Anda di halaman 1dari 110

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

MONOGRAFI

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Bardhyl Zaimi Gzim Sulejmani FLAMU RTAR I SHQIPTARI S

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Bardhyl Zaimi Gzim Sulejmani FLAMU RTAR I SHQIPTARI S

TETOV 2012

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Biblioteka: Piedestale t historis

Botues: ArbriaDesign Tetov

Redaktor: Nijazi Muhamedi

Recensent: Dr. Salajdin SALIHU

T gjitha t drejtat jan t rezervuara. Nuk lejohet kopjimi ose riprodhimi i librit pa lejen paraprake t autorve. do keqprdorim sanksionohet sipas ligjeve pr mbrojtjen e t drejtave autoriale dhe prons intelektuale.

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

PRKUSHTIM

rball veprs s lumnueme t promethenjve dhe shrbestarve t madhnueshm t Atdheut dhe t shqiptaris, ksaj hyllsie t brezit historik t Ballit

Kombtar, ne dy brezat e ksaj kohe, vendosim homazhin e prshpirtshm mbi bmat, sakrificat, flijimet dhe mbi patriotizmin e tyre t prshqiptarshm. Kt sprov pr nj jetshkrim ia kushtojm Flamurtarit t shqiptaris nga Maqedonia shqiptare, Hafz Jusuf Azemit, si kuror miradije dhe adhurimi t vrtet dhe si frymzim gjith brezave q vijn ndaj veprs s tij. Nijazi Muhamedi Bardhyl Zaimi Gzim Sulejmani Salajdin Salihu Tetov, 15 nntor 2012

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

q rrezatonte paqen e brendshme t tij dhe nj dinjitet pathyeshmrie. Prapa figurs s tij, ne tashm shihnim edhe rrokullisjen e heshtur, gjmimet e heshtura t shkundullimave historike shqiptare prball t cilave u prplas jeta e tij prej nj Flamurtari t shqiptaris. Para se t vinim ta takonim, ne kishim ndenjur dit t tra mbi shnimet q lidhnin fijet gati njshekullore t skajeve t jets dhe t veprimit patriotik t tij. N at dridhm dshire pr ta takuar, edhe n mendjen ton ende nuk kishin heshtur copra shungullimash historie q i kishim ndeshur n ato shnime. Ardhja e tij drejt nesh, prandaj, na dukej si ardhje e nj qenie nga prtejkoha,
9

ek zbriste fshatit teposht pr tu takuar me ne, me duart futur n at xhup bojhiri dhe me nj plis t bardh si bora, Hafz Jusuf Azemi bnte nj ecje

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

nga ato trazime historike, t cilat zgjaten si nj mjegull e dendur edhe n kt koh. Nj shikim i thell, i prhumbur n ngjarje dhe n ekzilin mbi 50 vjear prshkon sakaq pamjet e vendlindjes dhe sikur krkon t rrok gjith at munges t detyrueshme q ka pushuar plot pasion n sprovn e madhe t atdheut. T rinjt ndan t cilve kalonte e njihnin si shqiptaro-amerikani me plis t bardh, ndrsa brezi i rinis s tij, gati i rralluar, e njeh si flamurtarin e par t shqiptaris dhe t rezistencs kundr sllavve n ant e Sharrit, n motet 1941-1944 dhe atdhetarin e prndershm n mrgatn shqiptare n Amerik. Flamurtari i shqiptaris, Hafz Jusuf Azemi, edhe n kt mosh t thyer mbi nntdhjetvjee ka po at vitalitet, po at vullnet e vrull pr t qen afr pulsimit historik, gjakimit t pasosur shqiptar. Dhe fryma e tij, prkushtimi i tij ka t regjistruar n kujtes me saktsi matematikore ngjarjet, njerzit dhe gjith itinerarin npr t cilin protagonistt lvizin t gjall, t prshpirtshm, si n nj shirit filmi. Ai ndodhet n nj koh tjetr dhe vjen nga nj udhtim gati epik si i Aga Ymerit q prshkon vlimet m t thella t atdheut, at golgot shqiptare q mbetet e hijezuar dhe e parrokshme n gjakimin dhe tragjiken e vet. Koha pr t ka vetm nj emr, vetm nj
10

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

gjakim, dshirn e pareshtur q pushon n koh Shqiprie. Gjith ngjarjet q prshkojn jetn e tij jan palimpsest dhe kumt dritbardh i fateve shqiptare, q mbetn t verbra dhe t sakatuara deri n paprani nga uraganet e prmortshme t historis. Gjersa shfleton ngadal dhe me shum kujdes guidn e golgots shqiptare, ai, me nj qetsi gati olimpike, prek me tr shqisat protagonistt e rrugtimit t tij, gjith at frym t trazuar n stinn shqiptare dhe t degdisur m pastaj aneknd bots. Mes fatesh t rnda q peshojn tragjedi t pafundme, ai kishte shpaluar flamurin e shqiptaris, at flamur, t cilin do ta valoj me madhni gjithandej ku kto fate mund t gjenin nj prmbushje historike. Jan qindra sekuenca, fragmente t vaglluara q vijn dhe shpalohen n dritn e tyre, nganjher me nj humor t holl dhe t prmbajtur. Hapat e tij n kt koh duket se vijn nga nj koh e largt dhe pr njerzit nganjher duken t pavrejtshm. Mbase pr kt koh t trazuar dhe t dalldisur, kto hapa t rnd t historis, mbeten t parrokshm, njsoj si mbetet e parrokshme kjo koh edhe pr t, e cila nuk ka nj kompas t vetin t historis. Flamurtari i shqiptaris rrfen me qetsi kreshprimet historike, duke dallgzuar pavrejtshm gjakimin e tij n frymn e prshqiptarshme, n iden kombtare q e kishte br kushtrim n t gjitha institucionet relevante ndrkombtare. Me prpikri ruan
11

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

n kujtes t gjitha momentet kye t jets s tij, t gjitha momentet dhe protagonistt q i dhan kuptim dhe vler t padiskutueshme jets kombtare, por edhe afirmimit t fateve shqiptare n trajektoren kontradiktore t historis. N kt koh vjen si nj hero i heshtur, si nj Gjergj Elez Ali q nuk i shpalon plagt e panumrta, por q rrfen me madhni t prvuejtun betejat me bajlozin e kuq, q kishte marr jet edhe nga jeta shqiptare. I veshur si nj amerikan me qeleshen n kok, duket si nj simbioze e pazakont pr kt koh, pr njerzin q rrin pezull ndr heshtime t mortshme. Por, Flamurtari i shqiptaris kalon dit qetsie n tokn e vet, po kujtimet prap i ikin n stint e tij vendlindase t dikurshme dhe n stint mrgimtare q i ka jetuar dhe i jeton, duke rrfyer me nj gjuh t prkor bmat e tij, t cilat marrin nisje para m tepr se 50 vjetsh. Dukja e tij sht grshetim i asaj q ka mbrujtur me ngulm gjat ktyre viteve epike. Kt qeleshe mbi kok e mban n kujtim t asaj qelesheje q e mbanin 50 mij shqiptar t cilt, nj dit prilli t 1941 u derdhn n Sheshin e Tetovs n Mitingun e thirrur prej Organizats atdhetare Besa dhe shpalln Shqipnin e Vjetr,si pjes e Shqipnis s Tansueme(Shqiprin e Trsuar), pr t penguar

12

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

veprimet bullgare, t cilt prpiqeshin t lidhen me italiant pr t shpallur Tetovn bullgare. Ky miting do t kujtohet n popull edhe si Mitingu i Plisave t Bardh, se nga ajo dit popullata shqiptare e qytetit po edhe e rrethins e hoqi fesin e kuq.1 Hafz Azemit e lidh kt dit edhe me nj kujtim t vetin: N kt koh un isha nxns n Medresen Sinanije n Tetov. Ajo gjendej pikrisht, rrugs pr n Gostivar, te Hamami i vjetr ndr rrugn prball Hamamit. Na msonin do hoxhallar t ngritur me dije, por q m von u kuptua se kishin vepruar edhe kombtarisht. Pas mitingut n popull fryma q gjith t venin n kok kapua t bardh. Ishte pikrisht Xhemil Efendiu, nj hoxh shum i ditur, q e dha urdhrin q menjher i gjith populli i Tetovs t mbaj kapua t bardh. Nga ajo dit edhe un e mbaj plisin e bardh. Prfundimisht duket se koha ecn, ndrsa njerzit q n jetn e tyre kan nj mision ruajn brenda vetes ca shenja t paprsritshme q i bartin si prani, si gjakim t patundur n plotnin e vet. Kjo qeleshe mbi kokn e Flamurtarit t shqiptaris, sht simbol dinjiteti i stins shqiptare, i nisjes s saj, e

Ismet Jonuzi-Krosi, Organizata Kombtare Besa-Dega n Tetov (1935-1944). Tetov, 2008, f.73.
1

13

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

bartur n koh, si nj gjurm dhe si nj rivendikim historik prball sakatimeve t gjeografis shqiptare. Me przemrsi, i shkrir deri n grimcat e fundit me iden e Ballit Kombtar, themelvns i s cils ishte gjeniu i kombit Midhat Frashri, Flamurtari i shqiptaris, shpalon me nge rrugtimin e tij , t trisht dhe t prndritur, epik dhe n t njjtn koh kaq njerzor, t trazuar, por t mbushur me nj dshir Shqiprie, me plot rrqethje t papritura, por me nj lavdi t paprsritshme. Rruga e tij kombtare nis nga palimpsesti kur Maqedonia shqiptare shpallet Shqipri n vitet 1941-44. Kjo koh Shqiprie si i thoshte populli i ksaj ane, kndohej mbrmjeve n vatrat shqiptare t Tetovs si kndohej n nj kng Ksaj Shqipnie i erdh dshiri. Kt dshir Shqiprie dhe pr Shqipri, e zgjoi dhe e gdhendi n kujtesn kolektive t shqiptarve t ksaj ane vendimi i ministrit t athershm t asaj Shqiprie, Ernest Koliqi, me Kol Margjinin, kur n Kosov dhe n Maqedonin Perndimore drguan Dyqind pllumba (msues) pr 200 shkolla shqipe n kto an, n t cilat shqipja u b gjuh e plot shkollimi dhe e administrats dhe n t ciln msoi, n baz t nj programi t prshqiptarshm, si n Shqipri dhe si n kto an t shkollave q hapin kto 200 pllumba. Nga msuesit e par shqiptart e
14

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

ksaj ane msuan nga historia kombtare vjetrin e kombit shqiptar nga Histori e Shqipris dhe e shqiptarve t Mehdi Frashrit nga e cila msuan pr Ilirin dhe Tre vllaznit e Iliris, bij e madhe e s cils msohej se ishte Maqedonia Shqiptare . Po, m par se Koliqi e Kol Margjini, flamurtari i fateve shqiptare, Hafz Jusuf Azemi dhe brezi i tij do ta endnin si nj legjend t dgjuar prej etrve t tyre ardhjet e shpeshta n Tetov dhe gjithandej npr Maqedoni, t Hasan Prishtins dhe shokut t tij Nebil Drags, pr t mbledhur nga kto vise, 20 pllumba( nxns) pr Normalen e Elbasanit, t cilt do t msonin me mbshtetjen e qeses s Hasan bej Prishtins, i cili m par, po ashtu me qesen e tij kish hapur disa shkolla fillore shqipe n Kosov. Ky mision i Hasan Prishtins, do t kujtohet Hafz Jusuf Azemi, me gjith kmbnguljen dhe dshirn e tij t zjarrt, si duket mbeti pak i pakuptuar nga popullata edhe n histori ka mbetur e pashkruar se sa pllumba nga Maqedonia Shqiptare u nisn pr n Normalen e Elbasanit. Dhe pikrisht, kjo koh e prshqiptarshme q vjen dhe shtrihet si prmbushje historike u jep frym dhe gjak mungesave n kto an, t cilat vinin si shkretnime nga eklipset tjetrsuese t historis. Kjo stin shqiptare po ndizte n kto an Shqiprie gjith hovin pr t trandur mortjen e heshtur, gjith pluhurin e gjms
15

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

historike q ishte ngjitur keqas n gjymtyrt e shqiptarve. Sa shkurt zgjati kjo stin dhe sa zgjim kombtar solli. Dukej se prtejkoha e historis shqiptare po vinte me gjith plotnin e vet pr t prmbushur zbraztirn e madhe, pr ti dhn ambicies kombtare zjarrin dhe frymn pr nj jet kombtare t mvetsishme. Ishte nj koh historike q po prplotsonte deri n jetn e jets shqiptare frymn e trsis, q po prmbushte n jetn e njerzve t ksaj ane, ndrrn pr nj areal t pashkputur. Fijet e ekzistencs shqiptare po merrnin fuqi nga fryma e prshpirtshme e protagonistve t devotshm t shqiptarizms. Gjithandej pulset e ksaj Shqiprie t trsuar n konceptin Shqipri e Vjetr, po shtriheshin n akord t plot me prpjekjen historike pr t qen pjes e trsis s pandashme, e Shqipnis s Tansueme (Shqipri e

Trsuar), njashtu si frymonte me plot ngazllim n kngt e


ktyre anve q kndoheshin n ndeja nga breza t shumt. Kjo stin e lumnueme po shprndante ndr njerzit jehonn e largt t prpjekjes shqiptare pr nj jet kombtare t denj n plotnin e vet, me gjith repertorin e prndritur t trashgimis historike. Kjo ishte nj koh Shqiprie q po stamponte n zemrat e njerzve iden e prbashkimit, pikpjekjen e hapsirave shqiptare t ndara nga rrufet mizore t historis. Ishte nj

16

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

dshir q po merrte form, q po prmbushej n t gjitha dimensionet e jets kombtare. ... N Tetov filluan t vijn arsimtart, npunsit, civilt administrativ shqiptar nga Shqipria. Taborri i i arsimtarve, historianve t popullit shqiptar, patriott e shquar, pishtart e popullit n krye me Qemal Haxhi Hasanin, Beqir Kllojkn, Rustem Ismail Hotin e tjer. Menjher u eln shkollat, u formuan resurset n gjuhn shqipe prej 1000 kursistve, t cilt vazhduan gati m shum se nj vit msimin n gjuhn shqipe dhe n pikpamje t atdhedashuris s shqiptarizmit. Brenda disa muajve u aftsuan shum intelektual pr gjuhn shqipe. Shumica e kursistve qysh m par e kishin msuar gjuhn shqipe n mnyr ilegale nn drejtimin e organizats BESA. Shkolls, e cila m par e mbante emrin e mbretit serb, tash ia venduam emrin e prijsit tan Sknderbeu, u formua shoqata e muziks, orkestrina dhe kori, grupi diletant, n t cilin pr her t par u vu n repertor vepra e Hamit Shijaku T burgosurit, u el biblioteka popullore me emrin Naim Frashri. Puna jon u koncentrua n prgatitjen e popullit pr mbrojtjen e t drejtave tona legjitime n rast t ndonj ndryshimi t situats...2.

