ilmiy bayonga xos xususiyatdir. 282 –bet). mavzu bilan uyg’un ravishda ba’zan bu uslubda ham obrazli ifodalardan foydalanish istisno emas. shubhasiz. ammoniy sulfat. birinchidan. Masalan: Differensial tenglamalarning xususiy . darhaqiqat. ta’kidlash joizki. Mumkin qadar bayon bir xil me’yorda ifoda etiladi. dastur. obyektivlik nihoyatda murakkab jarayon bo’lib. Aytaylik. shunday ekan. Ilmiy uslubga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat: 1. Garchi ularning har birining bayon usuli va uslubi ma’lum darajada bir-birlaridan farq qilsada. Shuning uchun ham ilmiy matnlar bu izchillikni yuzaga keltiruvchi ma’lumki. H a q b ye r d i ye v M. Leksikasida esa farq qiluvchi jihat sohaviy atamalarning ko’pligi hisoblanadi. aniqlikni talab qiladi. – Toshkent. Shuning uchun unda tilning tasviriy imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi. xulosa qilib aytganda. u yolg’on gapirdi. bu holda uning haqiqatda yolg’on gapirgani aniq bo’ladi. Mantiq. Bu paradoksni mutlaqo hal etib bo’lmaydi. Ekiladigan g’alla urug’lari uchun davlat standarti belgilangan (Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi). abzaslar o’zaro mantiqiy bog’langan bo’lishi lozim. Aniqlik. binobarin. o’quvmetodik qo’llanma. 1993. bog’lovchilarning faol ishlatilishi kuzatiladi: Ђalla ekinlari urug’larini saqlashga ancha chidamli hisoblanadi. sulfat kislota va boshqalar.Ilmiy uslubning janr xususiyatlari ham keng. darslik. Anorganik gerbidsidlar: natriy arsenit. Shu bilan birga. Monografiya. Ilmiy uslub fonetik jihatdan boshqa uslublardan farqlanib turuvchi yorqin belgilarga ega emas. 3. haqqoniylik. 134). so’zlarni ko’chma ma’nolarda qo’llash. – Toshkent. risola. 1984. Ma’lum bo’ladiki. taqriz va referat singarilar uning ana shu janr ko’rinishlari hisoblanadi. xulosa qilganimizda. Hozirgi vaqtda ko’proq organik birikmali va ba’zan anorganik birikmali gerbisidlar qo’llaniladi (Dehqonchilik. Subyektiv emosionallik. Qisqalik. faqat bugina emas singari ko’plab bog’lovchi vazifasini bajaradigan so’z va birikmalar qo’llaniladi. ma’ruza matnlari. ta’kidlash o’rinliki. ayrim holatlarda fikr yuritilayotgan manba. mochevina hosilalari. 4. Ilmiy adabiyotlarda bu uslub doirasida til materiali fikrning haqqoniyligi. sinonimik qatordagi variantlardan masalaning mohiyatini birmuncha aniq ifoda etadigan variantini tanlash. ma’lum bo’ladiki. Lekin «Mantiq» darsligidan bir misol keltiramiz: «Epimenid «Men yolg’on gapiraman» deb aytdi. Qishloq xo’jaligini sifatli urug’ bilan ta’minlashda uni saqlash muhim tadbirdir. Epimenid rost gapirdi. suhbatdoshlarning bir-birlarini bilishi va tushunishi kabi ekstralingvistik omillar ham belgilashi mumkin. Bu holda uning haqiqatda ham rost gapirgani ma’lum bo’ladi» (X a y r u l l a ye v M. o’quv qo’llanmasi. Matnda so’zlar. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. tasviriy vositalardan unumli foydalanish xos xususiyat sanalmaydi. kalsiy sianamid. umuman g’ayri adabiy unsurlar kam ishlatiladi. uning reallashuvida faqatgina til birliklariga tayanib ish ko’rish qiyin. xlorfenoksisirka kislota. Mantiqiy izchillik ilmiy bayon uslubining o’ziga xos xususiyatini tashkil etadi. Har qanday ilmiy bayon. 17-bet). birgina misol. ta’kidlash lozimki. til birliklaridan foydalanish me’yoriga ko’ra umumiylikni tashkil etadi. asosan bir ma’noda qo’llash. Agar fikr qo’shma gaplar yordamida ifodalansa. Shuning uchun bu uslubda so’zlarni aniq. xulosa. ikkinchidan. ko’rinadiki. obrazlilik. hyech bo’lmaganda neytral variantini qo’llash taqozo etiladi.

III shaxs shakli faol. ularning axborot hamda targ’ibot-tashviqot xarakterda bo’lishi va ommani dunyo yoki mamlakatimiz miqyosida sodir bo’layotgan voqyea-hodisalardan zudlik bilan xabardor qilish natijasida yuzaga keladigan novatorlik unda tabiiy ravishda yangi ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi va tilimizda me’yorlashishiga sabab bo’ladi. Shu singari ilmiy uslubning ammo. publisistik. bir tarkibli gaplarning shaxssiz. xususan. haqida. oid.hosilalari fizikaga ch o’ r i b o’ l i b ishga kirdi. keyin u ch o’ r i d a n b ye k a g a a y l a n i b k ye t d i (R. uchun. rasmiy-hujjat va ilmiy nutqlarning real mavjudligini tan olsak. ommabop uslub tilning yangi so’z va iboralar hisobiga boyib borishiga ko’maklashadi. shubhasiz. qadar singari ko’makchilari borligini ham qayd qilish to’g’ri bo’ladi. atov gaplar qo’llanilmaydi. Subyektiv baho shakllari xos emas. yoritiladi. Rasmiy uslubdagiga o’xshab gap tuzilishining odatdagi tartibi qo’llaniladi. Kishilik olmoshlari kam qo’llaniladi. Muallif individualligining kam sezilarli bo’lishi ham ilmiy uslubning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir. tufayli. 1987). Undov. atama hosil qilishda ishtirok etadi. bilan. aniqlanadi. aksincha. M. Publisistik janrda yozilgan asarlarning mohiyatan hozirjavobligi. Darak gap asosiy mavqyeni egallaydi. 108-bet) degan mulohazani aytib. aytiladi. bayon qilinadi. singari. Umumiy egalik ustun turadi. shaxsi umumlashgan turlari faol. binoan. darvoqye. u vaqtda har bir nutq turining o’z modal ma’no ifodalovchi so’zlarini ham tan olishimizga to’g’ri keladi» (M u k a r r a m o v M. so’roq va buyruq gaplar deyarli qo’llanilmaydi.Bekjonov). doir. Fe’lning majhul daraja shakli ham bu uslub uchun xos. afsuski singari modal so’zlar va modal ma’no anglatuvchi boshqa birliklar tahlil qilingan. demak. –lar ko’plikdan boshqa semantik-uslubiy ma’nolarni ifodalamasa-da. to’g’risida. ayniqsa. -Toshkent. Ilmiy nutq uchun deyiladi. badiiy. Ilmiy uslubning morfologik xususiyatlari to’g’risida M.Mukarramovning «Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili» monografiyasida quyidagi fikrlar bayon qilingan: Ilmiy uslubda faqat adabiy tilda me’yor sifatida e’tirof etilgan grammatik ko’rsatkichlardan foydalaniladi. masalan. Boshqacha aytganda.I. Yuklamalarning esa imkoniyati chegaralangan. albatta. mantiqiy izchillikka xizmat qiladi hamda bayonning tabiatidan kelib chiqib. kabi. haqiqatan. Bu gap faqat muallif va men ma’nolarida qo’llaniladigan hamda kamtarlik ma’nosini ifodalaydigan biz olmoshiga tegishli emas. Qo’shma gap faol ishlatiladi. foydalaniladi. asosan. xullas. jumladan. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. Ammo hozirgi-kelasi zamon shaklidan tashqari xarakterli zamon ko’rsatkichi yo’q. So’z turkumlaridan ot faol. muvofiq. darhaqiqat. Ommabop uslub imkoniyatlarining kengligini lingvistik va ekstralingvistik omillarning mustahkam aloqadorligida kuzatamiz.Qurbonov tomonidan monografik yo’nalishda o’rganilgan (Q u r b o n o v T. ayniqsa takror qo’llanadi. nutq monologik xarakterda bo’ladi. qaraganda. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan matnning sintaktik qurilishi fikriy tugallikka. tashqari. I-II shaxs qo’shimchalari ishlatilmaydi. ta’riflanadi singari xoslangan fe’llar mavjud. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik stili. ND. sababli. tekshiriladi. lekin singari o’z bog’lovchilari. Ommabop uslub o’zbek tilshunosligida T. Til taraqqiyotida muhim omil sanaladigan publisistika o’z navbatida tilning imkoniyatlaridan ham keng foydalanadi. . Undov va taqlid so’zlar ham bu uslubga xos emas.Mukarramov ushbu monografiyasida «Adabiy tilning konkret ko’rinishlari bo’lgan so’zlashuv.

kirish bo’laklar va kirish gaplarning (Vaholanki. Ayni paytda ifodadagi qisqalik. 2001 yil 20 sentyabr). Q u r b o n o v T. yaratuvchilik ishlari. ilmiy jabhalarni qamrab oluvchi yirik soha hisoblanib. do’stona suhbat. fe’llarning shart mayli shakllarining almashinib ishlatilishi. ovoz bermoq. dialektizmlar. bir bosh bo’lakli gaplarning faolligi bu uslubga xos xususiyatlar sanaladi (Q o’ n g’ u r o v R. Ifodaning aniqligi va publsistik janrlarga xoslangan hamda ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning qo’llanilishi bilan ilmiy uslubga o’xshaydi. mustaqil mamlakatlar hamdo’stligi. Radio va televideniyedagi ayrim chiqishlar bu uslubdagi matnda so’zlashuv uslubi elementlari ham ba’zan aralashib ketishi mumkinligini ko’rsatadi.. gazeta va jurnallar sahifalarida aks etadigan yangilik. shaxsi umumlashgan gaplarning keng qo’llanishi bilan ajralib turadi. millatparvar. Misollar: terrorchi. -xona. g’ururli odam mamlakat miqiyosida amalga oshirilayotgan har qanday muvaffaqiyatni o’ziga tegishli deb biladi va undan quvonadi. uning yuragida Vatanga muhabbat. uyushiq bo’lakli gaplarga ko’proq murojaat qilinishi (Chunki o’qituvchi zoti mashaqqatli mehnati. ocherk. Ana shu qamrov doirasining kengligi o’z navbatida til birliklarining har bir janrda alohida tarzda me’yorlashuvini taqozo etadi. bojxona. K a r i m o v S. yorqinlik kabi xislatlar ham uni ilmiy uslub bilan yonma-yon qo’yadi. Turli metaforik turg’un birikmalar . ta’sirchanligi.. ixchamlik. Osiyo ovozi singari. ommaviy axborot vositalari sanaladigan radio va televideniyeda.davr talabi.Qurbonovning kuzatishicha. Bu uslubda shakllangan matnlar obrazliligi. maslahat ovozi. 2001 yil 29 sentyabr). ular o’z mutaxassisligi bo’yicha qayerga joylashishni bilmay yurishgandi. el-yurtga sadoqat kabi yuksak tuyg’ularni kamol toptirishda ibrat va namuna bo’ladi. yopiq ovoz. ijtimoiy-siyosiy atamalar ko’p qo’llaniladi. Xalq so’zi. -parast. ritorik so’roq. Hatto umumiste’moldagi so’zlar ham ommabop uslubda yozilgan matnda atamaga aylanishi mumkin: ovoz. hal qiluvchi ovoz.Samarqand. qo’poruvchi. Ma’lumki. undov. maqola. felyeton. Ijtimoiy. publisistika badiiy. -parvar. T.bet). Eng muhimi. bu bilan muammo bartaraf etildi. sifatdosh oborotlar.Karimov. istorizmlar. qarshi ovoz.-noma qo’shimchalari yordamida yasaladi. yuqori hosil uchun kurash. devonxona. javob beruvchi ham muallifning o’zi bo’lishi (Ђurur nima o’zi? Rangi qanaqa? U hammada birday bo’ladimi yoki aksinchami? Menimcha. bunda savol beruvchi ham. ovozga qo’ymoq . reklama singari qator janrlarni qamrab oladi. Bu o’rinda esa me’yorlashishning umumiy jihatlari xususida so’z yuritish imkoniyati mavjud. ochiq ovoz. I. lo’ndalik. .Ommabop uslub ma’lum ma’noda oraliq uslub sanaladi. ritorik murojaat. Xalq so’zi. hissador. 35. pamflet. hayotiy tajribasi. beqiyos mehri bilan yosh avlodga faqat ilm-fan sirlarini o’rgatib qolmay. Ishonch.siyosiy atamalar asosan –chi. xabar. tasviriy vositalarning mahsuldor qo’llanilishi bilan badiiy uslubga yaqinlashsa. bosh maqola. siyosiy.. deb aytish noto’g’ri bo’lar edi. Albatta. reportaj. dunyo hamjamiyati. 2001 yil 22 sentyabr). undovlarning. aqidaparast. argo va jargonlar qo’llanilmasligi bilan undan uzoqlashadi. O’zbek tilining funksional stillari. 1984. ajdodlar ruhiga hurmat. tahlilnoma. tadbirkor kabi. So’roq gaplarning faol ishlatilishi. Shu o’rinda mazkur uslubda so’z yasalish imkoniyatining boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan mahsuldor ekanligini ta’kidlash o’rinli bo’ladi. mustaqillikni mustahkamlash singarilarni faol qo’llash ham ommabop uslub tabiatiga mosdir. e’lon. ularning murojaat va dialog shaklda bo’lishi. O’zbekiston o’qituvchilariga va murabbiylariga tabrik.

Ne balolig’ kun edikim.Olimjon).1980. – Toshkent. O’zbek tili so’z turkumlarining grammatik shakllari turli adabiy. ta’kid. H. Semantiko-stilisticheskiye osoben nosti formoobrazuyuщix morfem imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke: Avtoref. Badiiy uslub o’zbek tili vazifaviy uslublari orasida o’ziga xos mavqyega ega bo’lib. oshno. Badiiy adabiyot tilidagi fonetik o’zgarishlar asosan matnda tovushlarning qisqargan va orttirilgan (S o’ r m a mendan. daraja. leksik va frazeologik xususiyatlar tarzida ko’zga tashlanadigan ana shu me’yorlar uni boshqa vazifaviy uslublardan chegaralash imkonini beradi.. boshqa vazifaviy uslublarga xos bo’lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi.Qo’ng’urov qalamiga mansub (Qarang: O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. -xona. uning leksikasi va frazeologiyasida seziladi.Qurbonov bu uslubda so’z yasalishning ikki ko’rinishi – morfologik va kompozision usulining mahsuldor ekanligini ta’kidlaydi hamda bunda -chi. O’zbek tili grammatik. talosh singari so’zlar ham ishlatilaveradi. – Samarqand. zamon.dis. …d-ra filol nauk. k ye l s i n l a r ) kabi ma’nolar so’zlashuv uslubiga xos bo’lsa. ular hozirgi adabiy til me’yori nuqtai nazaridan bir tomondan qo’llanish chastotasiga ko’ra faol yoki aksincha bo’lsa. ayni paytda o’zining alohida ma’yorlariga ham ega. -parast. -cha birliklarining ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. piching (Mulla Eshmat. kim diloro / Do’stmi yo janona deb. shu bilan birga. – Baku. E. Sh a b b o d a men seni ko’rmayman. Grammatik stilistika// O’zbek filologiyasi. ikkinchi tomondan ularda vazifaviy-uslubiy chegaralinish ham sezilib turadi. «q»ning «g’»ga (Quyosh orqasidan – behisob ch i r o g’ / Nuriga kiradi mamlakat shu ch o g’. – Tashkent. shaxs-son. 1983. egalik. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. / Qo’limga tutmayman. Ularning ma’lum qismida badiiy uslubga xoslanganlik mavjud. O’zbek tili stilistikasi (hammualliflikda). Subyektiv baho formalarining semantik va stilistik xususiyatlari. Shuningdek. Zulfiya).Samarqand. bu xususiyat tilning yangi so’z va iboralar bilan boyib borishiga sabab bo’ladi.1982. xususan morfologik uslubshunosligining nazariy masalalarini. / Sen chiqqanda birinchi marta. mayl. -shunos. -dosh.1983 kabilar). yamon. fonetik. ayniqsa. badiiy uslubda. ayniqsa so’z turkumlaridan ot va unga bog’liq kategoriyalar uslubini o’rganishga bag’ishlangan yirik tadqiqotlar R. Til vositalarini qo’llashdagi ana shu keng qamrovlilik bo’lishi bilan birga bu uslub doirasida ularni qo’llashning ma’lum me’yorlari ham amal qiladiki. mubolag’a . 1976. Masalan. Tabiiyki. – Toshkent. yangilikni yoritishga bo’lgan intilish ommabop uslubning asosiy xususiyati sanalib. Bu xususiyatlar so’z yasovchi hamda ko’plik. yordamchi so’zlarning turlicha ko’rinishlari va variantlarida namoyon bo’ladi. kinoya. Stilistika imeni suщyestvitelnogo v uzbekskom yazыke. nisbat kabi ma’nolarni ifoda etuvchi affikslarning nutqdagi ishtirokida. T. tarixiy hamda dialektal variantlarga ega bo’lib. umumxalq tilida mavjud bo’lgan barcha lingvistik birliklarning. xususan poetik nutqda hozirgi adabiy orfografik me’yor talablariga muvofiq kelmaydigan qaro. Alisher Navoiy. grammatik. ona tilimizning tarixiy taraqqiyot va she’riyat qoidalariga mos tarzda «z» ning «y» ga ( S o’ y l a quyosh nimalar bo’lgan.Vohidov.1975. kuchaytirish. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi. Zulfiya) o’tgan ko’rinishlarda me’yorlashgan. yaro. kelishik. -lar kesim tarkibida kelgan paytda hurmat (Dadam k ye l d i l a r). O sh i n o bo’ldim sango. -lik. bunday imkoniyatlar boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan.Ommabop uslubning badiiy uslub bilan mushtarak tomonlari.

. siz. Qovun-tarvuz q u r s o g’ i n d a selitrodur. Bundan tashqari bu uslublarda grammatik shakllarning adabiy-me’yoriy variantlari qo’llanilsa.Kamol). E. Joniy) tarzida qo’llanishi. Bizlar mardmiz dedilar. O. chiqish kelishigining –din tarzida ishlatilishi (Vatan s ye v m a k d i n ortiq Menga olamda shior bo’lmas.Yoqubov).Oripov). -n (Qanday ko’rkam qizlar a v l o d i n /Xassos didi va shoir dili. 1982. O.Bilmaydikim… yo’q. O. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar.Olimjon). ich. za’faron kabi so’zlar tarkibidagi –on. Jandami. / K o’ n g l u m i n g mahzani gul orazi gulnora fido. siz o’rnida sen (Izn ayla! Ona. Lekin hazar q i l m a g’ i l.Vohidov) ajralib turadi. Kunduzdagi a h v o l a… H. grammatik ko’rsatkichlarsiz kelishi (Qarshingda turibdi u m r i m bir kuni. aksincha. . charog’on. o’rin kelishigi qo’llanganda u bilan egalik qo’shimchasi o’rtasida bitta «n» tovushining orttirilishi (Surxoningda anor guli kahrabodur. -lig’. –Bilib qo’y. Bu kabi holatlar ilmiy va rasmiy uslublarda ko’zga tashlanmaydi. biz. Olamda mard yo’q ekan. tushum kelishigining –(i)n (Uchirsang-da ko’kka yurak k u l i n . -dedi va kuldi. / Elga sabr.na (Soya tushsa nogahon bu jismi betob u s t i n a. J.singari ma’nolar badiiy uslubda ko’proq ishlatiladi (Shu k o’ z l a r yulduzday abadiy kulsin. to’xta Muhammad Tarag’ay! Nechun s ye n shahzodadan ranjiysen. O. . O. chirkin. b i z d a y amirul-mo’min qo’lidan yolg’iz sen may ichursen. s ye n g a qalqon bo’la olmagan Bizni . . ularda ham uslubiy farqlanishlarni. H. Fe’lda badiiy uslubga xos belgilar sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: Emoq-ermoq (Kecha ustod chaqirtirgan e r k a n. Kishilik olmoshlarini olaylik. –Samarqand.noshud farzandlarni afu etgaysen. ya’ni men o’rnida biz (-Ma. Yoboningda bodomlaring talx g’izodur. badiiy uslubda bu grammatik shakllarning barcha ko’rinishlari – lahja va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo’llanilaveradi. Masalan. -qa (Hajri ashkim yetkurur har dam q u yo sh q a bir hayot. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. Zulfiya). sen. bardoshdan bo’lak n a r s a ber. A. Kimlar seni bemor etdi. Fitrat) va belgisiz shakli (Ulug’ Hoqon. Bahor y o’ l l a r i n g g a to’shasin chechak. Men. kan-kin ( B o’ l g a n m i k i n yer uzra bir ko’z Ko’rmak uchun seni osmonda. sifatdagi –lik qo’shimchasining –liq. -luq. na lola. Masalan. amir. 4-21betlar). bir do’sh etib. Sifat va son turkumlari doirasida qaraladigan grammatik birliklarning ko’pchiligi barcha vazifaviy uslublarda ishlatilishi bilan xarakterlansa-da. O. 1981. A. E. Tabiatingni xor etdi. Navoiy). stilistik ottenkalarni payqash qiyin bo’lmaydi (Bu haqda yana qarang: Q o’ n g’ u r o v R. /Oftobning aksi bor o’tlug’ jamolingda sening. sendan so’rov shu erdi. otashin kabi so’zlardagi –in affikslarida badiiy uslubga xos chegaralanganlik seziladi (So’ng bu iflos zafardan Ular shodon yurdilar. kirdim y o’ l u n g g’ a darbadar. -lug’ kabi shakllari (Shohigul ermas bu o’ t l u g’ yuzlaring hijronida. jo’nalish kelishigining – a (Tog’larning yuzi qora. J. / Mening uvoq she’rim mening dilporam. -gin/-gil/-g’il ( Q o’ y g i l u kunlarni eslatma menga. emdi qilg’aysan bu bandangga nazar. Darig’ tutma lutfingni. qaratqich kelishigining –(i)m (Axir hayajonlar o’zligim m a n i m .Jabborov).Matjon). Navoiy). Na ko’kat bor. -g’a (Yo ilohi.Samandar) qo’llanishi bu uslub uchun me’yor sanaladi.Samarqand. Mashrab) hamda belgisiz holatda bo’lishi ( M a k t a b bordik .Hojiyeva) shu uslubga xos xususiyatlar sanaladi.Yoqubov). Fitrat) kabilar. / Mayli qalbingga ham ko’chsin hayajon.og’ir bo’lib qoldik daf’atan.Yoqubov). Zulfiya). Uslubiy xoslanish kelishik qo’shimchalari variantlarining tanlanishida ayniqsa seziladi. Xudoyberdiyeva). / Achchig’lanmam senga nozli quyosh. 3-10 betlar. Sh u m u a l l i f.Yoqubov). Olmoshlarning uslubiy chegaralanishlari badiiy adabiyotda sezilarli o’rin tutadi.Oripov. K. -ing ( Shavqimning shuhrasi boshing uza zar tora fido.Vohidov). -sin/-sun (Jonlar sening yuzginangdan a y l a n s u n. Avval shuki. E. Olimjon). qaratqich-qaralmish inversiyasi (Yarqirar ming bir bahor ko’rki kamolingda sening. H.Bahromova). men o’rnida sen (. ular singari olmoshlarning biri o’rnida ikkinchisi. Ul taajjub etardi. shodon.

Lekin odatda badiiy asarlarda bo’lib o’tgan voqyealarning hikoya qilinishi tufayli unda fe’lning o’tgan zamon shakllari mahsuldor hisoblanadi. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.Oripov). aksincha. She’riy nutqning asosiy belgilaridan biri bo’lgan inversiya tufayli matnda ko’plab sintaktik qurilishlar majmui vujudga keladi. uzra. eng avvalo.Yoqubov). Faqat yuklamasining o’rni bilan sinonimi bo’lib keladigan yolg’iz so’zidagina badiiy uslubga xoslik ko’rinadi: Nechun hamma darichalar qorong’i.Tashkent. Ta’kidlash o’rinliki. kuydim va l ye k – Lobarim oldida nazmim bu qadar behol uchun (E. Ularda fe’llar asosan aniqlik mayli shaklida bo’ladi. d-ra filol. misoli. prozaik asarlar sintaksisi hozirgi o’zbek adabiy tilining sintaktik me’yorlarini o’zida aks ettiradi. dis…. Badiiy uslubga xoslari quyidagilar: Ko’makchilarni olaylik. ora ko’makchisining aro.34). asosan fe’lning o’tgan va kelasi zamon shakllaridan foydalanish mahsuldor. Izg’irinli yellar esadi. buyruq-istak mayli – aniqlik mayli (Qayga b o r s i n taqdirdan qochib? (Zulfiya). ila. fe’llar asosan majhul nisbatda qo’llaniladi. xohlamagan qolaberadimi? (O’zbek tili grammatikasi). Yordamchi so’zlar ham tilimizdagi boshqa birliklar singari nutq jarayonida o’zining uslubiy imkoniyatlarini namoyon qila oladigan to’laqonli til birliklaridir. …hammani olib boradimi yo i n k i xohlagan borib. Sintaksisda til birliklarini mazmunga mos ravishda turli kombinasiyalarda qo’llash mumkinligi ularning uslubiy imkoniyatlari ham naqadar kengligidan dalolat beradi. Lekin va agar bog’lovchilarining qisqargan shakli lek va gar hamda vale. yoinki. She’riy nutqda esa. holonki bog’lovchilari haqida ham shu gaplarni aytish mumkin: Yor istig’nosidan o’lmasmanu. Buni ayniqsa gap bo’laklarining nutqda joylashuvida kuzatamiz. v a l ye. Yoki aksincha: Men hayot e k a n m a n.Vohidov). H o l o n k i men sizni xondan ham yuqori qo’ygan edim (A. Yuklamalarda uslubiy chegaralanish aniq bilinib turmaydi. shart mayli . Buyruq mayli . Shu bilan birga. Men behad sevaman (Zulfiya). Masalan. ichra ko’makchilari badiiy matn uchun xos.shart mayli: Boysunqur mirzo z o’ r a v o n l i k q i l s i n ! Men mo’minlarcha bosh egib elchi yuboray! (O. Vijdon azobida qovrilsang bot-bot (A.o’tgan zamon: Qish chillasi avjida. 1991. birlan.Yoqubov). kabi ko’makchisining misol. Badiiy asar bayonida zamon shakllarining barchasi ishtirok etadi.Qodirov). Ammo aniq nisbatdagi fe’llar birmuncha faol. uchun ko’makchisining –chun. G a r gunoh orttirsang o’zingga og’ir.aniqlik mayli: Terimchi chevarlar etaklab qoplab Tog’day xirmonlarga keltirib t o’ k s a. Men xud ul tifli parivashg’a ko’ngul berdim. Ularning ana shu keng uslubiy imkoniyatlarini biz. Xonumonim nogahon buzilmag’ay boshdin yana (Bobur). s.Uslub talabi bilan o’zaro o’rin almashishlarni mayl va nisbat kategoriyalari misolida ham kuzatamiz. . tasvirdagi keng ko’lamlilik muallif tilida hozirgi va kelasi zamon shakllarining ishlatilishini ham taqozo qiladi (S a d ы k o v a M. shuningdek yanglig’. Badiiy uslubda fe’lning barcha nisbat shakllari ishlatiladi. Mayl shakllarining bu tarzda qo’llanilishi ilmiy va rasmiy uslublarda chegaralangan. hayotsan sen ham (Zulfiya). .Qodiriy) kabilar. Qo’l oyoqlariga kishan solingan.nauk. Ilmiy nutqda esa. -la. Bilan ko’makchisining birla. misli. Ammo poetik nutq sintaksisi boshqacha. yo l g’ i z uning darichasi yorug’ (O. kiyimlari yirtiq mahbuslar Samarqandning Registon maydonida sovuqdan qaltirab shahar qozisining hukmini tinglaydilar (P. Kelasi zamon . vazifaviy chegaralanishlarda payqaymiz.

