Anda di halaman 1dari 4

1.

QELIZA Qeliza sht njsia thelbesore, funksionale dhe strukturale e t gjitha organizmave tgjalla, bartse e jets: n t zhvillohen t gjitha proceset jetsore (funksionet).Qeliza perbehet nga membrana citoplazmike dhe citoplazma ne te cilen jan t vendosuraorganelet qelizore t cilat permbushin funksione t ndryshme jetsore.Qelizat jane te formave t ndryshme. Qelizat shtazore mund t ken form tdrejtkndshit, pllakore dhe cilindrike (qelizat epiteliale), zgjatore (q. Muskulore), yjore(q. Eshtrore), t degzuara (q. Nervore) etj.Qelizat shtazore jan m t vogla se sa ato bimore. T mdhat jan disa qeliza speciale,si jan vezet e shpendve. Ndr to vigan i vrtt sht veza e struthit, e cila sht emadhe sa 36 vez t puls.Qelizen e zbuloi shkencetari anglez ROBERT HUKU ne vitin 1665 me prejen e holle teqepes ai verejti disa vrima te cilat i quajti celula (qeliza). 1. Llojet e qelizave Qelizat ndahen n: Eukariote Prokariote Organizmat e gjall prbhen (trupi i njeriut prbhet prej rreth 100 trilion qelizash tndryshme) nga disa lloj qelizash t cilat biologt dhe kimistt i klasifikojne n disagrupe: Qelizat dhjamore jan si fluska shum t vogla ku secila mban nj rruaz t vetmet vyer si rezerve energjie. Qelizat e gjakut prbjn thuaj se gjysmn e qelizave t trupit t njeriut. Qelizat ekuqe t gjakut shprndajn oksigjenin n organizm. Qelizat e bardha t gjakut] jan si nj lloj ushtrie t cilat i luftojn mikrobet. Organizmi i njeriut prodhon ndo sekond rreth 2 milion qeliza t reja. Qelizat nervore jan telat e trupit, d.m.th nprmjet tyre bhet shprndarja esinjaleve elektrike me nj shpejtsi prej qindra kilometrave n or.Trurii njeriutka rreth 100 milliard qeliza nervore.1. Qelizat kockore . Edhe pse n shikim t par kocka duket e vdekur dhe sht e fort sishkmbi ajo ndrtohet nga qliza t gjalla. Qelizat e rrethojn veten me minerale nmnyr q ta bjn kockn t fort. Qelizat e syrit t cilat n pjesne syrit t njeriut kapin dritn me t cilen imundsojn atij q t shoh; Qelizat gjndrore prbjnmukusine holl n hund dhe zorrt; Qelizat seksuale ,qeliza mashkullore dhe qeliza vez