Nga ditari i Gani Lums, themelues i degs s shoqats Besa pr Tetov, marr nga Ismet Jonuzi-Krosi, Organizata Kombtare BESA, dega e Tetovs (1935-1944). Tetov, 2008.
2

17

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

PRMBYSJA E STINS SHQIPTARE

jo dshir Shqiprie rrezlliti disa stin historie. N vjesht t vitit 1944 asaj iu avitn ret q do ta prmbysnin. Ujqit e bolshevizmit sllav me pazvan

t bolshevizmit envero - vukmanoviq kishin nisur t hungronin cepeve t maleve t Maqedonis Shqiptare. Nj nat e zymt po shtrihej me nj kor hungrimash q shprndaheshin pr t mjegulluar qiellin e kulluar t jets shqiptare. Tinzisht, t mbarsur me murtajn e kuqe, ujqit bolshevik, po anin mes pr mes gjeografin shqiptare pr t vendosur pushtetin e tyre t hungrims. Kjo stin shqiptare kishte trazuar keqas stinn e tyre barbare, at stin q gjat tr kohs ishin prpjekur ta shtronin me gjith mllefin pr t zhbr deri n palc do gj shqiptare. Hungurimat e acarta lshoheshin me triumfalizm murtaje dhe prshkonin muret e kshtjells shqiptare q po ngritej nga prpjekjet e shumta t brezave t tr t djegur pr atdhe. Kjo koh
18

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Shqiprie tashm po mbrthehej nga hungrimat e acarta q vinin s largu nga strofkulla ujqish q degdisnin territore. Me hapa fatal kafshimesh vdekjeprurse ujqit bolshevik, aviteshin tinzisht dhe me pazvant e t kuqve t ardhur pr ndihm t tyre nga brigadat e Haxhi Lleshit dhe me gjuhn e tyre plot murtaj tashm lpinin gjymtyrt e pres s tyre. Sy t mbushur me urrejtje vezullonin n natn e acart. Ca vettima t egra shkreptinin s largu. Nj nat e errt mesjetare me arroganc dhe ngrdheshje t zymt po mblidhte hungrimat e pafundme. Hungrimat e para t tyre kishin nisur n Vranic (tash Vratnic), nj emrvend shqip q populli ia kishte vn nga se n stin vere dhe vjeshte nga aty dilnin dhe vinin vransirat e motit. Tash nga aty vinte nj vransir e huaj sllave q prpiqej t lvarej dhe t errsonte jetn dhe historin n Maqedonin Shqiptare. N Vranic ishte hapur fronti i ets vullnetare t Ballit Kombtar, q solli stinn e Shqipris n Maqedonin Shqiptare me t kuqt bullgaro-maqedonas dhe ca t kuq t ets enverovukmanoviqe, si dhe ndonj t shkret nga viset e Resnjs dhe t Prilepit, q i kishin rekrutuar me dhun. Hafz Jusufi, q kishte nj mosh fare t re, n zemrn e t cilit tashm rrihnin pulset e asaj stine Shqiprie n kto an, kishte
19

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

ndjer se kjo hungrim kobzez ishte nj or kushtrimi pr fatet shqiptare. I duhej dalur prball ksaj vransire. Hafz Jusuf Azemi sht i pari q me disa nga fshati i tij u bashkohet vullnetarve q vinin nga t gjitha ant e Tetovs pr t mbrojtur frontin shqiptar n Vranic prball t kuqve. N luftn kundr bullgarve merr pjes gati e tr familja Azemi dhe nga i tr Dobroshti. Disa n Vranic dhe disa n frontin e Karadakut dhe Gllumovs afr Shkupit. N frontin e Karadakut, n pjesn e Tresks vritet Kadri Azemi, xhaxhai i Hafz Jusufit, t cilit nuk iu gjet kufoma kurr. N kt betej ishte vrar edhe nj lufttar tjetr nga Dobroshti, t cilin Hafz Jusuf Azemi e mban mend si Jusufi i Salihit, i cili sht varrosur n Dobrosht. Pas luftimeve n Vranic, ku eta vullnetare e Ballit Kombtar do t psoj nj humbje t prgjakshme dhe bn nj trheqje n Tetov. eta e t kuqve, q nga an e Shkupit kishte deprtuar edhe mbi nj skaj t Tetovs, nis fushatn e saj t tinzuar dhe natn nis t bj arrestimin e ets vullnetare t Ballit Kombtar q kishte marr pjes n frontin e Vranics. Mes t arrestuarve t par ndodhet edhe djaloshi i kushtrimit t stins shqiptare, Afz Jusuf Azemi.

20

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

I MBIJETUARI I GOLGOTS SHQIPTARE T MONOPOLIT

Partis Komuniste Jugosllave, e ndihmuar nga Partia Komuniste e Shqipris po bluante keqas t gjith protagonistt e stins shqiptare, gjith ata q ishin ngazllyer nga ajo koh Shqiprie dhe q prfundimisht po festonin lirimin nga serbt dhe bullgart. Pr vite me radh kjo gjm historike pr shqiptart e ksaj ane ishte mbajtur e heshtur, pa mundsin q t hulumtohet se far n t vrtet ndodhi n Monopolin fatal, n kt vend t kobshm, q komunistt e shndrruan n kasaphane. Jehona e ksaj gjme her-her ka ardhur prmes protagonistve t gjall pjes-

gjarja e Monopolit, kampi i shfarosjes shqiptare, mbetet e pandriuar sa duhet nga historiografia shqiptare. N kt vend urrejtja dhe hakmarrja e

21

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

marrs, t cilt kan rrfyer me trishtim pr ekzekutimet e shum shqiptarve. Mbamendja kolektive e ka ruajtur kt vend fatal, si nj jehon t prvajshme dhe t przishme fatesh t kositura nga murtaja e kuqe. Nga ato pak t dhna q vijn nga protagonist t ksaj kohe msohet se pas arritjes s t ashtuquajturs brigad partizane n Tetov, m 19 nntor t vitit 1944, fillon koha e kobshme dhe tragjike pr shqiptart e ksaj ane. Komunistt lshohen si t trbuar mbi Tetov, duke bastisur, arrestuar dhe deportuar n burgun e Monopolit. Burgu i Monopolit ishte shndrruar n kamp prqendrimi t vrtet pr shqiptart. Qyteti ishte kapluar nga nj heshtje varri dhe gjma ishte lshuar n do shtpi. Mes prqafimesh lamtumirse burrat shkuleshin nga m t afrmit dhe drgoheshin n Monopol, ku kishte pes godina me nga gjasht kat. Kjo ishte adresa e ferrit e Nats s kristalt mbi Tetov, q do t marr me vete qindra jet njerzish. Nga kjo nat fillojn persekutimet dhe likuidimet n Monopolin famkeq. Pr kt aksion t fshirjes s stins shqiptare ishte angazhuar nj divizion i tr nga t kuqt. Me qindra jan ekzekutuar dhe qindra t tjer t smur kan gjetur vdekjen dhe jan varrosur prjashta mureve t Monopolit. Edhe Afz Jusuf Azemi e ka
22

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

prjetuar gjmn e ktij burgu famkeq. Era e gjakut t shqiptarve t vrar akoma mbetet e fiksuar n kujtesn e tij. Kjo fushat pr t shkulur stinn shqiptare me nj uragan brutal persekutimesh dhe likuidimesh kishte zgjatur m tepr se dhjet dit. Gjat ksaj periudhe shum t rinj nga Tetova dhe rrethina ishin sjell n kt burg fatal. N vitin 1944, m 16 dhjetor, Partia Komuniste n Tetov dhe n Shkup, kishte mbledhur shum t rinj t fshatit Dobrosht dhe i kishte drguar n Monopolin famkeq t duhanit. N grupin e dyt kemi qen rreth 650 veta, ndrsa prej fshatit tim, Dobrosht, kemi qen 54 veta. Aksioni pr marrjen e t rinjve pr ti uar n Monopolin e duhanit u b disa her. T part i kan marr nga 23 nntori, kur hyri Brigada e 12-t maqedonase n Tetov. N monopolin t mbushur me gjak kemi ndenjur gati dy jav. Si roje kemi pasur nj maqedonas dhe nj shqiptar t Brigads s Haxhi Lleshit, q ishte n shkolln e bujqsis s Tetovs. Prej Monopolit t duhanit na uan n Shkup, ku disa dit na vendosn n kazermat e Divizionit 21 t ushtris s vjetr jugosllave, pastaj na uan n Katllanov, Veles, Demir Kapi, Vallandov etj., rrfen Afz Jusuf Azemi. N kt koh, etat e t kuqve tashm po vepronin mizorisht n kto an. Ato po kositnin do gj shqiptare, do prota23

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

gonist t stins shqiptare. Ato po prpiqeshin t shkulin nga gjeografia e ksaj ane gjith prndritjen q kishte mbjell ajo koh Shqiprie. N pranver t vitit 1945 morm vesh se Xhem Gostivarin e kishin vrar, Mefailt gjithashtu ishin vrar, kshtu q nuk kishte shpres q ne mund t iknim npr male, rrfen Afz Jusuf Azemi.

24

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

NGA GOLGOTA E MONOPOLIT N KAMPIN GREK

y ishte asti fatal i ekzilit, i shkputjes nga toka e ksaj ane dhe i vendosjes n kampin grek dhe m pas n kampet italiane. Destinimi i par ishte n

Greqi, por n qytetin Kirkis afr kufirit me Bullgarin, ishin dorzuar dhe kishin mbetur tre muaj. Mpastaj do t vazhdojn pr n Selenik dhe Athin, prej nga do t transportohen n Itali, pr t qndruar n kampin Santa Maria de Lauka. Golgota e Hafz Jusuf Azemit nga ky moment do t marr tone epike, e mbushur me kushtrimet e atdheut dhe e mbarsur deri n fund me iden e shtjes kombtare. Dallgt e fatit t prmbysur shqiptar tashm po dallgzonin pasionin kombtar t tij, q po merrte udh si nj mision i shenjt. Prpara tij po shtrihej nj rrug e gjat, nj kalvar i prshpirtshm q do ti jap kuptimin m t thell jets s tij. Pikrisht, n kto kampe, ai do t njihet dhe do t marr

25

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

impulset e para t ides s Ballit Kombtar nga themeluesit dhe bartsit e ksaj ideje. Hafz Jusuf Azemi rrfen: U vendos t dalim n Greqi, duke menduar se atje mund t vazhdojm pr t punuar pr shtjen e lirimit t Shqipris, t tokave tona. N Greqi kemi ndenjur tre muaj e ca, pastaj na uan n Itali. Atje na ndan, pasi kishte dhe serb dhe maqedonas n ato kampe. Na drguan n kampin ku ishin shqiptart, ku ishte Mithat Frashri, Hasan Dosti, Ali Klcyra dhe gjith bashksia e nacionalizms shqiptare, si myftia i Shkodrs etj. Ishin diku 1000 e ca veta. Aty msuam shum gjra pasi ishim t rinj dhe nuk dinim shum pr shtjen e Ballit dhe luftn q bri.

26

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

PIKPJEKJA BALLISTE

mi, po zhvendosej edhe n kampet e Italis, aty ku e kishte vendosur prmbysja e stins shqiptare. Ritmet e prshqiptarshme t zemrs s tij ishin n rezonanc t plot me ndjeshmrin kombtare q n kto kampe po shprndanin bartsit e Ballit Kombtar. Rreshtimi me ta ishte i vetkuptueshm, pa i njohur, ai tashm ishte pjes e tyre, pjes asaj Shqiprie q ata kishin sjell n Maqedonin Shqiptare m hert. Gjat qndrimit n kampet e Italis, Hafz Jusuf Azemi, ngadal do t prmbrendsoj substancn shqiptare t Ballit Kombtar. N takimet e para dhe t prshpirtshme me bartsit e ksaj ideje, ai tashm do t magjepset nga ky mision dhe kjo frym fundekrye do ta prshkoj qenien e tij dhe do t jet n rezonanc t plot me shpirtin e tij, me t gjitha ritmet shqiptare, q ai i kishte
27

j dshir Shqiprie, e asaj Shqiprie t Vjetr, q eli nja tre vjet n Tetov, q tashm po gufonte pandrprer n zemrn e t riut, Jusuf Aze-

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

brenda vetes q nga fmijria dhe rinia. do fjal dhe do bised e bartsve t Ballit gjat qndrimit n kto kampe do t shndrrohet n ushqim shpirtror, n fuqizim t dshirs s tij pr ti shrbyer atdheut, pr t qen flamurtar i fateve shqiptare, q pr gati gjysm shekulli do t robrohen keqas nga murtaja e kuqe. Ngrohtsia, pasioni, kmbngulsia dhe gjakimi i pareshtur pr Shqiprin i bartsve t ides s Ballit do ta frymzojn at deri n majat m t larta t gjakimit kombtar. Me Mithat Frashrin, Hasan Dostin, prof. Vasil Andonin, i cili ishte sekretar i Ballit kombtar, kemi ndenjur n ato kampe prej Santa Maria de Lauka, n Reggio Emilia, n kampin e Barlets, ku u brumosm me shtjen kombtare, me iden e Ballit, ashtu si jemi edhe sot, rrfen Afz Jusuf Azemi.