Bir bosh bo’lakli gaplarning shaxsi noaniq turi. moviy. hayotdan ko’z yummoq. boda. jo’shmoq. kabk. armug’on. . dilafro’z. jahonbaxsh. so’zlashuv uslubida sodda gaplar. To’liqsiz gaplar dramatik asarlarda.Begmatov (B ye g m a t o v E. yozuvchining til ustida ishlash mehnati. «…boshqa funksional stillar uchun xos bo’lgan leksika (masalan. giryon. sinonimik birliklar ustida ishlash mahoratidir. kuylamoq. 186-b. Alloh rahmatiga yo’l tutmoq. mahpora. xususan she’riyatda ishlatilib kelinayotgan eskirgan so’zlarni bu uslubning muhim lisoniy alomatlaridan deb hisoblash mumkin bo’lsa. dunyodan o’tmoq.Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. mujda kabi xoslangan so’zlar lug’atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi. jondosh. mahvash. undov gaplar. undagi ko’plab birliklarning tilda me’yorlashuviga. Masalan. deydi E. subyektiv bahoni aniq ifoda etishning eng to’g’ri yo’li bo’lganligi tufayli u badiiy adabiyotda zarur lingvistik vosita sanaladi. omonatini topshirmoq. gulbahor. badiiy uslubda adabiy til boyliklaridan foydalanibgina qolinmasdan. kerakli birlikni tanlab olish ekspressivlikni. birgina o’lmoq ma’nosini anglatadigan yuzga yaqin frazeologizmlar sinonimik qatorining paydo bo’lishi ularning vazifaviy chegaralanish imkoniyatini tug’diradi. O’zbek tilining badiiy uslubi. Bu uslubdagi gap qurilishi ham ma’lum darajada farqlanadi. ayniqsa ularning to’liqsiz shakli ishlatilishi xos bo’lsa. so’z-gaplar. gulro’. gavharafshon. Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. O’zbek tili leksikologiyasi. 77-96-betlar). dorilfanodan dorilbaqoga rixlat qilmoq singarilar esa badiiy matnga tegishlidir. guliston. durafshon. duto. Buning ustiga tilda sinonimik variantlar borligi uchun uslubiy me’yorni belgilash imkoniyati mavjud. Masalan bu tizimga kiradigan olamdan o’tmoq. jon bermoq shakllari so’zlashuv uslubida ishlatilsa. lolagun. adabiy tilning boyib. eng avvalo. mardonavor. A. dolg’a. libos. hayot bilan vidolashmoq kabilar ilmiy. rivojlanib borishiga doimiy ravishda ta’sir o’tkazib turadi. bazmaro. ularning bog’langan va bog’lovchisiz turlari. gulshan. Abru. jo’shqin. xususan dialogik nutqda mahsuldor qo’llaniladi. Kichik bir xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki. ilmiy va rasmiy ish uslubiga xos bo’lgan terminlar)ning badiiy stilda keng qo’llanilmasligi va faqat badiiy stilda qo’llanuvchi maxsus vositalarning mavjudligi badiiy stilga xoslangan leksikani alohida ajratishga asos bo’ladi». Masalan. albat. moh. lo’livash. debocha.Ekspressiv-emosionallikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida inversiya so’zlashuv va badiiy uslubga tegishlidir. vafot etmoq. 1992. Frazeologizmlar mohiyat e’tibori bilan asosan so’zlashuv va badiiy nutq mevasidir. qulog’i ostida qolmoq. ommabop va rasmiy uslublarda uchraydi. So’roq gaplarning ritorik turi. balqimoq. dilxona. 1974) ana shu sinonimik variantlarni farqlashda amaliy yordam beradi. Agar badiiy adabiyotda. atov gaplar.). his-hayajon gaplar ham so’zlashuv va badiiy uslubga xos. maygun. kiritma gaplar badiiy matnda ijodkor individual uslubini yuzaga keltiruvchi qulay grammatik vositalar sanaladi (Bu haqda kengroq ma’lumot olish uchun qarang: K a r i m o v S. dunyodan ko’z yummoq. Ulardagi boshqa uslubga xos chegaralanishlar esa ma’lum muddat keyin yuzaga keladi. shahodat sharobini ichmoq. rasmiy va ilmiy uslublarda ko’proq qo’shma gaplar. Sinonimik qatordan mos. mastona. bo’ston. dialektizmlarning ishlatilishi adabiy til me’yoriga muvofiq kelmaydi. bahoriston.Samarqand. Ma’lumki. ommabop va badiiy asarlarda gapning har ikki turi ham aralash holda kelaverishi mumkin.

bu holat so’zlashuv uslubidagi me’yoriy holatlarni belgilashni qiyinlashtiradi. buning ustiga. –Toshkent: O’qituvchi. bir tovush o’rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (traktir.og’zaki nutqdagi ekspressiv bo’yoqqa ega bo’lgan so’zlar. Zuli. ton. Lekin bunday holatda ham tinglovchiga fikr tushunarli bo’ladi. egni) kabi fonetik hodisalar avvalo so’zlashuv uslubida namoyon bo’ladi. 15-bet). bironta). ulgurmaymiz deyishdan ko’ra vaziyatdan kelib chiqib. yiqildi (quladi). tovushlarning o’rin almashishi (turpoq. O’zbek tili stilistikasi. bu uslubda ohang . so’z va gap urg’usi kabi ko’rinishlari ma’noni farqlashda. Kishi nomlari Abdi. ottenkalarni ajratib ko’rsatishda. burni. Masalan. So’zlarning metonimik . Dili singari qisqartirib ishlatish mumkin. 1983. yigichcha). Birinchi qatlam – bu kundalik turmush muomalasida faol qo’llaniladigan ijtimoiy hayot va uy-ro’zg’or yumushlari bilan bog’liq so’zlar. Xo’sh. og’zi ochiq (yig’loqi) kabi. banka). so’zlashuv uslubi qanday o’ziga xosliklarga ega? Birinchidan. sport va so’zlovchining kasb-hunarga mansub xilma-xil narsa va hodisalarni ifodalovchi umumadabiy leksika ko’plab ishlatiladi» (Sh o m a q s u d o v A. Uchinchidan. nutqiy vaziyat yagona bir me’yorni tayin etishga imkon bermaydi. qora choy olsizmi yoki ko’k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida tushunishimiz ham mumkin. nutq elliptik xarakterda bo’ladi. san’at. ulgurib bo’pmiz. hal qiluvchi vosita bo’lib. erkin muomalalari doirasida til birliklarining o’ziga xos tarzda amal qilishidir. So’zlashuv uslubi leksikasida ikki qatlam alohida ajralib turadi. tovush tembri. Chunki tildan foydalanuvchining shaxsi. ulguramizmi ? degan savolga yo’q. Ayni paytda. so’zlashuv nutqida til birliklari o’zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. Ikkinchi qatlam . So’zlashuv uslubi ham boshqa vazifaviy uslublar kabi fonetik. Xuddi shu savolni do’kon sotuvchisi tilidan eshitsak. zaril. aynalmoq). Ular neytral qiymatdagi so’zlar bilan sinonimik munosabatga kirisha oladi: kichkina (bolagina). Chunki u oldin aytilgan fikrning mantiqiy davomi bo’ladi. Ikkinchidan. grammatik o’ziga xosliklarga ega. melodiya. so’zlashuv uslubining o’ziga xos me’yorlari haqida mulohaza yuritish uchun ham tilimizda dalillar yetarli. leksik. buzoq (ish bilmas. tovushlarning orttirilishi (o’ramol. Ohang og’zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim. Bu uslubning burnini ko’tarmoq. ottan. qo’li kaltalik qilmoq singari o’z frazeologizmlari mavjud. uning nutq tempi. Nutqda tovushlarning uyg’unlashuvi (ketti. fikir. Bu uslubning o’ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari omillarning uyg’un bo’lishida ko’rinadi.So’zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy. Shunday bo’lsa-da. pauza. tushirib qoldirilishi (gazet. Uni ma’lum ma’noda tildagi boshqa uslublarga qarama-qarshi qo’yish mumkin. ulgurish qayoqda. Bundan tashqari bu uslubda «…siyosat.intonsiyaning ahamiyati nihoyatda kattadir. qora choy damlaymi yoki ko’k choy damlaymi? degan ma’noda tushunishimiz mumkin. qorami? ko’kmi? shaklida beriladigan savolni ikki xil vazifada olib ko’raylik. Masalan. ko’zini shira bosmoq. Agar biz uni uy bekasi tilidan eshitsak. galvars). madaniyat. Ammo nima bo’lganda ham bu me’yorlarni so’zlashuv uslubi uchun muhim bo’lgan til va tildan tashqari omillarning uyg’unligidan axtarish bizni asl maqsadga yaqinlashtiradi. ulgurib ham bo’ldik singari javoblar birmuncha tabiiy va ekspressivroq bo’lib chiqadi. Bek. hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi.

og’zaki so’zlashuv nutqi uchun esa.. konkordans. O’ r i n b o ye v B. Tayanch so’z va iboralar: Lug’at turlari : qomusiy. O’ r i n b o ye v a D. ishdan piyoda kabi. aha. O’zbek lug’atchiligi haqida ma’lumot. 5.ko’lami juda keng tarqalgan. Kechaday kecha. So’zlashuv nutqi o’zbek tilshunosligid B. chappa. kengash bo’ldi. Variantlilik. Boladay bola kabi. faqat tugmachani bossang bas. barmog’ingni tishlab olasan. vaalaykum assalom. xo’p singari so’zlar nutqda ko’p ishlatiladi. omonim. 1991). 6. Paronimlar lug’ati va uning ahamiyati. 4. izohli va frazeologik lug’atlarda aks etishi. Asal. Masalan: auditoriya kuldi. 2. . Hatto ba’zan shunday holatlar ham bo’ladiki. asal. Imlo. Ish. assalomu alaykum. 3. antonim. Variantlilikning imlo. Og’zaki va yozma nutq me’yorlari hamda lug’atlar. Salom. aksincha. yo’q. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. Imlo lug’ati va uning amaliy ahamiyati. bunday gaplarga fe’l-kesimni qo’yib ham bo’lmaydi. Kitobiy nutq uchun bog’lovchisiz qo’shma gaplar odatda xos emas. albatta. Lug’atchilik va me’yor. Masalan. Orfoepik lug’atlar. xayr. frazeologik. 8-ma’ruza: O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik R ye j a: 1. Og’zaki nutq madaniyati. 7. Bu nutq kitobiy nutqdan bir qadar farq qilib. So’zlashuv nutqidagi sodda gaplar ko’pincha fe’l bilan ifodalangan kesimning yo’qligi bilan xarakterlanadi. Biz siznikiga. 1975. – Toshkent. sinonim. samovarga chiqdi kabi. Ahamiyati. So’zlashuv uslubida nutqiy vaziyatning ahamiyati juda katta. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. xarakterlidir. ha. –Toshkent: Fan. Men. izohli. Biz magazinga. dasturxonga o’tirdi. paronim.O’rinboyev tomonidan anchagina durust ishlangan (O’ r i n b o ye v B. odatda ishga avtobusda. filologik.

Ana shu an’ananing davom etishi hamda Alisher Navoiy ijodiga bo’lgan qiziqish keyinchalik XV asr va undan keyingi davrlarda Eron.deb yozadi Mahmud Koshg’ariy . XVI asrda muallifi noma’lum bo’lgan Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun «Abushqa» nomli izohli lug’at tuzildi. Tushunilishi oson bo’lishi uchun asarda arabcha istilohlar qo’lladim» (M a h m u d K o sh g’ a r i y.Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati» (Toshkent. 2000).Ahmedovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati» (Toshkent.Ikki undosh qator kelgan so’zlar bo’limi. 1976).Tixonov va R.Ibrohimov.Reshetovalarning «O’zbek tili .Muzaf (bir harfi ikki marta takrorlangan so’zlar) bo’limi. 1 tom. 3.Ђunnalilar bo’limi. A. R.Solim (tarkibida alif. 1959). Tixonovlarning «O’zbek tilining chappa lug’ati» (Samarqand. ko’p asrlik an’analarni davom ettirib kelayotgan o’zbek lug’atchiligi bugungi kunda katta tajriba to’pladi. kerakli so’zlarni osonlik bilan topish uchun bu ish ustida bir necha yillar mashaqqat tortdim. Har bir bo’limni otlar (ismlar) va fe’llar tarzida ikki qismga ajratib berdim. .Hojiyevning «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. A. rajaz va nasr deb atalgan parchalar bilan bezadim. boblarga ajratib. Kitobni sakkiz asosiy bo’limga chekladim: 1. S.qattiq joylarini yumshatdim. Olim Usmonning «Qisqacha internasional so’zlar lug’ati» (Toshkent.Rahmatullayev. Otlarni oldin.Hojiyev va L. vov.Hamzalik (alif bilan boshlanadigan so’zlar) bo’limi. 1960. Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh» asarlari maydonga keldi (O’zbek Sovet Ensiklopediyasi. 1974). 7500 ga yaqin so’zni qamrab olgan ushbu lug’at arablar tajribasiga tayanib. 4. O’zbek tilida qomusiy va tarjima lug’atlarining ko’plab turlari mavjud. o’z o’rnida oldinma-ketin ko’rsatdim. 1968). saj’lar.Shukurovlarning «O’zbek tili antonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. 8.. qo’shiqlar.Ђulomov. N. turkiyshunoslikda ilk bor lug’at tuzish usullarini belgilab berganligi bilan qimmatlidir. Mas.Misol (boshida yoy bo’lgan so’zlar) bo’limi. Afg’oniston va Hindistonda o’zbekcha va forscha lug’atlar tuzilishiga sabab bo’ldi. «Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. 44-45-betlar). qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim. 2002). . 6 tom. Nihoyat. 1977). Mamatov va R.Uch harfli so’zlar bo’limi. Sh. 6. Shu o’rinda ayrim lingvistik lug’atlarni sanab o’tish to’g’ri bo’ladi. maqollar. O’zbek Milliy Ensiklopediyasining I va II tomlari nashr qilindi (Toshkent. 1975. 313-bet). –Toshkent.Tilshunoslik fanining alohida sohasi bo’lgan leksikografiya lug’at tuzish yo’llarini o’rgatadi va uning ilmiy asoslari hamda usullarini ishlab chiqadi. «Men bu kitobni maxsus alifbo (ajam harflari) tartibida hikmatli so’zlar. 1980). XI asrda Mahmud Koshg’ariy tomondan tuzilgan mashhur «Devonu lug’otit turk» lug’atchiligimizning nodir namunasidir. Devonu lug’otit turk. Sh. kerakli so’zlarni o’z joyida ko’zlaydigan. 5. –Toshkent. So’zlarni o’z joyiga qo’yish.Qo’ng’urov va A. fe’llarni esa otdan keyin o’z sirasiga qarab. yoy bo’lmagan so’zlar) bo’limi. E. Turkiyshunoslikda lug’at tuzish qadimdan boshlangan. Toli’ Hiraviyning «Badoyiullug’at». qiyin va qorong’i joylarini yoritdim.To’rt harfli so’zlar bo’limi.Begmatov va A. 2. A. 1978). Turli fan sohalari bo’yicha izohli lug’atlar maydonga keldi.Qo’ng’urovlarning «O’zbek tili morfem lug’ati» (Toshkent. 7. Ta’kidlaganimizdek. A.

ham takomillashtirildi.Berdiyorov va R. til birliklarining asl va ko’chma ma’nolari.grammatik terminlarining qisqacha izohli lug’ati» (Toshkent.Asomiddinova. o’zbek leksikograf olimlarining juda katta mehnatlari tufayli yuzaga kelgan bu lug’atlarning ijtimoiy va ma’naviy hayotimizda xizmatlari beqiyosdir. 1984). 1998-1999) kabi lug’atlar shular jumlasidandir. A. Masalan. Ana shunday paytlarda lug’atlar insonlarning yaqin hamrohi bo’ladilar. qaratqichli birikma o’rnida qaratuvchi birikma. lug’atlar yozma va og’zaki adabiy til me’yorlarini belgilashda har bir so’zning yozma va talaffuz shaklini o’zlashtirishda asosiy manba hisoblanadi. ayirish (‘) va yumshatish () belgilari imlosi. 1956). Shubhasiz. 1985). O’.Rahmatullayevning «O’zbek tili omonimlarinig izohli lug’ati» (Toshkent. qo’shma. Sh. 1998) kabi. ayni paytda. o’zbek tilshunosligi fani yangi atamalar bilan boyitildi.Qodirovlarning «O’zbek tilining qisqa etimologik lug’ati».» (Toshkent. –Toshkent. negiz o’rnida asos. mukammallashtirishga xizmat qilib kelmoqda. 1993 yil 2 sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida» gi Qonun qabul qilinishi bilan ana shu alifboda yangi lug’atlar maydonga keldi. 1980). 1 va P tomlar» (Moskva. Ayni paytda. Bu qoidalar hozirgacha amalda bo’lib. H. Bir tomondan. (I-IV qismlar. bo’g’in ko’chirish va bosh harflarni yozish tartibini ko’rsatib beruvchi 72 paragrafdan iborat qoidalar kiritilgan (O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari.D. o’zak va negizlar. Bu me’yoriy holatlar muayyan qonun-qoidalar bilan mustahkamlab qo’yiladi.Hojiyevning «Lingvistik terminlarining izohli lug’ati» (Toshkent. M. Masalan. tildagi barcha so’z va iboralarning hamda ularning turli-tuman ma’nolarini yodda saqlab qolishning imkoni yo’q.. E. avval qayd etib o’tganimizdek.Usmonovalarning «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» (Toshkent. kishilarning yodlash qobiliyati qanchalik kuchli bo’lmasin. Qayd etilgan ikkinchi masalada lug’atchilik adabiy til me’yorlari bilan chambarchas bog’liq. apostraf o’rnida tutuq belgisi. 1984). qo’shimchalar. shuningdek ko’chish belgisi.Panasenko v E.Umarovlarning «O’zbek tilining imlo lug’ati. Shu bilan birga. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston Respublikasining yuqorida tilga olingan «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosini joriy etish to’g’risida»gi Qonuni va 1995 yil 6 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosiga qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi Qonun hamda bevosita bu qonunlarning ijrosiga qaratilgan 1995 yil 24 avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori juda katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi.Toshkent.Ibrohimov.Rasulovlarning «O’zbek tilining paremiologik lug’ati» (Toshkent. lug’atlar so’zlarning to’g’ri yozish va talaffuz qilinishiga ko’maklashadi. juft va qisqartma so’zlar imlosi. 1984). 1981). orfografik me’yorlarni tartibga keltirishga. o’zlashma so’z atamalari qo’llaniladagan bo’ldi. .Begmatov. Masalan. lug’atlar tuzishda tildan foydalanish jarayonida shakllangan me’yorlar o’lchov sanaladi. O’zbekiston Respublikasining mustaqillikni qo’lga kiritishi munosabati bilan amalga oshirilayotgn tub ijtimoiy-siyosiy islohotlar «Asosiy qoidalar»ning ma’naviy jihatdan eskirganligini ko’rsatdi. Birinchidan. Unda unli va undoshlar imlosi.Ma’rupov tahriri ostida nashr qilingan «O’zbek tilining izohli lug’ati. E. sonor tovush o’rnida ovozdor tovush. Bu bog’liqlikni ikki yo’nalishda tushunish to’g’ri bo’ladi.Boboyeva. S. Ikkinchi tomondan esa. Z. tire o’rnida chiziq. uslubiy imkoniyatlari to’g’risida keng ma’lumot beradi.Rahmatullayev va M. Sh. tilimiz imlo qoidalari ham soddalashtirildi. A. Ikkinchidan esa. O’zbekiston SSRning 1940 yil 8 mayda qabul qilgan «O’zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbesiga ko’chirish to’g’risida» gi Qonuni va O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» ga tayanadi. hozirgi o’zbek adabiy tilining yozuv me’yorlari.

chastotali. Rus grafikasi asosidagi o’zbek yozuvidan voz kechilib.300). Garchi til me’yorlarining mustahkamlanishida lug’atlar xizmat qilsa ham. voqyealar hamda mashhur kishilar va joy nomlari to’g’risida atroflicha ma’lumotlar beriladi. Tildan foydalanuvchilar ma’lum muddat amaldagi har ikki «Imlo qoidalari»ga ham rioya qilishlari umummajburiy ekanligini unutmasliklari. tabiiy va ijtimoiy hodisalar. Bunga «O’zbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lug’at» (Toshkent. ters-chappa.II. Tilshunoslik va tabiiy fanlar.Binobarin. qomusiy lug’atlar oldiga til me’yorlarini belgilash vazifa qilib qo’yilmaydi. talaffuziga hamda umuman til birliklarining leksik-semantik-uslubiy ma’nolarining izohlanishiga qaratiladi. degan savolga bir xilda javob berib bo’lmaydi. 1989) lug’atlarini misol tariqasida keltirish mumkin (Bu haqda qo’shimcha ma’lumot olish uchun qarang: N u r m o n o v A. hudud yoki fan. Ana shu qarorga binoan 1940 yil 8 mayda qabul qilingan Qonun va 1956 yil 4 aprelda qabul qilingan «Asosiy qoidalar» 2005 yilning 1 sentiyabridan e’tiboran o’z kuchini yo’qotadi. «Navoiy asarlari lug’ati» (Toshkent. biyuda (I.Qo’ng’urov va S. arslonto’sh (I. baxmalto’sh (I. morfem.250). lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosi qabul qilinayotgan hozirgi o’tish davrida. ularning yozilishi jarayonida til me’yorlariga amal qilish talabi qo’yilishi mumkin. Tabiiyki. lozim bo’lganda me’yoriy lug’atlarga ko’z yugurtirib turishlari zarur. ham sinxronik nuqtai nazardan munosabatda bo’lishni taqozo qiladi. 125132-betlar). 1983-1985). «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati. –Toshkent. Ular bu borada ham ma’lum vazifalarni bajaradi. betuman (I. Y o’ l d o sh ye v B. matbuot sahifalarida o’zboshimchaliklar. so’zlar va ularning tarkibiy qismlariga. talaffuz. o’zlashma so’zlar. Aksincha. R.142). behusn (I. boybeka (I. O’z vazifasidan kelib chiqib. Lingvistik lug’atlarning maqsadi esa tamoman boshqacha. 1953). .212). bu kabi birliklarning miqdori ko’pchilikni tashkil qilishi aniq. qomusiy-ensiklopedik lug’atlarni olib ko’raylik.Rizayevning «O’zbek sovet bolalar adabiyoti tilining chastotali lug’ati» (Toshkent. Bundan tashqari. bulog’ (I. S. betaxlit (I.Maxmatmurodovning «Slovar yazыka poeticheskix proizvedeniy Xamzы» (Toshkent.211). Ularda asosiy diqqat harflar imlosiga.183). burkimoq (II.137). o’zbek tilshunosligi badiiy adabiyot hamda shoir va yozuvchilar tili lug’atlarini tuzishda ham yetarli tajribaga ega. Unda keltirilgan alqamoq (II. Bu tipdagi lug’atlar ma’lum darajada lingvistik lug’atlarning boshqa turlaridan farq qiladi. beteng (I. texnika.44).237). beodob (II. Ana shunday holatda bu kabi lug’atlar me’yor uchun namuna bo’la oladimi.244). ayniqsa. bundan buyon tilimiz orfografik me’yorlarini belgilashda ana shu qoidalarga amal qilish majburiy sanaladi va ular imlo lug’atlarida mustahkamlanib boriladi. 1980). Sh.55). badiiy uslubga hamda shoir va yozuvchilar uslubiga xos bo’lgan so’z va iboralar ham keltirilgan bo’ladi. so’zlarni buzib yozishlar kuzatilmoqda. 1972). betus (II. 2001. Agar qiyosni «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati» misolida amalga oshirsak. mamlakat.206). Ammo bu degani qomusiy lug’atlar til me’yorini ko’rsatuvchi o’lchov bo’la olmaydi degan gap emas. bunday lug’atlar filologik yoki lingvistik lug’atlardan farq qiladi. madaniyat va ma’naviyatning barcha sohalariga oid tushunchalar. 1976) uchramadi.Karimovlarning «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati. imlo. «Zulfiya poeziyasi tilining lug’ati»ga murojaat qilaylik. so’z birikmalariga va ularning imlosiga. Konkordans» (Toshkent.113). Chunki bu kabi lug’atlarda adabiy me’yor doirasidagi so’zlar bilan birgalikda umumxalq tiliga. Hozirgi paytda o’zbek tilida ana shunday lug’atlarning izohli.151) kabi so’zlar va ularning ayrimlarining yozilishi «O’zbek tilining imlo lug’ati» da (Toshkent. ardog’ (I. bexalol (I. Chunki material qamrovining kengligi va har xilligi ularga ham diaxronik. Bunday lug’atlarda muayyan bir millat. 1981). Masalan. bu xizmatlarning darajasi har xil bo’lishi mumkin..133). 1-1U tomlar» (Toshkent.

Bunda. kelli (keldi). o’zbek adabiy tili faqat yozma adabiy til shaklida emas. kesatiq. ammo ma’nolariga ko’ra turlicha bo’lgan so’zlarni farqlashga ko’maklashadi. Og’zaki nutq madaniyatining takomillashib boruvida. shoir) . sinonimlar. ularni qo’llashda ehtiyot bo’ladi. Buning uchun imlo lug’atlari bilan ishlash. Uning uch ma’nosi qayd etilgan: 1. zo’r fahmli odam yoki narsa.adip (ko’rpacha yoki ko’rpaning chetiga tikilgan material). hazil. marosim). Ammo aytish mumkinki. garchi nuqsonlardan holi bo’lmasa-da. to’g’ri yozishimiz. matnlarni ko’chirib yozish ham yordam berishi shubhasizdir. uning me’yoriy jihatlarining sayqal topishida bir qator omillar muhim rol o’ynamoqda.asir (tutqun) kabi so’zlarning yozilishi. Lingvistik lug’atlar orasida Z. adib (yozuvchi. chovamiz (chopamiz). antonimlar. aziz odam. Imlo lug’atlari shaklan yoki talaffuzda bir-birlariga yaqin bo’lgan. dialektal. U yigirma yil davomida xalqimizga beminnat xizmat qildi. Bu qoidalar hozirgi o’zbek adabiy tilining yozma shaklidan foydalanuvchi barcha kishilar uchun majburiy sanaladi. fikrimizni boshqalarga aniq tarzda yetkazishimiz uchun imlo lug’atlarga har doim murojaat qilib turishimiz zarur bo’ladi. keyingi yillarda. Hozirgi o’zbek adabiy tilining imlo me’yorlari. Mubolag’asiz aytish mumkinki. bu lug’at bugunga kelib ma’naviy jihatdan eskirdi. a’zo (biror tashkilot yoki biror jamiyatning vakili) . Chunki noto’g’ri yozilgan yoki talaffuz qilingan so’z o’quvchi yoki tinglovchi tomonidan noto’g’ri. Ulug’. s. yuqorida ta’kidlaganimizdek. u e’tibordan chetda qolib ketgan so’zlar hisobidan to’ldirilishi zarur. 3. talaffuzi va ma’nolarini farqlashda lug’atlargina yordam berishi mumkin. din.amr (podshoh tomonidan chiqariladigan buyruq. ularning etimologiyasi va hozirgi ma’no taraqqiyotini belgilashda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir. Imlo lug’atlardan samarali foydalangan kishigina nafaqat adabiy so’zlarni.t. omonimlar. Izohli lug’atlarda tilimizda keyingi yigirma yilda yuz bergan o’zgarishlar ham o’z ifodasini topishi lozim. . o’rni bilan ularning yasalishi va variantlari berilgan. E’tiqodli dindor kishilar nazarida go’yo karomat.frazeologik. to’g’ri yozish qoidalarini shunchaki yod olish bilan yozma nutq madaniyati va uning me’yorlarini belgilab bo’lmaydi. ata (ota). Shu bilan birga. balki og’zaki adabiy til shaklida ham rivoj topmoqda. Lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi esa imlo lug’atlar borasida ham ulkan ishlarni amalga oshirishni taqozo qilmoqda. farmon). Shu o’rinda bir narsani ta’kidlash lozimki. hyech narsa bilan ishi yo’q odam. noaniq tushuniladi. Shu paytga qadar nashr qilingan barcha lug’atlarda nutq uslublarida qo’llaniladigan so’zlar. Mas. ko’chma. Darveshsifat. ayniqsa uzluksiz ta’lim tizimi alohida o’rin tutadi. amir (davlat boshlig’i) . har bir so’zning talaffuz qoidalarini bilish va imlo lug’atlaridagi tavsiyalarga rioya qilish zarur. yechki (echki) kabi. balki ularning lahjaviy shakllarini farqlaydi. bashorat qila oladigan. lug’atdagi avliyo so’zini olib ko’raylik. asr (yuz yil) . 1956 yil 4 aprelda tasdiqlangan «O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» hamda 1995 yil 25 avgustda qabul qilingan «O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida»gi qarori asosida belgilangan. Izohli lug’atlarning so’z ma’nolarini to’liq anglashda.da. ularning ayrimlari yuqorida sanab o’tildi. Demak har birimiz savodxon bo’lishimiz. Masalan. mo’’jizalar ko’rsata oladigan muqaddas. ularga tez-tez murojaat qilish. Masalan. 2.. To’g’ri yozish me’yorlarini o’zlashtirishda ko’proq imlo lug’atlari bilan birgalikda adabiy manbalarni o’qish.aza (marhum uchun tutiladigan motam.Ma’rufov tahriri ostida 1981 yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomlik «O’zbek tilining izohli lug’ati» salmoqli mavqyega ega. terminologik singari ko’plab turlari mavjudki. darveshnamo.

So’zlarning leksik me’yorini belgilashda va ulardagi ma’no nozikliklarini farqlashda hamda umumiy jihatlarini payqashda sinonim. o’z navbatida. Darhaqiqat. sohibjamol. 1974) ining 223-betidan misol keltiramiz: Chiroyli. Unda 20 mingga yaqin so’z va so’z shakllarining adabiy talaffuz me’yori belgilab berilgan. adabiy nutq va dialektal nutq. Ular garchi ma’nolarining yaqinligi bilan bir sinonimik qatorda joylashsa-da. an’anaviy va yangicha talaffuz. Og’zaki nutq madaniyati mavqyeini ko’tarish uchun adabiy til og’zaki shakli qonuniyatlarini o’rganish. keksa va yosh avlod talaffuzi bilan bog’liq bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. chiroyli so’zlash. Talaffuz lug’atlari fonetika va nutq madaniyati bilan bevosita aloqada bo’lib. ma’lum ma’noda biri ikkinchisini to’ldiradi. Bu xususiyat o’zbek adabiy nutqi me’yorlarining ham yetarli shakllanib yetmagan va qat’iylashmaganini ko’rsatadi. O’zbek tilida ana shunday lug’at bor. jahon xalqlarining ko’pchilik tillarida muloqotda bo’lishmoqda. olimu muhandislarimiz. Ana shu ma’noda talaffuz (orfoepik) lug’atlar adabiy tilning talaffuz me’yorlarini yoki so’zlarni adabiy til qoidalariga muvofiq talaffuz qilishni belgilab beruvchi vosita sanaladi. boshqa jonli . qo’llanmalar muhim rol o’ynaydi. U «O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati» deb atalib. Buning ustiga. muzokaralar olib borishmoqda. A. ayniqsa yoshlarimiz o’rtasida. xunuknig aksi. ommaviy axborot vositalarining radio va televideniye singari turlarining roli salmoqli. husndor. umummilliy madaniyatimizning tarkibiy qismi bo’lgan til madaniyatiga. zebo. to’liq uslub hamda noto’liq uslub va boshqalariga oid talaffuz variantlarini to’g’ri baholash anchagina murakkab vazifadir. Bugungi ziyolilarimiz. Ushbu lug’at mualliflarining ta’kidlashicha. lug’atni tuzish jarayonida bir qator qiyinchiliklarga duch kelingan. go’zal. kitobxonlar anjumanlarida tilimizning adabiy me’yorlaridan foydalanishga intilish kuchayib borayotgani seziladi. Hozirgi kunda.Hojiyev «O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. xushro’y. neytral adabiy nutq va adabiy nutqning vazifaviy-uslubiy ko’rinishlari. Og’zaki nutq me’yorlarining ommaviy suratda yoyilishi va singishida avvalo maktabgacha va maktab ta’limi katta ahamiyatga ega. bu nutq shaklini ko’rinishlariga qarab me’yorlash va silliqlash. Kishilarning so’zlarni to’g’ri talaffuz etishi. ravon. Bu esa. suluv. o’z fikrini boshqalarga aniq. ko’hlik. omonim va antonim lug’atlarning xizmati katta bo’ladi. nutq madaniyati talablariga e’tibor berib. og’zaki nutq ko’rinishlarining namunaviy shakllarini yuzaga keltirish. og’zaki nutq madaniyatiga ta’sir ko’rsatmoqda. Jumladan. Shunga ko’ra. 1984 yilda «Fan» nashriyotida chop etilgan. Lug’at xuddi ana shu jihatlar hisobga olinganligi bilan qimmatlidir. barno. adabiy talaffuz lug’atlari. tadbirkorlarimiz dunyo miqyosida fikrlashmoqda. adabiy til me’yorlariga amal qilishi. Fikrimizning isboti uchun sinonimik qatordagi so’zlarga berilgan izohlarni to’liq keltiramiz: «Husni odatdagidan ortiq. husnli. uning lingvistik va tildan tashqarida bo’lgan o’lchovlarini belgilash muhimdir. latofatli. ifodali qilib yetkazishda talaffuz lug’atining ahamiyati katta. she’rxonlik kechalarida. Bu so’z odamga. biz bugun bundan 10-20 yil avvalgi odamlar emasmiz. O’zbek leksikografiyasida yuqorida sanab o’tilgan bu kabi lug’atlarning izohli ko’rinishlari mavjudligi quvonarli voqyeadir. turli uchrashuvlar va telekonkurslarda. adabiy talaffuz doirasida variantdorlikning kuchliligi ma’lum bo’lgan. to’y-tomoshalarda. me’yoriy o’lchovlariga ko’ra teng emas. Adabiy talaffuz doirasida so’z urg’usi. ko’rkam. og’zaki nutqni adabiy til talablari asosida me’yorlashda orfoepik qoidalar. Chiroyli stilistik jihatdan neytral. adabiy nutq va kundalik so’zlashuv nutqi.Tabiiyki.

sohibjamol qiz birikmalaridagi aniqlovchi bo’lib kelgan so’zlarni ularning sinonimlari bilan almashtirishning hamma vaqt ham imkoni yo’qligi buning dalilidir. «Nutq madaniyati va normativ lug’at» asarining muallifi S.. 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo’lib. zebo bezanmoq. ot-lahza. chunki «umumiy odat»ga muvofiq kelmaydigan har qanday nutq boshqalarga anglashilmaydi. Barno. metonimiyaga uchrashi. Ko’rinadiki. unga javob (reaksiya) ham bo’lmaydi. o’zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ladi.nooshkor va oshkor ravishda mavjud bo’lishini ta’kidlab. bog’lovchi – dam. 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» (R a h m a t u l l a ye v Sh. o’sishlar ro’y berishi. quyidagilarni qayd qiladi: «Normalarning nooshkor mavjudligi shundan iboratki. 3. 2. 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko’pligi. bu haqda shu o’rinda bir narsa deb bo’lmaydi. 93 tasi uch omoleksemali. ushbu lug’atdan dam so’zi haqida quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lamiz: 1. Ko’rkam asosan jonsiz narsalarga. Xushro’y. go’zal qiz. Lug’atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba’zi fikrlarga kelishga asos bo’ladi. husnli so’zlari nisbatan kam qo’llanadi. suluv. ham amaliyotda qo’l keladigan ma’lumotlar olishimiz mumkin.narsalarga nisbatan ham qo’llanilaveradi. nafas. bir til doirasida so’zlarning shakliy o’xshashligi. yuz. Go’zal odamga va jonsiz narsalarga nisbatan qo’llanadi.-Toshkent. sohibjamol saman deyishga nutqda aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi. semantik va vazifaviy uslubiy nuqtai nazardan bu so’zlarning ekspressivlik va qo’llanish imkoniyatlari bir xil emas. rasmiy uslub uchun xos emasligi ma’lum bo’lib qoladi. predikativ so’z – dim ma’nolarida kelgan (R a h m a t u l l a ye v Sh. ma’no tarqqiyotida o’zgarishlar. Husndor. xushro’y yigit. 1984) dan tildagi mazkur birliklar to’g’risida ham nazariy. chiroyli oyoq. Ularning qo’llanishi so’zlashuv. Olimning ta’kidlashicha. bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma’noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi. badiiy va ommabop uslublarda me’yor sanalsa. ot – havo.. so’zlashuvda tilning qonunqoida va normalariga rioya qilayotganliklarini hatto sezmaydilar ham. husnli ayol. xususan. tildan foydalanuvchilar o’zaro fikr almashinish jarayonida. o’tkir joy. Bu so’zda belgi darajasi kuchli. . dam. ayniqsa.temirchilik atamasi. zebo so’zlari ham odamga nisbatan qo’llanadi. ko’rkam hayot. 4. Yuqoridagi lug’at. Ammo ayrim so’z shakllarining ma’nolarida farqlanishini ko’rsata olishda mazkur tipdagi lug’atlarning xizmatini e’tirof etish maqsadga muvofiqdir. binobarin. ot . Suluv – kam qo’llanadi. Ana shu holatlar me’yor tushunchasining qanchalik nozik va murakkab qamrovli ekanligini hamda ularni payqash va farqlashda lug’atlarning. «Lug’at» da keltirilgan badiiy adabiyotlardan olingan misollardagi chiroyli saman. Masalan. O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati. Chiroyli yuz yoki chiroyli saman deyish mumkin bo’lgani holda ko’rkam yuz yoki oyoq. Zebo kitobiy. «Lug’at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali. Sh. izohli lug’atlarning roli beqiyos ekanligini yana bir bor ko’rsatadi. barno qiz. 49-50-betlar).Rahmatullayev tomonidan tuzilgan «O’zbek tili omonimlarining izohli lug’ati» (Toshkent. 21 tasi to’rt omoleksemali. ko’rkam ayol. Haqiqatda esa barcha til sohiblari tildan foydalanish tajribasi orqali tilning qoida va normalarini u yoki bu darajada o’zlashtirib olgan bo’ladilar va ularga «umumiy odat» bo’yicha amal qiladilar. kam darajada odamga nisbatan qo’llanadi».Akobirov me’yor va lug’at munosabatlarini oydinlashtirishga harakat qilar ekan me’yorlar tilda ikki ko’rinishda. ko’hlik faqat odamga nisbatan qo’llanadi va «yoqimlilik» ottenkasi bor. latofatli Saodat. 1984. 6. 5.. ot-tig’. Busiz hyech qanday aloqaning bo’lishi mumkin emas.