Qelizat e lkurs , i mbrojn pjest e brendshme t organizmit nga ngacmimet e jashtme;Qelizat primitive m t thjeshta jan qelizat prokariote- greq. pro-para, karyo-bertham,te cilat kan nj ndrtim relativisht mjaft t thjesht dhe nuk kan brtham t diferencuar dhe t vetmen baz q kan shtADNdhe nuk kan membran. Qelizat q kan form,funksion dhe ndrtim t njejt e prbjn njind. 2. Vetit do qeliz ka veti t ndryshme, disa nga kto veti jan:- Riprodhimi - me an t ndarjes binare, mitozs ose mejozs- Metabolizmi -- Reagimi ndaj ngacmimeve t jashtme, si ndryshimi i tempraturs apo pH-s. 2. ADN Acidi desoksiribonukleik , shkurt ADN ( anglisht - DNA ) sht njacid nukleik (brthamor) zakonisht n formn e nj spirali (dredhe) t dyfisht q prmban udhzimegjenetikeprcaktuese pr zhvillimin biologjik t t gjitha formave qelizore t jets, dhe tshum vireve. ADN sht nj polimer i gjat inukleotids dhe kodon renditjen e aciditaminoik i gjendur ndr proteinaduke prdorur kodin gjenetik , njkod trinjak inukleotideve. N trsin eqelizave eukariotikesi t atyre t bimve, kafshve,krpudhavedhe protistve,shumica e ADN-ve sht e vendosur n brtham. N dallim me qelizat ethjeshta t quajtura prokariote, duke prfshir eubakteriandhearkaean,ADN nuk sht endar ngacitoplazmame nj cip brthamore. Organelet qelizore t njohura sikloroplaste dhemitokondrigjithashtu prmbajn ADN.2. ADN-ja prmendet shpesh si nj molekul e trashgimis, si prgjegjse pr prhapjen eshumics s veorive t trashguara. Tek njerzit kto veori mund t shtrihen nga ngjyrae flokve deri tek smundjet prekse. Gjat ndarjes qelizore, ADN dyfishohet dhe mundt tejohet t pjell gjatriprodhimit. Studimet q merren me prejardhjen mund t bhenduke u bazuar n faktin se ADN mitokondrinore rrjedh vetm nga nna, dhe kromozomiYmashkullor rrjedh nga babai.ADN-ja e do njeriu, pragjenete tyre, trashgohen nga t dy prindrit.ADNmitokondrinoree nns s bashku me njzetetre kromozomanga secili prind bashkohent formojn gjenin ezigots,veza e pllenuar . Si prfundim, me prjashtim t qelizave tkuqe t gjakut, shumica e qelizave njerzore prmbajn 23 pal kromozomesh, s bashkume ADN mitokondrinore t trashguar nga nna. 1. Kodi gjenetik Bazat e azotuara [Adenina (A), Citozina (C), Timina (T), Guanina (G)] mund teimagjinohen si kater shkronja te alfabetit. Duke prdorur grupe me nga tre shkronja mundte formohen 64 kombinime t ndryshme t cilat formojn 20 aminoacidet ekzistuese.Me q ekzistojn 64 tripleta dhe 20aminoaciden kodin gjenetik disa aminoacide mundt kodifikohen nga disa tripleta t ndryshme por jo anasjelltas, nj triplet i prket vetmnj aminoacidi. 2. Riprodhimi ADN-ja sht nj reaksion polimerizimi q ka si reaktante katr tipet edezoksiribonukleosideve trifosfate. Megjithse n fijet e saj ndodhet vetm nj

fosfat,nukleotidet fillestare duhet t jen trifosfate n mnyr q t prdorin hidrolizn e dylidhjeve fosfodiesterike (ku njra sht e nevojshme pr shtimin e nj monomeri dhenjra e katalizuar nga pirofosfataza inorganike mbi pirofosfatin dals) pr ta brreaksionin ekzotermik.Reaksioni katalizohet nga ADN polimeraza, enzime n gjendje t krijoj nj tjetr fijeADN-je n kahun 5'-3' e zbuluar ngaArthur Kornberg m1958nprmjet njeksperimenti. Reaksioni i ADN polimerazes drejtohet nga fija udhzuese e ADN-s sepsekrijon nj fije t re ADN-je q sht komplementare me at q shrben si udhzuese.ADN polimeraza nuk sht n gjendje ta filloj sintezn e nj fijeje pa asnj pik fillimi.Pr t filluar dyfishimin struktura helikore e ADN-s duhet t denatyrohet nga disa proteina. Kto jan helikazat, proteinat q ndajn dy fijet duke prdorur energjine ATP-s, dhe proteinat denatyruese, ose proteinat destabilizuese t helikes, jo enzimatike q mund t denatyrojne ADN-n duke u lidhur me disa pjes t fijes e duke i stabilizuar ato.Ky aktivitet prodhon nj forc e cila prhapet n fijet e paiftuara t cilat mund tdyfishohen.Meq polimerazat veprojn vetm n drejtimin 5'-3', njra fije mund t dyfishohet nmnyr t vazhdueshme, tjetra rezulton me disa pjes t reja ADN-je dhe secila prej tyreon n fillimin e ARN-s. Kto pjes m von hiqen dhe hapsirat bashkohen nga nj llojtjetr polimeraze.Rezultati i dyfishimit jan dy helika t dyfishta identike e prbra nga nj fije e vjetr dhenj e re. 3. Prbja dhe struktura e ADN-s Acidi deoksiribonukleik prbhet prej dy vargjesh komplementare t lidhura ndrmjetvete me lidhje hidrogjenore. Vargjet e kan formn e spirales. N strukturn e ADN-smarrin pjes bazat purine: adenina dhe guanina; bazat pirimidine: citozina dhetimina;acidi fosfarik dhe deoksiriboza. Deoksiriboza dhe acidi fosforik gjenden n donukleeotid. Prandaj, nj nukleotid dallohet prej tjetrit nukleotid n baz t asaj se cila baz purine ose primidine gjenden n t.Meqense n strukturn e ADN-s marrin pjes 4 lloj bazash ( A, G, C dhe T), athermolekua e ADN-s sht e ndrtuar sht e ndrtuar prej 4 lloj nukleotidesh. Specifiteti indrtimit prej llojit n lloj varet nga numri inukleotidevepurine ose pirimidine, lloji dherenditja e tyre n varg polinuklotidik. Bazat azotike purine dhe pitrimidine jan trenditura n varg n baz t ligjit t prputhshmris. Kjo do t thot se prball adeninst njrit varg do her gjendet timina e vargut tjetr, e prball guanins gjendet citozina.Bazat purine t njrit varg jan t lidhura me bazat pirimidine t vargut tjetr me lidhjehidrogjenore.Adenina(A) lidhet me timinn (T) me dy lidhje hidrogjenore, kurseguanina(G) mecitozinnme trilidhje hidrogjenore. Sasia e ADN-s sht konstante dhespecifike pr do qenie t gjall 4. Roli biologjik Kur sht qshtja e rolit biologjik, ather dihet se AND-ja sht bartse dhe prcjellse evetive trashguese. Ajo prmesARN-s -q do t thot se ajo n mnyr indirekteekontrollon sintezn e proteinave, e cila kryhet nribosome, e prmes proteinave ekontrollonnatyrndhe shpejtsin e proceseve t ndryshme biokimike nqeliz. Pra,AND-ja sht rregullator i proceseve jetsore. Sasia e AND-s n qeliz sht konstantedhe specifike pr do qenie t gjall. Duhet cekur se para ndarjes s do qelize bhetdyfishimi i AND-s. Prandaj AND-ja merr pjes n procesin e ndarjes s do qelize. Kydyfishim i AND-s bhet prmes procesit q quhet replikim.Molekulat e ADN-s jan tvetmet molekula organike q kan aftsi t riptodhojn vetveten. 3. ARN