28

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

SAGA E SHQIPTARIS N KAMPET ITALIANE

edhe prball saj nuk pranuan t dalin t mundur. Ishte zri dhe kuraja burrrore e Midhat Frashrit q i mbante t pathyer dhe q i kushtrimonte pr tu lidhur n ide dhe n veprime n shrbim t shqiptarizms, flamurin e s cils e kishte ngritur n zemrn dhe mendjen shqiptare organizata e tij e Ballit Kombtar, vazhduesja me e denj dhe m e devotshme e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. Ishte dekalogu i saj, q kishte shpirtnuar kt dshir Shqiprie t kngs tetovare n Shqiprin e saj t shpallur n t gjitha ant gjeografis etnike shqiptare.

ort e nj furtune tragjike, e cila tr kt brez historik t ides shqiptare e kishte hedhur n kt kamp, ata kishin psuar nj thyerje, por

29

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

N ato or furtune tragjike, kjo plejad e brezit historik t Ballit Kombtar, dekalogun e tij e bri kngtim epik n kampin Reggio Emilia t Italis. Nga malli pr Atdheun, t brengosur pr fatin e kombit shqiptar, do mngjes do t luten me fytyr t kthyer kah Shqipria, duke knduar kng patriotike kushtrimi pr bashkimin e forcave liridashse pr lirin e Shqipris Etnike. Njrn prej ktyre kngve e shkroi Midhati, ku, prmes vargjeve me plot ndjenj, i drejtohej t Madhit Zot:

Ti neve na ndihmo, Bashkimin na sforco, Dashurin na shto, Pr Shqipri...!3


N kampin strehimor Reggio Emilia, Midhat Frashri shkroi edhe disa kng tjera, pr Flamurin kombtar, pr dshmort dhe trimrin e Ballit Kombtar, pr Kosovn etj. S bashku me t ishin mbi 750 simpatizant dhe antar t Ballit Kombtar nga vende t ndryshme t trojeve etnike shqiptare4. Furtuna tragjike sjell n kt kamp, gjith ballistt e orve t para, ku ishte shtrir koncepti i Shqipris etnike t Ballit Komb-

3 4

Midhat Frashri, Mallngjimi, Itali, m 25 dhjetor 1945. Dr.Riza Sadiku, Lidhja Kosovare (1949-1999), Prishtin, 2006, fq.39.

30

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

tar: Nga Shqipria, nga Kosova, q prfshinte si pjes t pandashme edhe Maqedonin Shqiptare dhe nga amria. Kjo Shqipri e gjitha anve shqiptare, e njohur edhe si Shqipni e Tansume, duhej vazhduar dhe duhej mbetur e prbashkuar prap rreth flamurit t saj gjithnj. Prball veteranve t orve t para t Ballit Kombtar, shrbestari historik i Shqipris gjithnj thoshte: Nuk

ka Shqipri, pa Kosov e amri . Pas ksaj, kori i ngritur nga


ballistt n kampin Barleta kndonte Kngn e Kosovs, q e kishte shkruar Rexhep Mitrovica.

31

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

MIDHAT FRASHRI, FIGURA M E PRSHPIRTSHME E IDES SHQIPTARE

kishte dgjuar q n at koh Shqiprie n Maqedonin Shqiptare dhe pr idealin e t cilit kishte dal t luftoj. Gjat qndrimit n kamp ai do ti hedh vijzimet e qndrueshme t portretit kombtar dhe moral t tij: N kampin n Itali, nga Tetova ne ishim 15 veta, prej t cilve 13 ishin nga fshati, Dobroshti, ndrsa dy ishin nga Tetova. Jetonim me nj dhom pes veta. Flija me nj dhom me Hasan Dostin, me nj nga Gjakova, q tash sm kujtohet emri, ndrsa dy t tjer ishin Dobroshti.

afz Jusuf Azemi n pikpjekjen balliste n kamp njihet me udhheqsin historik t Ballit Kombtar, Midhat Frashrin, emrin e t cilit e

32

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Midhat Frashri flinte n nj krevat me kasht, nj krevat shum i ngusht. Edhe batanijen prsipr e kishte prej kashte. Meq dhomn e kishim t ndar me batanije, na binte n sy se Midhati natn shpesh shplohej, kur kthehej n krah tjetr. Dy veta nga ne, prderisa ai flinte dhe batanija i binte posht, ata shkonin dhe e mbulonin. Kta poashtu, merrnin ushqimin me ato en prej llamarine dhe ia onin kryetarit. Kto ishin rastet e afrimit dhe t lidhmris s par shpirtrore me t. Nga ky afrim lindi tharmi i brumosjes son me personalitetin dhe iden e Ballit Kombtar. Ne tashm ndjenim se dika e zjarrt e ides s Ballit ishte brumosur n zemrat dhe n bindjet tona. U bm ballist t flakt dhe t tjert q e lan kt jet para nesh mbetn burrrisht ballista deri n fund t jets. Kryetari, gjithmon fliste pr Ballin dhe ne flisnim pr Ballin. Ai thoshte se Balli Kombtar u prish me Partin Komuniste t Shqipris pr shtjen e Kosovs si dhe t tokave t tjera shqiptare q mbetn jasht Shqiprie. Ne,- thoshte ai,- nuk mund t pajtohemi q kto toka prsri ti mbeten Jugosllavis. Ai na kujtonte gjithnj se kjo ishte nj tradhti e madhe q u kishte ndodhur shqiptarve. Ai fliste edhe pr shum gjra t tjera n fatet politike t shqiptarve.

33

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Gjersa kujton figurn e Midhat Frashrit, Hafz Jusufi, ndjen po t njjtn prani t tij. Pr t, Midhat Frashri mbetet figura m prshpirtshme e ides shqiptare: Midhat Frashri ishte njeri shum i mir, ishte njeri shum modest, njeri q kishte vuajtur dhe q kishte qen antar i qeveris s Ismail Qemalit. Ishte ajka, truri i shtjes shqiptare. N kampin Reggio Emila, Midhat Frashri vendosi q Ballin Kombtar ta shndrroj nga nj organizat n parti demokratike, sipas modelit t partive demokratike perndimore. Gjat ktij shndrrimi u soll vendim q secili q dshiron t antarsohet duhej t bj lutje prsri dhe t plotsoj formulart e prgatitur. Nprmjet ksaj, Balli Kombtar, po linte jasht vetes gjith ata q kishin br ndonj mkat gjat kohs s lufts. N Reggio Emilia m 1946, u mbajt edhe nj kongres i Ballit Kombtar. Kur Midhat Frashri e ktheu Ballin Kombtar prej organizate n parti , un i thash:-zoti kryetar, do ti nnshkruajm ato formular, po duhet t mendohemi se kjo pun mbetet dembabadem. -Po zoti Hafz-ma ktheu ai. Ndrkoh shkuam e u mblodhm dhe parashtruan lutjen secili dhe ia dham Vasilit. Kto t gjith vinin jasht Shqipris . Por, mbeti ajo fjala dembabadem .
34

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Edhe Vasili edhe kryetari ndonjher pr tu qeshur m thonin:- H, Hafz, si sht puna, dembabadem duhet t jesh ballist? Ne i shkruam ato, po ca ballist mbetn pa hyr n t, nuk u than se prjashtoheni, po nuk ua pranuan lutjet, rrfen Afz Jusuf Azemi. Kur Italia mori frym pak dhe qeverin e formoi De Gaspri, t gjith ata q kishin qen kundr Italis, u drguan n nj kamp tjetr, q konsiderohej si nj lloj internimi. T gjith ishin t Ballit Kombtar, n prjashtim t dy-tre vetave q ishin nga partia zogiste. Na uan n kampin Barleta. Atje vazhduam po t njjtn gj. E bnim korin dhe mbanim fjalime. Midhat Frashri ishte i yni dhe e nderonim, sepse ai ishte shpirti i shqiptarve, jo ve i Ballit, por i gjith shqiptarve. Nuk kishte njeri q mund ti thoshte jo kryetarit. Nuk kishte njeri q mund tia kthente fjaln Midhat Frashrit, pr sa i prket shtjes kombtare. Ai ishte shum i mir, shum i pjekur, rrfen Afz Jusuf Azemi. Kujtimet mbi figurn e Midhat Frashrit mbeten t freskta n memorien e Afz Jusuf Azemit. Atbot, ai po prshkohej nga fryma e tij, nga misioni i tij, nga gjith ai repertor intelektual vizionesh kombtare q pr t mbeten shenja t rrugtimit jetsor.
35

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Largpamsia e Midhat Frshrit ishte e jashtzakonshme, sepse ai kishte nj tablo t qart pr at q po ndodhte me Shqiprin dhe pr gjith golgotn q do t pasonte. Hafz Jusuf Azem i bjen ndrmend nj moment pr vizionin e tij t shfaqur n kampin Reggio Emilia, n kampin e fundit t ashtuquajtur Artileria, q kishte qen nj kamp i ushtris dhe q m pas ishte kthyer n kamp pr refugjat. N kt kamp qndronin personalitete t shumta dhe mes tyre ishte edhe Shasivar Aliu, kryetar i Rinis s Ballit Kombtar t Prishtins, i cili kishte krkuar nj takim me Midhat Frashrin. Ai rrinte prjashta, me gruan dhe kishte dy vajza, apo nj djal e nj vajz, nuk m kujtohet mir. Gjersa po priste, Midhat Frashrin dhe Vasil Andonin, drgon fjal q t vij Hafzi dhe Siri Mexhiti nga Tetova. Siriu gjat kohs s Italis kishte punuar n nj bank. Kur mbrritm atje, gjetm Mithatin, Vasilin dhe Shasivarin. Pasi hngrm buk, gjersa kryetari po bisedonte me ata dy, ne dy rrinim heshtur, dgjonim far flisnin ata. Midhat Frashri, gja-t ksaj bisede, tha se, tashti fjaln e ka Prishtina edhe Tetova. Un mendova se ai thot Prishtina, ngase Shasivar Aliu ishte kryetar i Rinis s Ballit pr Prishtinn dhe thot Tetova nga se Siri Mexhiti dhe un ishim t dy nga Tetova.
36

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Por n shpirtin dhe zemrn time ky moment mbeti si peng. Un kurr nuk i pyeta, Midhatin dhe Vasilin, se pse ai e tha kt. Turqit thon gjit zeman, gjel zaman. Erdhn kohra kur kjo e thn e Midhat Frashrit nisi t shprfaqej n jetn kombtare t Kosovs. N Prishtin, si krkes themelore e demonstratave studentore t 68, filloi me pun Universiteti i Prishtins. Pas saj mori nj nisje t re dhe t pandalshme lartsimi i shtjes kombtare. Ndrsa, kur kjo val atdhetare shprtheu njkohsisht at vit edhe n Tetov, ather thash me mendjen time, kjo po ndodh ashtu si na kishte parathn ather Midhat Frashri yn. Kjo frym kombtare i lidhi bashk Prishtinn dhe Tetovn . Qindra fragmente i sillen n kok, Afz Jusuf Azemit, t cilat ndrlidhen me figurn e Midhat Frashrit. Edhe sot, e ksaj dite, kur flet pr t, ka t njjtin prgjrim, t njjtin nderim dhe ruan nj raport t ngroht miqsor q pran me nj prulsi dhe prkudesje q ai tregonte duke e quajtur vazhdimisht biri im. Eklipsi q kishte rn mbi gjeografin etnike shqiptare po preokuponte gjat tr kohs edhe n kampet italiane Midhat Frashrin. Fati i Shqipris dhe i shqiptarve ishin pjes e pandashme e jets s tij. N rrethana krejtsisht tjera, ai, po bnte lvizje pr t shptuar mbase at q mund t shptohej. Thell brenda tij po

37

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

trazohej nj shqetsim kushtrimor pr shqiptart, pr fatin e tyre q nuk dihej se ku do t prfundonte. N kohn kur qndronim n kampin e Barlets, kryetari dhe Vasili, si sekretar, shkuan n Rom. Dy dit me radh nuk u kthyen. Prderisa t gjith ishim ngritur dhe po bnim korin, un po vreja se zri im nuk ishte n ritmin e njjt me at t korit . T gjith me shum pasion po kndonin himnin ton, por edhe kng t tjera, si ishte knga: Mbi shkmb e gur/ valo flamur/ valo

flamur mbi Kosov e amri/ mbi Tetov e mbi Tivar . Kur


kori mbaroi kngtimin, njerzia filloi t shprndahet. Mbeta vetm dhe nuk e dija far bja. Pasi ishte ruajtur n nj banjo q e shfrytzonim edhe si rojtore me nj pasqyr t vockl, doli Midhat Frashri dhe mu drejtua: - mirmngjesi, djali im! Mirmngjesi, kryetar,- ia ktheva un. - Po kemi kndej,- m pyeti ai.- Zoti kryetar, ktu n kamp ska gj, ju keni ardhur mbrm nga Roma, na dfto se far kemi atje, i thash un. Si duket ai m pyeti mua q un ta pyes at. Po, po, djali im, populli i Roms po punonte. Po, po, De Gaspri , q sht kryeministr i Italis edhe ai po punonte. Po, ne shqiptart ka po bjm? Ne po rrim npr kafe dhe bjm hesapet se kush do

38

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

bhet komandant, kush do bhet kapedan, kush do bhet major, kush do bhet udhheqs dhe kush do bhet asgj...!. Un e kuptova se ai ma ktheu me rrotulla prgjigjen. Prderisa ai ecte, un i shkoja pas. Shkuam n dhomn e tij, q e kishin br n kt kamp. Ndejtm pak, ndrsa m pas m pyeti: -Po, djali im, si jan shokt, a jan gjith mir, a mendoni se ka shpres?. Ia ktheva un: - Gjithnj ka shpres prej zotit. - Po, po do t ket edhe pr ne, thoshte gjithnj ai. Midhati ishte njeri , q jo vetm q ishte mendjeholl, por ishte edhe shum parashikues. Ai parashikonte se far do t mund t ndodhte edhe pas 15 apo 30 viteve , rrfen Hafz Jusuf Azemi. Sikurse ndodh vazhdimisht kur qndrojm pran njerzve q i vlersojm, kureshtja pr vendosmrin e tyre, pr prcaktimin dhe pr zgjedhjen jetsore, krkon prgjigje, sidomos kur prpara ke njerz t jashtzakonshm, t cilt reflektojn gjith at ndjeshmri, at dendsi njerzore dhe kombtare q nuk mund ta gjesh tek t tjert. Edhe Hafz Jusuf Azemi kishte ndr buz ca pyetje pr t cilat krkonte nj prgjigje. Nj dit erdhi vllai i Iljas Agushit, Jusufi. Ai kishte qen deputet i Kosovs n Tiran . Ai m krkoi t shkojm te familja

39

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Konica, t pim nj kafe. Un pranova pa mdyshje. Kur mbrritm atje, gjetm Midhat Frashrin aty. -A erdht, djemt e mi?- na tha ai.- Po erdhm, kryetar,- ia kthyem ne. Un gjithnj i kisha pyetjet n buz e gojs, dhe i them: -zoti kryetar, pse nuk jeni martuar? Kryetari mu prgjigj:- Po, djali im, n martes gjashtdhjet prqind t kohs ti merr gruaja. Mbeten edhe dyzet prqind dhe m kt nuk mundesh t bsh aq sa duhet pr shtjen kombtare. Por kt nuk e tha vetm pr veten e vet, por e prmendi edhe Vasilin, sepse edhe ai nuk ishte i martuar. - Un dhe Vasili jemi martuar me shtjen kombtare,- tha kryetari. Kryetari, Vasili dhe tre - katr persona t tjer mbetn si t thuash si shenja n zemrn dhe n trunin ton. Ne, prore mendonim q ky njeri mund t ishte prmbi njerzit e tjer, rrfen Afz Jusuf Azemi, duke shfaqur po at prulsi t dikurshme, po at ngazllim q e shfaqte dikur pran kryetarit Midhat Frashri.