Demak. 1977. Ma’lum bo’ladiki. ash-pash/hash-pash va hokazo. qonunlashtiradi» (A k o b i r o v S. Me’yor muammosi qayerda va qachon paydo bo’ladi? Til birliklari o’rtasida har xillik va variantlar bo’lgan joyda. leksikologiya va stilistikaga oid adabiyotlarda.Umumiy odatga aylangan normalar (yoki. proyekt. S. ta’sirlanish. oradan chorak asr vaqt o’tgach. praktika o’rnida amaliyot. tendensiya. holat. normativ. krovat. g’oya. ayqirish/hayqirish. Shunday holatlarga ham duch kelamizki. degan qoidaning to’g’riligini yana bir bor tasdiqlaydi. o’rin. Keltirilgan ma’lumotlar tildagi me’yoriy holatlarni mutlaq va o’zgarmas hodisa deb tushunish to’g’ri bo’lmasligini ko’rsatadi. bartaraf etishning yo’llarini axtarishadi va to’g’ri keladiganlarini me’yoriy variant sifatida ommaga tavsiya etishadi. buni tilimiz taraqqiyotiga mustaqillikning bevosita ta’siri. «o’zbekchalashtirish»ga rag’bat va moyillik sezayotgan ekanmiz. 1976) birgina «A» bilan boshlanadigan so’zlarda quyidagi so’z variantlari va ulardan yasalgan shakllar mavjud: avr/abr. adabiylashishi. an’anani tuzilajak lug’atlarda ham davom ettirishga to’g’ri keladi. Ular tildan foydalanuvchilarning nutq faoliyatidagina namoyon bo’ladi. muomala jarayonida o’z o’rnini ekvivalentiga bo’shatib berayotgan til birliklarini yangi nashr qilinadigan lug’atlarda qoldirish-qoldirmaslik ustida o’ylab ko’rishimizga ham to’g’ri keladi. jumladan S. Oshkor normalar tilning grammatika darsliklarida va turli xil lug’atlarida tavsiflangan va tavsiya etilgan normalardir. asta/ohista. binobarin. xohish. pozisiya. lug’atlar orqali ham qonunlashtiriladi . agrar. Nutq madaniyati va normativ lug’at. mavqye. manzaraning o’zgarganini kuzatish qiyin emas. ularni me’yor sifatida yana saqlab turish. fikr. Hozirda obyektiv va truba so’zlarining bir ma’no yo’nalishida xolisona va quvur. normal o’rnida me’yoriy. odat hukmidagi normalar) til sohiblarining tildan foydalanish tajribasi orqasida orttirgan malaka va ko’nikmalaridan iborat. tizim. me’yoriy. ona tilimizga bo’lgan yangicha munosabatning mevasi. Tilimizda bu kabi variantlar mavjud ekan. Agar masala shu tarzda tushuniladigan bo’lsa. proyeksion. an’anaviy singari so’zlar egallay boshlayotganini . Nutq madaniyati va normativ lug’at. Masalan. barqarorlashishi va bir xilliligi uchun xizmat qiladi. Hatto 70-yillarda.Akobirov yuqorida nomi tilga olingan kitobida o’zbek tili tizimida ilgari bo’lmagan va ularning qo’llanilishi o’zbek adabiy tili uchun me’yoriy hodisa sanaladigan birliklar sifatida tahlil uchun keltirgan obyektiv. plan. truba so’zlarini (A k o b i r o v S. deb aytishimiz mumkin. shuning uchun ham nooshkordir. adab/odob. alifbo/alfavit. stabillashuv. Ana shu tavsiyalar nafaqat grammatikaga. praktika. bir davrda me’yor sanalgan til birligi boshqa bir zamonda shunday bo’lmasligi mumkin ekan. tuzilgan imlo.Toshkent.kodifikasiyalashtiriladi. Bu narsa til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’liq. barqarorlashuv. Mustaqillik sharofati bilan o’zimizda tilimizni tozalashga. Darsliklar va lug’atlar tilning obyektiv normalarini tavsiflash bilan birga. nutq jarayonida so’zlarning leksik-grammatik variantlari saqlanib qolingan bo’ladi. ularning o’rnini me’yor. Bir vaqtning o’zida til madaniyati talablaridan kelib chiqqan holda omma uchun majburiylashtiriladi.Akobirovning kitobida ham faol qo’llangan norma. shu bilan birgalikda. qisqacha. «Imlo lug’ati»da (Toshkent. Tilshunoslar bu har xilliklarni tilning tabiatidan va amaldagi qoidalardan kelib chiqib tahlil qilishadi. plan o’rnida reja. reaksiya. normal. sistema. proyekt o’rnida loyiha birliklarini ishlatish asta-sekinlik bilan odat tusiga kirib bormoqdaki. ularni qonun (kodeks) hukmiga kiritadi. lug’atlarning xizmati naqadar ulkan ekanligini tasavvur qilish qiyin bo’lmaydi. tradision kabi so’zlarning nutqimizdan asta-sekinlik bilan chekinayotganligini. talaffuz va boshqa filologik lug’atlar til birliklarining amalda mustahkamlanishi. mayl. intilish. 11-bet). arava/aroba. 7-bet) tilimizning hozirgi me’yor o’lchovlari asosida olib qaraydigan bo’lsak.

har xilliklarni bartaraf qilishda lug’atlarning ahamiyati katta ekanligini hisobga olib. Buning ustiga lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tilishi munosabati bilan turli mazmundagi lug’atlar masalasida ham islohotlar o’tkazish hayotiy zarurat bo’lib turibdi. E. menejment. Tuzuvchilar: E. Q a r a n g : O’zbek tilining imlo lug’ati. menejer. Ammo avvalgi imlo lug’atlarida bo’lmagan auditor. kompyuterxona.Umarov. Turli mutaxassislikdagi. kasbdagi kishilarning ish faoliyatida. tilning me’yoriy va madaniy darajasini belgilashda lug’atlar asosiy oyna hisoblanadi. o’qisho’qitish. . ta’kidlanganidek. Ana shunday lug’atlarni nashr qilish endigina boshlandi deyish mumkin. kompyuter. Negaki. -Toshkent.Panasenko.kuzatamiz. adabiy me’yorlarni muntazam ravishda tartibga keltirib turishda. Binobarin. bundan keyin yaratiladigan lug’atlarda ana shu jarayon hisobga olinishi lozim bo’ladi. broker singari yangidan paydo bo’lgan so’zlarni kelajakda tuziladigan imlo lug’atlarida aks ettirish masalasi bahs talab qilmaydi (O’zbek lug’atshunosligida bu ishlarning allaqachon boshlab yuborilganligini ta’kidlaganmiz. deb aytish qiyin. mavjud lingvistik lug’atlar xalqimizning ehtiyojini to’liq qondirmoqda. yangi yozuvdagi lug’atlarni yaratish va nashr qilish ishini ham jonlantirish zarur. Harqalay. 1998).

O’zbek tilining hozirgi me’yoriy holati uning madaniylik mezoni.9-ma’ruza: Adabiy me’yor va nutq madaniyati masalalari R ye j a: 1. Me’yorga amal qilish shu tilda so’zlashuvchilar uchun majburiy ekanligi. 3. 2. . Nutq jarayonida me’yorning buzilishi va ularni tuzatish yo’llari.

rost va dadil gapirish. Chunki milliy istiqlol g’oyasi yurtdoshlarimizni ma’naviy yangilanish va islohotlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar.322) va Rim notig’i Siseron (eramizgacha 106 . milliy istiqlol g’oyasi tushunchalari asosida keng jamoatchilik. Gap shundaki. yangicha fikrlashga o’rgatishni maqsad qilib qo’yar ekan. to’g’ri. Muhtaram Prezidentimiz belgilab bergan vazifalarni amalga oshirishdan tilshunoslar chetda tura oladimi ? Yo’q.43) larning hayoti bunga misol bo’la oladi. bu qoidalarni lug’atlar shaklida mustahkamlash bugunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. an’anaviy usullardan voz kechib.A. nutqiy madaniyat masalalari bilan shug’ullanish tarzida tushunish to’g’ri bo’ladi. ta’limtarbiya. ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi faoliyatimizni ulkan bir vazifaga – xalqimiz ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirishimiz. ma’naviy-ma’rifiy soha xodimlari milliy mafkurani takomillashtirish hamda uning asosiy tamoyillarini odamlar ongiga va qalbiga singdirishga qaratilgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishlari zarur» (K a r i m o v I. 2000. Mustaqillik necha asrlar davomida yaratilgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosimizni nafaqat o’rganish. Nutq odobi. U ta’limot sifatida qadimgi Rim va Afinada shakllangan bo’lsa ham.Karimov aniq-ravshan ko’rsatib berganlar: «Endigi vazifamiz shundan iboratki. Bular orasida xalqimizning nutq madaniyatini yuksaltirish muhim bo’lib qoladi.Tayanch so’z va iboralar: Nutqiy kamchilik : og’zaki va yozma nutqdagi kamchiliklar. U davrlarda shartli ravishda «Nutq odobi» deb yuritiladigan qoida va ko’rsatmalarda sodda va o’rinli gapirish. Og’zaki nutqda : noto’g’ri talaffuz. O’zbek millatining uzoq asrlik tarixida keyingi o’n yillikda erishgan mustaqilligimiz alohida o’rin tutadi. – O’qituvchilar gazetasi. tilning barcha qatlamlaridagi birliklarni tartibga keltirish. . yoshlarimizni esa erkin. 8-bet). keksalar. Bizning pirovard maqsadimiz – ozod va obod Vatan. ezmalik. – Toshkent : O’zbekiston. Ulug’ turkolog olim Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» va Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari bu masalaning juda qadimdan o’rtaga qo’yib kelinganligidan guvohlik beradi. balki uni davr talablari asosida qaytadan idrok etish va milliy manfaatimizga xizmat qildirish vazifasini oldimizga qo’ydi. qisqa va mazmundor so’zlash. Darhaqiqat. Bu borada qiladigan ishlarimizni Prezidentimiz I. uning amaliy jihatlari. Grek notig’i Demosfen (eramizdan oldingi 384 . ziyolilarimiz. ikkinchi tomondan. ularda uzoq yillar davomida shakllangan va ulug’langan umuminsoniy va milliy qadriyatlarni qayta o’zlashtirishimiz. To’g’ri. shunga qadar Misr va Assuriyada. ularni imlo va talaffuz qoidalari asosida yozish va so’zlashni xalqimiz orasida ommalashtirish. So’z boshi. u paytlarda davlat arboblarining obro’-e’tibori va yuqori lavozimlarga ko’tarilishi ularning notiqlik mahoratiga ham bog’liq bo’lgan. ya’ni adabiy tilimizning qat’iy me’yorlarini belgilash. Davr barcha ziyolilar qatori tilshunoslar oldiga ham yangi va ulkan vazifalarni qo’ydi. e’zozlashimiz hamda uning aqidalarini hayotda qo’llashga qaratishimiz lozim. tilshunoslikning nazariy masalalarini jahon andozalari darajasida tahlil qilish. Boy tajribalarimiz negizida milliy istiqlol mafkurasining yangicha tamoyillari yaratildi. O’rta Osiyo madaniyati tarixida ham nutq madaniyati bilan shug’ullanish o’ziga xos mavqyega egadir. tilyog’malikni qoralash va boshqalar haqida gap borgan (Bu haqda yana qarang: B ye g m a t o v E. varvarizmlar. erkin va farovon hayot barpo etish ekan. bir tomondan. vulgarizmlar. shu bilan birga. 1969 yil 25 may). ilm-fan va madaniyat namoyandalari. albatta. laqmalikni qoralash. odatdagi. aniqrog’i. ustozlar oldida nutq odobini saqlash. Bu vazifalarni lo’nda qilib. yolg’onchilik. nutq madaniyati muammosi insoniyat sivilizasiyasining barcha bosqichlarida o’rtaga qo’yib kelinganligi ham sir emas. Yozma nutqda: orfografik. bunga til madaniyatisiz erishib bo’lmaydi.A. dialektizmlar. punktuasion me’yorlarning buzilishi. avvalo. kokofimizmlar. jargonizmlar. Hindiston va Xitoyda mavjud bo’lganligi notiqlik san’ati tajribasidan ma’lum.

nutqiy go’zallikka oid qimmatli ma’lumotlar mavjud. tishing sinmasin…) Esanlik tilasa saning bu o’zung. boshing ketmasin. Tanida ruhi bor odam unga ehtiyoj sezadi. (Bilib so’zlasa. (Sening o’zing esonlik tilasang. so’z unga qadalgan injulardir. ya’ni odob va fazilatning boshi tildir. So’zingni ko’dazgil boshing bormasun. O’z ijodi bilan so’z qudrati va notiqlik san’atini yuksak darajaga ko’targan alloma nutq madaniyati nazariyasi bilan ham jiddiy shug’ullangan. foyda va zararlari haqida». So’z dunyoda bor barcha ko’ngillarning qutisidagi javhar. shoxlari o’ralib ketgan daraxtga qush qo’nadi. Tilingga ehtiyot bo’l. Ayrim namunalar keltiramiz. Birgina misol: Ko’p sukutga qush qo’nar. ular so’zlash madaniyatiga bag’ishlangan. Til shu chamanning ochilgan lolasi bo’lsa. «Xamsa» ning har bir dostonida Alisher Navoiy so’zga bo’lgan ehtiromini alohida qayd qiladi. Ko’rkluk kishiga so’z kelar.abror»dan: «So’z gavharining sharafi shunchalik yuksakki. ya’ni. Agar til bamisoli bir po’lat zanjir bo’lsa. yaxshi kishiga so’z (maqtov) keladi. Quyida dostonlarning nasriy bayonidan ayrim parchalarni keltiramiz. So’z jon bo’lib. turkiy (o’zbek) tilining boshqa tillar orasidagi o’rnini belgilab berishga hamda nutq madaniyatini o’rganishga qaratilgan edi. Nodonning so’zi o’z boshini yeydi). U «Mahbub-ul qulub» asarining 24-bobini voizlikka (notiqlik san’atiga) bag’ishlagan «Muhokamat-ul lug’atayn» va «Majolis-un nafois» asarlari esa bevosita tilshunoslikning nazariy muammolarini hal qilishga. Yana: Ardam boshi til. nutq madaniyati. hammaning og’iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir. Tilingni ko’dazgil tishing sinmasun… (So’zingga ehtiyot bo’l. Biligsiz so’zi o’z boshini yeyur. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida ham «Til fazilatlari. gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo’la olmaydi.Mahmud Koshg’ariyning «Devon»ida nutq odobi uchun ahamiyatli bo’lgan til ma’lumotlari bilan birgalikda nutq. Tilingdagi yarog’siz so’zingni chiqarma). «Hayratul . Bu o’rinda biz ulug’ shoir va mutafakkir Alisher Navoiyning nomini alohida ehtirom bilan tilga olamiz. Tilingda chiqarma yarog’siz so’zung. so’z donolik sanaladi. so’z durlari . shoxi ko’p. Bilib so’zlasa so’z biligka sonur. «Til ardami» deb nomlangan boblari bo’lib. ruh uning qolipidir.

Ularning ayrimlarinigina keltirish bilan chegaralanamiz: Tilga ixtiyorsiz. – Toshkent. Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. So’zdan tandagi tirik ruh halok bo’lishi mumkin. 1985. ko’ngilda bor tilga surma. tilning ofatidur (A l i sh ye r N a v o i y.unga qo’ngan shabnamlardir. Bularning barchasi so’zdagi mo’’jiza. Insonga xos konning gavhari. Agar. Uning «Futuvvatnomai sultoniy» asarining «Tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida inson ma’naviyati va madaniyatiga oid qarashlari e’tiborga molikdir. Ko’p demak so’zga mag’rurlik Va ko’p yemak nafsga ma’murlik. Avvalu oxiringga nazar solib. Sab’ai sayyor. Alisher Navoiyning til madaniyatiga oid fikrlari uning boshqa asarlarida ham aytilgan. u so’z bilan najot topadi. Ma’noli so’z noziklikda jon rishtasiday. va har nekim. Insonning jismi gulshan bo’lsa. 1991. Hayratul-abror. 303-betlar). til bilan ham naf yetkazish mumkin. Agar kamolotli xohish bildirib. quloq. 1989. Olim bu bobda insonning yetti a’zosi – ko’z. – Toshkent. bundan ortiq ham yana bo’lurmu so’z! So’z jism bo’stonidagi daraxtdir. qo’l va farj (tanosil a’zosi) ni saqlash odobi haqida mulohaza yuritar ekan. nutq qoidalariga oid qarashlariga qisqacha to’xtalamiz. Uning biri o’likka so’zi bilan jon berib. ularni inson organizmi deb emas. so’z libosini kiysa. 58-73-betlar). oxiri ham so’z ekanligini anglab ol ! Haq insonni hayvondan mumtoz aylab (ajratib. so’z daraxtlardagi mevadir. Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltirib olgani uchun Iso payg’ambar o’zini «Jonbaxsh» laqab bilan atagan. gar nopisand zahir bo’lsa. Chunki u so’zning nozik ipagidan kiyib. uni o’ziga mahram qildi. Bir so’z bilan qancha balolar daf bo’ladi. nutq undagi xushovoz bulbuldir. so’z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. so’z bilan jonga ruh kirgizadi. Eng avval so’zni tavhid so’zi (xudoga yetishuv) deb bil. so’z bilan o’lik tan qayta tiriladi. Odamni bir og’iz yaxshi so’z bilan xursand qilish kerak bo’lgan vaqtda unga xazina bersang ham. ul tovlanib turgan ipak matoday tuyuladi. Olloh. qorin. u qaramaydi. balki ma’naviyati va axloqi namoyon bo’luvchi ramziy belgilar sifatida talqin qiladi. boshi ham. uning rohati rishtaga sarrishta jondaydir» (A l i sh ye r N a v o i y. saralab). Ma’dani inson gavhari so’z durur. 222223. go’zalning jamolini o’ziga yoqimli qiladi. uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi. odamzod gulshanining mevasi ham shu so’zdir» (A l i sh ye r N a v o i y. qancha boylik sochsang ham bunday naf’ga yetishmaydi. qo’l bilan berib xayr qilish iloji bo’lmasa. – Toshkent. So’z bilan el o’limdan najot topadi. Yana bir allomaning nutq madaniyati va nutqiy me’yor. Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va ham nutqdurki. gulshani odam samari so’z durur. elga e’tiborsiz. chunki vahdat ahlida (birlik ahlida) bunga ikkilanish yo’qdir. So’z bilan dinsizlar musulmon bo’ladi. og’iz. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko’targan ekan. Agar so’z bo’lmaganda baxtsizlik yuz bergan bo’lur edi. Bu XV – XVI asr ma’naviyatining yirik vakili Mavlono Husayn Voiz Koshifiydir. uning hikmatlari esa elni ojiz qoldiradi. 363-365-betlar). Hikmatli so’zlar. til. olloh qanday so’zdur bu so’z. «Sab’ai sayyor» dan: «Har bir inson dunyoga kelgach. . So’zni ko’ngilda pishqarmaguncha tilga keltirma. ma’no durriga intilib. bu – so’zdir. So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashlagan. So’z o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi.

. ko’p gapirmasin. mazlumlar faryodiga javob berish va marhumlar imdodi uchun so’z aytish. pushaymon bo’lmaslik uchun o’ylab gapirsin. so’ramaguncha gapirmasin. 165-bet). chunki bo’hton fosihlar ishidir. ya’ni notiqlar haqida ma’lumot berib. gapirayotganda o’ngu. agar urug’ puch yoki chirigan bo’lsa. har kimning ahvoliga qarab. duoi bad qilishdan. Oltinchidan. Agar so’z senikimi yoki sen so’znikimi deb so’rasalar. Agar qaysi til bilan so’z so’zlaysan deb so’rasalar. agar so’zning qimmati – qadri bo’lmasa. Uchinchidan. mazax-masxara qilish va hazil-huzuldan» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. Oltinchidan. To’rtinchi. Beshinchidan. Yuqoridagi manba. . Agar martabaga yetmaganlarning suhbat odobi nechta deb so’rasalar. Daraxtni mevadan. chunki bu jonu dilning ofatidir. Yettinchi. odamlar gapini bo’lib so’z qotmasin. Beshinchi. Agar shunday bo’lmasa. Uchinchidan. g’iybat va bo’hton gaplardan. g’azalxonlar va saqqolar (meshkobchilar). Agar martabaga erishganlar suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi kerak deb so’rasalar. ovozini baland ko’tarmasin. Futuvatnomai sultoniy // Sharq yulduzi. Oz bo’lsa ham soz gapirishni shior etsin. gapirayotganda tabassum qilib. Birinchidan. aytgil: men so’zniki va so’z menikidir. bu ham sakkizta deb aytgil. ayb qilishdan va gap tashishdan. hali martabaga erishmagan kishilar. munosib so’z aytsin. Beshinchidan. Shayxlar va boshqa martabaga erishganlar uchun ham. To’rtinchidan. Voiz Koshifiy mana shu tarzda asarning oltinchi bobining ikkinchi faslida ma’raka tuzuvchi so’z ahli. Uchinchi toifa – qissa so’ylaguvchilar va afsona aytuvchilar. o’zini maqtash va ta’riflashdanki. va’daga xilof gapirish va munofiqona so’z aytishdan. eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. uni qay yerga ekmang. qabul qulog’i bilan deb aytgil.Jumladan. Ikkinchidan. To’rtinchidan. Ikkinchidan. bu olti narsaga tilni ochish va sakkiz narsadan tilni saqlash deb aytgil. Chunki bu so’zlar orqali zolimning zulmi mazlumlar boshidan ko’tarilishi mumkin. muridlar uchun ham rioya qilinishi zarur bo’lgan bir qancha suhbat odobi mavjud. quyidagilarni bayon qiladi: «Bilgilki. Oltinchi. to’g’ri va haqqoniy bo’lishi kerak. gapirayotganda ovozini baland ko’tarmasin. dag’allik qilmasdan. Sakkizinchi.so’liga qaramasin. sidqu-sadoqat tili bilan deb aytgil. quyidagi sakkiz qoidani saqlash kerak: birinchidan. 168 – bet). № 3-4. odamzodning sharafi nutq bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir. Tilni ochish kerak bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. So’z hamma vaqt savob uchun ishlatilishi. aytgil: hojat zarurati yuzasidan ko’ngillarda yashirin bo’lgan rozni izhor etish. uning muomala madaniyati va muloqot odobi haqidagi qarashlari ana shu umuminsoniy fazilatlarning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. Bular shayton vasvasasiga kiradi. Agar so’zni qaysi quloq bilan eshitasan deb so’rasalar. Yettinchidan. uni tilga olmasin. aytgil: birinchidan. Uchinchi. chunki ulug’larning so’zi bamisoli urug’dir. Chunki ko’p gapirish aqli noqislik belgisidir. ularni uch toifaga ajratadi: «birinchi toifa – maddohlar. jim turgan ma’qul. Ikkinchi. behuda bahsu munoqashadan. Koshifiy quyidagilarni yozadi: «Tilning odobi qaysi deb so’rasalar. zero yolg’onchi xudoning dushmanidir. Ikkinchi toifa – xossago’ylar (dorifurushlar) va bisotandozlar (ko’rgazmachilar). 1993. ochilib gapirsin. yolg’on gapirishdan. Tilni saqlash lozim bo’lgan narsalar qaysi deb so’rasalar. lutf va muloyimlik bilan gapirsin. navkar va xizmatkorlarni la’natlashdan. chunki so’z insonlik daraxtining mevasidir. mevani esa daraxtdan ajratib bo’lmaydi» (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. bu xudbinlikka olib keladi. Sakkizinchidan. Olim shu bobning «Suhbat odobi haqida» deb nomlangan oltinchi faslida til odobi haqidagi mulohazalarini davom ettirib. qattiq gapirmasin va betga choparlik qilmasin. aytgilki. qarg’ashdan. g’arazli va kinoyali gaplarni gapirmasin. unib chiqmaydi. odamlarga naf’i tegadigan ma’noli gaplarni gapirsin.

287-288). 176 –179 . Oliy ta’lim muassasalari uchun qo’llanma. bugunga kelib nutq madaniyatiga bo’lgan talab tubdan o’zgardi. qissago’ylar. Bu yo’lda adashmay borish uchun milliy istiqlol g’oyasini ishlab chiqdi.bu o’z fikrlarini til vositalari bilan to’g’ri. Xo’sh. notiqlik san’ati tarixi o’zbek tilshunosligida maxsus tadqiqot obyekti bo’lgan emas.. qasidaxonlar deb yuritilganliklari ham shundan dalolat beradi. Ikkinchidan esa. nutq madaniyati muammolari bilan olimlar hamma zamonlarda ham shug’ullanib kelishgan. Leksikologiya. Yuqoridagi manba. nutq so’zlaganlarida me’yorni saqlash lozimligini bir necha bor takrorlaydi (H u s a y n V o i z K o sh i f i y. 1974. masalgo’ylar. ijodiy yorqinlikni. qiroatxonlar. Chunki mustaqil O’zbekiston kelajakda o’ziga xos va o’ziga mos taraqqiyot yo’lini tanlab oldi. Ammo yuqori nutq madaniyati faqatgina me’yorga rioya qilishidan iborat emas. uzundan uzoqlikka yo’l qo’yilmasligi.I. o’tkirlik va obrazlilikni ifoda etadi. Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek. S. s. ikki ma’nolilikka. O’rta Osiyo notiqligining o’ziga xos xususiyati uning xalq ommasi hayotining turli jabhalarini qamrab olganligida edi.Ojegov shunday degan edi : « Yuqori nutq madaniyati nima? Yuqori nutq madaniyati . badihago’ylar. yorqin va dildan bayon etilgan nutq. ya’ni yaxshi nutqda noaniqlikka. Skvorsov : «Nutq madaniyati» tushunchasi bir tomondan nutqning adabiy til me’yorlariga mos kelish darajasini bildirsa. aniq va ta’sirchan qilib bera olishdir. U yana fikrni ifodalashning aniq vositasini topishdangina iborat bo’lib qolmasdan. rus tilshunosligi katta yutuqlarga erishganligini ta’kidlab o’tish lozim. . O’sha davr nutqiy san’at ustalarining nadimlar. nutq madaniyati. albatta. Leksikografiya. Harqalay. Uning boshqa bir muhim jihati ana shu fikrlarni bayon eta olish qobiliyatidir» (Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. bu dastlab nutqning grammatik to’g’riligi demakdir. o’ziga xos milliy ma’naviyatimiz doirasidagi til madaniyatimizning qorong’u jihatlarini oydinlashtirishga xizmat qilishi shubhasizdir. maddohlar. ikkinchi tomondan tilshunoslik fanining madaniyat quroli bo’lgan adabiy tilni mukammallashtirish maqsadida me’yorlashtirish muammolari bilan shug’ullanuvchi sohadir» (Osnovы kulturы rechi. qisqalik. u uslubiy jihatdan ham to’g’ri bo’lishi kerak. – M. L. Keng ma’noda esa nutq madaniyati nutqiy ta’sirchanlikni. Xrestomatiya. To’g’ri nutq deb esa hozirgi adabiy til me’yorlarga rioya qilib tuzilgan nutqqa aytiladi. avvalo taniqli tilshunos olimlarning asarlaridan topamiz. Kultura rechi. «O’rnida ishlatilgan so’zlar. bama’ni fikr har doim odamlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.29). agar masalaga lingvistik nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa.bet). – M. o’zbek nutqi madaniyatining shakllanishi. Muloqot jarayonida fikrga. 191-bet). adab shakllarini birma-bir ko’rsatib.I. Keyingi 40-50 yil ichida bu sohada o’zbek tilshunosligida ham ma’lum ishlar amalga oshirildi va bu ishlar davom ettirilmoqda. muammogo’ylar.I.: Vыsshaya shkola. Bu ishning amalga oshirilishi esa boy madaniy tariximiz yangi qirralarining ochilishiga. nutq madaniyati nima? Uni yetarli darajada egallash uchun qanday vazifalarni amalga oshirish lozim va bunda adabiy til me’yorlarining o’rni qanday bo’ladi? Bu savolga javoblarni.Ularning har birining fazilatlari haqida so’z yuritib. – Toshkent : Yangi asr avlodi. go’yandalar. 1984. Ma’lum bo’ladiki. birmuncha ta’sirchan va maqsadga muvofiq vositalarni topish uquvini ham o’z ichiga oladi» (O j ye g o v S. Afsuski. aniqlik va soddalik uning o’lchovi bo’lishi lozim. Ana shu milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz qalbi va ongiga singdirishda nutqiy ta’sirchanlik ham alohida mavqyega ega. voizlar. Bu sohada Praga lingvistik to’garagi. 2001. s. sog’lom g’oyaga ega bo’lish masalaning bir jihati.

Til madaniyati. J o’ r a ye v T. Birinchidan. til madaniyati tushunchasi nima ? Til madaniyati tushunchasi nutq madaniyati sohasida til sistemasining o’zini. Uchinchidan. Umuman. Ikkinchidan. «Tilshunoslikning muhim sohasi» (1973). asosan. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. ya’ni madaniy nutqiy prosess demakdir. ilmiy o’rganish metodlari ishlab chiqildi. 1973. Keltirilgan ikki omil asosida nutq madaniyati hodisasi ham. yaxshi so’zlash. masalan. Bu borada yana E. til madaniyati termini . Olimning fikrlarini keltiramiz: «…nutq madaniyati tushunchasi bu. biz nutq madaniyati nomi bilan umumiy tarzda yuritilayotgan tushuncha (hodisa)dagi ikki holatni til madaniyati va nutq. bu tushunchaning til hodisasi va ilmiy problema sifatida tarixi yoritilmog’i kerak. Olimning qalamiga mansub «Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi» (1973). «Nutq madaniyati tushunchasi haqida» (1975). To’rtinchidan esa. XXI asrning boshlariga kelib bu masalalarning ko’plari hal bo’ldi. Bu borada O’zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida tashkil etilgan Nutq madaniyati sektorining. avval to’g’ri.O’zbek tilshunosligi erishgan yutuqlardan biri shu bo’ldiki. ayniqsa bir necha yillar shu sektorning bo’lim boshlig’i bo’lib ishlagan E. 2. nutq madaniyatini o’rganish aspektlari (lingvistik va ekstralingvistik) chegaralanishi zarur» (B ye g m a t o v E. «O’zbek nutqi madaniyati masalalari» (1980).A. 1998. Ammo madaniy gapirish uchun nutqda xizmat qiluvchi madaniy vositalar. «Nutq madaniyati mezonlari» (1976).. «madaniylashtirishni» ko’zda tutadi. – Samarqand. O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati. nutq madaniyati alohida o’rganish obyekti qilib olindi va u alohida fan sifatida nazariy asosga qo’yildi. Shu sababli ham. shu bilan birga. «O’zbek nutqi madaniyati asoslari» (1991). bu ikki tushuncha. 156-bet). «Adabiy norma nazariyasi» (1997. – Toshkent. o’zbek adabiy tilining vosita va imkoniyatlarini. Nutq madaniyatini yuksaltirishning oldida turgan muammolarni aniq ko’ra bilgan olim bundan 30 yil muqaddam quyidagilarni yozgan edi: «Bizning fikrimizcha. Demak. Nutq madaniyati tushunchasini til madaniyati va so’zlash madaniyati tushunchasiga ajratish tilshunoslikda izchillikka ega emas. Bu haqda qarang: Q o’ n g’ u r o v R. ushbu madaniy til vositalaridan gapirganda yoki yozganda maqsadga muvofiq ravishda foydalana olish. u bilan aloqador tushunchalarning chegaralari belgilandi. ya’ni aniqrog’i madaniy til vositalari lozim bo’ladi. birga yoki qorishtirilgan holda nutq madaniyati yoki til madaniyati termini bilan yuritilmoqda. ikki xil talqin qilinishi va nomlanishi lozim bo’ladi. Shunga ko’ra aytish mumkinki. Bibliografik ko’rsatkich. «Notiqning nodir boyligi» (1980). «O’zbek nutq madaniyati ocherklari» (1989). ya’ni so’zlash madaniyatini farqlash tarafdorimiz.m o v S. – Samarqand. nutq madaniyati sohasini o’rganuvchi asosiy obyekt bo’lgan til hodisasi aniqlanishi kerak.Begmatovning xizmatlari katta ekanligini ta’kidlashimiz zarur. 1984. K a r i m o v S. «Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari» (1992).. K a r i . nutq madaniyatining ilmiy-tadqiqiy obyekti bilan bog’liq problemalar belgilanishi lozim. Birgina «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalarini chegaralash masalalarini olib qaraylik. «Adabiy norma va nutq madaniyati» . bizningcha. bu holda til madaniyati termini nutq madaniyati terminiga ekvivalent bo’lib kelmoqda. 1999) singari asarlarida (Ularning ayrimlari hammualliflikda yozilgan. Nutq madaniyati tushunchasi va termini keltirilgan ikki hodisa uchun umumiy tasavvur va umumiy nom tarzida tushunilishi mumkin. Xo’sh. O’zbek tili uslubiyati va nutq madaniyati. 2001) nutq madaniyatiga oid ko’plab ilmiy-nazariy fikrlar bayon etilgan. Begmatovning xizmatlari katta bo’ldi. nutq madaniyati sohasi o’z o’rni va fandagi mavqyeini to’la egallashi uchun u nazariy jihatdan asoslangan bo’lishi lozim. Demak. madaniy nutq ikki faktor asosidagina yuzaga chiqa oladi: a) madaniy til (adabiy til) vositalarining mavjudligi. Nutq madaniyati yoki so’zlashuv madaniyati. Bibliografik ko’rsatkich.