N qeliz ekzistojn disa lloje t ARN-s, t cilat dallohen n mes tyre pr nga ndrtimidhe funksioi. Gjenden n brtham t qelizs n sasi t vogl e m tepr n citoplazm.ARN-ja sht e ndrtuar prej dy bazave purine: adenins dhe guanins, dy bazave pirimidine: citozins dhe uracilit, prej pentozs- ribozs dheacidit fosforik . Uracilidheribozajan njsi specifike strukturore t ARN-s, t cilat nuk gjenden nADN.Molekulae ARN-s sht e prbr vetm prej nj vargu nukleotidesh. 1. Llojet e ARN-s N qeliz gjenden tri lloje t ARN-s. Molekula e secilit lloj prbhet vetm prej njvargu polinukleotidik. ARN-ja informative (ARNi) gjendet n ribosom. Kjo ARN i kopjon informatatgjenetike nga ADN-ja e brthams, prej s cils edhe vet sintetizohet. ARNi, ekrijuar n brtham prej ADN-s, kalon mandej n ribosme dhe merr pjes direktn sintezn e proteinave. ARN-ja transportuese ose solubile (ARNt dhe ARNs) gjendet n citoplazm tqelizs. Ka pr funksion transportimin e aminoacideve prej pjesve t ndryshmet citoplazms n vendin e sintezs s proteinave- n ribosome. Pr do lloj taminoacidit ekziston nj ARNt e veant. Meqense n qeliz gjenden 20 llojeaminoacidesh, ather ka edhe 20 lloje t ARNt. ARN-ja ribosomale (ARNr) gjendbash me proteinat, hyn n ndrtimin eribosomeve, prej nga edhe e ka marr emrin. Funksioni i saj nuk dihet. Ndrtimi dhe llojet e ARN. Te disa viruse bimore dhe shtazore p.sh. te virusi q shkakton poliomelitin, te virusi i SID-s, te virusi i Rausit i cili shkakton kancerin etj, materialitrashgues sht ARN, kshtu q gjenet e tyre jan segmente t ARN.ARN sht produkt parsor i gjeneve, d.m.th. i ADN dhe ka struktur t ngjashme meADN, mirpo pr dallim ARN sht molekul lineare njzingjirore shum m e vogl semolekula e ADN. N vend t dezoksiribozs ka sheqerin-riboz si dhe n vend t timins(T) ka bazn uracil (U). ARN sht prbrs i kromozomeve i t gjith organizmave tgjall, ndrsa n prqindje m t madhe gjendet n brthamz dhe n ribozome. ARNi-informativ perben 5% te ARN ARNt-transportus perben 10% te ARN ARNr-ribozomal perben 85% te ARN