40

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

VASIL ANDONI, KRAHU I FUQISHM I MIDHAT FRASHRIT

parlamentin e Shqipris, dhe shkon te Ahmet gashi n Elbasan pr t krkuar nj intelektual t mir q do ta drejtonte at gjimnaz. Ahmet Gashi se e ka nj njeri t qlluar pr kt pun dhe ia prmend emrin e Vasil Andonit. Babi i Vasilit ka qen prift orthodoks, ndrsa vajza e madhe e tij ishte martuar me nj shqiptar mysliman n Elbasan. Ia tregojn punn Vasilit dhe i thon se sht edhe nj problem tjetr, se Prishtina ashtu si edhe qytetet e tjera ka m shum qytetar q e ndjejn veten si turq, jo pr nga kombsia, por pr nga shtja e fes, duke i treguar Vasilit indirekt q t mos binte n sy
41

kohn kur duhej t hapej gjimnazi Sami Frashri n Prishtin, n kohn e Italis, ngrihet Iljaz Agushi, q ishte prfaqsuesi i Kosovs n

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

t keq n at mes. Ndrsa Vasili i thot se ska gj, rregullohet edhe kjo pun. Ata e marrin Vasilin e drgojn n Tiran. Ai atje shkon blen n Pazar nj pal tespihe, pastaj shkon n Prishtin. Nis me pun n gjimnazin e Prishtins dhe tespihet gjithnj i ka mbajtur npr duar. Prishtinasit, kur e shohin gjithnj me tespihe n dor nisin ta thrrasin haxhi dhe nga aty prishtinasit e dinin vetm si haxhi Vasili. Dhe prishtinasit, prve shokve q e njihnin, me duket se kurr nuk kuptuan se ai nuk ka qen mysliman, por shqip tar orthodoks. Por, nj dit, nj prift serb, i gjat me at dollamn e tij, i del n rrug Vasilit dhe i thot se ti je i yni dhe duhet t vish n kishn ton. Ndrsa Vasili ia kthen: Zotri, un m para do shkoja n xhami sesa n kishn tuaj serbe. Ai e hedh prsipr at dollamn dhe fillon ta mallkoj dhe ta shaj Vasilin. Un von e kam msuar kt mesele. Njher kur mora nj letr nga Tetova prej profesor Xhevahir Shaqirit nga Nerashti dhe arsimtarit Hisni Abdullai nga Sllatina, q kishin qen nxns t Vasilit n gjimnazin e Prishtins, ndrmjet tjerash m thonin q ti bj t fala edhe haxhi Veselit. Un nuk e dija se kush ishte ai, t cilit duhej ti bja t fala. Erdhi vllai i Iljaz Agushit, me t cilin kishim qen bashk n Siri. Ai m tregoi se kush sht haxhi Veseli. Kshtu e msova se Vasil
42

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Andonit n Prishtin i kishin thn, haxhi Veseli, sepse pr at kryesore ka qen ta kryente punn e drejtorit t gjimnazit t Prishtins, detyr e cila ka qen pr at rast shum e vlefshme pr shqiptart, rrfen me humor rastin e haxhi Veselit, gjegjsisht rastin e Vasil Andonit, me t cilin mandej ishte i pandar n udhtimin e tyre kombtar. Vasil Andoni ishte shpirt njeriu. Ishte shum i veant. Ai t linte t flassh, t bisedosh t diskutosh dhe t dgjonte qet. Kishte durim t t dgjonte edhe deri n gjysm ore pa t ndrhyr n fjal. Mandej merrte dhe t jepte prgjigjet pr at pr t cilin i ke folur deri ather. Kur ti jepte prgjigjet kishte nj aftsi t natyrshme q t bnte prnjher pr vete. Ishte shum i matur dhe durimtar. Gjithnj kam pasur konsiderat t veant ndaj persons s tij. Un lirisht e quaj t barabart me Midhat Frashrin n shum pikpamje. T gjitha raportet e Lidhjes Kosovare i kemi shkruar me t. Na kan ndihmuar edhe t tjer, por kryesisht ai ka qen prpiluesi. Edhe kur bnim ndonj reagim pr situatn n Tetov, Gostivar etj, i paraqitesha me telefon Vasilit dhe ai e bnte gati telegramin protestues q e nisnim npr institucionet ndrkombtare dhe ia shprndanim opinionit botror. Asnj telegram nuk e ka nisur vet pa e lexuar edhe ne t tjert dhe krkonte plqimin ton.
43

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Vasili ka qen shpirti i Lidhjes Kosovare dhe i Ballit Kombtar. Shpirti i t gjitha raporteve dhe i protestave, demonstratave, i organizimeve t tjera, shpirti i t gjitha punve kombtare q i kemi br t gjith dhe me t bashk. Pa Vasilin sdo t mund t bnim kurrgj prej asaj q e bm. Varri i Vasil Andonit ndodhet n Elbasan. Kam br homazhe mbi varrin e tij. Bashk me shokt e Ballit q kemi mbetur pas tij kemi br homazhe dhe kemi vendosur kuror lulesh, njsoj sikur bjm homazhe dhe vendosim lule edhe mbi varrin e udhheqsit ton historik Midhat Frashrit q e kemi n New York. M rri si breng se pse nuk e din madhnin historike dhe kombtare t ktij njeriu ata q drejtojn tash Shqiprin. M vjen keq q asnj rrug n Shqipri ose n Kosov nuk mban emrin tij, rrfen me mallngjim, Hafz Jusuf Azemi.

44

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

EKZILI N SIRI

atdheu pr n beteja t ndryshme n shum raste ka marr tone epike. Jan nj sr baladash q ngrthejn brenda vetes mallin e ekzilit dhe gjith gjmn e largimit pr n shkrettirat e largta. I zymt duket do prshkrim q vjen t shprfaq gjith dhimbjen e ndarjeve. Jan rrug q nuk kan fund, sht nj horizont shkrettire q palon prbrenda mallin grryes. Nj sfond korbash mbetet i pranishm gjithher si nj ambient kobsjells pr gjith ata q u nisn dhe q nuk shpresonin t kthehen. Jan vetm ndrrat q i bartin n tokn e tyre dhe q ushqejn me frymmarrje astet e mbrame t ekzistencs s tyre. T njjtn rrqethje ka ndjer n lkur Flamurtari i shqiptaris, gjersa vapori sht nisur drejt Siris. Rrugt historike
45

istoria nganjher prsritet n formn m t vrazhdt. Fije t pambaruara t saj rikthehen si fate pr shum breza. Mrgimi i shqiptarve nga

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

duket se po prsriteshin n fatin e heroit t heshtur. Prmbysja e stins shqiptare tashm po e degdiste si nj personazh balade, prderisa po largohej drejt shkrettirs s pafundme, drejt Siris, si nj opsion i ofruar me shum dashamirsi nga Midhat Frashri. N tokn e t parve kthimi ishte i pamundshm. Murtaja e kuqe i priste me epsh t padurueshm pr ti kositur. N vitin 1948 erdhi koha t shkoj n Siri. Italia shihej se mund t binte n duart e komunizmit. M thirri Midhat Frashri . Shkova un, ai m thot: -Biri im, Siria ka lshuar disa viza, ti dhe tre apo katr t tjer duhet t shkoni n Siri, se ju jeni t rinj dhe jeni pak fetar. Ju te populli dhe qeveria siriane duhet t jepni nj shembull t shqiptarve. Ashtu na tha ai. Un smund ti thoja jo atij. Shkuam n Siri. Un u regjistrova n shkolln e Lart Fetare Kulije Sherije t Siris. Vazhdova pr 4 vjet. Vitin e fundit e humba t drejtn e shkolls. N Siri erdhn edhe t tjer . Para se t niseshim, kryetari yn na dha nj porosi:-Shikoni djema, kini kujdes t mos iu ojn n luftn arabo -ifute, sepse neve na duhen edhe ifutt si miq. Dijeni se kjo nuk sht luft e shqiptarve, ka plot arab pr luftn e tyre, ndrsa ne skemi shum shqiptar.

46

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Siria kishte nxjerr nj agjent n Aleksandri, na priti aty, n vapor. Nga aty i nism me vapor pr n Hajfa. Ather Hajfn e kishin arabt. Nga Hajfa shkuam n Bejrut. Aty ndenjm nj nat dhe t nesrmen prej aty shkuam n Siri. Na vendosn n nj bujtin. Kur shkuam atje, fillimisht, nj apo dy jav u solln mir. Pastaj, kur na than se duhet t shkojm n luftn e tyre, ne e rekuzuam prerazi kt. Ne u tham: - ne kemi dal nga lufta jon, skemi ardhur prap t hym n luft tjetr. Dhe m nuk na trazuan, rrfen nisjen dhe vitet e ekzilit n Siri, Hafz Jusuf Azemi.

47

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

N SULLTAN SELIM

Na lejuan t shkojm n Sulltan Selim, q ishte nj xhami prreth e prqark me binaja, n t ciln msonin shum student. Pas nj kohe, n nj dhom t studentve u vendosm

ne. Aty, do mbrmje sillnin edhe dark pr fukarenjt dhe nga ajo ndahej dark edhe pr ne. Ndonjher sillnin drek pr fukarenjt dhe pr ne. Kjo zgjati nj koht t gjat. Ishte zakon q n ditn e Bajramit t vinte presidenti i vendit t drekoj bashk me fukarenjt. Ditn e par presidenti hante drek n xhamin Sulltan Selim, ndrsa ditn e dyt hante drek n xhamin dhe Teqen e Sheh Mujedinit. N kt xhami u takuam pr her t par presidentin e Siris. Pas ksaj njohjeje, ne shqiptart bm nj komision prej tre vetash q t shkojm te presidenti dhe ta falnderojm pr ekzilin q na dha n Siri dhe ta lusim q t mos na dorzojn n duart e komunizmit.
48

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Por nuk shkoi shum koh nga ky takim, presidentin e prmbysn anglezt, t cilt kishin prkrahur kryengritjen kundr francezve q e kishin nn pushtet Sirin. N kt kryengritje kishin marr pjes edhe shqiptar. Njri nga ata ishte br drejtor i ministris s arsimit. At koh un hyra n shkolln e Shamit pr katr vite me radh. N fillim un flija n konvikt. Shkolla ishte e mir edhe ushqimi ishte i mir. N mngjes hanim ca pite me dor . Gatuheshin mir, me kos dhe ullinj, por un ullinjt nuk mundja ti haja dot. Ata m shikonin dhe thonin ishnebi q do t thoshte i huaj. Por, aty, moskushtet e higjiens trupore ma bn pshtirosur qndrimin, ndaj edhe krkoja t largohem. Me mua ishte edhe im vlla, Dauti, me t cilin i shptuam vdekjes n Monopolin e Tetovs. Ishin edhe nja dy vllezr nga Gjirokastra dhe nj nga Cakrani. Ai i Cakranit kishte qen guvernar i iflikut t Ali Klcyrs n Shqipri. Gjetm shtegun t largohemi nga ky vendqndrim. Na mori nn prkujdesje UNCR-ja e Gjenevs. Por, ne dolm nga aty me ndihmn e konsullit t anglez, Strlingut. Ky kishte qen n Shqipri si konsull i Anglis n Mbretrin Shqiptare t Zogut. Kt e msova m von.

49

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Gruaja e ktij konsulli ishte kushrira e tret e mbretit t Ingliters. Strlingu dhe nj tjetr me emrin Persi q ishte guvernator i Palestins si dhe nj i tret emri i t cilit nuk m kujtohet kishin trazuar revolucionin kundr Francs n Siri. Shokun e Strlingut, Persin, francezt e kishin helmuar n nj spital t Bejrutit. Strlingun e kishin plagosur rnd gjat nj atentati dhe anglezt morn dhe e uan n nj spital t Aleksandris. At koh UNCR-ja na jepte nj ndihm me para n dor me t cilat blenim ushqime dhe vet gatuanim n shtpi dhe hanim bashk un, im vlla dhe kushriri im. Vitin e fundit t medreses kur duhej t merrnim diplomat, e shoqja e Strlingut, e cila na njihte q kur i bnim takimet me t shoqin e saj, na kishte uar fjal q prsri t na merrte nn organizatn e refugjatve t saj. Ne bashk me nj q ishte prkthyes i saj pr anglisht shkuam tek ajo. Ajo krkonte ndihm nga ne shqiptart, nga se dy her i kishin hyr n shtpi pr ta vrar.- Krkoj ndihm nga ju shqiptart, - na tha ajo, - krkoj q shqiptar t vij e t rrij me mua n shtpi dhe t kujdeset pr mua. Ne gjetm nj shqiptar nga Vlora, t cilit konsullata angleze i dha nj revole pr tu mbrojtur. E shoqja e Strlingut kishte nj

50

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

qenush, t cilin e mbante pr t dhn shenja nga rreziku. Vlonjati ndenji n shtpin e saj gjersa ajo shkoi tek i shoqi n Aleksandri. Kryetari i Shell Company, i cili kishte qen guvernator i Palestins, ishte caktuar t transferohej n Egjipt dhe atje u b mandej kryetar i Shell vajgurit. Ai m thirri mua q bashk me t ta largonim t shoqen e Strlingut n Bejrut q pastaj me vapor t nisej pr te i shoqi n Aleksandri. Un nuk mund ti thoja jo, sepse ishte Strlingu me t shoqen q na kishin ndihmuar. dhe nuk mund ti thoja jo. Nj dit t shtune, ne morm shoqen e Strlingut dhe e shoqruam deri n Bejrut. Para se t hipte n vapor, ajo ma dha nj zarfe t trash me revolen aty brenda. Na dha porosi q kt tia drgojm ambasads angleze n Siri. Pas mbrritjes n Aleksandri, nga ajo na erdhi nj letr falnderimi. Un e ruajta at letr dhe dikur kjo letr falnderimi m hyri shum n pun. Kur ishim n Siri, nga New York, nga 10-15 cop na vinte gazeta Shqipria e Lir. Kt gazet un ua ndaja shokve ditn e xhuma pasdreke, npr dy kafene ku rrinin shqiptar. N njrn nga kto kafene ishte futur nj shqiptar q kishte vrar nj kurd n Stamboll. Ai punonte te nj ish- ministr i Qeveris s Siris n kohn e francezve. Ishin aty dhe dy kosovar, q
51