. adabiy til doirasining tashqarisida qolib ketishi ham mumkin. me’yor muammolari hamisha ushbu sohaning tadqiqot obyekti bo’lib qolaveradi. A.M. . hamma uchun umumiy va tushunarli bo’lgan bir qolipga keltirish umuman tilshunoslikning vazifasi sanalsa ham. so’zlovchi va yozuvchi omma orasida til haqidagi fanning hozirgi zamon yutuqlarini tadbiq etishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yadi» (Osnovы kulturы rechi: Xrestomatiya. To’g’ri. Iskovich. Yazыkovaya norma. Ma’lum bo’ladiki. Tilda yashab turgan so’z va iboralar ularning o’rniga kelayotgan yangilariga osonlikcha o’rnini bo’shatib bermaydi.48. s. 1975. normalanganligini ko’rsatadi» (B ye g m a t o v E. ruhshunoslik. «Nutq madaniyati keng miqyosidagi til tarbiyasini va ommaviy stilistik savodlilikni. maqsadga muvofiqligini anglatsa ham. barcha til jamoalarida o’ziga xos tarzda amal qiladigan me’yorlar mavjud bo’lsa ham kodifikasiyalashtirilgan. jargonlardan. Xuddi mana shu eskilik bilan yangilik o’rtasidagi kurash va bu kurashda tildagi me’yoriy ko’rinishlarning tanlana borishi jarayonida adabiy til shakllanib boradi. u mantiq.bilan ataluvchi tushuncha til sistemasining madaniylik darajasini. Til elementlarining me’yorlashishidek uzluksiz jarayonda eskilik bilan yangilik o’rtasida kurash hamisha davom etadi. Ammo nutq uchun tilning birinchi darajada turishini hyech kim inkor eta olmaydi. «Nutq madaniyati» tushunchasi haqida // O’zbek tili va adabiyoti. umumiy ma’noda ma’lum millatning umumtil doirasida qaraladi. Nutqdagi yutuq va kamchiliklar tahlil qilinib. estetika masalalari bilan ham bog’liq. № 5. Ko’rinadiki. Adabiy til esa undan o’zbek millati uchun tushunarli bo’lgan va foydalanishda qulay deb topilgan variantlarini tanlab oladi hamda ularni millat vakillari uchun me’yor sifatida tavsiya etadi. tasodifiylari uchrab qolishi. boshqacha aytganda. «Biz yangi me’yorlarning grammatika va lug’atlarda qoidalashtirilishi (kodifikasiya) va joylashish vaqtini qayd qilishimiz mumkin. nutq til va tildan tashqaridagi (lingvistik va ekstralingvistik) omillarni o’z ichiga oladigan murakkab jarayon bo’lib. O’zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o’sib chiqqan bo’lsa ham.39). Chunki umumxalq tili o’zbek tilida uchraydigan barcha elementlarni o’z ichiga oladi va ishlanmagan shaklda bo’ladi.sharoitlarini. Ba’zan buning aksi ham kuzatiladi. faqat asta-sekinlik bilangina adabiy tildan o’rin oladi» (I s k o v i ch V.jonli so’zlashuvda. Yangi birlik adabiy qo’llanishning tashqarisida . aslida ularning birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydigan. ya’ni ma’lum qoidalarga kiritilgan me’yorlar faqat . 1968. pedagogika. biri ikkinchisini taqozo qiladigan tushunchalardir. oddiy so’zlashuv tilidan. ya’ni uning qanchalik ishlanganligi. Garchi umumxalq tilining hamma ko’rinishlarida.A. qonuniyatlarini nazariy jihatdan asoslaydi hamda bu me’yorga amal qilishni ma’lum ma’noda nazorat ham qilib boradi. etika. u nutq madaniyati sohasining xizmatlarini inkor etmaydi. Ma’lum muddat ular teng darajada. kamchiliklarni tugatishning eng ma’qul yo’llari ko’rsatib turiladi. unda mavjud bo’lgan dialektlar va shevalardan. deb yozadi V. til birliklarini me’yorlashtirish. umuman xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan farq qiladi. Shu tariqa amaldagi me’yor va yangilik o’rtasida doimiy kurash davom etadi. «Nutq madaniyati» aniq ma’noda til birliklarini nutq jarayonida qo’llashning me’yori. 47.. 50-58-betlar). Binobarin. Nutq madaniyati tilda ma’lum me’yorda keltirilgan til birliklarining nutqda qo’llanish shart.Ammo eski me’yorni yangisining siqib chiqarishi uzoq va ko’p bosqichli jarayondir. omma o’rtasida me’yorlashmasdan. garchi «til madaniyati» va «nutq madaniyati» tushunchalari tilga oid atama sifatida birbirlaridan farqlansa ham.betlar). parallel yashab turishi va vaqtlar o’tishi bilangina o’rnini bo’shatib berishi mumkin. Bunday birliklar orasida til tizimiga to’g’ri kelmaydigan. kasb-hunarga oid va kundalik maishiy nutqda paydo bo’lib.

ijodkorlar adabiy tilning boyishiga. s. unda alohida bir kishining rolini ular orasidagi ma’lum bir uslubning ishlanuvi doirasida e’tirof etish mumkin» (Ye f i m o v A.I. hayotiy va tipik nutqiy vositalarni tanlab olish va ijodiy boyitishdan iboratdir. uning taraqqiyotida olimlarimizning. kino. . teatr san’ati ustalari va nashriyot xodimlarining hamda jurnalistlarning xizmatlarini qayd qilish lozim. ona tilimiz rivojiga oid yangi qoidalar va qarorlar inobatga olingan holda til birliklarining yozuv va muomala jarayonidagi namunaviy variantlari tavsiya etildi. adabiy tildan o’rin olmasligi. Shu o’rinda A. adabiy qayta ishlash (binobarin. ularni adabiy nutq me’yorlariga aylantiradi. Stanovleniye norm literaturnogo yazыka. Olimning ta’kidlashicha. Ayniqsa mustaqillik davrida tilshunos olimlarimiz. favqulodda original ifodalarda berishga intiladilar. Badiiy ijod jarayonida shoir va yozuvchilar o’z fikr va hissiyotlarini boshqa ijodkorlardan farq qiladigan. Til birliklarining adabiy shaklda me’yorlashuvida shoir va yozuvchilar ijodi namunalari ko’rinishidagi badiiy adabiyotning o’rni ham alohida. kitobxon tomonidan tushunarli va qabul qilinadigan bo’lishi lozim. tanlangan ushbu til boyliklarining adabiy nutqda mustahkamlanishida jamiyatdagi yana bir katta kuchziyolilar.A.deydi V. ma’lumotnomalarda qayd etilgan. ayniqsa. . Bu yo’lda ular yangi so’z va iboralar yaratadilar.I. maktablarda o’rganiladigan qoida va ko’rsatmalar amal qiladi» (I s k o v i ch V.M.deydi T. tilda me’yorlashmasligi mumkin. Ammo adabiy til muntazam taraqqiyot va takomillashuv jarayonini boshidan kechirar ekan. Degtereva. 170). bu jarayonni faqatgina so’z ustalarining xizmatlariga bog’lab qo’yish ham to’g’ri bo’lmaydi. til tizimidagi ko’pgina munozarali masalalar o’zining nazariy asosiga qo’yildi. Moskovskogo universiteta.M. yaratuvchisi xalq hisoblansa ham. o’y-xayoliga bog’liq ravishda adabiy me’yor doirasidan tashqarida bo’lgan til shakllari ishlatilishi ham mumkin. Iskovich. 8-bet). me’yoriy grammatikalarda. bironta notiqlik san’atining dahosi u yoki bu ma’noda nutqiy madaniyat tayyorgarligining maktab bosqichini chetlab o’tgan emas» (D ye g t ye r ye v a T.7). So’z ustalari. badiiy adabiyot tilidagi me’yorni belgilashning o’zi murakkab vazifa ekanligini ta’kidlash lozim. o’qituvchilar yordamga keladi.S. 1963. shoir-yozuvchilarimiz va jurnalistlarimizning xizmatlari katta bo’ldi. Ayni paytda. bu me’yordan tashqarida bo’lgan holatlar badiiy-estetik jihatdan o’zini oqlaydigan.A. lug’atlarda. shoir va yozuvchilarimizning. bironta siyosiy va ilmiy asarlar muallifi. ommalashmasligi. Istoriya russkogo literaturnogo yazыka. Ularning samarali mehnatlari tufayli tilshunoslikning ko’pgina yo’nalishlari bo’yicha qat’iy me’yorlar belgilandi. Ammo gap shundaki. . Chunki badiiy matnda ijodkor niyati. me’yorlashtirish .) umumxalq tilining juda katta zahirasidan nisbatan yorqin. davlat va jamoat arboblarining. undagi ifoda imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qilsa. Shuning uchun ham adabiy tilning umumxalq tilidan farq qiluvchi tomoni unda yagona me’yorning qat’iy amal qilishi hisoblanadi. kamroq individual nutqiy vositalarni tilda mustahkamlaydi.so’z ustalari tomonidan ko’proq umumiy.: izd.A. A. s. avloddan avlodga o’tishini ta’minlaydi. pedagoglar va matbuot xodimlarining. Tilning haqiqiy ijodkori.qanday gapirish va qanday gapirmaslik. bir so’z bilan aytganda. Ularning me’yorlashishini sharoit. Kurs leksiy.. vaqt va ommaning qabul qilishi kabi omillar belgilaydi. degan fikrini esga olishimiz lozim. .adabiy tilga xos xususiyatdir. Yuqoridagi asar. Bironta yozuvchi. 1954. «Faqat adabiy tildagina. «Aynan shu maktab. . . Yaratilagan birliklar o’sha matnning o’zida qolib ketaverishi.K. Yefimovning «Agar adabiy til tarixan taraqqiy etgan o’zaro hamkorlikda bo’lgan va bo’lib kelayotgan uslublarning murakkab tizimi hisoblanar ekan. .

o’zbek xalqi asrlar davomida foydalanib kelgan yozuv madaniyatining takomili hamdir. samimiy va g’arazli tabassumlar tartibsiz qalashib yotgan kotibaning stoli ustiga tashlab ketmoq. eftalit. №1. tabassumidan ayrilmay o’tirmoq. Shunday ekan ularni bir uslub doirasida me’yoriy deb hisoblashga asosimiz bo’ladi. Qaldirg’ochlar uchun l a r z a k o r (A. urxun (runik). egallagan mavqyei haqida so’z yuritganda bu xalqning necha ming yillar davomida foydalanib kelgan oromiy. Spornыye voprosы russkoy grammatiki // Russkiy yazыk v shkole. u yaxshi yozuvchilardagi asosli chekinishlarni butun go’zalligi bilan his qila boshlaydi». 1939. barkashdek yuzidagi qovunning tilimini eslatuvchi tabassum. .Qodirov. Zero.7) qo’llagan ayrim so’z va iboralarni til me’yori va mantiq me’yori nuqtai nazaridan qanday tushunish lozimligiga o’quvchi qiynaladi.Shcherba me’yordan chekinmagan yozuvchining bo’lmasligi.V. O’zbek davlatchiligining shakllanishi hamda xalqimizning dunyo fani va madaniyatida. bo’yalgan va tabiiy. qalin va yupqa. s. Xuddi ana shu fikrni dunyo sivilizasiyasiga o’zlarining munosib hissasini qo’shgan xalqlarning badiiy va ilmiy tafakkuri haqida bemalol aytish mumkin. balki dunyo xalqlari taraqqiyotida ham yozuvning o’rnini chetlab o’tib bo’lmaydi. «Insonda me’yorni his qilish xususiyati tarbiyalangan bo’lsa. Ko’zlarida so’ngan edi nur (O. davlatchilik darajasida. adabiy tilning shakllanuvini tezlashtirgan. Shovilladi tun. Matjon. binobarin. kichkina tabassumni kattalashtirmoq. pahlaviy. Shunday ekan. tabassumini katta-kichik. xorazm. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki. til va nutq madaniyatida tutgan o’rni.Hazrat Mirning i s t ye ‘ d o d sh u n o s l i k l a r i .yu. obrazli tasvir va ifoda uchun xizmat qiladi. o’zbek adabiy tilining shakllanishi. tabassumini joyiga o’rnatmoq. Lekin badiiy adabiyot matnida ba’zan boshqa manzaraga ham duch kelib qolamiz. chekinilmasa asarning zerikarli bo’lishi mumkinligi haqida yozib. yangi tabassum. Tildagi birliklar va hodisalarning reallashuvi. tabassumini supurib. Changalidan ketgandi mador. tepkilangan tabassumini bukilib olmoq. z a k o v a t p a r v a r l i k l a r i edi (P. bu birliklar o’zi qo’llangan matnda badiiyat uchun. Nafaqat tilning me’yorlashuvi. shu yerda tilning me’yorlashuvi va madaniylashuvi ham tezroq amalga oshgan. tabassumi bilan kirmoq. Jumladan hikoyada shunday ibora va jumlalar bor : tabassumni tashlab kirmoq. Til tadqiqotchilarining tasdiqlashicha. Ammo samo o’g’li ya sh i n v o r. tabassumidan ayrilmoq. rus (kirillisa) yozuvlarini va yana lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tayotganligimizni eslash kifoya. tabassumli kulishni o’rganmoq kabilar. yunon. mo’jaz tabassum.Oripov. mustahkamlangan va bu davlatning boshqa davlatlar bilan munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan va rivojlangan bo’lsa. Yulduzli tunlar). Hikoyani kulgili chiqarish maqsadida tasvirni bu qadar bachkanalashtirib yuborgan qalamkashning badiiyatdan xabari bor-yo’qligi haqida o’quvchida shubha tug’iladi. karoshta. tabassumining changini qoqmoq. tabassumini yechib-kiyib yurmoq. kushon. o’raga tashlab kelmoq. tabassumlarini qabulxonada qoldirmoq. Ollayor Begaliyev «Yo’qolgan tabassum» hajviy hikoyasida (Sharq yulduzi.V. hind. Tashlanmasdan ohuga yovqur. deb ta’kidlagan edi (Щ ye r b a L. L. sug’d.Ammo bir narsa ravshanki. lotin. suriya. o’z tabassumini olish uchun kotibaning stoliga engashmoq. o’z tabassumiga tikilmoq. Bu iboralar va jumlalardan tabassumning nima ekanligini bila olmay qolasan kishi. 1988.10). mustahkamlanuvi hamda me’yorlashuvida yozuvning xizmati katta bo’lib kelayotganligi shubhasiz. baxtsiz tabassum. arab. Lekin faqirga eng ulug’ tuyulgan fazilatlari . qayerda davlatchilik taraqqiy etgan. ya’ni rasmiy muomalada tildan foydalanish uning me’yorlashuvini. uyg’ur. Aks-sado) kabi.). tabassumlarini o’z joyiga qo’ndirmoq. millat sivilizasiyasi u yaratgan yoki foydalangan yozuvga ham bog’liq. elliginchi razmer tabassum. tabassumini uyiga tashlab kelmoq. Adabiy asarlardan namunalar keltiramiz: Shovillaydi tun bo’yi shamol. shubhasiz. har bir xalq. binobarin.

tilimizda mavjud bo’lgan so’z va iboralarni axtarib o’tirishdan ko’ra stol ustida turgan rus tilida yozilgan ayrim birliklarni so’zma-so’z tarjima qilib qo’ya qolish oson tuyuldi-da. biz bu kamchiliklardan qutuldik. o’nta qo’y deyish mumkin bo’lgani holda o’n bosh qo’y. personaj. arxaik. buqa. asta-sekinlik bilan. amnistiya. sensasiya. Bu ruscha matnlarda esa «desyat golov oves». tilimizdagi oddiy sovliq. arsenal. diapazon.yunoncha. Loqaydligimiz esa bunga ko’maklashdi. xususan tilshunoslarning bundan keyin shug’ullanishi va hal qilishi lozim bo’lgan dolzarb vazifasi bo’lib qolaveradi. yirik shoxli mol. Hyech bo’lmaganda. kontekst. avtor.uloq so’zlari qo’llanganini kuzatamiz (138-221-betlar). buzoq. O’zbek tiliga chetdan kirib kelgan birliklarning me’yorlashish sabablarini shu tarzda anglaydigan bo’lsak. ona cho’chqa. echki. o’n bosh qoramol deb ishlata boshladik. «Rus tili – ikkinchi ona tilimiz » degan sun’iy shior bir asrga yaqin vaqt mobaynida asta-sekinlik bilan tilimizga rus yoki u orqali boshqa tillardan so’z qabul qilish va ularning me’yorlashib borishini ta’minladi. xuddi shunday bo’lishi kerakdek. – Samarqand. O’nta sigir. oblast. Shu darajaga borib yetdikki. mayda shoxli mol (melkiy rogatыy skot) tarzida ishlatishdan tortinmadik. ona qo’y (ovsematok). mayda tuyoqli mol singari o’nlab jumlalarni tahlil qilib beradi va ularning bu tarzda qo’llanilishini qoralaydi (A b d u s a i d o v A. auditoriya. Ularning tilimizda muqobillari yo’qmikan deb o’ylab ko’rmadik. agressor. 80-yillarda yozilib. kollektiv. Buni sobiq SSSR hududida yashovchi xalqlar tillariga bo’lgan munosabatdan ham anglasak bo’ladi. oddiy qishloqi o’zbek chorvadorlarimizning. avtonom.Darhaqiqat. umumiy oqimdan chetga chiqishning iloji ham yo’q edi. ataka. o’n bosh sigir. Biz hyech ikkilanmasdan. funksional kabi. «desyat golov korova» deb yozilgan bo’lgan. o’zimiz sezmagan holda o’z so’zlarimiz va ifoda usullarimizdan voz kecha boshladik. aktual. Samarqand qishloq xo’jalik institutining 70 yilligiga bag’ishlab nashr etilgan «Qishloq xo’jalik korxonalari rahbarlari va fermerlar uchun amaliy qo’llanma va tavsiyalar» (Samarqand. Gazeta tilining tadqiqotchisi A. alfavit. absolyut. o’zbek adabiy tilining qanchalik me’yorga keltirilganligi va unga qay darajada amal qilinishi umummilliy o’zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan sanalar ekan. prinsip. sensasion. qora mol. Shunday qilib. ona quyon. Ularni rus tilidan kalkalab. uning lug’at tarkibidagi grekcha. qo’zi. avariya. sigir. ideologiya. avantyura. qo’chqor. funksiya. norma. agitator. bu muammo bilan shug’ullanish ziyolilar. 39 –42-betlar). alyans. davlat olib borgan ijtimoiy siyosatning til rivoji va me’yorlashuviga ta’siri sezilarli bo’lishi mumkin. aristokratiya. Kelajakda o’zbek tilida uning barcha sathlari bo’yicha . To’g’risi. Achinarlisi shu bo’ldiki. territoriya. konstruksiya. tematika. sosial. aktiv. aktual. anonim. Hattoki. aforizm singari so’zlarni qo’llayverdik va shunday qo’llashga ko’nikdik. struktural. g’unajin. asta-sekinlik bilan qutulib borayapmiz. sovliq. tana. informasiya.Abdusaidov bu noxush jarayonning xalqimiz o’rtasida tarqalib ketganligi haqida so’z yuritib. Buni yuqorida tanqid qilganimiz chorvachilik sohasida atamalar ishlatishdagi o’zgarishlarda ham kuzatamiz. o’zimiz hammualliflik qilgan «Nutq madaniyati asoslari». avtobiografiya. obzor. mo’g’ulcha. mustaqilligimizni qo’lga kiritib. aristokrat. 1986. Masalan. publisistika. operativ. ona tovuq. Chunki ba’zi rahbarlarimizning bosh qotirib. Gazeta tili va adabiy norma. publisistik. 1999) kitobining «Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi» bo’limida yuqorida keltirilgan atamalar o’rnida qoramol. agressiv. yirik shoxli qoramol (krupnыy rogatыy skot). prinsipial. arabcha so’zlarining paydo bo’lish omillarini ham to’g’ri tushunamiz. arbitr. ona biya. ottenka. forma. uloq so’zlarini unuta boshladik. mayda shoxli mol. cho’ponu molboqarlarimizning o’zlari ham gazeta yoki radiodan muxbir kelib suhbatlashganda shunday deb gapiradigan bo’ldilar. analiz. Xayriyatki. «O’zbek tilining funksional stillari» singari asarlarda quyidagi so’zlarni ishlatganmiz: agitasiya. attestat. qo’y. bunga imkon ham. ayniqsa. avangard. Rus tilining tazyiqi kuchayib borgan sari.

12. 16. me’yoriy leksikologiya.A.Toshkent: Fan. – Toshkent.E. 10. A b d u r a h m o n o v Ђ. 1969. B ye g m a t o v E. 1971. – Toshkent. M u k a r r a m o v M.N.me’yoriy holatlar aniqlangan va ularning natijasi o’laroq me’yoriy fonetika.. 1973.A. Hozirgi zamon o’zbek adabiy tilida leksik va frazeologik norma muammolari.. B ye g m a t o v E. 1980. 1973. Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili. K a r i m o v S.V. 2. 1961. me’yoriy frazeologiya. M a h m u d o v N. 14. Stilistika xudojestvennoy rechi. – Toshkent. me’yoriy stilistika singari yo’nalishlar tadqiq etilishi va ularda til faktlari vazifaviy-uslubiy jihatdan tahlil qilinishi lozim. N u r m o n o v A.-_Samarqand: Zarafshon. Nutq madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. A b d u l l a ye v F. O’zbek nutqi madaniyati masalalari // O’zbek tili va adabiyoti. №6. 1973. 17. K o j i n a M. B a s k a k o v N. // Razvitiye stilisticheskix sistem literaturnыx yazыkov narodov SSSR. № 4. 1963.O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 9. 1968. O’zbek tilining badiiy uslubi. 15. 1973. A D A B I Yo T L A R 1. 8. me’yoriy grammatika. 11. 1992. B ye g m a t o v E.. M a m a t o v A. 1997 yil 29 avgust. 6. Stilistika russkogo yazыka – M.I. B o b o ye v a A. – M. – Ashxabad. 3. Poetika. 4. O’zbek xalq og’zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari bo’yicha kuzatishlar. Ye f i m o v A. – Toshkent: Fan. 1983. – Toshkent. Strukturnыye i funksionalnыye stilisticheskiye modifikasii v sovremennыx tyurkskix yazыkax. Teoriya poeticheskoy rechi. 7. Stilistik normalar haqida //O’zbek tili va adabiyoti. 1991. 1995. Adabiy norma va nutq madaniyati..Toshkent. 1983. . Stilistika. – Toshkent: Fan. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.. – Toshkent: Fan. I b r o h i m o v S. 5. O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. .. A s q a r o v a M. K a r i m o v I. A b d u r a h m o n o v X. 13. A s o m i d d i n o v a M. V i n o g r a d o v V. – M. Respublika maktablarida ona tili o’qitish va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. O’zR Oliy Majlisi 1X sessiyasida so’zlangan nutq. 1984.

– Toshkent. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari.. 36. Toshkent. 1 va P tomlar. Til stillari haqida // Sovet maktabi. Funksional uslubiyat va uning mohiyati. 1995. 19. №4. Q o’ n g’ u r o v R. 1973. Q u r b o n o v T. 1978. –Toshkent: Fan. – Toshkent. 1992._Toshkent.. 1964. A l i ye v A. Stilistika glagola v sovremennom uzbekskom literaturnom yazыke: Avtoref.A. S u l a y m o n o v A. 1991. O’zbek tili stilistikasidan ocherklar. O’zbek adabiy tili tarixi. O’ r i n b o ye v B. O’zbek tili stilistikasi. 1983.. – Toshkent: Fan. T u r s u n o v U. 1975. №6.E. – Toshkent. 31. Q o’ n g’ u r o v R. –Toshkent: O’qituvchi. ND – Toshkent. – Toshkent. 26. 28. 24.Toshkent. – Toshkent. O’zbek dialektologiyasi. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. O’ r i n b o ye v B. Q i l i ch ye v E. dis….. 1974. O’zbek adabiy tili tarixi. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh.Toshkent: Fan.I. Adabiy tilning stilistik tabaqalanishi va nutq madaniyati // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. 35. 1987. O’zbek tili grammatikasi. 2001. R o z ye n t a l D. 38. N ye ‘ m a t o v H. 1975. T u r s u n o v U. – Toshkent: O’qituvchi.. Q o’ n g’ u r o v R. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari.I. 1982. R a s u l o v R. 22. K a r i m o v S. 37..Q. O’zbek tili funksional stillarini belgilash to’g’risida // O’zbek tili va adabiyoti. 27. va boshqalar. O’zbek tilining so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. M u h a m ye d o v S. Sh o a b d u r a h m o n o v Sh. 1991. 34. Q i l i ch ye v B. O’zbek tilining so’zlashuv uslubi. 39. O’ r i n b o ye v B. 29.. – Samarqand. Olmosh stilistikasiga oid ayrim mulohazalar// O’zbek tili stilistikasidan kuzatishlar. – Samarqand.. 23. dra filol. 33. Hozirgi o’zbek adabiy tilining publisistik uslubi. S a n a q u l o v U. Q o’ n g’ u r o v R. 1984. 40. 1982. –Samarqand. 1995.. 1980.18. 21. Q o’ ch q o r t o ye v I. – M. O’zbek adabiy tili tarixi. 1976. Sifat stilistikasi // O’zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari. . – Toshkent.nauk. –Samarqand. 30. 1983. 1973. S a d ы k o v a S. O’zbek tilining funksional stillari.. R ye sh ye t o v V. 32.. O’ r i n b o ye v a D. O’ r i n b o ye v B. Q u r b o n o v T. 1995. Mu x t o r o v A. 1975. 1981. Prakticheskaya stilistika russkogo yazыka. O’zbek adabiy tilining leksik normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami . 20. . O’ r i n b o ye v B. 25. Sh o m a q s u d o v A. – Buxoro.

1973. .41. Adabiy til normalari // «Nutq madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent. Ђ u l o m o v A.

12. Imlo va talaffuz me’yori …………………………. hajmi 60x84.16. «TASDIQLAYMAN» ..141 5. Universitet xiyoboni.2001 yilda bosishga ruxsat etildi. 9.5 Adabiy til va adabiy me’yor………………………………13 Hozirgi o’zbek adabiy tili ko’rinishlari va ularning muhim belgilari.0 bosma taboq. 703004.23 Leksik-frazeologik me’yor………………………………..….3 Me’yor hodisasining lingvistik tushuncha ekanligi……. 15.125 Adabiyotlar…………………………………………….32 Morfologik me’yor…………………………………………49 Sintaktik me’yor……………………………………………69 Uslubiy me’yor………………………………………………87 O’zbek tili me’yorlari va lug’atchilik……………………112 Adabiy me’yor va o’zbek nutqi masalalari………………. Adadi 100 nusxa __________________________________ SamDU nashr-matbaa markazi bosmaxonasida chop etildi. Samarqand sh...M u n d a r i j a Kirish………………………………………………………. № 300 buyurtma. 1.

Karimov.Karimov «___» ________ 2011 yil NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI FILOLOGIYA FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI Bitiruv malakaviy ishini tayyorlab topshirish rejasi Talabaning ismi.f. sharifi va otasining ismi: Niyazova Nozima Sodiqovna Guruxi: 402 A o’quv yili: 2011 Mavzu: «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» Ilmiy rahbar: R. Ilmiy maslahatchi: M. R.dots.Qoraboyev..n. katta o’qituvchi Taqrizchilar: . f.Filologiya fakulteti dekani: _______ dots.

Manba to’plash va tahlil qilish 2010 yil 20 sentabr 2011 yil 10 yanvar Ish mazmuni Bajarish muddati . ularning turlari haqida fikr yuritilgan.Sidiqov. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. Ichki taqriz: Q. Tashqi taqriz: M. REJA: № 1. nemis va fransuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi Namangan davlat universiteti rektorining buyrug’i: _________________________________________________________ Namangan-2011 Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. Mavzu rejasini tuzish 2010 yil 10-20 sentabr 3.Boboxonov. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari.1. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. katta o’qituvchi 2. Bitiruv malakaviy ish mavzuini tanlash 2010 yil 10 sentabr 2. Maqol va matallarning tasnifi.

BMIni olingan taqrizlar bilan birga muqovalangan holda kafedra mudiriga topshirish 2011 yil 10-15 мay 11. Shu muddatgacha topshirmagan talaba Davlat Attestatsiyasiga qo`yilmaydi. maslahatchiga ko’rsatish va o’qitish 2011 yil 25 yanvar 5. BMIni birinchi nusxasini tayyorlash va ilmiy rahbar. Ilmiy rahbar ko’rsatgan kamchiliklarni tuzatish 2011 yil 1 martgacha 6. BMIni himoya qilish DAK jadvali bo’yicha BMI 2011 yil 15 mayga qadar kafedra mudiri tomonidan qabul qilinadi. annotasiya yozish 2011 yil 25 mart 10 aprel 8. Taqrizlar olish va muhokamaga topshirish 2011 yil 10 aprel –25 aprel 9. Ilmiy rahbar va kafedra mudiri ishtirokida ilk muhokamadan o’tkazish 2011 yil 25 martgacha 7.4. Talabaning imzosi: Ilmiy rahbar imzosi: Guruh rahbari imzosi: ____________ ____________ ____________ . Kamchiliklarni tuzatish. Kafedra yig’ilishida muhokama qilish 2011 yil 25 aprel – 10 may 10.

BMI ning matni qogozning bir tomoniga har sahifaga 26-29 qator yoziladi. Bajarilgan ishning bob va fasllari bo’yicha qiskacha tavsifi. dastxati o`qib bo`lmas darajada xunuk talabalarning malakaviy ishi komputer komp'yuterda bajarilishi mumkin. unda so`zlarning bo`g’in ko`chirilishiga yo`l qo`yilmaydi. Xususan A4 formatda 21x29 sm xajm kattalikdagi oq qog’ozga chap tomondan 30 mm. Ko`zi ojiz va nogiron. bobdagi sarlavhalar bobning tartib raqami bilan boshlanib. Chet tilida yozilgan BMIga davlat tilida annotatsiya yoziladi. talabga javob berishi. 7) Bitiruv malakaviy ishdagi yakuniy fikrlarning ilmiy asoslanganligi va tavsiyalarning amaliy ahamiyati. uni talaba o`z dastxati bilan yozishi yoki komputerda bajarishi mumkin. kirish va xulosa qismlari hamda ilovalar yangi sahifadan boshlanadi. Bobning nomi va matn orasi yaqqol ajrab turishi lozim. ("O`zbekiston Respublikasi Oliy o`quv yurtlari bitiruvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasi to`g’risidagi Nizom". Xulosada quyidagilar qayd qilinishi shart: 1) 2) Muallif o`z oldiga qo`ygan masalani qanchalik hal qilishga erishganligi. grafika. 4-5 betlar). o`ng tomondan 15 mm.Kafedra mudiri imzosi: ____________ "__"_______ 2011 yil Eslatma BMI Davlat standarti talablari asosida rasmiylashtiriladi. qaysilari sust tahlil etilgani yoki qolib ketganligi. BMI ning xajmi 10-15 ming so`zdan iborat bo`lib. har bir bob. kafedra mudiriga taqdim etadi. Mavzudagi qaysi masalalar yaxshi yoritilgani. Bitiruv malakaviy ishining mustaqil bajarilish darajasi. shrift va masshtablar amaldagi Davlat standartlariga mos holda qalamda bajarilishi lozim. Bitiruv malakaviy ishi tayyor bo`lganidan keyin ilmiy rahbar ish haqida kengaytirilgan xulosa yozib. pastki tomondan 25 mm qoldirilgan holda yoziladi. unda ko`chirmachilik holati bor-yo`qligi. 4) 5) 6) Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Chizma. 8) Himoyaga qo`yish mumkin yoki mumkin emasligi. Barcha satr osti izohlari tegishli sahifada keltiriladi. 3) Maxsus adabiyotlar va birlamchi materiallardan foydalanganlik darajasi. . jumladan.