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

punonin n Librarin amerikane n Sham. Un ktheva aty, ua shprndava gazetn dhe menjher i nisa pr t marr trenin e t shkoj te Tafa. Njri nga ata kosovar m thot se nj polic po qndron prjashta ders dhe m than se mos ndoshta t ndjek ty pr ndonj gj. U thash q ska ndonj sebep t m ndjek. Dola prej kafenes dhe ai mu vu pas nga do q shkoja: un para ai prapa; un n tramvaj, ai tramvaj. Kur hetova se m ndiqte, tek nj ndales e tramvajit vendosa t zbres. Sapo zbrita, ai m doli prpara dhe m urdhroi t hym n nj shitore pemsh q ndodhej aty afr dhe m bastisi. Pasi pa se nuk kisha gj pr t dal i dyshuar, m tha t shkoj me t. Shkuam te shtpia ku flija un. Aty ma gjetn at zarfin e zonjs s Strlingut, t cilin ende nuk ia kisha drguar ambasads angleze. E hapi zarfin. Aty brenda kish edhe nj letr. Un nuk e dija se far prmbante ajo letr. Por, pr shkak t ktij zarfi, m morn dhe m burgosn. N nj burg t prgjithshm ndenja tre muaj. Gjersa isha n burg vinin pr vizit shum shqiptar. Vinte po ashtu edhe nj q punonte n ministrin e drejtsis. M thoshte ai q t mos merakosem shum se do t m nxjerrin nga burgu. Kaluan kshtu tre muaj gjithnj n pritje pr t dal. M n fund dola nga aty pas ndrhyrjes q kishte br pr rastin tim konsullata angleze dhe amerikane, por tashm e kisha humbur t drejtn e shkollimit.
52

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Edhe pas daljes nga burgu pushteti sirian m mbante nn vzhgim. Gjithnj m vinte pas nj polic. Kjo vazhdoi m tepr se nj muaj. Ata dy kosovart q punonin n Librarin amerikane i kishin treguar shefit t tyre amerikan pr pun e ndjekjes sime nga pushteti. Ai u thot atyre q t un t hyj n kontakt me t. Nj t premte pasdite, kur fmijt q msonin dhe lexonin n bibliotek zakonisht i onin n kinema, shkova atje. Libraria ishte sipr, n katin e dyt. Aty m priste ky amerikani q ishte drejtor i libraris. M pyeti se si i kam hallet. I thash i kam si m keq. Ktu nuk kam qetsi, gjithnj druaj se mund t m ndodh t m kthejn n duart e t kuqve n Shqipri ose Jugosllavi dhe kjo t ishte fund i tmerrshm pr mua.

53

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

TAKIMI ME ANGLO-AMERIKANT

thirrje konsullata amerikane. Ai nxori dhe ma dha nj kart. E futa n xhep kt kart. Nuk e dija se forc vendimtare kishte ky njeri dhe nuk e dija se drejtori i libraris kishte qen njeri i CIA-s. Pas nj jave konsullata amerikane e drgon nj djal me biiklet n Sulltan Selim. Para se t afrohej thirri me z t lart: Mister Azemi, Mister Azem! Pas nj cop her i them q ai jam un. -T vish nesr,- m tha ky djalosh. T nesrmen mora nj taksi dhe shkova n konsullat.

Ai m propozoi q t shkoj n Amerik. I thash atij se kjo t ishte nj fat i madh shptimi pr mua. Ather ai m tha se pas dy javsh do t m bj nj

54

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

VIZA PR N AMERIK

10 dit ata kishin marr prgjigjen telegrafisht. Dhe m thirrn prap n konsullat. Pasi m shrbyen me kafe, kuptova se m kishin thirr pr t ma kumtuar lajmin e mir. M than se viza t ka ardhur dhe nxorn telegramin nga sirtari. Duhej br ca kontollime mjeksore dhe m krkuan po ashtu edhe pasaportn dhe dokumente t tjera nse kam. Un iu thash se pasaportn e mbante policia dhe nuk e di se a do t ma kthejn. Njri nga npunsit e konsullats mori nj cop letr dhe shkroi dika n t e futi n zarf dhe m tha q t shkoj n polici dhe kt letr tia dorzoj n dor Tasim Beut, i cili ishte shkolluar n Zvicr. T nesrmen kt letr, ashtu si m porositn, ia dhash n dor Ta55

Pasi u tregova se si e kam punn, ata m than se do t bjm nj kabllogram n Stejt Departament dhe se prgjigja do t vij brenda dy javsh. Nuk shkuan as

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

sim Beut. Ai i dha urdhr nj polici t mi sillte gjith dokumentet q mi kishin marr dhe m shkroi edhe nj letr me t ciln konfirmoi se lirohem nga ndjekja q ma bnin.

56

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

N UDH PR N AMERIK

min se kam br kontrollin mjeksor. Vizn e kisha marr, por kontrollin ende se kisha br nga se kisha mbetur pa para. I kisha drguar nj letr vllait q t m drgoj para, por rruga e letrs ather ishte e gjat pr t shkuar, e gjat pr tu kthyer. I shkrova nj letr edhe nj kushriri tim n New York, me t cilin ishim bashk n kampe, kur befas m vjen m shpejt prgjigjja e tij se do t ma paguaj rrugn nga Bejruti pr n New York, por ndrkoh nga vllai m erdhn 200 dollar q ia kisha krkuar me letr. Nga Aleksandria i hipa vaporit pr n Triesht. Nuk kishte shum koh q vapori ishte larguar nga porti, syt m shkuan tek nj person me mustaqe t mdha pr t cilin nga dukja mendoja se mund t jet ose shqiptar ose malazez. Kalova rreth tij nj dy
57

ver t vitit 1952, Hafz Jusuf Azemi, niset nga Siria pr n Amerik. Pr t hipur n vapor duhej t paraqitja dsh-

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

her, por ai sjepte kurrfar shenje reagimi. Pas nj kohe vendosa ti flas un i pari. -Mos je shqiptar, ore burr? -Po, shqiptar jam, por ti nga m njohe? -Po nga dukja, ore! Pasi i njohm m tregoi se kishte qen agjitant i mbretit Zog dhe me qiti nj kafe. Un i thash q vija nga Damasku. Ai m pyeti se knd e njihja un n Damask prej shqiptarve. Un i thash q njoh njfar Sejfullahu q ishte zogist. Ather ai u hap m tepr n bised, duke menduar se edhe un isha ndonj zogist. Filloi t m flas me mburrje se amerikant e kishin drguar disa her me aeroplan me e par Shqiprin dhe Jugosllavin. Ndrkoh, erdhi edhe Imer Fortuzi, q kishte qen ministr n qeverin shqiptare nn pushtimin e Italis. N bised e sipr kuptova se edhe ai kishte qen agjitant i Zogut. Edhe ky bisedn e shtjellonte gjat dhe me mburrje. Q t dy bnin tregti me flori mes Egjiptit dhe Italis. Kur dolm n Triesht, ai kishte nj tre valixhe, t cilat erdhi nj polic ia mori dhe e kaloi pa dogan. Dola nga porti dhe mora trenin pr n qytetin m t afrt t Italis. U vendosa n nj hotel dhe mbylla dern prbrenda, nga se u dukn do shenja se m krkonin italiant, t cilt m kishin ngatrruar me nj person tjetr
58

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

q kishte vrar disa oficer fashist italian. Dyshoja se italiant donin t merrnin hak nga se edhe un isha nj antifashist i prer. Kshtu fati m shptoi edhe nga kjo bela n t ciln mund t bija rastsisht. N qytet ndenja nja dy-tri dit.

59

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

TAKIMI ME VASIL ANDONIN N NAPOLI

poli dhe doja ti bj pritje. Me nj t par, e njoha q ishte ai. E pim nj kafe bashk. N ndarje, ai m kishte futur nj letr n xhep dhe 20 dollar.

E kisha njoftuar Vasil Andonin se ku jam vendosur. Ai m kishte br nj telegram dhe m thoshte se do t takohemi n Napoli. Un shkova para tij n Na-

60

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

NGA NAPOLI PR N NEW YORK

duar shum nga se kishte qen n pjesn e mbrapme t anijes dhe luhatjet e saj nga dallgt e kishin turbulluar gjat tr kohs. Udhtimi kishte zgjatur dhjet dit. Me t mbrritur n portin e New York-ut, m futn n nj dhom, n t ciln ndodhej nj turk nga Qiproja dhe nj person me gruan e tij, i cili kishte qen konsull i Danimarks gjat kohs s nazizmit. I them turkut se sht kjo pun kshtu me ne, ai m thot dera sht e mbyllur dhe na ruan nj polic. Dikur erdhn dhe na uan nj dhom tjetr afr Statujs s Liris n New York. Aty qndrova pes dit n nj dhom. Vinin e m bnin pyetje nga kam ardhur dhe t kush po shkoja dhe t tjera pyetje q u interes61

New York e prisnin shokt... Nga Napoli, Afz Jusuf Azemi, me vapor ishte nisur pr n New York. Udhtimi e kishte mun-

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

onin. Kur i ktheva n dhom, konsulli m pyeti se si kisha kaluar gjat marrjes n pyetje. I thash q kujtoj se nuk kam kaluar mir. Kur m pyeti se a kam ndonj dokument me vete, ather u kujtova se e kisha letrn e s shoqes s Strlingut dhe kartn e drejtorit amerikan t libraris n Siri. T nesrmen kur m morn n pyetje me an t nj prkthyesi nga italishtja, prnjher ua lash n tavolin letrn dhe kartvizitn. U befasuan pak dhe m pyetn se a i njihja dhe nga i njihja ata. Un u thash q pyetni ju vet ata me telefon. N at minut bie nj zile telefoni. Nuk i kuptoja se bisedonin, sepse ather nuk dija anglisht, por vetm dgjoja fjalt mister Azem, dhe albanian. Kishte qen sekretarja e Komitetit Shqipria e Lir. Kur mbaroi bisedn, m dha nj cigare dhe porositi nj kafe. M tha q ajo gruaja q foli n telefon, q mbrm kishte marr vesh se ti do mbrrish ktu prmes nj telegrami q Vasil Andoni e kishte drguar nga Roma. N telefon i them asaj se ti ke marr vesh mbrm, por un ka pes-gjasht dit q jam ktu. Ajo m krkoi falje se nuk e kan ditur dhe se mbrm kishin marr vesh prmes telegramit q kishin marr prej Vasil Andonit nga Roma. Personi q m kishte marr pr n pyetje i thot asaj n telefon se tashm jam i lir t dal nga kjo dhom. Ather ajo m thot se t vish tek ajo binaja
62

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

ku ndalen njerzia n t dal nga aeroporti, duke m treguar se do jet e veshur me nj fustan t zi me pikla t bardha. Dal n rrug dhe aty plot njerzi. Nisa t flas me veten shqip se si do ta njoh at kur shum gra q kalonin n at rrug ishin t veshura me fustane t zeza dhe me pikla t bardha. T gjith kaluan dhe un mbeta vetm, kurse nuk kisha as para. Tash me vete m mir t marr nj taksi dhe t nisem pr te Komiteti Shqipria e Lir e ata atje ta paguanin taksin. Por, ndryshova mendje dhe ktheva edhe njher tek ajo binaja. Aty pash nj grua q lexonte nj libr, kurse gazetn Flamuri e kishte ln ansh saj. Kur iu afrova, ajo e para m prshndeti me tungjatjeta dhe m tha se sht zonja Sale. Bashk me t morm nj taksi dhe u nism pr t Komiteti Evropa e Lir. Aty m prisnin 7-8 shok. Pas darke, njri nga shokt m mori dhe m oi me autobus n New Jersey. N kt qytet jetonte Selimi. Ai kishte nj apartament tridhomsh dhe n njrn nga ato m vendosi mua. Nisa t punoj n nj fabrik ku punonte edhe Selimi. Ishte nj fabrik q prodhonte karton prej letre. Na paguanin nga 30-40 dollar n jav, dhe kjo ishte shum pak. Nj shok tjetr punonte n nj fabrik makaronash dhe aty pagesa ishte 10 dollar m tepr dhe un m von shkova tek kjo fabrik.
63

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

E shoqja e Selimit ishte nj zonj shum e mir. Nga goja e saj dilnin vetm fjal t mira. Ishte nj shqiptaro-amerikane e lindur aty. Gjat puns n fabrikn e makaronave nga nj pakujdesi e inxhinierit italian e preva krahun, q m ka mbetur edhe sot nishan, por t mos e kishin ndalur me sust makinn, do t mbetesha pa krah fare. Menjher m uan n spital.

64

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

MBRRITJA N CHICAGO

por ai n ndrkoh ishte fejuar n Kanada dhe akoma nuk ishte kthyer n Chicago. E prita nja nj jav aty mandej shkova n Kanada, ku ishte im vlla dhe ndenja edhe aty nja 10 dit. Bashk me t vllaun u kthyem n Chicago. Aty e bm edhe dasmn e tij. Pas ksaj, im vlla bleu nj restorant q punonte nga ora 5 t mngjesit deri m 9 t darks.