Ilmiy rahbarning F.I, ilmiy darajasi va unvoni, imzo, sana

Bitiruv malakaviy ishi kafedraning may oyidagi yig’ilishida muhokamadan o`tgach va himoyaga tavsiya etilgach quyidagi ketma-ketlikda terilib, muqovalanadi va kafedra mudiriga topshiriladi 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Zarvaroq BMI ni tayyorlab topshirish rejasi BMI ning annotatsiyasi Ilmiy rahbar taqrizi Ichki taqriz Tashqi taqriz Mundarija Kirish

ESLATMA: Kirish qismida mantiqiy ketma-ketlikda quyidagi masalalar yoritilishi lozim: A) Mavzuning dolzarbligi va uning ahamiyati. B) BMIning maqsadi va vazifalari. D) Tanlangan ob'ektlar va tadqiqot usullari. E) Ishdagi ilmiy yangiliklar va erishilgan natijalar. F) Ishning amaliy ahamiyati. E) BMIning tuzilishi haqidagi umumiy ma`lumotlar. 9. 10. 11. 12. Asosiy qism Xulosa va tavsiyalar Ilovalar Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Kafedra va dekanat Bitiruv malkaviy ishning jadvaldan chiqmay bajarilayotganligi hamda sifatini nazorat qilib turadi. Rejaning bajarilishi holati kafedraning dekabr va mart oylaridagi yig’ilishlarida muhokama qilinadi.

Ushbu topshiriq-reja NamDU Ingliz tili va adabiyoti kafedrasining "___"________ 2010 yildagi yig’ilishida tasdiqlangan.

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI Filologiya fakul'teti 5220100-filologiya (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bitiruvchisi Niyazova Nozima Sodiqovnaning "Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari " mavzuidagi bitiruv malakaviy ishiga DAKning XULOSASI NamDU DAK OUMTV-ng bitiruv malakaviy ishni bajarishga qo`yiladigan talabalar haqidagi OO’MTVning 225-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan Nizomga asosan bitiruvchining malakaviy ishi haqida quyidagi xulosaga keldi: № MEZON Eng yuqori ball To’plangan ball

1 Bitiruv malakaviy ishi uchun tuzilgan reja. Uning mavzuga mosligi, puxtaligi, muammoni qamrab olishi, uslubi 4 ball 2 ball Matnda rejada ko`rsatilgan boblarning ajralib turi-shi, ishning estetik jihatdan ko`rinishi. 3

3 "Kirish" mazmuni, unda adabiyotlar obzorining berili-shi, mavzuning yangi va muhim tomonlarining ochib berilishi va vazifalarning qo`yilishi, ishning nazariy va amaliy ahamiyati bayoni. ball 4 5 6 Ishning yozilish uslubi, ravonligi, fikrni ifoda etish maxorati. Ishdagi qismlarning o`zaro bog’liqligi 3 ball 5 ball 4 ball

5

Keltirilgan misollarning soni, turi, ko`p tilliligi.

7 Adabiyotlardan, Internet materiallaridan foydalanish darajasi va ular asosida o`z fikrini, nuqtai nazarini bildirish. 6 ball 8 9 10 11 12 13 Imlo savodhonligi 3 ball 3 ball 2 ball

Uslubiy va Grammatik savodhonlik

Xusnixat va turli chizmalardan foydalanish Adabiyotlarning to’g’ri ko’rsatilishi Ishning ilmiyligi 20 ball Ishning amaliy ahamiyati 12 ball 2 ball

14 15 16 17 18

Xulosalarning ilmiylik darajasi 8 ball Ichki taqriz Ichki taqriz Tashqi taqriz 3 ball 3 ball 4 ball

Himoya (ma’ruza) qilish 10 ball

Ja’mi: 100 ball

Eslatma: (har bir band bo`yicha aniqlangan ball jamlanadi va umumiy yig’ilgan ballning 100 ga nisbatan foizi chiqariladi).

Talabaning BMI bo`yicha to`plagan reyting bali ____% DAK raisi: A`zolar: ______ ______ ______ ______ Kotib(a) ______ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________

M.O`.

Sana: "__"__________2011 yil

Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga

ILMIY RAHBAR XULOSASI Ushbu bitiruv malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. Mavzu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari»ga bag’ishlangan bo’lib, ishning asosiy maqsadi, maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Talaba mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilgan, talaba maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritgan. Maqol va matallarning tasnifi, ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari, ularning turlari haqida fikr yuritgan;

jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. dotsent . tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan.. f. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki.Karimov. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarini biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi.Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlarni olg’a surgan.n. Davlat Attestatsiyasi Hay`ati yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. O’ylaymanki.f. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Ishning ikkinchi va uchinchi qismlarida maqol va matallarning bir-biridan farqi. Ilmiy rahbar: R. undan dars. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olingan. Malakaviy ishni yozishda talaba qiyosiy tipologik metoddan foydalangan. deb hisoblayman va uni ijobiy baholab. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalangan. Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganilgan. Men Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi oliy o’quv yurtlarida bitiruv malakaviy ish oldiga qo’yiladigan talablarga javob beradi.

kirish. Bu sohada ta’lim samaradorligi oshirish har bir pedagog hodimdan alohida faollikni talab etiladi.n. Talabaning yutug’i shundan iboratki u mavzu yuzasidan zaruriy manbalardan yetarli darajada foydalangan. . ilova qismida inglizchao’zbekcha maqollar lug’atini bergan. Men Niyazova Nozimaning ushbu «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi bitiruv malakaviy ishini barcha talablarga javob beradi deb hisoblayman va uni Davlat Attestatsiyasi Komissiyasi yig’ilishida himoya qilishga tavsiya etaman. o’z oldiga qo’ygan vazifani muvaffaqiyatli bajargan.Sidiqov Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Bugungi kunda chet tillarni o’qitish sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. maqol va matallarning tasnifi va ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi o’ziga xos xususiyatlarini yoritib berishdan iboratdir. katta o’qituvchi Q. Respublikamiz Prezidenti Islom Abdug’aniyevich Karimovning Samarqand viloyatiga qilgan tashriflarida ham aynan chet tillar o’qitilishi dolzarb masalalardan biri ekanligini ta’kidlandi. har bir bo’lim va qismlar alohida mavzu mazmuni asosida batafsil yozilgan. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati va ilovadan iborat bo’lib.. summary. Taqrizchi: f. Talaba Niyazova Nozimaning tadqiqot ishidan maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimadagi muammolarini aniqlash. Ushbu malakaviy ish reja asosida yozilgan bo’lib. matallarni tarjima qilishdir.Namangan Davlat universiteti filologiya fakulteti 4-bosqich 402-guruh bitiruvchisi Niyazova Nozimaning «Maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlari» mavzuidagi Bitiruv malakaviy ishiga TAQRIZ Tarjimonlarning ijodiy jarayonida duch keladigan muammolaridan biri bu o’zga tildagi maqol. shuningdek. maqol va matallar orasidagi o’zaro aloqani yoritish. xulosa. uch bob.f. uning o’ziga xos xususiyatlarini.

Talaba Niyazova Nozima maqol va matallarning o’zaro bog’liqligini ko’rsata olgan. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. tarjimadagi muammolarni misollar asosida isbotlashga harakat qilgan. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritgan. o’zaro tushunish va ishonch darvozasini ochadi. undan tarjimashunoslik oid materiallarda va dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalanilgan. himoyaga tavsiya etish mumkin. Ushbu mavzuni yoritishda olimlarning asarlaridan. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi. Mazkur malakaviy ishning maqsadi maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi muammolar mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishdir.Maqol va matallarni o’zi yaratilgan tilda bilish begona til muhitida adashmaslikda ulkan ahamiyat kasb etadi. hamda maqol va matallarning kelib chiqishi haqida fikr yuritilgan. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. Ushbu malakaviy ish muallif tomonidan muvaffaqqiyatli bajarilgan va uni ijobiy baholab. Maqol va matallarning tasnifi. Taqrizchi: Nemis va frantsuz tillari kafedrasi katta o’qituvchisi M. .Boboxonov ANNOTATSIYA Ushbu malakaviy ish maqol va matallar tarjimasining o’ziga xos xususiyatlariga bag’ishlangan bo’lib. tarjima qilgan olimlarning xizmatini ko’rsata olgan. tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. ularning turlari haqida fikr yuritilgan. til bilish sohasidagi obro’ e`tiborini oshiradi. unda maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishdagi mohiyatini anglab yetish va shakllanish jarayonini ochib berishga harakat qilingan. Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Mavzuni to’liq yoritib berishga harakat qilingan.

Ideomalar tarjimasi muammolari……………………………………………28 III-bob.... Matallar tarjimasi muammolari……………………………………………. Badiiy tarjimada maqol matallarning strukturasining ba`zi xususiyatlari……………………………………………………………………… 35 2..35 1... …………………………………………………. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari…………………40 Xulosa…………………………………………………………………………… 46 Summary ……………………………………………………………………….48 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………….. Maqol va matallarning muhim frazeologik birlik sifatida…………………….12 3.9 1... Masalaning o’rganilish tarixi..19 II Bob.2. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi………………………………………......9 2..MAQOL VA MATALLAR TARJIMASINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI REJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I Bob.27 II... Maqollar tarjimasi muammolari……………………………………………. Badiiy tarjimada uslubni aks ettirish muammolari…………………....1.26 II...…50 Ilova………………………………………………………………………………53 . Tarjima nazariyasining ayrim munozarali masalalari……. Maqol... matal va hikmatli so’zlar tarjimasidagi muammolar………..26 II..3.

tadbirkor. fan. tadbirkor va ishbilarmon insonlarni qadrlash borasidagi an’analari haqida ko’p gapirish mumkin. o’z oilasini. Otabobolarimizning o’z yeri. katta-kichik korxona egasi deydimi. mubolag’a bo’lmaydi. biz avvalambor xususiy tadbirkorlikni o’zimizga tasavvur qilamiz. el-yurt manfaatini ta’minlab kelgan. Poytaxtimizdagi “O’zbekiston” Xalqaro anjumanlar saroyida 2010 yilning 7 dekabr kuni O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 18 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’lib o’tdi. asosiy xulosalar yil yakuniga bag’ishlangan majlislarda chiqariladi. axborot sohasida fuqarolar va inson huquqlari kafolatlarini. ishbilarmonlik xalqimizning. xalqimiz uchun munosib hayot darajasini ta`minlash borasidagi ustuvor vazifalar sifatida u davlat hokimiyati va boshqaruvni demokratlashtirishga qaratilgan konstitutsiyaviy islohotlarni yanada chuqurlashtirish. . “mamlakatni isloh qilish va demokratlashtirish jarayoni qat`iy va izchil tus oldi”. tadbirkorlik. madaniyat va san’at namoyandalari.” Taraqqiy topgan.KIRISH Respublikamiz mustaqillikka erishgach. Aytish kerakki. o’z mulki. fuqarolik jamiyatini shakllantirish. o’z kasbu hunariga ega bo’lish. aholi turmush tarzini jahon standartlari darajasiga ko’tarish. islohotlarni amalga oshirish borasida erishilgan barcha yutuqlar zamirida Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquq va asosiy tamoyillar yotibdi”. ajdodlarimiz aynan shu soha hisobidan ro’zg’or tebratib. hunarmand usta yoki kasanachi deydimi. deb aytgan chuqur ma’noli so’zlarini yana bir bor eslatmoqchiman. Tadbirkorlik haqida gapirganda. ilgarigi zamonlarda tadbirkorlik balki boshqacha nomlar bilan atalgan bo’lishi mumkin. nodavlat notijorat tashkilotlari va jamoat tuzilmalari va fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining huquq va vakolatlarini kengaytirish va mustahkamlashni aytib o’tdi. jamiyat ma`naviy qiyofasini shakllantirish kabi ustuvor masalalarga alohida e`tibor qaratilmoqda. “Mustaqillik yillarida demokratik huquqiy davlat qurish. biz erishgan yutuqlarimizga mahliyo bo’lib qolmasligimiz. millatimizning qon-qoniga. desak. mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz va loqayd kishidan afzaldir". ortiqcha havolanish va xotirjamlikka berilmasligimiz zarur”. Islom Karimov o’z ma`ruzasida “2010 yilda “Barkamol avlod yili” Davlat dasturining asosiy yo’nalishlari amalga oshirilishi” xususida qisqacha to’xtalib o’tdi. qanday nom bilan atalmasin uning otini savdogar yoki do’kondor deydimi. saylov erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini takomillashtirish. Davlatimiz rahbari. yurtimiz tarixida tadbirkorlik qadim zamonlardan buyon alohida o’rin tutib keladi. Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yil 27 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir” va 2010 yil 29 yanvar kuni vazirlar maxkamasining majlisida “Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” deb nomlangan ma`ruza qildi. suyak-suyagiga singib ketgan noyob va ezgu fazilat. poytaxt jamoatchiligi. farovon yashayotgan demokratik davlatlar qatoriga kirish. Unda Prezident Islom Karimov “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusida ma`ruza qildi. omilkorlik bilan ish yuritish. dedi. Prezidentimiz o’z nutqida “ Men bu o’rinda Sohibqiron Amir Temur bobomizning barchamizga yaxshi ma’lum bo’lgan "Azmi qat’iy. zero. “Bosib o’tgan yo’limiz va mamlakatimizning dunyoda sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar jarayonida tutgan o’rnini xolis va tanqidiy baholar ekanmiz. bundan qat’i nazar. Ammo. Bir so’z bilan aytganda. xushyor. Albatta. dedi Prezident. Prezident 2011 yilni Kichik biznes xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qildi. mamlakatimizda faoliyat ko’rsatayotgan xorijiy davlatlarning elchixonalari va xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari vakillari ishtirok etdi. Unda davlat va jamoat arboblari. Bu ma`ruzalar bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi.

Prezidentimiz I. desak. o’rtacha oylik darajasining o’sishi 40 foizga.A. ularni leksik.Bugungi kunda dunyo bo’ylab moliyaviy inqiroz ko’plab mamlakatlarni qamrab oldi. Moliyaviy inqiroz ta`siriga tushmaslik.Karimov xalqning milliy madaniyati va o’ziga hosligini ifoda etuvchi vosita bo’lmish o’zbek tilini rivojlantirish bu tilning davlat maqomini vaizchil va to’liq ro’yobga chiqarish davlat ahamiyatiga molik ekanini ta`kidlagan edi. Prezidentimizning bu asarida O’zbekistondagi mavjud iqtisodiy holat va resurslar mamlakatimizni inqirozga dosh berishiga asos bo’lganligi hamda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish. Bu masala bo’yicha prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli “Jahon moliyaviy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo’llab quvvatlash bo’yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni moderinizatsiya qilish. ” Butun jahon bo’ylab iqtisodiy susayish kuzatilgan bo’lsa. Mamlakatimizning istiqlolga erishishi o’zbek halqining madaniy ma`naviy hayotida ulkan ijobiy o’zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi. Mana shu misollarning o’ziyoq biz erishgan ko’pgina yutuqlarning yaqqol dalili bo’la oladi. ayni haqiqatni aytgan bo’lamiz”. tashqi investitsiyalar 68 foizga oshgani. milliy ruh va yangi mazmun bilan o’smoqda. madaniyati. iqtisodiyotimizga jalb etilgan investitsiyalar hajmi 26 foizga. Jahonda ishlab chiqarish inqiroz ta’sirida ancha pasayib ketdi. Prezidentimiz o’z ma`ruzasida bu borada aniq fakt va raqamlarni keltirib “Bu xulosalarni tasdiqlaydigan raqamlar haqida gapiradigan bo’lsak. Hozirgi bosqichda tillarning frazeolgik majmuasi ilmiy o’rganishga katta ahamiyat berilmoqda. korporatsiya aloqalarini kengaytirish. tadqiq etish yo’li usullariga ega bulgan fan tarmoqlaridan biri sifatida shakllandi. Umumjaxon tilshunosligida frazeologiyaning umumnzariy masalalari dastlab Sh.Balli tomonidan bir qator o’rganilib chikildi.1 foizga o’sgani.A. shu jumladan. O’zbekistonda iqtisodiy o’sish kuzatildi. . axloqiy etiqodlari. Frazeologizmlar tilning boshqa sohalarida nisbatan birmuncha keyinroq o’rganilayotgan bo’lsada. Mazkur asarda jahonda kechayotgan moliyaviy inqiroz va uning sabablari atroflicha yoritib berilgan.5 foizga ko’payganini ta`kidlash lozim. topishmoqlar yanada ilmiy tatqiq etishni taqazo etadi. og’ir kelgan 2009 yilda mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti 8.deya ta`kidladi. banklar faoliyatini takomillashtirish inqirozning oldini olishning bosh omillaridan ekanligi ta`kidlangan. aholi daromadlari esa 26. grammatik xususiyatlari anglatgan ma`nolari va sintaktik o’ziga xosligidan kelib chikadigan yaxlitligicha qo’llaniladigan birliklar ekanligini isbotlashga harakat kildi. uni oldini olish uchun respublikamizda yetarli chora-tadbirlar ishlab chiqildi. SHuningdek O’zbekiston sharoitida moliyaviy inqirozning oldini olish chora-tadbirlari aniq misollar asosida ko’rsatib berilgan. u o’z tekshirish ob`ektida. tashqi savdoning ijobiy saldosi 2.3 milliard dollardan ko’proqni tashkil etgani. hikmatli so’zlar.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy inqirozi va uni O’zbekiston sharoitida bartaraf etish yo’llari” nomli asar yaratildi. U o’zining “stilistikadan ocherklar”. halqimiz ma`naviyati. sanoat sohasi 9 foizga. Istiqlol tufayli milliy qadriyatlarimiz tiklanmoqda. mustahkam hamkorlikni yo’lga qo’yish. “frantsuz tili stilistikasi”kabi asarlarida so’z birikmalarini sistemalashtirib. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I. Shunday tatqiqodlar natijasida frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol va matal. Dunyoning ko’plab yirik korxonalarida bankrotlik holatiga tushib qoldi. Ishning umumiy tafsiloti. mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotdarga ichki talabni rag’batlantirish masalalri aloxida o’rin tutdi. Darhaqiqat o’zbektili sohasida ham milliy imkoniyatlarni tiklash uchun harakat kuchaydi.

Tadqiqot uchun ob`ekt qilib qiyoslanadigan tillar frazeologiyasi olingan. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida maqol va matallarning shakllanishi. Tadqiqotning ilmiy hamda amaliy ahamiyati: Ushbu tadqiqotning nazariy xulosalari va materiallari o’zbek va ingliz tillari maqol va matallari to’plamini har tomonlama o’rganish uchun keng imkoniyat yaratiladi.Nazariy asoslar frazeologiya masalalarini yanada keng urganishda va uning alohida fan tarmogi sifatida shakllana boshladi. N. E. leksikoligiya grammatikalari bo’limlari qatori o’z o’rganish ob`ektida tekshirish metodiga ega bo’lgan alohida sohasiga aylandi. matal va ularning talqinlari o’zbek tilining tuzilajak lug’ati uchun qo’l kelishi mumkin. . sonologiya. R. Tadqiqotga jalb etilgan maqol. Maqol va matallarni klassifikatsiya qilish. milliylik xususiyatlarini aniqlash masalasi muammoligicha qolmoqda. Tilshunosligimizda keyingi yillarda yuzaga kelgan qator muaammolar shundan iboratki.Sodiqova. Hozirgi paytda esa frazeologiyatilshunoslikning fonetika. o’zbekcha ruscha lug’atlardagi frazeologik materiallardan foydalanildi . Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb topildi: Maqol va matallar shakllanishining nazariy masalalari va qonuniyatlarini aniqlab olish: Maqol va matallarni idiomalardan farqlay bilish: Maqol va matallarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ulardagi milliylik xususiyatlarini saqlab qolish: Maqol va matallarni frazeolagik birlik sifatida o’rganish: Ingliz tilidan o’zbek tiliga maqol va matallarni tarjima qilishning ba`zi qiyinchiliklarini bartaraf etish: Maqol va matallarni boshqa frazeologik birliklardan farqini aniqlash. Qarindosh va noqarindosh tillar frazeologizmlarni qiyosiy tipologik o’rganish ham yo’lga qo’yildi. tomonidan tuzilgan frazeologik lug’atlar. Umarova .Yo’ldoshevlar . Bundan tashqari tadqiqot jarayonida o’zbek badiy publitsistik asarlardan. ilmiy makolalar yuzaga keldi. B. Frazeologiyaning o’rganish ob`ektining ko’lami va chegarasi xaqida tilshunoslar bir to’xtamga kelishmagan shu bilan birga bu masalalar yuzasidan qizg’in munozaralar davom etmoqda.Rasulov. to’plangan 500 dan ortiq maqol va matallar shuningdek SH.Berdiyorov. hamkorligida M. Tadqiqot uchun to’plangan maqol va matallar uquv qo’llanmalariga lug’atlar tuzish uchun xizmat qiladi. turkiy tillar frazeologiyasi. xususan o’zbek tili frazeologiyasining ko’pgina global masalalari e`tibordan chetda qolmoqda. “O’zbek tilining izohli lug’ati”.Raxmatullaev. Frazeologiyaning turli kirralarida bagishlangan monologik kuzatuvlar dissertatsion ishlar frazeologik lug’atlar. O’zbek va ingliz tilshunosligida maqol va matallarning semantik uslubiy xaqiqatiga doir qator ishlar mavjud. .

Ishda asosiy e`tibor maqol va matallarning milliyligi.Tadqiqotning metodi. bitiklari bilan munosib bellashib. I BOB. SH. Raxmatullaev. G. Balli. SH. Masalani o’rganilish tarixi Folklor buyuk mutafakkirlarning hurmatli so’zlari. E. shakllanish jixatlarini. o’zlarini baxtli . Nazariy ilmiy fikr mulohazalarni shakllantirish va umum-lashtirishda: F de Sassyur.V. Vinogradov. V. etimologiyasini. Abduraxmonov. butun bir avlodning kundalik muloqotida maqol matallar bilan yonma-yon ishlatilsa. Bundan tashqari mutaqakkirlar o’zlarining fikrlari qanotbaxsh tuyg’ularga aylanib. Maqol va matallarning shakllarini tadqiq etishda shakl va mazmun birligi nazariyasiga asoslanadi. Umarov kabi qator tilshunoslarning ishlari alohida bo’lib xizmat qildi. TARJIMA NAZARIYASINING AYRIM MUNOZARALI MASALALARI I. milliy tillarga jon bag’ishlab kelgan.1. qiyosiy tipologik tahlil metodlarini asosida tadqiq etishga qaratiladi.

Bizning mavjud ikki tilli lug’atlarimizda ham juda idiomatik iboralar o’z aksini topmagan. o’ziga xos xususiyatlar mavjud bo’lib. Frazeologizmlarni tarjima qilish masalasi keyingi yillarda tarjima-nazariyasiga doir bir qancha asoslarda ancha mukammal ishlandi.Fyodorov yozadi: “Shunday qilib tarjimaning original avtori bizning tomonga ko’chib keladigan turi yana o’z kuchida qoladi. maqol va matallari til xazinasidir. SHunday qilib boshqa tillardagi ko’plab maqol. milliy xususiyatlar yorqinroq namoyon bo’ladi. Bunday xususiyatlarni boshqa til vositalari bilan ifodalash oson emas albatta. unga kirganlari ham ko’pgina chala. ularni boshqa tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. . boyiydi va to’xtovsiz ravishda kamolotga intiladi. matal va idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. Boshqa tillarda shunday maqol va matallar ham borki. Bu xol xalqlar o’rtasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan.Salomov o’zining “Maqol va idiomalar” tarjimasi nomli kitobiga hamda shu mavzuda yozilgan dissertatsiya ishida maqol va idiomalarda ta`rif bergan ularning bir-biridan farq qiluvchi tomonlarini ko’rsatgan. Maqol va matalllarni tarjima qilishda tarjimon oldida turgan muammolardan biri shuki. Xar bir milliy til o’zining lug’at sostavi va grammatik qurilishiga ega bo’lib. tarixi bilan tanish bo’lishi kerak. Chunonchi. chunki ular har bir tilning o’ziga xos xususiyatlarini o’zida aks ettiradi. Adabiyotshunoslik fanining hozirgi taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki.Pushkin). o’zbekcha-inglizcha lug’atlar yaratish bilangina tarjimachilik praktikasida frazeologiya chalkashliklariga barham berish mumkin. sayqallanishi asosan o’sha tilni tashkil etgan resurslar hisobiga sodir bo’ladi. Masalan: “Do’sting uchun zaxar yut”. Biron obraz yoki jumlani ifodalash uchun tarjimada ba`zan ularni mutlaq o’zgartirishga to’g’ri keladi (V. shoir va olimlarning asarlarida maqol. “Ahmoq do’st yovdan yomon” va hokazo. Matallarni o’zi yaratgan tilda bilish sizni begona til muxitida adashmasligingizga ulkan ahamiyat kasb etadi. asosan o’zining ichki taraqqiyot qonun-qoidalari asosida rivojlanadi. taxminiy ba`zan esa originalga muvofiq kelmaydigan muqobil variantlar bilan chegaralanadi. Frazeologik iboralarni tarjima qilish juda murakkab ish ekanligiga doir ba`zi fikr va mulohazalarni bir olim va yozuvchilarning asarlarida uchratamiz. o’quvchini til bilish sohasidagi obro’-e`tiborini oshiriadi. alohida o’rganish mumkin emas.Belinskiy).V. Maqol. Tarjima asarlarida kuzatgan maqol va aforizmlar bilan o’zbek xalq maqollari va matallari o’rtasidagi o’xshashlik va yaqinlikni ko’ramiz. Ko’pgina yozuvchi. Inglizcha-o’zbekcha. hamda o’zbekchaga o’girgan printsiplarini ishlab chiqqan. singib ketgan iboralari. har bir tilda mazkur tilning o’zigagina mansub vositalar. madaniyati. Xar bir milliy tilning boyishi. o’zaro tushinish va ishonch darvozasini ochadi. o’z quyma maqollari. “do’stingni yomonlagandan qoch”. Ana shunday maqol va matal juda ko’pdir.hisoblaganlar. A. Maqol va matallarda tafakkur ifodasi.S. matal. do’stlik va o’zaro munosabatdan dalolat beradi. u tarjima qilayotgan maqol tegishli tegishli bo’lgan xalqning urf-odati. ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarda o’z in`ikosini topmaydi. hikmatli so’zlar va idiomatik ta`birlarni tarjima qilish qiyin ish.G. G. hech bir xalq adabiyotni boshqa adabiyotlardan ajartib olib. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi: “Har bir tilning o’zida iboralari.

yoshlik. Muayyan hodisa va voqealarning mazmuni ma`lum narsa va tushunchalar orqali anglashiladi. . albatta tarjimaning inkor qilish darajasiga borib etish hollari bundan mustasnodir. bir – biriga butunlay qarama – qarshi ma`noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tukan o’rtasidagi ham birlik bor.. Maqol va matallarni tarjima qilish jarayonida ularni quyidagi xususiyatlariga ko’ra tarjima va klassifikatsiya qilish mumkin. SHuning uchun go’zallik va xunuklik. yorga. Tikan esa gulning tamom teskarisi sifatlariga ega.tarjimaning bu turi ham bizning. Ularning har qaysisi hal qiluvchi ahamiyat kasb etolmaydi. biri ikkinchisini taqozo etadi.boshqa o’lkalarga safar qildiradigan boshqa turi ham universal tur bo’la olmaydi.ob`ekti xayvonlar nomlaridan tug’ilgan frazeologizmlar tarjimasi..2.. Bu borada qat`iy hukm chiqarish har doim tarjima turlarini qanday sharoitda tadbiq qilishimizga bog’liqdir”! I. nafosat va dag’allik gul va tikan misolida tarannum qilinadi.. eng ulug’ va hurmatli. . hodisalarning timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega.ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan terilgan frazeologizmlar tarjimasi. Maqol va matallarning klassifikatsiyasi.Lekin.ob`ekti raqam va raqamlar tanosibligini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. Gul – go’zallik. ularni bir – biridan ajratib bo’lmaydi. . Tarjimaning bu turlari o’zaro uzviy bog’lanishda bo’lib. Qaranki. . to’ldiradi. navqironlik timsoli. Tillar frazeologiyasini o’rganishda xalq qanday narsalarning nomini qanday voqea. do’stga gul taqdim qilinadi.

uning yaxshi yoki yomon tomondan harakatlanishi.2. matali va idiomasida. Xulosa shuki. xalqlar qarg’aning nomini asos qilib qilib olganlar. Demak. ammo oltinchi idioma tamomida boshqa ob`ektiga asoslangandir. Burgaga achchiq qilib ko’rpani kuydirma. N. hayvon nomlaridan tuzilgan ko’chma ma`noli iboralar insonning xayvonot olami bilan uzoq zamonlar mobaynida olib borgan munosabatlari vasinchkov kuzatishlarining tildagi in`ikosidir. har bir foydasi ham. Kishining g’ayvonot olamidagi eng yaqin do’sti bo’lgan it urushda. Itga it o’limi. dastiyor sifatida uning muhabbatiga sazavor bo’lgan. xulq – atvor dan yoqarash va maslaklariga muvofiq axloq qoidalarning tasdiqlash. qo’riqchi posbon. tinch g’ayotda g’amkor. ilmiy ishda.Bir – biriga ma`nosi zid bo’lgan ikki ob`ektning kontrast qo’yilishi maqollarning shaklli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo’lganligidan bu matal turli tillarda uchraydi. Bular maqol va matallarda qisman o’z aksini topgan. insonga keltirgan foyda – ziyoni bilangina belgilanmaydi. kaptar hamda boshqa shu kabi bir necha hayvonlar insonning juda katta muhabbatiga sazavor bo’lgani holda. asosan o’sha xalq yashayotgan tabiiy sharoit uchun muvofiq va tipik bo’lganhayvon yoki parrandlarning nomlari asos bo’lib keladi. biron hayvon yoki parranda nomining maqol yoki matal uchun ob`ekt bo’lishi. itning tubanlik va pastkashlik. instinktiv harkatlaridan foydalanadilar va ularni hatto “odamlarday” harkat qildiradilar. Ular har bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin egallaydi. Turli xalqlarda ushbu matal ob`ektining bir – biriga muvofiq kelishiga sabab shuki. yoki xo’jalikda tutgan o’rni. tatar xalq maqollarning faqat birinchi tomidagina it to’g’risida 500 tacha maqol keltirilgan.3. razillik va olchoqliq timsolida bo’lib qolishi g’alati tuyuladi. hikmat yaratish. Inliz tilidagi “Hawks will not pick hawks eyes out” matalining o’zbekcha “qarg’a qarg’ani ko’zini cho’qimas” degan ekvalenti bor. esanbatning ko’rsatishicha. Toshbaqa qadam. deyarli hamma xalqlarda ham qarg’a – dilsiyoxlik baxtsizlik. Har bir xalq maqoli.4 ekvalent birikmalar bir xil ob`ekt asosida tuzilgan bo’lsa ikkinchi matalning ob`ektlari sal boshqacharoq. SHuning uchun “ikki yovuz bir – biriga xilofat qilmaydi” ma`nosida matal yaratar ekanlar. 1. Ba`zan esa bu asosida hayvonlarning o’zlari nomida muloxaza yuritiladi. urush – janjal timsolida. . Kishilar o’z etika. Shayton qadam. CHumoliga ozrga bermaydi. Fratsuzlarda “Corbeux contre corbeuse he se crevent jamais lis yeux ” shakllida talqin qilinadi. Ammo shunisi borki. ovda. yana eng chuqur mantiq va ma`noni berish uchun hayvon va parrandalarning ongsiz. zarari ham tegmaydigan musicha. Masalan: Baliq boshidan chiriydi.

. badiiy asarning ayrim nozik nuqtalarini.Dobruyu jenoyu i muj chestli 3.1. . Hand and glove. o’z milliy qobig’i bilan tarjima qilganda.avval otini taqala.erni er qiladigan ham. xuddi shu ularni aniq tarjima qilishga ehtiyoj tug’diruvchi sabablardan biridir.Ne govori “gop” poka ne perepo`gnesh’. ularning ob`ekti saqlashga to’g’ri keladi. qora er qiladigan ham xotin. to’rtinchi va hokazo tillarga aynan shunday tarjima qilish uchun asos bermaydi. Masalan: “It is not good to want and to have”matalini o’zbek tiliga “Istamoq va ega bo’lmoq yaxshimas” deb tarjima qilish shart emas. ammo asosiy narsa – ma`no monandligi bo’lmasa. mumkin qadar. 4.Sigirning shoxida yursang tuyog’i zirqirar. so’z o’yinlarini tarjimada aks ettirishda ba`zan iboraning ob`ektiga alohida e`tibor qilishga to’g’ri keladi. frazeologizmlarning ob`ektini o’rgqnish ularning shakl xususiyatlarini o’rganish hisoblanadi. Ko’chma ma`noli birikmalarning ob`ekti masalasi ularning shakl xususiyatlari masalasi ekan. Aksincha. . Binobarin. . Turli tillardagi maqol matal va idiomalarning muqobillarida shakl va ob`ekt xususiyatlarini o’zgarishchog’ida ular qiyosiy stilistika uchun katta ag’hamaiyatga ega. Maqol va matallarni bir tildan boshqa tilga kontekstsiz. Masalan: A good wife makes a good husband. Uning tarjimasi quyidagicha bo’ladi: “Nafsini tiygan kishi sulton bo’lur nafsini tiymagan kishi ulton bo’lur” 5. Ikki tilda birikmaning barcha shakl va ob`ekt belgilari muvofiq kelsa ham. bu birikmalar bir – biriga ekvalent yoki muqobil bo’la olmaydi. . Frazeologik iboralarning ma`nosi va ob`ekti – mazmun va shakl masalasidir. 2. Maqol matal yoki idiomaning shakli va ob`ektlarini aynan saflagan holda bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish uni uchinchi. Ayrim frazeologik birikmalarning tilda aniq ekvalenti yoki muqobil variantlari yo’qligi ularni umuman tarjima qilib bo’lmasligini ko’rsatmaydi. . Frazeologizmlarni bor tildan boshqa tilga tarjima qilganda dastak ma`nodir. Timid as a hare Quyoshdek jur`atsiz. Masalan . 6. keyin yo’l tanla. First catch your hare then cook it. demak uni o’rganish ikkinchi darajali ahamiyatga ega deyish to’g’ri bo’lmaydi. Zotan.

jon.Ana shu xususiyatni tarjimada to’g’ri aks ettirish nihoyatda ahamiyatlidir. Masalan. O’zbek tilida etti raqami bilan shunday birikmalar yasalgan: etti qaroqchi. Masalan. ob`ekt xususiyatiga qarab. etti og’ayni botirlar va hokazo. er. matallarni ko’rsak: “two blacks do not make a white” “two heads are better than one” “two negatives make an affirmative” “It takes two to make a quarrel” “Certain as two to make and two makes four” Demak. Ob`ekti tana azolarining nomlaridan tuzilgan frazeologizmlar tarjimasi. Endi ingliz tilidagi ikki raqami bilan bog’liq maqol. ikki til materiallari asosida ko’chma ma`no anglatish doirasi va normalarini belgilash frazeologiya . maqollar tarkibidagi raqamlar tasodifiy hodisa emas. ma`lum slislik klishelarga aylanib qolgan. leksiologiya va xususan tarjima nazariyasi uchun katta ahamiyatda molikdir. Turkiy tillarning o’zida ham ayni bir ma`nodagi maqol va matallar tarkibidagi raqamlarning. Dunyodagi hamma tillarda ham ob`ektlari raqamlardan tashkil topgan maqol. “Oyoq” so’zi ham juda ko’p frazeologizmlarning yasalishi uchun hizmat qiladi. “qo’l. Basharti bu qoidaga rioya qilinmas ekan bir xalq tafakkurining gavhari bo’lgan maqol mantiqsiz va beta`sir so’z tizmasiga aylanib qoladi. matal va idiomatik iboralar ko’p uchraydi. matal va idiomalarda ularning umumiy strukturasi va boshqa ob’ektlarning shakl xususiyatlari bilan raqamlarning fonetik libosi o’rtasida bog’lanish bo’ladi. Masalan ingliz tilida quyidagi maqollar.Ob`ekti raqam va raqamlar tanosibini aks ettiruvchi frazeologizmlar tarjimasi. Ob`ekti tana a`zolarining nomlaridan iborat frazeologizmlarning o’rganish ularning ekvivalent va muqobil variantlarini anglash. Nemis tilida “auf die Beije ablaufen” oyoqdan oyoqdan. suv so’zlari ham juda ko’p frazelogizmlar uchun asos bo’lib keladi. boshqa – boshqa bo’lishi e`tiborga loyiqdir. Ko’pincha ob`ekti raqamlar va ularning tanosibini aks ettiruvchi maqol. matallarni uchratishimiz mumkin: qari ot kup yo’l bosar . oyoq” so’zlaridan tashqari bosh. Muayyan raqamlar dunyodagi juda ko’p tillarda bir xil ma`noda ishlatiladigan frazeologizmlarga asos bo’lib keladi. Tana azolarining nomlaridan tuzilgan maqol va matallar xar bir tilning frazeologiya boyligida katta o’rin ishg’ol qiladi. Tilning taraqqiyot natijasida bir qancha raqamlar iboralar tarkibida bora – bora abstrakt ma`no xosil qilib. yo bo’lmasa maqoldagi boshqa so’z yoki boshqa ob`ektga fonetik jihatdan ug’unlashib kelgan. Ular muayyan traditsiya asosida shunday ishlatib kelingan yoki ma`no tomondan o’sha maqoldagi boshqa ob`ektga aloqador. osmon.

ayniqsa. Rus tilida ne v brov’ “a v glaz” degan matal bor. Masalan: “The eyes are the mirror of the soul ” ko’z ko’ngil darchasi “Sleep with one eye open” Xushyorni yov bosmas. xatto ekvivalent bo’ladigan iboralarning etimologiyasi biri biridan jiddiy farq qiladi. Ba`zan xar ikki tilda ob`ekti. chet tilini egallash metodikasida ham muhimi o’rin tutadi. Tana a`zolarining nomlari asosida tuzilgan maqol. bir-birdan farq qiluvchi tomonlariga asoslangan muayyan assotsiatsiyalarning xosil bo’lishiga yordam beradi va natijada o’quvchilarning boshqa tildagi kuchma ma`noli birikmalarning ma`nosini tezroq tushinib olishiga katta imkon yaratadi. ularning ob`ektlarini bir-biriga qiyos qilish o’quvchilarda ona tili va chet tili iboralarining o’xshash. Ammo ma`no tomonidan ular bir biridan butunlay farq qiladi. One eye for an eye and a tooth for a tooth. matal va ideomalarni o’rganish. uni ona tilidagi muqobil variant bilan taqqoslash. Chet tilidagi biron iborani olib. O’chakishgandan it qopmay qolmas. . O’zbek tilida ham ob`ektlari qosh va ko’z so’zlaridan iborat bo’lgan “qosh qo’yaman de ko’z chiqarmoq” degan frazeologik butunlik bor. shakli va ma`nosi aynan to’g’ri keladigan.- qo’l qo’lni yuvar bosh omon bo’lsa do’ppi topilar aql yoshda emas boshda. Yov bossa ham dov bosmas. Xar ikkala tildagi matalning ham obrazli asosi bir biriga juda mosdir.

Masalan: Lost time is never found again yo’qotilgan vaqt sira topilmas. Maqol so’zning ko’rki. Maqol chuqur ijtimoiy. Maqol xalq aqlidrokining maxsuli. Maqol qayg’usi esa xalqning qayg’usidir. til tabiatining hikmatli merosidir. Masalan: Aytilgan so’z-otilgan o’q. Maqol g’azabi. Maqol va matallar frazeologik birlik sifatida Frazeologiya tarkibida o’rganilayotgan maqol.xalq milliy ruhining aks-sadosi. turmushdagi turli voqea-xodisalarga munosabatining ifodasidir. nutqning o’tkir quroli. Xalq maqoli-xalqning mulkidir.3. axloqiy. uning xukmi ko’p asrlik tajribalari majmui. matal. Maqol kundalik xayotda kishilarning bir biri bilan muomalada bo’lish jarayonida tug’iladi. Nima eksang shuni o’rasan . ideomo hikmatli so’zlar alohida o’rganilishi lozim bo’lgan mazulardir.xalqning g’azabi Maqol kulgusi-xalq kulgusi va maqol kinoyasi –xalq kinoyasi demakdir deb ko’rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy esonboy.I. ma`naviy-axloqiy xulosasi. Maqol xalqning pand-nasixati. xalqning donishmandligidir. falsafiy –hikmatona mazmunga ega. A word spoken is past recalling.

balki unga ishora qiladi. Matal aytilmoqchi bo’lgan fikrni tugal bayon qilmay. Ingliz va o’zbek tillaridagi maqollarning talaygina qismi faqat tarkibidagi ayrim so’zlarning ishlatilishi bilan farqlanadi. is a friend indeed. sog’likni qadrlashga vaqtni bekor utkazmaslikka da`vat etiladi: Lost time is never found again. Ma`lumki o’zbek tilidagi bu maqolning ekvivalentidagi “uch o’lchab” emas “etti o’lchab bir kesish” uqtiriladi. Uning boshqa frazeologik birliklardan farqi shuki. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. max shakl. Maqollar borki shirin pand nasixat kiladi. vijdonlilik g’oyalari maqollarda asosiy o’rinni egallaydi: A friend in need. Good health is above wealth. Masalan: Avval o’yla keyin so’yla. ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. you shall mow. Yo’qolgan vaqt xech topilmaydi. Masalan: Measure twice and cut once. Tejamlilikka. uning bir bo’lagini tashkil etsa. aql o’rgatadi. . ota bobolar so’zi sifatida avlodddan avlodga meros bo’lib o’tadi. maqol ishlatmagan birorta xalq yo’q. Do’stlik inoqlik. Maqol xalq orasida kun sayin tugilib turganidek. Xar bir maqol ham ma`no. Maqolda vatanni sevish..Uch o’lchab bir kes. maqolning o’zi butun gapni tashkil qiladi. Mard vabotir bo’lishga da`vat etadi. Matal so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. YAxshi sog’lik boylikdan afzal.As you sow. ham stilistik funktsiya jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. “ular bir biriga juda mos” deyish o’rniga – “ular bir olmaning ikki pallasi” deb aytadi. Maqollar frazeologik birikmalarning alohida bir turidirlarki bular “maqol frazeologizmalaridir”. boshqa frazeologik birlikka gap tarkibiga kirib. O’z uying o’lan to’shaging. Matal “u axmok odam” deyish o’rniga “uning bir kaynovi past” deydi. Maqol – narsa va xodisalarni obrazli ifodalovchi tilda keng ishlatiladigan ibora va nutq iboratlaridir. . mexnat qilib yashash g’oyalari ilgari suriladi. Qiyinchilikdagi do’st eng yakin do’stdir. First think-then speak. Qisqasi maqol turmushda sinalgan.

tushdi. fikrni tayyor nutq qoliplari. YUzaki qaraganda:yuzaki qaraganda:tarvuzi –ega. tuzalar. O’zbeklarda nodonga so’zlagan esiz so’zim. Ruslar “duraka uchit chto mertvogo lechit” deydilar. hikmat ana shunda. Avvalo maqol zaminida xalq hikmati yotadi. Bunda ega va kesim mavjud bo’lgan ikkita gap bor. Ikkinchidan. Ko’pgina maqollarga xos uchinchi belgi ularning majoriy ma`nosida ishlatilishdir. Boshqacha . til yarasi-ega. kun ko’rmagan kun ko’rsa kunduz kuni chiroq yokar.Tig yarasi tuzalar til yarasi tuzalmas maqolni sintaktik bo’lib uni tahlil qilaylik. ixcham birqolip shakliga kirgan demak. qo’ltigidan-to’ldiruvchi.kesim. tinglovchi dono kerak-deydi maqol.sukut qilishdir. jozibador va obrazli qilish.kesim. Uni sintaktik bo’laklarga ajratish mumkin. Birinchi gap:tig’ yarasi tuzalar –til yarasi –ega. Ammo tarvuzi qo’ltigidan tushdi-idomasini bunday talqin tahlil qilib bo’lmaydi. bunday paytda jim turib bulmaydimi? – na jim turib bo’ladi. bir qancha oddiy so’z bilan ta`bir qilinmaydigan chuqur axloqiy g’oya qisqa. Ko’rpinadiki. Axmoqqa sukut javob deydi o’zbeklar. YUqoridagi maqolning mazmuni. uni na semantik bulaklarga ajratish mumkin. Masalan: oy tunda kerak. Bir tildagi idomatik iboralarni boshqa tilga birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri ma`nosini tarjima qilsa ko’pincha tushunarli bo’lmaganiday xato aynitimning o’zida ham ularni to’g’ri ma`noda talqin qilish ya`ni idomatik birikmaning erkin so’z birikmasi deb talqin qilish tushunmovchiliklar sabab bo’ladi. nodon odamga qanchalik aql o’rgatmagin u dono bo’lmaydi. Idomatik ibora maqol bilan qiyos qilinsa uning o’ziga xos jamoaga ochiqroq ko’rinadi. Lekin shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy fark qiladi. axmoqning xaqoratlariga xaqorat bilan javob qilish-sharmanda bo’lish. Qanchalik zo’r berib yig’laganing bilan o’lgan odam qayta tirilmaganidek. shakl ixchamligi maqollarga xos ikkinchi belgidir.kesim. Maqollar tarkibidagi so’zlarning bir-biriga qofiyalanib kelishi va alliteratsiya qarama qarshi ma`noli so’zlarning birikishi ham maqollarning shakl xususiyatlariga xos belgilardandir. Bu maqolning qanday hikmati bor? Axir bir axmoq xaqorat qilaversa. lekin bunday bema`nilikka olib keladi. tuzalmas.Bu umumiylik shundan iboratki xar ikkala kategoriya ham nutqni jonlantirish. Ruslar esa durak boksit umniy myachit deb aytadilar.deydi maqol. chunki avvalo gramatik tahlil qilish uchun berilga savollarning o’zi o’rinsiz bo’lib qoladi. formulalari bilan ifodalash. uni mazmundor kilishda ishlatiladi. Maqol obrazli mazmunga ega bo’lgan gapdir. Binobarin axmoqqa qarshi eng oqilona javob. Biroq idoma barqaror leksik butunlik bo’lib. Aytuvchi axmoq bo’lsa. ya`ni o’zing ham axmoq bo’lding demakdir. Idioma-shaklan bo’laklarga ajralmaydigan maxrajli birikma tarkibidagi so’zlarning to’g’ri va konkret ma`nosi bilan talqin qilinmaydigan ko’chma ma`no anglatuvchi so’z birkmasidir. aql kunda kerak. Ikkinchi gap: til yarasi tuzalmas. Nodon odam bilan aytishish oson. o’likka yig’lagan esiz ko’zim-degan maqol bor. biroq chidam bilan sukut saqlash xar kimning qo’lidan ham kelavermaydi.

Judako’p xalqlar ayyorlik. Lekin shunga karamay hammaa maqollarda xalq hikmati yoddadir. Maqol turmushda sinalganda ma`lum ezgu tugal umumiy ma`no anglatuvchi ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib turganidek. mug’ombirlik timsoli sifatida tulkini oladilar. Maqollar – xech bir podsho e`lon qilmagan farmon. Dunyodagi juda ko’p xalqlar yaxshilik. zararkunadalik timsoli ilon. vaxshiylik timsoli-bo’ri. Xalq ijodiyotining o’ziga xos ja`mi og’zaki nutqdan ham yozma adabiyotdan ham turli atamalar bilan nomlanadi. Xar bir xalqning tarixa tafakkuri va ruhiy xolatlari maqol matallarda o’z ifodasini topadi. xech bir prezident muxrlagan qonun. befahmlik va befarosatlik timsoli-eshak. Xar bir makol ham ma`no. Tolstoy quyidagi fikrni ifodalaydi. tashqi ko’rinishga va hatti – harakatlariga asoslanadilar. ayyorlik. bunda shubhasiz. xaqsizlik ko’ksiga sanchiluvchi adolat tig’idir. Bular orasida maqol atamasi keng qo’llaniladi. chayon. itni ko’zini shamg’alat qiladi. go’zallik timsoli-tovus. Rus yozuvchisi A. bo’rini o’sal qiladi. saxiylik. qo’y. qo’pollik timsoli-ayiq. aql-zakovat bilan oqilona aytilgan muxlat qo’yiladigan. Idoma faqat ko’chma ma`noda ishlatiladigan yaxlit birikmadir. Maqol. Tillarning funktsiyasini o’rgatishda xalq qanday narsalarni nomini kanday voqea xodisalarni timsoli sifatida qabul qilganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. ayyorlik timsoli-tulki. Xalq nazarida tulki boshqa jonivorlarga qaraganda ancha aqlli va o’ta ayyor hayvondir. Maqol bilan idoma ma`nosi shakl tomonidan bir biridan jiddiy farq qilsa ham ammo maqol bilan matal bilan idoma o’rtasida o’xshashliklar katta ko’pincha ularni bir biridan ajratish qiyin. qo’pollik timsoli sifatida qabul kilinganligini aniqlash zarurdir. Maqollar bir uchun asrning sadosi uzoq o’tmish bilan hamnafaslik xissini uyg’otuvchi chaqiriq zamonlararo ko’prikdir. Xalq maqoli xar bir kishi amal qlishi lozim bo’lgan axloqiy qoidalarning o’ziga xos kodeksidir. yuvoshlik timsoli musicha. Maqollar-noma`lum shoirlarning yurak satrlari. Ba`zi hayvonlarni . mexnatsevarlik timsoli – chumoli va asalari. Masalan: yomonlik. kattalik timsoli-fil. ayyorlik va qo’pollik timsoli sifatida ma`lum biz hayvon va parrandani belgilar ekan.o’sha hayvon va parrandaning xulqiga. hikmatli so’zlar aforizmlar. cho’chqa. naql. masal. xushxonlik-bulbuldir. Hamma xalqlar ham farosatsizlik. zulm. Xar bir xalqning o’z maqoli matali bor. adovat.aytganda idoma bo’laklarga ajralmaydigan yaxlit bir bo’lakdir. Bu merosni xalq juda extiyot bilan ko’z qorachig’idek saqlaydi. ota-bobolar so’zi donolar va xakozo. yuvoshlik. ham shakl. matal. o’zgartirib bo’lmaydigan chuqur ma`noli gap demakdir. ham stilistik funktsiyasi jixatidan o’ziga xos xususiyatga ega. Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi Maqol so’zining lug’aviy ma`nosi o’ta donolik. vaxshiylik. tinchlik timsoli-kabutar. xalq istedodoning masoqa bilmas shu`lalari. xech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. ota bobolar so’zi sifatida avlodlardan avlodlarga meros bulib o’tadi. CHunonchi u turli afsonalarda qarg’ani aldaydi. yomonlik.

.muqaddas bilish ularni ilohiylashtirish ob`ekti shu hayvon yoki parrandalarning nomlaridan iborat maqol idiomalarning xarakteri ta`sir qiladi. . rivojlanish. II BOB. Axir har qanday qisqa jumla ba`zan chuqur mazmunli har qanday qisqa jumla ham maqol. qonunlarning in`ikosini ko’ramiz. axloq qoidalariga kirib qolgan go’yona shunday xulosalardir. MAQOL. qarama – qarshiliklar. aloqadorlik. va boshqa shu kaba mantiqiy tushunchalar va dialektika kategoriyalarga aloqador eng yaxshi misollarni maqol va matallardan topamiz. nisbiyat. Turli tillarda har xil ma`nodagi va turli – tuman variantlardagi maqollarni ko’ramiz. Maqol va idiomalarning shakl xususiyatlari to’g’risida gapirganda qisqagina qilib qisqa deyishning o’zgina kifoya qilmaydi.Between the horns of a dilemma Osmon yiroq. Maqollarda biz ijtimoiy mavjud barcha qoida. vaziyat. MATAL VA HIKMATLI SO’ZLAR . harakat. va qiyos qilib oxirida xulosa chiqarilganday maqol va matlallar ham tilda muayyan bir shaklga. Xuddi geometriya qoidalarida munozarali fikrlar – teorema o’rtaga tashlanib so’ngra bir qancha vositalarni bevosita va shartli ravishda bir – biriga nisbat berib. matal yoki idioma bo’lmaydi – ki. mazmun. tariqqiyot. miqdor. taqozo..honour and profit lie not in one sack Foydasi yo’q farishtadan oshna dev yaxshi. Muvofiqlik va ziddiyat. er qattiq. Ba`zilari hatto bir – birini inkor qiladi yoki birining ma`nosini biri to’ldirib keladi. Ularning ba`zilari tildagi parallel ishlatiladi. turg’unlik.Build one’s house upon the sand Puch yong’oq bilan qo’yin to’lg’azmoq. shakl. sifat. .

1. N. Maqollar tarjimasi muammolari. Har bir maqol ham ma’no.TARJIMASIDAGI MUAMMOLAR II. Turmushda sinalgan. balki uning o’zi biron xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. Shahar hokimi. fikrni tayyor nutq qoliplari. Chunonchi. falsafiy-hikmatona mazmunga ega. axloqiy. hokimning xotini. Matallar tarjimasi muammolari. o’likka yig’lagan esiz ko’zim”. Dobchinskiy va Bobchinskiy. “Axmoqqa javob sukut”. Maqol zamirida xalq hikmati yotadi. Dunyoda tilsiz xalq bo’lmagani holda maqolsiz til ham yo’q (Noziy Eslibat). Xlestakov. ma’lum ezgu. Hamma maqollarda ham umumiylik bor. Lekin. til tabiatining hikmatli mezonidir. II. jozibador va obrazli qilish. qizi hamda boshqa obraz va personajlarning butun hatti-harakatlari eslatib turadi. ham shakl. shu bilan birga tugal fikrni o’zida ifodalagan maqollardan matallar jiddiy farq qiladi. Ruslar esa “Durak vorchit. Maqol to’qilmaydi. Maqol so’zlovchining o’z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. degan yana bir maqol bor o’zbeklarda. 2. Xalq maqoli har bir kishi amal qilishi lozim bo’lgan o’ziga xos axloqiy hodisalar kodeksidir. V. Shu sababli ba’zi maqollar butun bir roman yoki dramaning mazmunini o’zida ifodalashi mumkin. M a t a l esa narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi. har ikki tushuncha ham nutqni jonlantirish. formulalari bilan ifodalash uni mazmundor qilishga qaratilgan. tilda keng ifoda etiladigan nutqiy tarkibdir. ham stilistik funksiyasi jihatidan o’ziga xos xususiyatga ega. ixcham va jarangdor shaklga lirib qolgan xalq hikmatiga m a q o l deyiladi. Gogolning mashhur “Revizor” komediyasida epigraf qilib olingan “Basharang qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama” maqolining asarning boshdan oxirigacha jaranglab turadi. deydilar. Matal aytilmoqcni bo’lgan fikr muddaoni boshqa vositalarni q’oya mutasaddi qilgan holda ifodalaydigan ko’chma ma’noli nutqiy tarkib bo’lib unda xulosa bo’lmaydi. balki. Maqol bilan matal o’rtasida umumiylik ko’zga tashlanadi. xalq milliy ruhining aks-sadosi. Bu umumiylik shundan iboratki. . deydi o’zbeklar. Maqol xalqning pand-nasihati va ma’naviy-axloqiy xulosasi. Nodonga so’zlagan esiz so’zim. umniy molchit”.Ruslar ham bu bilan hamfikrlar: “ Duraka uchit’ chto mertvogo lechit’. tugal umumiy ma’no anglatuvchi. Maqol chuqur ijtimoiy. ma’lum shart-sharoit taqozosi bilan yaratiladi.

Ya. Ideomalar tarjimasi muammolari. Uni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmaydi: . Buni mazkur til hodisasiga berilgan tariflarning xilma-xilligidan ham bilsa bo’ladi. boshqa tilga so’zma-so’z tarjima qilib bo’lmaydigan nutq oborotidir.” (O’zbek tilining izohli lug’ati.3. Birikmaning semantik butunligi. Shunday tariflarning ayrimlarini keltiramiz. I.Ideoma ma’lum tilga xos bo’lib .II.314).Ma’nosi ayni ibora tarkibidagi so’zlarning mazmunidan kelib chiqmaydigan iboraga ideomatik ibora deyiladi. 1. Ideomani (yunoncha : “o’ziga xos ibora”) ta’riflash yanada qiyinroq. Birikmaning barqarorligi: b).Royanskiy bunday iboralarning uch asosiy belgisi ajratib ko’rsatiladi: a). demak boshqa tillarda xuddi shunday iboralar yo’q: 2). 2. Agar bu tariflarning mazmuni talqin qilinsa xos quyidagi belgilar namoyon bo’ladi: 1). “Ma’nosi o’z tarkibidagi so’zlarning ma’nolariga bogliq bo’lmagan. umumiy–yaxlit holda ma’no beruvchi ixcham obraz ideomadir. U faqat aynan bir tilning o’zigagina xos. birikmaning majoziy ma’no berishi: c).unga o’zlashib ketgan. Ideomashunos olim A.

chunki. Turli tillarda ayni bir xil ma’noni ifodalovchi maqol. matal yoki ideomani ham bir qancha o’rinlarda ma’noga qarab xilma-xil o’girish mumkin. matal va ideomalarning bir-biridan farqlanishini quyidagi jadvaldan ham ko’rish mumkin: MAQOL So’zlovchi nodon bo’lsa Tinglovchi dono bo’lsin. chem govorit”-o’zbek tiliga “yaxshi gapirishdan ko’ra yaxshi ishla”. Maqol. ularni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. ham manaviy tarafdan aynan muvofiq keladigan mutloq ekvivalentlar ham topiladi. objekti. ko’rsatmoq Frazeologizmlar (maqol. Uning ma’nosi tarkibidagi so’zlarning mazmunidan anglashilmaydi. Chunonchi. Burgaga achchiq qilib Ko’rpani qo`ydirmoq.3). matal va ideomaga asarda tasvirlanayotgan voqealar mazmuni. Masalan. balki. IDEOMA Qo’ltigidan tarvuzi tushmoq. matal va aforizmlar)ning manosi kontekst ichida ochiladi. than to say well”-rus tilida “luchshe rabotay. To’g’ri. matal yoki ideomalar aynan bir xil asosga ayni bir narsaning bir qancha jihatlariga yo bo’lmasa tamomila boshqa objektlarga suyangan holda yaratilgan bo’lishi mumkin. balki juda ko’p so’zlar va birikmalarni ham aynan tarjima qilib bo’lmaydi: Shunday ideomalar ham borki. olimlarning ko’rsatishlaricha. Puch yong’oq bilan Onasini Uchqo’rg’ondan. MATAL O’zini aka. matal va ideomatik birikmalar ham kirib kelar ekan. Aksariyat hollarda tarjimon har bir maqol. ikki yoki bir nechta tilda ham shaklan. Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq. Bir yigitga yetmish hunar oz. ideomalarnigina emas. Avvalo. milliy muhit va uslub hususiyatlariga ko’ra o’z tilidan muqobil yoki monand birikmalar topib qo’yadi yoki ularni so’zma-so’z tarjima qiladi. nemis tilida “Brennt ihm auf der Zunge”-rus tilida “U nego yazik cheshitsya”-o’zbek tilida “uning tili qichiyapti” kabi: Indliz tilida “better to do well. Shunga ko’ra ayni bir xil maqol. ham mazmunan. echkisini Taka demoq. muayyan iboraning manosini ochish uchun uni kontekst ichida olib qarash lozim. . Jo’jani kuzda sanaydilar-tsiplyayet po oseni schitayut: Egilgan boshni qilich kesmaydi-pokornuyu golovu mech ne sechet: Temirni qizig’ida bos-Qo`y jelezo poka goryachno. Biroq bunday ekvivalentlar soni juda kam. to’ldirmoq. ko’pgina maqol. Binobarin. Do’sting uchun zahar yut. tildan-tilga faqat ayrim so’z va iboralargina emas. ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib bo’lmasligini ideomaning kriteriusi deb bo’lmaydi. Darhaqiqat.

djigit nashelsza. mat’ tvoya kuritsa. Narubil dyavol parshiviy . mat tvoza kuritsa! Ushbularni Odil Sharipov tarjimasida ko’rib chiqamiz: 1. Tarjimada mumkin qadar birikmaning aniqroq.“Gap bilan ish boshqa-boshqa narsalardir”: nemischada: “Uebung macht den Meistar”-rus tilida: ”Delo slavit svoyego mastera”. nobud qildi. (ing).. ayrim vaziyatlarda o’zbek tiliga to’g’ri keladi.na dve plntnya xvatalo b. “Mat tvoya kuritsa” matali birinchi misolda “oyog’i qo`ygan tovuqday” matali bilan. »rebyata . so der Ende”.. Ideomatik iboralar va matallar tarjimasida birikmalar tarkibidagi objektlar ayirboshlovi masalasiga befarq qarab bo’lmaydi. ruscha ideomani “moddiy” tarkibi . Mabodo. seni tug’may” (114). Shunday qilib. “Bekorga chopib. tarjima variantida boshqa nimagadir o’xshatish aspekti bo’lgani holda.. bu faqat zohiriy monandlikdir. .. oyog’i qo`ygan tovuqday: “Bolalarining bir-biriga panshaxa sanchishdi”. rosa qilichboz yigit ekansan. asl nusxada bunday aspekt o’xshatishdan ko’ra fon bo’lib qolgan.Yoki. deb nega baqiradi? A? Bu qandoq gap? 2.pribegla i oryot. Yana bir misol: (nem). haligi shum hotin.. ingliz. rus va o’zbek tillaridagi ideomalar o’zaro farqlanadi: ba’zi hollarda nemischa yoki inglizcha mazmuni rus tilida tog’ri kelsa. inglizchada: “Saying and doing are two things”-rus tilida-“Razgovor i delo-dva razniye veshi”. rus tilida: “Ne delay pol delo”: (ing). uni so’zma-so’z tarjima qilish ham mumkin. toje novost-good news: haengen-bo’lmoq-na voloske) o’zaro farqlanadi.Ish’ ti. seni tug’may”. iborasi bilan berilgan. “Wie der Anfang. Ish ti. galiz chiqmaydigan bo’lsa. Chunki. Biroq.. endi qutidagilarga e’tibor qiling: Inglizchada: “Never do things by halves”-o’zbekchada: “Butun ishni chala qilma”.Sholoxovning “Tinch Don” romanidan keltiriladigan ikki o’rinda ayni bir xil matal qo’llangan: 1. ikkinchi misolda esa “Onang o’lsin. ikki chetanga yetarli-ya! Bildik. M.Da kak je. la’nati shayton. 3.-rus tilida: “Qo`y jelezno poka goryacho”-o’zbekchada: “Temirni qizig’ida bos” kabi nemis.-o’zbek tilida: “El og’ziga elak tutib bo’lmas” matallaridagi birinchi komponentlar (news-novosti: Zwinsfaden-volosok-qil ustida bo’lmoq: rot-og’iz) mos kelgani holda ikkinchi asoslar (pol delo-never.djigit nashelsya.. “No news-good news”-rus tilida:-“Otsustviye novostey-toje novost”: nemischada: “An einem Zwinsfaden haengen”-rus tilida: “viset na voloske”. matal va ideomalardagi birikmalarning barcha komponentlari aynandir. Lekin afsuski. o’zbekchada: “hayoti qil ostida bo’lmoq”: Rus tilida: “Na chujoy rotok ne nakinesh platoq”.Bo’lmasa. O’zbekchada: “Ish ustasi uluglaydi”. “Makehay while the sun shines”. asl nusha ma’nosiga yaqinroq-kontekstga yaqinroq variantini qidirib topishga harakat qilish lozim.mat’ tvoya kuritsa na dve pletnza xvatilo bi.-o’zbek tilida: “Xayrli boshlangan ish-xayrli tugaydi”.-rus tilida: “Kak nachalo tak i konets”. kabi maqol. Onang o’lsin.. vasht vilami poporolis’» A? eto tak? 2. . “Hinter seinen Ohren scheien”-rus tilida:-“zarubit sebe na nosu”-o’zbekchada: “quloqqa isirg’a qilib taqib olmoq”.

tarjimatilidagi leksik-frazeologik va obrazli-uslubiy jihatdan kambag’allashuviga olib keladi. Levina). bunday birikmalarni muqarrar ravishda asar tarjima qilinayotgan tildagi boshqa uzoq muqobil variantlar bilan almashtirishga ortiqcha ruju qo’yish ham uslubni siyqalashtirishga. (Perevod s nem. die ein ordentliches und fleissiges Maedchen ist. M. xushfel qiz Inken Peters. murakkab ish va shu bilan birgalikda hammani ham birday rozi qilib bo’lmaydigan soha. keng ma’noda ideomalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda har qanday hollarda ham ularning obrazli tamsiliy asoslari aynan muvofiq keladigan variantlar bilangina o’girish manoning o’zgarishiga. poryadochnaya devushka. Smelo beretsya za lyubuyu rabotu. Ruscha tarjima ham ma’noni saqlagan holda bir oz shakliy o’zgarishga duchor qilingan. Ruschada: Ganefel’dt Klotil’de: Razreshite predstavit’ vam etu malyutku: Inken Peters. O’zbek tilida esa rus tilidan (bilvosita tarjima) o’girilgan sababli nemis tilidagi iboraning obrazlarini o’zgargan holda keltirilgan. Shu bilan birga. Greift alles mutig an. Lekin tarjimani tugatganingizdan keyin esa bir o’z bahringiz ochiladi. Bunda ham o’sha manzara hosil bo’ladi: garchi birikmalarning tayanch nuqtalari (tovuq va baytal) mos bo’lmasa-da ma’no jihatidan ular mosdir. Rus tilida ham o’zbek tilida ham iboraning . kotoraya ey popadaetsya. Gulom tarjimasi). ayniqsa qardosh bo’lmagan tillardan tarjima qilish. Yuqoridagilardan kelib chiqib. Chunki. “oyogi qo`ygan tovuqday” o’xshatish-ibora ruschada “kak ugorelaya koshka” mataliga aynan ekvivalent bo’ladi. ideomalar haqida quyidagi fikrlarimizni ham sizga yetkazmoqchimiz: Ko’plab frazeologizmlar-ideomalar boshqa tildagi. was ihr vor die Finger kommt.aynan o’xshatish bo’lgan o’zbekona matal bilan tarjima qilish durust natija bermagan. Shunday qilib. Bunda har ikkala birikma boshqa-boshqa obyektlarga (tovuq va mushuk) asoslangan bo’ladi. O’zbekchada: Hanefeldt Klotildega: Qizchani tanishtirishga ruxsat eting: Odobli. manoviy siljish hodisasi sodir bo’lishiga olib keldi. Quyida Gerhard Hauptmanning “Vor Sonnenuntergang” (Hayot shomi) dramasidan olingan ideomalar tarjimasini keltiramiz: Originalda: Justizrat Hanefeld zur Clotilde: Ich darf Ihnen diese Kleine vorstellen: Inken Peters. “Mat tvoya kuritsa” ideomasi esa o’zbekcha “onasi baytal”ideomasiga ekvivalentdir. (Ruschadan Hamid Nemis tilidagi “alles angreifen was vor die Fingar kommt” ideomasi o’zbek tiliga so’zma-so’z tarjima qilganda “qo’lidan kelgan har qanday ishga dadil kirishmoq” ma’nosini beradi. To’g’ri kelgan har qanday ishga dadil kirishadi.