N spital ndenja nja dhjet dit. Nga spitali, me krahu e mbshtjell me gips shkova n Chicago, duke kujtuar se aty kishte ardhur im vlla pr t br fejesn,

65

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

FILLESA E LIDHJES KOSOVARE

shtylla kryesore e Ballit Kombtar, udhheqsi q m vizionin dhe prkushtimin e tij frymzonte gjith apostujt tjer t shqiptarizms n rrugn e tyre pr ti shrbyer atdheut. N nj njoftim t br nga Balli Kombtar me rastin e vdekjes s gjeniut t kombit, mes tjerash thuhej: Kryemartiri i liris n mrgim Midhat Frashri, me vdekjen e Tij, le nj vend t math t zbrazt n shoqrin shqiptare, po ideali i tij qndron i gjall dhe i fuqishm. Emri i tij prbn, pr popullin shqiptar, nj monument lirije, atdhetarije e demokrasije. Balli Kombtar asokohe kishte mbetur pa kryeideologun e doktrins s shqiptarizms politike, Midhat Frashrin, themeluesin e saj t par. Por, vazhdues t tij denj, ishte fat i Ballit Komb66

dekja e Midhat Frashrit kishte krijuar nj boshllk t pazvendsueshm. M 3 tetor t vitit 1949, n New York, kishte mbyllur prgjithnj syt

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

tar, ishin edhe mendjet politike t Abaz Ermenjit, Vasil Andonit, Hasan Dostit, Luan Gashit, q hullin programatike t tij e ridimensionuan npr evolutn historike t jets politike e shtetrore shqiptare, pr ta br at si nj guid t qart drejtimi dhe veprimi kombtar pr do kthes prball s cils viheshin fatet shqiptare. Ishte kjo shqiptarizma e tij q i burrroi ballistt dhe shqiptart prgjithsisht q kurr t mos njohin prgjunjen, rrzimin dhe mundjen prball fataliteteve q shtrngatat e historis i prplasnin mbi fatet shqiptare. Kt e rrezatonte Dekalogu politik i Ballit Kombtar dhe Dekalogu moral i Midhat Frashrit. Brezi historik i ksaj lvizjeje e shpirtroi dhe e pasoi me denjsin historike shqiptare mesazhin e ktyre dy dekalogjeve. Pikrisht, n kt hulli pranie, n frymn e ides q ai la pas, do t vazhdoj rrugtimin e tij Afz Jusuf Azemi. N kt hulli q shpirtzohej nga idealet q ai i kishte ngritur si horizont shqiptarie, do t betonohet ecja e tij. Ai kishte brumosur brenda vetes me koh rrugtimin e jets s tij nprmjet nj guide precize dhe t pakompromis. Dekalogu i Ballit Kombtar mbetej jehon e brendshme, nj tregues fuqiplot pr misionin e tij. Afz Jusuf Azemi kujtohet: N restorantin e tim vllau mes nesh dhe me t njohurit e tjer q vinin aty gjith biseda nisej
67

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

dhe mbaronte rreth brengave tona t prbashkta mbi fatet politike t shqiptarve dhe mbi organizimin e mrgats shqiptare n Amerik. Afz Jusuf Azemi do t mbetet i patrazuar n raport me lvizjet dhe konfuzionin q do t krijohet pas vdekjes s Midhat Frashrit. Shqisat e tij t strvitura me idealet m sublime t kombit do t krkojn ata protagonist q mishronin reflektimin e Midhat Frashrit, q kishin prbrendsuar idealet e tij dhe q ishin vn n rrugn pr ti uar ato deri n prmbushje. Qetsisht, me prgjrimin m t thell dhe me zjarrin m prvlues ndaj fateve shqiptare, ai do t afrohet me Vasil Andonin, Luan Gashin, Ajet Rushitin dhe t tjer, q ishin shrbestar t denj t Ballit Kombtar. Nj sprov e madhe shtrihej prpara tyre. Por, udhheqsi shpirtror, Midhat Frashri kishte menduar edhe pr kt gj n gjallje t tij. N prill t vitit 1949, Midhat Frashri, kishte hedhur iden q t krijohet nj organizat politike pr ta prforcuar Kosovn n botn e lir5. Mitat Frashri, m vitin 1949, ndodhej n Turqi. Aty kishte edhe t motrn. Ishte takuar me Rexhep Mitrovicn, se edhe ai ndodhej asokohe n Turqi dhe ia kishte shpalosur iden e kriji5

Ibid, fq,49

68

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

mit t nj komiteti kosovar, me figura t przgjedhura q nuk ishin trazuar n politik, as me gjermant as me italiant gjat lufts, me qllim q ai komitet t pranohej nga perndimi pa paragjykime. N kohn kur isha n Siri, kisha marr nj letr prej Vasilit Andonit, prmes s cils m bnte t ditur se kryetari Midhat Frashri ka propozuar q un t jem antar i Bashkimit t Koso-

varvet q ishte parapar t krijohej, i cili m von do kthehet n Lidhja Kosovare .


Kongresi i par zgjedhor dhe programatik i Lidhjes Koso-

vare u mbajt m 1973 n Chicago. Antar t Lidhjes kosovare u


zgjodhm t gjith ne q u propozuam n komitetin e mparshm kosovar: Nexhat Mitrovica, prof. Luan Gashi, un Hafz Jusuf

Azemi, ing.Adem Gllavica, prof. Ibrahim Kelmendi, prof. Hysni Hoxha, ing Ejup Binjaku, Abdyl Henci dhe prof. Rexhep Mitrovica. Domethn u forcua ai Komiteti i Lidhjes Kosovare, me
kusht q kjo lidhje t ishte, si t thuash, si mish e thua i lidhur programatikisht me iden dhe idealet e Balli Kombtar. Dhe ne kemi vepruar gjithnj kt frym prbashkuese dhe t prshqiptarshme t Ballit Kombtar. Edhe sot n mendje dhe n veprim ne e ndjekim paluhatje at rrug, rrugn q u brumos nga komiteti i par, q ishte ide e Midhat Frashrit.

69

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Formimi i Lidhjes Kosovare s cils i kishte paraprir Bashkimi i Kosovarvet ishte nj amanet q Midhat Frashri ia kishte ln Rexhep Mitrovics, i cili u b edhe promotor i vendosur i saj, kurse at fillimisht e drejtoi djali i tij, Nexhat Mitrovica. Kryeqllimet politike t Lidhjes Kosovare ishin: -T bashkoj n veprim kosovart e mrgimit q t prpiqen pr t drejtat e Kosovs; -Ti bj t njoftun bots s lir vuajtjet, padrejtsit, shtypjet dhe diskriminimet q u bhesht shqiptarve n Jugosllavi; -T prpiqet pr lirimin e Kosovs, domethn pr zbatimin e parimit t vetvendosjes s popujvet n konfimitet me Kartn e Atlantikut dhe me Kartn e OKB-s; -T punoj pa pushim q kombi shqiptar i liruar dhe i bashkuar t fitoj prsri pavarsin e tij me nj regjim demokratik.... Me konceptin Kosov Lidhja Kosovare gjithnj kuptonte trsin e tokave shqiptare t mbetura jasht Shqipris londinezeMaqedonin shqiptare, Malin e Zi dhe Luginn e Preshevs. Por, ajo n mnyr t pandashme me Kosovn e ka sensibilizuar dhe mbrojtur edhe shtjen e amris. Si veprimtar i hershm i Ballit Kombtar dhe bashkthemelues i Lidhjes Kosovare, Hafz Jusuf Azemi do ta zgjedh
70

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

misionin q i takonte ta kryente. Ai zgjodhi misionin e flamurtarit n prhapjen dhe rrnjosjen e idealeve politike dhe kombtare t Ballit Kombtar n mrgatn shqiptare botrore; t prhap mes saj mesazhet e shqiptarizms politike dhe t atdhetaris. U b flamurtari i palodhur i afrimit t mrgats shqiptare rreth Ballit Kombtar dhe Lidhjes Kosovare kudo q ndodhej ajo: n Amerik, Kanada, Australi, Turqi dhe Europ. U b flamurtari q trazonte uragane demostratash n sheshet e qyteteve t Ameriks n mbrojtje t Kosovs, t Maqedonis shqiptare, t shqiptarve n Mal t Zi, n Luginn e Preshevs dhe n amri. Me memorandume, peticione, letra dhe reagime tjera t panumrta, bashk me shokt e idealit t Ballit Kombtar, t msuesit t tyre shpirtror Midhat Frashrit, trokiti, u prit dhe u dgjua n t gjitha kancelarit europiane dhe amerikane gjer n fitimin e pavarsis s Kosovs. N vatrn e mrgats shqiptare n Amerik, Hafz Jusuf Azemi ka qen gjithnj pran. Gjithnj n lvizje, gjithnj n takime dhe veprime. Gjith e njihnin dhe e njohin si i prndershmi i Ballit Kombtar dhe i Lvizjes Kosovare. Ca shpalime kohsh, pikpjekjesh me veprimtar t shtjes shqiptare n Amerik dhe shpalime kujtimesh n trohza, q i kan mbetur n hulli mendjeje i hedh prajshm n bised.
71

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

MES VATRANVE

madh, por puna e saj, sipas meje, ishte e lidhur m shum me punn e shkuar q kishte br Noli dhe gjithka lidhej me emrin e tij, ndrsa gjrat e tjera kam prshtypjen se ishin t dyta. Kshtu, botimi i saj gazeta Dielli gati n do t dytin numr n pjesn m t madhe e vinte veprimtarin e Nolit. Jo q Noli nuk e meritonte kt, por kjo linte prshtypjen se sikur Vatra kishte humbur pak vullnetin pr tu marr me shtjet aktuale t shqiptarve. Emrin dhe veprn e Nolit n shtjen kombtare e dija dhe e nderoja, por skisha patur rastin t njihem nga afr me t. Por, e deshi rasti njher q ai t vij n Chicago n nj drek me komunitetin ortodoks shqiptar dhe un t takohem m t. Mbaj mend
72

Pr festn e Flamurit, Balli dhe Lidhja Kosovare, bnin gjysm ore fjalim n radio pr shqiptart. Vatra kishte organizim t mir, kishte emr t

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

q gjithve na tha pak si me shaka q t mos ham mish, dhe mandej e kuptuam se ai vet nuk e hante mishin, ishte nj vegjatarian. Ishte kombtar me taban t fort. Kishte influenc jo vetm te shqiptart orthodoks, por edhe te myslimant. Shqiptart mysliman kishin ndihmuar ngritjen e Kishs Orthodokse Shqiptare n Amerik. N at drek edhe un isha i vetmi shqiptar mysliman mes shqiptarve orthodoks, se themi ne shqiptart m par gjith jemi shqiptar. I kushtoi nj kujdes miqsor dhe t padiktueshm pranis time n at drek, sa q e kaloi nj koh t mir n bised me mua. Me Nolin jemi takuar edhe dy her t tjera n Boston.

73

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

NISMA PR T NGRITUR KISH SHQIPTARE N STAMBOLL

tuara se nuk pranonin t martoheshin me t huaj, kurse djemt shqiptar orthodoks nuk kishin gjetur, ndrsa shqiptart mysliman nuk martoheshin me orthodokse pr shtje t vjetra t fanatizmit fetar. Qazim Prodani, m prmendi njher se kishte par nj kish t bukur orthodokse shqiptare, t punuar me mermer, por e kishte gjetur t mbyllur. U shfaq nj interesim pr ta hapur at dhe pr kt kishin marr leje pr gjasht muaj nga qeveria turke. Pas gjasht muajsh ajo do t mbetej si kish orthodokse shqiptare dhe kshtu m shqiptart orthodoks nuk do ishin t shtrnguar t shko74

Nga takimet n Vatr dgjova se n Stamboll kishte shum shqiptar orthodoks, disa prej t cilve ishin t pasur. Shumica e vajzave t tyre mbeteshin t pamar-

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

nin n kishat greke, aty mandej ishte rreziku edhe i marts s vajzave me grekr dhe bashk me to do shkonte te grekt edhe pasuria e shqiptarve orthodoks, mendoja un ather. N kt drejtim edhe un punova me Vatrn. Bm disa takime pr kt shtje, se Qazim Prodani m shkruante me nj letr q ta shpejtonim kt pun q t mos o dilte afati lejes t dhn nga qeveria turke. ku ta di un dhe m shkruan nj letr Qazimi dhe m thot se me shpejtsi duhet br kjo pun se kemi kaq afat prej qeveris turke. Dhe kt angazhim timin nuk e vonova. I bra nj telefon kryesis s Vatrs, Anton Thanasit si dhe nj prifti orthodoks q bashkohej me ne n do fest t Flamurit. M than q t shkoja n Boston ti takoja. Ishte mesi i dimrit. Aeroplani n t cilin udhtoja pr shkaqe klimatike nuk u ul n Boston, por n Kenerike. Nga aty mandej me autobus shkova n Boston. T nesrmen u takova me Antonio Thanasin,n nj restorant, kurse vashk me t kishin ardh edhe disa veta dhe prifti orthodoks. Ua dhash letrn e Qazim Prodanit, me t ciln ai krkonte q ti shpejtojn punt. Si pun e par un u thash q sht patjetr t drgoni nj prift orthodoks shqiptar pr nj tre muaj sa ti vihej themeli shqiptar kishs. Sikur e pritn pa shqetsim kt propozim.

75

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

ISHA GATI T MESHOJA EDHE UN

e meshs, pr hir t shqiptaris, do t vija t meshoja un n at kish, sa ti vihen asaj themelet shqiptare. Ndrkoh, qeveria turke e trhoqi lejen e lshuar dhe kshtu mbeti pa u ngritur kisha shqiptare orthodokse n Stamboll. Gjithher kam menduar se Vatra dhe Kisha Shqiptare e Bostonit kan mundur t bjn m tepr pr at kish t humbur. At pun q se bri Vatra e bri kisha greke dhe kshtu u shkrin n grekr shumica e shqiptarve orthodoks t Stambollit. Qazim Prodani u angazhua rreth asaj kishe shqiptarisht dhe me vullnet t madh. Edhe n shum pun t tjera shfaqej nj patriot i madh sa q un dua ta barazoj at me Vasil Andonin dhe shokt e lartsis s tij.
76

Nuk e kuptova kt joshqetsim t tyre. Ndoshta nuk kishin prift, por mua nuk m shpjeguan gj. Marr dhe i shkruaj Qazim Prodanit, se po ta dija mbajtjen

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

TAKIMI ME QERIM PANARITIN DHE VREJTJET PR DIELLIN

nuk shkruante pr shqiptart e mbetur jasht Shqipris londineze. N shum biseda n shoqri e shprehja reagimin tim, por nisn t m akuzojn se pr kt shtje flas me vrejtje pr Vatrn pse m njihnin si antikomunist, ndrkoh q flitej se Vatra asokohe i kishte ndrequr pipzat, si thon, me regjimin enverist. Me kto ankime ndaj Diellit m shpesh e kam mrzitur nj mik nga Bilishti, q sht afr kufirit me Greqin. Me at na binte rasti t takoheshim shpesh, sepse njri nga miqt tan ishte n lidhje krushqie nga Bilishti.

Q n vitin e par t mbrritjes sime n Amerik, n vitet 1952-53, kam nisur ta lexoja Diellin, organ i Vatrs. Nisi t m bjer n sy se Dielli gati fare

77

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

N vitin 1956 apo 1957, tash nuk m kujtohet tamam tek ky i Bilishtit pritej t vinte pr drek editori i gazets Dielli, Qerim Panariti. Ather ky miku nga Bilishti, q ia kisha ar kokn shpesh me ankesat e mia ndaj Diellit m thirri e m tha q ato ankesa tash tia drejtoja gjat dreks vet Qerim Panaritit. Dhe shkova n at drek se isha edhe i thirrur nga miqt e Bilishtit. M uln n tavolin me zotin Panariti, ku ishin t ulur edhe 5-6 veta. Fillimisht e nism bisedn rreth e rrotull gjrave t tjera, por mezi prisja tia thoja ato q desha tia them si thash m sipr. Dhe e nisa duke i thn zoti Panariti se gazetn e tij Dielli e lexoja me dshir, por ama se kisha vrejtje serioze se pse kjo gazet nuk shkruan sa duhet pr shqiptart e Kosovs dhe pr shqiptart e tjer n Jugosllavi. Po ai ma ktheu duke m thn se ne nuk mund t shkojm t luftojm pr Kosovn. Bile tjetr mik q ishte n at tryez, afr zotit Panariti m pyeti se a ka Kosova nja 6-7 mij banor? Un ia ktheva mandej zotit Panariti se ne nuk krkojm t vini t luftoni pr Kosovn, por t shkruani pr t.

78

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

FJALT E VETERANIT T VATRS

marrsve t atij kuvendi shtjen e shqiptarve n Jugosllavi fillimisht bn prpjekje t mos ma japin fjaln, po m n fund m lejuan t them ca fjal. U nisa t flas shkurt, por ashtu i nxehur, e kisha vazhduar fjaln m tepr se prisja. Nga kjo fjal sikur u b nj kthes q aty, nga se t pranishmit e kishin kuptuar shum vmendshm fjaln tim mbi fatin e shqiptarve n Jugosllavi. Pas ksaj, nj vatran i vjetr mu afrua dhe mi puthi dy syt e ballit dhe u kthye kah vatrant n at kuvend, duke u thn atyre se si vatran i vjetr q sht nse Vatra, prkatsisht Dielli si organ i saj nuk do t nis t shkruaj pr Kosovn dhe shqiptart ai do ta braktiste Vatrn.
79

Po punt me Vatrn i ndreqm pas nj kohe. Kur shkova t marr pjes n nj Kuvend t vatrs pa patur thirrje, se desha patjetr tua bja t njohur pjes-

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Tek fliste kshtu, her - her e tundte lart bastunin. M pas u kthye nga un dhe m tha q edhe un t shkruaj nj artikull dhe kosovart e tjer t nisin t shkruajn pr Diellin dhe nga nj ko-pje t shkrimeve tia drgojm edhe atij. Kur do t vrente se Di-elli nuk i ka botuar ato shkrime t botuara, vatrani i nderuar tha se do ti priste punt me Vatrn. Kur u zgjodh kryetar Kristo Thanasi, Dielli, nisi t shkruante sikundr krkonte ky vatran, por jo edhe aq sa duhej. Megjithat, tashm shkruante. Pas ksaj, Dielli, njher bri nj gjest t mir pr ne. N festn e flamurit n Chicago q e bm at vit, mezi u mblodhn nja 75 veta. Kosovar erdhn nja 2-3 veta. N festim ishin vetm ne t vjetrit dhe t prhershmit. Por Dielli shkroi se gjoja festn e Flamurit n Chicago e festuan 750 djem e nipr t Bajram Currit. Kjo na hoqi pak at dshprimin q na u trazua nga ardhja e vogl e njerzve n at festim.

80

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

SI ORGANIZONIM DEMONSTRATAT?

serb ishin t vendosur aty, por ne me qllim e kishim vendosur selin n Aurora . Organizimet e Lidhjes Kosovare pr mbajtjen e protestave bheshin nprmjet 9 komiteteve t Ballit Kombtar. Ne e lajmronim menjher Vasil Andonin, ndrsa ai i lajmronte udhheqsit e radios s Ballit Kombtar n Ne York, Nihat Bakallin, Mustafa Hencin, Ramazan Terdiu. Lajmrimet bheshin edhe npr kisha dhe xhamia. T gjith vepronin si nj trup i vetm. Shpalljen pr demonstrat s pari e bnte Lidhja Kosovare, prkrahej nga Dielli dhe t tjert menjher.

Selin e Lidhjes Kosovare e kishim vendosur n Aurora, pak m n skaj t qendrs s Chicagos, sepse aty ishte konsullata m e madhe e serbve dhe shum

81

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

PRIFTI CAMAJ NGA DETROITI

nim n Detroit zakonisht shkonim dhe pinim kafe te ai. N demonstrata ai gjithnj ishte n ball t tyre. Ishte aq i ngritur pr punn e bashkimit mes shqiptarve. Ai bashkonte n kt protesta edhe priftrinjt dhe kishat tjera katolike. Ne bashk me t kemi vizituar kishat katolike. Por, me dorn n zemr duhet thn se kur priftrinjt katolik vinin tek ne shqiptart mysliman, nuk i thirrnin tu bjn vizit xhamive. Kishte mes ktij komuniteti mysliman ca fanatik t vjetr, q kujtonin se po hyri prifti n xhami, do prishte dunjaja...! N ball t demonstratave i caktonim t rrinin me nj rresht nj hoxh, nj prift, nj prift tjetr dhe prap nj hoxh, pasi
82

Prifti Camaj nga Detroiti na ka ndihmuar shum. Me nj prkushtim ai e shprndante lajmin gjithandej. Ai u fliste n kish njerzve pr demonstratat. Kur shko-

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Amerika donte q prfaqsuesit e komuniteteve fetare t bheshin zdhns kundr shtypjes s lirive fetare n Rusi dhe gjithandej n botn komuniste.

83

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

FLAMURTAR I PANDALUR I SHQIPTARIS

Hafz Jusuf Azemi, do t kthehet n nj apostull t shtjes shqiptare, t trashguar nga udhheqsi shpirtror Midhat Frashri. N t vrtet, emrat q prbjn hyllsin e ktij brezi historik t Ballit Kombtar, t gjith ishin apostuj t prhapjes dhe mbrojtjes s shqiptaris. N kt mision Hafz Jusuf Azemi, do ti bjer qark e trthor kontinenteve ku ishte vendosur mrgata shqiptare.

rolin e prhapsit t idealeve politike t Ballit Kombtar, t qndress kombtare, jo vetm n Amerik, por aneknd shqiptaris s mrguar,

84

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

N TURQI

risht shkoja pr ta takuar publicistin Qazim Prodanin, drejtor i gazets Besa t Stambollit dhe veprimtar i pashoq i Ballit Kombtar dhe i Lidhjes Kosovare. Kur me nj rast, Komiteti i Kombeve t Robruara, mori vendim q t ndaj ca medaljone me figurn e ish-presidentit Ajzenhauer disa personaliteteve botrore t njohur pr veprimtarin e tyre kundr robrimit. Nj medalje t till ishte marr vendim q ti jepet edhe senatori turk q ishte prfaqsues i Turqis n NATO dhe veanrisht prfaqsues i Turqis n Organizatn ABN (Anti Bolchevic Nations). Duke e ditur se un shpesh shkoja n Turqi, Komiteti m ngarkoi me prgjegjsin q un tia dorzoja kt medalje.

Sa her kur vija n Europ, me rastin e konferencave t Bashkimit Federal t Grupeve Etnike t Europs, shkoja edhe n Turqi.Aty e kisha tezen. Por, posa-

85

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Kjo ishte n vitin 1968. Mora nga Komiteti medaljonin dhe u nisa pr n Stamboll. Aty u takuam me Qazim Prodanin dhe t dy bashk morm aeroplanin pr n Ankara, kryeqytetin e Turqis. I bm nj telefonat senatorit q duhej ta nderonim me kt medalje n emr t komitetit t Kombeve t Robruara. Ai ishte n dijeni se e kishim me vete medaljonin e tij dhe na tha se e pret me dshir t madhe takimin me ne. Na tha se edhe protokolli i ceremonis s dorzimit t medaljonit ishte hartuar. N Ankara ne t dy u vendosm n nj Hotel. Aty erdhi pr t na takuar senatori. Drekuam bashk me t n nj sall t madhe t hotelit. Aty n drek salla ishte e mbushur me personalitete t jets publike t Turqis, me senator e t tjer, por figura e ktij senatori mes tyre gzonte nj autoritet t veant. Kur hym n sall bashk me t, e gjith salla u ngrit n kmb pr ta nderuar. Pas dite bashk me senatorin shkuam senatin e Turqis, apo mexhlisin si i thonin ato. Tek dera e Mexhlisit qndronin gatitu pr ceremoni nderimi nja 12-13 ushtar. Dhe lvizjet e tjera q i bm npr Mexhlis kishin qen pjes e protokollit. Duke e par gjith kt nderim protokollar q i bhej senatorit dhe neve, Qazim Prodani m tha me z t ult shiko sa ndere na bjn dhe e hodhi pak buzn n gaz.
86

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Bashk me senatorin hym n nj zyr t Mexhlisit pr t pir nj kafe dhe n ndrkoh ai na lexoi pjesn vijuese t protokollit. Na tha se n ceremonin e dorzimit ai do t jet n mes meje dhe Qazim Prodanit. Senatori na tha se medaljonin duhet tia dorzoni fillimisht nnpresidentit t Turqis, kurse nnpresidenti do tia dorzonte senatorit. Na tha po ashtu se n ceremonin do t jen t pranishm edhe 3-4 gazetar nga Franca, nga Inglitera, Gjer-mania dhe nga Amerika. Kur erdhi nnpresidenti nisi ceremonia e dorzimit sipas protokollit q na e lexoi senatori. Pas ceremonis, un dhe Qazim Prodani menjher u kujtuam se ky ishte nj rast i mir pr ta prhapur at dhembjen ton q e kishim, shtjen shqiptare mes nj rrethi ku vlonin personalitete t rndsishme t jets politike dhe publike t Turqis. Pr kt qllim e lutm senatorin q t shtrojm nj drek pr t, pikrisht n salln e hotelit ku u takuam pr her t par dhe ku e pam se aty mblidheshin personalitete t ndryshme q na duheshin. T nesrmen bashk me Qazim Prodanin nga Ankaraja u kthyem n Stamboll, ndrsa dy dit m von u nisa pr n Amerik.

87

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

N STAMBOLL, TAKIMI ME AQIFIN NGA SLLATINA

shum t tjer, se kufiri i Bullgaris gjat lufts u vendos nga Neproshteni gjer m Vranic. Aqifi ishte ndr ballistt q si edhe shum ballist t tjer mbeten edhe nj koh t gjat t bnin rezistenc kundr komunistve n malet e Sharrit, gjersa t gjenin mundsin pr t dal jasht. Ky kishte dal mandej n Greqi dhe kishte kaluar n kampin Laura, ku kishte qndruar pr katr vjet. Kur shkova njher n Stamboll pr ato punt tona t Ballit Kombtar, bra nj takim me kryetart e shoqatave shqiptare t atjeshme, t cilt ishin vendosur kaher aty. Me at rast e takova Aqifin. Ather Aqifi me tha se edhe ai po bnte prpjekje t vinte
88

Aqifi nga Sllatina e Tetovs ka qen bashk me ne ballistt e tjer, n t gjitha lvizjet. Kishte ikur nga ushtria bullgare q e kishte rekrutuar me forc si

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

n Amerik, por dika i qitnin pengime n marrjen e vizs. M tregoi nj npunse e ambasads Amerikane e injoronte lutjen e tij dhe po ashtu nuk sillej mire me t. Ather mora un dhe i shkrova letr senator Persit, apo dikujt tjetr nuk m kujtohet bash mir. Pas ksaj ndrhyrjeje, Aqifit i jepet viza dhe erdhi n Amerik bashk me gruan dhe djalin. Ishte vendosur n Chicago. Edhe Aqifi ka qen i angazhuar n veprimtarin kombtare n mrgatn shqiptare n Amerik.

89

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

NUK E DINIM SE KISHIM MBROJTJEN AMERIKANE

Stambollit kishte dal t m pres Qazim Prodani, t cilin e kisha lajmruar m par. N t dal nga aeroporti, morm nj taksi pr t shkuar n qendr t Stambollit, por sa mora t hyj n vetur, mu afrua nj civil dhe m tha q t ndalemi pak me t. Mandej e qiti nj dokument q tregonte se ishte npuns i qeveris turke dhe na tha se ai ishte ngarkuar me prgjegjsin q t na shoqronte n pr ta na mbrojtur. Na tha se jeni far t lir t takoni cilindo dhe t llafoseni ka doni, por un kam pr detyr q n do rast dhe n do lvizje t jem afr jush. Un ndenja tri jav n Turqi dhe gjat tr kohs ky prfaqsuesi i qeveris turke qndronte aty afr nesh. Edhe n
90

Njhr shkova n Stamboll pas nj konferenc q u mbajt n Franc, dhe aty kam ndenjur nja dy jav bashk me profesor Abas Ermenjin. N aeroportin e

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

ditn kur duhej t nisesha nga aeroporti pr n Itali, pr ta takuar Vasil Andonin, ai erdhi me mua dhe m tha se valixhet do ti dorzoj un n aeroport. Sapo t ngritt aeroplani, un do ta lajmroj Italin se ju dolt shnosh e mir nga Turqia. Ktu e kuptova se sa her kishim udhtuar pr n Evrop, Amerika gjithnj na kishte mbajtur nn mbrojtjen e saj.

91

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

LIDHJA KOSOVARE, ZDHENSJA E MESAZHIT T BALLIT

Shqipris. Gjithmon kemi mbajtur lidhje me senator, kongresmen, me shkrimtar dhe gazetar. Por, n kt pun dy tre veta kan qen ndr kryesort. Njri prej tyre ishte nga grupi i Helsinkut n Senat dhe t tjer si senatort arlls Persi, Alen Dikson dhe shum senator t tjer me radh. Por, pun e senator Persit nuk ka mundur ta zvendsoj askush. Senator Persi ishte njri shum i madh, ai gjithnj vinte n festimet tona. Do ta veoja edhe kongresmenin Dervinski, q kishte mbajtur detyra t ndryshme zyrtare me t cilin bisedonim pr hallet
92

Veprimtaria jon n Amerik sht shum e gjer dhe prgjat shum viteve. Q nga kongresi Lidhja Kosovare u b zdhnse e kombit shqiptar jasht

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

tona n zyrat e Kongresit amerikan. Un kujtoj se po t mos ishte puna e senatorve dhe e Shtpis s Bardh nuk do t kishte ardhur deri te lirimi i Kosovs. Un besoj n kt si n Zotin, q sht nj. Besoj se po t mos binte komunizmi n Rusi, nuk do t prishej Jugosllavia dhe shqiptart nuk do t shptonin. N Amerik ka pasur edhe nja dy tre organizata tjera, por ato nuk kishin mundur t deprtojn n institucionet vendosse amerikane. Kshtu q, kjo pun iu dedikohet Midhat Frashrit dhe Vasil Andonit, t cilt me koh kishin menduar pr kto lidhje pr shtjen shqiptare dhe q ishte n programin e Ballit Kombtar.

93

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

BALLI KOMBTAR DHE SHQIPRIA PAS VITEVE 90-T

Amerika. Kishte edhe delegat tjer nga Kanadaja, Australia dhe vende tjera. Kryetari i Ballit, n kt koh me tha se shokt kan vendosur q ti ta hapsh Kongresin. M von e msova se kt nder ma bnin se un vija nga Lidhja Kosovare dhe nga se isha i Toks s Robnueme. Un i falnderova przemrsisht pr kt nder.

Nuk kisha qen n shtpi pr 49 vjet e ca muaj, pra gati 50 vjet. N Shqipri po mbahej Kongresi i Dyt i Ballit (n Shqipri) dhe un erdha si delegat nga

94

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

TAKIMI ME FAMILJEN DHE NISJA PR N VENDLINDJE

t qndrimit n Tiran, n Kongresin e Ballit Kombtar, at e lajmrojn se t familjes kan ardhur nga Tetova pr ta takuar. Hafz Jusuf Azemi, pas gati 50 vitesh po mallej me vajzn dhe t vllain. Pas prfundimit t Kongresit, ai duhej t nisej pr n vendlindje. Un njher hezitova, por t familjes m than se nuk ka gj se po t ishte ndryshe nuk do ti lejonin t vinin pr t m takuar. E bija dhe vllai ishin kthyer pr n Tetov at dit q erdhn n Tiran. U nism pr n Tetov nga Shn Naumi. Pasi kaluam kufirin, dy t familjes q ishin me mua u lajmruan n shtpi dhe u treguan atyre se jemi mir dhe rehat....

amilja kishte marr vesh se Hafz Jusuf Azemi ishte n Shqipri. Vajza dhe vllai Sula dhe dy t tjer t familjes nisen pr ta takuar. N ditn e dyt

95

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

PRITJA N DOBROSHT

Njrzit n Dobrosht kishin dal t m presin. Un i prqafova t gjith. T nesrmen n shkolln e Dobroshtit u mbajt nj pritje pr mua. Shum fmij recituan vjersha dhe

u knduan kng. Edhe vajza e Nevzatit recitoi nj vjersh q m bri t qaj, rrfen Hafz Jusuf Azemi, kthimin e tij t par n vendlindje dhe takimin me njerzit e familjes dhe bashkfshatart.

96

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

TAKIMI ME BABAIN

thimi i tij n vendlindje m 1993 ishte nj kthim epik, q ngjasonte me at t Aga Ymerit. Mijra kilometra largsi dhe 50 vite koh e kishin ndar

heroin e heshtur nga toka shqiptare, nga vendlindja dhe t afrmit e tij. Ai po kthehej n shtpin e tij, pran gjakut t tij. Sa e largt dukej ajo e koh, gjithka kishte ndryshuar vetm pritja ishte po ajo, kishte prbrenda po t njjtin mall dhe dridhma takimi. Pritja ishte ulur kmbkryq dhe me nj forc misterioze q vinte nga thellsit e qenies njerzore po krijonte nj atmosfer t tendosur, nj atmosfer gati mitike q prthehej n nj mjegull t dendsuar n mall. Pr nj ast dukej se koha ishte ndalur pr t takuar edhe njher bab e bir, pr t takuar Flamurtarin e shqiptaris me babain e tij q tashm kishte afrsisht nj shekull jet.

97

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Dukej se fati prfundimisht kishte rezervuar nj befasi njerzore, nj ast sipran, nj prplotsim pr Afz Jusuf Azemin. Ashtu si nuk ishte asgj e zakonshme n jetn e tij, edhe ky takim nuk do t jet i zakonshm. Megjithat, fati po tregohej dorshtrnguar me t. Nj baba i verbr q rrinte kmbkryq n dhom po priste t birin, at djalosh q ishte shpirtruar me at stin Shqiprie dhe q kishte fluturuar bashk me t rrugve t rigjetjes dhe t rikthimit. Situatat e e jashtzakonshme ngrthejn edhe shqisa t jashtzakonshme, atmosfer t jashtzakonshme q vjen nga thellsit e baladave shqiptare. Nj nishan posht ballit t heroit t heshtur do ta prmbush deri n thellsit m t parrokshme t prgjrimit kthimin e tij epik, takimin me babain. Nj ton kumbues q vjen nga ngashrimet m t thella t qenies njerzore sakaq e prshkon rrfimin e tij: Babn e gjeta gjall, por ishte vrbuar. Kur e takova, ai, nuk mund t ngritej n kmb. Ai rrinte kmbkryq dhe prderisa fliste m krkonte. Iu afrova, ndrsa ai lehtsisht me duart krkonte nishanin q kam prmbi vetull, pr t ndjer pranin time pas kaq vitesh. Kur e takova pas 50 vitesh, mendjen akoma top e kishte dhe kishte vetdije t plot. Babi ka jetuar m shum se 100 vite.
98

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

Menjher t nesrmen, pasi ishte kthyer n vendlindje, Hafz Jusuf Azemi kishte shkuar n Sllatin pr ta takuar msuesin Hysni Abullahin, i cili njsoj ishte nj Promethe i heshtur q kishte shprndar zjarrin e dituris dhe shqiptaris n vendlindje si msues dhe autor i dy gramatikave t gjuhs shqipe, me t cilat kan msuar nxnsit e Maqedonis Shqiptare, por prmes nj emri tjetr, sepse kishte ndalime t botonte tekste. Edhe ai ishte nj protagonist i jets kombtare q ishte frymzuar nga ajo stin Shqiprie dhe me t cilin Hafz Jusuf Azemi kishte pasur lidhje prmes letrave. M drguan n Sllatin te shtpia e Hysniut. Na futn brenda dhe na pritn mir. Hysniu nuk ishte aty, m than se ka shkuar n doktor pr nj injeksion dhe do t kthehet shum shpejt. Pr pak koh u hap dera dhe ai u fut brenda. T prqafuar po qanim t dy. Pr dhjet minuta jemi prqafuar dhe kemi qar. Biseduam gjat dhe e rikujtuam nj letr q ma kishte drguar, n t ciln m shkruante se m prshendet haxhi Vasili, nofk me t ciln e mori Vasil Andoni n kohn kur po jepte msim n gjimnazin e Prishtins Sami Frashri, rrfen Afz Jusuf Azemi.

99

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

HYRJA N KOSOV

vendlindje. Edhe pse gjat tr kohs kisha punuar pr Kosovn un kurr m par nuk kisha qen atje. Pasi hyri para ushtria amerikane, un me Nafiun u futm brenda prmes Glloboics. Nga kufiri deri n Prishtin gjat rrugs vetm kam qar. Kur arrita n Prishtin doja ta takoja profesorin nga Nerashti i Tetovs, Xhevahir Shaqirin, i cili ishte nj ballist i mom, por nuk munda ta gjej. Njra nga gazetat m t mdha n Amerik Chicago Tribune m kishte porositur q sapo t mbrrij n Prishtin tiu lajmrohem n telefon. Nuk mund t gjeja telefon, nuk punonin telefonat. Para hotelit Grand kishte nj ekip televiziv nga Norvegjia. Un u tregova se si e kam punn dhe ata m lejuan t hyj brenda dhe t
100

N Kosov kam hyr pasi kan hyr trupat amerikane. Nj tre jav para se t hynin trupat ne saktsisht e dinim se kur do t hyn, pr kt erdha n

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

bja telefonatn. Iu lajmrova mikut tim n Chicago dhe i tregova se jam n Prishtin. Ai m tha q kur t kthehesha, t takohesha me t. Pas kaq vitesh un isha n Kosov. Asnjher m par nuk kisha qen edhe pse gjith angazhimi im lidhet me Kosovn.

101

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

I PRNDERSHMI I LIDHJES KOSOVARE

mirnjohje nga personalitetet amerikane, q m pas ia kishte dorzuar Muzeut t Kosovs. Ai ka nj mori mirnjohjesh t marra pr punn e tij, pr angazhimin e tij n shtjen kombtare. Por, ai thot se mirnjohja m e madhe sht q Kosova realizoi pavarsin. Mirnjohje ka marr edhe nga senator dhe nga ahministrata shtetrore e Ameriks. Ai kujton se gjat drgimit t nj dosje t tij n Shqipri shum gjra me vler jan humbur dhe disa letra t Midhat Frashrit. Hafz Jusuf Azemi kujtohet pr shum telegrame t drejtuara shteteve t ndryshme, t cilat nganjher mbeten pa prgjigje. Pr t, Amerika mbetet vendi q ka br m

afz Jusuf Azemi ka prapa vetes qindra takime me personalitete t njohura t administrats amerikane. Ai i kujton dy medaljone q vijn si

102

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

shum pr shqiptart. Sipas tij, pavarsia e Kosovs nuk do t ndodhte kurr pa ndihmn e SHBA-ve. N takimet e ngjeshura q kishte me shqiptart, sidomos me personalitetet e politiks amerikane ai njihej si i prndershmi Hafz Jusuf Azemi.

103

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

N HULLIN E PRSHQIPTARSHME T MISIONIT

n mosh t re. Rruga e tij mbetet e paprsritshme, nj jehon e gjithpranishme prkushtimi dhe kmbnguljeje titanike. At prush Shqiprie q e mbante n gji q nga mosha e djalris e kishte shprndar gjithandej n shtegtimet tij, si nj ndrr pr t krijuar plotnin e atdheut. Ai mbetet nj flamurtar i denj i shqiptarizms, t proklamuar q n nisje nga Balli Kombtar nprmjet t Dekalogut. Hafz Jusuf Azemi mbetet protagonisti i prshpirtshm i Dekalogut moral, pavarsisht gjith trazimeve me t cilat sht prballur n rrugn e tij jetsore. Misioni i tij i prshqiptarshm merr fuqi nga vullneti i pamposhtur, nga zjarret e brendshme t ides shqiptare, nga vizioni gjithprfshirs e kombtarist i gjeniut
104

afz Jusuf Azemi, qetsisht dhe me shum urti ka sjell n kt koh flamurin fateve shqiptare, si nj testament q e kishte marr ndr duar q

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

t kombit, i cili me koh kishte dimensionuar hullin shqiptare n rrugn e historis. N kt hulli t prshqiptarshme historike ec heroi i heshtur dhe do grimkoh e jets s tij vihet n funksion t ksaj ideje, t ksaj mbrothsie kombtare. Zhgnjimet e rastit i hesht burrrisht, ndrkoh q me nj madhni t pashoqe fuqizon nj vullnet t ri pr fatet shqiptare. Ai n asnj rast nuk krkon shprblim e lavd pr bmat e tij, por qetsisht dhe me tr qenien i dorzohet hullis q ka ndjekur, q n formn m origjinale prfaqson rrugtimin moral t ides shqiptare. Ai ndjehet i plot n misionin e tij, n prpjekjen pesdhjetvjeare n shrbim t atdheut. Ai po ia l historis nj jetshkrim madhnie njerzore dhe vepruese pr historin shqiptare, prej nga duhet t filloj ndriimi i historis kombtare, gjith trajektorja e eklipsuar historike. Ai vendos mbi flet t historis rrugtimin e tij, q mbetet rrugtim i pambaruar i nj kombi. Pa asnj ankes, me nj madhni t prvuejtun, ai na shprfaq palimpsestin e flamurtarit t devotshm, t rrall dhe t paprsritshm. Flamurtari i shqiptaris shkrihet trsisht n mesazhin monumental t Midhat Frashrit: Kije pr

lavdi t jesh shrbestar i Atdheut. Ji i lumtur kur bn nj send t dobishm pr t, pa le t mos e dij bota.
105

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

Por, misionet e shrbestarve t atdheut dhe t shqiptaris, asnj histori e denj pr t qen histori kombtare, nuk guxon t mos i shnoj dhe t nuk guxon t mos ngritt pa i vn n themelet e saja punt e shnuara t gjith atyre q jetn e bn fli pr prjetsin e atdheut dhe t shqiptaris....!

106

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

PRMBAJTJA

PRKUSHTIM ............................................................................................................................ 7 FLAMURTAR I SHQIPTARIS....................................................................................................... 9 PRMBYSJA E STINS SHQIPTARE ........................................................................................... 18 I MBIJETUARI I GOLGOTS SHQIPTARE T MONOPOLIT ......................................................... 21 NGA GOLGOTA E MONOPOLIT N KAMPIN GREK ...................................................................... 25 PIKPJEKJA BALLISTE ............................................................................................................. 27 SAGA E SHQIPTARIS N KAMPET ITALIANE ............................................................................ 29 MIDHAT FRASHRI, FIGURA M E PRSHPIRTSHME E IDES SHQIPTARE ............................... 32 VASIL ANDONI, KRAHU I FUQISHM I MIDHAT FRASHRIT ...................................................... 41 EKZILI N SIRI ......................................................................................................................... 45 N SULLTAN SELIM ................................................................................................................. 48 TAKIMI ME ANGLO-AMERIKANT ............................................................................................ 54

107

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

VIZA PR N AMERIK............................................................................................................. 55 N UDH PR N AMERIK ...................................................................................................... 57 TAKIMI ME VASIL ANDONIN N NAPOLI................................................................................... 60 NGA NAPOLI PR N NEW YORK .............................................................................................. 61 MBRRITJA N CHICAGO ......................................................................................................... 65 FILLESA E LIDHJES KOSOVARE ................................................................................................. 66 MES VATRANVE .................................................................................................................... 72 NISMA PR T NGRITUR KISH SHQIPTARE N STAMBOLL ....................................................... 74 ISHA GATI T MESHOJA EDHE UN ....................................................................................... 76 TAKIMI ME QERIM PANARITIN DHE VREJTJET PR DIELLIN .................................................. 77 FJALT E VETERANIT T VATRS ........................................................................................... 79 SI ORGANIZONIM DEMONSTRATAT? ........................................................................................ 81 PRIFTI CAMAJ NGA DETROITI................................................................................................... 82 FLAMURTAR I PANDALUR I SHQIPTARIS ................................................................................ 84 N TURQI ................................................................................................................................ 85 N STAMBOLL, TAKIMI ME AQIFIN NGA SLLATINA ................................................................... 88 NUK E DINIM SE KISHIM MBROJTJEN AMERIKANE ................................................................ 90 LIDHJA KOSOVARE, ZDHENSJA E MESAZHIT T BALLIT ........................................................... 92

108

BARDHYL ZAIMI & GZIM SULEJMANI

BALLI KOMBTAR DHE SHQIPRIA PAS VITEVE 90-T .............................................................. 94 TAKIMI ME FAMILJEN DHE NISJA PR N VENDLINDJE ............................................................. 95 PRITJA N DOBROSHT ............................................................................................................. 96 TAKIMI ME BABAIN................................................................................................................. 97 HYRJA N KOSOV ................................................................................................................ 100 I PRNDERSHMI I LIDHJES KOSOVARE ................................................................................... 102 N HULLIN E PRSHQIPTARSHME T MISIONIT .................................................................... 104

109

FLAMURTAR I SHQIPTARIS

110