Better late than never. Uzoqdagi bo’g‘doydan. Pirr galabasi. Masalan. Quyida ideoma va iboralarning ingliz tilidagi maqol va matallarning o`zbekcha va ruscha tarjimasi bilan tanishamiz: Proverbs 1. rus tilidagi “otdat serdze”. Arpa ekib bog‘doy kutma. All covet. bu xalqlarning barchasi bu iboralarni birdaq qabul qiladi. Shunday qilib. Prokrust lojasi va boshqa ko’plab ideomalar ingliz.Salomov bir qator maqol. to i pojnesh. . Ne suli juravlya v nebe. Amerika ochmoq-Otkrit Ameriku. all lose. maqol. ispan. 3. Domokl qilichi. fransuz. ni odnogo he poymyaesh. Va eng muhimi.obyekti-der Finger-qo’l-barmoq so’zlari tushib qolgan. matal va ideomatik iboralarning avvaliga Yevropa tillaridan rus tiliga va asta-sekin turli yo’llar bilan o’zbek tiliga kirib qolganini o’zining “Tarjima nazariyasi asoslari” darsligida ko’rsatib o’tgan. Bobil minorasi-Vavilnskoye stolpotboreniye. As you sow. bittasini ham ushlalolmaysan. Axilles tovoni-Axillesovo pyata.Pushkin tomonidan fransuz tiliga esa bu so’zlar Sharqdan o’tganini payqab olish qiyin emas. balki bir qator aniq qoidalarga asoslanish ko’proq foyda beradi. Ikkita quyonni quvlasang. so you must lie on it. Prometey olovi-ogon Prometeya. Kak postelesh. matal va ideomalar tarjimasida eng muhimi “qalb intuitsiyasi” bo’lmasdan. “otkrit dushu” idelmalari bir vaqtlar A.S. you shall mow. Sobaka layet-veter nosit. yaqindagi somon yaxshi. Luchshe pozdno. A bird in the hand is worth two in the bush. 5. Prof. -Velosiped ixtiro qilmoq-Izobresti velosiped kabilar hozirda internatsional so’zlar sanaladi. One‘s bark is worse than one‘s bite. a day sinitsu v ruki. Nimani eksang shuni o’rasan. chem nikogda. rus tillarida ham birday ishlatiladi. Hechdan ko’ra kech yaxshi. Avgey orxonasi-Avgeevo konyushnya. Pogonishcya za dvumyami sayzami. nemis. 4. 2. As you make your bed. Xusumat olmasi-yabloko razdora. It hurar-karvon o’tar. Shuningdek. G’.

Nihoyat bunday printsip yozuvchi va tarjimon uslubi personajlar tilining o’ziga xos xususiyatlari va asarning milliy kaloriti tushunchalarini aniqlashda katta ahamiyatga molikdir. Ikkinchi tomondan. Demak. ularni faqat ma`nosiga qarab aks ettrishning iloji bo’lmas edi. Birikmaning ob`ekti hamisha saqlashga intilish g’alizlik tug’dirsa. aksincha har qanday hollarda ham ularni o’z mahalliy ob`ektlari bilan almashtiraverish tekstga milliy bo’yoq berishga sabab bo’lishi mumkin. . Badiy tarjimada maqol va matallar strukturasining ba`zi hususiyatlari Tarjimada maqol va matallar ob`ektining o’zgarishi va saqlanishi masalasi o’zbek tarjimashunosligida mutlaqo o’rganilmagan. mexanik ravishda. Shu bilan birga ayrim ikki tilli lug’atlarda (masalan o’zbekcha-inglizcha lug’atda) ko’p birikmalar ob`ektlariga qarab bir necha martalab takror ishlatiladi. Ana shunday hollarda ba`zan sohta ekvivalientlar ham ishlatib yuborilishi xavfi tug’iladi. Ko’p hollarda esa tarjimon birikmani. ikki tilli lug’atlarda frazeologiyani ob`ektiga qarab joylashtirish printsiplari puxta ishlab chiqilmaganidadir. uning ob`ektlariga qarab tarjima qilib. (frazeologiyani lug’atda aks ettirishda ularni etakchi ma`no ob`ektiga qarab joylashtirish va alfavit tartibida qo’shimcha ob`ektiga navbat kelganda asosiy ob`ektga ishora qilish zarur). ob`ektlari hamda shakllari bir-biriga juda muvofiq keladigan ayrim maqol. Ikki til frazeologiyasining ob`ektlarini muqoyasa qilish qiyosiy va chog’ishtirma grammatika yaratishda ham qimmatli material beradi. yohud boshqa yo’llar bilan aks ettirish ma`qulmi degan masalalarni belgilashda birikma ob`ektini ahamiyati katta: frazeologizm ob`ekti uni qanday tarjima qilish kerakligini belgilovchi narsadir. frazeologiyaning qaysi qatlamlarida ularning ob`ektlari bir – biriga muvofiq keladi. uni aniq tarjima qilish kerakmi.1. matal va idiomatik iboralarni ularning ob`ektlariga qarab joylashtirilmasa. badiiy ifodada g’alizlikka va til sun`iyligiga yo’l qo’ymaydi. tarjimada birikmaning ob`ektini o’rganish uni qaysi yo’l bilan tarjima qilish lozimligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Buning sababi. matal va idiomalar mazmunan bir-birlarining o’rnini qoplay olmasligi mumkin. Demak.III – BOB. o’zbekcha ekvivalient yoki muqobili bilan almashtirish lozimmi. Frazeologiya ob`ektini o’rganish leksikologiyada ham katta ahamiyat kasb etadi: agar mavjud ikki tilli lug’atlarda maqol. birikmaning ob`ekti uni qanday tarjima qilmaslik kerakligini ham belgilovchi omillardan biridir. Chunonchi. buning sabab va oqibatlari nimadan iborat? Quyida ana shu masalalar atrofda fikr yuritiladi. Qanday hollarda. BADIIY TARJIMADA USLUBNI AKS ETTIRISH MUAMMOLARI III.

Lekin ruscha tarjimasiga juda yaqin bo’lgan o’zbekcha jumla esa mantiqan butunlay boshqa ma`noda ifodalaydi. Bu hol esa bavosita tarjimalarda shu tildagi mavjud iboralarning qo’llanmay qolib originaldagii emotsionalekspressivlikni to’la ifodalanmasligiga sababchi bo’lmoqda. ingab yuborishimga sal qolardi. rus va o’zbek tillaridagi frazeologik birkmalar muqoyasasi shuni ko’rsatadiki. Jumladan. 40) O’zbekcha tarjimasi: “Oyoqlarimiz qattiq og’rirdi. Passuk never opened her lips.. . yuqoridagi inglizcha to be in a devil of state iborasi ottenkasini ham ifodalagan. frazeologik birligi bilan ifodalanadi. not to open one’s lips” iboralarning ham “ko’z tashlamoq” ekvivalienti bilan “miq etmaslik” muqobili bor. tarjimada go’yo uning salomatligiga putur etib tanazzullga yur tutayotgandek yoki qiyin bir vaziyatga tushgandek bo’lib qolgan. SHuning uchun bunday iboralar so’zma-so’z. ne razjimaya gub. Rasskazo`. Kontekst qahramonning asabiy holatda ekanligin ifodalab. Lekin rus tilida esa mazkur iboralarning ma`nosini to’la qoplay oluvchi frazeologik birliklar yo’q. “to cast one’s eyes. kombinatsiya yasash orqali frazeolgik birikma hosil qiingan bo’lsa. SHuningdek. Ingliz. bir tildagi ba`zi bir frazeologik birliklar ikkinchi tilda ekvivalient yoki muqobil frazeologik birliklarga ega bo’lishi. bir tildagi ma`lum tushunchalarni ifodalovchi. In the morning when I hit the trail. Nochi sil’no boleli. Rus tilidagi tarjimalarida mana shunday o’zgarishlarga uchragan ingliz iboralari. shaytoni tutib to’zibdi yoki jazavasi tutib turibdi deb tarjima qilinishini taqozo qilgan holda. uchinchi tilda esa bunday iboralar umuman bo’lmasligi mumkin. o’zbek tilida o’z ifodasini topmaydi: Inglizchasida: “He is in a devil of a state”.” Ingliz tilidan bevosita tarjimasi quyidagicha: “Oyog’larimiz yallig’lanib ketgandi.. gila vperedi i proglado`vala dorogu …”(Dj. “Bo`t’ v ujasnom sostoyanii” so’z birikmasi rus tilida juda keng ma`noda ishlatiladi. kogda mo` trogalis’ v put’ ya edva sderjival krik. so’zsi.Asl nushada so’z o’yini yasalib frazeologizm mazmuni talqin qilingan yoki birikma tarkibidagi ob`ektlarning o’rnini almashtirib. Po utram. . ( J London short stories. O’zbek tilida esa bu iboraning “shaytoni tutib turmoq” ekvivalienti bilan “jazavasi qo’zib turmoq” muqobili mavjud. ertalab yo’lda tushganimizda. Ruscha tarjimasida: “On v ujasnom sostoyanii”. balki.. but stepped to the fore to break the way . . yo tasviriy yo’l bilan tarjima qilinadi. p 143). Quyidagi missolar buning yaqqol namunasi bo’lishi mumkin: Kishining asabiy kayfiyati ingliz tilida “to be in a devil of a state”. I sweated to keep down the cry when the pain of the snow shoes smote me. leksik ma`nosida ishlatilgan: 1. Passuk lablarimizni qisib. tishishi – tishiga qo’yib. takuyu bol’ prichinili po`ji Bassuk. Passuk miq etmay. qichqirib yuborganimizga oz qolardi. O’zbekcha tarjimada: “Ahvoli juda og’ir”. chang’ilar oyog’imizni shu qadar og’ritardi. Ruscha tarjimasida: “. str. Inglizchasida: And our feet were very sore. ertalab yo’lda tushilganda yo’lda chang’i oyoimni shunday og’ritardiki. yo’l ochish uchun oldinga o’tib ketardi . London. tarjimada birikmaning ob`ektini aks ettirishga zarurat tug’iladi.. oldida borar va bizga yo’l ochib berardi. Quyidagi inglizcha parchalarda uchraydigan frazeologik ibora ruscha va o’zbekcha tarjimalarning har ikkalasida frazeologik ma`nosida emas.

xullas milliy harakteriga. o’z qiyoshimni ko’rardim ” Tarjimada frazeologik birikmalarni nuqul ularning o’z ob`ekti bilan tarjima qilishga intilish chalkashliklar va anglashmovchiliklar tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin. Milliy o’ziga xoslikning asosiy belgilardan biri realiyalardir. Har bir millat o’ziga xos yashash sharoiti. den Esel meint man. kabi nemis maqollari qizii senga aytaman. odam moyli joyni izlaydi deb juda yaxshi berilgan. Har btr personajni o’z tilida gapirtirishda harakat qilingan. urf – odatiga ega. tili. psixologik xususiyatlari.2. Ayniqsa mo’ziqachi Millerning obrazi. Nemis yozuvchisi Shillerning “Makr va Muhabbat” tragediyasining tarjimasini kuzatish. O’xshatma frazeologik iboralarni tarjima qilishda chalkashliklar ko’p uchraydi. . gut ist gut. O’zbekcha tarjimasi: “. Haddan tashqari achiqlanish holatini ifodalovchi aus der uaut fahren idiomasini tarjimonlar tilimizda mavjud va aynan shu ma`noni anglatuvchi tepa sochi tikka turadi idiomasi bilan o’zinlatganlar. Tarjimaning tili ravon. CHunonchi. short stories) 3. Mening nazarimda Sen yozgi quyosh eding Qo’zlarim qaysi tomonga qaramasin. Inglizchada: “You are as the midsummer sun …And whatever way I cult my eyes I behold the sun. yuqorida keltirilgan misollar ham shular jumlasidandir. tushunardi. uning maqol. Masalan.. kelinim sen eshit. madaniyati. matallarga boy jonli tili tarjimada durust chiqqan. Ayrim frazeologik iboralar ustalik bilan o’girilgan. baliq chuqur joyni. Tarjimonlar asarning mazmuni. uning milliy koloritni tashkil etadi.. undagi voqealar va obrazlarning xarakterini ochib berishga birmuncha yutuqlarga erishganlar. besser ist besser. auf den sack schlagt man. U yokibu millatning o’ziga xos xususiyatlari badiy asarda aks etib. xorijiy tillardan qilinayotgan tarjimalarning umumiy ahvoli va bu sohadagi yutuq va nuqsonlar bilan tanishishga imkon beradi.”( J London.

Har bir xalqning tarixi. og’zaki va yoza ijodi mahsuli hisoblanib.2. -Bilmaganni so’rab o’rgangan olim. ko’plab maqollarning har xil tillardagi shaklllarida ham shaklan. Maqol. ham shakl. Les amis de nos amis sont nos amis. xalqning ko’p asrlik tajribalari. bir euchta ob`ektlari mavjud. Masalan: O’zbek tilidagi yuring qiyshiq bo’lsa oynadan o’pkalama maqoliining muqobil variantini topish ancha mushkul. mehnat qilib yashash g’oyalari maqol mohiyatida salmoqli hissalar qo’shib keladi. Bu erdan tarjimondan o’tkir ziyraklik va katta matonat talab qilinadi. Maqol. . To’g’ri. har bir maqol va matal ham ma`no. echkiga jon qayg’usi” maqolida ham ikkita ob`ekt bor. Maqollar va matallar xalqning tarixiy. bu borada izoh berib o’tish tarjimaga putur etkazmaydi. Badiiy matn matallarda esa maqollar va matallarda o’girish jarayoni alohida o’rin egallaydi. he that nothing learned”. Shu bilan birga ma`lum bir tildan ikkinchi tilga berilgan o’girishlarda maqollarning aynan o’hshashini topish qiyin bo’ladi. SHunda izohangan yoki bir adekvat variantga murojat qilinadi. Maqol so’zining ko’rki. ham ma`no jihatidan yoki umumiy bajarayotgan funktsiyalaridan o’hshashlik topsa bo’ladi. matali o’zbek tiliga funktsional jihatdan mos kelgan “Tikansiz gul bo’lmas” mataliga o’girish mumkin. SHuni aytib o’tish kerakki. ya`ni qalam yordamida yoritilayotgan asarda qo’llash masalalari paydo bo’ldi. bular deyarli ko’plab hollarda umumiy mazmun mohiyatitini saqlagan holda o’hshashliklarga ega bo’ladi. Masalan: “Nothing questioners.III. matal va idiomalarning bittadan ta`rif. ham xususiyatga ega. matallarda o’z ifodasini topadi. Maqol xalq orasida kun sayin tug’ilib qolganidek. Masalan: Ingliz tilidagi “There is no rore without a thorn” . xalqning donishmandligidadir. Lekin bularga umumiylik masalasi ham ahamiyatlidir. matallarda Vatanni sevish. “Qassobga go’sht qayg’usi. CHunki aynan maqol va matallarning tarjimasini to’liq yoritib berolmaslik badiiy asar mazmuniga putur etkazishi mumkin. Maqollarning yana bir tarafi borki. Maqol va matallargi o’zbekchada tarjima qilish muammolari. uni badiiy matnda. Har bir maqolda shu maqolni yaratgan xalqning timsoli. tafakkuri va ruhiy holatlari maqol. turmushidagi turli voqea-hodisalarga munosabatining ifodasidir. Chunki asarda berilayotgan timsol yoki voqeahodisani to’laroq bayon etish uchun albatta maqol va matallarga murojat qilinadi. orlanib so’ramagan o’ziga zolim. xalqning milliy madaniy merosi namoyon bo’ladi. Do’stimning do’sti-mening do’stim. nutqning o’tkir quroli.

tarjima praktikasida katta mushkullik tug’dirib.. Chunki turli tillarda moddiy ma`nosi bir xil bo’lgan so’zlarning ma`no va uslub funktsiyalari bir-biridan tafovut qilishi turli tillarda bunday so’z birikmalarining farq qilganligi uchun. ular orqali matn badiiy saviyasini oshirish ijodkorga ham. “Avtorning indivudial uslubini va uning asaridagi milliy o’ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishdek muhim vazifani hal qilish yo’lidagi qiyinchiliklar ma`lum darajada leksika va frazeologiyani tarjima qilish tarjima qilish masalalari bilan vositasidir”. asar jozibasini oshirishga imkon yaratadi. Maqol ob`ektini hamisha saqlashko’p hollarda go’zalliklarga olib kelsa-da.(V. Frazeologiya masalalari va turli tillarda so’zlarning har xil birikishiga oid problema. Maqollarni tarjimada qo’llash. idiomalarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilish problemasi ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. Chunki. Tarjima nazariyasining bir qancha matal. singib ketgan. obraz va personajlarning til xususiyatlarini tarjimada berish adekvat badiiy tarjima yaratish va boshqa o’nlab jumboqlar maqol. Badiiy matn tarjimasida sayqal va bo’yoqdorlik shart va zaruriydir. maqol uchun asos bo’lgan so’z tarjima qilingan chog’da ham fikr umumiyligida chalg’ishlar yuzaga keladi.. Maqol. milliy sayqal berish ba`zida samara beradi.Bleshovich) “Oqibat natijada tarjimadagi qiyinlik darajasining mezoni keng ma`noda asl nusxa tilining idiomatikligidir” (Ya.S.D. To’g’ri. Tarjimada avtor uslubi va milliy kaloritni aks ettirish. aniq va erkin tarjima tushunchasi. Tarjimada avtor uslubini aynan berish uchun leksik-frazeologik vositalari tanlab ola bilish hal qiluvchi ahamiyatga ega. shoir va olimlarning asarlarida maqol. ifodalari bo’lib ularni bir tilga muqobil so’zlar bilan tarjima qilib bo’lmaydi” (A. o’quvchiga ham zavq baxsh etadi. matal va idiomatik iboralarni tarjima qilish masalalari bilan chambarchas bog’liqlir. badiiy matn bo’yoqdorligini oshiradi. matal va idiomalarni bir tildan boshqa tarjima qilish muhim va murakkab ish ekanligi alohida ta`kidlab o’tiladi. nutq vositalarining bu kategoriyasi faqatgina badiiy adabiyotning xususiy mulki bo’la olmaydi. Ko’pgina yozuvchi. tarjima praktikasi bilan birga. “. uni milliy an`anviy birikmalar bilan alishtirishda ham asardagi ma`lum komponentlarni bo’zib yuborish ehtimoliga olib keladi.Andrevich).Tarjimaga g’ov bo’ladigan narsa har qanday turdagi idiomatik iboralarni to’g’ri tarjima qilishdir. balki juda muhim til masalasi deb qaramoq kerak. matal va idiomatik iboralar badiiy asarda avtor tilida hamda unda tasvirlangan personajlar nutqida ko’p uchrashi sababli ular badiiy adabiyot uchun juda harakterlidir. “Har bir tilning o’ziga xos iboralar va o’z qo’yma naqlllari. chunki bu iboralarning ma`nosi ularni tashkil etgan komponentlarning hozirgi vaqtdagi ma`nosidan kelib chiqmaydi”.Reker).Fyodorovning fikricha. . Tarjimon esa o’z mehnati natijasini tarjima qilishdan asarning sof va mazmunan boyligida ko’radi. (L. Chunki frazeologik iboralar publistikada va qisman ilmiy adabiyotlarda ham ishlatiladi.Pushkin).Maqollar aslida maqol bilan tarjima qilinsa. nazariy jihatdan ham juda katta qiziqish uyg’otadi.I.V. tarjima nazariyasi uchun ham g’oyat katta ahamiyat kasb etadi. Biroq A. bo’yoqdorligini kengaytiradi. SHuning uchun ularga faqat badiiy adabiyotga taalluqli masala deb emas.

ulardan kelib chiqadigan hikmat hijjalab qilingan tarjima ichidagi so’zlarida o’z in’ikosini topmaydi. boshqa tillardagi ko’plab maqol va matallar idiomalarda aks etgan hikmatni ularning ona tilimizdagi muqobillari bilan almashtirish vositasidagina ro’yobga chiqarish mumkin. idomatik iboralar ham. Bundan ayni bir frazeologik iborani hamma tarjimonlar muqarrar ravishda uning bir xil shtamp ekvialenti yoki muqobil tarjima qilishlari shart degan xulosa kelib chiqmaydi. iloji boricha so’zma-so’z tarjima qilinsa. Masalan: Happiness takes no account of time. har xil kontekst ichida turli. tarjima nazariyasining frazeologiya idiomatika problemalarining o’rganish natijalari leksikologiya uchun qimmatli material beradi. Ba`zi tillarda shunday maqol va matallar borki. matal va idiomalarni bo’zib tarjima qilish asar tilini nursizlantiradi. Masalan. Chunki xalq maqollarning qimmati ham shundagi ularda xalqning tug’ma xususuyati.Tarjimada avtorning indivudial uslubini aks ettirishda frazeologizmlar tarjimasining ahamiyati katta. intilish kerak. Tarjimada orginalning milliy xususiyati va avtorning uslubini aks ettirishning ahamayati katta. matal va idiomalar turli asarlarda turlicha tarjima qilishda ro’y berayotgan chalkashliklar tanqid qilinar ekan. . Badiiy tarjima tufayli tilning frazeologiyasi boyitadi. 2) tarjima tilining frazeologiyasi original tilining frazeologiyasiga moslash. Ko’p tarjimonlar frazeologik birikmalarni aniq ekvialentini topolmay har xillikka yo’l qo’ygan chog’larida ham bari-bir asarni keyingi nashrlarda yoki boshqa asarni tarjima qilganlarida o’zbek tilidan o’sha birikmalarni mag’zini ochadigan muqobil birikmalar topib ishlatishga harakat qilganlar. Chukovski shunday fikrni ilgari suradi. Baxtiyorlar vaqtga qaramas . Badiy tarjimada frazeologiyani aks ettirishni quyidagicha talqin qilish mumkin: 1) original frazeologiyani tarjima tilining frazeologiyasi bilan almashtirish. Va uning badiiy qimmatiga putur etkazadi. Bu esa ularning adekvat tarjima yaratish yo’lida sidqidil mehnat qilganliklarni ko’rsatadi. Bizda bir qancha maqol. agar hamma matal va idiomalarni so’zma – so’z tarjima qilib bo’lganida edi frazeologiya problemasi ham bo’lmasida. ba`zi olimlar asardagi maqol va matallarni xuddi “o’ziday” tarjima qilishni tavsiya etadilar. Ana shunday maqol va matallar juda ko’pdir. Ingliz tilidagi frazeologik iboralarni ularningo’zbek tilidagi muqobillari bilan berish yoki ularni so’zma – so’z tarjima qilgan ma`qulmi? Avvalo. Bunday hollarda ular shubhasiz.tuman ma`no ottenkalari olib kelishi mumkin. o’sha kontekst talab qilgan ma`noda muvofiq variant bilan tarjima qilinishi darkor. “Iskusstvo perevoda” nomli asarining avtori K. Maqol. SHunda asoslanib. 3) original tilining frazeologiyasini aynan tarjima qilish. So’z kabi. fikrlashining milliy uslubi o’z ifodasini topgan bo’ladi. “Chet til maqollari va matallarni ularning o’zbek tilidagi muqobillari bilan almashtirmasdan balki. SHunday qilib. Badiiy asar tilida ifodalangan milliy ruhni aks ettirishda frazeologiyaning roli katta.

Ushbu tadqiqot jarayonida men quyidagi 1 xulosalarga keldim. -Asosiy masalaning o’rganilishi tarixida qaysi olimlar bu mavzuda ish qilganliklari. -Pravda glaza kolet. XULOSA Ushbu malakaviy ish tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri “maqol va matallarning tarjimada aks ettirishi”ga bag’ishlangan bo’lib ishning asosiy maqsadi-maqol va matallarning ingliz tilidan o’zbek tilidagi tarjimadagi mohiyatini anglab etish va shakllanish jarayonini ochib berishdir. Deyarli hech qanday yangilik ham yaratilmagan.. psixik va o’ziga xos xususiyalari bor uning o’ziga xos antastik obrazlari turli-tuman ko’chma ma`noli birikmalari uchun asos qilib olingan timsollar bor. -Maqol va matallar tarjimasiga oid muhim shart-sharoitlar o’rganiladi. Maqolning chuqur mazmuni uning formasi bilan vobastadir. maqolni quruq gapga. har bir xalqning o’z e`tiqodi. Ularning turlari haqida fikr yuritildi. Aks holda boshqa xalqning milliy tafakkur taxlitini aynan aks ettiraman deb. Boshqa tilga ko’chirgan esa formasi emas. maqollar va matallar qanday kelib chiqqanligi haqida fikr yuritildi. -Tarjimashunoslikka oid fikrlar ularning qo’llanish xususiyatlari to’g’risida fikrlar olg’a surildi. foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati. Maqol va matallarni o’zga tillrga to’g’ri keladigan muqobilini topa bilish ularni tarjima qilayotganda shakl va mazmun birligiga alohida ahamiyat berish. Malakaviy ish 3 ta bob. ya`ni tilda qabul qilingan ob`ektlari. Ilova qimlaridan iborat bo’ladi. Hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mavzu yuzasidan etarlicha tadqiqot ishlari olib borilmagan. hamda 7 ta paragraf. -Maqol va matallarning tasnifi. balki faqat mazmunigina ko’chadi xolos. xulosa. -Haqiqat qilni qirq yorar. matalni esa suyuq birikmaga aylantirib qo’yish hech gap emas. O’ziga xos formadan so’z yoki obrazning o’z tilida anglatgan mazmunidan xolos bo’lib qolgan maqol va matal boshqa xalq nazarida shu maqollarni yaratgan xalqning donishmandligidan darak berish o’rniga uning tafakkur taxliti to’g’risida aksincha yomon taassurot qoldiradi. Ma`lumki. -Malakaviy ishning ob`ekti sifatida qiyoslanadigan tillar tipologiyasi olinadi.- baxtlilar vaqtim kutmas Darhaqiqat boshqa xalqning maqol yoki matallarni so’zma-so’z tarjima qilishida g’oyat mohirlik va ehtiyotkorlik talab qlinadi. Masalan: -Nothing stings like the truth. Tarjima .

Ushbu. malakaviy ish o’quvchilarning maqol va matallarning tarjimasi xususidagi tushunchalarni biroz bo’lsada kengayishiga sabab bo’ladi. Ishning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki. yuqoridagi muammolarni ochib berishga harakat qildim. tarjima qilish usullari haqida fikr yuritildi.jarayonida maqollarning milliyligini saqlab qolish va hokazolar tilshunoslikning oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. CHet tildagi biron bir iborani olib. O’ylaymanki. Ishning ikkinchi qismida maqol va matallarning bir-biridan farqi tarjima jarayonidagi ularning xususiyatlari. mavzuni yoritishda turli olimlarning asarlaridan. uni ona tilidagi muqobili bilan taqqoslash ularning ongini oz bo’lsada o’sishiga yordam beradi. bundan tashqari ishdan metodika darslarida ham foydalansa bo’ladi. Malakaviy ishni yozishda men qiyosiy tipologik metoddan foydalandim. Ularning maqollar tarjimasi xususidagi fikrlaridan foydalandim. undan dars jarayonlarida qo’shimcha material sifatida foydalanish mumkin. SUMMARY . Men ishni yozish jarayonida oz bo’lsada.

practical and theoretical value. the following assignments must be served: to show the service of scientist. I used the comparing typological method to write my qualification work. authors. For example: “Better late than never” “He laughs best who laughs last” A saying is a common phrase differing from proverbs in that the thoughts is not to completely expressed here: “To fish in troubled waters” “To kill two birds with one stone” The qualification work consists of introduction. aim. problems. Proverbs are brief statements which show in a form the accumulated life experience of society. who did the translation to light up the composition and the interconnection between proverbs and sayings . object. They express the wisdom of the people and never loss their freshness and vigor. structure. that is about the scientific in this theme and the main aims and problems of my research work The second chapter includes the composition of proverbs and sayings from English into Uzbek. about the usage proverbs and sayings translated into Uzbek. They are usually short familiar epigrammatic sayings expressive and have generalized meaning. checking contents in translation to realize and overcome the difficulties in keeping the national features of proverbs and sayings while translating them I stopped at the question about the usage the translation proverbs and sayings as the subject and the phraseology of comparative languages as the object of my qualification work. and the list of literature. The aim of qualification work is to realize the process of forming of the essence of translation the proverbs and sayings into English and other languages. In order to realize this aim. They are also image bearing. Introduction includes such vital problems as the actuality. to determine the peculiarities. The first chapter is about the problem of the phraseology of comparative languages.Uzbek proverbs and sayings. .The qualification work is dedicated to one of the most important problem of phraseology – the translation of proverbs and sayings are reflected. the list of used literature and the appendix. subject. And at last appendix includes the list of English . summary. three chapters. history of learning of the research work.

. 2010 yil 1. "Ishonch" gazetasi. Abdushukurov B. Karimov I. Mustaqil O`zbekiston ta`limi. 2011 yil 22 yanvar'. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. "Xalq so`zi" gazetasi. ..35 b 3. 6.A. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik qatlamlari”. Karimov I.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.T.: Sharq. ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy yo`llari. 8. xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi". 2010 yil 8 dekabr'. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li. Jahon moliyaviy -iqtisodiy inqirozi.sentyabr'. Bafoev B. -44 b. A. . O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari. 1998..56 b 2. “XI-XIV asr turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar”. "Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish. 1997. 10.A. “Ko’hna so’zlar tarixi”. 7. O`zbekiston Respublikasi mustaqilligining 19 yilliga bagishlangan tantanali marosimda so`zi.A.T. Karimov I. Karimov I.taraqqiyotimizning muhim omilidir".: O`zbekiston. A. 2009. -48 b. 2010. Karimov I. "O`zbekiston ovozi" gazetasi. Karimov I.B. 4.: O`zbekiston.: O`zbekiston. O`zbekistonning siyosiy. Karimov I. Begmatov A. "Mamlakatmizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil davom . 1. 5. 9. -T.A. -T.

“O’zbekistonda tarjimashunoslik taraqqiyoti”. 29. Salomov G’. Salomov G’. hikmatli so’zlar”. 26. “Inglizcha matal va idiomalar”. Tursunov .M.V. “Badiiy tarjima va mohir tarjimalar”. 36. Yo’ldashev B. Jukov V. “Tarjima nazariyasiga kirish””. 14. Mamatov A. Ashukin I. 33.S. “Tarjima tashvishlari”. SHkramova K. 16. . 38. Rasulov R. 18. maqollar. Muxtorov J. Kamol F. Musaev Q. “O’zbek tili leksikasi”. “Qanotli so’zlar. 12. 39. «Osnovno`e ponyatie russkoy frazeologii kak lingvisticheskoe distsiplino`». “Salomov G’.P. 19. “Hozirgi o’zbek adabiy tilining ilmiy stili”. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. 23. Yo’ldoshev B. “O’zbek tilining izohli lug’ati”. “ O’zbek va turk tillarida somatik frazeologizmlar”. “Tarjima san`ati”. Axmedov. 20. SHaripov J. matallar. Vinogradov V. “O’zbek terminologiyasida leksik qatlamlar”. “Salomov G’. Salomov G’. Usmonova SH. “Adabiy til va badiiy stil”. 31. 37. 17. Ashukina «Kro`lato` slova». Sobirov M. Berdiyarov X.11. “O’zbek tili”. Muhammedov D.“ Hozirgi o’zbek adabiy tili”. “Badiiy tarjima va nutq madaniyati”. “O’zbek frazeologiyasidan materiallar”. Rabbonaqulov X. 34. 24. “Tarjima nazariyasi asoslari”. Xojiev. 32. Hakimov R. “O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanish masalalari”.R. matal va idiomalarni tarjima qilish masalalari”. 28. 27. «Semantika frazeologicheskix oborotov». 25. Ismatullaev X. “O’zbek tilida sodda gap qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanligi”. 30. 35. “Majoziy iboralarning tarjimada qayta yaratilishi”. “Rus tilidan o’zbekchaga maqol. Sodiqova M. “Ruscha-o’zbekcha” frazeologik lug’at. 22. 21.E. Doniyorov X. 15. Siddiqov Yo. “Til va tarjima”. Mukarramov Z. “O’zbek tili leksikologiyasi”. 13. Jo’raev K.

N. «Lingvistika perevoda». 60. 48.D. «Slovo i obraz 1964». N. «Posobie po perevodu s angliyskomu yazo`ku na russkogo yazo`ka». «Kniga angliyskix idiom» (a book of English idioms). «Vo`bor slov». Komissarov V. 45. YArashev B. «Frazeologiya sovremennogo russkogo yazo`ka». 47.N. 53.D. «Teoriya frazeologicheskogo sblijeniya». «Vvedenie v yazo`koznanie». «Stilistika angliyskogo yazo`ka». «Praktikom po perevodu s angliyskogo yazo`ka na russkiy».D. SHanskiy N. 49. Maxmordi. Teliya V.M. 47.N. 51. 46. Kolmenz V. N. «Slovar’ antonima sovremennogo angliyskogo yazo`ka». Belevanov E. 50. «Soprovihenna narodnoy mudrosti. .I.«Angliyskoe dialektologiya».N. Popozova Z. Reformatskiy A. 57. 42. 55. Komissarov V. 46. Komissarov V. «Osnovo` perevoda s angliyskogo yazo`ka na russkiy». Soloduxo e. «Lektsii ob obhey i russkoy frazeologii». SHmelev D. Komissarov V. «stat’ya po obhemu yazo`koznaniyu». Polivanov E. vvodnaya stat’ya k sborniku posloven russkogo yazo`ku».M. 45.«Angliyskoe etimologiya». 56.40.S. Makovskiy.N. «CHto takoe frazeologiya». 54. 49. 48. 44 Komissarov V. «Iz istorii slov i slovarey» ocherki po leksikologii i leksikografii. «Idiomo` angliyskogo yazo`ka».M. 41. «Ocherki po ocherki frazeologii». «Uzbekskie poslovitso` i pogovorki» perevod Evgeniya CHerneevskogo i Vaxoba Ro’zimatova.M. «Frazeologiya angliyskogo yazo`ka». Tolstoy S. Rayzenzon M. 50. 43. «Teoriya perevoda». 52. Sholokov M.D. Kolmenz V. 58. 59.M. Kopilenko M. Moroxovskiy A. «slovar’ upotrebitel’no`x angliyskix poslovits».A «Lingvisticheskie voproso` perevoda». Makovskiy. «Slovar’-spravochnik po russkoy frazeologii». «Slovo i obraz». Smit P. 51.N.

Internet resources 64. http://www. YAxshi ota – onadan ham yomon farzand tug’ilgan. 67. 63. 4. but few contempt.61.com/ihworldjournal http://tritt. Adversity is a good discipline. presence strengthens it. 66. Siddiq Sanjar. Bosh boshga tegsa. many can bear.ihworld.shtml http://www. Rustamov N. «Frazeologizmo` s chislitel’no`mi juri…».com ILOVA (Ingliz-o’zbekcha maqol va matallar ro’yxati) 1. Romanskiy A.YA. Actions speak more louder than words. 6. «Adabiy tarjima san`ati».bizland. mehr dilga tushadi. Ko’z ko’zga tushsa. YOmon o’g’il molga ortiq. There is no accounting for tastes. Har kim suygan oshini ichadi. . 8. Adversity.tesolgreece. 5.onestopenglish.com/dinou01. 2.ish bil. 65.com/swissenglish/tbl/richmond. 3. 62. Accidents will happen in the best regulated families. “Tarjimalar u haqida yana bir-ikki og’iz so’z”. Gap bilguncha . 7. Absent is always in the wrong O’zi yo’qning – ko’zi yo’q. Aql boshqa kelar. Absence sharpens love.htm http://www. Abundance of money ruins the youth.

After dinner sit a while. 18. 13. . 14. Almost never killed a fly. Oyning o’n beshi qorong’u bo’lsa. After dinner comes the reckoning. after supper walk a while. 17. Appetite comes with eating. Appearance are deceptive. Keti shuncha shirin bo’ladi. 19. 9. All is over but the shouting. 10. Art is long.Qiyinchilik mehnat bilan engilar. Xunuk bo’lsa ham qiz yaxshi. 15. Mehnat qancha og’ir bo’lsa. YAltiroq narsa oltin bo’lavermaydi. 16. After dinner mustard. Qiyshiq bo’lsa ham yo’l yaxshi. 20. A soft answer turned away the wrath. 11. Among the blind the one-eyed is king. O’n beshi yoruq bo’ladi. Ilmli – ming yashar Ilmsiz bir yashar. Mushugiga ham pisht demaydi. life is short. Any port in a storm. Qush yo’q joyda qurbaqa ham bulbul. After rain comes sunshine. Usti yaltiroq ichi qaltiroq. Egilgan boshni qilich kesmas. Borga etti kun xayit Yo’qqa bir – kun. 12. All is not gold that glitters. Emog’ning qusmog’i bor. 21. To’ydan keyin nog’ora.

Yaxshi yil bahoridan. Og’riq joyni torsa. 32. All are not saint that go to the church. Better be sure than sorry Keyingi pushaymon Ozgina dushman. A good beginning makes good ending. for the law is costly. 31. 24. Better be born lucky than rich Taxting kulguncha – baxting kulsun. All is fish that comes to his net. Yigit so’zidan. 25. As you sow.Qorning ochmasdan ovqat egin. Arslonning o’ligi – sichqonni tirigi. 27. 33. YOmon kun saharidan ma`lum. 23. 29. Better a glorious death than a shameful life Er bo’lib yashagandan SHer bo’lib o’lgan yaxshi. Better late than never Hechdan ko’ra kech yaxshi. Agree. 22. The best is the enemy of the good Baliq chuqur joyni Odam yaxshi joyni istar 28. 34. shall you mow Nima eksang shuni o’rasan . 26. Better an egg today than a hen tomorrow. olti oy qishlaydi. 30. Better be the head of a dog than the tail of a lion. Tovuqning tushiga don kirar. Agues comes come on horseback but go away on foot. Qorning to’ymasdan qo’l artgin. Eshak Makkaga borgani bilan hoji bo’lmas. Arslon izidan qaytmas. Keyingi quyruqdan hozirgi o’pka yaxshi.

A bargain is a bargain Mard aytmas Aytsa . To bark at the moon It hurak. Qo’polning o’pganidan To’qolning tepgani yaxshi . Barking dogs seldom bite Huradigan itlar kamdan – kam qopadi. 42. 37. oy seskanmas 41. Eat the bread of idleness Bekorchining beti yo’q Qozon otsar eti yo’q 44. Bald heads are soon shaven Kalning nimasi bor – temiz tarog’i. The bait hides the hook Biz balosi 38. Beauty will buy no beef CHiroqqa non botirib eb bo’lmas 43. 39.qaytmas 40. Bad news have wings YOmon so’zning qanoti bor 36.35. Ko’rning nimasi bor – eski tayog’i. Bad injures the good He that spares the Hasisning yonidan moli chiquncha Tanidan joni chiqadi. It’s as broad as it’s long Alixo’ja – Vali xo’ja 46. His bread is buttered on both sides Uning pichog’i moy ustida 45. 47. A new broom clean YAngi supirgi toza supuradi. A bull in a China shop.

Business before pleasure. To build castles in the air. Extiyoting bo’lsa extiyojing bo’lmas 50. Va`dasiga vafo yo’q. Har kim nasib qilganini olar 57.48. qorani qora demok 55. Care killed a cat Qayg’u qaritar . Qumdan qo’rg’on bo’lmas 60. Ko’rshapalakning ko’zi yo’q 54. O’tgan ishga salovot 52. the mice will pay. To put the cart before the horse Tentakning oti tepasidan yotar 59. Taqdirning balosi ko’p Sao’lasi panosi ko’p 49. Lucky at cards unlucky in love. Mushukning to’ygani sichqoning to’ygani . Cards are the devil’s books. He that bulls the cows must keep the calf. g’am oldirar 58. A cat may look at a king Yirtiq bo’lsa to’nim yirtiq Ko’nglim podshodan ortiq 61. Puldorning ota – onasi pul 51. a spade Oqni oq. Let bygones be bygones. When the cats away. To call a spade. Qimordan kelgan qimorga ketar 56. Calamity is man’s true touchstone Odam safarda bilinar Botir xatarda 53. At the Greek calends. Every bullet has a billet.

Climbed that never fell. Cleanliness is next to godliness Toza qalbga dog’ bo’lmas 69. Insofli odam oshini er Insofsiz odam boshini er . Xushqxulqlik fazilati – odamiylik ziynati 67. Savob o’z o’yingdan boshlanadi 64. Qush uyasida ko’rganini qiladi 72. Ilonning bolasi – ilon CHayonning bolasi . Conscience is a continual feast. bizdan bugina 68. As like as chalk and cheese. Confession is good for the soul. 65. O’z o’yiga laycha o’am sher 73. Claw me and I law this Sizdan ugina. Osmon bilan erdek farqi bor 63. A cock in valiant on his own dunghill. Xatosiz mergan bo’lmas 70. Aybga iqror mard kishi YAshirmoq qo’rqoq ishi 74.62. Pull somebody’s Chestnuts out of the fire. A chip of the old block. Civility costs nothing. Birovning qo’li bilan tikan yulish oson. Cut the coat according to the cloth. As the old cock crows so doth the young.chayon 66. Charity begins at home. O’ulochinga qarab ketmon chop 71.

Har kimniki o’ziga oy ko’rinar ko’ziga 76. O’zi emas. Easy come. Eski choponim – roxati jonim 81. Delays are dangerous.75. Ikki xaramga do’st bo’lmas 78. Good counsel does not harm. Every dog has his day. Dead man tell no tales. . A dog in the manger. A creaking door hangs long. After death the doctor. Uzoqdagi qarindoshimdan YAo’indagi qo’shni yaqin 79. O’g’irlik mol boy qilmas 82. itga bermas 87. Ko’p bilan kengash. Cowards are cruel. Anqov bo’lgan kishining Mazasi yo’q ishining 86. O’lganning ko’zidan yosh chiqmas 84. Dead men don’t bite. Every cook praises his own broth. easy go. Cousin seven times removed. O’lmak – o’lmakning ishi ko’mmak 85. O’lik borini it tishlamas 83. Every couple is not a pair. Omadi kelsa sichqon filni engadi 88. mao’ulga yondosh 77. Qo’rqoqdan shavqat kutma 80. Crime doesn’t pay.

Tez kelgan davlatni bahosi bo’lmas 89. There is honour among thieves. O’g’ri o’g’riga holavatcha 90. Honour change manners. SHuhratparast 91. By hook or by crook. YO erib engasan, yo kerib 92. Cry from the house – tops. O’yga kelganda, uydek o’pkangni aytma 93. Answer in kind. Salomga yarasha alik 94. King for a day. YOtib qolguncha otib qol 95. Love and cough cannot be hib. Kuygan o’lanchi bo’lar, Suygan – laparchi 96. A self – made man. O’zing yoqqan o’tga o’zing isin 97. Clothes make the man. Kiyiming jonda bo’lsa ham, qanda bo’lmasin. 98. Between two stools one falls to the ground. Ikki kemaning boshini ketgan g’arq bo’ladi. 99. Bird likes its own nest. O’rgimchak ham o’z uyim der. 100. Blessing are not valued till they are gone. Oldingdan oqqan suvni qadri yo’q. 101. Blind in their own cause, men are. Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kulibdi. 102. Boast and small roast, great. Maqtanchoqning to’yiga bor.

Kerilganning uyiga. 103. Born yesterday I was not. Kecha dunyoga kelganim yo’q. 104. Ask for bread and be given a stone. Tosh yog’sa-taqdirga. 105. Eat the bread of affliction. Zorlik keltirar-xorlik. 106. Love cannot be compelled Zo’rlab sevdirish-muzga bino qurdirish.

SON. SANOQ SONLAR. MIQDOR SONLAR. DONA SONLAR. TAQSIM SONLAR. CHAMA SONLAR. JAMLOVCHI SONLAR. KASR SONLAR. TARTIB SONLAR. SONLARNING TUZILISHIGA KO‘RA TURLARI. SONLARNING SINTAKTIK VAZIFASI.

Barcha tillardagi kabi o‘zbek tilida ham son shaxs, narsa, voqea-hodisalarning son-sanog‘ini, miqdorini, joylashish tartibini bildiradi. Sonlarni ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra, ikki turga bo‘lish mumkin. 1. Sanoq sonlar. 2. Tartib sonlar.

Sanoq sonlar ham o‘z navbatida bir necha turga bo‘linadi.

1. Miqdor sonlar. Ular bir turdagi narsalarning umumiy miqdorini anglatadi, ularning maxsus qo‘shimchasi yo‘q. O‘zbek tilida miqdor sonlar quyidagilar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz, o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson, yuz, ming. Bundan katta sonlar million, milliard, trillion kabi baynalmilal sonlardir.

2. Dona sonlar narsalarning yakkalab, donalab sanaladigan umumiy miqdorini bildiradi. Miqdor sonlarga –ta qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: yuzta qo‘y, mingta daraxt, o‘n mingta daftar kabi.

Dona sonlar ko‘p hollarda hisob so‘zlar bilan ham qo‘llanadi. umumlashtirib yoki ajratib ko‘rsatadi. Sodda sonlar. Bunday holda –ta qo‘shimchasi o‘rnida hisob so‘z keladi. tup. rus tilida ular sifatlar kabi o‘zi birikib kelgan ot bilan rod. nusxa. -lab qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish yoki ikkita sonning o‘zaro teng juftlashib qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: o‘ntacha talaba. Ular miqdor sonlarga –ov. so‘m. bir yuz o‘ttiz olti. chorak. bosh. yuz. uchovlon. soniya. Sonning yana bir muhim xususiyati shundaki. to‘rtalasi. to‘rtdan bir. 6. 4. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq sonlar birikuvidan hosil bo‘ladi: o‘n bir. Miqdor sonlarga . 5. yuztacha ishchi. gektar. -ala qo‘shimchalaridan tegishlisini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi: ikkovi. bir-ikki og‘iz gap kabi. metr. ikki ming ikki yuz to‘qson yetti kabi. juft. Taqsim sonlar shaxslar yoki narsalarning taqsimlanish yoxud guruhlanish miqdorini ifodalaydi. Kasr sonlar butunning qismini. minglab qushlar. narsalarning taxminiy. Sonlar tuzilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi.1. to‘qson. joylashish o‘rnini bildiradi: ikkinchi. son va kelishikda moslashadi. narsalarning tartibini. u morfologik yoki sintaktik yo‘l bilan boshqa so‘z turkumlaridan yasalmaydi. narsalar miqdorini jamlab. bog‘ va hokazo. nim chorak. pud. to‘rtinchi. 2. Murakkab sonlar. Sonning bu turi miqdor sonlarga –tadan qo‘shimchasini qo‘shish orqali yoki bir sonning takror qo‘llanishidan hosil bo‘ladi: ikkitadan. noaniq miqdorini bildiradi. daqiqa. o‘nta-o‘ntadan kabi. ikki butun o‘ndan besh kabi. oltovlon. uchtadan. 3. -larcha. Tartib sonlar ham miqdor sonlarga –nchi. yetmish sakkizinchi kabi. Jamlovchi sonlar shaxslar. Quyidagilar nutqda hisob so‘z vazifasini bajarishi mumkin: dona. ming kabi. Sodda sonlar birgina o‘zakdan tashkil topadi: bir. O‘zbek tilida son o‘zi birikib kelgan ot bilan bitishuv usuli orqali bog‘lansa. kilo. mingtacha ko‘chat. o‘n. yetmish. nafar. -ovlon. U miqdor sonlarga – tacha. -inchi qo‘shimchalaridan mosini qo‘shish orqali hosil bo‘lib. Chama sonlar shaxslar. bet. yettoviga kabi. uchta-uchtadan. bo‘lagini ifodalaydi: yarim. o‘n birinchi. besho‘nta daftar.

Эски ўзбек тилида саноқ сонлар киши. 4. Соннинг маъно турлари ва уларнинг ҳосил қилиниши. Sonlar ham otlashganda boshqa bo‘laklar vazifasida kela oladi. Эски ўзбек тилида сонларга хос бўлган фонетик хусусиятлар. юзлик. Соннинг тузилиши жиҳатдан турлари. Нумератив сўзлар. Sonlar ham gapda sifatlar kabi. Ega: Mana shu talabalardan biri har kuni darsga kech qolib keladi. Aniqlovchi: Men bugun ukamga juda qiziq ikkita kitob sotib oldim. Hol: Nurmurod betob do‘sti holidan har kuni ikki marta xabar olib turdi. asosan. birinchi. . ўнлик. Саноқ сонлар содда ва мураккаб формалар орқали ифодаланган. 2.qo‘shimchalar qo‘shish bilan boshqa tur sonlarning hosil bo‘lishi yasalish emas. Саноқ сонлар. To‘ldiruvchi: Birni birovdan minnat bilan olgandan ko‘ra. араб. нарса ҳамда ҳодисаларнинг саноғини билдирган. форс-тожик. Kesim: Darslarga doim tayyorlanib keladigan talabaning bahosi besh. Сон ҳақида умумий тушунча. 3. qanday eshityapsiz. mingni mehnat qilib topgan yaxshi. минглик ва бошқа формалари қўлланган. 5. aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi. Undalma: Birinchi. men o‘ttiz yettinchiman. balki sonning o‘z ichki o‘zgarishlaridir. ҳинд тилларидан ўзлашган саноқ сонлар ҳам учрайди. birinchi. qab Сон 1. саноқ сонларнинг бирлик.

Бундай хилма-хиллик шеъриятда арузнинг талаби билан юз берган. форс-тожик ҳамда ҳинд тилларидан баъзи саноқ сонлар ўзлашган. йэтти сони йэттэ формасида учрайди. Шу билан бирга. мы¦ лФк сомны (Муқимий). игирми (Ш тар. Содда саноқ сонлар эски ўзбек тилида танглай гармонияси талабига кўра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда қўлланган. отуз артуқы уч (33) каби мураккаб сонлар қўлланишдан чиққан. Эски ўзбек тилида ҳам нумератив сўзлар характерига кўра турлича маъноларни англатган. Бири биригФ бақмай (БН). ду бара (Муқимий). мураккаб сонлар ҳозирги нормаларга яқинлашган. ЙигирмФ сони уч хил фонетик вариантда истеъмол этилган: йигирмФ (БН). падам (милли-триллион). ики сони таркибидаги -к ундоши баъзан ташдид орқали ифодаланган: эки.тоққуз. биртФ ЈтмФкни ики бЈлµб (Навоий МҚ). ики. Форс-тожикча: с а д ҳ а з а р (Лутфий). бу давр ёзма манбалари тилида нумератив сўзларни қўллаш қадимги туркий ҳамда XI—XIV аср ёзма манбалари тилига нисбатан кенгайган. Дона сонлар.Эски ўзбек тилида қадимги туркий тилдагига нисбатан сонлар жиддий ўзгаришга учраган эмас. Икки сони олдидаги унли -э ёки -и товушлари орқали: эки. XV—ХIХ асрларга оид ёзма манбаларга араб. найл (ўн триллион). лекин ўзига хос тизим ҳосил қилган. «Бобурнома»да ҳиндча к Ј р у р — (ўн миллион). Нумератив сўзлар XV—XIX аср ёзма манбалари тилида ҳам деярли саноқ сонлар билан қўлланган. ўзлашган саноқ сонлар ўз формаларида қўлланган. Мэ¦Ф ғамдын т о қ у з-т о қ у з туҳфа (Мунис). кейинчалик геминацияга учраб ташдид орқали ифодаланган: Элик (Навоий. Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб». арб (бир миллиард). Й¯з мы¦ байты бар ва бир қасида айтыбдур (Навоий МН). кЈрб (юз миллиард).Содда саноқ сонлар қуйидагича кўринишга эга: бир сони. эллик (БН). юмшоқ талаффуз қилинган: бир биригФ қатыла бэрдилФр (Амирий). «Сабъаи сайёр». «Бобурнома»да. Ҳиндча лФк сони XVI—XIX асрларга оид ёзма манбаларда қўлланган: Йуз мы¦ны л Ф к дэрлФр (БН). Гулханий. Бу давр тилида т£рт йигирми (14). МН). XIX асрга оид айрим ёзма манбаларда алты сони алта. икки каби.тоққуз ибораси қўлланган. асосан. XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда саноқ сонлар дона сонлар маъносида қўлланган: Й э т и ағзы аны¦ отлар сачыб (Навоий ҲА). Мунис асарларида бир тоққуз. йигирми (Навоий. икки саноқ сонига –тФ аффикси қўшилиб дона сон ҳосил бўлган: биртФ йармағ икки бЈлµб (Навоий МҚ). Муҳаммад Солиҳнинг «Шайбонийнома» асарларида бир. Нумератив сўзлар.). XV—XIX асрларга оид ёзма манбаларда дона сонлар ифодаловчи формалар кам ривожланган. -икки тарзида талаффуз килинган. Элик сони таркибидаги -л ундоши дастлаб иккиланмаган. дона сонлар функциясини турли сон формалари бажарган. алты элиг (46). экки. Айниқса. ҳар нарсанинг тўққизталик сонга эга маъносини англатган: Б и р тоқуз эт ва бир тоқуз парча кэлтурФди (БН). са¦ (энг юқори саноқ сон) саноқ сонлари қўлланган. XVIII —XIX аср ёзма манбаларида бир сонини қаттиқ талаффуз қилиш ҳолатлари ҳам учрайди: Бырбырыға намаҳрам эт (Увайсий). МН). Нумератив сўзлар саноқ сон . й а к –йак(Огаҳий).

-нди формаси икки сонига қўшилган. Ҳарут илФ Марут икФв (Фурқат). -нди аффикси вариантлари орқали ифодаланган. -нти. учФв (Навоий ФШ).-лФнчи(лФ-\-нчи) аффикси саноқ сонларнинг қаттиқ.-лФ. -ағу. «Бобурнома» асарларида айрим ўринларда ики сонига қўшилиб. Араб.-инчи. -нды. бу аффикс билан тартиб сон ҳосил қилиш Алишер Навоийнинг «Маҳбубул қулуб» асарида учрайди. форс-тожик тилларидан ўзлашган сонлар лексик-семантик усул билан ҳам тартиб сон маъносини англатган.-авлан. алтынчы. дона каби қатор маъноларни англатган. .). -инч.унчы.лФй) аффикси «Сабъаи Сайёр». мэн йалғуз (Рабғ. Тартиб сонлар. тартиб сонлар ҳосил қилинган. жамловчи сонлар ясаган: бФрибФн ул нуқудны икФлФй (Навоий СС). ҳажм. шунингдек. . йэтинчи. нумератив сўзлар улуш. Шунингдек.-унчи.-унчы. миқдор. аниқланмиш сўзга нисбатан қўшимча аниқлик даражасини оширган.XV—XIX асрларга оид ёзма манбалар тилида тартиб сонлар асосан саноқ сонларга аффикслар қўшилиши орқали ҳосил қилинган.µчµнчи. онунчы. Биринчи тартиб сони ўрнида илк. -ав/-Фв аффикси орқали жамловчи сонлар ясалиши XV—XIX асрлар ёзма обидаларида характерли бўлган: икФв (Навоий СС)..-авла. икФлФй қорған йавығығФ (БН). баъзан ўзлашган тартиб сонлар формаси ҳам қўлланган. тўда. Қадимги туркий ёзма манбаларида ҳам тартиб сонлар -нч. -ынч. -лФй (-лФгµ / -лайу /. Аввал сўзи биринчи тартиб сони маъносида қўлланган: Ул аввал қылды Гул васфыны āғāз (Лутфий ). «Девону луғотит турк» ёзма обидасида тартиб сонлар асосан -нч.¯чФг¯си т¯н сарыға бардылар (ФН). ўлчов бирлиги. -µнчи аффикси ундош товушлар билан тугаган саноқ сонларга. юмшоқлигига кўра қўшилиб. -µнч ҳамда -нты. сэкизлФнчи фасл (МҚ).-ФвлФ.-ФвлФн. баъзан -лай. XVII асрдан бошлаб -ланчы. -инч.билан аниқланаётган сўзлар орасида қўлланиб. -ланчы (ла-\-нчы). гуруҳ. тЈртµнчи. Жамловчи сонлар саноқ сонларга -ав. -нти. -нчы аффикси варианти қўшилган: иккинчи. -ағу. -инчи.-ла. -µнч ҳамда нди аффикслари билан ифодаланган. унли товуш билан тугаган саноқ сонларга -нчи. -лФнчи аффикси орқали тартиб сон ҳосил қилиш кенгайган: алтыланчы фасл (МҚ).). Тартиб соннинг биринчи формаси составли тартиб сонлар таркибида учрайди: йигирми биринчи фасл (Навоий МҚ). -ьнчы.-нчи аффикси вариантлари асосида тартиб сонлар ҳосил қилиш кенг қўлланган. Жамловчи сонлар ўзига хос хусусиятларга эга. восита бирлиги. масофа. Аввал айағыға т¯ш¯б пФст бол (Навоий ҲА).-нчы. -Фгµ аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. бэшлФнчи оқлы (Ш тар).-Фгµ аффикси орқали жамловчи сонлар ҳосил қилиш XIV аср ёдгорликларида фаолроқдир: Улар йэтФг¯. -унч. илки сўзи ҳам қўлланган. -лФй.-ФлФ. -унч. -ьнчы..ала. чэрикдФ бир икФв (ШН). -ынч. биринчи мақалат (Навоий ҲА). жамловчи сонларда умумтуркий тилларга хос белгилар ҳам мавжуд. йэтилФнчи арқада (Ш тар.-Фв. Жамловчи сонлар.

зийāда. Јтµз тишни бир бирдин сындырур (Гулханий). йақын. сурат сонлар саноқ сонлардан иборат бўлган.). Йµздин бирики маъракага йэтиб (Навоий МҚ). Саноқ сонлар айча. йигирмФ чағлық кишилФри Јлди (Ш тар. келишик ҳамда эгалик қўшимчаларини ҳам қабул қилган: Йарым кэчФ йэтиб т¯штилФр (Навоий МН). шунингдек. Шунингдек. сув чықар (БН). артуқрақ.азрақ каби сўзлар билан келиб. йавуқ. Бир чāрдэвар кФм болса. синтактик усуллар билан ҳосил қилинган. тЈрт-бэш мы¦ киши бирлФ (ШН).-дин аффикси қўшилиб. Фусулны тЈртФр ай таъйын қылыбтурлар(БН). кЈпрФк. Бобур асарларида саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: тЈртФлФси( Навоий МН). сурат сонлар грамматик кўрсаткичларни ҳам қабул қилган: НэчФ ЈгсФм айтман мы¦да бирин (Лутфий ГН). кейинги бир сонига -дФн.-рФр. йана бэш мы¦ча киши (ШН). чама сон маъносини англатган: он йығач чағлық масāфат (Навоий ФШ).-ФлФ аффикси Навоий. катта сонлар кейин қўлланган: йуз-йуз элик ЈзбФкни кишиси билФн (БН). -чФ аффикси саноқ сонларга қўшилиб. асосан. тақсим сонлар маъносини англатган: Икки гул баргини бир бирдФн гаҳи гуфтāра ач (Нодира). -(Ф)влФн (ФгµлФн}ФвлФн) аффикси баъзи саноқ сонларга қўшилиб жамловчи сонлар ясаган: икФвлФн қачтылар (Лутфий ГН). Каср сон ясалишида баъзан махраж ва сурат сон орасида айрим боғловчилар қўлланган. чағлы.-Фр аффиклари билан ҳосил қилинган: Айларда бирФр-бирФр кЈрµнµр (Атоий). Тақсим сонлар. чама сон маъносини ифодалаган: отуз йылча йақын бар (Навоий МН). Гулханий асарларида бир сони кетма-кет такрор қўлланиб. Эски ўзбек тилида тақсим сонлар. Бир ва икки саноқ сонлари грамматик кўрсаткичларсиз кетма-кет такрорланган ҳолда тақсим сонлар маъносини англатган: Нэки кЈргµздилФр са¦а бир-бир (Навоий СС). махраж ҳамда сурат сонлар асосида ҳосил бўлган.-ар. Саноқ сонлардан кейин чағлық. Саноқ сонларнинг жуфт ҳолда қўлланиши орқали ҳам чама сонлар ҳосил бўлган. Эски ўзбек тилида каср сонлар синтактик усул билан ифодаланган. кичик сонлар олдин. Нодира.артуқ. грамматик кўрсаткичлар махраж сон ёки сурат сонга қўшилган. ЙµзФр мисқал кумуш (БН). махраж сон саноқ сонларга чиқиш ҳамда ўрин-пайт келишиклари аффикслари қўшилиши орқали ифодаланган. Бир й а р ы м қары қазса. йылча. Бэр¯рмФн болса йµз жāныму мы¦дын бир ҳисāб ФйлФб (Мунис). -рар. баъзан махраж ва сурат сонлар дистант ҳолатларда учрайди: йуздин г Ф р бирисигФ йэтсФ (Навоий СС). чақлық сўзлари қўлланиб. чама сонлар ҳосил қилинган: йуз ики йузчФ киши (Навоий ҲА). ики йµздин кЈпрФк уч йµздин азрақ болғай эди (БН). Йарым сўзи ҳам каср сон маъносини англатган. Каср сонлар.-ала. бу учФлФси (БН). Йурт малыны¦ ондын бирини алур (Ш турк.). . -ча. Чама сонлар. ФгФр чун икки-икки қол тутуб (Муқимий). XV— XIX асрларда битилган ёзма манбаларда чама сонлар аналитик.

каср сонлар.XVI — XIX асрларга оид баъзи ёзма манбаларда форс-тожик тилидан ўзлашган ним. тартиб. Савол ва топшириқлар: 1. Эски ўзбек тилидаги сонларнинг қўлланишига манбалардан мисоллар топинг. yaxshilik. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GERBI "O‘zbekiston Respublikasi Davlat gerbi to‘g‘risida"gi Qonun 1992 yil 2 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida qabul qilingan. оғланларны ним қыйат тэдилФр (Ш турк). чама. Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik. olijanoblik va fidoyilik timsoli bo‘lgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. жамловчи. Соннинг эски ўзбек тилидаги ўзига хос хусусиятлари нималарда кўринади? 2. дона. o‘ng tomonida ochilgan paxta chanoqlari suvrati tushirilgan chambardan iborat. Gerbning yuqori qismida respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarim oy va yulduz musulmonlarning qutlug‘ ramzidir. чаҳāрйФк. Соннинг тузилишига кўра турлари – содда. чāрйФк сўзлари каср сонлар маъносида қўлланган: таъриф қылғанны¦ йарымы балкэ чарйэкичФ ашлық (БН). O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda so‘l tomonida bug‘doy boshoqlari. . Таянч тушунчалар: Соннинг маъно турлари – саноқ. тақсим сонлар. Gerbning markazida himmat. ду ним. мураккаб. тузилишига кўра турлари қандай ҳосил қилинади? 3. farovonlik yo‘lidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. baxt-saodat. Соннинг маъно турлари.

uning komillikka. ichki go‘zallikka intilishning timsoli. Binobarin. beg‘uborlik. qadimgi yilnomamizga bevosita aloqador. Davlat bayrog‘i va uning ramzi bugungi O‘zbekiston sarhadida qadimda mavjud bo‘lgan davlatlar bilan tarixan bog‘liqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy an’analarini o‘zida mujassamlashtiradi. u kun charog‘onligi va koinot yoritqichlari bilan uyg‘unlashib ketadi.Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrog‘ini ifoda etuvchi chambar lentasining bandiga "O‘zbekiston" deb yozib qo‘yilgan. Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi. Ayni paytda u qo‘lga kiritilgan mustaqilligimiz ramzi ham. Timsollar tilida bu – yaxshilikni. U ko‘pgina xalqlarda navqironlik. Yashil rang – tabiatning yangilanish ramzi. orzu va hayollar tozaligi. soflikni. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy. Bizning o‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSINING DАVLАT BАYROG‘I "O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘i to‘g‘risida"gi qonun 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari o‘tkazilgan VII sessiyasida qabul qilingan. Navqiron yarim oy tasviri bizning tarixiy an’analarimiz bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Davlat bayrog‘idagi 12 yulduz tasviri ham tarixiy an’analarimiz. ilohiy tismol sanalgan. . halollikni. Davlat bayrog‘imizdagi 12 yulduz tasvirini o‘zbek xalqi madaniyatining qadimiyligi. Oq rang – poklik. donishmandlikni. o‘z tuprog‘ida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim. Bayroqdagi oq rang – muqaddas tinchlik ramzi bo‘lib. shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzi. umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. Qizil chiziqlar – vujudimizda jo‘shib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlarini anglatadi.

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT MADHIYASI (O'zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi to'g'risidagi( qonun 1992 yil 10 dekabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o'n birinchi sessiyasida qabul qilingan. Mutal Burhonov musiqasi .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful