Anda di halaman 1dari 215

www.mediaprint.

al
KLIKONI KTU

Libr msuesi
Gjuh shqipe dhe letrsi 11
Teksti msimor Gjuh shqipe dhe letrsi sht hartuar nga: Agron Tufa, Ingrit Prizreni

Titulli:

Libr msuesi Gjuh shqipe dhe letrsi 11

Drejtoi botimin: Redaktore: Dizajni:

Anila Bisha Elona ali Mirela Ndrita

Kopertina : VisiDesign Shtypi: Mediaprint

ISBN: 978-99956-93-35-0 Botimi i par: 2011

S H T P I A

B O T U E S E

T gjitha t drejtat jan t rezervuara


T gjitha t drejtat e autorit lidhur me kt botim jan ekskluzivisht te zotruara/rezervuara nga Shtpia Botuese Mediaprint sh.p.k.. Ndalohet do prodhim, riprodhim, shitje, rishitje, shprndarje, kopjim, fotokopjim, prkthim, prshtatje, huaprdorje, shfrytzim dhe/ose do form tjetr qarkullimi tregtar, si dhe do veprim cnues me fardo lloj mjeti apo apo forme, pjesrisht dhe/ose trsisht, pa miratimin paraprak me shkrim nga Shtpia Botuese Mediaprint sh.p.k. Ky botim, n trsi dhe/ose n pjes t tij, ndalohet t transmetohet dhe/ose prhapet n do lloj forme dhe/ose mjet elektronik, mekanik, regjistrues dhe/ose tjetr, t ruhet, depozitohet ose prdoret n sisteme ku mund t cnohen t drejtat e autorit, pa miratimin paraprak me shkrim nga Shtpia Botuese Mediaprint sh.p.k.. do cnim i t drejtave t autorit passjell prgjegjsi sipas legjislacionit n fuqi.

Kontaktet: www.mediaprint.al
Shtpia Botuese Kutia Postare 7467 - Tiran Tel.: 04 2258 156 Cel.: 069 40 44 443 botime@mediaprint.al Sektori i Shprndarjes dhe Marketingut: Tel.: 04 4500605 Cel.: 069 40 44 441 Cel.: 069 40 20 201 distributor@mediaprint.al Shtypshkronja: Tel.: 04 4500605 Cel.: 069 40 50 380 Cel.: 069 20 79 021 print@mediaprint.al

Komente dhe sugjerime jan t mirpritura n email: botime@mediaprint.al

Dy fjal pr librin e Gjuh shqipe dhe letrsi 11

Libri shkollor Gjuh shqipe dhe letrsi 11 grsheton n vetvete nj els hyrs drejt shkencs s shkrimit akademik dhe drejt universit t pafundm t letrsis. Unifikimi i ktyre dy disiplinave filologjike n nj tekst t vetm shkollor ndihmon n prmirsimin e puns analitike pr sa i prket analizs s tekstit. Nprmjet disiplins s shkrimit, nxnsi prpunon aftsit e tij shprehse, argumentuese dhe interpretuese. Ana teknike e t shkruarit ndihmon n prgatitjen e nxnsit pr shkrimin shkencor. Aspekti tjetr i librit, letrsia, sht trajtuar n aspektin estetik, etik dhe stilistik t saj. Nga kjo pikpamje, nxnsi aftsohet t dalloj prjetimin dhe zbukurimin e ndjenjave nga vlerat morale t tyre. Megjithat, me fjal t tjera n filozofin e ktij libri qndron aftsimi i nxnsit n komunikimin e qllimshm pr dolloj subjekti dhe pr dolloj audience. Nprmjet pes rubrikave: t vzhguarit, t lexuarit, t dgjuarit, t folurit, t shkruarit nxnsi aftsohet pr tu br nj qytetar kompleks n komunikim dhe pr t realizuar suksesshm aktivitetin e tij komunikues. Ky libr q ju keni n duar dhe q shoqron librin e nxnsit sht konceptuar n mnyr t till q t ndihmoj t gjith prdoruesit e librit drejt nj orientimi studimor t tekstit shkollor. Ai sht konceptuar pr t ndihmuar msuesit n zgjerimin e kndvshtrimeve alternative pr tekstet studimore.

Prmbajtja Faqe Plani msimor pr lndn Gjuhe Shqipe dhe Letrsi 11 Kreu I: Teksti informativ 1.1 Gjuha e Ilirve Komunikimi, elementet dhe funksionet e tij Teksti informativ 1.2 Shqiptart Ashprsia dhe bujaria e shqiptarit - Nj kuptim i lart pr nderinGjuha-Feja-Zakonet Shkrimi i tekstit informativ (ora II) Shkrimi i tekstit informativ (ora III) Detyr me shkrim 1 (1 or) Shkrimi i tekstit informativ Kreu II: Teksti shpjegues 2.1 Ikja nga kompleksi i Rozafs Teksti shpjegues (ora II) Teksti shpjegues (ora III) 2.2 Ekspozita Andhroniqi Zengo Shkrimi i eses 2.3 Konica Versus Hamiti. Prometeu i lidhur. Kaptina III- Eseistika, Sabri Hamiti Shkrimi i eses shpjeguese letrare Honore de Balzak Xha Gorioi Kompozicioni i romanit Xha Gorioi Drama e palumturis s Xha Gorioit Kreu III: Teksti prshkrue 3.1 Si e shohim letrsin shqipe Teksti prshkrues dhe shkrimi i tij 3.2 Josif Brodskij, fjalimi i Nobelit. Teksti kulturologjik Detyr me shkrim 3 Kreu IV: Teksti binds - argumentues 4.1 Fjalimi i Kadares n ceremonin e mimit Asturias 4.2 Virxhinia Vulf dhe feminizmi 4.3 William Faulkner Lev Nikolajevi Tolstoi Novela Pullaliu: bota me syt e nj kafshe Kreu V: Teksti dramatik 5.1 Medea, Euripidi 5.2 Fausti, Gte 5.3 Izraelit dhe filistin, Fan S. Noli 5.4 Shtpi kukulle, Ibsen Kreu VI: Teksti poetik 6.1 Ferri, Knga III, Dante (1265-1321) 6.2 Letra e Tatjans, Pushkin (1799-1837) 6.3 Shenjtresh, Stefan Malarme 6.4 Liria, Ndre Mjeda (1866-1937) Lirik me shi, Shkreli Lasgush Poradeci (1899-1987) Kreu VII Teksti narrativ 7.2 Nikollaj Gogol - Shnimet e nj t menduri 7.5 Odin Mondvalsen, Trebeshina Petro Marko (1913-1991)

7 22 23 25 28 32 33 34 35 37 43 46 52 55 74 74 81 84 99 103 113 129 130 137 143 149 151 153 157 161 163 182 186 190 191 195 199 207 209 210

Plani msimor pr lndn Gjuhe Shqipe dhe Letrsi 11


Numri i orve gjithsej 108 Detyra me shkrim 7 or Analiz vepre 5 vepra x 6 or = 30 or 71 or studim teksti Kapitulli 1 / TEKSTI INFORMATIV (7 or) Gjuha e ilirve, John Wilkes (3 ore) Msimi 1 ora 1 Objektiva: a) T kuptuarit e tekstit informativ dhe leximi i tij b) T vzhguarit dhe evidentimi i lidhjes mes shkencs se gjuhs dhe asaj t historis c) Nxjerrja n pah e tipareve informative t tekstit historik dhe informacioni q merret nprmjet hartave 2 Objektiva: a) Elementet e komunikimit dhe funksionet e tij; b) T prvetsuarit e karakteristikave t nj teksti informative c) T identifikuarit e elementeve informative n tekst dhe t analizuarit e argumenteve n tekst. 3 Objektiva: a) T prvetsuarit e shkrimit informativ duke analizuar qndrimet e autorve n tekst; b) T krijuarit e bibliografive, fjalorthve dhe shkrimi i prmbledhjeve, si dhe i raporteve informative. Shqiptaret, John Fraser (3 or) Msimi 2 ora 1 Objektiva: a) Nxjerrja e informacionit t llojit t ndryshm nprmjet t vzhguarit dhe renditja e tij sipas karakteristikave t tekstit informativ; b) T lexuarit e tekstit n mnyr t orientuar dhe sintetizimi i mendimit t nxnsit pr refleksionet individuale; c) T debatuarit mbi informacione t ndryshme duke shprehur qndrime e gjykime personale. 2 Objektiva: a) T prvetsuarit e shkrimit t nj teksti informativ; b) T qmtuarit e tekstit pr nga pikpamja e tipareve t tekstit informativ; c) T analizuarit e tekstit pr nga organizimi i brendshm. 3 Objektiva: a) T ushtruarit mbi shkrimin e artikujve informativ; b) T prmirsuarit e shkrimit informativ nprmjet teknikave t krahasim-kontrastit; c) T diskutuarit mbi prmbajtjen e tekstit.

Detyr me shkrim 1 ore 1

Shkrimi i tekstit informativ (1 or)

Objektiva: a) T shkruarit sipas parametrave dhe tipareve t nj teksti informative; b) T shkruarit sakt dhe n mnyr t prqendruar t hyrjes dhe mbylljes; c) T shkruarit e nj brendie koherente dhe t plot; d) T prdorurit e nj gjuhe t zgjedhur t ligjrimit t shkruar. Kapitulli 2/ Teksti prshkrues (16 or) Ikja nga kompleksi i Rozafs, Artan Fuga (3 or) Msimi 1 Ora 1 Objektiva: a) T lexuarit e tekstit dhe t kuptuarit e tij; b) T analizuarit e qndrimit t Fugs pr legjendn e Rozafs; c) T diskutuarit e raporteve t interpretimit t legjends si e njohim me parashtrimin e Fugs. 2 Objektiva: a) T prvetsuarit e tipareve t nj teksti shpjegues; b) T analizuarit e tipareve shpjeguese t tekstit ikja nga kompleksi i Rozafs; c) T studiuarit e qndrimeve t Fugs mbi kompleksin e Rozafs. 3 Objektiva: a) Vazhdimi i t studiuarit e qndrimeve t Fugs mbi kompleksin e Rozafs; b) T analizuarit dhe t arsyetuarit e kuptimeve t simboleve dhe metaforave q jan prdorur n tekst; c) T gjykuarit mbi kt shkrim; d) T ushtruarit mbi tekstin shpjegues. Ekspozita e Andhroniqi Zengo, Lasgush Poradeci (3 or) Msimi 2 or 1 Objektiva: a) Nprmjet t vzhguarit, nxnsi t prpiqet t shpjegoj qndrimet e tij mbi vepra t artit pamor; b) T lexoj dhe t ushtrohet n drejtshqiptimin e grupeve t bashktinglloreve; c) T redaktoj tekstin duke e sjell n shqipen e normuar; d) Ti prgjigjet pyetjeve mbi tekstin dhe t evidentoj tiparet shpjeguese t tij. 2 Objektiva: a) Nxnsi t asimiloj koncepte mbi artin dhe t interpretoj shpjegimet e L. Poradecit duke u mbshtetur tek ato; b) T analizoj qndrimet e autorit mbi piktoren Zengo; c) T zgjeroj njohurit e tij mbi shkrimin e nj eseje dhe gjith hapave q e ndjekin shkrimin e saj.

Msimi 3 or 1

Objektiva: a) T dalloj tiparet e nj teksti informativ nga tiparet e nj teksti shpjegues; b) T mbledh informacione pr t plotsuar figurn e Poradecit; c) T analizoj tiparet e shkrimit t L. P. si estet. Konica versus Hamiti (3 or) Objektiva: a) T lexoj dhe t kuptoj esen Prometeu i lidhur t Konices; b) T analizoj esen Prometeu i lidhur; c) T vlersoj stilin e shkrimit t eseve t Konics. Objektiva: a) T lexoj dhe t kuptoj qndrimet e Sabri Hamitit mbi eseistikn e Konics; b) T evidentoj dhe t analizoj gjykimet e Hamitit mbi esen Arti i Prometeut t Konics; c) T diskutoj mbi figurn e Prometeut n raport me at t heronjve t tjer letrar. Objektiva: a) T analizohen aftsit gjuhsore t Konics pr mesazhin q jep eseja sipas S. Hamitit; b) T vlersohet aftsia eseshkruese e S.Hamitit; c) T msohet shkrimi i nj eseje letrare; d) T krahasohen aftsit eseshkruese mes Konics dhe Hamitit; e) T diskutohet nprmjet t vzhguarit simbolika e figurave t Sizifit dhe Prometeut. Shkrimi i eses shpjeguese (1 or)

Detyr me shkrim 2 or 1

Analiz e veprs letrare or 1

Objektiva: a) T respektoj parimet e shkrimit t nj eseje shpjeguese; b) T zbatoj rregullat gjuhsore t nj eseje shpjeguese; c) T realizoj nj tekst koherent pr nga prmbajtja dhe t mirredaktuar pr nga paraqitja prfundimtare. Honore de Balzak (6 or)

Objektiva: a) T nxitet nxnsi pr leximin e veprs letrare; b) T njihet nxnsi me figurn e Balzakut dhe rndsin e veprs Xha Gorioi; c) T bhet prmbledhja e fabuls s romanit duke u ndalur n pikat m t rndsishme t tij. Objektiva: a) T dallohet organizimi i brendshm n roman si rrfimtari, dshmitari etj.;

b) T evidentohen dramat sociale q vrehen n roman nprmjet raporteve dhe sjelljeve mes personazheve; c) T nxjerr konkluzione mbi dramn e romanit. 3 Objektiva: a) T analizohet kompozicioni i romanit Xha Gorioi; b) T ilustrohen me shembuj tiparet e kompozicionit t veprs. 4 Objektiva: a) T analizohet drama e Xha Gorioit; b) T gjykohet mbi trsin e figurs s Xha Gorioit; c) T nxirret nj mesazh prfundimtar mbi veprn. 5 Objektiva: a) T komentohet fragmenti n tekst; b) Ti prgjigjen pyetjeve mbi fragmentin. 6 Objektiva: a) Ti prgjigjen pyetjeve mbi fragmentin; b) T nxirren prfundimet mbi romanin; c) T shkruhet harta e tekstit pr fragmentin. Kapitulli 3/ Teksti prshkrues (8 or) Si e shohim letrsin shqipe, M. Kuteli (3 or) Msimi 1 or 1 Objektiva: a) T diskutohet n klas pr prirjet e letrsis shqipe n periudha t caktuara; b) T lexohet dhe t kuptohet qndrimi i Kutelit pr letrsin; c) T analizohen qndrimet e Kutelit pr aspekte t ndryshme t letrsis. 2 Objektiva: a) T zgjerohen njohurit mbi tiparet, shkrimin, strukturat dhe karakteristikat e nj teksti prshkrues; b) T analizohen aspektet e nj teksti prshkrues n esen e Kutelit; c) T analizohen qndrime t ndryshme t Kutelit lidhur me letrsin, gjuhn, kombin etj. 3 Objektiva: a) T analizohen teknikat argumentuese t Kutelit n ese; b) T analizohen aspekte gjuhsore t eseistiks s Kutelit; c) T gjykohet mbi esen Si e shohim letrsin shqipe Fjalimi i Nobelit; Josif Brodskij (4 or) Msimi 2 or 1 Objektiva: a) T prvetsuarit e disa koncepteve estetike; b) T lexuarit dhe t kuptuarit mir e fjalimit t Broskijt. 2 Objektiva: a) T analizuarit e eses s Brodskijt duke iu prgjigjur pyetjeve; b) T vlersuarit e qndrimeve t Brodskijt si disident; c) T analizuarit e qndrimeve estetike t Brodskijt. 3 Objektiva: a) T analizuarit e qndrimeve estetike dhe etike t Brodskijt; b) T kuptuarit e nj teksti kulturologjik;

10

Detyr me shkrim 3 or 1

c) T analizuarit e tipareve t nj teksti kulturologjik. Objektiva: a) T analizohen aspektet kulturologjike t tekstit dhe qndrimeve t Brodskijt; b) T krahasohet figura e Brodskijt me t Kutelit; c) T evidentohen tiparet e shkrimit prshkrues n esen e Brodskijt; d) T ekzekutohen hapat e shkrimit t nj interviste, bazuar n esen e Brodskijt. Shkrimi i eses prshkruese (1 or)

Objektiva: a) T realizohet shkrimi i nj eseje prshkruese duke patur parasysh shkrimin e sakt t hyrjes, paraqitjes dhe trajtimit t argumente, si dhe mbylljen; b) T redaktohet eseja dhe t mbahen parasysh tiparet gjuhsore t eses prshkruese. Kapitulli 4/ Teksti binds-argumentues ( 16 or) Fjalimi i Kadares n ceremonin e mimit t Asturias Msimi 1 (3 or) or 1 Objektiva: a) T diskutohet mbi kompleksitetin e figurs s Kadares; b) T lexohet dhe t kuptohet deri n fund eseja; c) T analizohen tiparet dalluese t shkrimit; pozicionin e shkrimtarit n t; raportet Kadare-letrsi. 2 Objektiva: a) T analizohen qndrime t ndryshme t Kadares n tekst; b) T vlersohen idet universale t shkrimtarit; c) T krahasohen idet e Kadares me Brodskijn dhe Kutelin; d) Jepni gjykimet tuaja mbi esen. 3 Objektiva: a) T rikujtohet eseja me pes paragraf; b) T analizohen teknikat e shkrimit eseistik t Kadares; c) T ndrtohet profili i Kadares pr nga aspekti i shkrimtarit idealist. Virxhia Vulf dhe Feminizmi (3 or) Msimi 2 or 1 Objektiva: a) T kuptohet karakteri i V. Vulfit nprmjet t vzhguarit; b) T diskutohet se far sht feminizmi dhe vendi i Vulfit n letrsin feministe; c) T lexohet teksti deri sa t kuptohen kndvshtrimet e shkrimtares. 2 Objektiva: a) T analizohet prmbajtja kuptimore e eses s Vulfit duke iu prgjigjur pyetjeve t tekstit; b) T zgjerohen njohurit mbi tiparet dhe shkrimin e tekstit binds-argumentues.

11

Msimi 3 or 1

Objektiva: a) T analizohen aspektet bindse-argumentuese t eses s Vulfit; b) T jap gjykimet e veta mbi esen; c) T zbuloj aspekte t ndryshme t shkrimtares nprmjet eses. Ligjerata e Nobelit, William Faulkner (3 or) Objektiva: a) T lexohet dhe t kuptohet ligjrata e Faulknerit; b) T diskutohet mbi karakterin e shkrimtarit duke vzhguar foton; c) T analizohen qndrimet e Faulknerit n ligjrat. Objektiva: a) T vazhdohet me analizn e ideve t Faulknerit ne ese; b) T arsyetohet mbi trajtimin e thelbit njerzor n letrsi sipas autorit dhe qasjeve ndaj misionit t autorit; c) T zgjerohen njohurit mbi shkrimin e eses bindseargumentuese. Objektiva: a) T analizohet teksti nga pikpamja e teknikave te shkrimit binds-argumentues; b) T filloj puna paraprgatitore mbi shkrimin e eses bindse-argumentuese. Shkrimi i eses bindse-argumentuese (1 or)

Detyr me shkrim 4 or 1

Analiz e veprs letrare or 1

Objektiva: a) T shkruhet nj ese bindse-argumentuese mbi letrsin; b) T zbatohen parametrat e shkrimit binds-argumentues; c) T realizohet nj nivel i lart i koherencs s mendimit dhe i t shprehurit gjuhsor. Pullaliu, Lev Tolstoi (6 or)

Objektiva: a) T nxitet nxnsi pr leximin e veprs; b) T diskutohet mbi procesin e krijimit t novels Pullaliu dhe pr figurn e Tolstoit n trsi; Objektiva: a) T analizohet thelbi filozofik i novels Pullaliu; b) T analizohet struktura e organizimit t brendshm dhe t jashtm t novels; c) T gjykohet mbi thelbin ekzistencial t trajtuar n novel. Objektiva: a) T bhet prezantimi i projektit; b) T komentohet imtsisht Kapitulli 1 i novels; c) T analizohet aspekti i thelbit filozofik t Tolstoit ne kt kapitull;

12

d) T nxirren disa prfundime mbi stilin e shkrimit t Tolstoit. 4 Objektiva: a) T komentohet kapitulli 4 i novels; b) T analizohen dramat sociale t trajtuara n kapitull; c) T arsyetohet mbi aspektin psikologjik dhe ekzistencial n fragment; d) T vrehen mjeshtrit shkruese t Tolstoit si sarkazma; surrealizmi e veori t tjera t autorit/ 5 Objektiva: a) T komentohet kapitulli i 12 i novels; b) T analizohet aspekti tragjik i fragmentit; c) T analizohen teknikat rrfimtare t Tolstoit. 6 Objektiva (nj pr secilin grup): a) T realizohet produkti i projektit duke u mbshtetur n pikat: - analiz e konceptit t vzhgimit t bots me syt e kafshs; - T analizohet zhvillimi moral dhe etik i qenieve t gjalla; - T dalin n pah tiparet e artit t Tolstoit; - T analizohet universalizmi i artit t Tolstoit Kapitulli V/ Teksti dramatik (16 or) Medea, Euripidi (3 or) Msimi 1 or 1 Objektiva: a) T asimilohen konceptet estetike t dramatikes dhe tragjikes; b) T kuptohen drama dhe tragjedia n figurn e Medeas; c) T lexohet dhe t kuptohet fragmenti pr studim; d) T analizohen aspektet tragjike n fragment. 2 Objektiva: a) T asimilohen tiparet e tekstit dramatik; b) T komentohet fragmenti; c) T zbulohen aspektet psikologjike si pasioni, hakmarrja, frika nga humbja e qytetaris t tragjedis s Medeas; d) Te karakterizohen personazhet e tragjedis. 3 Objektiva: a) T analizohet aspekti feminist i tragjedis; b) T analizohen dramat sociale q mbart figura e Medeas; c) T zbulohet thelbi i hakmarrjes dhe vetgjyqgjyqsis s Medeas; d) T arsyetohet mbi zgjidhjen dues ex machine t tragjedis; e) T gjykohet mbi tragjedin. Fausti, Gte, (3 or) Msimi 2 or 1 Objektiva: a) T njihen nxnsit me veprn Fausti dhe domethnien humaniste te fragmentit Dhom Studimi; b) T lexohet dhe t kuptohet sa m mir fragmenti; c) T fillohet me komentin e fragmentit;

13

Msimi 3 or 1

Objektiva: a) T zbulohet simbolika iluministe dhe humaniste n fragment; b) T analizohet procesi i metamorfozs tek konia; c) T komentohet qasja e Faustit ndaj kompleksitetit t figurs s Mefistofelit; d) T krahasohen figura e Faustit me at t Mefistofelit. Objektiva: a) T zbulohet aspekti meskin i figurs s Mefistofelit; b) T nxirren prfundime mbi fragmentin; c) T zgjerohen dijet mbi parafrazn; d) T ushtrohen mbi shkrimin e parafrazs. Izraelit dhe filistin, F. Noli (3 or) Objektiva: a) T njihen nxnsit me prmbajtjen e drams Izraelit dhe filistin; b) T lexohet fragmenti dhe t tejkalohen vshtirsit gjuhsore q paraqet gjuha e Nolit; c) T analizohen veprimet e Samsonit dhe t Daliles ndaj njritjetrit. Objektiva: a) T zbulohet thelbi i dashuris s heronjve ndaj njri-tjetrit; b) T analizohen aspektet etike t qndrimit t heronjve ndaj jets; c) T analizohet drama po edhe tragjedia q mbart raporti Dalila-Samson; d) T arsyetohet shprehjaQllimi i justifikon mjetet. Objektiva: a) T analizohet thelbi tragjik i drams; b) T nxirren prfundimet e nxnsve mbi mesazhin e drams; c) T zgjerohen dijet mbi prmbledhjen dhe shkrimin e saj; d) T ushtrohen nxnsit me shkrimin e prmbledhjes. Shkrimi i parafrazs dhe i prmbledhjes (1 or)

Detyr me shkrim 5 or 1

Analiz e veprs letrare or 1

Objektiva: a) T shkruajn parafrazn dhe prmbledhjen duke zbatuar parametrat e shkrimit t tyre; b) T jen koherent ndaj prmbajtjes se tekstit q do parafrazojn e do prmbledhin; c) T dshmojn kultur shkrimi. Shtpi kukulle, H. Ibsen, 6 or

Objektiva: a) T stimulohen nxnsit t lexojn dramn Shtpi Kukulle; b) T njihen dhe t kuptojn risit e kompozicionit analitik t Ibsenit;

14

c) T thellohen mbi organizimin e brendshm dhe t jashtm t drams Shtpi kukulle. 2 Objektiva: a) Nprmjet subjektit t veprs, t zbulohen dramat sociale dhe t brendshme t individit n shoqrin e kohs; b) T analizohet dualiteti i jets s Nora Helmerit; c) T portretizohen personazhet e pjess; d) T vlersohen aspekti etik dhe estetik i drams. 3 Objektiva: a) T analizohen problemet familjare n dramn sociale sipas Ibsenit; b) T arsyetohet drama e nj familjeje t gnjeshtrt; c) T analizohet drama e shkatrrimit t individualitetit njerzor n dram; d) T vlersohet aspekti moral i drams; e) T diskutohet novatorizmi i figurs s Nora Helmerit. 4 Objektiva: a) T analizohet personaliteti i Nora Helmerit mes personalitetit dhe kukulls; b) T thellohet mbi dramn ekzistenciale t njeriut tek Ibseni; c) T diskutohet novatorizmi i drams s Ibsenit; d) T vlersohet koncepti i lirimit tek figura e Nora Helmerit. 5 Objektiva: a) T lexohet fragmenti pr koment dhe t kuptohet sa m mir ai; b) T komentohet sensi i t moskuptuarit dhe i dyshimit mes bashkshortve; c) T analizohet thelbi i personazheve n dram. 6 Objektiva: a) T analizohet thelbi i shtpis s kukulls n fragment; b) T arsyetohet mbi kuptimin e t edukuarit t vetvetes n fragment; c) T komentohet aspekti psikologjik I romanit dhe mjeshtria e Ibsenit pr ta dhn at, pa iu referuar prshkrimit t gjendjeve emocionale; d) T analizohet thelbi universal i drams. Kapitulli VI/ Teksti poetik, ( 23 or) Ferri, Dante Alighieri, 3 or Msimi 1 or 1 Objektiva: a) T kuptuarit e Komedis hyjnore dhe aspektit alegorik t saj; b) T komentuarit e fragmentit Portat e Ferrit pr t kuptuar mekanizmin e brendshm t funksionimit t veprs. 2 Objektiva: a) T lexuarit dhe t kuptuarit e simboleve t kngs Paolo dhe Franceska; b) T analizohet thelbi i tragjedis s heronjve mes sinqeritetit t dashuris dhe errsirs s kohs; c) T komentohet lirizmi dhe pasioni mes fjalve t heronjve.

15

Msimi 2 or 1

Objektiva: a) T zgjerohen njohurit mbi ndrtimin e vargjeve dhe t strofave; b) T kuptohet organizimi fonetik; c) T analizohet mjeshtria artistike e Dantes dhe tiparet e letrsis s Rilindjes n kt kng. Eugjen Onjegini, Pushkin (3 or) Objektiva: a) t kuptohen figurat e Tatjans dhe Onjeginit n raport me njri-tjetrin dhe n raport me shoqrin; b) T kuptohen figurat e heronjve tan n raport me letrsin romantike; c) T lexohet fragmenti dhe t diskutohet mbi t. Objektiva: a) T komentohet aspekti romantik i fragmentit mes letrs, largimit t heronjve nga njri-tjetri etj. b) T analizohet karakteri i Tatjans mes romantizmit dhe qndrueshmris; c) T arsyetohet mbi evoluimin e personazheve; d) T krahasohet figura e Tatjans me Norn dhe Medean. Objektiva: a) T analizohet koncepti i ngadhnjimit t dashuris ndaj paragjykimeve; b) T thellohen m shum mbi aspektin e dashuris dhe romantizmit n roman; c) T zgjerojn njohurit mbi gjuhn poetike, figurat e sintakss dhe ato t intonacionit; d) T ushtrohen mbi figurat e sintakss dhe intonacionit. Shenjtresh, Stefan Malarme, 3 or Objektiva: a) T lexohet dhe t kuptohet poezia; b) T kuptohet figura e Malarmes mes simbolizmit; c) T analizohen disa aspekte simbolike t poezis. Objektiva: a) a)t analizohet thelbi i shenjtreshs n poezi; b) T komentohet thelbi I simboleve biblike; c) T vlersohen raportet ndjesi-ndjenj, parafytyrim dhe perceptim n poezi. Objektiva: a) T zgjerohen njohurit mbi figurat e kuptimit dhe t parafytyrimit; b) T analizohen raportet ndjenj-muzik-figuracion n poezi; c) T analizohet aspekti i mjeshtris stilistike t Malarmese n poezi; d) T nxirren prfundimet e prgjithshme. Liria, Ndre Mjeda, 3 or

Msimi 3 or 1

Msimi 4 or

16

Msimi 5 or 1

4 Detyr me shkrim 6 or 1

Objektiva: a) T lexohet dhe t kuptohet poezia; b) T kuptohet arti poetik i Mjeds n poezi; c) T diskutohet pr konceptin e liris nprmjet t vzhguarit. Objektiva: a) T vrehen disa tipare romantike t poezis; b) T analizohen aspektet e nj poezie t angazhuar n sonet; c) T komentohen qndrimet e moralit kombtar t Mjeds n poezi; d) T vlersohen tonet autokritike n sonet. Objektiva: a) T zgjerohen njohurit mbi prmbledhje analitike dhe shkrimin e saj; b) T analizohet poetika e Mjeds n poezi duke u mbshtetur tek figuracioni i veprs; c) T ushtrohen mbi shkrimin e prmbledhjeve analitike. Krahasimi i teksteve poetike, A. Shkreli, F. Rreshpja, 4 or Objektiva: a) T kuptohet poetika e Azem Shkrelit; b) T lexohet dhe t kuptohet poezia; c) T komentohet aspekti imagjinar dhe mistik I zrit t krijimit pr lexuesin. Objektiva: a) T komentohet aspekti lirik i poezis; b) T nxirren vlersimet stilistike pr poezin Lirik n shi; c) T zgjerohen njohurit pr onomatopen dhe aliteracionin. Objektiva: a) T njihet dhe t kuptohet figura e F. Rreshpes n letrsi; b) T lexohet dhe t kuptohet poezia Elegji pr nnn; c) T analizohen raportet vdekje prani e shpirtit n poezi; d) T komentohet madhrimi pr figurn e nns n poezi; e) T analizohet aspekti lirik i poezis dhe t evidentohen figurat letrare ne poezi. Objektiva: a) T krahasohen poezit pr nga aspekti i lirizmit; leksikut; imazhit q krijojn, figuracionit; tematiks etj. Shkrimi i prmbledhjes analitike (1 or)

Objektiva: a) T shkruhet sipas parametrave t duhur prmbledhja analitike; b) T jen koherent ndaj mendimeve t autorve pr t cilt po shkruajn; c) T zbatojn parimet gjuhsore t shkrimit t prmbledhjes analitike; d) T shprehin qndrimin e tyre vetjak;

17

Analiz e veprs letrare 6 or 1

e) T dshmojn kulture t shkruari. Vepra letrare, Lasgush Poradeci (6 or)

Objektiva: a) T stimulohet nxnsi pr leximin e veprs; b) T kuptohet figura e Lasgush Poradecit si figura e nj reformatori t artit poetik shqiptar dhe e nj liriku t prjetshm; c) T kuptohen burimet e poezis s Poradecit; d) T diskutohet mbi vendin e Poradecit n letrsin shqipe. 2 Objektiva: a) T kuptohet aspekti modernist i poezis s Poradecit; b) T analizohet poetika e Poradecit nprmjet fjalve kye t prdorura n poezi; c) T vlersohet ligjrimi poetik i Poradecit n kuadrin e letrsis shqipe t shekullit XX 3 Objektiva: a) T analizohet trajtimi i erosit n poezin e Poradecit; b) T arsyetohet mbi konceptin e hapsirs kombtare te Poradeci; c) T vlersohet vepra e Poradecit n kuadrin e prsosmris s gjuhs shqipe. 4 Objektiva: a) T lexohet dhe t kuptohet poezia Prjetsia; b) T diskutohet koncepti mbi prjetsin dhe domethnia e saj n poezin e Poradecit; c) T analizohet koncepti trup-shpirt n poezi. 5 Objektiva: a) T analizohet konceptimi panteist i Poradecit n poezi; b) T komentohet misticizmi i dashuris n poezi; c) T vlersohen gjith qasjet ndaj dashuris n poezi. 6 Objektiva: a) T analizohet koncepti i ekzistencs s prhershme n poezi; b) T arsyetohet mbi aspektin simbolik t poezis s Poradecit; c) T jepen prfundimet mbi poezin Prjetsia. Kapitulli 7/ Teksti narrativ , 22 or Zonja Bovari, Gustav Flober, 3 or Msimi 1 or 1 Objektiva: a) T kuptohet dhe t vlersohet thelbi i romanit dhe i personalitetit t Zonjs Bovari; b) T lexohet dhe t kuptohet fragmenti; c) T diskutohet mbi ndjesit q l fragmenti. 2 Objektiva: a) T analizohet gjendja psikologjike e Ema Bovaris n kuadrin e mjeshtris artistike t Floberit; b) T analizohet aspekti tragjik i fragmentit;

18

Msimi 2 or 1

c) T vlersohet aspekti i gjykimit t vetvetes nga ana e heroins; Objektiva: a) T thellohet mbi dramn individuale t heroins dhe tragjizmit psiko-social q mbart universalizmi i figurs s saj; b) T zgjerohen njohurit mbi analizn e tekstit narrativ dhe elementeve t rrfimit; c) T zgjerohen njohurit mbi drejtshkrimin e fjalve; fjalformimin dhe kuptimet e ndryshme t fjalve. Shnimet e nj t menduri, N.Gogol, 3 or Objektiva: a) T kuptohet menduria n modelin antiromantik t romanit; b) T perceptohet thelbi dhe aspekti antiromantik i Poprishinit para se t lexohet vepra; c) T lexohet dhe t kuptohet fragmenti letrar. Objektiva: a) T analizohen teknikat narrative t Gogolit n fragment pr t dhn mendurin dhe absurdin e personazhit dhe t situatave; b) T vlersohet menduria tek Poprishini n kuadrin e fatit tragjik t bots; c) T analizohet aspekti i heroit romantik dhe idealist tek drama sociale e bots; Objektiva: a) T nxirren prfundimet ideore, morale e estetike t fragmentit; b) T zgjerohen njohurit mbi drejtshkrimin e -s; c) T shkruhet nj prmbledhje analitike mbi fragmentin. Shklqimi dhe rnia e Shokut Zylo, D. Agolli, 3 or Objektiva: a) T kuptohet organizimi i brendshm i romanit dhe roli i personazheve n t; b) T vlersohet aspekti komik i romanit dhe qllimi i tij; c) T lexohet dhe t kuptohet fragmenti letrar. Objektiva: a) T analizohet kriza ekzistenciale e intelektualit n nj shoqri t mbyllur; b) T analizohet gjendja psikologjike e personazheve; c) T vlersohet ndrgjegjja e vet rrfimtarit n fragment; d) T prsriten dukuri si sinonimia dhe antonimia. Objektiva: a) T arsyetohet koncepti i t huajsimit shoqror t intelektualit n kuadrin e drams sociale; b) T njihen me shkrimin e eses narrative; c) T nxirren prfundime mbi fragmentin.

Msimi 3 or 1

19

Msimi 4 or 1

Rrungaja n mars, M. Camaj, 3or Objektiva: a) T kuptohet motivi i vetmis n roman; b) T kuptohet aspekti i organizimit t brendshm dhe dramat individuale q mbart romani; c) T lexohet dhe t kuptohet qart fragmenti. Objektiva: a) T analizohet thelbi ekzistencial i fragmentit; b) T msohet shkrimi i grupeve dhe bashkimeve t bashktinglloreve; c) T zbulohen dhe t zbrthehen simbole t ndryshme t fragmentit; d) T analizohet tragjizmi i pjess. Objektiva: a) T analizohet tragjizmi i fatit t njeriut prball t drejtave t tij dhe egrsis s natyrs; b) T analizohet aspekti lirik i Jers dhe figura e Loshit; c) T komentohen dramat sociale n fragment; d) T vlersohet mjeshtria poetike e Camajt. Odin Mondvalsen, K. Trebeshina, 3 or Objektiva: a) T kuptohet figura e K. Trebeshins dhe letrsia e tij; b) T lexohet dhe t kuptohet fragmenti i romanit; c) T analizohet aspekti i absurdit n roman pr nga qasja kuptimore dhe mjetet gjuhsore. Objektiva: a) T arsyetohet aspekti i tragjedis s individit n sistemin komunist; b) T msohet shkrimi i eses narrative; c) T analizohet dshira pr dashuri n nj sistem t mbyllur. Objektiva: a) T analizohet absurdi n trsin e vet n fragment; b) T analizohet gjendja psikologjike e personazheve n pjes; c) T diskutohet mjeshtria e Trebeshins pr t realizuar absurdin n letrsin shqipe; d) T nxirren prfundimet e prgjithshme. Shkrimi i eses narrative, 1 or

Msimi 5 or 1

Detyr me shkrim 7 or 1

Objektiva: a) T zbatohen me prpikri parimet e shkrimit t eses narrative; b) T respektohen parimet gjuhsore t shkrimit t eses narrative; c) T ruhet koherenca e mendimit individual t nxnsit; d) T dshmohet kultur e lart edhe artistike t shprehuri.

20

Analiza e veprs letrare or 1

Qyteti i fundit, P. Marko, 6 or

Objektiva: a) T stimulohet nxnsi pr leximin e veprs letrare; b) T kuptohet subjekti i veprs dhe rndsia e tij pr nga mnyra e rrfimit; c) T vlersohet romani pr rndsin q pati n letrsin shqipe. Objektiva: a) T analizohet aspekti humanist i romanit; b) T diskutohen teknikat e rrfimit n roman; c) T arsyetohet shestimi i ideve nprmjet kontrastit n roman. Objektiva: a) T kuptohet koncepti i nj fabule t prqendruar pr romanin; b) T analizohet humanizmi i personazheve n vepr; c) T kuptohet shkrimtari P. Marko nprmjet personazhit t Leks. Objektiva: a) t analizohet gjendja psikologjike e personazheve n fragment; b) T kuptohet thelbi i tragjedis ekzistenciale n pjes; c) T vlersohet karakteri i Ana-Marias. Objektiva: a) T analizohen krizat sociale dhe morale qe mbjellin luftrat n fragment; b) T karakterizohen personazhet e pjess n kuadrin e kompleksitetit t tipave njerzor; c) T analizohet gjendja psikologjike e Ana-Marias. Objektiva: a) T analizohet fundi tragjik i romanit; b) T nxirren prfundimet e prgjithshme mbi t.

21

Kreu I: Teksti informativ


1.1 Gjuha e Ilirve
Ora I Objektiva:
a) T kuptuarit e tekstit informativ dhe leximi i tij; b) T vzhguarit dhe evidentimi i lidhjes mes shkencs s gjuhs dhe asaj t historis; c) Nxjerrja n pah e tipareve informative t tekstit historik dhe informacioni q merret nprmjet hartave.

Zhvillimi i msimit:
(Orientime) 1. Rikujtojm tiparet e ndrtimit t tekstit informativ dhe llojet e tij. 2. T lexohet teksti n funksion t tipareve t tekstit informativ dhe jo pr t mbajtur mend informacionin q ai mban.

T vzhguarit: Vzhgoni hartn dhe prpiquni t renditni gjith informacionin q merrni prej saj. Mbshtetuni n vjeljen e informacionit, duke zbatuar rregulln e 5W -ve. Ky ushtrim ka pr qllim q nxnsi t listoj gjith emrat e fiseve ilire q sheh n hart dhe t informoj mbi shtrirjen gjeografike t tyre dhe kufizimin territorial. Sugjerohet t inkurajohet edhe prdorimi i dijeve historike pr kohn kur dhe ku kan jetuar ilirt. Paragrafi i mposhtm ndihmon pr t br hyrjen e informacionit q do paraqesin: Kufiri jugor nis n bregdetin e Shqipris s Mesme dhe kalon n brendsi drejt lindjes, duke prfshir zonn e liqeneve (Ohri,Prespa), pellgun e Shkupit, Kosovn e m gjer. M pas ai kthehet nga veriu dhe ndjek nj vij n perndim t lumit Morava n afrsi t Beogradit, buz Danubit. Nga veriu prfshihen luginat e Savs dhe Dravs s bashku me nj trev n veri t ksaj t dyts, e cila shtrihet n drejtim t liqenit Balaton n Hungarin perndimore. Prej andej kufiri kalon n drejtimin e jugperndimit, duke u rn prqark Alpeve juglindore dhe takon Adriatikun n Istria. N fund, aty hyjn edhe rajonet e lashta t Kalabris dhe t Pulias. Prpiquni t shpjegoni rndsin e ksaj harte pr historin e shqiptarve dhe kalimin gradual t popullsis nga ilir n shqiptar, duke u mbshtetur edhe n informacionin q keni prvetsuar nga studimi i shkencave t tjera.

22

Me an t tryezs rrethore, nxnsi inkurajohet t argumentoj n hart shtrirjen gjeografike t shqiptarve sot. Pr lidhjen mes shkencs s historis dhe t gjuhs orientohen n leximin e paragrafve: 1. N fund, aty hyjn edhe rajonet e lashta t Kalabris dhe t Pulias. Prve nj shprndarjeje emrash ilir njerzish e vendesh, mesapishtja e dokumentuar n m shum se 300 mbishkrime sht n disa an e ngjashme me ilirishten e Ballkanit. Kjo lidhje, gjithashtu, pasqyrohet n kulturn materiale t t dy brigjeve t Adriatikut jugor. 2. Kur Straboni flet pr njerz dygjuhsh prapa maleve n perndim t Maqedonis, pandehma sht se gjuht e folura atje ishin greqishtja dhe ilirishtja. Autort e lasht nuk na thon thuajse asgj pr ilirishten, edhe pse nuk ka kurrfar dyshimi se ajo vijoi t flitej mjaft koh edhe gjat periudhs romake. Ata na japin nj tuf fjalsh autentike ilire, ndr to rhinos pr mjegull, sabaius ose sabaia, nj lloj vends i birrs dhe sybina pr nj shtiz ose hesht gjahu. (etj.)

Komunikimi, elementet dhe funksionet e tij


ORA II Objektiva:
d) T kuptuarit e elementeve t komunikimit dhe funksionet e tij; e) T prvetsuarit e karakteristikave t nj teksti informativ; f) T identifikuarit e elementeve informative n tekst dhe t analizuarit e argumenteve n tekst.

Zhvillimi i msimit:
1. Rikujtohet skema e komunikimit, duke i shtuar qllimin e komunikimit dhe pas vizatimit t skems n tabel, kjo skem interpretohet n bashkpunim me nxnsin q tashm ka aktivizuar n memorien e tij dijet mbi teorin e komunikimit. 2. Shpjegohen elementet dhe funksionet e komunikimit 3. Prpara se t shpjegohet teksti informativ, punohet me ushtrimet e mposhtme: Dalloni kontekstin gjeografik dhe historik n t cilin sht shkruar teksti. Nnvizoni informacionin q sht i ri pr ju. Konteksti gjeografik ka pr qllim prforcimin e informacionit ku? Konteksti historik ka pr qllim prforcimin e informacionit kur, pse, far, si? Me ann e t lexuarit t qllimshm, nxnsi arrin t rendis dijen e marr nprmjet koncepteve t tipologjis informative. Prdoret nnvizimi i informacionit t ri me qllim q t kuptohet synimi i komunikimit q sht sjellja e nj informacioni t ri. Sugjerohet ndarja e klass n disa grupe dhe secili prej tyre mund t punoj me nj paragraf t caktuar.

23

Analizoni karakterin emotiv dhe estetik t tekstit Gjuha ilire. Karakteri emotiv ka t bj me lidhjet shkak-pasoj t shkrimit t nj teksti informativ historik. T tilla n tekst jan: 1. Sikundr thuhet n Gjeografin e Strabonit, tradita greke i prcaktonte ilirt si popull (etnos) i ndryshm nga maqedonasit e trakt, si edhe nga grekt. 2. Termi epirot, si term politik e etnik, sht e qart se nuk ka qen n qarkullim para shekullit IV p.Kr., kurse fraza fiset epirote nuk do t thot gj tjetr vese fise t kontinentit, d.m.th. t vshtruar nga ishulli i Korfuzit, ku grekt pr her t par zun vend n kt rajon. (etj.) Karakteri estetik, ka t bj me prjetimet/ arsyetimet nisur nga premisa e hamendsuar e autorit si p.sh.: 1. Ende nuk mund t thuhet me bindje se n veriperndim t Greqis kontinentale kishte popuj q flisnin nj gjuh, e cila nuk ishte as ilirishte e as greqishte. 2. Kur Straboni flet pr njerz dygjuhsh prapa maleve n perndim t Maqedonis, pandehma sht se gjuht e folura atje ishin greqishtja dhe ilirishtja.(etj.) Argumentoni lashtsin e gjuhs ilire sipas historianit Wilkes dhe thoni se far efekti krijon ky argumentim mbi ju. Shiko paragraft ku evidentohet argumenti: 1. Kufiri jugor nis n bregdetin e Shqipris s Mesme dhe kalon n brendsi drejt lindjes, duke prfshir zonn e liqeneve (Ohri, Prespa), pellgun e Shkupit, Kosovn e m gjer N fund, aty hyjn edhe rajonet e lashta t Kalabris dhe t Pulias. 2. Arkeologt kan ardhur n prfundimin se ka pasur nj faz t migrimit t ilirve drejt Italis n fillimin e mijvjearit I p.Kr., jo vetm n jug, por edhe n veri, nga Liburnia n Piceni. 3. Nj pikpamje m e matur thot se, ndrkoh q mesapishtja mund t jet zhvilluar si deg e ilirishtes ose, m fort, si parailirishte, dallime t mdha ndrmjet t dyjave u krijuan n periudhat historike. 4. Sikundr thuhet n Gjeografin e Strabonit, tradita greke i prcaktonte ilirt si popull (etnos) i ndryshm nga maqedonasit e trakt, si edhe nga grekt. (etj.) 4) Pasi nxnsi sht ushtruar me karakteristikat e nj teksti informativ, shpjegohet ndrtimi i tij.

24

Teksti informativ
Ora III Objektiva:
c) T prvetsuarit e shkrimit informativ duke analizuar qndrimet e autorve n tekst; d) T krijuarit e bibliografive, fjalorthve dhe shkrimi i prmbledhjeve, si dhe i raporteve informative.

Zhvillimi i msimit:
1. Kjo or sugjerohet t jet e tra kushtuar t shkruarit. Identifikoni n tekst paragrafin q prcakton kufijt e Iliris dhe prpiquni ti ritregoni ata, duke u prqendruar edhe te harta e msiprme. Shkruani n mnyr t prmbledhur gjith shtrirjen gjeografike t popujve ilir n Ballkan e m gjer. Sugjerohet q ky paragraf t prmbledh parametrin Ku? n dy fjali. Kufiri jugor nis n bregdetin e Shqipris s Mesme dhe kalon n brendsi drejt lindjes, duke prfshir zonn e liqeneve (Ohri,Prespa), pellgun e Shkupit, Kosovn e m gjer. M pas ai kthehet nga veriu dhe ndjek nj vij n perndim t lumit Morava n afrsi t Beogradit, buz Danubit. Nga veriu prfshihen luginat e Savs dhe Dravs s bashku me nj trev n veri t ksaj t dyts, e cila shtrihet n drejtim t liqenit Balaton n Hungarin perndimore. Prej andej kufiri kalon n drejtimin e jugperndimit, duke u rn prqark Alpeve juglindore dhe takon Adriatikun n Istria. N fund, aty hyjn edhe rajonet e lashta t Kalabris dhe t Pulias. Analizoni argumentet dhe prfundimet e arkeologve lidhur me raportin q ekziston mes ilirishtes dhe mesapishtes. (N paragrafin e mposhtm nxnsi orientohet t evidentoj argumentet dhe prfundimet e autorit dhe ti paraqes ato n mnyr t prmbledhur duke prdorur fjali t prbra me pjes t nnrenditur shkakore me sepse). Prve nj shprndarjeje emrash ilir njerzish e vendesh, mesapishtja e dokumentuar n m shum se 300 mbishkrime sht n disa an e ngjashme me ilirishten e Ballkanit. Kjo lidhje, gjithashtu, pasqyrohet n kulturn materiale t t dy brigjeve t Adriatikut jugor. Arkeologt kan ardhur n prfundimin se ka pasur nj faz t migrimit t ilirve drejt Italis n fillimin e mijvjearit I p.Kr., jo vetm n jug, por edhe n veri, nga Liburnia n Piceni. Nj pikpamje m e matur thot se, ndrkoh q mesapishtja mund t jet zhvilluar si deg e ilirishtes ose, m fort, si parailirishte, dallime t mdha ndrmjet t dyjave u krijuan n periudhat historike. Pr kt arsye, problemi i gjuhs mesapishte sht m mir t shihet si trsi m vete brenda larmis s gjer t gjuhve n Itali dhe jo si vazhdim i provincave ilire t Ballkanit. Shtjelloni fushpamjen e grekve antik mbi Ilirin, ilirishten dhe popullsin ilire n formn e nj teksti informativ. Vendosini punimit tuaj nj titull. (Paragrafi i mposhtm synohet t shkruhet n formn e nj teksti informativ me 7 fjali t thjeshta).

25

Grekt kishin nj fjal pr t folurn e ilirishtes (illurizein) dhe e njihnin si nj gjuh t ndryshme nga greqishtja. Sikundr thuhet n Gjeografin e Strabonit, tradita greke i prcaktonte ilirt si popull (etnos) i ndryshm nga maqedonasit e trakt, si edhe nga grekt. Nga ana tjetr, burimet greke nuk jan aspak t qarta pr dallimin ndrmjet ilirve dhe banorve t Epirit. Termi epirot, si term politik e etnik, sht e qart se nuk ka qen n qarkullim para shekullit IV p.Kr., kurse fraza fiset epirote nuk do t thot gj tjetr vese fise t kontinentit, d.m.th. t vshtruar nga ishulli i Korfuzit, ku grekt pr her t par zun vend n kt rajon. Ende nuk mund t thuhet me bindje se n veriperndim t Greqis kontinentale kishte popuj q flisnin nj gjuh, e cila nuk ishte as ilirishte e as greqishte. Kur Straboni flet pr njerz dygjuhsh prapa maleve n perndim t Maqedonis, pandehma sht se gjuht e folura atje ishin greqishtja dhe ilirishtja. Krijoni nj bibliografi mbi studimet pr emrat ilir dhe ilirishten. Gjith burimet e cituara n tekst, s bashku me librin e Wilkesit dhe t Goshturanit t renditen sipas rendit alfabetik, duke ndjekur pasqyrimin Mbiemr+emr autori, titull libri, shtpia botuese, *nr. i botimit n qoft se ka shum, vendi, viti i botimit) Krahasoni qndrimet mbi qmtimet gjuhsore t studiuesve t ndryshm pr ilirishten. N prfundim shkruani se far i dallon dhe far i bashkon ato (diagrami i Venit). 1. Jrgen Untermannit ____________________________________ 2. Gza Alfldy _________________________________________ 3. Andras Mocsy ________________________________________ 4. Duje Rendi-Mioevii _________________________________ 5. Fanula Papazoglu ______________________________________ 6. Radoslav Katiii ______________________________________ Shkruani prkufizimin tuaj mbi konceptet e mposhtme: Onomastik_______________________ Toponomastik _____________________ Me ann e klasterit, nxnsit japin prkufizimin pr secilin term, ku njri prej tyre mund t ishte: 1. Onomastika sht deg e gjuhsis q merret me studimin e emrave t prvem. 2. Toponomastika sht deg e gjuhsis q merret me emrat e vendeve, qyteteve, krahinave, fshatrave, a vendeve t caktuara. Evidentoni argumentet q mbshtesin tezn e dy provincave onomastike ilire dhe dalloni detajet q e prkrahin kt argument. Provinca jugore prfshin rajonin e lasht t Iliris, n Shqiprin e mesme dhe jugore, qendrn e mbretris s Iliris rreth Liqenit t Shkodrs, si dhe brigjet e Adriatikut dhe brendsin deri te lugina e Neretvs e prapa saj. Provinca Dalmatiane-Panoniane e Mesme shtrihet m n veri dhe z nj siprfaqe mjaft m t madhe. N veriperndim shtrihet provinca e Venetis, prfshir Liburnin, gadishullin e Istrias dhe rajonin e Ljubljans n Slloveni matan Alpeve Jule. Kto dy provinca onomastike ilire prcaktohen sipas shprndarjes afrsisht prjashtimore t disa emrave vetjak. Ndr ilirt e mirfillt jugor kta emra, midis t

26

tjersh, jan: Epikad*, Tem (emr femre), Gent (n greqisht Genthios), Pin (ose Pinnius), Monun (shnuar n monedha), Grabejt (emr fisi), Verzo dhe Zanatis. Provinca Dalmatiane-Panoniane e Mesme shfaq nj larmi t madhe emrash, ndr t cilt karakteristik e trevs jan: Andes (m.)/Pantua (f.), Baez/Baezo, Bubant, Iettus, Paio, Panes, Panto (m.)/Pantua (f.), Pinsus, Plares, Sinus, Stataria, Stennas, Suttis dhe Vendo. Provinca e prkufizuar nga kto prfshin brigjet e Adriatikut ndrmjet lumenjve Titi (Krka) dhe Hipi (Cetina), Bosnjn perndimore, qendrore e jugore, luginn Una, t mesme e t eprme dhe rrafshin e Liks. N lindje prfshihen edhe distrikti (sanxhaku) i Novi Pazarit dhe Serbia perndimore. Rikujtoni far dini nga historia e Shqipris pr prijsit Bato dhe Skerdilaid. Plotsoni dijet tuaja mbi ta, duke shtuar analizat filologjike q u jan br emrave t tyre. Kshtu, emri Bato del edhe ndr ilirt e jugut, edhe n brigjet e Dalmacis, n Bosnjn perndimore e qendrore e m tej n veri, n Panoni. Nj element i emrit mbretror ilir Skerdilaid del n Bosnjn lindore n trajtn Laid, kurse ndr dalmatt, pran Riderit, del n trajtn Ledikal dhe L(a)edit. Krahasoni nga pikpamja filologjike variantet e emrave Beusas me Bosat dhe Daza me Dasmedius, duke u mbshtetur n qndrimin e Wilkesit mbi ta. Po qndrimi juaj, cili sht? Emri Beusas, n gjinore Beusantis, i cili haset ndr dalmatt, sht krahasuar me mesapishten Bosat, me Buzetius ndr japodt dhe me Busio n Panomi. Emrat Daza, Dasius dhe Dazomenus jan lidhur me Dasmenus n Panoni dhe Dazos n Italin jugore. Shkruani nj prmbledhje t gjith informacionit t mbledhur nga teksti Gjuha ilire. Nxirrni prfundimet tuaja objektive. Prmbledhja t prqendrohet n 10 mendimet m t rndsishme t tekstit si: shtrirja e Iliris, raportet me mesapishten, dokumentimi, qndrime studiuesish etj. Hartoni nj fjalorth ilirik me emra t fushs s onomastiks dhe t toponomastiks, duke dhn edhe shpjegimet prkatse (n qoft se sht e mundur, por klasifikimi i tyre sht shum i rndsishm). Onomastik: Bato, Skerdilaid etj. Toponomastik: Kosov-Fusha e Mllenjave, Dardani- Fusha e Dardhave, Beograd- Qytet i Bardh, Pulia- nga fisi ilir i Japigve etj.

Detyr:
Lexoni qndrimin e Prof. abejit lidhur me gjuhn ilirike dhe shqipe. Dalloni pikat e prbashkta dhe dallimet mes Wilkesit dhe abejit n nj raport informativ me titull abej versus Wilkes. T krahasohet me 10 fjalit e nxjerra nga prmbledhja n aspektin: 1. shtrirja gjeografike e Iliris; 2. raportet me fqinjt, 3. qndrimi i grekve ndaj ilirve; 4. raportet me mesapishten; 5. prmendja e emrave ilire n burimet historike. (jo m shum se 20 fjali)

27

1.2 Shqiptart Ashprsia dhe bujaria e shqiptarit- Nj kuptim i lart pr nderin-Gjuha-Feja-Zakonet...


Ora I Objektiva:
a) Nxjerrja e informacionit t llojit t ndryshm nprmjet t vzhguarit dhe renditja e tij sipas karakteristikave t tekstit informativ; b) T lexuarit e tekstit n mnyr t orientuar dhe sintetizimi i mendimit t nxnsit pr refleksionet individuale; c)T debatuarit mbi informacione t ndryshme duke shprehur qndrime e gjykime personale.

T vzhguarit:
Vshtroni pikturn n foto dhe listoni informacionin, sipas rubrikave q vijojn: a) antropologjik; Populli q t bie m shum n sy jan shqiptart. Burrat jan shtatlart dhe zeshkan, me tipare t pashme dhe t rregullta. b) etnografik; Ai dshiron q xhamadani i tij t jet i qndisur me serm e flori. Zakonisht, fustanella e tij sht bor e bardh. Opingat, rndom prej lkure t kuqe, kan nga nj xhufk t madhe n maj c)kulturologjik. N t vrtet, n t gjith vendin, shqiptari m la prshtypjen e nj sqimatari; Opingat, rndom prej lkure t kuqe, kan nga nj xhufk t madhe n maj pr t ciln shqiptari mendon se sht pjes veanrisht e rndsishme e kapardisjes s tij. Shkruani, duke u bazuar mbi gjith t dhnat e tekstit, t vzhgimit dhe t procesit t listimit, nj tekst informativ prezantues t pikturs s msiprme. Pr nxnsit q nuk ndihen ende t aftsuar pr shkrimin e tekstit informativ, sugjerohet ti drejtohen tekstit me t cilin punuam mbi tiparet antropologjike, etnografike, kulturologjike t shqiptarve tek t vzhguarit.

T lexuarit:
Pikat e mposhtme orientojn drejt tekniks s leximit t drejtuar: Lexoni tekstin e mposhtm, duke u mbshtetur n pikat q vijojn: - Ndrtoni nj baz t t dhnave q keni mbi kontekstin historik n t cilin sht ndodhur Shqipria n fundin e shek. XIX dhe fillimin e shek. XX.

28

Me ann e brainstorming ndrtojm nj baz t dhnash historike n tabel bazuar vetm n dijet e mparshme t nxnsit. - Gjat leximit, gjeni lidhjet q ekzistojn mes kontekstit historik dhe informacionit q mbart ky tekst. Mund t qlloj q disa nga qndrimet e autorit t mos prputhen me at q nxnsi di nga historia. Qllimi i pyetjes sht pikrisht t evidentohet ky aspekt. - Bni pyetje pr shtjet q jan t paqarta pr ju. - Nxirrni konkluzionet tuaja personale dhe thoni nse ju plqejn apo jo prshtypjet e Fraserit pr Shqiprin dhe shqiptart. Nxnsit nxjerrin prfundimet e tyre mbi at q lexojn dhe i renditin n formn e tezave n tabel. M pas, ata diskutojn se far ju plqen nga idet dhe far jo. - Fokusohuni n informacionin q jepet dhe krahasojeni at me dijet q keni mbi Shqiprin e parapavarsis. Sugjerohet t shkruhet n tabel n dy kolona ku t renditen far din dhe far msojn t re me qllim q t evidentohet informacioni i ri. - Dalloni se far sht e rndsishme n tekst. Thelbi i pyetjes fokusohet tek krahasimi q autori i bn mentalitetit t popullit shqiptar me popullsit e tjera t Evrops si p.sh. me irlandezt. - Sintetizoni informacionin n mnyr t prmbledhur pas leximit t par t tekstit. Nxnsi duhet t prmbledh me goj n nj raport me pika (jo m shum se 15 fjali) gjith informacionin e ri q jepet n tekst.

USHTRIMET
Listoni n drras disa argumente t tekstit, q ju duken provokuese. Pasi t argumentoni se ku qndron provokacioni ose pasaktsia e t perceptuarit nga ana e librshkruesit, shpalosni mendimin tuaj dhe m pas qndrimin mbi argumentin n fjal. T diskutohen tezat e Fraserit si vijon: 1. Shqiptari nuk ka as art, as letrsi, as politik kombtare, as ndonj shtje shqiptare, as individualitet si shqiptar prkundrejt racave fqinje. 2. Shqiptart q jetojn pesdhjet a gjashtdhjet milje larg njri-tjetrit kan vshtirsi t mdha pr tu kuptuar. 3. Shqipria nuk ka ndonj pesh t madhe n problemin ballkanik. Klasifikoni n mnyr t prmbledhur informacionin mbi: - karakterin e shqiptarit; Dhe, sikundrse skocezt, shekuj m par, q pavarsisht nga ndryshimet ndrmjet tyre, puqeshin me njri-tjetrin nga urrejtja q ushqenin pr anglezt, kshtu edhe shqiptart i bashkon urrejtja q kan pr sllavt (emotiv si gjith popujt e tjer)/ Kombet prreth tyre ua kan pasur aq shum frikn pr shkak t pasionit t tyre mbizotrues dhe t pashuar pr luftn (luftarak)/ Mungesa e rrugve, shtigjet e rrezikshme malore dhe zilit

29

ndrfisnore kan br q do zon, e mbrthyer mes malesh t pakalueshm, t ndjehet e vetmjaftueshme (karakter i izoluar, i mbshtetur edhe tek studimi i Edith Durham)/ Gjithkund vrehet nj bujari e rrept + ve nderit, t cilin e ka shenjtruar mbi gjithka (bujaria dhe nderi)/ Ai nuk sht hajn (nuk sht hajdut)/ Fjala e shqiptarit ka m shum pesh se sa ujdia me t. (besa),/ por q ruajtn pavarsin e tyre, duke u strehuar n kshtjellat e maleve shqiptare. (t pavarur)/ - zhvillimin kulturor t tij; Shqiptari nuk ka as art, as letrsi, as politik kombtare, as ndonj shtje shqiptare, as individualitet si shqiptar prkundrejt racave fqinje/ Gjuha e tij sht e patrajt dhe e zvetnuar. Ekziston nj alfabet kombtar, por zor se sht prdorur ndonjher. N nj pjes t vendit prdoren germat latine, kurse n pjesn tjetr germat greke jan krejt t zakonshme. N disa zona t tjera fjal greke, kurse n t tjera akoma fjal sllave. Si pasoj, shqiptart q jetojn pesdhjet a gjashtdhjet milje larg njri-tjetrit kan vshtirsi t mdha pr tu kuptuar./ Shqiptari sht i paditur dhe bestyt (politeizmi i kulturs s trashguar folklorike shqiptare)/ Por pr sa koh jan t prar, nuk kan asnj ndikim politik (t paorganizuar politikisht). - informacionin q merrni mbi ekzistencn e kanunit; Vrshllima e plumbave nuk e frikson shqiptarin, por nga njollosja e nderit t tij, sepse, duke sulmuar nj femr, ai, n t vrtet, ka sulmuar dik q smund t marr hak./ - situatn historike n t ciln ndodhej Shqipria n at koh; sht i bindur se t huajt, veanrisht italiant, duan t dbojn turqit vetm pr tu zn vendin. Ata e urrejn sundimin, prandaj do t duronin m mir sundimin formal turk, se sa sundimin e rrept italian a austriak./ Edhe pse shqiptari do t dshironte t flakte tej varsin, qoft dhe formale, nga Turqia, sht pikrisht kjo varsi q pengon q vendi t kthehet n nj aren vrasjesh dhe plakitjesh ndrmjet fiseve, dhe ajo q mban larg italiant, t cilt ska dyshim q duan t pushtojn vendin. Kshtu, Shqipria nuk ka ndonj pesh t madhe n problemin ballkanik. Sigurisht, me an t nj kryengritjeje t prgjithshme, ata do t mund t vinin n pozit t vshtir turqit. Por pr sa koh jan t prar, nuk kan asnj ndikim politik. (Pragu i Lufts s I Botrore) - t dhna t tjera si: demografike, fetare etj. Shqiptart mund t ndahen si skocezt. Malsit e Veriut banohen prej fiseve, ndrsa n ultsirat m pjellore t Jugut sistemi fisnor vjen duke u zhdukur.(organizimi ende fisnor)/ Mungesa e rrugve, shtigjet e rrezikshme malore (me infrastruktur t pazhvilluar)/. Pr m tepr, ka ndryshime t shnuara racore midis shqiptarve geg, q jetojn n veriun e ashpr, dhe shqiptarve tosk t jugut m pak t ashpr. Do t arrinit n prfundimin se ata n t shkuarn kan qen kombsi t ndryshme/ Fiset e Shqipris nuk kan nj fe t prbashkt.(feja e shqiptarit sht shqiptaria)/Bujqsia sht e prapambetur dhe ajo ushtrohet pa ndonj qllim tjetr, pos plotsimit t nevojave t sotprsotshme. Nuk prodhohet asgj, prve do endzave t vogla prej mndafshi n Elbasan. Sa pr tregtin, at nuk e kuptojn fare. (zhvillimi ekonomik)

30

Cili sht qndrimi q Fraseri mban lidhur me ndarjen gjeografike gegtosk? A bini dakord ju me autorin n kt pik? Debatoni argumentin duke u mbshtetur n faktet gjuhsore, etnografike dhe kulturologjike. Teza e Fraiserit sht q jan t ndar gjeografikisht, nga pikpamja racore, fetare, dialektore dhe kulturore. 1. Malsit e Veriut banohen prej fiseve, ndrsa n ultsirat m pjellore t Jugut sistemi fisnor vjen duke u zhdukur (gjeografike dhe e organizimit t brendshm). 2. N nj pjes t vendit prdoren germat latine, kurse n pjesn tjetr germat greke jan krejt t zakonshme (ndikimi i ndryshm i kulturave fqinje). N disa zona t tjera fjal greke, kurse n t tjera akoma fjal sllave (ndikimi i ndryshm i kulturave fqinje mbi dialektin tosk dhe geg, ndikimi n fakt sht thjesht pr arsye gjeografike). Si pasoj, shqiptart q jetojn pesdhjet a gjashtdhjet milje larg njri-tjetrit kan vshtirsi t mdha pr tu kuptuar (dallimet mes dy dialekteve). Pr m tepr, ka ndryshime t shnuara racore midis shqiptarve geg, q jetojn n veriun e ashpr, dhe shqiptarve tosk t jugut m pak t ashpr (dallime fizike mes veriorve dhe jugorve si n do vend tjetr ku klima malore dhe ajo mesdhetare ndikojn n tiparet e popullsis). 3. M i rndsishmi nga fiset e Veriut, mirditort, jan t krishter: katolik, roman. N Jug, shqiptart jan t krishter dhe, duke qen n kufi me grekt, kan prqafur Kishn Ortodokse (dallimet fetare). Shqiptari mysliman sht nn ndikimin e fqinjve t tij t krishter. Ai pi ver dhe sht veanrisht i dhn pas birrs m rastisi t gjej edhe shishe birre nga Mynihu dhe betohet n emr t Virgjreshs. 4. Zakonet e mirditorve dhe t toskve ndryshojn mjaft. Mirditort kan nj dika n shmbllim t qeverisjes, por gjithka vendoset nga prijsit e fiseve m t fuqishm. Ligjet e tyre jan gati spartane dhe shpesh tejet t ashpra. Interesante sht praktika e vllamris. Dy burra betohen q t jen vllezr (kanuni si mjet rregullator qeveriss). Marrdhnia konsiderohet aq vllazrore, sa nuk lejohet q fmijt e tyre t martohen me njri-tjetrin. 5. Toskt jan m puntor se sa mirditort, madje disa prej bejlerve t tyre jan mjaft t kamur. Krahasoni qasjet e Bajronit mbi shqiptart me ato t Fraserit. Dalloni pikat e prbashkta dhe dallimet. Lexohen qndrimet e Bajronit dhe evidentohen n drras. Me an t dy kolonave paraqesim qndrimet e secilit shkrimtar mbi shqiptart dhe m pas vrehen t prbashktat dhe dallimet. Agimi lind: me t po ahen brigjet / e Shqipris s rrept, shkmbi i Sulit Bajron Shih tegrin shqiptar me fustanell / E rrobat t qndisura me ar./ Armt t lara me flori, sa bukur! Bajron T rrept bijte Shqipes! Po vetit nuk u mungojn; ve tishin m tarrira; / Armiku ua pa kurrizin ndonjher, / Kush e duron si ata mundimin e lufts? / Shkmbinjt e tyre sjan m t patundur / Nga ata n ast rreziku dhe nevoje: / armiq pr vdekje, po sa miq besnik! / Kur besa a nderi i thrret t derdhin gjakun, / si trima turren ku ti oj i pari i tyre. Bajron

31

Shkrimi i tekstit informativ


ORA II Objektiva:
a) T prvetsuarit e shkrimit t nj teksti informativ; b) T qmtuarit e tekstit pr nga pikpamja e tipareve t tekstit informativ; c) T analizuarit e tekstit pr nga organizimi i brendshm Msuesi shpjegon shkrimin e tekstit informativ pr nga qllimi, organizimi i brendshm dhe lloji i tyre, ideja kryesore, prdorimi i fjalve els dhe mjetet gjuhsore q i dallojn secilin prej tyre. Rilexoni tekstin dhe ritregojeni at n form shum t prmbledhur, pa vendosur theksin n asnjrn prej ideve t autorit. Qllimi i ktij ushtrimi sht informimi i audiencs me tezat q Fraiser parashtron n tekst. Ritregimi duhet t jet vetm dhe vetm informativ, prandaj gjat prezantimit t tij, nxnsi orientohet t prdor vetm tone dftore t t treguarit. Ritregimit informativ q dgjuat nga shokt, shtojini qndrimet tuaja argumentuese mbi idet e tekstit. Teksti q do t prftohet duhet t ket karakteristikat e prdorimit t enumeracionit dhe t lidhjes shkak-pasoj. Pra nga nj tekst informativ t thjesht, rikrijohet nj tekst informativ me karakter enumerativ dhe shkakpasoj, por tani nxnsi duhet t sjell argumentet e veta. Shkruani tri pyetje pr tri shtje q mendoni se nuk jan t trajtuara n mnyr t qart n tekst, duke filluar me Po mendoja, po sikur. Ndihmoni njri-tjetrin n prgjigje dhe shpjegime. Nxnsi ngre tre pyetje pr tre teza t ndryshme t autorit dhe jep prgjigjen e vet personale mbi kto argumente duke krijuar tre tekste informative t shkurtra t organizuara nprmjet krahasim/kontrastit mes ideve t Fraiserit dhe ideve t veta personale. Evidentoni n tekst gjith elementet e organizimit t brendshm pr nga rendi kronologjik dhe rishkruajeni kt informacion duke u nisur nga shtrirja kohore. Pr realizimin e ktij ushtrimi duhet mbajtur parasysh se nxnsit duhet t mbshteten tek argumentet q Fraiseri i ka sjell nga e kaluara pr t argumentuar qndrimin e tij. Ato jan: N fakt, do t ishte krejt e leht t provohej se shqiptart nuk jan nj popull, por nj gjysm duzine popujsh. Ata jan fmij t racave t dshpruara, sfiduese dhe t nxjerra jasht ligjit, t cilat as u zhdukn dhe as u asimiluan nga pushtuesit, por q ruajtn pavarsin e tyre, duke u strehuar n kshtjellat e maleve shqiptare. (shqiptart kan qen popullsi banuese n Ballkan gjat dyndjeve barbare t gotve, visigotve etj. )/ Dhe, sikundrse skocezt, shekuj m par, q pavarsisht nga ndryshimet ndrmjet tyre, puqeshin me njri-tjetrin nga urrejtja q ushqenin pr anglezt, kshtu edhe shqiptart i bashkon urrejtja q kan pr sllavt (dyndjet sllave n Ballkan)/ Argumentet mbi kanunin-

32

shek. XIII-XV q kur kan filluar t shfaqen/ Ekziston nj alfabet kombtar (1908)/ Ata e urrejn sundimin, prandaj do t duronin m mir sundimin formal turk, se sa sundimin e rrept italian a austriak (fillimi i shek. XX). Kto pika trajtojini n nj tekst informativ mbi Shqiprin.

Shkrimi i tekstit informativ


ORA III Objektiva:
a) T ushtruarit mbi shkrimin e artikujve informativ; b) T prmirsuarit e shkrimit informativ nprmjet teknikave t krahasimkontrastit; c) T diskutuarit mbi prmbajtjen e tekstit. Rilexoni gjith shembujt apo vrejtjet e Fraserit lidhur me Shqiprin dhe shqiptart. Prpunojini kta shembuj n mnyr t atill q t shkruani nj artikull t shkurtr mbi subjektin e caktuar. Jepni qndrimin tuaj mbi kta shembuj, por pa u pozicionuar. Subjekti jan shqiptart n fillimin e shek. XX, fillimi i Lufts s par Botrore. Tezat dhe argumentimin e tyre sipas Fraserit, prpunojini sipas kndvshtrimit tuaj duke prdorur shkak-pasojn dhe enumeracionin. N tekstin Shqiptart t Fraserit trajtohen shtje n mnyr t krahasuar dhe t kontrastuar. Duke u mbshtetur n vzhgimet e tij, shkruani dy raporte t shkurtra analitike mbi kto shtje. shtjet q trajtohen nprmjet krahasim-kontrastit jan: 1. Shqiptart mund t ndahen si skocezt. 2. ai nuk njeh asgj, ve nderit, t cilin e ka shenjtruar mbi gjithka. 3. ka ndryshime t shnuara racore midis shqiptarve geg, q jetojn n veriun e ashpr, dhe shqiptarve tosk t jugut m pak t ashpr (ktu prfshihet gjuha, zhvillimi, organizimi i brendshm, tipologjia, feja etj.) Analizoni raportin mes t cilit qndron natyra shqiptare me shqiptart, duke u mbshtetur n lidhjen shkak pasoj sipas Fraserit dhe prfundimeve t tij. Pr kt nisemi nga: Malsit e Veriut banohen prej fiseve, ndrsa n ultsirat m pjellore t Jugut sistemi fisnor vjen duke u zhdukur.

Diskutim i lir mes nxnsve:


Si e gjykoni ju: Pse Fraseri e ka shkruar kt libr dhe far sht prpjekur t vrtetoj ai me kt? A mund t vlersoni se cilat jan tri pikat m t forta ku sht mbshtetur Fraseri, pr t dhn karakterin e shqiptarve? Si e gjykoni ju, a mund t kishte prfshir ide t tjera?

33

T shkruarit
Krijoni nj bibliografi me librat e t huajve mbi shqiptart. Pr kt mund t bhen krkime n internet apo t shfrytzohet teksti msimor dhe citimet e prmendura aty. E rndsishme sht q ai ta shkruaj si duhet bibliografin duke u bazuar tek: t renditen sipas rendit alfabetik, duke ndjekur pasqyrimin Mbiemr + emr autori, titull libri, shtpia botuese, *nr. i botimit n qoft se ka shum, vendi, viti i botimit).

Diskutim i lir:
Cilat jan tiparet e shqiptarve sipas kndvshtrimit tuaj? Listojini ato n tabeln e mposhtme dhe krahasoni mendimet tuaja pr: tipare fizike, tipare etnokulturore, tipare gjuhsore, tipare historiko-politike. Analizoni kuptimin e tolerancs fetare dhe respektimin e minoriteteve etnike dhe gjuhsore (komunitetet endacake) n Shqipri. Jepni gjykimin tuaj mbi kt situat dhe vlerat q i atribuon vendit ton kjo bashkjetes. Si e imagjinoni t ardhmen kulturore dhe politike t Shqipris deri n vitin 2020. far ndryshimesh pozitive prisni? Argumentoni qndrimet tuaja.

DETYR
Shkruani nj raport prmbledhs analitik mbi qndrimet e Fraserit prkundrejt shqiptarve, duke i dhn trajtn e nj raporti informativ.

Detyr me shkrim 1 (1 or) Shkrimi i tekstit informativ


Objektiva:
a)T shkruarit sipas parametrave dhe tipareve t nj teksti informativ; b)T shkruarit sakt dhe n mnyr t prqendruar t hyrjes dhe mbylljes; c)T shkruarit e nj brendie koherente dhe t plot; d)T prdorurit e nj gjuhe t zgjedhur t ligjrimit t shkruar. Sugjerohet q nxnsi t punoj me libr prpara me qllim q ti prmbahet sa m sakt hapave t shkrimit t tekstit informativ dhe organizimit t brendshm t tij. Sigurisht, q msuesi ftohet t zgjedh nj tem tjetr pr realizimin e detyrs, ndryshe nga propozimi i autorve.

34

Kreu II0 Teksti shpjegues


2.1 Ikja nga kompleksi i Rozafs
Ora I Objektiva:
a) T lexuarit e tekstit dhe t kuptuarit e tij; b) T analizuarit e qndrimit t Fugs pr legjendn e Rozafs; c) T diskutuarit e raporteve t interpretimit t legjends si e njohim me parashtrimin e Fugs. far dini mbi legjendn e krijimit t kalas s Rozafs dhe thoni se cili sht morali i saj sipas mendimit tuaj. Varianti n gegnishten perndimore: "... I ra mjegulla Buns dhe e mbuloi t tan. Tri dit e tri net kjo mjegull mbeti aty. Mbas tri ditsh e tri netsh nji er e holl fryu e e naltoi mjegulln. E naltoi dhe e shpuni deri n kodrn e Valdanuzit. Aty maje kodrs tre vllazn punoshin. Ndrtoshin nji kshtjell. Po, murin q naltoshin ditn u prishej natn, e ksisoj nuk e naltonin dot. Na kalon aty nji plak i mir. - Puna e mbar, o tre vllazn. - T mbar pa, o plak i mir. Po ku e sheh ti t mbarn ton? Ditn punojm, natn na shembet. A din me na diftue ndoj fjal t mir: ka t bajm q t'i mbajm muret m kamb? - Un di - u thot plaku - po drue me jua than se a' mkat. At mkat hidhe mbi krytin ton, se na duem ta qndrojm m kamb nji kt kshtjell. Plaku i mir mendohet e pyet: - A jeni t martuem, trima? A i keni ju t tri varzat e jueja? - T martuem jemi - i thon ata. - Edhe t tre i kemi varzat tona. Na thuej pra 't bajm q ta qndrojm kt kshtjell? - N dai m'e qndrue, lidhuni me besa-bes: varzave mos u diftoni, n shpi mos kuvendoni pr fjalt q do t'ju thom un. At prej t tri kunatave q do t vij nesr buk me ju pru, ta merrni e ta muroni t gjall n mur t kshtjells. Athere keni me pa se muri ka me zan vend e me qndrue pr jet e mot. Tha kshtu plaku e shkoi: njitash u pa, njitash s'u pa. Medet! Vllai i madh e shkeli besn e fjaln. Kuvendoi n shtpi, i tregoi vashs s vet kshtu e kshtu, i tha t mos vinte atje t nesrmen. Edhe i mesmi e shkeli besn e fjaln: ia tregoi t tana vashs s vet. Vetm i vogli e mbajti besn e fjaln: nuk kuvendoi n shpi, nuk i tregoi vashs s vet. Nadje. T tre ngrihen shpejt e shkojn n pun. ekant shkapeten, gurt coptohen, zemrat rrahin, muret naltohen. N shpi, nana e djemve s'din gja. I thot t madhes:

35

- Moj nuse e madhe, mjeshtrit duen buk e uj; duen kungullin me ven. Nusja e madhe ia kthen: - Besa, nan, sod s'mund t shkoj se jam e smun. Kthehet i thot t mesmes: - Moj nuse e mesme, mjeshtrit duen buk e uj; duen kungullin me ven. - Besa, nan, sod nuk mund t shkoj, se kam me shkue te fisi me bujt. Nana e djemve i kthehet nuses s vogl: - Moj nuse e vogl... Nusja e vogl brof n kamb: - Urdhno, nan! - Mjeshtrit duen buk e uj; duen kungullin me ven. - Besa, nan, un shkoj, po e kam djalin t vogl. Drue se don gji me pi e kjan. - Nisu, shko, se djalin ta shikjojm na, s'ta lam me kja - i thon t kunatat. Ngrihet e vogla, e mira, merr buk e uj, merr kungullin me ven, e puth djalin n t dy faqet, niset e bjen n Kazen; njaty ngjit kodrn e Valdanuzit, i avitet vendit tek punojn t tre mjeshtrit: dy t kunetnit e i shoqi. - Puna mbar, o mjeshtr! Po 'asht njikshtu? ekant ndalen e s'shkapeten, po zemrat rrahin fort e fort. Ftyrat zbehen. Kur e sheh i vogli t shoqen, hedh ekanin prej dore, mallkon gurin e murin. E shoqja i thot: - 'ke ti, o im zot? Pse mallkon gurin e murin? Hidhet kunati i madh: - Ti paske lind n'e zez dit, moj kunata jon. Na e kemi ba me fjal me t murue t gjall n mur t kshtjells. - Shndosh ju, o kunet. Po un do t'ju la nji porosi: kur t m muroni n mur, synin e djatht t ma lini jasht, dorn e djatht t ma lini jasht, kambn e djatht t ma lini jasht, gjinin e djatht t ma lini jasht. Se djalin e kam t vogl. Kur t nis t kjaj - me njanin sy do ta shikjoj, me njann dor ta ledhatoj, me njann kamb t'i tund djepin e me njanin gji t'i jap me pi. Gjini m'u nguroft, kshtjella qndroft, djali jem u trimnoft, u baft mbret e mbretnoft! Ata e marrin nusen e vogl e e murojn n themel t kshtjells. Dhe muret ngrihen, naltohen, nuk shemben ma si ma par. Po rranx tyne gurt jan edhe sod t lagun e t myshkun, sepse vahdojn me pikue lott e nans pr birin e saj... E biri? Biri u rrit, luftoi e trimnoi. " Komentoni fotot dhe analizojini pr nga simbolikat e secils prej tyre. Evidentoni ngjashmrit dhe dallimet n mesazhet q mbart secila prej tyre. 1. Fotoja 1 lidhet me ndrtimin dhe ekzistencn, fotoja II me flijimin dhe vazhdimsin e jets dhe t brezave (ekzistencn srish). 2. Fotoja I lidhet me luftn, fotoja II me fillimin e jets, po dhe mbarimin e saj. 3. Mesazhi i fotos I lidhet me lashtsin e shqiptarve dhe mbijetesn e tyre n shekuj, fotoja II lidhet me sakrificn e nns pr t uar deri n fund misionin e saj si krijuese e jets.

36

Vlersoji kto fotografi pr nga misticizmi i tyre. Po ju si mendoni, a sht e mistershme vet legjenda e kalas s Rozafs? Diskutoni. Misticizmi i fotos ka t bj me tunelet e errta t saj, fakti q ajo u ndrtua duke u shkelur besa. Mistika e fotos s dyt, mbetet tek fakti q nj i vdekur vazhdon t jet burim jete pr krijesn e saj. Pra vdes njeriu, por jo vepra dhe misioni i tij. Sensi i sakrifics dhe i dashuris sublime pr krijimin.

LEXIM I DREJTUAR Lexoni tekstin duke shnuar togfjalshat q jan t paqart pr ju dhe shpjegojini me msuesen. Mbshtetuni n shpjegimet e mposhtme pr t kuptuar m mir tekstin.

Ushtrime
Bjini nj prmbledhje t shkurtr fabuls s eses dhe krahasoni mendimet tuaja fillestare me idet q krijuat pas leximit t pjess Ikja nga kompleksi i Rozafs. A prputhen ato, ku dhe pse? Fabula sht me nj mesazh t dyanshm: Shoqrit ngrihen mbi bazn e tradhtive dhe nj shoqri e ngritur mbi tradhti jeton vetm prkohsisht. Krahasimi n parim hedh posht konceptin e ndrtimit t shoqris shqiptare mbi ruajtjen e virtytit t bess dhe mitin e sakrifics n legjend. Prputhet me konceptin e ekzistencs.

Teksti shpjegues
ORA II Objektiva:
a) T prvetsoj e tiparet e nj teksti shpjegues; b) T analizoj tiparet shpjeguese t tekstit ikja nga kompleksi i Rozafs; c) T studioj qndrimet e Fugs mbi kompleksin e Rozafs. Cili sht parimi metodologjik q analisti Artan Fuga ka ndjekur n studimin e tij? A mendoni se kjo metodologji sht aktuale dhe pse? Sugjerohet orientimi n paragrafin: N shkencat e sotme shoqrore ka nj metodologji t caktuar pr t prdorur modernitetin n zbulimin e prmbajtjes s vlerave dhe domethnies s kulturs tradicionale, si dhe tradicionalen pr t lexuar m n thellsi modernen. Fjala sht, si thuhet, pr ta lexuar traditn nprmjet aktuales dhe aktualen nprmjet tradits. Duke u mbshtetur n kt model t arsyetuari, do t dshironim t flisnim pr qndrueshmrin e institucioneve politike q ishin ngritur gjat fazs s tranzicionit n Shqipri, duke iu referuar legjends s strvjetr, q ka marr emrin e Rozafs. Ndrsa ikjen

37

nga pastabiliteti institucional, q ka karakterizuar fazn e tranzicionit shqiptar, do ta emrtonim simbolikisht si ikje nga kompleksi i Rozafs, ashtu sikurse fmija ikn, n njfar mnyre, nga kompleksi i Edipit, pavarsisht mesazheve t prhershme q ai i drgon gjat gjith jets s vet. Vshtruar kshtu, e gjith faza e tranzicionit t institucioneve politike shqiptare do t konsiderohej si ikje nga kompleksi i Rozafs, pastabiliteti dhe shprishja ciklike q ka karakterizuar fmijrin e tyre. Zbuloni tezn q Fuga paraqet pr analiz dhe diskutoni aktualitetin e saj. TEZA: Nj e drejt q duhet kompensuar. Aktualiteti i tezs lidhet me fazn ende transitive t vendit n ngritjen dhe funksionimin demokratik t institucioneve drejtuese t shtetit. Rindrtoni legjendn dhe interpretoni simbolikat e 1) kalas Pushteti: Kalaja sht ndrtuar me mure t forta, ka hije t rnd, duket se materiali i gurt me t cilin sht ndrtuar e bn tepr solide. Por, prisni... Nga pikpamja njerzore, ajo sht njherazi e fort dhe e dobt. Hiqni vellon e misterit fillestar, tregoni se n far mnyre u procedua pr ta flijuar nusen e re dhe gjithka mund t shembet nga brenda, nga lufta vllavrasse. Vllai i vogl dhe fmija i tij, tashm i rritur, do t krkonin t hakmerreshin q n astin kur do t merrnin vesh t vrtetn. Muret, institucionet, pra, kan nj pik ekuilibrimi themeltar; ato mund t mbahen ngritur vetm nse e vrteta fshihet nprmjet manipulimit. Paradoksi do t bnte q e vrteta t ishte shkatrrimtare dhe gnjeshtra ndrtimtare. Mbajtja m kmb e konstrukteve murale do t krkonte q ato t mirmbaheshin n mnyr t vazhdueshme nga hipokrizia vllazrore. 2) tre vllezrve - Duke ditur se drama legjendare lind pikrisht nga paaftsia e vllezrve pr t marr nj vendim t respektueshm nga ata t tre dhe pastaj nga e gjith familja klanore, kuptohet se ata nuk kan prvoj t mjaftueshme dhe struktur mendore e psikologjike t gatshme pr t ushtruar pushtet horizontal brenda nj grupi me individ t barabart n t drejta, n astin kur pushteti i dikurshm vertikal, ai i atit, si duket mjaft autoritar, ka pushuar s vepruari dhe e ka ln bosh vendin e pushtetit 3) plakut t panjohur - Kshilla e plakut t panjohur q kaloi atypari ishte sa e mistershme, aq dhe e papritur pr t tre vllezrit q kishin mbetur pa autoritetin e atit t tyre, pa pushtetin e tij. Kuptohet q i ati i vllezrve ka vdekur, sepse, kur skena e tregimit zhvendoset n familje, vetm ai nuk prmendet. Sigurisht q ky element nuk mungon rastsisht. Mungesa e tij, n mnyr t pathn, t heshtur, sht vet guri themeltar i legjends. 4) kshillat- tradhtia, prarja: . ...Tre vllezrit e legjends vendosn ta dgjonin kshilln e plakut pr t br theror njrn nga grat e tyre. Por, vini re! Ata q vendosin ta pranojn kt zgjedhje jan dy vllezrit m t mdhenj. Ata jan m t rritur n mosh dhe fjala e tyre, ndoshta e thn m par, ka pasur m shum pesh dhe e ka sugjestionuar vllain e vogl, i cili pranon t bashkohet me zgjedhjen e br. Pr m tepr, ata, dy m t mdhenjt, si duket, kan vendosur t mos i qndrojn besnikrisht paktit t br dhe se do tua tregojn grave t tyre sekretin,

38

duke i kshilluar q t nesrmen t gjejn t gjitha pretekstet e mundshme e t mos shkojn n kantier. Ndoshta, nj vshtrim i shpejt sy m sy, ka mjaftuar q ata t merren vesh n ast me njri-tjetrin. Pra, n t vrtet, vendimi nuk sht marr n mnyr t njzshme nga t tre vllezrit, por sht nj imponim i shumics (dy vllezrve t mdhenj) ndaj pakics (vllait t vogl). Gjeni pikat e lidhjes mes tyre dhe analizoni kushtzimin pr kto katr elemente t legjends. Pakti i fsheht, i br n bashkpunim ose jo midis t dy vllezrve t mdhenj, sht ai dhe vetm ai q, n fakt, on n marrjen e vendimit pr t br theror njrn nga grat, pra bn t mundur ngritjen e bedenave. Sipas hipotezs q edhe vllai i vogl do t mashtronte njlloj si dy vllezrit e mdhenj, sht e sigurt q asnjra nga grat nuk do t shkonte ta onte ushqimin dhe ather sakrifica nuk do t mund t bhej dhe ngritja e kalas, aq e nevojshme pr familjen, nuk do t realizohej. Rilexoni kshilln e plakut dhe analizojeni at nga pikpamja pragmatike dhe nga nj qndrim idealist. Krahasoni qndrimin tuaj me at t autorit. A ju duken t mjaftueshme shpjegimet q jep ai? Kshilla: Kshilla e plakut t huaj prmblidhet kshtu: njra nga tri grat e vllezrve, q rastsisht do t caktohej t sillte ushqimin t nesrmen n drek n vendin e puns t tre vllezrve, do t duhej t flijohej duke u murosur e gjall n themelet e mureve t kshtjells (ASPEKTI PRAGMATIK) dhe prej andej do t kullonte pik-pik qumshti i gjirit t saj pr t ushqyer foshnjn e parritur, si pr tiu kujtuar brezave t ardhshm se gjithka q ishte ndrtuar aty n mnyr epike, ishte fryt i sakrifics s saj sublime, mbshtetej te kaprcimi i s pamundurs, te kaprcimi i jets te vdekja dhe i vdekjes te pavdeksia (ASPEKTI IDEALIST). Shpjegohen tiparet e teksit shpjegues Analizoni gjith tiparet e nj teksti shpjegues q ka eseja Ikja nga kompleksi i Rozafs, duke u prqendruar te qllimi i shkrimit dhe si i sht qasur autori tezs. Mbshteteni analizn tuaj n pikat e mposhtme: - Hyrja, paraqitja e tezs, metodologjia, aktualiteti. N shkencat e sotme shoqrore ka nj metodologji t caktuar pr t prdorur modernitetin n zbulimin e prmbajtjes s vlerave dhe domethnies s kulturs tradicionale, si dhe tradicionalen pr t lexuar m n thellsi modernen. Fjala sht, si thuhet, pr ta lexuar traditn nprmjet aktuales dhe aktualen nprmjet tradits. Duke u mbshtetur n kt model t arsyetuari, do t dshironim t flisnim pr qndrueshmrin e institucioneve politike q ishin ngritur gjat fazs s tranzicionit n Shqipri, duke iu referuar legjends s strvjetr, q ka marr emrin e Rozafs. Ndrsa ikjen nga pastabiliteti institucional, q ka karakterizuar fazn e tranzicionit shqiptar, do ta emrtonim simbolikisht si ikje nga kompleksi i Rozafs, ashtu sikurse fmija ikn, n njfar mnyre, nga kompleksi i Edipit, pavarsisht mesazheve t prhershme q ai i drgon gjat gjith jets s vet. Vshtruar kshtu, e gjith faza e tranzicionit t institucioneve politike shqiptare do t konsiderohej si ikje nga kompleksi i Rozafs, pastabiliteti dhe shprishja ciklike q ka karakterizuar fmijrin e tyre.

39

Si dhe karakteri i tekstit q lidhet me studime n fushat e shkencave humane. - Brendia prbhet nga argumentet n funksion t tezs s parashtruar sipas rndsis dhe funksionit t tyre; organizimi i tyre n paragraf dhe shpjegimet prgjegjse mbi do tez mbshtetse. Mbshtetuni te mjetet gjuhsore q prligjin karakteristikat e nj teksti shpjegues. TEZA: Nj e drejt q duhet kompensuar. Nnteza: 1. Paradoksi do t bnte q e vrteta t ishte shkatrrimtare dhe gnjeshtra ndrtimtare 2. Sublimja dhe heroikja pshtjellohen n nj t tr t vetme amorale. 3. Dhe, sipas mendsis patriarkalo-mashkullore, do t jet pikrisht nj grua e pafajshme. 4. Transparenca nuk sht kurr e plot. Posht saj fle nj realitet opak q e din vetm vllezrit e mdhenj, ata q kan mashtruar, por kan mashtruar pr t mirn e prgjithshme, pra, edhe at t nuses s vogl q u flijua te muret e kalas. 5. Kuptohet q vllezrit, si bashksi e strukturuar rishtazi dhe q sapo e kishte humbur aftsin e mparshme pr tu organizuar rreth nj pushteti atror (autoritar), veanrisht vllezrit e mdhenj, bjn sikur e kan kt aftsi. 6. Jo informimi, por shpesh mosinformimi bn q t realizohen projekte t s mirs s prgjithshme. A mund t ekzistoj nj shoqri ku qytetari sht i informuar pr gjithka? 7. do nntez sqarohet nga autori n tekst. - Konkluzionet n mnyr t renditur n funksion t tezs kryesore dhe funksionet e pyetjeve retorike. Gjithsesi, ata, me mundim, me sinqeritet apo me dinakri, me sakrifica apo me krime, me transparenc apo fshehurazi, vllazrisht apo pabesisht, nisn t krijonin institucionet e tyre. Nusja e djalit t vogl, e murosur pr s gjalli, iu kujton, n form t ngurtsuar, se ata duhet t krijojn institucione t vrteta vendimmarrjeje, se duhet ta mbushin zbraztin pushtetore me institucione t reja, t vrteta. Prndryshe, edhe ata vet, nj dit apo nj nat, n t ardhmen, do tiu nnshtrohen jo vendimeve t hapura publike, por marrveshjeve t nats, q bjn t tjert me grat e tyre. N rast t kundrt, asnjher nuk do t arrijn t merren vesh dhe, pr rrjedhoj, ka rrezik q kurr t mos ket m kala. Funksioni i pyetjes retorike si aspekt gjuhsor karakteristik pr tekstin shpjegues. Shkruani nj prmbledhje analitike shpjeguese mbi esen Ikja nga kompleksi i2Rozafs, duke u mbshtetur n pikat e msiprme, por duke prmbledhur detajet mbshtetse dhe duke prpunuar, sipas kndvshtrimit tuaj, simbolikn e tyre sociale. Kini parasysh q prfundimet t jen t drejtprdrejta dhe pa pyetje retorike. (Jo m shum se 15 fjali)

40

Zbrtheni kuptimin dhe simbolikn e murosjes, sipas Fugs, dhe karakterin epik t dukuris. Cilat jan shpjegimet e autorit dhe a e mbshtesin ato metodologjin e eses mbi leximin e tradits nprmjet aktuales dhe aktualen nprmjet tradits? Qndrimi i autorit: do t duhej t flijohej duke u murosur e gjall n themelet e mureve t kshtjells dhe prej andej do t kullonte pik-pik qumshti i gjirit t saj pr t ushqyer foshnjn e parritur, si pr tiu kujtuar brezave t ardhshm se gjithka q ishte ndrtuar aty n mnyr epike, ishte fryt i sakrifics s saj sublime, mbshtetej te kaprcimi i s pamundurs, te kaprcimi i jets te vdekja dhe i vdekjes te pavdeksia. Epikja vrehet lehtsisht tek heroizmi i aktit t murosjes. Po, e mbshtesin ato metodologjin e eses mbi leximin e tradits nprmjet aktuales dhe aktualen nprmjet tradits, sepse si thot vet Fuga sht prdorur nj metodologji e caktuar pr t prdorur modernitetin n zbulimin e prmbajtjes s vlerave dhe domethnies s kulturs tradicionale, si dhe tradicionalen pr t lexuar m n thellsi modernen. Analizoni n form t shkruar domethnien e shprehjes ... te kaprcimi i jets te vdekja dhe i vdekjes te pavdeksia, duke ruajtur tiparet e shpjegimit analitik. Jo m shum se 4 fjali. Pra, nj e vdekur q mban n jet nj t gjall, pra heroina e legjends nprmjet dy misioneve t saj: t femrs grua dhe nn dhe t shpirtit flijues pr ekzistencn e kalas. do t thot sipas mendimit tuaj q vendimin tia lsh n dor rastsis? Po pr autorin, do t thot kjo? Zbrtheni kuptimin e prkufizimit N kushtet e barazis s t drejtave, flijimi nuk mund t bhet vese rastsisht. Rastsia sipas Fugs: N kushtet e barazis s t drejtave, flijimi nuk mund t bhet vese rastsisht. Por rastsia nuk ndodh, ka do t thot q rastsia asnjher nuk ekziston rastsisht. Artan Fuga pohon ... Struktura baz e legjends z fill me pabarazi, ..., me nj t drejt q duhet kompensuar. Analizoni bazn e ktyre pohimeve dhe qndrueshmrin etike, morale dhe filozofike. Kjo duhet par n dy aspekte: at ideal t rastsis dhe at praktik n fragmentin: N kushtet e nj bashksie me individ t barabart n t drejta, zvendsimi i aftsis s vrtet vendimmarrse me marifetin e nj marrveshjeje false t prshndetur nga t gjitha palt, mund t arrij t ket vetm nj sukses afatshkurtr, por nuk mund t realizoj at koherenc t brendshme t bashksis, q mund ta bj at t evitoj katastrofat institucionale t mpastajme. Dy vllezrit e mdhenj e prishn paktin e ruajtjes s fshehtsis s vendimit q morn dhe, natn, pa u ndier, n fshehtsi, u rrfyen prpara grave t tyre, t cilat dalin edhe ato si subjekte q e pranojn hilen jo si pjesmarrse t drejtprdrejta, por si publik q prfiton prej saj, q pranon pabesin pr hir t interesave t veta t garantuara. Aspekti etik sht t vepruarit me mosbarazi, aspekti moral lidhet me kshilln pr rastsi e bes ndr ta, aspekti filozofik ka t bj me individ t barabart n t drejta.

41

Shtjelloni konceptin e ekuilibrimit themeltar t shtetit nprmjet legjends s Rozafs dhe impaktin e ktij koncepti n historin e shteteve. A ju tremb ky trajtim? Sipas Fugs: Muret, institucionet, pra, kan nj pik ekuilibrimi themeltar; ato mund t mbahen ngritur vetm nse e vrteta fshihet nprmjet manipulimit. Paradoksi do t bnte q e vrteta t ishte shkatrrimtare dhe gnjeshtra ndrtimtare. Mbajtja m kmb e konstrukteve murale do t krkonte q ato t mirmbaheshin n mnyr t vazhdueshme nga hipokrizia vllazrore. N mnyr shum t thjesht thoni fabuln e krijimit dhe ekzistencs s shtetit, duke u mbshtetur n pikat: (shembja) (flijimi) - (ngritja). A bini dakord me qndrimin e autorit se q t tre vllezrit jan amoral? Ku qndron amoraliteti i tyre dhe si sht i prkthyer ky n shoqrin patriarkalo-mashkullore? shembja: Mungesa e figurs atrore (udhheqsit t denj) dhe mangsit n organizimin e brendshm t familjes (shtetit) q sjellin shembjen e tij. flijimi: si simboli i sakrifikimit pr ekzistencn; ngritja: ndrtimi i kalas (shtetit) nprmjet manovrs s shkeljes s bess ndrvllazrore, sepse qllimi i justifikon mjetet. Amoraliteti i vllezrve sipas legjends dhe Fugs: Dy vllezrit e mdhenj e prishn paktin e ruajtjes s fshehtsis s vendimit q morn dhe, natn, pa u ndier, n fshehtsi, u rrfyen prpara grave t tyre, t cilat dalin edhe ato si subjekte q e pranojn hilen jo si pjesmarrse t drejtprdrejta, por si publik q prfiton prej saj, q pranon pabesin pr hir t interesave t veta t garantuara. Por, ndoshta, edhe t dy vllezrit e mdhenj nuk duhen gjykuar aq rnd; aq m pak e bn kt legjenda. Ndoshta ata nuk do t gjenin mjet tjetr pr t marr vendimin dhe pr ta zbatuar at, pra, flijimin e nuses s re aq t rndsishm pr ngritjen e mureve t kshtjells. Analizoni gjith tiparet e nj shoqrie patriarkale, q reflektohen n shkrim, dhe trajtoni thelbin e moralit t saj. 1. Nevoja pr drejtim dhe vendimmarrje nga nj figur atrore; Kuptohet q i ati i vllezrve ka vdekur, sepse, kur skena e tregimit zhvendoset n familje, vetm ai nuk prmendet. Sigurisht q ky element nuk mungon rastsisht. Mungesa e tij, n mnyr t pathn, t heshtur, sht vet guri themeltar i legjends. 2. Mungesa e organizimit t tre vllezrve; Duke ditur se drama legjendare lind pikrisht nga paaftsia e vllezrve pr t marr nj vendim t respektueshm nga ata t tre dhe pastaj nga e gjith familja klanore, kuptohet se ata nuk kan prvoj t mjaftueshme dhe struktur mendore e psikologjike t gatshme pr t ushtruar pushtet horizontal brenda nj grupi me individ t barabart n t drejta, n astin kur pushteti i dikurshm vertikal, ai i atit, si duket mjaft autoritar, ka pushuar s vepruari dhe e ka ln bosh vendin e pushtetit. 3. Inferioriteti i vllait t vogl; Ata q vendosin ta pranojn kt zgjedhje jan dy vllezrit m t mdhenj. Ata jan m t rritur n mosh dhe fjala e tyre, ndoshta e thn m par, ka pasur m shum pesh dhe e ka sugjestionuar vllain e vogl, i cili pranon t

42

bashkohet me zgjedhjen e br. Pr m tepr, ata, dy m t mdhenjt, si duket, kan vendosur t mos i qndrojn besnikrisht paktit t br dhe se do tua tregojn grave t tyre sekretin, duke i kshilluar q t nesrmen t gjejn t gjitha pretekstet e mundshme e t mos shkojn n kantier. Ndoshta, nj vshtrim i shpejt sy m sy, ka mjaftuar q ata t merren vesh n ast me njri-tjetrin. Pra, n t vrtet, vendimi nuk sht marr n mnyr t njzshme nga t tre vllezrit, por sht nj imponim i shumics (dy vllezrve t mdhenj) ndaj pakics (vllait t vogl). 4. Sakrifikimi i figurs s nj gruaje, ... Prse flijohet nj grua? Prse flijohet nusja e vogl? Prse i lihet nj gji jasht? Flijimi i femrs n nj shoqri tradicionale burrash maist. Flijimi i s dobts, i minoritetit, i asaj q i mungon informacioni. Vendosni prball njra-tjetrs frazat: Ai sht hero nga injoranca dhe Pra, marrja e vendimit bhet e mundur vetm nprmjet mashtrimit dhe manipulimit q, i drejtuar kundr pjess s sakrifikuar t bashksis, e nxjerr at jasht mekanizmit t vendimmarrjes. Zbrtheni kto pohime dhe simbolikn e tyre pr shoqrin dhe konceptin e ndrtimit t shtetit. Cili sht qndrimi juaj? Ai sht hero nga injoranca- Mungesa e dijes sjell verbri. Pra, marrja e vendimit bhet e mundur vetm nprmjet mashtrimit dhe manipulimit q, i drejtuar kundr pjess s sakrifikuar t bashksis, e nxjerr at jasht mekanizmit t vendimmarrjes- N thelbin e shprehjes qndron e vrteta se gjithmon dikush, nj kategori sociale mbetet jasht vendimmarrjes dhe interesave t pushtetit. T drejta apo mundsi q ktij grupi nuk i kompensohen apo nuk i jepen kurr.

Detyr shtpie
Shkruani nj prmbledhje shpjeguese mbi raportin q ekziston mes informalitetit dhe transparencs, duke u mbshtetur n argumentet e Artan Fugs dhe duke shprehur n fund qndrimin tuaj ndaj pozicionimit t tij. Sugjerohet t shtjellohet raporti i ndrtimit t nj shoqrie t ngritur jo mbi bazn e rregullave t barabarta pr t gjith dhe ndrgjegjsimit mbi kt fakt.

Teksti shpjegues
ORA III
Objektiva: a) Vazhdimi i t studiuarit e qndrimeve t Fugs mbi kompleksin e Rozafs; b) T analizuarit dhe t arsyetuarit e kuptimeve t simboleve dhe metaforave q jan prdorur n tekst; c) T gjykuarit mbi kt shkrim; d) T ushtruarit mbi tekstin shpjegues.

43

Diskutim i lir
Jepuni prgjigje pyetjeve t mposhtme, sipas mendimit tuaj. - Prse flijohet nj grua? _____________________________________ - Prse flijohet nusja e vogl? _________________________________ - Prse i lihet nj gji jasht? __________________________________ Cili sht, sipas mendimit tuaj, raporti informim-mosinformim n shoqrit autoritare dhe shoqrit e lira? A mund t ekzistoj nj shoqri ku qytetari sht i informuar pr gjithka? Analizoni konceptin e s drejts pr informim n raport me thelbin e ekzistencs s shtetit.

Studim teksti
Cilat mund t jen shkaqet e tjera t zhdukjes s nuses s vllait t vogl, sipas autorit Fuga? Komentoni qndrimin E dshirojn, prandaj e zhdukin. Krahasojeni me kompleksin e Edipit sipas Fugs dhe fushpamjes suaj. ... Prse flijohet nj grua? Prse flijohet nusja e vogl? Prse i lihet nj gji jasht? Flijimi i femrs n nj shoqri tradicionale burrash maist Prse nusja e vogl? Ajo m e reja? Sigurisht m e bukura. M e freskta. Mos duan ta eliminojn objektin e dashurive inestuale brenda familjes. E dshirojn prandaj e zhdukin. Nuk e durojn dot ta duan dhe t mos ta ken. Ta shohin e mos ta prvetsojn. T zhdukim, se t duam. Njrin gji jasht, ta shohin t zhveshur, mes gursh, inesti n themel t ndrtimit institucional, varrimi i tij si nj smundje e pashrueshme. Kemi edhe justifikimin: qumshti t derdhet q andej pr t ushqyer fmijn Kompleksi i Edipit: Kompleksi Edipit e ka marr emrin nga mitologjia greke, prej emrit t mbretit Edip, ku sipas mitit djali i ri vret babain dhe martohet me t mn e tij, pa ditur se kush ishin ata. Zbrtheni simbolikn e mbrapshtsis t plakut lidhur me provn q ai u v vllezrve prpara. Si prkthehet kjo prov pr nj shoqri t konsoliduar dhe pr nj shoqri n tranzicion? A gjykoni se sjellja e vllezrve mund t ket qen amorale n ndonj moment? Nuk dihet nse i huaji mashtrohet dhe e beson trukun e vllezrve apo edhe ai bn sikur e beson, ndrkoh q e di mir q m par se, n thelb, me propozimin e br, ka futur tharmin e grindjes vllazrore n gjirin e familjes. Pra, e ka bashkuar duke e prar dhe e ka prar duke e bashkuar. N shoqrin ton kjo prkthehet: a i justifikon qllimi i plakut (znia e pushtetit atror) mjetet (prarjen)? N rastin e vllezrve, qllimi sht ndrtimi, pra organizimi i strukturs s brendshme t funksionimit t tyre, reformat e gabuara politike, a e justifikojn qndrimin e politikanve n pushtet. Analizoni simbolikn dhe metaforn q qndron n thelb t pohimit Uniteti sht vendosur, ndonse i mbshtetur mbi nj hipokrizi vrastare. Metafora e unitetit ktu zbrthehet n bindjen q vllezrit dshmojn ndaj ekzekutimit t kshills s plakut t panjohur. Ai konsiderohet i till, sepse ndrtimi i kalas bhet, dhe pavarsisht tradhtis s brendshme, jeta vazhdon, e ngritur mbi nj krim nga padija dhe pabesia dhe jo si pasoj e sakrifics. Trajtoni konceptin revansh vllavrass n kuadr t trajtimit q i ka br autori trajtimit t legjends s Rozafs dhe sillni shembuj nga realiteti q ta prligjin kt.

44

Revansh vllavrass sipas Fugs: Por, gjithsesi, ngrehina sht e mbshtetur mbi themele t rrshqitshme, sepse palt e kan pranuar paktin e prbashkt vetm pasi njra prej tyre nuk e di hilen q i kan br (ka ndodhur). N do ast q ta marr vesh, ajo jo vetm nuk do ta pranoj m rezultatin e zgjedhjes s br, por edhe do t krkoj revansh vllavrass (mund t ndodh), ka do t shkaktoj srish prishjen e mureve t kalas (Pasojat). N kushtet e nj bashksie me individ t barabart n t drejta, zvendsimi i aftsis s vrtet vendimmarrse me marifetin e nj marrveshjeje false t prshndetur nga t gjitha palt, mund t arrij t ket vetm nj sukses afatshkurtr, por nuk mund t realizoj at koherenc t brendshme t bashksis, q mund ta bj at t evitoj katastrofat institucionale t mpastajme (Si nuk duhet t jet).25 Jepini prgjigje, sipas gjykimit tuaj, pyetjeve retorike t mposhtme, duke analizuar simbolin prgjegjs n shoqrin e sotme: - Mos vall ata kan pasur frik se propozimin e plakut askush nuk do ta pranonte dhe n vend t paqes, midis tyre do t niste nj grindje e pafund dhe asnjher nuk do t arrihej t merrej nj vendim fardo? - Mos vall nuk do t kishte kurr flijim? Dhe, pr rrjedhoj, as kala? Lexoni fundin e eses prej Gjithsesi, ata, me mundim, me sinqeritet.... deri n fund dhe prmblidheni at n funksion t tezs kryesore t shkrimit mbi ndrtimin e shtetit. A bini dakord me qndrimin e autorit? Argumentoni pro dhe kundra. Prmbledhja: Jo n do hap, qllimi duhet t justifikoj mjetet. Duhet idealizm n ngritjen dhe drejtimin e shoqris.

DISKUTIM I LIR
Cilat jan vlersimet tuaja pr trajtimin q i kan br kompleksit t Rozafs n kt shkrim? A mund t mendoni pr nj trajtim tjetr, diametralisht t kundrt t ksaj legjende? far risish ju solli njohja dhe analiza e shkrimit Ikja nga kompleksi i Rozafs dhe a i ridimensionoi ndopak qndrimet tuaja mbi thelbin e shtetit dhe funksionimin e tij?

T shkruarit
Krijoni nj fjalorth me gjith termat politik, filozofik me t cilt u njoht n kt ese dhe jepni shpjegimet gjegjse. Nxnsi gjen 5-10 fjal me kuptim t ri n tekst dhe nisur nga shpjegimi n fjalor dhe kuptimi i tyre n tekst jep shpjegimin e tyre. Analizoni tiparet e ligjrimit t Artan Fugs n kt ese, duke u mbshtetur n qartsin dhe pasurin e gjuhs s autorit, risit dhe pastrtin e shqipes s tij, metaforat dhe simbolikat. Pr t analizuar tiparet e ligjrimit t autorit, mbshtetuni tek mnyra se si ai e ka ndrtuar kt tekst, llojet e fjalive dhe mjetet gjuhsore t prdorura aty. Shpjegoni kuptimin e togfjalshave t mposhtm: pushtet atror; revansh vllavrass; marrveshje false; institucione t vrteta vendimmarrse; vendime publike.

45

Bni ndarjen e eses n paragraf dhe mendoni nga nj titull q jep mesazhin e prmbajtjes, pr secilin prej tyre. Lexoni dhe asimiloni prkufizimet e mposhtme mbi legjendn dhe mitin. Vreni ngjashmrit dhe dallimet mes ktyre dy koncepteve. Legjendat ose gojdhnat jan rrfime popullore pr nj ngjarje t nj kohe shum t largt, pr nj figur historike, por q bazohet mbi nj fakt t vrtet. Ky subjekt sht stilizuar nga fantazia e zhvillimit t popujve dhe sht transmetuar goj m goj ndr shekuj. Legjenda nuk mbart prher nj tis simbolik dhe nuk pron gjithmon nj mesazh thelbsor pr lexuesin. Kombet shohin te legjendat nj pjes t trashgimis s tyre shpirtrore e kulturore, si dhe vetdijesohen pr identitetin e tyre kulturor. Mitet nga greqishtja jan rrfime ngjarjesh imagjinare q kan nj domethnie simbolike t thell. Mitet rrfejn pr trimrit e perndive, zotave etj. Ato kan nj struktur gjithkohore q i prgjigjet njherazi s kaluars, t tashmes dhe t ardhmes. Vlersoni trajtimin e legjends s Rozafs n shkrimin Ikja nga kompleksi i Rozafs n mes mitit dhe legjends. Arsyetoni qndrimet tuaja. Miti sht Rozafa n t shkuarn, t tashmen dhe t ardhmen e kombit ton. Lidhur me trajtimin si legjend, sugjerohet diskutimi a e mbart ky mit trashgimin kulturore t shqiptarve. Nxnsit sugjerohen ti prgjigjen pyetjeve: 1. sht ngjarje e vrtet po trill fabula e Rozafs. 2. pjes t kulturs son popullore mbart kjo fabul? 3. A ka ndonj simbol brenda figurs s vet Rozafa dhe cili sht ai? Etj.

Detyr
Realizoni hartn e tekstit pr esen Ikja nga kompleksi i Rozafs n formn e prmbledhjes pr do argument t trajtuar n kt punim. Nxnsi sugjerohet t rikujtoj hartn e tekstit nga viti i kaluar. 2

2.2. Ekspozita Andhroniqi Zengo


Ora I Objektiva:
a) Nprmjet t vzhguarit, nxnsi t prpiqet t shpjegoj qndrimet e tij mbi vepra t artit pamor; b) T lexoj dhe t ushtrohet n drejtshqiptimin e grupeve t bashktinglloreve; c) T redaktoj tekstin duke e sjell n shqipen e normuar; d) Ti prgjigjet pyetjeve mbi tekstin dhe t evidentoj tiparet shpjeguese t tij.

46

T vzhguarit:
1. Orientohet nxnsi t komentoj s pari portretet, e pastaj peizazhet, me qllim q t kuptohet botkuptimi femror e artistik n art. Prpiquni q gjith informacionin q merrni nga fotot e pikturave mbi piktoren ta zbuloni nprmjet informacionit q na kan dhn studiuesit Drishti dhe Kuka etj. Tekstin mbi jetn e piktores e lexon vetm msuesi pr nxnsit, n mnyr q nprmjet t dgjuarit nxnsi t familjarizohet me terma nga fusha e artit pamor. Analizoni nj nga nj pikturat e Zengos dhe ndaloni te rndsia e gjith elementeve q keni komentuar pak m par, duke br kt her nj qasje m t arsyetuar. Prpiquni t prdorni fjal t tekniks s artit pamor. Jepni vlersimin tuaj pr artin e Androniqi Zengos. Ndrsa lexoni tekstin, kryeni korrektimet e nevojshme pr ta sjell at n shqipen e normuar. Pas leximit t par, sugjerohet rileximi i tekstit n gjuhn shqipe t normuar. Renditni gjith informacionin q mort nga kjo ese shpjeguese e Lasgush Poradecit mbi piktoren Andhroniqi Zengo. 1. Realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i inspiron: nj mendim, ku shfaqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre, e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm, m afr principit krijonjs q i gjallson (parimi krijues). 2. Art domethn pr piktoren Zengo e vrtet artistike, dhe e vrtet artistike domethn simplicitet (parimi estetik). 3. Nga vijat e shumta, plot lvizje dhe ngatrrim prbrenda tyre, shpirti artistik i saj relevon vetm karakteristikat zotronjse, vetm pamjen qendrore, pr t ngjizur me ann e tyre dhe prmjet etiks s vetvetes veprn artistike t vrtet (parimi etik). 4. Q udhzon Zengon me gjith ato portrete, pamje dhe tablora (gjinit e lvruara), kt koncepcion q ssht pjell transcendentale po transpozimi i s vrtets artistike n simplicitetin e saj, Zengua e realizon me mjetet m t prshtatura, m imediate pr tu vleftsuar: subjektet e qeta, t pashkputura nga realiteti shpirtror i jets, kompozicioni i drejtpr-drejtshm vijash t mbdha, efektet e iluminuara prej heshtjes prputhen harmonikrisht, organikrisht, n fondin e t cilit i japin karakteristikn e mnyrs s artistes. (karakteri realist i veprs s saj). 5. Evidencojm ksisoj prfundrisht lidhjen intime t rrobs artistike me iden artistike, q e vshtjell posi m nj drit prshkonjse tejprtej (ndjeshmria artistike). 6. Atmosfera e ngroht, diafane, e njtshme q rrethon sendet, drita e qndruar n gjith nuancat e saj, atitudat dhe gjestet plot mas t tablove, mimika e disiplinuar e portreteve, aspekti i prmbajtur n vetvete i pamjeve t mara sicila nga nj bot q i prshtatet, dyke e plotsuar dhe pasuruar, m mir gjindjes shpirtrore t piktores. (tiparet e artit t Zengos) 7. Gjyrat jan hedhur, njkohsisht me urtsi dhe kuxim, n tatill mnyr, q prej koncertit t shumanshm t notave t tyre del harmonija kryesore e

47

do vepre. Hijedrita humbet ksisoj pothuajse pa u quar n prodhimin e tonalitetit zotronjs t gjyrs lokale, t ciln e jep pa mundim t br m t kot, pa reflekse dhe akcidente ashprsonjse t vlers s prgjithshme t saj. Drita dhe hija dhe vlera e veant e sicils gjyr m vete bashkohen pr t dhn jo iluzionin e sintezs, po vet sintezn e prshtypjes, nj prshtypje lndshpirtrore, e konceptuar dhe e ekzekutuar thjeshtsisht, e cila sht arrsyeja primordiale e qnjes s artit. (Koloriti) 8. Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist, q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje, ... Dhe nga ky shkak dhe pr kt qllim vepra e saj sht mundimi i pohimi t shijes s prjetshme t artit, sa koh q art ka qn dhe do t jet ndjenj estetike e brndshme, e faqur n formn fisnikrore t thjeshtsis dhe t mass.(tiparet e estetike). Krahasojini prshtypjet e Poradecit me qasjet tuaja ndaj veprs s piktores. Prafroni pikpamjet e studiuesve Kuka-Drishti me pikpamjet e shkrimtarit mbi veprn e Andhroniqi Zengos. Sipas Kuka-Drishtit kemi: 1. Androniqi mundi t realizonte, paralelisht me artin e saj realist, edhe ikona. 2. Kto ikona ruajn ato cilsi q jan vn n dukje pr piktort dardhar dhe pasqyrojn zhvillimin dhe ndryshimin q ka psuar ikonografia ortodokse n Shqipri, n shek XX. Prve ksaj, ato dallojn nga ikonografia tradicionale, pasi shkrimet mbi to jan shqip, ashtu sikurse edhe emrtimet, emrat e shenjtorve dhe skenat q ato paraqesin. 3. Karriera..shtrihet kryesisht n gjinin e portretit dhe peizazhit. 4. Gjat gjith karriers s saj t gjat artistike, dallohen qart disa rryma e tendenca, influencuar nga koha kur artistja jetonte. 5. Fillimet e saj dallohen pr krijimin e disa peizazheve interesante me subjekt arkitektonik Helen, q prcjellin vlerat e nuancat e nj atmosfere realiste, deri diku dhe metafizike. 6. Portretisht i frymzuar nga jeta e prditshme, duke u pasqyruar n to individi me tr realizmin e tij. Evidentoni sipas dijeve q keni tiparet e tekstit shpjegues n kt ese. Pr kt, nxnsit i prgjigjen pyetjeve si vijon: 1. A shpjegon nj proces ky tekst? Po shpjegon nj proces kulturor. 2. Cili sht prkufizimi i prgjithshm q prshkruan? Art domethn pr piktoren Zengo e vrtet artistike, dhe e vrtet artistike domethn simplicitet. n t vrtet ky sht qndrimi i Poradecit pr artin. 3. A prfshihen shpjegime t tjera? Po, si vijon: Dhe prandaj ktu sht pa vend klasifikimi i leht i veprs s saj nn njrn ose tjetrn nga formulat kalonjse t mods ose t modave artistike, futja e intuicionit artistik t lir brenda kllaps s akademismit, klasicismit, ekspresionismit dhe t shum ismave t tjera q sthon gj sepse nuk mund t interpretojn asgj nga e vrteta e madhe: arti snjeh kondita, shkollat kondiciononjse vdesin vetvetiu.

48

A jan fjal e n domethnieje shkak-pasoj? Duke mar artin si shprehje esenciale t s vrtets, realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i inspiron: nj mendim, ku faqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre, e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm, m afr principit krijonjs q i gjallson. Art domethn pr piktoren Zengo e vrtet artistike, dhe e vrtet artistike domethn simplicitet. Ky, simplifikimi i naturs, prej s cilit del e vrteta artistike, sht parimi sipr-t-gjithash, q udhzon Zengon me gjith ato portrete, pamje dhe tablora, etj 5. A prmbledh prfundimi shpjegimin praktik t ndodhis? Po, n paragrafin: Vepra e Andhroniqi Zengos duhet konsideruar, n vij t par, si ajo q sht n realitet: Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist, q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje, t ksaj s katrte shekulli prpara dhe pas lufts s 24-s. Dhe nga ky shkak dhe pr kt qllim vepra e saj sht mundimi i punimi t shijes s prjetshme t artit, sa koh q art ka qn dhe do t jet ndjenj estetike e brndshme, e faqur n formn fisnikrore t thjeshtsis dhe t mass. Nxirrni t dhna, si dhe pse sht motivuar autori t shkruaj kt informacion shpjegues. 1. N manifestimet kulturale t 25-Vjetorit, ekspozita e pikturave q i paraqit publikut shqiptar zonjusha Zengo ze vndin e saj t rezervuar veanrisht. 2. Dyke mar artin si shprehje esenciale t s vrtets, realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i inspiron: nj mendim, ku faqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre, e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm, m afr principit krijonjs q i gjallson. 3. Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist, q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje, t ksaj s katrte shekulli prpara dhe pas lufts s 24-s. Duke vzhguar fotot n tekst, a bini dakord mbi qndrimin e Poradecit se ... zonjusha Zengo z vendin e saj t rezervuar veanrisht. Argumentoni qndrimin tuaj. Rilexoni shnimin nr. 1 dhe ndajeni at n argumente shpjeguese si m posht: arti- Art domethn e vrtet artistike vlera e mendimeve- nj mendim, ku faqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre, simboli i thjesht- e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm aspekti i natyrshm- m afr principit krijonjs principi krijues- q i gjallson.

4.

Detyr shtpie
Jepni prkufizimin tuaj pr secilin prej tyre, nprmjet shpjegimeve t nevojshme duke u nisur nga pikvshtrimet e Lasgush Poradecit. Nxnsi jep qasjet e veta pr konceptet e msiprme, si i ka kuptuar.

49

ORA II Objektiva:
a)Nxnsi t asimiloj koncepte mbi artin dhe t interpretoj shpjegimet e L. Poradecit duke u mbshtetur tek ato; b)T analizoj qndrimet e autorit mbi piktoren Zengo; c)T zgjeroj njohurit e tij mbi shkrimin e nj eseje dhe gjith hapave q e ndjekin shkrimin e saj. Si vjen botkuptimi artistik i Andhroniqi Zengos pr shkrimtarin ton? Zgjerojeni konceptin e vrtetsis n art, duke u nisur nga kndvshtrimi etik dhe ai estetik. Dyke mar artin si shprehje esenciale t s vrtets, realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i inspiron: nj mendim, ku faqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre, e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm, m afr principit krijonjs q i gjallson. Art domethn pr piktoren Zengo e vrtet artistike, dhe e vrtet artistike domethn simplicitet. Aspekti etik: Ka t bj me parimin e pasqyrimit t s vrtets n art, mendimit t saj origjinal, thjeshtsis etj. Aspekti estetik ka t bj me prjetimin e ksaj t vrtet nga autorja. Ajo e prjeton at si themelin e parimit t saj t krijimit artistik. Analizoni qndrimin e Lasgushit mbi shpirtin artistik t piktores. Prqendrohuni tek koncepti simplicitet n art. Lasgushi: Art domethn pr piktoren Zengo e vrtet artistike, dhe e vrtet artistike domethn simplicitet Ky, simplifikimi i naturs, prej s cilit del e vrteta artistike, sht parimi sipr-t-gjithash, q udhzon Zengon me gjith ato portrete, pamje dhe tablora, t cilat mbushin dndur pran njratjatrit muret e salonit t ekspozits n bulevardin Zog. Thelbi i ktij sempliciteti sht thjeshtsia n art, ka n kt rast do t thot e vrteta. Cili sht qndrimi i autorit t eses, lidhur me teknikat artistike t prdorura nga Zengo dhe qasja prkundrejt tyre? Nga vijat e shumta, plot lvizje dhe ngatrrim prbrnda tyre, shpirti artistik i saj relevon vetm karakteristikat zotronjse, vetm pamjen qndrore, pr t ngjizur me ann e tyre dhe prmjet etiks s vetvetes veprn artistike t vrtet. Po ju, a e gjeni me vend klasifikimin mes rrymave pr nga teknika dhe fryma artistike? Dhe prandaj ktu sht pa vnd klasifikimi i leht i veprs s saj nn njrn ose tjetrn nga formulat kalonjse t mods ose t modave artistike, futja e intuicionit artistik t lir brnda kllaps s akademismit, klasicismit, ekspresionismit dhe t shum ismave t tjera q sthon gj sepse nuk munt t interpretojn asgj nga e vrteta e madhe: arti snjeh kondita, shkollat kondiciononjse vdesin vetvetiu. N fakt, Lasgushi thot se arti i saj sht realist.

50

Prkufizoni termat dhe m pas prpiquni t klasifikoni veprn e A. Zengos n mnyr t mirshpjeguar n njrin prej drejtimeve artistike: 1) Klasicizm- tregon prirjen e artit pamor pr ta bazuar krijimitarin mbi konceptin universal, t lidhur prjetsisht me bukurin ideale, t shprehur nprmjet rregullit, harmonis, ekuilibrit, etj. 2) Impresionizm-lidhet me mohimin e rndsis s subjektit, q risillte n vmendje pikturn me tem historike dhe fetare, rizgjoi pikturn e peizazhit, mitin e artistit rebel ndaj konvencioneve, interesin pr ngjyrat m shum se sa pr saktsin e linjave t subjektit, mbizotrimin e subjektivitetit artistik, t shprehjes s emocioneve t artistit, penela t hedhur shpejt dhe plot ngjyr, q krijojn nj alternativ siprfaqeje uniforme dhe t rregullt. 3) Ekspresionizm- prirja e nj artisti pr t veuar n mnyr t irrituar, ann emotive t realitetit, n dallim nga ajo q perceptohet objektivisht. 4) Realizm- prpiqet t jap realitetin shoqror, kishte pr qllim pasqyrimin e nj realiteti t zhveshur dhe me sa m pak alegorira, duke i kushtuar vmendje t madhe fakteve. Lexoni me vmendje pikn (2) dhe analizoni konceptet: - pjell trascendentale- q vjen si pasoj e dikaje tjetr, q sht pasoj, jo krijim autentik; - realizon- arrin; - artiste-krijuese; - e vrtet artistike-thjeshtsi; - subjekt i qet- t pashkputura nga realiteti shpirtror i jets; - harmonikisht-organikrisht; - efekt i iluminuar-prej heshtjes, drits dhe hijes. Duke u mbshtetur n analizn e msiprme, shkruani nj prmbledhje shpjeguese mbi karakterin e artit t Zengos n kndvshtrimin e Lasgush Poradecit. *Ky ushtrim sugjerohet t jepet detyr shtpie. Thellohuni n konceptin lidhje intime e rrobs artistike me iden artistike dhe jepni komentin tuaj mbi kt qndrim. Evidencojm ksisoj prfundrisht lidhjen intime t rrobs artistike (ngjyrat) me iden artistike (t vrtetn n art), q e vshtjell posi m nj drit prshkonjse tejprtej. Renditni karakteristikat e pikturs s Zengos sipas autorit dhe shpjegoni se si ato jan tipare udhheqse t ideologjis sempliciste t saj. Thelbi i pyetjes sht ku qndron thjeshtsia e artit t Zengos, duke u mbshtetur n shtyllat e mposhtme. 1. realizmi n piktur; 2. subjektet e qeta; 3. kompozicioni i drejt-pr-drejtshm; 4. Gjyrat jan hedhur, njkohsisht me urtsi dhe kuxim; 5. forma fisnikrore e thjeshtsis dhe e mass. do t thot ngjyr sipas mendimit tuaj dhe cili sht funksioni i saj n artet pamore? A ka ngjyra arti i fjals dhe si shprehen ato? Shtjelloni konceptin e ngjyrs n pikturat e Andhroniqi Zengos, duke u prqendruar n funksionin simbolik dhe vlerat artistike q ato mbartin.

51

Nj faktur e studiuar n prdorjen e materialit t gjyravet vjen t relevoj ideologjin simpliste t gjith llojeve q prmbledh kjo ekspozit- Pra ngjyrat jan vn n funksion t ides simpliste t artistes pr artin. Gjyrat jan hedhur, njkohsisht me urtsi dhe kuxim, n tatill mnyr, q prej koncertit t shumanshm t notave t tyre del harmonija kryesore e do vepre.-Ngjyrat mbartin thellsin shpirtrore t artistes duke nxjerr n pah drojen e saj femrore, thellsin e bots shpirtrore dhe rebelimin e saj ndaj bots. Hijedrita humbet ksisoj pothuajse pa u quar n prodhimin e tonalitetit zotronjs t gjyrs lokale, t ciln e jep pa mundim t br m t kot, pa reflekse dhe akcidente ashprsonjse t vlers s prgjithshme t saj-Jepet natyraliteti i pikturs s Zengos dhe mungesa e tipareve ekspresioniste n t. Drita dhe hija dhe vlera e veant e sicils gjyr m vete bashkohen pr t dhn jo iluzionin e sintezs, po vet sintezn e prshtypjes, nj prshtypje lndshpirtrore, e konceptuar dhe e ekzekutuar thjeshtsisht, e cila sht arrsyeja primordiale e qnjes s artit.-Karakteri impresionist i pikturs s Zengos dhe vlerat universale q mbart thjeshtsia e tyre. Jepni prfundimet e autorit mbi ekspozitn e Zengos dhe vlersimet e tij mbi risit e artit t saj. A bini dakord me gjykimet e Poradecit? Po ju far vlersimesh do t jepnit? Prfundimet e Poradecit: Vepra e Andhroniqi Zengos duhet konsideruar, n vij t par, si ajo q sht n realitet: Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist (risi), q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje (vlersim), t ksaj s katrte shekulli prpara dhe pas lufts s 24-s. Dhe nga ky shkak dhe pr kt qllim vepra e saj sht mundimi i ponimi t shijes s prjetshme t artit (vlersim), sa koh q art ka qn dhe do t jet ndjenj estetike e brndshme, e faqur n formn fisnikrore t thjeshtsis dhe t mass (vlersim). Shpjegohet shkrimi i eses n tr parametrat e saj.

Shkrimi i eses
ORA III Objektiva:
a) T dalloj tiparet e nj teksti informativ nga tiparet e nj teksti shpjegues; b)T mbledh informacione pr t plotsuar figurn e Poradecit; c)T analizoj tiparet e shkrimit t L. P. si estet. Evidentoni n tekstin Ekspozita e Andhroniqi Zengos informacionin q ju ndihmon pr shkrimin e nj teksti informativ. Prmblidhni informacionin n formn e nj artikulli gazete.

52

Informacioni: 1. Nr manifestimet kulturale t 25-Vjetorit, ekspozita e pikturave q i paraqit publikut shqiptar zonjusha Zengo ze vndin e saj t rezervuar veanrisht. (1) Dyke mar artin si shprehje esenciale t s vrtets, realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i ispiron 2. . Ky, simplifikimi i naturs, prej s cilit del e vrteta artistike, sht parimi sipr-t-gjithash, q udhzon Zengon me gjith ato portrete, pamje dhe tablora, t cilat mbushin dndur pran njratjatrit muret e salonit t ekspozits n bulevardin Zog. Dhe prandaj ktu sht pa vnd klasifikimi i leht i veprs s saj nn njrn ose tjetrn nga formulat kalonjse t mods ose t modave artistike, futja e intuicionit artistik t lir brnda kllaps s akademismit, klasicismit, ekspresionismit dhe t shum ismave t tjera 3. Ktu, n kt mnyr kshtjelltsije t ekzekutimit, hyjn njra pas tjetrs dhe gjith elementet e tjera t artit piktural, atmosfera e ngroht, diafane, e njtshme q rrethon sendet, drita e qndruar n gjith nuancat e saj, atitudat dhe gjestet plot mas t tablove, mimika e disciplinuar e portreteve, aspekti i prmbajtur m vetvete i pamjeve t mara sicila nga nj bot q i prshtatet, dyke e plotsuar dhe pasuruar, m mir gjindjes shpirtrore t piktores. 4. Vepra e Andhroniqi Zengos duhet konsideruar, n vij t par, si ajo q sht n realitet: Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist, q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje, t ksaj s katrte shekulli prpara dhe pas lufts s 24-s. Pr kt t mbahet parasysh patjetr klasifikimi i kategorive n t cilat do t prfshihet informacioni. Nnvizoni n tekst tezn q Lasgush Poradeci ka ngritur lidhur me vlerat e ekspozits s piktores Zengo dhe renditni gjith argumentet mbshtetse. Teza: Ekspozita e pikturave q i paraqit publikut shqiptar zonjusha Zengo ze vndin e saj t rezervuar veanrisht. Argumente mbshtetse: 1. realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i inspiron: nj mendim, ku faqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre, e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm. 2. Nga vijat e shumta, plot lvizje dhe ngatrrim prbrnda tyre, shpirti artistik i saj relevon vetm karakteristikat zotronjse, vetm pamjen qndrore, pr t ngjizur me ann e tyre dhe prmjet etiks s vetvetes veprn artistike t vrtet. 3. Ky, simplifikimi i naturs, prej s cilit del e vrteta artistike, sht parimi sipr-t-gjithash, q udhzon Zengon me gjith ato portrete, pamje dhe tablora. 4. Zengua e realizon me mjetet m t prshtatura, m imediate pr tu vleftsuar: subjektet e qeta, t pashkputura nga realiteti shpirtror i jets, kompozicioni i drejt-pr-drejtshm vijash t mbdha, efektet e iluminuara prej heshtjes prputhen harmonikrisht, organikrisht. 5. evidencojm ksisoj prfundrisht lidhjen intime t rrobs artistike me iden artistike, q e vshtjell posi m nj drit prshkonjse tejprtej. 6. atmosfera e ngroht, diafane, e njtshme q rrethon sendet, drita e qndruar n gjith nuancat e saj, atitudat dhe gjestet plot mas t tablove, mimika e disciplinuar e portreteve, aspekti i prmbajtur m vetvete i pamjeve t mara sicila nga nj bot q i prshtatet, dyke e plotsuar dhe pasuruar, m mir gjindjes shpirtrore t piktores. 7. Gjyrat jan hedhur, njkohsisht me urtsi dhe kuxim, n tatill mnyr, q prej koncertit t shumanshm t notave t tyre del harmonija kryesore e do vepre. Hijedrita humbet ksisoj pothuajse pa u quar n prodhimin e tonalitetit zotronjs t gjyrs lokale, t ciln e jep pa mundim t br m t kot, pa reflekse dhe akcidente ashprsonjse t vlers s prgjithshme t saj.

53

Drita dhe hija dhe vlera e veant e sicils gjyr m vete bashkohen pr t dhn jo iluzionin e sintezs, po vet sintezn e prshtypjes. 8. Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist, q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje 9. vepra e saj sht mundimi i ponimi t shijes s prjetshme t artit, sa koh q art ka qn dhe do t jet ndjenj estetike e brndshme, e faqur n formn fisnikrore t thjeshtsis dhe t mass. Prkufizoni domethnien e secilit paragraf t shkrimit dhe prpunojeni me nga dy fraza sipas mendimit tuaj pr qndrimet e Lasgush Poradecit. Analizoni teknikn e shkrimit t hyrjes mbi ekspozitn e Zengos, ku t prqendroheni te mnyra se si Poradeci ka shpalosur metodologjin, qllimin dhe aktualitetin e shkrimit. Shprehja e tezs dhe fokusi n paragrafin e par: Ekspozita e pikturave q i paraqit publikut shqiptar zonjusha Zengo ze vndin e saj t rezervuar veanrisht. Aktualiteti: Nr manifestimet kulturale t 25-Vjetorit, ekspozita e pikturave q i paraqit publikut Informacioni i sakt: Dyke mar artin si shprehje esenciale t s vrtets. Frazat ppunuese: realizimet e saj prmbajn vlern e mendimit q i inspiron: nj mendim, ku faqjet e jets dhe t bots prmblidhen n simbolin m t thjesht t tyre (1), e cila do t thot n aspektin e tyre m t natyrshm, m afr principit krijonjs q i gjallson(2). Teza e prpunuar q lidhet me veantsin e ekspozits (Lexo Artin): Art domethn pr piktoren Zengo e vrtet artistike, dhe e vrtet artistike domethn simplicitet. Rilexoni mbylljen dhe thoni prfundimet e autorit mbi ekspozitn dhe Artin e Zengos n prgjithsi. Analizoni se si Poradeci i ka zbatuar teknikat e shkrimit t nj mbylljeje. Prfundimet e Poradecit: Vepra e Andhroniqi Zengos duhet konsideruar, n vij t par, si ajo q sht n realitet: Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist, q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje, t ksaj s katrte shekulli prpara dhe pas lufts s 24-s. Dhe nga ky shkak dhe pr kt qllim vepra e saj sht mundimi i ponimi t shijes s prjetshme t artit, sa koh q art ka qn dhe do t jet ndjenj estetike e brndshme, e faqur n formn fisnikrore t thjeshtsis dhe t mass. Mbyllja i prmbledh pikat kryesore: Lirimi nga daljet e t ashtuquajturit art ekspresionist. Perspektiva e re mbi shtjen: q domethn art pa mas n mendim dhe shprehje, t ksaj s katrte shekulli prpara dhe pas lufts s 24-s. Shkruani nj prmbledhje informative mbi kriteret e vlersimit t artit pamor sipas Lasgush Poradecit. Kriteret e vlersimit t artit pamor sipas Poradecit: 1. arti si shprehje esenciale t s vrtets, 2. vlera e mendimit q ispiron, 3. e vrtet artistike domethn simpliciter, 4. shpirti artisti relevon vetm karakteristikat zotronjse, vetm pamjen qndrore, pr t ngjizur me ann e tyre dhe prmjet etiks s vetvetes veprn artistike t vrtet. 5 arti snjeh kondita. 6. transpozimi i s vrtets artistike. 7. mjetet m t prshtatshme. 8. prdorja e materialit t ngjyrave. 9. drita dhe hija.

54

Informacionin e renditur n pikn e msiprme riorganizojeni n formn e nj teksti shpjegues mbi kriteret e vlersimit t artit pr Lasgush Poradecin. Prqendrohuni n si ai e mendon dhe far shpjegimesh prkatse jep. Analizoni tiparet ligjrimore dhe gjuhsore t shkrimit t Lasgush Poradecit dhe prpiquni t thoni se sa i prmbush ai sipas kndvshtrimit tuaj parametrat e eseistit modern. Tiparet ligjrimore dhe gjuhsore t ktij shkrimi: Ligjrim i drejtprdrejt dhe aspak lakonik, duke qen se e shpalos tezn e vet q n fillim. Vrehen fjalit e prbra me rend inversiv si duke marr artin si. sht i prirur drejt aksiomave si Art domethn.Ka prdorur nj terminologji t pasur profesionale dhe fjal t huaja si relevon, ispiro etj. Fjalori i tij sht i zgjedhur, dhe stili i shkrimit mund t klasifikohet i lart pr periudhn kur sht shkruar (1937, 25 vjet pas shpalljes se Pavarsis). Pun e orientuar nga msuesi: sht ai q e jep kt informacion. Ndrtoni nj bibliografi t veprave t Lasgush Poradecit jo vetm t karakterit poetik, por dhe analitik. Plotsoni profilin e shkrimtarit t madh me informacione t tjera mbi karriern profesionale dhe kontributet q ai ka pr kulturn shqiptare. Shkruani nj informacion shpjegues biografik mbi Lasgush Poradecin dhe verifikoni informacionin. Shpjegimet dhe interpretimet e Poradecit mbi ekspozitn e Andhroniqi Zengos jan profesionale. mund t thoni lidhur me kt? Prkufizoni profilin e nj shkrimtari dhe profilin e nj piktori apo artisti tjetr t arteve pamore, si dhe t nj muzikanti. Diskutoni se far i bashkon dhe i ndan kta artist.

Detyr
Shkruani nj prmbledhje analitike mbi tekstin e Lasgush Poradecit Ekspozita e Andhroniqi Zengos. 3Rishikohet shkrimi i nj prmbledhjeje analitike.

2.3. Konica Versus Hamiti Prometeu i lidhur Kaptina III- Eseistika, Sabri Hamiti
Ora I Objektivat:
a) T lexoj dhe t kuptoj esen Prometeu i lidhur t Konics; b)T analizoj esen Prometeu i lidhur; c) T vlersoj stilin e shkrimit t eseve t Konics.

55

Evidentoni karakteristikat e mnyrs s shkrimit t Konics q e klasifikojn tekstin n ese. Karakteristikat: 1. Vlersimi i shkrimit t hyrjes a) Ideja ku sht fokusuar eseja: Pak pun pr nj dram dhe me gjith kt sht drama m e gjall, m e fort e njerzore, sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij. b) Aktualiteti: Universalizmi i tems jepet me qndrimin e Konics: Nj libr dy mij e katrqind vjetsh i vjetr nga mosha; por nga mendimet aq i ri, sa dukej se u shkrua dje, duket sikur prqesh me hidhrim dhe stigmatizon prjet ndonj njeri t pasuruar nga lufta ose ndonj salepi-mbret, q rrmben fuqin n rrmuj e sipr edhe si i dehur nga triumfi i papritur, vrtit krbain dhe krkon gjak. c) Si e trheq vmendjen e lexuesit? Nj libr dy mij e katrqind vjetsh i vjetr nga mosha; 2. Shkrimi i tezs: a) Teza: Pak pun pr nj dram dhe me gjith kt sht drama m e gjall, m e fort e njerzore (pjesa II, q trajton iden kryesore, universalizmin e figurs s Prometeut, pra luftn e dijes tundra verbris), sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij (pjesa I q deklaron shtjen). 3. Shkrimi i brendis n paragraf Prometheu qan tragjedin e tmerrshme t jets s vet. Shikoni, thot, shikoni, t lidhur nj perndi fatkeqe dhe pse vuan? nga dashuria e madhe q pati pr njerzit. (SENTENCA) Me rasn e ktyre fjalve vm re afrimin e Prometheut t shtn n hekura pr dashurin q pati pr njerzit me Krishtin e kryqzuar. (ide mbshtetse) Nj turm simpatike e pyet Prometheun, cilat jan arsyet e mjerimit t tij. sht nj mundim pr mua q ti rrfej, thot, sht nj mundim q t hesht, sidoqoft sht nj mjerim. (ide mbshtetse) Eskili i v n goj Prometheut nj gjykim t thell mbi karakterin e tiranve. Titant kan nj ves t keq, q nuk u zn bes miqve. I thon: Lri fjalt e kota, i gjej ndonj shrbim pr mundimet e tua. sht gj e leht, - prgjigjet Prometheu, kur e ke kmbn jasht gremins ti japsh msime, t kshillosh ata q vuajn. Un i prisja t gjitha kto q heq, fajin desha dhe e bra, nuk e mohoj dot. Kur u shrbeva njerzve, e vura veten me t dhmbura. .(ide mbshtetse) Pr inatin, pr zemrimin, Eskili v nj fjal shum t hijshme me goj t Oqeanit. Oqeani i thot Prometheut se fjalt jan mjekt q shrbejn zemrimin. Oqeani i thot nj tjetr fjal t urt Prometheut: Del m i fituar njeriu i menur q bhet sikur ska mend. Kshill si pak. Si duket ky mendim: M mir vdes njher njeriu se sa t vuaj do dit. Kt mendim mund ta keni dgjuar shum her dhe t mos keni dgjuar shum her dhe t mos ju bj prshtypje: po mos harroni se kt dhe fjal t tjera, Eskili i tha i pari; duhet tu kthejm forcn q kan pasur, po q humbn nga prdorimi i dendur pr t kuptuar bukurin e virgjr t tyre.(ide mbshtetse)

56

Shkrimi i prfundimeve: Dhe kurorzimi i veprs, fjal plot kryelartsi dhe forc fisnike Koha duke prparuar do t jap gjith msimet. (ideja universale) Nj librz dyzetfaqesh. Mund ta ngrej nj foshnj me majn e nj gishti se ky librz sht i leht si nj pend. Dhe nuk sht vetm nj libr. sht nj monument (ideja e madhrishmris s figurs s Prometeut dhe artit t Eskilit dhe universalizmi i mesazhit t librit). Dhe nj monument me aq rndsi, sa njerzit vigan t bashkuar e smund ta luajn nga vendi. (perspektiva e s ardhmes, q libri dhe mesazhi i tij jan t pafundm, ndaj dhe studimi mbi t sdo t rresht ndonjher). Analizoni tiparet e nj eseje shpjeguese t tekstit Prometeu i lidhur. Pr kt, nxnsit i prgjigjen pyetjeve si vijon: 1. A shpjegon nj proces ky tekst? Po shpjegon nj proces social-kulturor, sepse ka t bj me fitoren e liris s shoqris, nprmjet dijes, njohjes s t panjohurave dhe kulturs. 2. Cili sht prkufizimi i prgjithshm q prshkruan? Pak pun pr nj dram dhe me gjith kt sht drama m e gjall, m e fort e njerzore, sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij. 3. A prfshihen shpjegime t tjera? Po, si vijon: Me rasn e ktyre fjalve vm re afrimin e Prometheut t shtn n hekura pr dashurin q pati pr njerzit me Krishtin e kryqzuar. Nj turm simpatike e pyet Prometheun, cilat jan arsyet e mjerimit t tij. sht nj mundim pr mua q ti rrfej, thot, sht nj mundim q t hesht, sidoqoft sht nj mjerim. Eskili i v n goj Prometheut nj gjykim t thell mi karakterin e tiranve. Titant kan nj ves t keq, q nuk u zn bes miqve. I thon: Lri fjalt e kota, i gjej ndonj shrbim pr mundimet e tua. sht gj e leht, - prgjigjet Prometheu, kur e ke kmbn jasht gremins ti japsh msime, t kshillosh ata q vuajn. Un i prisja t gjitha kto q heq, fajin desha dhe e bra, nuk e mohoj dot. Kur u shrbeva njerzve,e vura veten me t dhmbura. Pr inatin, pr zemrimin, Eskili v nj fjal shum t hijshme me goj t Oqeanit. Oqeani i thot Prometheut se fjalt jan mjekt q shrbejn zemrimin. Oqeani i thot nj tjetr fjal t urt Prometheut: Del m i fituar njeriu i menur q bhet sikur ska mend. Kshill si pak. Si duket ky mendim: M mir vdes njher njeriu se sa t vuaj do dit. Kt mendim mund ta keni dgjuar shum her dhe t mos keni dgjuar shum her dhe t mos ju bj prshtypje: po mos harroni se kt dhe fjal t tjera, Eskili i tha i pari; duhet tu kthejm forcn q kan pasur, po q humbn nga prdorimi i dendur pr t kuptuar bukurin e virgjr t tyre. 4. A jan fjal t nj domethnieje shkak-pasoj apo sqaruese? sht nj mundim pr mua q ti rrfej, thot, sht nj mundim q t hesht, sidoqoft sht nj mjerim./ Titant kan nj ves t keq, q nuk u zn bes miqve. 5. A prmbledh prfundimi shpjegimin praktik t ndodhis? Po, n paragrafin: Dhe kurorzimi i veprs, fjal plot kryelartsi dhe forc fisnike Koha duke prparuar do t jap gjith msimet.

57

A mund t shpjegoni prdorimin e vets s par nga ana e autorit sipas mendimit tuaj dhe funksionin e ksaj vete n organizimin e mendimit dhe gjykimit. Veta I sht prdorur sepse eseisti Konica ka dashur t identifikoj bindjet e tij me ato t Eskilit dhe mbi t gjitha me figurn e Prometeut. sht i njohur kontributi i Konics n fillimin e shek. XX pr shkrimin dhe prhapjen e kulturs n popull, veanrisht thirrjet publike q ai ka br kundra padijes q ekzistonte mes popullit shqiptar. Veta I sht prdorur pr t dhn prjetimin etik t Konics q ka t bj me prforcimin e parimit t nevojs pr dije; si dhe pr t dhn prjetimin e tij estetik, pra t ndjenjave ndaj veprs p.sh. Nj libr dy mij e katrqind vjetsh i vjetr nga mosha; por nga mendimet aq i ri, sa dukej se u shkrua dje, duket sikur prqesh me hidhrim dhe stigmatizon prjet ndonj njeri t pasuruar nga lufta ose ndonj salepi-mbret, q rrmben fuqin n rrmuj e sipr edhe si i dehur nga triumfi i papritur, vrtit krbain dhe krkon gjak. Se natyra e njeriut nuk ndrron dhe nj port i madh q zbulon t vrtetat e kohs s vet zbulon t vrtetn e t gjith kohve t pastajm. Prshkruani situatn emotive dhe estetike n t ciln gjendet Konica dhe vlersoni rolin e saj n ese, veanrisht ndaj referentit (vepra e Eskilit, figura e Prometeut). Situata emotive: 1. Edhe t rrojturit edhe kndimet vjen nj or q lodhin e mrzitin dhe njeriu krkon shptimin n nj shkujdesje e n nj mosprfillje q e bjn padashur e pa vn re si nj nxns i Buds. 2. Nj libr dy mij e katrqind vjetsh i vjetr nga mosha; por nga mendimet aq i ri, sa dukej se u shkrua dje, duket sikur prqesh me hidhrim dhe stigmatizon prjet ndonj njeri t pasuruar nga lufta ose ndonj salepi-mbret, q rrmben fuqin n rrmuj e sipr edhe si i dehur nga triumfi i papritur, vrtit krbain dhe krkon gjak. Se natyra e njeriut nuk ndrron dhe nj port i madh q zbulon t vrtetat e kohs s vet zbulon t vrtetn e t gjith kohve t pastajm. 3. Eskili sht poeti m i lart e m i thell i vjetrsis klasike. Ska as mjeshtrin elegante dhe t mbaruar t Euripidit, as lirizmin e lulzuar t Sofokliut. Eskili ka nj madhri fisnike si t artistve q punojn mermeret e Parthenonit. Shum her t kujton Shekspirin, jo Shekspirin e Juljets ose t Rosalinds, po Shekspirin e Hamletit dhe t Laertit. 4. Nj librz dyzetfaqesh. Mund ta ngrej nj foshnj me majn e nj gishti se ky librz sht i leht si nj pend. Dhe nuk sht vetm nj libr. sht nj monument. Dhe nj monument me aq rndsi, sa njerzit vigan t bashkuar smund ta luajn nga vendi. Situata estetike: 1. Po le ti tinglloj jasht zri i nj vajze q shkon, gishtrinjt e mefsht le t kthejn flett e harruara t nj libri t dashur dhe menjher muzika e jets dhe e artit na zgjon zemrn dhe na ngjall prsri mendjen. 2. Rrija nj nat n od time pa dshir e pa mejtim, duke vrejt avullin q ngrihet si me t prtuar nga nj filxhan plot me aj t Kins; dhe jo pr t knduar, po pr t lojtur hoqa nga rafti nj libr t vogl e t holl dhe pa knduar as emrin e tij, nisa t kthej fletn ngadal, kur m zuri syri kt vij: sht kurdoher i ashpr kur ka pak koh q urdhron: prkthim i dobt i nj teksti t fort si brunz. 3. Pak pun pr nj dram dhe me gjith kt sht drama m e gjall, m e fort e njerzore, sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij. At nat mbeta pa gjum si mu tek menjher t kndoj Prometheun e Eskilit anemban. Dhe n do

58

faqe zbuloja fjal q m shtojin udin, aq nga thellsia e mendimit sa nga bukuria e mbrojtur e trajts. 4. Por pr fat t zi, mendimet shum her vijn tepr von. Mu duk gj e plqyer t jap bashk me prkthimin 1 edhe fjaln n gjuh t Eskilit, ashtu si i ka shkruar poeti tri her i lart. Kto situata na ndihmojn t kuptojm parimet e Konics ndaj letrsis, kulturs n prgjithsi, dhe veanrisht ndaj misionit t intelektualit n shoqri. Si sht vendosur pika e lidhjes n kontekst dhe thoni cila sht ajo. Pika e lidhjes ka dhe nj funksion simbolik, zbulojeni at. Pika e lidhjes: sht kurdoher i ashpr kur ka pak koh q urdhron. Funksioni simbolik: Tirani i ri dhe tirania synojn t sundojn nprmjet forcs dhe padijes. Me padije sundohet populli, me forc elita. Analizoni argumentin e Konics: Se natyra e njeriut nuk ndrron dhe nj poet i madh q zbulon t vrtetat e kohs s vet, zbulon t vrtetn e t gjith kohve t pastajme. Argumenti: Nj poet i madh zbulon t vrtetn e t gjith kohve t pastajme. Misioni i poetit (intelektualit) sht t ngrej vepra t bazuara mbi misionin e s vrtets, q sht edhe baza e universales. Pra edhe thelbi i nj njeriu duhet t jet i ndrtuar mbi vrtetsin ndaj vetes dhe t tjerve. sht vetm e vrteta e mendjes dhe e sjelljes q e bn individin dhe veprn e tij t pavdekshme. Shpjegoni figurn e Eskilit sipas vlersimeve t Konics, duke shtuar edhe gjykimet tuaja. Prpiquni t argumentoni bazn ku jan mbshtetur krahasimet me autort e tjer. Eskili sipas Konics: - Cili e ka thn kt fjal t thell? Eskili sht poeti m i lart e m i thell i vjetrsis klasike. Ska as mjeshtrin elegante dhe t mbaruar t Euripidit, as lirizmin e lulzuar t Sofokliut. Eskili ka nj madhri fisnike si t artistve q punojn mermeret e Parthenonit. Shum her t kujton Shekspirin, jo Shekspirin e Juljets ose t Rosalinds, po Shekspirin e Hamletit dhe t Laertit. Ndr gjith veprat e tij q kan shptuar nga prishja dhe kan arrir gjer te ne, m e thella sht Prometheu i lidhur. Krahasimet me Euripidin dhe Sofokliun jan bazuar mbi parimin e prfshirjes s ktyre tre autorve n periudhn e Antikitetit dhe sht vlersuar veantia e secilit prej tyre. Krahasimi me Shekspirin bazohet n vlerat universale dhe t ngjashme mes Prometeut t lidhur dhe Hamletit apo Mbretit Lir. Tek t trija trajtohet ku si linj parsore, ku si dytsore tema e pushtetit (tiranis n Antikitet), por n forma t ndryshme. Thoni fabuln e tragjedis Prometheu i lidhur dhe argumentoni si ka mbrritur Faik Konica n prfundimin se Prometheu i lidhur sht ... drama e prjetshme e idealistit q vuan mendimet e tij. Prfundimi i Konics: Prometheu, nj gjysmperndi, pati mshir pr njerzit dhe u shpuri zjarrin, t cilin gjer ather e dijn dhe e gzojn vetm perndit; Zeusi i pari i perndive, q ta ndshkoj pr vjedhjen e zjarrit v ta lidhin Prometheun n nj shkmb t egr e t shkret t Detit t Zi, ku do t mbetet i munduar gjer sa t pendohet e t krkoj ndjes; po ai me nj kryelartsi t lidhur, nuk do ti prulet padrejtsis.

59

Analizoni nga pikpamja universale qndrimet e Prometeut ndaj mjerimit: sht nj mendim pr mua q ti rrfej, thot, sht nj mendim q t hesht, sidoqoft sht nj mjerim. Mendimi pr t rrfyer lidhet me paqen q n parim duhet t ekzistoj n Olimp, me qllimin q njerzit n Tok t jen t qet dhe t vazhdojn t besojn n mnyr t verbr se Perndit punojn vetm pr t mirn e tyre. Mendimi i Prometeut pr t heshtur lidhet me paktin q ai duhet t bj me veten pr t mos thn t vrtetn, q Perndit i duan njerzit t verbr. Mjerimi prqendrohet mes dy luftrave ku ndodhet Prometeu, t thot apo jo t vrtetn. Ndrgjegjja e tij idealiste pr nj bot mes njerzve m t mir thot po. do t thot nj tiran pr ju? Cilat jan pasojat e tiranis? Zbrtheni domethnien e fjalve Tirant kan nj ves t keq, q nuk u zn bes miqve. Kjo do t thot se nj tiran sht i ndrgjegjshm q nuk ka miq, pr shkak t veprs s tij t padenj pr miqsi dhe n kundrshti me t mirn e t tjerve. Thelbi i shprehjes nuk sht vesi i keq, por mosndryshimi i gjendjes, i nj vazhdimsie ligsish pa marr parasysh asgj. Argumentoni urtsin e shprehjeve q vijojn sipas kndvshtrimit t Konics nprmjet Eskilit dhe Prometeut: - Fjalt jan mjekt q shrbejn zemrimin.- Me an t ktyre fjalve Oqeani e fton Prometeun n kompromisin e servilizmit dhe t bindjes verbale ndaj tiranit. - Del m i fituar njeriu i menur q bhet sikur ska mend.- Kjo shprehje lidhet me nj mendim q t hesht, pra t mos prmbush misionin e prhapjes s dijes dhe t kundrshtis ndaj tiranit. - M mir vdes njher njeriu se sa t vuaj do dit.- Kjo lidhet me mitin e Prometeut, q dnimi i tij do t kishte fund nj dit, sepse ai e parashikonte t ardhmen e vet. Kjo do t thot q ai t mos luftonte m pr jetn. - Koha duke prparuar, do t jap gjith msimet.- Pra e vrteta nj dit do t dal. Jepni mendimin tuaj lidhur me qndrimin e Faik Konics mbi veprn Prometeu i lidhur. Qndrimi i Konics: Nj librz dyzetfaqesh. Mund ta ngrej nj foshnj me majn e nj gishti se ky librz sht i leht si nj pend. Dhe nuk sht vetm nj libr. sht nj monument. Dhe nj monument me aq rndsi, sa njerzit vigan t bashkuar smund ta luajn nga vendi. Qllimi i pyetjes, a bien nxnsit dakord me kt vlersim apo jo. Evidentoni t dhnat q krkohen n tabeln e mposhtme. Autori: 1. Dhe nj fjal t atill, t pak jan njerzit me letra q nuk e kan prsritur disa her n udh t tyre. Edhe t rrojturit edhe kndimet vjen nj or q lodhin e mrzitin dhe njeriu krkon shptimin n nj shkujdesje e n nj mosprfillje q e bjn padashur e pa vn re si nj nxns i Buds. 2. Rrija nj nat n od time pa dshir e pa mejtim, duke vrejt avullin q ngrihet si me t prtuar nga nj filxhan plot me aj t Kins; dhe jo pr t knduar, po pr t lojtur hoqa nga rafti nj libr t vogl e t holl dhe pa knduar as emrin e tij, nisa t kthej fletn ngadal, kur m zuri syri kt vij: sht kurdoher i ashpr kur ka pak koh q urdhron: prkthim i dobt i nj teksti t fort si brunz.

60

Titulli: Prometeu i lidhur Teza: Pak pun pr nj dram dhe me gjith kt sht drama m e gjall, m e fort e njerzore, sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij. Teza mbshtetse: Shikoni, thot, shikoni, t lidhur nj perndi fatkeqe dhe pse vuan? nga dashuria e madhe q pati pr njerzit. Paragraft: Me rasn e ktyre fjalve vm re afrimin e Prometheut t shtn n hekura pr dashurin q pati pr njerzit me Krishtin e kryqzuar. Nj turm simpatike e pyet Prometheun, cilat jan arsyet e mjerimit t tij. sht nj mundim pr mua q ti rrfej, thot, sht nj mundim q t hesht, sidoqoft sht nj mjerim. Eskili i v n goj Prometheut nj gjykim t thell mbi karakterin e tiranve. Titant kan nj ves t keq, q nuk u zn bes miqve. I thon: Lri fjalt e kota, i gjej ndonj shrbim pr mundimet e tua. sht gj e leht, - prgjigjet Prometheu, kur e ke kmbn jasht gremins ti japsh msime, t kshillosh ata q vuajn. Un i prisja t gjitha kto q heq, fajin desha dhe e bra, nuk e mohoj dot. Kur u shrbeva njerzve,e vura veten me t dhmbura.. Pr inatin, pr zemrimin, Eskili v nj fjal shum t hijshme n goj t Oqeanit. Oqeani i thot Prometheut se fjalt jan mjekt q shrbejn zemrimin. Oqeani i thot nj tjetr fjal t urt Prometheut: Del m i fituar njeriu i menur q bhet sikur ska mend. Kshill si pak. Si duket ky mendim: M mir vdes njher njeriu se sa t vuaj do dit. Kt mendim mund ta keni dgjuar shum her dhe t mos keni dgjuar shum her dhe t mos ju bj prshtypje: po mos harroni se kt dhe fjal t tjera, Eskili i tha i pari; duhet tu kthejm forcn q kan pasur, po q humbn nga prdorimi i dendur pr t kuptuar bukurin e virgjr t tyre. Prfundimet: Dhe kurorzimi i veprs, fjal plot kryelartsi dhe forc fisnike Koha duke prparuar do t jap gjith msimet.Mu duk gj e plqyer t jap bashk me prkthimin1 edhe fjaln n gjuh t Eskilit, ashtu si i ka shkruar poeti tri her i lart. Nj librz dyzetfaqesh. Mund ta ngrej nj foshnj me majn e nj gishti se ky librz sht i leht si nj pend. Dhe nuk sht vetm nj libr. sht nj monument. Dhe nj monument me aq rndsi, sa njerzit vigan t bashkuar smund ta luajn nga vendi. Jepni disa vlersime mbi stilin e shkrimit t eseve shpjeguese nga ana e Konics, duke u mbshtetur te mjeshtria organizative e ideve n tekst, aftsive argumentuese, gjuha dhe stili, si dhe kultura e prgjithshme.(Ky ushtrim sugjerohet t jet detyr shtpie)

T vzhguarit
Shikoni me kujdes skulpturn n foto dhe zbuloni simbolikn e saj. Si prshfaqet menuria e Prometeut n kt vepr t artit pamor? Simbolika qndron n faktin q Prometeu edhe pse i robruar fizikisht shikon drejt s ardhmes. Analizoni disa nga detajet e skulpturs q tregojn karakterin idealist dhe luftarak t Prometeut.

61

Pozicioni i shikimit t autorit tregon karakterin idealist dhe luftarak t Prometeut. Bni nj krahasim mes prthyerjes artistike q i bn arti pamor dhe arti i fjals figurs s Prometeut. A ju plqen skulptura n foto? Argumentoni qndrimin tuaj ndaj vlerave artistike e ideore t saj. Vshtroni syt e Prometeut dhe vshtrimin e tij. Analizoni t kaluarn, t tashmen dhe t ardhmen te ky qndrim. E kaluara lidhet me faktin q ai sht pjes e familjes s perndive, e tashmja lidhet me faktin q sht i lidhur, e ardhmja pasqyrohet tek vshtrimi i tij. Si mendoni, far e bn universale kt skulptur pr nga mesazhi q ajo mbart? Mesazhi: Lufta e idealistit pr t vazhduar n rrugn pozitive t dituris. Identifikoni Prometenjt e kohrave moderne. Sillni ndonj shembull, nse ka.

ORA II Objektiva:
a) T lexoj dhe t kuptoj qndrimet e Sabri Hamitit mbi eseistikn e Konics; b) T evidentoj dhe t analizoj gjykimet e Hamitit mbi esen Arti i Prometeut t Konics; . c) T diskutoj mbi figurn e Prometeut n raport me at t heronjve t tjer letrar. 1. T lexohen dy tekstet e mposhtme dhe t sqarohen paqartsit q mund t lindin gjat leximit: kuptoni me termin eseistika? Analizoni termat ese, eseist, eseistik. Eseistika sht krijimtaria e shkrimeve n formn e eses t nj individi: gazetar, analist, kritik, shkrimtar, politikan, filozof, sociolog, mendimtar etj. Ese- Eseja sht form e pastr e t shkruarit q artikulon paansin e autorit n nivel temash e n nivel t shprehjes. Esesist- sht nj individ q pr t shprehur bindjet, idet, mendimet, parimet, qndrimet dhe parimet e veta lvron gjinin e eses. Cili sht prfundimi i Sabri Hamitit mbi esen dhe far qndrimi mban ai ndaj qllimit t eses. Prfundimi: Eseja si trajt shkrimi e patrajt, q njeh m par impulset e krijimit se sa kufijt e konvencs, sht forma m e prshtatshme pr shpirtin krkues e krijues (prfundimi). Qllimi: Aty mund t shkrepin idet e pastra, pa u lodhur t gjenden t gjitha argumentimet; figurat habitse, pa u munduar tu kanalizohet e tu interpretohet mesazhi, msimi. Aty mund t kapen shenjat e jets s prditshme e deri te idet sublime metafizike. Me nj fjal, eseja sht nj trajt q gjithnj del origjinale dhe ka privilegjin q t jet e paprsritshme, se n t mund t hyj gjith dalldia krijuese e astit, duke prfshir edhe shenjat e ideve e t mendimeve; lkundjet shpirtrore t krijuesit, dhe at vet, bashk me rrethin e tij dhe kontaktin e tij me kt rreth.

62

Shpjegoni se si e trajton analisti karakterin e argumenteve q prfshihen n nj ese dhe si sht raporti i reflektimit me shkrimtarin sipas kndvshtrimit t tij. Karakteri i argumenteve: 1. ide t pastra, 2. me shpjegime t mjaftueshme dhe jo t gjitha shpjegimet e mundshme, 3. me tematik t gjithanshme: nga jeta e prditshme e deri te idet sublime metafizike. 4. impulsive: dalldia krijuese e astit, 5. e ndjeshme: duke prfshir edhe shenjat e ideve e t mendimeve; lkundjet shpirtrore t krijuesit, dhe at vet, 6. prgjithsuese: lkundjet shpirtrore t krijuesit, dhe at vet, bashk me rrethin e tij dhe kontaktin e tij me kt rreth. Prpunoni sipas kndvshtrimit t Sabri Hamitit iden Eseja del form e pastr q artikulon paansin e tij (t shkrimtarit) n nivel temash e n nivel t shprehjes. Kjo do t thot q autori gjat shkrimit t nj eseje nuk jep gjykime, por ngrihet mbi fenomene t karakterit t ndryshm t prditshmris duke abstraguar mbi to dhe duke i shprehur me fjal neutrale, t pangarkuara me emocione e prjetime ndjenjash. Analizoni perceptimin e autorit kur shprehet se ..., thurja e eses bhet nprmjet dhe ndrmjet shkrimit fiksional e shkrimit diskursiv. N nivel t shprehjes, nis nga figura e pastr, mund t kaloj domosdo npr paradoksin, npr shkrimin q rrfen, pr t prekur m n fund vlersimin e bots s vet t mbrendshme dhe t bots s jashtme, t trajtuar aty. (Argumenti i Hamitit) Qllimi i ktij qndrimi sht t shpjegoj se si sht e ndrtuar nj ese: ndrmjet shkrimit fiksional, q do t thot t abstraguarit mbi faktet dhe trillimit n rastin e nj eseje letrare; si dhe shkrimit diskursiv q jan metodat e shprehjes s qndrimeve apo realizimit t kohezionit n tekst n varsi t mjeteve gjuhsore t prdorura. Renditni gjith tiparet dhe vetit e eses letrare dhe shpjegojini ato, si p.sh: eseja shtron pyetje, po nuk jep prgjigje etj. Tiparet: 1. trajt shkrimi e patrajt, 2. forma m e prshtatshme pr shpirtin krkues e krijues, 3. kapen shenjat e jets s prditshme e deri te idet sublime metafizike, 4. origjinale dhe ka privilegjin q t jet e paprsritshme, 5. prfshir edhe shenjat e ideve e t mendimeve; lkundjet shpirtrore t krijuesit, dhe at vet, bashk me rrethin e tij dhe kontaktin e tij me kt rreth, 6. form e pastr q artikulon paansin e tij n nivel temash e n nivel t shprehjes,7. prov dhe nj sprov, q mbledh m vete krijuesin dhe t menduarit e tij, 8. eseja vetm shtron shtje dhe nuk pretendon ti zgjidh ato, 9. eseja shtron pyetje po nuk jep prgjigje,10. nuk del n shesh i shfaqur temperamenti dhe karakteri i krijuesit. Ravijzoni portretin e Faik Konics sipas kndvshtrimit t Sabri Hamitit dhe sillni shpjegimin dhe informacionin prkats pr secilin argument t tijin. Duke par kto veti t trajts s eses letrare dhe duke rinjohur temperamentin krijues t Faik Konics, na duket se eseja ishte forma m e mir pr tu hapur i tri ky krijues origjinal e i jashtzakonshm i shqipes, t cilin e veonte dija e madhe letrare, sjellja e gjer dhe e lir njerzore e krijuese dhe, s fundit, mrzia me format e kanonizuara apo si thuhet n dijen moderne: ai ishte sistematik, por asnjher sistemor.

63

Analizoni prfundimet q nxjerr Sabri Hamiti mbi eseistikn e Konics si ese personale apo ese subjektive dhe prpiquni t argumentoni, sipas tij, prshfaqjen e autorit nprmjet tyre. Nse e lm tash anash farn e eses q ngjallet e duket, madje strukturohet, n shkrimet e tij poetike, n proz e n shkrimet kritike, n veanti n shkrimet historike e etnologjike; Konica i shkroi edhe eset e pastra letrare, t cilat nse duhet fare klasifikimi, mund t cilsohen si ese personale apo ese subjektive, sepse n mnyr brilante e japin shtjen e shtruar, po me kt edhe subjektin e autorit. N to mund t lexohet jo vetm biografia, po edhe autobiografia e shkrimit, q artikulon qart e pastr gjendjet subtile t krijuesit, t cilat ose mbulohen pr tu neutralizuar ose figurohen n tipat e tjer t shkrimit. Argumentoni qndrimin e kritikut letrar Sabri Hamiti kur shprehet se Konica sht eseisti i par shqiptar. Sillni shembuj dhe argumente analitike n favor apo kundra ksaj teze. Duke njohur kt shtrirje t paan t mundsive t eses dhe natyrn krijuese t Faik Konics n tekste t tjera; le t lexojm tri ese t tij, pr t hetuar botn e tij krijuese, n hapin e par, n kontakt, pa ndrmjets; duke theksuar menjher ktu q Konica sht eseisti i par shqiptar. Argumente pro: ka shkruar ese dhe sht ndr t part q e ka lvruar n parametrat bashkkohor kt gjini. Argumente kundra: N vitet 20 u njoh nj zhvillim i lvrimit t eseistiks n prgjithsi, ndaj themi q Konica sht ndr t part eseist dhe jo i pari me siguri. Ndrtoni nj profil shpjegues-informativ pr Konicn si eseist. Veprimtarin e tij publicistike e letrare F. Konica e zhvilloi kryesisht n shtyp, n revistn "Albania". Prej tyre duhen veuar si vepra t rndsishme proza e gjat satirike, udhprshkrimi "Shqipria si m'u duk". Ai la n dorshkrim anglisht veprn "Shqipria - kopshti shkmbor i Evrops juglindore" dhe ese t tjera, e cila u botua pas vdekjes (1957). Konica paraqitet si nj nga themeluesit dhe mjeshtrit e publicistiks shqiptare. Tema qendrore e publicistiks s Konics n revistn "Albania" do t jet ajo atdhetare, problemet e lvizjes kombtare, rrugt pr lirimin kombtar etj. Nga ana tjetr, ai do t'i kushtoj vmendje t posame ndriimit t historis s popullit shqiptar, zbulimit dhe propagandimit t vlerave t tij etno-kulturore, e veanrisht krijimit t nj gjuhe letrare shqipe. Pas shpalljes s Pavarsis publicistika e Konics, e botuar n gazetn "Dielli", do t merret me shtje t mprehta t kohs q lidheshin me aspiratat e prpjekjet pr krijimin e nj shteti modern shqiptar, me luftn kundr prapambetjes ekonomiko-sociale, me stigmatizimin e mendsive dhe praktikave t vjetra e anakronike etj. Ai ishte pr nj shoqri t emancipuar dhe krkonte q Shqipria, si pjes e Evrops, t mendonte e t punonte n shembullin e saj. Publicistika e Konics shquhet jo vetm pr problematikn e pasur, por edhe pr nivelin e lart mjeshtror. Ajo karakterizohet nga patosi atdhetar dhe nga shqetsimi qytetar, si dallohet edhe pr forcn e argumentimit dhe aftsit e shquara shprehse. Tipari kryesor i saj sht fryma satirike, fryma stigmatizuese dhe mohuese ndaj prapambetjes, injorancs, s keqes.

64

Faik Konica sht krijuesi i kritiks son letrare, q s bashku me Nolin i hapn rrugn asaj n kulturn shqiptare. Ai shkroi nj varg artikujsh teorik letrar si "Arti i t shkruarit", "Ca kshilla pr artin e shkrimit", "Kohtore letrare shqipe" etj. t cilat shnonin nj kontribut pr orientimin dhe zhvillimin e letrsis shqiptare. Por ndihmesa e tij n kt fush bhet m konkrete me artikujt dhe recensionet q boton pr autor dhe vepra t letrsis son bashkkohore. Kshtu ai vlerson lart shkrimtar si Jeronim De Rada, Jul Variboba, Naim Frashri, inkurajon autort e rinj t kohs, ajupin, Asdrenin, Filip Shirokn etj. F. Konica sht i pari q lvroi n prozn ton esen, nj lloj letraropublicistike, me mundsi t reja shprehse. Nprmjet tyre, ai parashtroi mendime origjinale, ngriti probleme t rndsishme, t kohs, tregoi pr diturin e gjer q zotronte. Nj nga eset m t bukura sht "Jeta dhe librat", ku, duke dhn gjykime pr vlern e librit n jetn e njerzimit, i bhet nj analiz ideo-artistike tragjedis s Eskilit "Prometeu i lidhur". N trajt esesh Konica ka shkruar veprn "Shqipria- kopshti shkmbor i Evrops Juglindore". E hartuar pr lexuesin e huaj, shkrimtari i jep atij nj enciklopedi t vogl pr Shqiprin dhe popullin e saj. T dhjet eset, nga t cilat prbhet libri prbjn nj mozaik t historis dhe kulturs shqiptare, t gjuhs e t letrsis, t bots shpirtrore dhe psikologjis s shqiptarve. Me nj informacion t gjer dhe njohje t thell, duke harmonizuar objektivitetin shkencor me nj rrfim t kndshm autori nxjerr n pah individualitetin dhe natyrn e popullit shqiptar jo vetm par n vetvete, por edhe n kuadrin ballkanik dhe evropian. Rilexoni analizn q Sabri Hamiti i bn eses Prometeu i lidhur t Faik Konics dhe diskutoni titullin e ktij shkrimi Arti i Prometeut. ... Eseja Prometheu i lidhur shkon n nivel m subtil dhe e portreton krijuesin n subjektivitetin e tij t plot; n leximin dhe n shkrimin letrar duke e par kt gjendje n fazn e identifikimit t tij me materien jetsore dhe artistike; do t thot duke e zn at n totalitetin krijues e shpirtror. N frazn e msiprme jepet qndrimi i Hamitit lidhur me esen Prometheu i lidhur, ku jep prjetimin estetik t leximit t saj. Dhe titulli prandaj ka lindur i till sepse ka ndrthurur t vrtetn dhe artistiken. Sqaroni kuptimin e fjalve dhe shprehjeve q nuk i keni t qarta n tekst. Cila sht teza q kritiku yn ngre n analizn me titull Arti i Prometeut? Si mendoni, ka lidhje kjo tez me karakterin krijues t Konics? Argumentoni pse po, pse jo. Teza: Eseja Prometheu i lidhur shkon n nivel m subtil dhe e portreton krijuesin n subjektivitetin e tij t plot; n leximin dhe n shkrimin letrar duke e par kt gjendje n fazn e identifikimit t tij me materien jetsore dhe artistike; do t thot duke e zn at n totalitetin krijues e shpirtror. Po ka lidhje me karakterin krijues t Konics sepse si thot Hamiti: e portreton krijuesin n subjektivitetin e tij t plot; n leximin dhe n shkrimin letrar duke e par kt gjendje n fazn e identifikimit t tij me materien jetsore dhe artistike; do t thot duke e zn at n totalitetin krijues e shpirtror.

65

Analizoni qndrimin e autorit Hamiti mbi procesin e krijimit, ridimensionimin, rileximit dhe rishikimin e ideve. Si e kuptoni konceptin situat ideale? Poenta sht se letrsia nuk shkruhet gjithnj dhe kurdo (KRIJIMI), po edhe nuk lexohet gjithnj dhe kurdo njsoj (RILEXIMI dhe RIDIMENSIONIMI I IDEVE)j; pr t dyja proceset ekziston nj situat ideale, q nuk mund t krkohet, po jepet vet, shfaqet vet. Kjo ka t bj veanrisht me tipin e shkrim-leximit (RISHIKIMI), kur lexuesi bhet nj me krijuesin n rikrijimin dhe n t kuptuarit e tekstit (RIKRIJIMI). Situata ideale lidhet me impulsin artistik t krijimit dhe t ndrgjegjsimit mbi at far vet autori ka shkruar, sht momenti kur vepra letrare ka ln pas procesin e krijimit t saj dhe sht krijuar. Si ka ndikuar poezia e Malarmes, fryma q ajo mbart, mbi procesin analitik t Konics, lidhur me figurn e Prometeut. Konica n kt ese, gjendjen e veant subjektive para leximit e prshkruan duke kujtuar vargun e famshm t Stefan Malarmes: Jeta sht pa gzim, dhe librat i kam knduar t gjitha, nga poezia e tij e famshme Puhi detare. Ne, duke njohur frymn e poezis s Malarmes, ku jepet lodhja e trupit dhe e shpirtit, q sugjeron edhe prdegzimin e tyre, pr t dhn mrzin e famshme t simbolistve; njohim pra nj gjendje t till t rnd t Faik Konics. Ku t gjendet dalja, shptimi nga mrzitja? Malarme klith: Fuir! (do t thot: me ik, me u humb); kurse Konica shptimin e gjen n nj lvizje t jashtme: zri i nj vajze q lidhet me Trupin, apo shfletimi i fletve t harruara t librit t dashur q lidhet me Shpirtin, pr tu zgjuar muzika e jets, e artit dhe e mendjes. 4 Gjeni pikat e prbashkta dhe dallimet mes fryms q dallon procesin krijues t Konics dhe procesin krijues t Malames. Si e plotson Hamiti iden ton mbi Konicn? Pika t prbashkta: Ne, duke njohur frymn e poezis s Malarmes, ku jepet lodhja e trupit dhe e shpirtit, q sugjeron edhe prdegzimin e tyre, pr t dhn mrzin e famshme t simbolistve; njohim pra nj gjendje t till t rnd t Faik Konics. Pikat dalluese: Malarme klith: Fuir! (do t thot: me ik, me u humb); kurse Konica shptimin e gjen n nj lvizje t jashtme: zri i nj vajze q lidhet me Trupin, apo shfletimi i fletve t harruara t librit t dashur q lidhet me Shpirtin, pr tu zgjuar muzika e jets, e artit dhe e mendjes. 4 Plotsimi: Ja, kjo sht gjendja subjektive e Konics lexues, kur n vetmi nj nat i rikthehet Prometheut t lidhur t Eskilit, qoft nprmjet nj fjalie t shfletuar me rastsi: sht kurdoher i ashpr kush ka pak koh q urdhron. Kjo fjali, si do t shihet m von, sht els jo vetm shtyts pr rileximin e Prometheut, po dhe t vlersimit t tij n kt ese, dhe t mnyrs s leximit t tij duke e lidhur me aktualitetin, me prvojn personale e rrethin. Komentoni domethnien etike dhe estetike t thnies sht kurdoher i ashpr kush ka pak koh q urdhron. Prpiquni t kuptoni edhe ann funksionale t ksaj shprehjeje. Domethnia: Tirani i ri dhe tirania sundojn nprmjet forcs dhe padijes (domethnia etike, sepse ka t bj me parimin e prgjithshm t sundimit).

66

Me padije sundohet populli, me force elita(domethnia estetike sepse ka t bj me prjetimin e tiranis dhe sundimit). Kjo fjali, sht els jo vetm shtyts pr rileximin e Prometheut, po dhe t vlersimit t tij n kt ese, dhe t mnyrs s leximit t tij duke e lidhur me aktualitetin, me prvojn personale e rrethin. Krahasoni qndrimet e Konics dhe t Kadares lidhur me trajtimin q i bhet universalitetit t figurs s Prometeut. (Ky ushtrim sugjerohet detyr shtpie) Eskili, ky humbs i madh N esen e tij t gjat Eskili, ky humbs i madh (1988), Kadare v figurn e Prometeut, modernizuesit dhe krijuesit, kundr asaj te Zeusit, administratorit apo prfaqsuesit t rendit. Nse mimi i madhshtis njerzore sht tragjedia n nj prballje t prjetshme, edhe koncepti i fatalitetit duhet t pranohet gjithashtu. Determinizmi dhe qllimet tona nuk hyjn fare ktu: t humbsh do t thot ti nnshtrohesh natyrs son, si dhe t pranosh se ne i prkasim fare pak vetes. Perndit, edhe sikur t mos ekzistojn, jan kundr nesh. Ne i mohojm, mirpo ato na shkatrrojn. Sa m shum q prparon n leximin e ksaj eseje, aq m shum bindesh se, pr Ismail Kadaren, kuptimi i Historis sht nj virtyt tonik, i pashmangshm, shkatrrimtar dhe i domosdoshm. T kaluarn nuk mund ta pushtosh, as mund ta ndreqsh, dhe nse i del pr zot, sht e domosdoshme ta mbash parasysh: duhet pohuar se ne jemi njherazi zotrit dhe skllevrit e saj. Eskilit i ra n pjes nj nga fatet e rralla q mund ti bjer njeriut: t filloj tragjedin, n at kuptim t madh q ne i japim sot. Natyrisht, prpara tij kishte pasur t tjer q koha i mbuloi me pluhur. Analizoni thelbin universal t interpretimit t Konics lidhur me simbolikn e gjithkohshme q karakterizon figurn e Prometeut. Prqendrohuni tek karakteri mitik i ksaj figure. Konica e interpreton fjalin e famshme t rigjetur sht kurdoher i ashpr kush ka pak koh q urdhron, t shkruar para dy mij e katrqind vjetsh, q mundimet i ka si ti kishte shkruar pr koht e reja dhe me hidhrim stigmatizon njeriun e pasuruar nga lufta ose ndonj salepi mbret q rrmben fuqin n rrmuj e sipr edhe, i dehur nga triumfi, vrtit krbain dhe krkon gjah se natyra e njeriut nuk ndrron. Konica prfundon, se arti duke zbuluar t vrtetn e kohs s vet zbulon t vrtetn e t gjitha kohve. Diskutoni me njri-tjetrin pr Prometenjt e kohrave moderne. Si shfaqen ata n shoqri dhe cili sht misioni i tyre i dijes, paqes, siguris etj.? Kush konsiderohet njeriu idealist i kohs son, p.sh, Figura e Bill Gates, miliarder, shpiks i mikrosoftit, jep gjysmn e pasuris s tij pr bamirsi. Debatoni mbi vendin q z figura e Eskilit mes Euripidit dhe Sofokliut. Konica e portretizon Eskilin si krijues q mton t jap thellsin e mendimit universal t moralit t bots, dhe jo si nj shkrimtar q mund t krahasohet me mjeshtrin elegante t Euripidit, as lirizimin e lulzuar t Sofokliu. Pra tipar dallues sht forca e mendimit t Eskilit. Krahasoni figurn e Prometeut t Eskilit me personazhet e letrsis s kohs s re t Shekspirit, Hamletin dhe Mbretin Lir.

67

Figurat e Hamletit dhe Mbretit Lir simbolizojn madhshtin e sundimtarit t drejt, q mendon pr m t mirn e popullit t vet, q drejtojn me ndershmri dhe barazi. Si e vlerson Sabri Hamiti mendimin e Konics: shta drama m e gjall, m e fort e njerzis, sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij. Gjykoni dhe ju, pse Konica ka dal n prfundimin dram dhe jo tragjedi; pse njerzore dhe jo shoqrore etj. Argumentoni. sht dram sepse sht e prsritshme, i takon do kohe, dhe gjithsecilit prej nesh n kohra t ndryshme. Gjithashtu, n kt konflikt, nuk kemi vdekje fizike, vetm luft morale. sht dram njerzore dhe jo sociale sepse ka t bj me individin dhe jo me shoqrin. Jepni vlersimin tuaj mbi rndsin q Hamiti i ka dhn procesit t rileximit nga ana e Konics e Promethen e Eskylit an mban. Sipas Hamitit: N vijim t eses, Konica i kthehet prap vetes, kontaktit t ri me veprn: at nat mbeta pa gjum; se mu tek me nj her, ta kndoj Promethen e Eskylit an mban. shtja sillet edhe njher n fillim; pse kjo dalje nga mrzia, pse ky bashkim kaq i fort me Prometheun, pse ky prgjasim shpirtror. Konica lucid, tash nuk jep shpjegime t reja, po mendimet e veta i tregon indirekt, duke cituar mendime t zgjedhura nga Prometheu, jo vetm pr t dshmuar shijen letrare, po edhe pr t treguar nj gjendje aktuale shoqrore, dhe n fund t fundit, pr t treguar msimet e prjetshme t treguesit t s vrtets, i cili sht i dnuar t jet i flijuar.

ORA III Objektiva:


a) T analizohen aftsit gjuhsore t Konics pr mesazhin q jep eseja sipas S.Hamitit; b) T vlersohet aftsia eseshkruese e S.Hamitit; c) T msohet shkrimi i nj eseje letrare; d) T krahasohen aftsit eseshkruese mes Konics dhe Hamitit; e) T diskutohet nprmjet t vzhguarit simbolika e figurave t Sizifit dhe Prometeut. Zbrtheni raportet mbi t cilat Hamiti vendos Konicn dhe Prometheun. Analizoni thelbin etik, moral dhe estetik t ktij raporti. Raporti sht njsues, pra identifikues mes Konics dhe Prometheut. Kto fjal t Prometheut, Konica ia jep lexuesit n kt ese, po duke i komentuar shkurt nga kndi i vet, nga prvoja e vet (THELBI ESTETIK); ai fton t kuptohet esenca e ktyre fjalve, t cilat duke u prsritur e kan humbur kuptimin (THELBI ETIK); mirpo n kuptimin e par origjinal i tregoi dhe i shqyrtoi vet jeta dhe i shkroi i pari Eskili (THELBI ETIK). sht e qart se autori yn identifikohej me Prometheun, dhe identifikonte mbretin salepi q prdorte krbain (THELBI MORAL); se duke cituar Prometheun citonte

68

jetn e gjall, prandaj kt her, ky mjeshtr i madh i forms e i trajts, nuk merrej m me formn e veprs s Eskilit, po me mesazhin e saj, me fuqin e tragjikes njerzore q prmbahej aty (THELBI MORAL DHE ETIK). Rilexoni postulatet e Konics t cituara n shkrimin Arti i Prometeut t Sabri Hamitit dhe analizojini srish, duke u prqendruar n: Postulati: Shikoni, shikoni, t lidhur, nj perndi fatkeq shpreh pafuqishmrin e disa forcave t (mbi) natyrs, nj perndi e pafuqishme si Prometeu. Postulati: sht nj mendim pr mua q ti rrfej, sht nj mundim q ti hesht, sidoqoft edhe nj mjerim shpreh urtsin e heshtjes dhe mosheshtjes. Postulati Tirant kan nj ves t keq, q nuk u zn bes miqve jep figurn komplekse t tiranve. Postulati Del m i fituar njeriu i mntshur, q bhet sikur ska mnt jep pragmatizmin e menuris. N postulatin M mir t vdes nj her njeriu, se sa t vuaj do dit jepet jeta dhe kndvshtrimi mbi t. Kompensimi n shoqri jepet me postulatin: sht detyr t shajm ata q na shajn. Ndrsa universalizimi i kohs jepet n Koha, duke prparuar, do t jap gjith msimet. Analizoni mjetet gjuhsore me ann e t cilave jan ndrtuar postulatet e Konics dhe thoni se si e kan ndihmuar kto mjete saktsin e komunikimit t mesazhit. Vrehet q Konica i ka shkruar kto postulate n mnyr t atill q t afroj sa m shum lexuesin dhe duke prdorur mjetet lidhse si premri lidhor q, ka prdorur kohn e jashtme pr foljet. Gjithashtu vrehet prdorimi i fjalive pavetore. Pr nga thjeshtsia e ndrtimit dhe qartsia e tyre, kto fraza mbrrijn dhe kuptohen lehtsisht nga lexuesi. A mendoni se ka baza t forta interpretimi didaktik q Sabri Hamiti u bn shprehjeve t Konics? Argumentoni qndrimin tuaj. Interpretimi didaktik: Kto fjal t Prometheut, Konica ia jep lexuesit n kt ese, po duke i komentuar shkurt nga kndi i vet, nga prvoja e vet; ai fton t kuptohet esenca e ktyre fjalve, t cilat duke u prsritur e kan humbur kuptimin; mirpo n kuptimin e par origjinal i tregoi dhe i shqyrtoi vet jeta dhe i shkroi i pari Eskili. sht e qart se autori yn duke cituar Prometheun citonte jetn e gjall, prandaj kt her, ky mjeshtr i madh i forms e i trajts, nuk merrej m me formn e veprs s Eskilit, po me mesazhin e saj, me fuqin e tragjikes njerzore q prmbahej aty. Pr vlern e Prometheut t lidhur t Eskilit, ktij poeti tri her t lart, Konica do t shqiptoj nj mendim t lir eseistik, po t sakt dhe t rnd kuptimisht. Po interpretimi i Hamitit sht i sakt sepse Konica e ka dhn qart vet vlern e mesazheve morale t ktij poeti tri here t lart. Zbuloni se si kufizohen vlersimet e Konics pr figurn e Prometeut dhe adhurimi i Sabri Hamitit pr menurin e Konics. Cila sht domethnia etike e ktij qndrimi? Qndrimi i Konics pr figurn e Prometeut: Nj librez dyzet faqesh. Mund ta ngrer nj foshnj me majn e nj gishti, se ky librz sht i leht sa nj

69

pend. Po nuk sht vetm nj libr. sht nj monument. Dhe nj monument me aq rndsi sa njqind vigan t bashkuar smund ta luajn nga vendi. Adhurimi i Sabri Hamitit pr Konicn: Prfundimi origjinal i eses s Konics pr Prometheun e lidhur t Eskilit, nprmjet figurave e paradokseve, tregon lirin e fuqin e eses ku shprthen dija e talenti i Konics n gjuh, trajt e form, dhe funksionalizohet, si bartje e mendimit te lexuesi pr veprn letrare, duke u identifikuar me kt vepr dhe duke e dashur deri n adhurim, madje duke e provuar kt adhurim npr prvojat jetsore e njerzore t mijvjearve. Domethnia etike e ktij qndrimi lidhet me qndrimin origjinal t Konics duke u identifikuar me kt vepr dhe duke e dashur deri n adhurim, madje duke e provuar kt adhurim npr prvojat jetsore e njerzore t mijvjearve. Ai gjithashtu vlerson mnyrn e t shprehurit t Konics nprmjet eses si mnyr e lir dhe e fuqishme ku shprthen dija e talenti i autorit n gjuh, trajt e form, dhe funksionalizohet, si bartje e mendimit te lexuesi pr veprn letrare. Interpretoni vlersimin q Sabri Hamiti i bn prfundimit t eses s Konics, duke u prqendruar te domethnia e saj? Po ju, a keni t njjtin mendim, e mbi t gjitha, a keni t njjtin vlersim me kritikun? Vlersimi i Hamitit: M n fund, sht artikuluar ktu, drejt e m tepr i figuruar ideali i Konics si ideal i do artisti q t krijoj dhe t dij se vepra e madhe jeton npr koh duke u shoqruar bashk me autorin (Domethnia), ashtu si vijn bashk n kohn ton nga Antika Eskili autor e Prometheu i lidhur, hero i veprs s tij. Shpjegoni idealin e Konics sipas kndvshtrimit t Sabri Hamitit nga pikpamja krijuese dhe autoriale. sht ktu ai plqimi prfundimtar i autorit me veprn, madje i heroit idealistik me autorin (Pikpamja autoriale), me artistin q do t jet simbolizim i krijuesit, origjinarit (Pikpamja krijuese), n konceptin krijues kritik t Konics; nj simbolizim i artistit t flijuar pr t vrtetn dhe pr njerzit (Pikpamja krijuese). Ideali i Konics sht q vepra e tij t jet e pavdekshme n kulturn e vendit t vet dhe t prmbush misionin e ndrgjegjsimit t popullit pr t ndryshuar gjendjen ku ndodhet. Analizoni qndrimin e eseshkruesit kur shprehet ... Prometheu i lidhur sht ese pr krijuesin letrar q duke u subjektuar ngrihet n nivel t heroit; natyrisht se n shfaqjet m sublime krijuesi prfundimisht e mat botn me vetveten!. Hamiti sanksionon 1. q eseja Prometeu e Konics sht nj ese letrare, 2. q sht nj ese pr shpirtin e krijuesit letrar, 3. shfaq bindjen e Konics q nprmjet qndrimeve t njjta t njehsoj shkrimtarin me heroin. Vlersoni esen e Hamitit pr nga: - parashtrimi i tezs- Eseja Prometheu i lidhur shkon n nivel m subtil dhe e portreton krijuesin n subjektivitetin e tij t plot; n leximin dhe n shkrimin letrar duke e par kt gjendje n fazn e identifikimit t tij me materien jetsore dhe artistike; do t thot duke e zn at n totalitetin krijues e shpirtror.

70

- shtjet dhe idet mbshtetse- Konica e interpreton fjalin e famshme t rigjetur, t shkruar para dy mij e katrqind vjetsh, q mundimet i ka si ti kishte shkruar pr koht e reja dhe me hidhrim stigmatizon njeriun e pasuruar nga lufta ose ndonj salepi mbret q rrmben fuqin n rrmuj e sipr edhe, i dehur nga triumfi, vrtit krbain dhe krkon gjah se natyra e njeriut nuk ndrron. Konica prfundon, se arti duke zbuluar t vrtetn e kohs s vet zbulon t vrtetn e t gjitha kohve. Ai e portreton Eskilin krijues, jo me mjeshtrin elegante t Euripidit, as lirizimin e lulzuar t Sofokliut, po me nj madhsi fisnike si tartistve q punuan mermeret e Partenonit; duke e krahasuar me Shekspirin e Hamletit e t Lirit. Prometheun e lidhur e njeh si kryevepr t tij, nga ato q kan mbetur, dhe lndn e saj e jep shkurt e esencialisht: Prometheu gjysmperndi ua tregoi zjarrin njerzve; pr kt u dnua i lidhur n nj shkmb t egr t Detit t Zi, derisa t pendohej; po ai me kryelartsi nuk i prkulet padrejtsis. Konica e vlerson dramn kshtu: sht drama m e gjall, m e fort e njerzis, sht drama e prjetshme e idealistit q vuan pr mendimet e tij. - nxjerrja e prfundimeve;- Prfundimi origjinal i eses s Konics pr Prometheun e lidhur t Eskilit, nprmjet figurave e paradokseve, tregon lirin e fuqin e eses ku shprthen dija e talenti i Konics n gjuh, trajt e form, dhe funksionalizohet, si bartje e mendimit te lexuesi pr veprn letrare, duke u identifikuar me kt vepr dhe duke e dashur deri n adhurim, madje duke e provuar kt adhurim npr prvojat jetsore e njerzore t mijvjearve. M n fund, sht artikuluar ktu, drejt e m tepr i figuruar ideali i Konics si ideal i do artisti q t krijoj dhe t dij se vepra e madhe jeton npr koh duke u shoqruar bashk me autorin, ashtu si vijn bashk n kohn ton nga Antika Eskili autor e Prometheu i lidhur, hero i veprs s tij. sht ktu ai plqimi prfundimtar i autorit me veprn, madje i heroit idealistik me autorin, me artistin q do t jet simbolizim i krijuesit, origjinarit, n konceptin krijues kritik t Konics; nj simbolizim i artistit t flijuar pr t vrtetn dhe pr njerzit. N kt vshtrim eseja Prometheu i lidhur sht ese pr krijuesin letrar q duke u subjektuar ngrihet n nivel t heroit; natyrisht se n shfaqjet m sublime krijuesi prfundimisht e mat botn me vetveten! - aktualiteti i tezs dhe metodologjia;- sht e jashtzakonshme se si n mnyr krejt t ngjashme do ti afrohet Eskilit, Ismail Kadare decenie m von; ngjashmria sht e habitshme, Eskili sht i njjti aty, po si prsriten situatat shpirtrore e rrethanat shoqrore t autorve tan dhe n shoqrin ton. Po, t kthehemi te eseja e Konics! Konica e interpreton fjalin e famshme t rigjetur, t shkruar para dy mij e katrqind vjetsh, q mundimet i ka si ti kishte shkruar pr koht e reja dhe me hidhrim stigmatizon njeriun e pasuruar nga lufta ose ndonj salepi mbret q rrmben fuqin n rrmuj e sipr edhe, i dehur nga triumfi, vrtit krbain dhe krkon gjah se natyra e njeriut nuk ndrron. Konica prfundon, se arti duke zbuluar t vrtetn e kohs s vet zbulon t vrtetn e t gjitha kohve. Ai e portreton Eskilin krijues, jo me mjeshtrin elegante t Euripidit, as lirizimin e lulzuar t Sofokliut, po me nj madhsi fisnike si tartistve q punuan mermeret e Partenonit; duke e krahasuar me Shekspirin e Hamletit e t Lirit. - prdorimi i mjeteve lidhse;- prdorimi i q, ose, se, po, dhe, jo, as etj.

71

- karakteri shpjegues i eses- Hamiti sht treguar i kujdesshm n sqarimin e gjith detajeve t eses s Konics, duke prezantuar qasjen e tij ndaj eses, prjetimeve t Konics, pse ka przgjedhur kt ese t autorit pr koment, ka nnvizuar nj tez, ka trajtuar argumentet mbshtetse t tezs, ka dhn vlersimet pr idet e autorit, ka nxjerr prfundimet e veta dhe i ka prgjithsuar ato. Prfundimet e msiprme renditini n formn e nj raporti shpjegues mbi Hamitin si eseist. Analizoni esen e Sabri Hamitit, duke u mbshtetur n parametrat e msiprm dhe vlersoni objektivisht trajtimin dhe parashtrimin e gjith argumenteve nga ana e tij. Pr kt, nxnsi i prgjigjet ktyre pyetjeve: 1. A i ka interpretuar Hamiti qndrimet e Konics? Po 2. A i ka plotsuar ato me dije t tjera? Po, sqarimi q ka dhn pr Malarmen pr shembull. 3. A ka dhn argumente konkrete Hamiti? Po, citimet e veprs s Eskilit. 4. A ka prdorur citimeve t tjera t shkputura nga vepra t tjera t t njjtit autor? Jo. 5. A sht mbshtetur tek elemente t kontekstit dhe ekstratekstit? Po, tek elemente t kontekstit p.sh. kur i referohet veprs Eskili ky humbs i madh t Kadares, si ese e gjat me t njjtin subjekt. 6. A sht mbshtetur tek diskutime t ndryshme kritike me subjekt t njjtn tem, pro ose kundra? Po, sht mbshtetur tek qndrimet pro. Thoni se far i mungon eses s Hamitit dhe far mund ti prmirsojm shkrimit t tij. Krijoni nj fjalorth t termave letrar t prdorur n esen e Konics dhe Hamitit dhe jepni shpjegimet prkatse. Sugjerim: pun me fjalor shqip-shqip, ose me fjalor estetik. Ndrtoni profilin eseistik t Sabri Hamitit, duke pasur parasysh qndrimet e tij ndaj procesit t shkrimit t eses dhe metodologjis. Prqendrohuni tek shkrimi Esejistika dhe sugjerohet nxnsi t shkruaj prmbledhjen e tij pr t realizuar profilin eseistik t Hamitit dhe tek jeta pr t ilustruar krijimtarin e tij. Krahasoni eseistikn e Konics me at t Sabri Hamitit, duke u mbshtetur n tekstet prgjegjse t secilit autor. Pika t prbashkta: Jan t dyja ese shpjeguese letrare; t dyja analizojn nj vepr letrare; t dyja japin qndrime personale t shkruesve t tyre; t dy autort dalin n t njjtat prfundime mbi mesazhet e eseve, aktualiteti i tems nnvizohet tek t dy eseistt. Pika dalluese: Eseja e Hamitit dallohet pr nj metodologji m t qart se ajo e Konics. Aspekti estetik(prjetimi) tek Konica ka nj pesh m t madhe se sa te Hamiti. Matni risit e informacionit q ju sjell eseja e Hamitit krahasuar me at t Konics. Ku e ka burimin kjo risi dhe si shfrytzohet ajo nga lexuesit?

72

Pra nxnsi duhet t krahasoj eset dhe nxjerr se nga cila mson m shum duke e ilustruar mendimin e vet.

T vzhguarit
Krahasoni mitin e Sizifit me at t Prometeut, duke gjetur pikat e prbashkta dhe duke br dallimet prkatse. Prpiquni t vlersoni prparsit e Prometeut krahasuar me Sizifin. Pika t prbashkta: Ndshkimi i Zeusit n Kaukaz pr t dy heronjt pr shkak t idealit t tyre. Dallimi: Prometeu e shihte lirimin e tij sepse kishte vetin q t parashikonte t ardhmen; ndrsa Sizifi e kishte ndshkimin e prjetshm. Prparsia e Odises lidhet me faktin se ai e sheh dritn e shptimit n t ardhmen, ka sht nj metafor pr iluminimin e njerzimit. Mblidhni nj baz t dhnash mbi mitin e Sizifit dhe diskutoni fabuln e tij, simbolikn dhe alegorin q ai mbart. Miti i Sizifit: Kur Sizifi prpiqej t zgjidhte problemin e ujit n Korint, sheh Zeusin me nimfn Egina, t ciln Zeusi e kish rrmbyer nga i ati Azopi. Ather Azopi i maskuar si plak i qaset Sizifit pr t marr vesh lajme mbi t bijn. Sizifi i thot se e kishte par, por nuk i tha menjher se kush e kish rrmbyer, pasi n shkmbim i krkon informacion mbi nj burim uji pr qytetin e tij. Azopi i premtoi nj burim, kshtu Sizifi i tha se Eginn e kish rrmbyer Zeusi. I knaqur Azopi i bn dhurat burimin e quajtur Pirene. Kur Zeusi msoi se Sizifi kish folur, i krkoi t vllait ta vras. Dhe kshtu ndodh. Por ai krkon t rikthehet tre dit n jet dhe Persefoni, kunata e Zeusit e knaq. Por Sizifi nuk i prmbahet paktit. Si ndshkim pr dinakrin e treguar, Zeusi e ndshkon me lvizjen e shkmbit nga fundi n maj t malit. Gjithsesi, sa her ai arrinte majn, shkmbi rrzohej n fund n prjetsi dhe atij i duhej ta ringrinte gjithmon. Simbolika sht lufta me jetn dhe fatin pr t br m t mirn pr njerzimin. Vlersoni pr nga pikpamja etike universale dy figurat mitologjike. Vlersimi etik lidhet me karakterin idealist t dy personazheve mitologjik, q do t thot lufta pr zhvillimin e prhershm t njerzimit.

Diskutim i lir
Komentoni mjeshtrin e realizimit t pikturave, duke u mbshtetur n detajet artistike, realizimin mjeshtror t fizikut t ktyre subjekteve mitologjike, ngjyrat dhe pozicioni i tyre me kurriz. Si shpaloset nprmjet ngjyrs e ardhmja pr secilin hero? Arsyetoni duke u mbshtetur tek ato q dini pr secilin prej tyre. Me cilin nga personazhet e msiprm e identifikoni m shum veten?

DETYR
Shkruani nj ese shpjeguese letrare- krahasuese pr figurat e Prometeut dhe t Sizifit, duke u prqendruar tek kto mite dhe universalizmi i tyre, idealizmi dhe aktualiteti q i karakterizon.

73

Shkrimi i eses shpjeguese letrare


Ora II Objektiva:
a) T respektoj parimet e shkrimit t nj eseje shpjeguese; b) T zbatoj rregullat gjuhsore t nj eseje shpjeguese; c) T realizoj nj tekst koherent pr nga prmbajtja dhe t mirredaktuar pr nga paraqitja prfundimtare. Sugjerohet q nxnsi t punoj me libr prpara me qllim q ti prmbahet sa m sakt hapave t shkrimit t tekstit informativ dhe organizimit t brendshm t tij. Sigurisht, q msuesi ftohet t zgjedh nj tem tjetr pr realizimin e detyrs, ndryshe nga propozimi i autorve.

Honore de Balzak Xha Gorioi (6 or)


Objektiva:
a) T nxitet nxnsi pr leximin e veprs letrare; b) T njihet nxnsi me figurn e Balzakut dhe rndsin e veprs Xha Gorioi; c) T bhet prmbledhja e fabuls s romanit duke u ndalur n pikat m t rndsishme t tij. Krijoni nj bibliografi t krijimtaris letrare t Balzakut dhe flisni pr vendin e tij n letrsin frnge dhe at botrore. Honore de Balzak (1799-1850) sht nj ndr klasikt m t shquar t letrsis franceze t shekullit XIX, mjeshtr i stilit t ashtuquajtur realizm kritik. Epopeja e tij, Komedia njerzore me 90 romane, me novela dhe tregime, sht e lidhur me nj ide t prbashkt dhe me personazhe t shumt. Romanet kryesore t tij jan: Kryevepra e panjohur (1831), Lkura e shagrenit (1830-1831), Evgjeni Grande (1833), Xha Gorioi (1834-1835), Cezar Birotto (1837), Iluzione t humbura (1837-1843), Kushrira Bet, Kushriri Pons (1846) etj. Epopeja e Balzakut sht nj afresk i gjer social, madhshtor pr nga gjersia e tablos realiste, n t ciln ngrthehet shoqria franceze e kohs s tij. Cili sht thelbi i romanit t Balzakut? Kush sht dshmitari dhe rrfimtari n vepr? Romani Xha Gorioi shtjellon para nesh dramn e atsis, historin e nj dashurie t pakufishme atrore ndaj vajzave t tij egoiste e mosmirnjohse. Ky roman me nj forc tronditse zbulon honet e pasioneve njerzore, veseve, krimeve, demonstron pushtetin e pakufishm t paras n shoqrin franceze

74

t epoks s Restaurimit, llogarin gjakftoht dhe mizorin, q nuk ln t ngren krye ndjenjat fisnike. Dshmitari: Eugjen Rastinjaku; Rrfimtari: sht vet autori. Ku dhe kur zhvillohen ngjarjet? Cilt jan personazhet dhe far tipologjie mbajn mbi vete ata? Ngjarjet kryesore ndodhin n pensionin e zonjs Voker, n fundin e nntorit t vitit 1819. Ktu jan mbledhur shtat bujts n nevoj: n katin e dyt - zonjusha e re Viktorina Tajfer me nj kushrir t largt, madamn Kutyr; n katin e tret fle nj npuns q ka dal n pension, Puareja dhe nj zotri enigmatik n mesmosh me emrin Votren; n katin e katrt nj vash lnesh, madmauzel Mishono, nj ish-tregtar buksh Gorioi dhe studenti Eugjen de Rastinjak, i cili ka ardhur n Paris nga Angulema. Zbuloni prbuzjen e bujtinarve ndaj Xha Gorioit, si dhe raportin mes mama Vokerit me t dhe evolucionin regresiv t ktij njeriu. Personazhi Gorio lviz banimin nga kati n kat. do t thot kjo? T gjith bujtinart prbuzin s bashku xha Gorioin, t cilin dikur e kan quajtur zotri. I vendosur te zonja Voker q m 1813, ai kishte zn dhomn m t mir n katin e dyt (ather ai kishte para t madhe n duar dhe pronarja e pensionit shpresonte se do ti jepte fund ekzistencs s saj si vejush). Ajo kishte br shpenzime t mdha pr gjendjen e pensionit dhe tavolinn e prbashkt t ngrnies, por Gorioi nuk i kishte vlersuar prpjekjet e saj. E zhgnjyer, mama Vokeri filloi ta shihte shtrembr Gorioin dhe ai i justifikoi plotsisht parashikimet e kqija: pas dy vitesh ai u zhvendos n kat t tret dhe pushoi s ndezuri sobn gjat dimrit. Arsyet e ksaj rnieje nga vakti nuk i shptuan syve t mpreht t bujtsve dhe shrbtorve: te xha Gorioi m t rrall vinin fshehtas dy dama t reja t mrekullueshme dhe dukej haptazi q bastardi i vjetr e prishte pasurin e tij me dashnoret. Vrtet, ai u prpoq ti paraqiste ato si bijat e tij, por kjo merrej si nj gnjeshtr e trash q i zbaviste t gjith. N fund t vitit t tret Gorioi u shprngul n katin e katrt dhe u katandis i veshur me zhele. Kjo do t thot q klasa sociale nga vinte secili personazh, varet nga kati ku banoje, sa m lart aq m i varfr. N fakt ktu kemi dy metafora: 1. lidhet me klasat sociale se sa m t larta aq t degjeneruara dhe lidhet me familjet e mdha q prfshihen aty. 2. n vazhdim t s pars, Metafora II ka t bj me personalitetin e Rastinjakut apo me at arketip ka do t thot q banon lart, synon lart, po vepron ult dhe i ult mbetet. Si zhvillohet Eugjen Rastinjaku n Paris? Zbrtheni thelbin e ktij zhvillimi. Balzaku vizaton te Xha Gorioi zanafilln e rrugtimit t Eugjen Rastinjakut. Ai sht dshmitar i ndjeshm ndaj tragjedis s Gorioit dhe ndrron pr nj pun t fituar me djers. Rastinjaku hyn n roman i pajisur me ndjenja fisnike, por n fund t romanit edhe ai prfshihet n gjuetin e milionave, pa i rezistuar llumit t asaj shoqrie, n t ciln synon t deprtoj. Djaloshi i ri Rastinjak, i dehur me shklqimin e Parisit, vendosi t sulmoj sallonet e shoqris s lart. Nga gjith farefisi i tij i pasur, Eugjen Rastinjaku i vari shpresat te vikontesha D Bosean. Pasi i drgon nj letr rekomandimi tezes s tij t moshuar, ai merr ftes pr nj ballo. Djaloshi digjet nga dshira t afrohet m ndonj dam t pasur dhe vmendjen e tij e pushton kontesha Anastasi de Resto.

75

Fillesa e Rastinjakut lidhet me karakterin ndrrimtar prej t riu q e fisnikrojn at, por njeriu q ai bhet nuk vjen si pasoj e fatit apo e rrethanave, por e zgjedhjeve t tija personale. far mson Eugjeni mbi plakun Gorio? Po veprimet e Votrenit far domethnieje kan? Rastinjakun mson se Anastasi de Resto dhe Delfina, gruaja e bankierit De Nusingen jan vajzat e plakut fatkeq Gorio. T dyja bukuroshet faktikisht kan hequr dor nga plaku i tyre, i cili u ka dhn atyre gjithka. Me tu kthyer n pension, Rastinjaku shpall se tash e tutje e merr ai nn mbrojtjen e tij Gorioin. Votreni i propozon Rastinjakut ti kthej njher syt nga Viktorina Tajfer e ta ket n vmendje kt vajz. Propozimi i Votrenit n kt rast lidhet me karakterin e tij pr t prfituar n mnyr t paligjshme nga t tjert dhe fati i tyre. N kt rast, ai i propozon nj rioshi t prfitoj nga nj vajz e pambrojtur pr at q ajo mund t jet, por q ende ssht. Ktu fillon e shfaqet edhe potenciali banditesk i tij. Analizoni provincializmin dhe rrezikun q e karakterizon figurn e Rastinjakut. Ilustrojeni me shembuj prsiatjen tuaj. Figura e Rastinjakut mban thelbin e ligsis q sjell skamja dhe mungesa e virtyteve t jets. Provincializmi i tij ka dy an minimalisht: metamorfozn q ai prjeton n raport me veten (q simbolizon varfrin) dhe n raport me Parisin (q simbolizon luksin dhe pasurin) q n roman jepen nprmjet karakterit t tij t shtirur, por edhe prllogaritjeve t tija naive, duke qen se sht i vetmi personazh q bn plane t prfitoj dinakrisht, por q gjithmon dshton duke qen se dikush tjetr e ka ngrn copn e tij t torts. Shembuj: 1. Ai sht dshmitar i ndjeshm ndaj tragjedis s Gorioit dhe ndrron pr nj pun t fituar me djers. Rastinjaku hyn n roman i pajisur me ndjenja fisnike, por n fund t romanit edhe ai prfshihet n gjuetin e milionave, pa i rezistuar llumit t asaj shoqrie, n t ciln synon t deprtoj. 2. Djaloshi i ri Rastinjak, i dehur me shklqimin e Parisit, vendosi t sulmoj sallonet e shoqris s lart. Pasi i drgon nj letr rekomandimi tezes s tij t moshuar, ai merr ftes pr nj ballo. Djaloshi digjet nga dshira t afrohet m ndonj dam t pasur dhe vmendjen e tij e pushton kontesha Anastasi de Resto. 3. Rastinjaku i shkon konteshs de Resto n kmb (pa kaloshin), duke shkaktuar t qeshura shpotitse e prbuzse te shrbtort, ndrsa kontesha i dha t kuptoj haptazi, se dshiron t mbetet vetm pr vetm me kontin Maksim de Traj. Rastinjaku i xhindosur mbushet me nj urrejtje t egr ndaj bukuroshes mendjemadhe dhe betohet t ngadhnjej mbi ta. Si pr ta thelluar fatkeqsin, Eugjeni kryen edhe nj akt banal, duke prmendur aty emrin e xha Gorioit, t cilin e dalloi rastsisht n oborrin e vils s konteshs. 4. Ai u shkruan t afrmve t tij ti drgojn njmij e dyqind franga, nj barr e paprballueshme kjo pr familjen, por djaloshit t ri egoist i duhet me patjetr nj gardrob n mod.

76

Cilat jan vajzat e xha Gorioit? Zbuloni domethnien e veprimeve t secils prej tyre. Anastasi de Resto dhe Delfina, gruaja e bankierit De Nusingen jan bijat e Xha Gorioit. T dyja bukuroshet faktikisht kan hequr dor nga plaku i tyre, i cili u ka dhn atyre gjithka. Mes dy motrave ekziston nj rivalitet sepse ndryshe nga kontesha Anastasia, baroneshn Delfina nuk e pranojn n shoqrin e lart. Pr nj ftes n shtpin e vikonteshs De Bosean, kjo grua sht gati t bj do poshtrsi. Kto dy psikologji dshmojn realitetin e shthurjes s familjes n periudhn e Restaurimit n Franc, realitet i cili tregon se dashuria pr babain prkthehet n kambiale apo prfitime materiale e sociale, kurse mungesa e dashuris ndrmjet motrave shpreh thelbin egoist t gjithsecils si pasoj e shterpsis s tyre shpirtrore dhe mungesn e dashuris pr tjetrin, q vjen si pasoj e mungess s nj vizioni njerzor mbi jetn. Gjith shthurja e familjes sht n fakt degjenerimi i shoqris. Degradimi i ktyre vajzave vjen pikrisht si pasoj e materializimit t ndjenjave. Ku qndron thelbi banditesk i Votrenit, por dhe i Rastinjakut? Cila sht drama morale dhe ajo sociale e ktij momenti? Argumentoni qndrimin tuaj. Viktorina Tajfer banon n pension, sepse at nuk dshiron ta njoh i ati, nj bankier i pasur. Ajo ka nj vlla. Sipas Votrenit mjafton ta zhduksh at nga skena, q situata t prmbyset dhe Viktorins i takon t mbetet e vetmja trashgimtare. Asgjsimin e Tajferit t ri Votreni e merr prsipr vet, ndrsa Rastinjaku duhet ti paguaj atij dyqind mij franga, nj pik uj n det krahasuar me milionat q do t prfitoj ai. Djaloshi sht i shtrnguar t pranoj q ky njeri i tmerrshm ka thn n nj form t vrazhd, t njjtn gj q i ka rekomanduar vikontesha De Bosean. Duke e ndier instinktivisht rrezikun e nj marrveshjeje t till me Votrenin, ai vendos ti fitoj zemrn Delfina de Nusingenit. Ktu kemi dy an t medaljes banditeske: ann kriminale-Votreni dhe kriminalo-amorale- Rastinjaku. Krimin me t vrtet do ta kryej Votreni, po n kt rast edhe Rastinjaku sht bashkfajtor n krim dhe jo vetm ndaj ktij krimi fizik, por edhe ndaj nj veprimi njerzor q do t kryej karshi nj vajze t paplotsuar n jet. Thelbi i Rastinjakut n kt rast sht meskiniteti dhe frika. Arsyeja pse ai zgjedh t mashtroj Delfinn, sht frika nga Votreni dhe jo sepse e mendon ndryshe. Zbuloni raportin e Xha Goriot me t bijat dhe dhndurt e secils. Shpjegoni arsyet pse ka ndodhur kshtu. Rastinjaku vendos ti fitoj zemrn Delfina de Nusingenit. N kt ndrmarrje at do ta ndihmoj xha Gorioi, i cili i urren t dy dhndurt dhe i fajson ata pr t gjitha fatkeqsit e vajzave t tij. Eugjeni njihet me Delfinn dhe dashurohet me t. Ajo i prgjigjet po ashtu dashuris s tij, sepse ai i ka br asaj nj shrbim t madh, duke fituar shtat mij franga. Gruaja e bankierit nuk arrinte t paguante nj borxh dhe i shoqi, duke i prvetsuar asaj shtatqind mij frangat e pajs, e kishte ln at pa asnj grosh. Gjendja e Anastasis sht edhe m e keqe: duke shptuar Maksim de Trajin nga nj burgim i gjat, ajo i ka ln peng Gobsekut t gjitha brilantet e familjes dhe kt gj e ka marr vesh i shoqi, konti De Resto.

77

Arsyet pse sht ngritur ky raport urrejtjeje me dhndurt vjen si pasoj e faktit se Xha Gorioi i verbuar nga dashuria pr t bijat mendon se ata jan fajtor pr t gjitha sjelljet e tyre famkeqe dhe pr palumturin e martesave t tyre, pa e menduar q kto martesa nuk jan pasoj e dashuris, por e pazareve dhe q shkojn prpara duke u bazuar mbi mashtrimin dhe injorimin bashkshortor. Kohn q duhet t zr familja, pr vajzat e Goriot e zn ballot, energjin q ato duhet ta ojn tek bashkshortt dhe babai ato e ojn drejt drits s zbeht t salloneve t Parisit, ambicia e tyre ssht jeta e lumtur, por jeta luksoze dhe me pasione t shpejta. Por urrejtja e Goriot pr dhndurt vjen si pasoj e pafuqishmris s tij pr t gjykuar veten n raport me prindin q ka qen, ndaj dhe urren ata q t mos urrej ato. Arsyetoni dramn amorale q qndron n thelbin e dashuris mes Delfins dhe Rastinjakut. Si e gjykoni ndrhyrjen e Xha Gorioit n kt moment? Dashuria e Rastinjakut me Delfinn ka t bj me ambicien e gjithsecils pal t iftit pr tu arratisur nga jeta e vet: Rastinjaku nga mizria e varfris, Delfina nga nj martes e shtirur dhe e pavler. Rastinjaku mashtron Delfinn, ndrsa Delfina mashtron vetveten, t dy mashtrojn Xha Gorioin. Ky i fundit ka bler nj apartament t bukur pr Eugjenin dhe Delfinn, duke i rregulluar punt q ligjrisht ti jepet fund lidhjes martesore t s bijs me De Nusingenin. Q nga ajo dit, e bija do t ket nj t ardhur vjetore prej tridhjet e gjasht mij frangash. Ndrhyrja e Xha Gorioit n kt moment sht sjellja e nj babai q do t lumturoj bijn e vet deri n momentet e fundit t jets, sht simbol i besimit tek dashuria dhe i prkushtimit prindror. Karakterizoni dhe ilustroni me shembuj karakterin prej krimineli t Votrenit. Votrenit i kanosen re t zeza: policia dyshon se nn emrin e tij fshihet i burgosuri i arratisur Zhak Koleni me nofkn Vdekje-Mashtruesi, i cili duhet t ket mbi shpin damkn e t burgosurit. Votreni i bn me dije Rastinjakut se nj mik i tij, kolonel Frankesini, e ka ftuar Tajferin e ri n duele t paligjshme pr ta vrar. Komentoni zhvillimet mes Votrenit dhe Rastinjakut, si dhe vendimet e xha Gorioit pr t br t lumtur Delfinn. Lajmi i veprimeve m t fundit t Xha Gorioit i jep fund lkundjeve t Rastinjakut. Ai krkon t paralajmroj Tajfert baba e bir, por parashikuesi Votren e deh me ver t przier me substanca gjumsjellse. N mngjes, nj truk t till i punojn vet Votrenit. Mishono i hedh n kafe nj ila gjumsjells q shkakton grumbullim gjaku n kok, dhe Votrenin pa ndjenja e zhveshin, duke i zbuluar n shpatulla damkn e t dnuarit. Pendesa e Rastinjakut nuk lidhet me dshirn pr t shptuar jetn e Tajferit t ri, lidhet me qllimin e Rastinjakut pr t likuiduar ose kapur Votrenin, por Votreni mbetet nj bandit i sofistikuar, sepse ai kapet nga shteti dhe jo nga kriminelt n fakt. Ndrsa xha Gorioi i tregon Rastinjakut apartamentin e ri, duke iu prgjruar vetm pr nj gj, ta lejojn t banoj nj kat m lart, afr me Delfinn e tij t dashur. Kjo duket si nj zgjidhje realiste dhe ironike njkohsisht. Ai i moshuar, i jep jet fillimit t nj ifti t ri. Realiste sepse zgjidhja prfshin iftin, po mbi t gjitha i jep fund vetmis s vet plakut. Dhe sht ironike sepse vjen e

78

papritur dhe shum e bukur pr t qen e vrtet pr njerz q jetn e tyre e ngren mbi baza mashtrimi. Si prforcohet karakteri prej banditi i Votrenit? Zbuloni domethnien e ngjarjeve. N mngjes, Mishono i paguar nga policia, i hedh n kafe Votrenit nj ila gjumsjells q shkakton grumbullim gjaku n kok, dhe Votrenin pa ndjenja e zhveshin, duke i zbuluar n shpatulla damkn e t dnuarit. Pra ai ishte krimineli n arratisje. Si zhvillohen ngjarjet m tej pr Viktorinn, Votrenin, Mishanon dhe Puaren? Mama Vokeri i humbet gjith klientt e saj bujtinar. N fillim vijn t marrin Viktorina Tajferin: i ati e thrret t bijn n shtpi, pr shkak se i biri sht plagosur pr vdekje n duel. Kjo tregon pr ndrgjegjsimin e Tajferit jo vetm mbi detyrn dhe prgjegjsin perndi ndaj fmijs, por edhe dashurin e tyre. Mandej n pension hyjn xhandart, t cilt kan marr urdhr ta vrasin n vend Votrenin pr kundrshtimin m t vogl, por ai tregon nj gjakftohtsi madhshtore, duke iu dorzuar qetsisht policve. Kjo sjellje tregon se pavarsisht se kush ishte, ai nuk ishte i friksuar t ishte kriminel. Kjo nuk lidhet me krenarin e t qenit i till, por me realizmin ndaj t qenit i till. T mbushur me mahni t pavullnetshme pr kt gjeni t burgjeve, studentt q po drekojn n pension, i dbojn prej andej dy spiunt vullnetar Mishono dhe Puare. Dy t dbuarit nuk vlersohen m n shoqri, sepse sjellja e tyre nuk ishte n funksion t t qenit qytetar t denj, por spiun t shitur. Analizoni rritjen e tensionit t brendshm t drams me zbulimin e situatave t vrteta n t cilat ndodhen vajzat e xha Gorioit. Komentoni dramn sociale brenda tyre. Baroni De Nusingen deklaron se e gjith paja e Delfins sht derdhur n makinacionin financiar. Gorioin e pushton llahtaria, sepse bija e tij sht nn pushtetin e plot t bankierit t pandershm. Ndrkaq, gjendja e Anastasis sht edhe m e keqe: duke shptuar Maksim de Trajin nga nj burgim i gjat, ajo i ka ln peng Gobsekut t gjitha brilantet e familjes dhe kt gj e ka marr vesh i shoqi, konti De Resto. Asaj i duhen edhe dymbdhjet mij franga, por i ati i ka harxhuar t gjitha parat pr apartamentin e Rastinjakut. Motrat nisin ta mbulojn njra-tjetrn me fyerje t tmerrshme dhe n kulmin e ktij sherri banal e zemrak plaku shembet prtok: i ka rn pika. Drama sht e prhapur n shum aspekte: 1. aspekti material i saj, pasuria e Gorioit humbet nga paprgjegjshmria e dhndrit, 2. vajzat e Gorioit, pavarsisht nga investimet e babait pr to, gjithmon kan qen pre e burrave t tyre dhe kjo sht dram jetsore, 3. vajzat e Gorioit jan mashtruese dhe punojn prapa shpins s familjeve t tyre, 4. pr t gjitha sa tham, edhe vet Xha Gorioi sht i pazoti t kontrolloje jetn e pasurin e tij. Thelbi i drams sociale lidhet me degjenerimin e shoqris, viktim e s cils jan edhe personazhet e romanit. do t thot pr ju se t gjitha ndrrat e plakushit bhen hi e pluhur? Po pr jetn n trsin e saj? Kjo do t thot q jeta e Xha Gorioit sht shembur, dhe jo ndrra. Ai nuk kishte ndrruar t ishte i lumtur, ai kishte punuar q t arrinte lumturin.

79

Lidhur me trsin e jets, kjo do t thot q jo gjithmon ne jemi prgjegjs pr fatin e saj. Prse vdes xha Gorioi? Interpretoni fatin tragjik t tij mes detajeve dhe ironis. Xha Gorioi vdes si e quan autori Atvrasja po at dit kur vikontesha De Bosean jep ballon e saj t fundit. Pa qen n gjendje ta prballoj ndarjen me markezin dAzhuda, ajo i jep fund jets me vetvrasje. Me ti dhn lamtumirn ksaj gruaje t mrekullueshme, Rastinjaku nxiton te plaku Gorio, i cili u bn thirrje t bijave ti vijn nga shtrati ku dergjej, po ai vdes thuajse n vetmi. Babain fatkeq e varrosin me grosht e fundit studentt Rastinjaku dhe Bjanshoni. Dy kaloshina t zbrazta me stema, por pa t bijat brenda, shoqrojn kufomn n varrezn Per-Lashez. 1. Fati tragjik sht vdekja n vetmi dhe nga atvrasja. 2. Ironia: ballo e fundit dhe vetvrasja nga dashuria 3. sht Rastinjaku ai q nxiton te Gorioi dhe jo t bijat. 4. Ai varroset me dy karroca boshe, n varrezat e fisnikris s Parisit. Zbrtheni betimin e Rastinjakut dhe thelbin e ktij personazhi. Thelbi i betimit t Rastinjakut pr t ngadhnjyer mbi Parisin mbart n vetvete thelbin pr t ekzistuar jo vetm si frymor por edhe si qenie sociale, por thelbi i ktij personazhi nuk sht ekzistencializmi, por kompromisi pr t ekzistuar.

Diskutim i lir
Cilat jan konkluzionet tuaja mbi shoqrin franceze t periudhs s Restaurimit? Analizoni se far i dallon dhe far i bashkon shtresat e larta e t ulta nga njra-tjetra. Sigurisht q degjenerimi social nuk ka ardhur si pasoj e zhvillimit, po e moskuptimit t tij dhe e shprdorimit. Kjo erdhi si pasoj e asaj se njerzit zgjodhn pushtetin dhe pasionin n vend t virtytit dhe dashuris. Drama e integritetit personal t individve sht tragjedia sociale n fakt. Si do ta prmblidhnit fatin tragjik t babait n raport me jetn, dy vajzat, t huajt, si Rastinjaku e Votreni, por edhe me shoqrin? Fati tragjik i Gorioit n raport me jetn dhe dy vajzat qndron pikrisht tek shfaqja e fenomenit t atvrasjes, ndrsa n raport me natyrn sht fati i gjithsecilit. N raport me t huajt ka t bj me nj lloj fatalizmi t Balzakut t shprehur n roman. N raport me shoqrin, ai pr at q punoi, pr at u varros si fisnik n Per- lasheze. A mendoni se mesazhi i romanit sht vetm egoizmi i njerzve n nj shoqri? N fakt, egoizmi i ka rrnjt e thella. Zbulojini ato n kuadrin e degjenerimit mbarsocial. Jo kjo nuk lidhet vetm me egoizmin, ka t bj me aftsin ton pr t zgjedhur rrugn ton si e duam, n fund t fundit edhe vajzat e Gorioit jan n nj far mnyre viktima t pasionit t babait t tyre pr to. Egoizmi dhe degjenerimi mbarsocial lidhen holl po fort n rrafshin e prgjegjsis morale q kemi ndaj njri-tjetrit. Sjellja e Anastasis pr shembull sht tipike e paprgjegjshme.

80

Cili produkt shoqror sht Rastinjaku? Arsyetoni mendimin tuaj. Rastinjaku sht produkt shoqror i cili varet nga kompleksiteti i vet shoqris. Ai varet nga provinca nga vjen dhe qyteti i bukur dhe i egr ku ka zbritur. Raportet e tij mes ndrrs, imagjinats, naivitetit, mundsis, aftsis, por edhe fatit ai do ti marr vet n dor, po nuk i ndodh kshtu. A nuk ju duket se aspektet e vetme pozitive t fundit t romanit jan dnimi i Votrenit dhe kthesa q pson jeta e Viktorins, duke u pranuar nga i ati? Argumentoni dhe analizoni trsin e fateve njerzore n roman. Mbshtetuni tek disa zgjidhje fataliste t autorit, si p.sh. fati i personazheve sht i njjti q n krijimin e tyre, Viktorina pavarsisht t trave lindi vajza e nj t pasuri dhe si e till e mbyll romanin.

T vzhguarit
Pamja n foto sht realizuar e frymzuar nga romani Xha Gorioi. Evidentoni vendin dhe momentin e realizimit, si dhe identifikoni personazhet. Vendi sht kati i par i pensionit dhe aty dallohen Gorioi i mrzitur, Rastinjaku me borsalin dhe Bionshoni, si dhe Mama Voker duke shrbyer. Momenti i realizimit jan drekat kur ato mblidheshin t hanin e bisedonin. Komentoni grafikn n foto, duke u nisur nga dijet q keni mbi t vrtetat e romanit. Analizoni se si paraqitet n grafik gjendja psikologjike e personazheve n kontekstin individual dhe at social. Jepet qart vetmia e gjithsecilit personazh dhe fakti q ata jan thuajse t rastsishm pr njri-tjetrin, kontekstin social e tregon vet konteksti n t cilin sht vn fotoja. Vendosini nj titull punimit n foto.

Kompozicioni i romanit Xha Gorioi


ORA II. Objektiva:
a) T dallohet organizimi i brendshm n roman si rrfimtari, dshmitari etj. b) T evidentohen dramat sociale q vrehen n roman nprmjet raporteve dhe sjelljeve mes personazheve; c) T nxjerr konkluzione mbi dramn e romanit. Evidentoni linjn e dyt t romanit Xha Gorioi dhe thoni cilat personazhe ngrthen kjo linj dhe pse. Romani ka nj struktur policentrike, polifonike. Njra prej qendrave sht e lidhur me figurn e xha Gorioit. Ai t gjith pasurin e tij ua jep t bijave, duke e

81

martuar Anastasin me kontin e shquar De Resto, ndrsa Delfinn me bankierin shum t pasur, baronin De Nusingen, por t bijat kan turp prej t atit, i kthejn shpinn, nuk i shkojn madje as n varrim, duke drguar kaloshinat bosh vetm me stemat e tyre. Kjo sht vetm njra linj e subjektit. Linja tjetr merret me heroin tipik balzakian, Rastinjakun, nj djalosh i ri prej nj familjeje fisnike provinciale t rn nga vakti e t varfr, i cili ka ardhur n Paris t bj karrier. Me kt personazh lidhen edhe tri linja t tjera t romanit. Secila prej tyre shnjon rrugn e mundshme t jets pr t. far roli luajn n roman personazhe si Rastinjaku e Votreni? Zbrtheni karakterin e tyre n kuadr t zhvillimit t ngjarjeve. Rastinjaku sht nj djalosh i ri prej nj familjeje fisnike provinciale t rn nga vakti e t varfr, i cili ka ardhur n Paris t bj karrier. Votreni sht njkohsisht nj personalitet enigmatik, trheqs dhe i papranueshm; ai propozon rrugn e krimit si mundsin m t shpejt t pasurimit dhe t ngritjes n pozit shoqrore. Rastinjaku duhet t dashurohet e t martohet me Viktorinn, nj vajz krejt t pavn re, ndrkaq q tjetri, nj njeri pa pik lidhje me ta, do t vras n t njjtn koh vllain e saj, dhe vetm ather ajo do t bhet trashgimtare e miliona frangave t t atit, Tajferit. Votreni sht nj filozof n mnyrn e vet. Ai e mson Rastinjakun: Nse n shoqrin e lart nuk lshohesh si bomb, ather duhet t deprtosh n t si epidemi. Rastinjaku luhatet, por nuk vendos ta pranoj ofertn. Kjo rrug duket shum e rrezikshme. Votrenin e ndjek dhe e arreston policia, ai del se sht nj i arratisur nga burgjet. Rruga tjetr e mundshme pr Rastinjakun paraqitet n figurn e Bjanshonit, mjekut t shquar. Kjo sht rruga e ndershme e puns n jet, por ajo t on shum ngadal drejt suksesit. Rrugn e tret ia propozon vikontesha De Bosean: duhet ti flaksh prfytyrimet romantike mbi nderin, dinjitetin, fisnikrin, dashurin, duhet t armatosesh me cinizm, t veprosh nprmjet femrave mondane, pa iu dhn seriozisht asnjrs prej tyre. Vikontesha e thot kt me dhimbje e sarkazm, por vet ajo nuk mundet t jetoj ashtu, prandaj dhe e braktis duke i dhn fund jets. Rastinjaku zgjedh pikrisht kt rrug. sht e mrekullueshme finalja e romanit. Pasi ka varrosur fatkeqin xha Gorio, Rastinjaku betohet nga maja e kodrs s varrezave Pere-Lashez, duke i drguar krcnime Parisit q shtrihet para tij: Po tani, kush do t fitoj, un apo ti?! Dhe, me ti shpallur shoqris sfidn e tij, ai si fillim shkon t haj drek te Delfina de Nusingen. Krahasoni gjith rrugt e jets q i shfaqen Rastinjakut dhe argumentoni zgjidhjen e tij. 1. Rastinjaku duhet t dashurohet e t martohet me Viktorinn, nj vajz krejt t pavn re Kjo sht rruga q i parashtron nj kriminel dhe lidhet me Nse n shoqrin e lart nuk lshohesh si bomb, ather duhet t deprtosh n t si epidemi.Kjo sht ana e bombs, dhndri i nj vajze t pasur, para faktit. Kjo sht n fakt nj zgjedhje e rrmbyer dhe me shum impenjim, t ciln vet personaliteti i Rastinjakut nuk e mban dot mbi shpin. Thelbi sht mashtrimi nprmjet krimit. 2. Rruga tjetr e mundshme pr Rastinjakun paraqitet n figurn e Bjanshonit, kjo t on n fillimin e objektivit t Rastinjakut, i cili nuk kishte zotsin ta

82

ndiqte rrugn e suksesit nprmjet nderit pr sa do koh q t zgjaste. N fakt nuk sht vetm pr shtjen e kohs, sht edhe pr paaftsin e mendjes s tij pr t qen i menur dhe i zoti pr t provuar. 3. Rrugn e tret ia propozon vikontesha De Bosean pr ti flakur prfytyrimet romantike mbi nderin, dinjitetin, fisnikrin, dashurin dhe pr tu armatosur me cinizm, pr t vepruar nprmjet femrave mondane, pa iu dhn seriozisht asnjrs prej tyre. Kjo sht rruga m e thjesht n fakt dhe nuk lidhet fare as me energjin sado negative t s pars, dhe as me energjin pozitive t s dyts. Thn ndryshe, Rastinjaku zgjedh t bj at ka sht m mediokre, duke pasqyruar edhe provincializmin e vet. Ai zgjedh hipokrizin pr t ndrtuar jetn e vet t shtirur. Rikomentoni dhe zbuloni n detaje thelbin e sfids s Rastinjakut ndaj Parisit: Po tani, kush do t fitoj, un apo ti?!. Pasi ka varrosur fatkeqin xha Gorio, Rastinjaku betohet nga maja e kodrs s varrezave Pere-Lashez, duke i drguar krcnime Parisit q shtrihet para tij: Po tani, kush do t fitoj, un apo ti?! Dhe, me ti shpallur shoqris sfidn e tij, ai si fillim shkon t haj drek te Delfina de Nusingen. Sfida e Rastinjakut sht e humbur, megjithat fitorja e tij sht t ndrtoj jetn parisiene duke e krkuar at. Humbja e tij duket edhe n faktin q ai prcjell pr n varreza nj njeri me t cilin sht lidhur n nj bujtin, shkon pr t drekuar me nj dshtake t trishtuar, kshillat pr tu integruar n Paris si nj epidemi i merr nga nj i dshtuar tjetr etj. Megjithat thirrja e tij ka nota pozitive, sepse ai sht i ndrgjegjsuar pr njeriun q do t jet. Analizoni si bashkohen t gjitha linjat e romanit te nj emr: Xha Gorioi. N finalen e romanit bashkohen t gjitha linjat kryesore: pikrisht, vdekja e xha Gorioit e sjell Rastinjakun te zgjedhja prfundimtare e rrugs s tij, t ngadhnjej mbi shoqrin. Bashkimi i t gjitha linjave t romanit n nj emr lidhet me shum faktor, s pari: sepse t gjitha fatet njerzore t ktij romani dhe t krijimtaris s Balzakut n prgjithsi lidhen me Xha Gorioin, Rastinjakun etj. Sigurisht q vdekja e Gorioit nuk sht zgjidhja e romanit, ajo thjesht e on Rastinjakun n nj fillim t ri, por nga nj stad krejt tjetr. Rastinjaku dhe gjith personazhet kan marr tanim at q meritojn. Vdekja e Gorioit mund t duket tragjedi sociale, dhe patjetr q ka ngjyrime t tilla, por ajo mbi t gjitha sht tragjedia e jets t gjithsecilit. N fakt Rastinjaku nuk do t ngadhnjej mbi shoqrin, thelbi ngadhnjimit t tij sht mbi fatin. Shpjegoni konceptin e policentrizmit n romanin e Balzakut. Si sht aktualizuar ky koncept? Balzaku ka gjetur nj mjet kompozicional pr ti lidhur heronjt e tij, jo vetm n finale, por prgjat gjith romanit, duke ruajtur policentrizmin e tij. Pa veuar ndonj hero kryesor, ai bri imazh qendror t romanit kundrvnien e imazheve: kundrvnien e imazhit t Katedrales s Parisit t V. Hygoit me imazhin e shtpis bashkkohore parisiene, q sht pensioni i madam Vokerit. Ky sht modeli i Francs bashkkohore t Balzakut. Ktu n kate t ndryshme jetojn personazhet e romanit n akord me vendin q zn ata n shoqri (para s gjithash, me gjendjen financiare); n katin e dyt (m prestigjiozin) banojn e zonja e shtpis, madam Vokeri dhe Viktorina Tajfer; n katin e tret rrin Votreni dhe njfar Puare (i cili do t spiunoj Votrenin n

83

polici); n katin e katrt, xha Gorioi, q ua ka dhn t gjitha parat vajzave t tij, dhe Rastinjaku. Ka edhe nja dhjet t tjer q vijn n pensionin e madam Vokerit vetm pr t drekuar, ndr ta sht mjeku i ri Bjanshoni. Pra secili hero i romanit sht epiqendr e nj klase sociale t caktuar. Komentoni se si prthyhet bota e sendeve n roman. Zbuloni simbolikn e tyre. Balzaku i kushton nj vmendje t madhe bots s sendeve. Kshtu, ai prshkruan fundet e madam Vokerit dhe prshkrimet zn disa faqe t tekstit. Balzaku mendonte se n rrobat q veshin njerzit ruhen gjurmt e fatit t tyre, t cilat frkohen pas rrobave e sendeve, ashtu sikurse i ndodh Kyves, q arriti t rikonstruktoj nisur nga thoi luanin, ashtu mund t rikonstruktosh gjith prirjen jetsore t njerzve q i zotrojn rrobat dhe sendet. Si i prezanton Balzaku personazhet e tij? Si mund ta vlersonit kt gjetje? Teknika e prezantimit t personazheve t Balzakut sht nprmjet tekniks s prshkrimit, duke i mbetur kshtu besnik shkolls realiste t letrsis. Prshkrimet e Balzakut marrin jet pr nga vrtetsia e prshfaqjes dhe pr nga ndrthurja q ai i bn personalitetit me shoqrin. N fakt, ai e sheh si thelb t ekzistencs s individit shoqrin ku ai jeton dhe edukohet. Gjithashtu vlen t prmendet dhe sa besnik i ka qndruar ai lidhjeve shkakpasoj n roman. Shpjegoni fatin e Xha Gorioit lidhur me at t vajzave. Analizoni raportin etr e bij n shoqri. Nga buron egoizmi i fmijve, si mendoni? Figura dhe fati i xha Gorioit n raport me vajzat duhet par minimalisht n dy aspekte: detyra atrore dhe detyra e nj babai t verbuar nga dashuria pr vajzat. Xha Gorioi e ka kryer detyrn atrore t siguris dhe dashuris ndaj vajzave t veta n mnyrn e tij. Pse ai u keqkuptua nga t bijat? Pikrisht nga egoizmi i vajzave, t cilat nuk e kuptuan si duhet rolin e babait dhe nuk ditn t vlersojn dhe t duan vemas babain nga t mirat materiale q siguron figura e tij. Prshkruani figurn e Gorioit n raport me shoqrin franceze t kohs. A mund ta konsideronit Xha Gorioin si njeri idealist? Figura e Gorioit n fakt e tejkalon shoqrin franceze t kohs. Ai e ka ln pas etjen pr pasuri dhe sht i prqendruar tek nevoja pr dashuri dhe pr t prmbushur misionin e tij atror n jet dhe shoqri. Xha Gorioi mund t konsiderohet nj figur realiste sepse qllimi i tij nuk sht materia, por ndjenja, dhe jo ajo romantike, por ajo e vrtet, e shprblyer.

Drama e palumturis s Xha Gorioit


Ora III. Objektiva:
a) T analizohet kompozicioni i romanit Xha Gorioi; b) T ilustrohen me shembuj tiparet e kompozicionit t veprs.

84

Analizoni konceptin e dashuris madhshtore brenda institutit t familjes. Arsyetoni se si shtrihet m gjer ky koncept, nse familja sht e shndosh. Koncepti i dashuris madhshtore brenda familjes pr Balzakun duhet par n disa aspekte: 1. historik dhe natyror: natyror sepse sht babai i dy vajzave dhe historik sepse Zhan-Zhoashen Gorio, dikur nj fabrikant i suksesshm, e ka vn pasurin me shitjen e bukve dhe makaronave. Me vdekjen e s shoqes, ai i ka shenjtruar dy vajzat e vogla. Gjith jetn ka grumbulluar pasuri q vajzat e tij engjllore t mos kishin nevoj pr asgj; q kur t martoheshin babushi tu jepte nj paj mjaft t madhe; q t mund t martoheshin jo dosido. Gorioi ia arrin qllimit: vajzat e tij martohen m njerz me ndikim t madh, kan zn nj vend t respektuar n shoqrin e lart e t pasur. 2. sakrifica pr vajzat dhe dashuria pr to: Po prse ai, nj fabrikant i pasur, u katandis ashtu, si e shohim ne n fillim t rrfimit? Deri n kt pik at e kan katandisur t bijat, Delfina dhe Anastasia, t cilat ai i ka dashur me nj dashuri t pakufishme, u ka dhn gjithka dhe sht gati t vdes pr to, vetm q t bijat t ishin t lumtura. Ja se si e karakterizon vet Gorioi dashurin ndaj vajzave: I dua bijat e mia, m shum se sa e do Zoti botn q e krijoi . Gorioi, q nuk u ka refuzuar asgj t bijave, Delfins dhe Anastasis, pa e kuptuar as vet, i ka msuar ato me luksin q trheq pas vetes harxhime t pafundme. Duke pasur 60 mij franga t ardhura vjetore, Gorio nuk shpenzonte pr vete as njmij e dyqind, por e kishte pr knaqsi e lumturi t mbushte arkn e t ardhurave pr bijat e tij fardo tu nevojitej atyre... i ati nxitonte tua plotsonte dshirn . Xha Gorioi nuk krkonte asgj prej t bijave, po vetm shpresonte q bijat e tij do t mbeteshin vajzat e tij, q ai do tu ndrtoj atyre dy jet, dy shtpi, ku gjithmon do t gjenden dashuria dhe ledhatimi. 3. Prishja e raporteve brenda familjes: Anastasia dhe Delfina, me tu ngjitur n shoqrin e lart, i harrojn t gjitha ledhet dhe sakrificat e atit t tyre. Atyre u bie ndrmend pr t vetm kur kan ndonj nevoj, kur u duhen para. 4. far ndien dhe mendon babai: Gorioi kishte ndrruar pr vete nj jet, n t ciln do t donte t jetonte. Ai sht i bindur se vajzat e tij e duan shum dhe mendon, se si baba sht i lumtur. Secili di t doj n mnyrn e vet, - thot plaku dhe, me sa duket, n veprimet e vajzave t tij, ai sheh nj dashuri t veant pr t. Heroi ia ka mbushur mendjen vetes se ato jan gati ta mbulojn at me lloj-lloj dhuratash. Dashuria e tij sht aq e pastr dhe madhshtore, saq e harron krejtsisht veten, kur Delfina ka nevoj pr para. Plaku sht gati t heq dor nga burimi i fundit i t ardhurave, t lshohet n fund t hierarkis sociale Pa menduar pr asgj, Gorioi l peng rentn e tij t jets, shet t gjitha takmet dhe sendet e tij me vler dhe parat ia jep Anastasis pr t bler nj fustan t shtrenjt elegant. Por ama, Nazi im do t kaloj nj mbrmje madhshtore - mendon plakushi. 5. Raporti individ-shoqri (identifikimi i drejtsis-respektit me dashurin): N kt bot ai i sheh marrdhniet e t bijave ashtu si duhet t jen n nj shoqri: sipas ligjeve t drejta t saj. Komentoni faktin q Xha Gorioi sht i gatshm t shes atin, birin dhe shpirtin e shenjt, vetm t shptoj t bijat, qoft edhe prej nj pike loti.

85

Plaku sht gati t heq dor nga burimi i fundit i t ardhurave, t lshohet n fund t hierarkis sociale. Ai sht gati t shes atin, birin dhe shpirtin e shenjt, vetm t shptoj t bijat, qoft dhe prej nj pike loti. Kuptimi i par i shprehjes sht i thjesht pr tu kuptuar: ai nuk do asgj aq shum sa bijat. Thelbi i thnies n fakt, sht mungesa e besimit tek Zoti, shitja e besimit sht herezia m e madhe dhe ne ktu kuptojm q besimi i Balzakut nuk sht Zoti, por familja (pr Gorioin bijat). Pra esencn e rregullimit social, ai e sheh tek funksionimi i shndetshm i motorit t familjes. Gorioi i jep vetes rolin e shptimtarit n fjalt e tij, ka do t thot se ai gjithmon i ka falur bijat e tij dhe i ka mshiruar gabimet e tyre, ca nga errsira (dashuria e verbr), ca nga drita (Dashuria pr nj familje t vrtet). Karakterizoni t bijat e xha Gorioit n raport me t atin, n raport me vetveten, me jetn, shoqrin dhe dashurin. Raporti me babain: far merr si shprblim xha Gorioi pr kto sakrifica? Ai nuk u duhet absolutisht asnjrs prej t bijave. Ato jan moskokarse pr mirsin e tij, pr kujdesin dhe ledhet atrore. Lumturia pr heroin sht qoft dhe nj vmendje mizerabl e t bijave. Por ai nuk e merr as kt thrrime, edhe pse ka br gjithka pr to, deri n vetshkatrrimin e tij t plot. N raport me vetveten: T bijat jan msuar q i ati t mos u refuzoj asgj dhe t gjitha sakrificat e tij i pranojn si dika t detyrueshme. Ata nuk kan asnj pik fisnikrie njerzore. N raport me dashurin: Delfina dhe Anastasia e kan shfrytzuar t atin vetm si nj burim parash, por kur rezervat e Gorioit shterojn, ato e braktisin at t vdes n vetmi, si nj qen. N raport me shoqrin: Ato jan skllave t shoqris. Pr kt mjafton fragmenti ku tregohet se pa menduar pr asgj, Gorioi l peng rentn e tij t jets, shet t gjitha takmet dhe sendet e tij me vler dhe parat ia jep Anastasis pr t bler nj fustan t shtrenjt elegant. Por ama, Nazi im do t kaloj nj mbrmje madhshtore - mendon plakushi.

ORA IV: Objektiva:


a) T analizohet drama e Xha Gorioit; b) T gjykohet mbi trsin e figurs s Xha Gorioit; c) T nxirret nj mesazh prfundimtar mbi veprn. Ku qndron truku i Balzakut kur prshkruan heroin me fjalt i lumtur n mnyrn e tij? Prgjat gjith rrfimit, heroi pohon se sht i lumtur n mnyrn e tij, por n thellsi t shpirtit ai e di t vrtetn pr t bijat, vetm se nuk do ta besoj q vajzat e tij munden ti harrojn t gjitha prkujdesjet e tij. N t vrtet, Delfina dhe Anastasia as nuk e ojn ndrmend at si baba. N t njjtn koh, kur babushi Gorioi vdes n pisllk dhe mjerim, t bijat po argtoheshin n ballo dhe nuk mendonin aspak pr t atin e smur. I lumtur n mnyrn

86

e tij do t thot se ai ka zgjedhur t jet nj baba i till, dhe se lumturia e t bijave mbi lumturin personale sht m se normale pr t. Truku i Balzakut qndron pikrisht n faktin e kompromisit q ai ka br me veten, me vajzat, me shoqrin dhe mbi t gjitha me jetn. I lumtur n mnyrn e tij sht nj autoironi lidhur me gjith kt. Si mendoni ju, far ndodh mes realizmit dhe dshirs pr t besuar dika tjetr n personazhe si Xha Gorioi? Zbuloni kufijt e perceptimit. Ajo ka ndodh, sht drama individuale e personazhit t Xha Gorioit, drama e vajzave dhe ajo sociale. Si kufijt e realizmit, ashtu edhe t dshirs, e humbin limitin e asaj se deri ku mund t shkojn, ndaj dhe nuk mund t perceptohen m as dashuria e smur atrore, as indiferenca e bijave. Megjithat, gjykoni n ka kufi apo jo mosdashuria e Delfins dhe e Anastasias ndaj babait. Argumentoni qndrimin tuaj. Kufiri i tyre sht lehtsisht i dallueshm, sepse ai sht material dhe lidhet thjesht dhe ngusht me botn dhe moralin e tyre ndaj saj. Kufiri sht thjesht material, sepse ekzistenca e tyre humane dhe sociale sht thellsisht e lidhur me materialen dhe nuk ngrihet as pozitivisht, as negativisht mbi t. Ndjenja si dhembshuria, sinqeriteti etj. jan t huajtur n karakteret e tyre. Shpjegoni tolerancn, moralin, shpirtin e faljes dhe t mishrimit tek Xha Gorioi. As pas ballos vajzat e tij nuk denjojn t shkojn ti japin lamtumirn atit t vdekur, duke u justifikuar - njra me grindjen q ka me bashkshortin, ndrsa tjetra se sht e smur. Edhe n kt pik plaku prpiqet ti prligj vajzat, se ndoshta ato nuk e kan ditur gjendjen e tij aq t smur. Gorioi nuk do t vdes, vetm e vetm q t mos u shkaktoj hidhrim bijave t tij. Toleranca ndaj sjelljes s padenj t vajzave karshi autoritetit t babait dhe institucionit t familjes. Morali i Xha Gorioit karakterizohet njerzor dhe i prirur drejt s mirs, q n vepr lidhet qartazi me konceptin universal t faljes. Mishrimi lidhet me mungesn e lumturis n jet, q t bijat prjetojn. Cila sht e vrteta dhe si mendoni, pse del n pah ajo? far ka par Gorioi te Rastinjaku q ia beson atij t vrtetn e jets s vet? Vetm para minutave t vdekjes plaku Gorio guxon ta shikoj t vrtetn n sy. Gorio i thot Rastinjakut t vrtetn, t ciln e ka fshehur aq gjat jo vetm prej t tjerve, por edhe prej vetvetes. Heroi pranon se ato t dyja kan nj zemr guri; se me para mund t blesh gjithka, madje edhe dashurin e bijave dhe se ai ua ka dhn atyre gjith jetn e tij, e tash ato nuk duan ti japin qoft edhe nj or. Gorioi e emrton vet shkakun e ksaj fatkeqsie: ato jan msuar t m han deri kockat, dhe prandaj, gjithka kam br pr to e ka humbur vlern. Plaku e ka ndjer veten t lumtur, qoft nga nj fjal ledhatare, qoft nga nj vshtrim i lumtur i vajzave t tij. Ai do t kishte qen m i lumtur t jet ai qenush i voglth, t cilin vajzat... ta mbanin n prehr . Q t mund t vdiste i lumtur, Gorioit do ti mjaftonte vetm ti shihte dhe t dgjonte zrat e tyre. Po far do tu kushtonte ktyre bukurosheve t pashpirta mondane ta bjn t atin t lumtur? Sepse ai nuk u krkonte atyre asgj, prve dashuris dhe ledhatimeve, porse t bijat nuk deshn tia jepnin as kto gjra t vogla si shkmbim i t gjitha sakrificave q ka br ai pr to dhe q sht themeli i mirqenies s tyre.

87

E vrteta e romanit ka t bj me zvendsimin e ndjenjs s dashuris me paran dhe me transformimin e vlerave morale n vlera materiale. Ajo del n pah sepse njeriu e ka mision t jets zbulimin e t vrtets dhe sepse thelbi i romanit sht pasqyra realiste e jets. Arsyeja pse xha Gorioi ia thot kt gj Rastinjakut sht sepse ai e ka pikasur arrivizmin dhe egoizmin e ktij personazhi. Thjesht ai merr nj funksion edukativ dhe parandalues n vepr. N fakt, figura si ajo e Rastinjakut gjithmon do t ekzistojn, dhe kt e tregon thjesht edhe betimi i tij mbi Paris. Xha Gorioi l testamentin e tij verbal n zbulimin e s vrtets. far ka trashguar ai n fakt? Si prkthehet kjo n termat e realizmit kritik. Ajo far Xha Gorioi ka trashguar sht mosmirnjohja dhe shprfillja, abuzimi dhe thuajsimi i figurs m thelbsore t tij, at t babait. N termat e realizmit kritik kjo prkthehet n dramn sociale q ishte duke prjetuar Franca e asaj kohe dhe mosdhnia e nj rrugzgjidhje pr situatn e krijuar: t gjith personazhet mbeten ata q ishin: vajzat, Rastinjaku, Bjanshoni, madje edhe Viktorina vet, vetm se e pasuruar. Dalloni kufijt personal dhe social t drams q zbulon Xha Gorioi para vdekjes. Kufiri personal i drams sht vetmia dhe prbuzja, humbja e funksionit atror. Drama sociale sht shthurja e institucionit t familjes dhe materializimi i jets s njeriut. far simbolizojn vajzat e Xha Gorioit n kuadrin e nj shoqrie industriale? Gjykojini kto figura n funksion t s ardhmes. Nj shoqri, e cila shfaq nj ndarje t shtrir t puns dhe prodhimin e shumfisht duke prdorur makineri t nj teknologjie t lart sht shoqria industriale. N kt kuadr, figura si Anastazia dhe Delfina jan e kaluara e etapave t shoqris son dhe t tilla do t mbeten. Ato jan dika midis aristokracis s mykur dhe nivelit m t ult t borgjezis q do t lindte. Gorioi vdes si qen. Zbuloni tragjedin njerzore, sociale dhe universale t vetmis besnike pr individin e kohrave t reja. Gorioi megjithat, vdes, si nj qen, pa arritur ti shoh t bijat dhe pa dhn e marr lamtumirn me to. Tragjedia njerzore qndron 1. n faktin e tragjedis universale t njeriut q sht i vdekshm; 2. tragjedia e nj individi q humb funksionin e tij n jet dhe nga njeri kthehet n bank. Tragjedia sociale qndron tek e gjith shoqria e ndrtuar si e till n roman: brezi i vjetr, Znj. Voker, brezi i mesm: Anastasia+Delfina, brezi i ri: Rastinjaku. Tragjedia universale qndron tek vetmia q e pret gjithsecilin n jetn e tij t drejt dhe t prkushtuar. Komentoni raportin dashuri familje para pushtet n romanin e Balzakut. Xha Gorioi (babai, kryefamiljari) lartsohet mbi gjith shoqrin fal forcs s dashuris prindrore (dashuria). Fatkeqsia e xha Gorioit qndron n pushtetin e gjithfuqishm t paras dhe, kur parat mbarojn, ai bhet i panevojshm pr gjithknd (humbja e pushtetit). Interpretoni fjalt e Balzakut mbi heroin e tij se Gorioi sht baba n po at shkall, n t ciln martirt e mdhenj jan kristian.

88

Baba lidhet me atin (Zotin), kristian lidhet me universalitetin e faljes dhe mshirs. Thoni se cili sht mesazhi q jep secili nga personazhet e mposhtm, duke e argumentuar at. Delfina- Inferioriteti dhe mendjelehtsia ojn n gnjeshtra dhe robri. Anastasia- Mendjemadhsia, mashtrimi dhe tradhtia jan thelbi i rrezikut n jet. Votreni- Krimi dhe mashtrimi prball ligjit dhe shoqris si e keqe e dnueshme. Gobseku-pengmarrsi si simbol i makutris s shoqris Rastinjaku- e ardhmja e varfris shpirtrore, morale e materiale Gorioi- kristian tragjik Analizoni vlerat etike t romanit Xha Gorioi. Vlerat etike t romanit: E mira prball t keqes: Babai prball vajzave. Moralja prball materiales, ndjenja prball shprfilljes, e vrteta prball mashtrimit; dashuria prball injorimit; i drejti (Bjanshoni) prball meskinit (Rastinjakut) etj. Vlersoni galerin e personazheve t Balzakut n funksion t kompozicionit t veprs. Romani ka nj struktur policentrike, polifonike. Pavarsisht faktit se hero kryesor sht Xha Gorioi t gjith personazhet jan t lidhur me njri-tjetrin, por kjo nuk i prgjithson ata. Secili prej tyre ngre nj konflikt n roman, i cili zgjidhet brenda stereotipit q ai vet prfaqson. Prshkrimet e Balzakut jan shum t qmtuara. Analizoni teknikat e tij prshkruese. Prshkrimi tek romanet e Balzakut z vendin kryesor. Ai nprmjet prshkrimit t sendeve jep prshkrimin e karaktereve t njerzve. Nprmjet tyre jep shpirtin e prdoruesve. Prshkrimi sht i lidhur ngusht me stilin realist t shkrimit t romanit. Nganjher prshkrimi e humbet funksionin tregues dhe kthehet n personifikues, pavarsisht se objekti (sendi) jepet lehtsisht i parafytyrueshm, ajo q thell-thell ne kuptojm, sht Balzaku n raport me personazhet e tij. A do ta rilexonit romanin n nj mosh tjetr. Jepni vlersimet tuaja. Nxirrni nj mesazh prfundimtar mbi veprn. Kur dashuron i varfri, ai mund t jet i bindur, q e dashurojn dhe at.

ORA V Koment Objektiva:


a) T komentohet fragmenti n tekst; b) ti prgjigjen pyetjeve mbi fragmentin. Lexoni me kujdes fragmentin. Sugjerim: t lexohet me z dhe me diksionin e duhur, mundsisht t ndahen n role.

89

-Vzhgoni grafikn n foto dhe tregoni se cilin fragment t romanit ilustron ajo. Ky sht momenti i vdekjes s Xha Gorioit. -Prshkruani nprmjet grafiks dramn e vetmis, t mosmirnjohjes dhe tragjedin e vdekjes. N prfundime dilni? Drama e vetmis qndron tek dy t huajt q i gjenden pran Gorioit n momentin para vdekjes, tek shikimit, gjymtyrt e mbledhur dhe mosshtrngimi i duarve t asnjrit prej personave q i rrin pran. Drama e mosmirnjohjes sht tek momenti i vdekjes me dy t huaj. Tragjedia e vdekjes qndron tek fakti i t qenit njeri. -Analizoni pranin e Rastinjakut n momentin e vdekjes s Xha Gorioit. Cila sht domethnia dhe mesazhi i ksaj pranie? Argumentoni. Qllimi i Rastinjakut sht prfitimi. Domethnia sht se ai ende shpreson dika nga ai, q ka t bj me statusin e Rastinjakut n Paris. Kur dhe ku zhvillohen ngjarjet? Zbuloni personazhin dhe gjendjen n t ciln ndodhet ai. Momenti i zhvillimit t ngjarjes sht kur Xha Gorioi sht duke dhn shpirt. Ai sht n pension n dhomn e tij dhe pran i rrin Rastinjaku dhe Kristofi. Xha Gorioi sht n momentet e fundit t jets s vet dhe paqja e tij e paska nj kusht. Thoni cili sht dhe analizojeni at. Shrbyesi Kristof shpjegon situatn. Arsyetoni dramn e vrtetsis s saj, si n raport me Gorioin, ashtu edhe me Anastasin. Situata: Vajza ka probleme me t shoqin: Ka dy probleme: 1. q jeta e saj varet nga i shoqi, dhe 2. para siguris materiale e sociale q i jep kjo martes, Anastasia nuk v asgj. Pavarsisht investimeve t Gorioit n kt martes, vajza e tij mbetet rob e s shoqit. Po pr kontin De Resto mund t thoni? Komentoni fjalt e tij, por dhe t Anastasias. Po vdes zoti Gorio? E pastaj? Shum mir po bn. Un smund ta l zonjn D Resto, kam ca pun t rndsishme me t, ajo do t vij kur t ken mbaruar t gjitha. Dukej i inatosur ai zotria. Tek po dilja, zonja hyri n paradhom nga nj der q sma zun syt dhe m tha: Kristof, thuaji tim ati se kam nj bised me tim shoq, nuk mund t ndahem tani prej tij, sepse nga biseda jon varet jeta ose vdekja e fmijve t mi! Po me t mbaruar, do t vij! Sa pr zonjn baronesh, tjetr mesele atje; as q e pash fare dhe smund ti flisja. Ah! ia bri shrbyesja e saj, - zonja u kthye nga balloja n ora pes e nj erek, tani po fle; po ta zgjoj prpara mesdite, do t m brtas. Kur ti bjer ziles, do ti them se i ati sht keq. Ssht kurr von pr ti dhn lajmin e keq. Iu luta e iu luta, po m kot! Ku dgjonte ajo Krkova t flisja me zotin baron, po kishte dal. Kto jan sjelljet e dy bijave dhe dy dhndurve: Zoti De Resto ska pikn e respektit dhe t dhembshuris pr vdekjen e babait t gruas s tij. Edhe nj her, vajza tregon se jeta e saj sht e varur nga i shoqi dhe ajo ssht e lir t marr vendimet pr jetn e saj. Sigurisht, q nuk sht ky shkaku pse ajo ssht pran t atit, arsyeja sht thjesht egoizmi. Prshkruani meskinitetin dhe dramn e jets s vajzave t Gorioit. A mendoni se ky sht shkaku pr mnyrn se si sillen ato me babain?

90

Jeta e vajzave t Xha Gorioit sht e mbushur vetm me ideale materiale dhe ktu qndron dhe meskiniteti i jets dhe karakterit t tyre. Ato nuk ditn ta vlersojn pasurin q u la i ati, pikrisht sepse nuk njohin vlerat e jets si dashuria, respekti, puna, prkushtimi dhe dhembshuria. Por jan pikrisht kto shkaqet q sjellin dramn e jets s tyre. S pari sht drama e humbjes s ndjenjave njerzore, 2. humbja e dashuris atrore 3. humbja e respektit dhe konceptit t familjes dhe ngritja e kultit t veseve, 4. ngritja e stilit t jetess mbi baza materiale, 5. humbja e liris bashkshortore etj. Zbuloni domethnien e fjalve t Gorioit: Duhet t vdessh, q ta kuptosh se jan fmija. Ne u japim atyre jetn, ata na japin vdekjen. Duhet t vdessh- lidhet me momentit e prballjes me t vrtetn. Q ta kuptosh se jan fmija- do t thot se lidhet drejtprdrejt me realizmin kritik: Gorioi ka kuptuar se ka dshtuar n misionin e tij dhe se nuk sht fajtor pr kt dshtim. Ne u japim jetn, ata na japin vdekjen- Kjo antitez lidhet me sakrificn sublime t prindit pr t dhn dhe ushqyer jetn e fmijve t vet. Ky mund t kuptohet edhe si shkak moral i vdekjes s Xha Gorioit. Vlersoni procesin e ndrgjegjsimit t Xha Gorioit q nga konstatimi deri te t besuarit. Ne i sjellim n bot, ata na dbojn. Nuk do t vijn, jo! Un kam dhjet vjet q e di kt. E thosha nganjher m vete, po skisha guxim ta besoja. Ky ndrgjegjsim ka t bj me nevojn pr t thn me z t lart t vrtetn mbi jetn dhe familjen. Shpjegoni lott e Gorioit dhe kuptimin e fjalve q i pasojn kto lot. Lott e Gorioit jan shenj e fundit pr jetn dhe keqardhjen q njeriu ndjen duke mos e par vetveten t shprblyer aty. Dy pika lot iu rrokullisn nga syt e i mbetn n zgavrat e skuqura. - Ah, po t isha i pasur, po ta kisha ruajtur pasurin time e t mos ua kisha dhn, ato do t ishin ktu, do t m lanin faqet me t puthura! (Meskiniteti i brendshm i vajzave t Xha Gorioit, dashuria pr interes) Do t banoja n nj pallat, do t kisha dhoma t bukura, shrbtor, zjarr pr tu ngrohur; dhe ato do t ishin ktu, me lot pr faqe, me gjith burrat dhe fmijt e tyre.(Tallet me ndjenjn e vajzave karshi babait t tyre) Do ti kisha t gjitha. Kurse tani skam asgj! (Realizmi kritik) Paraja t jep gjithka, edhe vajzat. (Egrsia e materiales) Oh! Ku jan parat e mia! Sikur t kisha thesare pr t ln, ato do t m rrinin te koka, sdo t dinin t m bnin m par, do tu dgjoja zn, do ti shikoja. Ah, biri im i dashur, djali im i vetm, m mir q mbeta i braktisur dhe n mjerim! (Apologjia pr jetn dhe vetmin) T paktn, kur e duan fatzin, ai sht i sigurt q e duan me gjith shpirt. Jo, desha t isha i pasur; do ti kisha par! Pr bes, kushedi? (Gorioi prap ssht i sigurt mbi vajzat e veta). Por ai duhet t jap dashuri, dhe n kt moment shfrytzon figurn e Rastinjakut q sht duke iu gjendur pran. Zbrtheni raportin para dashuri n momentin e ndrgjegjsimit t Gorioit, sipas kndvshtrimit t tij. Mbshtetuni tek Paraja t jep gjithka, edhe vajzat.. Raporti para-dashuri bazohet dhe zbrthehet n raportin moral familjarmaterializim shoqror. Vajzat kan humbur dashurin pr familjen si t till dhe kan kultivuar brenda tyre sensin e shoqris si klas prcaktuese dhe dominuese thelbsore. Por sa m lart shoqrisht, aq m posht moralisht.

91

Komentoni fjalit: Ato t dyja kan zemr prej guri; Kaq e madhe ishte dashuria ime pr to, saq smbetej vend pr dashurin e tyre ndaj meje. 1. Fjalia e par ka t bj me revoltn e babait ndaj vajzave dhe asaj ka ato kan mbjell brenda vetes s tyre q pr pasoj reflektohet n sjelljen egoiste ndaj tij. 2. Fjalia e dyt lidhet me apologjin mbi ndjenjn dhe mekanizmin e gabuar t demonstrimit t saj. Vet plaku Grande i ushqeu vajzat me dashurin pr materialen, duke ia dshmuar nprmjet ktij mjeti at. Gjithashtu kjo lidhet si me egoizmin atror, ashtu edhe me at t vajzave pr vetveten. Shpjegoni qelbsirllkun e bots sipas heroit t romanit. Vlersoni gjykimin e tij nga kndvshtrimi juaj mbi botn sot. bot e qelbur! Ia kam pir lngun un! M shpinin me karroc n teatr dhe, kur m plqente, rrija n mbrmjet q bnin. Shkurt, ato se kishin pr turp q ishin vajzat e mia. Pikrisht qelbsirllku i bots qndron tek mosdashuria dhe interesi pr t mira materiale. Gjykimi i tij sht i drejt: Siguria e pasuris nuk mund ta sfidoj kurr dashurin pr prindin. Komentoni dramn e fjalve t Gorioit Sjam budalla un, jo, mos kini merak, t gjitha i kam vn re. Drama qndron tek heshtja, q n disa nuanca sht edhe pasoj e friks s Xha Gorioit pr t thn t vrtetn. Frika nuk vjen si pasoj e realitetit t hidhur n t cilin bashkjeton ai me vajzat e veta, po qndron tek fakti se mos n ndonj moment, ai sdo t jet dashur mjaftueshm me t bijat. Xha Gorioi deklaron se vajzat ma kishin me djallzi. Argumentoni se sa e rnd sht drama sociale n nj moment t till. Vajzat ma kishin me djallzi do t thot se vajzat kishin nj qllim t vetm ndaj atit t tyre, at t zhvatjes brenda pr brenda familjes. Kjo do t thot shprbrjen totale t bashksis familjare, e cila sht brthama e shoqris. Pr pasoj, sht shembur vlera morale e shoqris. Prgjigjuni pyetjes Kush sht ky zotria?, duke perifrazuar fjalt e sinqerta t dhndurve. N kt kontekst, arsyetoni tragjizmin e situats. Kush sht ky zotria? ata i prgjigjeshin: sht babai i florinjve, sht i pasur. Hej, djalli! ia bnte ai dhe m vshtronte me respektin q u bhet florinjve. Po dhe n bezdiseshin ndonjher nga un, ua shprbleja dyfish me t mira at bezdi! Tragjedia e situats qndron tek fenomeni. N parim, ne kuptojm se do fmij ka nj prqasje skandaloze ndaj prindit. Por dhndurt jan edhe baballart e niprve t Gorioit, cila sht dashuria e tyre pr bijt e vet? Po pr grat prkatse? Ku sht dashuria pr familjen dhe vlerat e vrteta, dhe ku sht interesi pr at q sht materiale? Komentoni fjalt e Xha Gorioit mbi Anastasin e Delfinn, kur shpjegon se si e ka zbuluar thelbin e tyre. Evidentojeni kt thelb. Un heq e vuaj tani gjith sa mund t vuaj njeriu kur jep shpirt, o i dashur Eugjen, po t gjitha kto sjan asgj prpara dshprimit q m shkaktoi vshtrimi i par i Anastasis, ai m dha t kuptoja se kisha thn nj marrzi q e kisha fyer. Vshtrimi i saj m futi n dhe t gjall. Do t desha ti msoja t gjitha, po vetm nj gj kuptova mir: q isha i teprt n kt bot. T nesrmen shkova t ngushllohesha te Delfina, po ja q edhe atje bra nj marrzi tjetr e mu zemrua edhe ajo. U bra i prishur mendsh. Mbeta tet dit rresht duke

92

mos ditur se nga tia mbaja. Skisha guxim t veja ti shikoja, trembesha mos m qortonin. Dhe ja q mu mbylln dyert e shtpive t vajzave t mia. Tonet e Xha Gorioit n fragment jan sa realiste, aq edhe ironike. Ai prpos vuajtjes s dhimbjes pr ka sht duke prjetuar, jep edhe sarkazmin dhe prbuzjen e tij ndaj karakterit t vajzave. Thelbi i tyre sht njerzorja. Heroi yn n fund i drejtohet Perndis pr drejtsi. Evidentoni fragmentin me fjalt e personazhit dhe komentojeni at nga pikpamja e realizmit kritik. O perndi! Po meq ti e di se t zeza (metafor) kam hequr, meq ti i ke numruar thikat (hiperbol) q kam marr n at koh q m plaku, q m krrusi, q m nxiu, q m vrau, q m thinji, ose m bn t vuaj sot (enumeracion). Ah, sa budallenj jan etrit! I doja aq shum, saq prap shkova te to, si ai kumarxhiu n bixhoz. Vajzat e mia ishin vesi im; ato ishin padronet e mia, ishin gjithka pr mua! T dyjave u duhej ndonj gj, ndonj stoli; shrbyeset e tyre ma thoshin dhe un ua jepja q t m prisnin mir! Sidoqoft, ato m kan dhn ndonj msim t vogl, m kan msuar se si t sillem n shoqrin e lart. Oh, nuk pritn shum, jo. Zun t turproheshin pr mua n syt e t tjerve. Ja se do t thot ti rritsh mir fmijt. Apo un smund t veja n shkoll n kt mosh. (m dhemb, m dhemb shum, o Zot! Mjekt, ku jan mjekt, sikur t ma hapin kokn, nuk do t vuaja kaq shum.) Vajzat, vajzat e mia! Anastasin, Delfinn! Dua ti shoh. Balzaku prdor apostrofin pr t dhn thirrjen q Gorioi i bn Zotit. Ai gjithashtu ka prdorur koncepte teologjike si mkati, shpagimi, vesi etj., q lidhen me gabimin e tij atror t dashuris s smur. Megjithat, ai nuk krkon vetgjyqsi dhe Zotit nuk i lutet pr ndshkim, por pr falje si pr veten, ashtu edhe pr vajzat. Realizmi kritik qndron tek pasqyrimi realist i situats dhe evidentimi i saj, pa krkuar nj zgjidhje t ndryshme. Xha Gorioi i bn vetgjyqsi vetes. Vlersojeni kt aspekt t rrfimit t tij t paravdekjes, duke e ilustruar me shembujt e fjalve t tij. Vetgjyqsia lidhet me momentin kur ai ndrgjegjsohet se shkak i sjelljes s padenj t vajzave sht edhe dashuria irracionale q ai ka ushqyer pr t bijat. Un e kam lar mkatin q i kam dashur tepr. Ato jan shpaguar mir pr dashurin time, m kan torturuar si xhelate. Megjithat, ai prap thrret vajzat e veta me forc. Shpjegoni sjelljen e tij mes babait dhe njeriut q ka nevoj pr nj drit ndryshe n fundin e jets s tij. Vajzat, vajzat e mia! Anastasin, Delfinn! Dua ti shoh.- Gorioi ka t drejtn e vet morale t mendoj se ai e ka fituar sfidn e t qenit prind i mir, e i respektuar nga vajzat e veta. Gjithashtu, sht e drejta e gjithsecilit q fundin e jets ta ket shum t lumtur e n mnyr t merituar, t drejt. Drejtsia protesta atdheu. Analizojini thell kto koncepte t Gorioit dhe zbrtheni mesazhin q mbartin ato. Drgoni, merrini me polic, me forc! Drejtsia sht me mua, t gjith me mua jan, natyra, Kodi Civil. Un protestoj! Atdheu do t shkatrrohet, n qoft se prindrit merren npr kmb. Kjo sht e qart. Boshti, rreth t cilit sillet shoqria, gjith bota, sht atsia; t gjitha do t shemben, n qoft se fmijt nuk i duan prindrit e tyre. Ky mesazh sht universal i t gjitha kohrave: Familja e shndetshme sht thelbi i do shoqrie t shndosh.

93

Xha Gorioi parathot nj tragjedi sociale. Vlersojeni at dhe komentoni vrtetsin e saj. Si rregullohen sot marrdhniet prind-fmij midis dashuris dhe prfitimit t kujdesit moral dhe material. Megjithat, shpirti i tij flet pr falje n formn Oh, sikur.... Shpjegojeni tolerancn n zemrn e babait n kuadrin e dashuris universale. Figura dhe detyra e prindit sht q t jet tolerant dhe i dhimbsur ndaj fmijs: toleranca sht zemrgjersia dhe dhembshuria e shpirtit t Gorioit. Kush ia ka zvendsuar Xha Gorioit pranin e t bijave? Vlersoni qndrimin e Eugjenit pran heroit ton. Sigurisht, ai q u vetshpall mbrojts i Xha Gorioit, Rastinjaku. Ai dshmon prkujdes dhe impenjim ndaj heroit ton dhe kjo lidhet me at se far Gorioi ka qen dhe se far ende mund t zhvatet prej tij. Analizoni aftsit prshkuese t Balzakut n kt fragment. Megjithse duket se ai ka shmangur prshkrimet e drejtprdrejta psikologjike, thoni se me far teknikash e ka baraspeshuar kt shmangie. 1. prshkrime realiste 2. i referohet situatave t tjera pr t ndrtuar shkaqet e situatave aktuale, 3. figuracion modest, tipik pr stilin realist, 4. Fjali t mbushura me emocionin e heronjve 5. pa prshkrime psikologjike, kto jepen duke u mbshtetur tek ngjarje t ndryshme etj.

ORA VI, Koment Objektiva:


a) T analizoj fragmentin duke iu prgjigjur pyetjeve; b) T nxirren prfundimet mbi romanin; c) T shkruhet harta e tekstit pr fragmentin. Argumentoni tragjedin e nj dashurie t madhe prindrore, nprmjet frazs Aq fort i doja, saq i duroja t gjitha fyerjet, me t cilat m shisnin nj thrrime gzimi t turpshm. Tragjedia qndron n faktin se pikrisht ai rreshti s qeni prind dhe pr pasoj vajzat e tij nuk kishin n ndrgjegjen e tyre ndjenjn e respektit ndaj babait. Materializimi i dashuris prindrore solli materializimin e gjith ndjenjave t tyre ndaj t atit. N fakt, ktu jepet drejtprsdrejti gjith nulizimi i figurs atrore, q e thot me m shisnin nj thrrime gzimi t turpshm. Komentoni domosdoshmrin e Gorioit pr t bijat n momentin e paravdekjes dhe tragjedin brenda thirrjeve t tij. Ah, sikur ti shikoja, ti dgjoja, le t m thoshin t donin, mjaft q tu dgjoja zn, sidomos Delfinn, do t m shkonin t gjitha dhembjet. Po u thoni, kur t vijn, t mos m shikojn ftoht, si e kan zakon. N kt moment, q n fakt sht i prsritur n fragment, plaku Gorio shpreh domosdoshmrin e atit pr t qen i prkujdesur nga t bijat para

94

vdekjes. Dhe vet prkujdesja q ai krkon sht injorim i dhimbshm dhe i ardhur si pasoj e sjelljes s tyre ndaj cilson: ... mjaft q tu dgjoja zrin. Sigurisht q dikush mund t mendoj se sht e pakufishme dashuria e atit pr vajzat prandaj ai thrret. Por jo m kot Balzaku ka dhn analizn q Gorioi i bn sjelljes s tij, fajson vetveten jo pr ta liruar nga ndjenja e gabimit prindror, por pikrisht pr t thn se vajzat as q kan ndr mend ti gjenden pran t atit. Thellohuni n konceptin e korrupsionit t dobsis atrore dhe analizojeni at n kontekstin letrar t romanit. Korrupsioni i dobsis atrore n roman ka lindur si pasoj e sjelljes s atit ndaj vajzave (dashuria e pakufishme), ashtu edhe si pasoj e materializimit t shpirtit t vajzave, po ai ka n qendr babain, i cili sht rregullatori i t bijave, dhe sht pikrisht ai q e jep paran n shkmbim t dashuris. Sikurse e kuptojm nga leximi i fragmentit, Xha Gorioi sht duke br apologjin e tij atrore. Analizoni fajsimin q i bn ai vetes. Po ju si mendoni? Skam ditur t sillem me to, bra marrzi q hoqa dor nga t drejtat e mia. Pr to un poshtrova veten. ti bsh? Sado fytyr fisnike q t ket njeriu, sado shpirtbukur q t jet, nuk mund ti qndroj dot korrupsionit t ksaj dobsie atrore. Un jam njeri i mjer, mora dnimin e merituar. Un i prisha vet vajzat e mia, i llastova shum. Duke qen se Balzaku ka dshtuar n misionin e tij atror, ai krkon falje pr kt. Rikthehemi ktu te koncepti teologjik i faljes hyjnore. Ajo q krkon ai sht t ndrgjegjsoj veten sepse ai nuk e meriton nj ndshkim t till: ai ka shpaguar pr nj dashuri t mendur, e cila n vend q t krijonte dy krijesa t mbla, solli dy mostra t vogla, t cilat n fakt nuk kan dashuri pr asgj. Vet transformimi q Xha Gorioi ka prjetuar pr vajzat e veta sht gabim n vetvete. A mund t fajsohet nj baba pr kaq shum dashuri, sigurisht q jo. Po pr keqprdorim t dashuris? Kt pastaj e ka thn Balzaku vet duke e shpjeguar me an t korrupsionit t dobsis atrore. Shpresa e nj babai, e dashuris s tij pr vajzat nuk cenohet as nga mosprgjigja. Komentojeni kt fragment. Po i dgjoj, po vijn. Po, po, do t vijn. Ligji krkon q fmijt t vijn ta shohin atin e tyre, kur sht n t dhn shpirt, dhe ligji sht me mua. E do tu kushtoj? Vetm nj vrap me karroc. Shpresa e ktij momenti se ato do t vijn sht tregues q babai n shpirtin e tij atror i ka falur vajzat, ndrsa prmendja e ligjit natyror: pr prkushtimin e vajzave ndaj t atit tregon ann etike, at t arsyetuar t asaj se far Gorioi dhe do prind pret nga fmija e vet. Gorioi beson tek drejtsia e dashuris dhe e prindit, prandaj ende shpreson. Nnteksti sht lehtsisht i evidentueshm: ai nuk pret q vajzat ti vijn pr karakterin q kan (vetm nj vrap n karroc), por pikrisht pr detyrimin prindror, q sht i pakundrshtueshm. Ka dy momente: po vijn- e tashme, dhe do t vijn- e ardhme, q tregon se qndrimi i tij nga besim i tanishm, kthehet n besim pr t ardhmen, ka e tregon edhe nj her q vajzat nuk do t vijn. Balzaku ka vn n gojn e Xha Gorioit edhe doza therse cinizmi. Evidentojini ato n tekst dhe thoni se si paraja bleu dashurin. Do ta paguaj, shkruajuni se do tu l milion! Pr fjal t nderit. Do t shkoj t bj fide n Odes. E di marifetin un. Gorioi e kthen n biznes ardhjen e

95

tyre, dhe pikrisht ktu qndron cinizmi thers. Ai betohet mbi dika q vajzat e tij nuk e kan parim-nderin. Po betimi nuk u drejtohet atyre n fakt, por dshirs q plaku Gorio ka pr ta prmbushur me sukses detyrn e prindit. Dhe kulmi i cinizmit: A ka m fuqi plaku Gorio t punoj? T gjitha kto jan fjal drejtuar vajzave, pr tu thn atyre se suksesi im n syt tuaj varet nga t ardhurat q ju siguroja, por q jeta as fillon e as mbaron aty. Dshira e Gorioit pr t fituar miliona lidhet me dshirn e Gorioit pr t pasur srish pran vajzat e veta. Me at plan q kam miliona do t fitoj, miliona. Asnjrit si ka rn ndr mend. Dhe fidet nuk prishen rrugs si gruri ose mielli. Po! Po! Niseshte! Miliona mund t fitosh me t, miliona! Arsyetoni dozat e sarkazms dhe t dashuris n lutjen e Xha Gorioit: Nuk do ti gnjeni, miliona u thoni, edhe nga lakmia sikur t vinin, ska gj, le t m gnjejn, po ve t vijn. Sarkazma qndron n faktin se ai thot: 1. nuk do ti gnjeni, ku si e tham m par, ai ska koh fizike t merret me to, 2. miliona: q nuk bhen sa hap e mbyll syt, 3. lakmia-ktu fillon realizmi kritik, 4. le t m gnjejn, po ve t vijn, sht maja e sarkazms, thn ndryshe: Un e di q ju m doni pr para, por hajdeni. Ktu sarkazma sht e dyanshme:1. drejt vetes dhe 2. drejt vajzave. Komentoni fytyrn krcnuese t Xha Gorioit mes tmerrit t vetmis, mosshpagimit dashuror dhe vdekjes, si munges pr nj shans t dyt. Dua ti shoh. Dua vajzat e mia! I kam br vet, jan t miat! thirri ai duke u ngritur m t ndenjur e duke kthyer nga Eugjeni kokn e tij me flok t bardh e me nj shprehje t tmerrshme n fytyr q tregonte krcnim.- Xha Gorioi sht duke provuar ndjesin m t rnd t paravdekjes: at t braktisjes nga ana e fmijve. Kjo braktisje ka shkaktuar vetmin e disa llojeve: mungesn e dashuris, t respektit, prkushtimit, ndjeshmris, etj. Pikrisht koha ka kaluar tanim dhe ai kurr nuk do t ket mundsi rikuperimi t marrdhnieve me vajzat e veta. Analizoni dhimbjen e trbuar t plakut Gorio mes realitetit dhe realizmit t kndvshtrimit t tij ndaj situats. - Po t mos vijn? (Realiteti) prsriti plaku, duke qar me dnes (realiteti) Po un do t vdes, do t vdes i trbuar, po i trbuar! (realizmi) Po trbohem! (realizmi) Ja, tani po m del prpara syve gjith jeta ime. Jam gnjyer! (realizmi) Ato nuk m duan, sm kan dashur kurr (realitetrealizm)! Duket sheshit. Gjersa serdhn, skan pr t ardhur. (realitetrealizm) Sa m shum q t vonohen, aq m zor do t jet q t vendosin pr t ma dhn kt gzim. (ironi)Xha Gorioi e ka ndrtuar nprmjet ktyre tre qndrimeve dhimbjen q sht duke prjetuar 1. duke par realitetin n sy, 2. duke gjykuar me realizm, 3. duke qen i pafuqishm pr t ndryshuar gjrat, atij i duhet t jet ironik. Prdorimi i fjals i trbuar, me t ciln ne zakonisht prcaktojm gjendjen e kafshve, lidhet me sjelljen aspak njerzore t vajzave dhe jo me zemratn q po prjeton Gorioi. Si e gjykoni ju sjelljen e Delfins dhe Anastasias ndaj babait t tyre, mosrespekin ndaj familjes, por edhe jets. Thelbi i ksaj sjelljeje qndron tek mosedukimi i mir, por edhe tek edukimi i ndjenjave q ato psuan n t ri t tyre. Prshkruani sjelljen e vajzave t Gorioit nprmjet syve t babait t tyre.

96

I njoh un. (ndrgjegjsim i tij) Kurr skan ditur ti marrin me mend dshprimet e mia (t paprkushtuara), dhembjet e mia (t pandjeshme), nevojat e mia (t paprkushtuara), as vdekjen time skan pr ta ndier (mizore); ato as q e din se sa i dua (budallaqe). Po, e di, ato smund ti mojn gjith sa kam br un pr to (mosmirnjohse), se u jan br t zakonshme sakrificat e mia (munges respekti). Edhe syt sikur t kishin krkuar t mi nxirrnin: Nxirrmini! do tu kisha thn (nuk din t vlersojn gjrat). Un jam shum budalla (realizmi kritik). Ato pandehin se t gjith etrit jan si ati i tyre (mendjelehta). Njeriu duhet t dij ta mbaj veten. Shpagimi: Fmijt e tyre do t ma marrin hakun. Zbrthejeni kt fraz n t gjitha rrafshet e mundshme kuptimore. 1. rrafshi realist, 2. hakmarrja, 3. kompensimit 4. edukimi i keq i fmijve t vajzave t Gorioit, 5. familjet problematike dhe raportet e pasinqerta bashkshortore, 6. shthurja e familjes, 7. shthurja e shoqris Analizoni konceptin e atvrasjes nprmjet fjalve t Gorioit dhe jepini gjykimin tuaj mbi trajtimin dhe vrtetsin e tij. Pr hatr t vetvetes, ato duhet t vijn. I lajmroni, pra, se po prgatisin pr vete nj agoni t till. Me kt krim, ato po kryejn t gjitha krimet njhersh... Shkoni de, shkoni, thuajuni se sht atvrasje t mos vijn! Mjaft krime kan br, le t mos e bjn kt, t paktn. Thirruni, pra, kshtu si un: Ej, Nasi! Ej, Delfin, ejani tek ati juaj q ka qen aq i mir pr ju e q po vuan! Hi, asnjeri! Mos qenka thn t ngordh si qen? Ja shprblimi pr mua: braktisja. Ah, kriminelt, t poshtrat; i urrej, i mallkoj; do t ngrihem natn nga varri dhe do ti mallkoj prap. Nga ana morale dhe shoqrore, ajo q po kryejn, ose spo bjn n fakt, vajzat konsiderohet krim, krimi i braktisjes fizike, familjare, morale, t moshs s tret, t prfitimit etj. Plaku Gorioi i paralajmron ato t sillen mir me t, sepse t krkojn, do t gjejn. Ironia: sht atvrasje t mos vijn. Krimet e tjera t tyre jan mosmirnjohja, mosrespekti, shfrytzimi etj., por m i madhi mbetet mungesa e ndjeshmris ndaj t atit. M pas fillon drama personale: t vdes si qen. Vajzat n shkmbim t atvrasjes, po marrin mallkimin e atit t tyre. Atvrasja prderisa nuk sht fizike, sigurisht q nuk sht krim penal. Ai mbetet krimi m i madh familjar dhe moral, krim q individi e kryen ndaj vetvetes, atit, shoqris. Mbi t gjitha mbetet nj krim i shpirtit, ndaj dhe nj subjekt i till mbetet shum i rrall n letrsi. Prshkruani zemratn e Xha Gorioit ndaj vetvetes, ndaj braktisjes dhe ndaj shoqris. Si mendoni, pse ai ngre pyetjen: M thoni, kam apo skam t drejt, miqt e mi? Zemrata ndaj vetvetes sht pse nuk u soll ndryshe, pse nuk e kreu funksionin e vet, si ka mundsi q vajza dhe jeta t silleshin kshtu ndaj tij. Pyetja retorike q ngre Gorioi nuk lidhet me mungesn e drejtsis, por sht vazhdim i dhimbjes dhe apologjis q ai po ngre pr veten dhe pr jetn. Pse autori ka vn n gojn e Xha Gorioit nj situat ireale t tipit A nuk m that q Delfina sht ktu?! Analizojeni kt moment mes dhimbjes dhe dhimbjes s dashuris. Dhimbja ndaj braktisjes atrore dhe pabesueshmria se nj situat e till mund t ndodh, sht aq irreale sa q autori nxjerr n pah ann ironike

97

therse t tij dhe e shpreh dhimbjen n kt form. Kjo dhimbje i vjen pikrisht nga dashuria pr vajzat, ndaj dhe dhimbja ndaj tyre sht therse. Argumentoni tragjedin e fjalve t fundit t Xha Gorioit: Premani kokn, m lini vetm zemrn. Diskutoni se far shijeje ju la analizimi i ktij fragmenti. E shikoni sa keq sillen ato me mua, h?... Po them kshtu? A nuk m that se Delfina sht ktu? Ajo sht m e mira e t dyjave. Ju jeni djali im, Eugjen! Duajeni at, bhuni nj at pr t. Tjetra sht shum fatkeqe. Po pasurit e tyre! Ah! O Zot! Po vdes, po vuaj tepr! Premani kokn, m lini vetm zemrn. 1. Autori shfaqet realist dhe prjeton me dramacitet mosardhjen e vajzave; 2. Megjithat, ai krkon nj jet m t mir pr to, mes justifikimit dhe dashuris, tolerancs dhe dhembshuris, ai prap do nj jet m t mir pr to, larg hajdutllqeve t burrave t tyre. 3. Ai krkon ti presin kokn dhe ti ln zemrn q t ket mundsi ti doj ende vajzat e veta.

Diskutim i lir
Evidentoni n fragment shtjet sociale q ngrthehen dhe analizoni gjithkohsin e tyre. 1.dashuria pr prindin, familjen, 2. respekti, 3. mirnjohja, 4. ndjenjat dhe detyrimet n shoqri, 5. pasojat sociale q sjell dmtimi i familjes. Pyetja q shtrohet, a ndeshen ende kto probleme n shoqri? Trajtoni sipas kndvshtrimit tuaj konceptin e dashuris atrore (familjare) dhe rolin e saj n zhvillimin e shoqris. Sugjerohet pr vlera edukative : dashuri dhe detyr, respekt dhe mirnjohje etj. Nxirrni prfundimet tuaja nga komentimi i fragmentit n kuadrin e kohs kur sht shkruar dhe n kontekstin aktual. Fokusohuni tek drama sociale q mbart n thelb vepra.

DETYR
Shkruani hartn e tekstit pr fragmentin q analizoni, duke pasur parasysh gjith hapat q duhen ndjekur pr realizimin e saj. Nxnsi t ket parasysh: 1. Kohn dhe vendin e ngjarjes, 2. rendin kronologjik t ngjarjeve, 3. konfliktin kryesor, 4. zgjidhjen. Ai duhet t prdor fjalt kye dhe ti referohet paragrafve n tekst. Punimi nuk mund t jet m i gjat se 25 fjali.

98

Kreu III: Teksti prshkrues


3.1 Si e shohim letrsin shqipe
Ora 1 Objektiva:
a) T diskutohet n klas pr prirjet e letrsis shqipe n periudha t caktuara; b) T lexohet dhe t kuptohet qndrimi i Kutelit pr letrsin; c) T analizohen qndrimet e Kutelit pr aspekte t ndryshme t letrsis. Diskutim i lir: (jo m shum se 10 minuta, sht nxehs, renditje informacioni dhe jo shterues) Diskutoni n klas mbi kndvshtrimin tuaj pr letrsin shqipe t periudhave, si vijojn: - letrsia e vjetr shqipe dhe rndsia e saj pr shkrimin shqip; Ktu sht kontributi i 5 B-ve: Budi, Buzuku, Barleti, Bogdani, Biikhemi, - letrsia arbreshe dhe bejtexhinjt: botkuptimi dhe karakteristikat; Kontributi i De Rads dhe Skiroit- botkuptimi perndimor prball bejtexhinjve me botkuptim lindor - letrsia e Rilindjes dhe e Periudhs s Pavarsis: prirjet estetike, didaktike dhe risit; Naimi, Pashko Vasa etj - shfaqjet e prirjeve t modernizmit n letrsin shqipe; Kuteli, Migjeni, Koliqi, Poradeci - letrsia e pas Lufts II Botrore; Autort e paslufts: Musine Kokalari etj. - letrsia e realizmit socialist; Politizimi i letrsis - letrsia disidente; Diktatura dhe rebelt n art: Kasem Trebeshina - letrsia e pas viteve 90 Prurjet e reja T lexohet me z teksti: Gjuha sht shprehja e par e kombsis Lexohet me kujdes teksti dhe shpjegohen fjalt apo shfaqjet paradigmatike ose dialektore t fjalve q pr nxnsin tingllojn t reja. Diskutoni raportin gjuh-komb sipas kndvshtrimit tuaj. Prqendrohuni n plotsueshmrin e ktyre dy koncepteve ndaj njri-tjetrit. Raporti gjuh-komb sht n mnyr natyrale absolutisht i ngusht. Kjo sepse tipar dallues i do etnie sht gjuha. Kto dy koncepte plotsojn njri-

99

tjetrin, sepse p.sh. kemi kombsi shqiptare, gjuha shqip. Nuk duhet ngatrruar me gjuhn zyrtare t shtetit, p.sh. shtetet afrikane q kan gjuh zyrtare anglisht, frngjisht, por gjuh t etnis s tyre jan t tjera. Prpunoni tezn e Kutelit se Gjuha sht shprehja e par e kombit. Argumentoni kt qndrim, duke u nisur edhe nga kndvshtrimi biblik mbi fjaln: E para ishte fjala!. Gjuha sht shprehja e par e kombit lidhet me at se gjuha sht ndr tiparet parsore t kombit. Lidhja me shprehjen biblike ka t bj me konceptin e krijimit, ka do t thot se njerzit (kombet, edhe pse shum m von si nocion, shek. XVI) krijohen dhe ekzistojn nprmjet gjuhs, por se fillesn parsore si bashksi t tilla e kan pr gjuhn. Cili sht kndvshtrimi kutelian mbi raportet unitete gjuhsore dhe unitete raciale? Shpjegoni secilin prej koncepteve dhe analizoni qndrimin e Kutelit duke e mbshtetur at edhe me shembuj. Ca m shum: mundet t thuhet se shumica e kombeve jan m fort unitete gjuhsore edhe kulturale se sa unitete raciale sepse brenda tyre ngjan t jen tretur kombsi t ndryshme, dyke ln gjuhn e vjetr pr t ren. E mir, e keqe, kjo przierje, sht nj realitet. Pra kombet przihen pr shkak t lvizjeve t popullsive, pushtimeve etj., dhe mbetet gjuha dhe kultura ajo i q i bashkon. Nj rast i till sht Rumania p. sh shembull, ku origjina e pjess m t madhe t popullsis q e banon, sht me origjin nga Karpatet, ndrkoh q gjuha q flet sht neolatine, po dhe bashksia kulturore- politike ku prfshihet sht evropiane-perndimore. Evidentoni tiparet kombtare t gjuhs sipas autorit t eses dhe rolin e saj pr shprehjen e kulturs s nj populli. Zgjerojini me ide t tjera kto qndrime. Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Tipar dallues, tipar ekzistencial, tipar shprehs. 1. Tipar dalluese sepse gjuha sht tipar dallues kryesor pr nj komb. 2. Tipar ekzistencial sepse kombi ekziston duke transmetuar gjuhn nga njri brez tek tjetri. 3. Tipar shprehs, sepse botkuptimin e vet mbi sendet, dukurit, ndjenjat e shpreh vetm nprmjet gjuhs. Argumentoni rndsin e gjuhs s shkruar pr nj komb sipas mendimit t Kutelit dhe plotsojeni at me idet tuaja. Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkruar. Sepse shkrimi ruan thesarin e ndjenjave t s kaluars dhe lejon punimin e zhvillimin e gjuhs. Rndsia pra e gjuhs s shkruar lidhet me dokumentimin e fakteve; gjuha e shkruar sht m e konsoliduar n ekzistencn e saj, gjuha e shkruar ndihmon zhvillimin e mtejshm t gjuhs, pr pasoj zhvillimin intelektual e kulturor t popullsis s ati vendi. Cili sht thelbi i gjuhs s shkruar dhe si e prpunon kjo gjuh kulturn kombtare?

100

Shkrimi sht nj nga veprimet m fisnike t njeriut, nj shrbes e shenjt n altarin e kombit. Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. Shpirti i kombit sht kultura kombtare tradizionale (ekzistuese ose jo m) dhe kultura q po zhvillohet. A mund t diskutoni pr lidhjet e shkrimit me fushat e tjera t veprimtaris njerzore: kultura, shkenca, artet e tjera etj.? Vet t shkruarit sht kultur komunikimi dhe t shprehuri. Gjithsesi kultura analizohet nprmjet shkrimit/gjuhs, shkenca dhe shkrimi lidhen gjithashtu sepse matjet, zhvillimet dokumentohen nprmjet t shkruarit etj. Zbrtheni dhe interpretoni kuptimin e par dhe kuptimet e tjera t shprehjes Shkrimi sht nj nga veprimet m fisnike t njeriut, nj shrbes e shenjt n altarin e kombit. Shkrimi konsiderohet si veprimtari fisnike, sepse s pari sht nj aktivitet t menduari dhe t shprehuri njkohsisht, sht dika q mbetet e dokumentuar dhe merr prsipr t gjykoj breza t tr etj. Konsiderohet nj shrbes e shenjt n altarin e kombit sepse e pasuron kulturn kombtare dhe e bn at t identifikueshme ndr kultura t tjera. N fakt Kuteli e ka hyjnizuar shkrimin me altarin e kombit, po kjo ka ardhur si pasoj e gjendjes s t shkruarit shqip. Duke rilexuar kndvshtrimin e Kutelit mbi universalizmin e shkrimit, deprtoni n kt qndrim duke prpunuar domethnien e vrtet t shkrimit. Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. Pra ana universale e shkrimit qndron se nuk ka kufinj n koh dhe hapsir-koha e sotme dhe shekujt q do vijn- universi ekzistencial dhe funksioni dshmues: ringjall jetn e s kaluars,- funksion identifikues n t gjitha kohrat sepse prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. Analizoni prftesat gjuhsore dhe funksionin e tyre estetik dhe mesazhdhns t frazs: Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. Prftesa gjuhsore: shkrimi i flet bots s sotme dhe shekujve q do t vij, animizim, tregon universalizmin e shkrimit dhe rndsin e tij pr t ardhmen. ringjall jetn e s kaluars- sht interesant se si autori ka prdorur foljen ringjall me emrin jet, gjithsesi kjo sht br pr t dhn ekzistencn kombtare mes t shkuars, s tashmes e t ardhmes. pasqyrohet shpirti i kombit- metafor, jep karakterin dallues kombtar dhe shpirtror t do kombi. do t thot t jesh shkrimtar dhe cili sht misioni i nj shkrimtari sipas Kutelit? Analizoni kndvshtrimin kombtar mbi shkrimtarin duke e vn at n ekuilibr me karakterin universal t tij. T jesh shkrimtar do t thot t ndjesh shum dhe ti shprehsh kto ndjenja me shkrim. Kur ti ndjen si ndjen kombi edhe shkruan si flet kombi ata m t mirt e kombit! ather je shkrimtar i kombit. Jo do njeri mund t quhet

101

shkrimtar, po vetm ay q sht lindur shkrimtar. Shkrimtari zhvillohet, pa fjal, n qenarin e shoqris, po brumin e par e mban nga lindja. Shkrimtari sht prfaqsonjsi m i aft i kombit nr kombe t tjer. Ky sht qndrimi i Kutelit n raport me shkrimtarin. Lidhur me kndvshtrimin kombtar mbi shkrimtarin, vet letrsia ka karakter universal, nuk shtrihet n koh, hapsir, ide etj. ka do t thot se letrsia ka funksion estetik, mund t gjykohet ndryshe n t gjitha kohrat, por vlerat artistike t saj, vese zhvillohen. Edhe shkrimtari mbetet figur universale, sepse parsore pr t mbetet far ka shkruar dhe jo kush e ka shkruar. Analizoni dialektikn e zhvillimit t nj shkrimtari duke u mbshtetur n tezat e mposhtme: - shkrimtari zhvillohet, pa fjal, n qenarin e shoqris, po brumin e par e mban nga lindja... Shkrimtar njeriu lind nuk bhet, ai fiton nj gjuh t caktuar n shoqrin ku ka lindur dhe zhvillohet sipas rregullave dhe ndikimeve t saj, por q thelbi mbetet talenti. - shkrimtari sht prfaqsonjsi m i aft i kombit nr kombe t tjer. Shkrimtari mbetet prfaqsues i denj i kombit prpara kombeve t tjer sepse ajo q pasqyron vepra letrare sht talent, kultur individuale e kombtare etj. Vet mendimi letrar formsohet sipas kulturs ku ti lind dhe kultivohesh. Pra roli prfaqsues i shkrimtarit sht ndr m t rndsishmit. Vlersoni n fragmentin q sapo studiuam: - tiparet e shkrimit t nj hyrjeje; Ca m shum: mundet t thuhet se shumica e kombeve jan m fort unitete gjuhsore edhe kulturale se sa unitete raciale sepse brenda tyre ngjan t jen tretur kombsi t ndryshme, dyke ln gjuhn e vjetr pr t ren. E mir, e keqe, kjo przierje, sht nj realitet. Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur. Sepse shkrimi ruan thesarin e ndjenjave t s kaluars dhe lejon punimin e zhvillimin e gjuhs. Prgjigjuni pyetjeve: 1. A e trheq vmendjen e lexuesit hyrja? Po, sht e prgjithsuar, n formn e nj paranteze. A e jep iden e eses? Po, flet pr raportet gjuh- komb. Po aktualitetin e tems? Po, probleme t aspekteve t ndryshme t gjuhs vazhdojn e ngrihen edhe sot. A ka prdorur fraza prpunuese autori? Po: Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur. - vlersimin pr paraqitjen e tezave; Teza kryesore: Shkrimi sht nj nga veprimet m fisnike t njeriut, nj shrbes e shenjt n altarin e kombit. - kalimin nga prshkrimi i prgjithshm n at specifik, renditjen e argumenteve;

102

Prshkrimi i prgjithshm: Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur. Sepse shkrimi ruan thesarin e ndjenjave t s kaluars dhe lejon6punimin e zhvillimin e gjuhs. Teza: Shkrimi sht nj nga veprimet m fisnike t njeriut, nj shrbes e shenjt n altarin e kombit. Prshkrimi specifik: Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, (argumente) prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. Argumente: T jesh shkrimtar do t thot t ndjesh shum dhe ti shprehsh kto ndjenja me shkrim. Kur ti ndjen si ndjen kombi edhe shkruan si flet kombi ata m t mirt e kombit! ather je shkrimtar i kombit. - dalloni tiparet prshkruese t hyrjes. Hyrja ka karakter prshkrimi t prgjithsuar, ai ka prezantuar termat me t cilat do t operoj, ka dhn situat dhe mendimin e vet ndaj saj. Ka prdorur fjali n formn e aksiomave etj. Gjykoni, a e ka sqaruar Kuteli metodologjin me an t s cils do ti qaset shtjes mbi gjuhn apo jo dhe a sht shpjeguar si dhe sa duhet mbi aktualitetin e shtjes? Po, Kuteli ka dhn kndvshtrimet e veta ndaj realitetit dhe ka vn prball njri-tjetrit dy koncepte: unitete gjuhsore dhe unitete racile, ka do t thot se metodologia e tij do t jet kontrasti. Lidhur me aktualitetin e shtjes: ai ka prmendur realitetin dhe aspektin universal t gjuhs, kshtu q mendojm se po. Ky ushtrim sugjerohet detyr shtpie: Shkruani nj prmbledhje prshkruese mbi karakterin prshkrues dhe analitik t parashtrimit t argumentit n esen Si e shohim letrsin shqipe. Jo m shum se 25 fjali, rndsia e ushtrimit qndron tek t kuptuarit e lidhjes racionale q ekziston mes tezave dhe qndrimeve t Kutelit lidhur me to.

Teksti prshkrues dhe shkrimi i tij


ORA II
Objektiva: a) T zgjerohen njohurit mbi tiparet, shkrimin, strukturat dhe karakteristikat e nj teksti prshkrues; b) T analizohen aspektet e nj teksti prshkrues n esen e Kutelit; c) T analizohen qndrime t ndryshme t Kutelit lidhur me letrsin, gjuhn, kombin etj. Vreni me kujdes pikturn n foto dhe thoni se cils legjend i kushtohet ajo. Legjends s Konstantinit me Doruntinn.

103

Komentoni pikturn pr nga karakteri surrealist i saj. Figura e kalit me dy heronjt mbi qytet, ngjyrat, por edhe vet subjekti. Sillni n klas shembuj ku nj subjekt i folklorit sht stilizuar n forma t artit modern dhe prfundimet n t cilat dalim. Kemi rastin e Mujit dhe Halilit, apo Bajlozit, Gjergj Elez Alis etj. Prfundimi lidhet me funksionin universal dhe estetik t artit, ka do t thot se nuk ka rndsi subjekti, koha, apo vendi i tij si produkt, rndsi ka mjeshtria artistike mnyra si sht dhn, dhe pikrisht kjo e bn t pavdekshme at. Shpjegohen: 1. Teksti prshkrues dhe shkrimi i tij, 2. Struktura e tekstit prshkrues, 3. Karakteristikat gjuhsore t tij. Cila sht teknika q Mitrush Kuteli ka przgjedhur pr t br lidhjen mes hyrjes dhe zhvillimit t tezs s tij? mund t thoni pr pritshmrit q ju shkakton kjo teknik? Ca m shum: mundet t thuhet se shumica e kombeve jan m fort unitete gjuhsore edhe kulturale se sa unitete raciale (Identifikimi ku prcaktohen gjith subjektet pjesmarrse n prshkrim: unitete gjuhsore, kulturore, raciale.) sepse brenda tyre ngjan t jen tretur kombsi t ndryshme, dyke ln gjuhn e vjetr pr t ren. E mir, e keqe, kjo przierje, sht nj realitet. (Parimi metodologjik kontrastues) Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. (Prkufizimi i prgjithshm mbi subjektin e gjuhs dhe kombit) Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur.( Pika lidhse mes hyrjes dhe tezs sht n formn e nj deklarate ) Analizoni aspektin human dhe njerzor shqiptar n argumentin e par t shpjeguar nga Kuteli. Prpunojini ato duke i zgjeruar edhe m shum. Prkufizojeni kt tez. Qysh e shohim ne zhvillimin e letrsis shqipe? Ja se qysh: - Jemi njerz, pra n shkrimet tona do pasqyrohet m par njeriu. Dhe kur themi njeri kuptojm ant positive t tij, virtutet e tij. Del n pah misioni i rndsishm i nj shkrimtari shqiptar, para s gjithash lidhur me kultivimin e gjuhs. Ky mision e karakterizon shkrimtarin shqiptar si njerzor dhe me vlera q i burojn nga funksioni shoqror t cilin Kuteli i konsideron pozitive dhe t virtytshme. - Jemi shqiptar, pra n shkrimet tona do pasqyrohet m par nga do tjatr njeriu shqiptar, kombi vet ay q ish, q sht e q do jet. Pra letrsia shqipe pasqyron kulturn shpirtrore, estetike dhe etike t kombit shqiptar n mnyrn m universale t mundshme: mes t shkuars, t tashmes dhe s ardhmes. Kjo do t thot se misioni i shkrimtarit sht i till q ti ruaj, konservoj, zhvilloj e prpunoj e reklamoj vlerat e kombit t vet. Prkufizimi i tezs: Shkrimtari nprmjet letrsis sht mesazheri i kulturs kombtare pr vlerat tradizionale, ato qytetare dhe ato q po zhvillohen e do t krkoj e ardhmja.

104

Shtjelloni konceptin e Kutelit pr marrdhnien e shkrimtarit me patriotizmin duke u mbshtetur n argumentet q sjell ai dhe rndsin e secilit prej tyre. Po ju, a jeni dakord me to? far mund t shtoni tjetr? Qysh e kuptojm ne patriotizmin? Shkrimi e zhvillimi i gjuhs sht n vetvete nj vepr patriotike. Ata q krijuan e knduan Kngn e Doruntins, t Nik Pets, t Pal Golemit, hyjn n radhn e par t patriotve t Shqipris. Pr tu quajtur shkrimtar ose poet kombtar nuk nevojitet me do e mos shtijz, dyfek a mitroloz. Mjafton t m shkruash bukur, n gjuhn e pastr t kombit, pr vepra e ndjenja fisnike. Ndjenj e pun fisnike mbi t cilat duhet shkruar sht trimrija e flija pr fisin e pr tokn, knga e bilbilit ( e filomels, do ti theshin ata t lashtt) dashuroja e trimit pr vashn, e vashs pr trimin; drita e hns, valt e liqerit, pika e lotit q shkrep n beben e syrit. Shkrimi i gjuhs lidhet drejtprdrejt me aktivitetin patriotik sepse sht n lidhje t drejtprdrejt me tiparin m dallues t nj kombi q sht vet gjuha. Zhvillimi i gjuhs nprmjet letrsis buron nga vet potenziali paradigmatik dhe kuptimor i mjeteve gjuhsore, si dhe domosdoshmrisht me funksionin estetik t saj, ka lidhet me kuptimet e reja t fjalve pr t shprehur ndjenjat, mendimet, idet etj. Kuteli i referohet n fragment folklorit, i cili mban autor popullin, por q prcjell kulturn shpirtrore t tij t prrallave apo legjendave. Autori e ndan misionin e shkrimtarit nga misioni i ushtarit dhe ai shprehet se nj detyr shum e rndsishme e do shkrimtari sht t m shkruash bukur, n gjuhn e pastr t kombit, pr vepra e ndjenja fisnike, ka prkthehet n prcjelljen e vlerave shpirtrore, kulturore, morale, etike, mitologjike, estetike, njerzore, intelektuale, kombtare, ndrkombtare, paqsore tek lexuesi jo vetm i kombit t vet. Si e kuptoni shprehjen: Gjuha e nj kombi smund t prdoret kundr kombit? Zbuloni pushtetin q ka nj shkrimtar lidhur me gjuhn dhe kombin n misionin e tij? Prkufizojeni kt argument. Gjuha e nj kombi smund t prdoret kundr kombit. Sepse ay q ndjen bukurin e saj ska se qysh mos ndjej edhe ndjenjat e kombit. Shkrimtari i cili, si tham, pasqyron sensibilitetin e kombit e q mban brenda tij nj dhurat kaq t nalt, smund t jet tradhtor i kombit, njkohsisht vrass e vetvrass. Shkrimtari Kuteli e ka shpjeguar kshtu pushtetin e gjuhs 1. bazuar n karakterin tipar dallues kombtar t gjuhs (ndjenjat e kombit); 2. karakterin estetik t gjuhs (q ndjen bukurin e saj) 3. karakterin e shprehjes s ndjenjave t gjuhs (pasqyron sensibilitetin e kombit); 4. keqprdorimi i gjuhs konsiderohet tradhti, vrasje, vetvrasje sepse kthehet kundra gjuhs amtare. Ky sht motiv i njohur n letrsin shqipe, Pra mallkue njaj bir shqiptari, q kt gjuh t perndis, trashgim sia la i pari, trashgim sia len ai fmise ngjuh t hueja kur sasht nevoja flet e t vetn e len pas dore. Prkufizimi i argumentit: Vlerat kombtare t gjuhs jan arm e fort e kombit pr t dal mbi kombet e tjera. Shprehja Gjuha e nj kombi smund t prdoret kundr kombit ka n thelbin e vet konceptin e lartsimit t kombit nprmjet gjuhs si mjet estetik

105

(shpreh ndjenjat, kulturn, humanizmin e nj kombi) dhe etik (kryen funksionin edukues t nj kombi), por edhe si tipar dallues. Tipari dallues lidhet m shum me individin. Analizoni mesazhin etik t Kutelit ndrmjet konceptit t mallkimit pr shprdorimin e gjuhs. Gjeni burimin letrar t tij dhe interpretoni shtrirjen didaktike t mesazhit. N qoft se e bn kt e n qoft se talenti i tij shkndija hyjnore fiket edhe ay bhet jatak i armikut kundr kombit, meriton dnimin m t rrept. Dhe dnimi m i rrept nuk sht vrasja apo presja, si mund t kujtoj do-nj shpirt-xhelat, po mallkimi. Mallkuar qoft, do thot kombi vet, mallkuar qoft ay q m pat njohur e ndjer m mir se do tjatr e q m pat tradhtuar! Pra shkrimtari nprmjet krijimtaris s vet duhet t shprehet pr vlerat kombtare, forcimin e tyre, reklamimin e tyre etj. Moskryerja e ktij misioni kombtar si shkrimtar dnohet me mallkim, pikrisht sepse ai (shkrimtari) sht q m pat njohur e ndjer m mir se do tjetr. Burimi letrar shih pikn e msiprme. Shtrirja didaktike lidhet me prdorimin e gjuhs prve komunikimit, edhe si nj vler kombtare. Kjo sot, mund t tinglloj si e tejkaluar pr shkak t bots globale ku ne po jetojm, por m s miri sot, kjo lidhet p.sh. me prdorimin e fjals shqipe n vend t fjals s huaj, n rastet kur ky prdorim sht i ekzagjeruar, apo p.sh. prkthimi i shum shprehjeve mot a mot q nuk i prgjigjen realitetit shqiptar: p.sh: spostohu-shtyu, bej tutje, xhentil- i sjellshm etj. Diskutoni raportin gjuh-komb-fe. Evidentoni pikat lidhse dhe pikat dalluese. Kombsia n raport me fen sht si lnda n raport me trajtn. Nj popull mund t vesh, gjat historis, nga pikpamja fetare, trajta t ndryshme, suksesive apo paralele si mund t vesh edhe rroba t ndryshme. Pr hatrin e trajts, t veshjes e veshjes (se njri heq kapelln e tjetri zbath kpuct kur i lutet Zotit) ne nuk do ndahemi vlla me vlla! Pra, gjuha sht mbi fen pr nj komb. Pika lidhse: nj komb-nj gjuh; gjuha sht mjet bashkimi kombtar. Pika ndarse: fe t ndryshme brenda nj kombi, pr pasoj edhe kultur e ndryshme. Popullsia shqiptare prbhet nga komunitete t ndryshme fetare. A mund t thoni disa raste lehtsisht t dallueshme, ku nprmjet gjuhs individt e pasqyrojn prkatsin e tyre fetare, si p.sh: lutem-falem etj. xhenet-parajs; amshim- prjetsi, mkat gjynah; kreshm-ramazan etj. Analizoni mesazhin q jep shkrimtari pr kombin e tij dhe pr lidhjet e kombeve me njri-tjetrin. Shkrimtari duhet ti afroj njerzit, jo ti ndaj. M par njerzit e kombit t tij, pastaj komb me komb. Kuptohet vetiu: bashkim e kuptim n caqet e t drejtave t dikujt!... Misioni i shkrimtarit sht bashkues, sepse lidhet me identifikimin e kulturs kombtare pr lexuesit e tij. Por nisur nga karakteri estetik, human dhe universal i letrsis, shkrimtari bashkon kombin e vet me kombet e tjera, jo vetm sepse prcjell nj an t identitetit t tyre, por sepse kt identitet e

106

bn t komunikueshm pr kombet e tjera. Ai e ngre kulturn e vet n piedestalin e kulturave mbarkombtare. Zbuloni raportin q krijimtaria e nj shkrimtari ka me traditn letrare, me t tashmen dhe me t ardhmen e letrsis s kombit t vet dhe m gjer. 1. lidhja ndrmjet brezave: Dshmojm se jemi veriga n zinxhirin e brezave. 2. mbshtetja tek trashgimia e s kaluars: Jeta nuk fillon me ne, 3. (e ardhmja) as mbaron (mos e dhnt Zoti) me ne. 4. (trashgimia) Kemi gjetur gjysma nga t part e (ajo ka ne do lm pas) do ti lem pas. 5. Nuk mundim t pasqyrojm sensibilitetin ndjesin pr at q sht e bukur, e pastr, e mir e nj kombi pa prfshir sensibilitetin e brezave t kaluara (Prfshirja e identitetit kombtar n letrsi, art.) 6. Me qn se n t kaluarn e larkme gjuha jon nuk ka qn e shkruar nuk kemi vese t pakta gjyrma, fragmentare, t kohs s lasht.(Trashgimia jon e dokumentuar e shkrimit). Analizoni dhe interpretoni kompleksitetin e konceptit shpirt i kombit sipas kndvshtrimit t Mitrush Kutelit dhe sipas fushpamjes suaj. N kryen e ktyre pak fragmentave qndrojn prrallat, gojdhnat e sidomos kngt, veanrisht ato t arbreshve. Do zgjedhm syresh si pas mundsive tona, mundsive tona dallonjse pjesn q prfaqson me t vrtet shpirtin e kombit, si els pr t hyr n botn e s kaluars. Kt shpirt e prfaqsojn kngt e Vashs (q u b dhriz e bardh) edhe t Trimit (q u b qipariz), Doruntinat, Garentinat, Kostandint, Nik Petat, Pal Golemt e lavosur, Katarinat e t tjera t gjith atij brumi. Brenda tyre so-se rron vet frym shqiptare e lasht, gjysht e strgjysht kreshnik, mbasi aluvionet e huaja jan t pakta edhe skan prishur esencn shqiptare t lnds e t trajts. Shpirti i kombit sipas Kutelit: 1. nga tradita pagane nprmjet prrallave, gojdhnave, kngve epike dhe atyre lirike (t mvona nprmjet arbreshve). 2. E kaluara shrben si els pr t kuptuar t kaluarn, sepse q andej buron tharmi yn i kulturs shpirtrore, 3. Bota shpirtrore e shqiptarve zbulohet nprmjet trashgimis mitologjike e legjendare, 4. Ato japin elsin q ne t kuptojm veten n lashtsi, 5. gjeneza e pastr ilire n rac dhe kultur, kur ai thot, mbasi aluvionet e huaja jan t pakta edhe skan prishur esencn shqiptare t lnds e t trajts Cili sht subjekti letrar i krijimtaris s shkrimtarve dhe si e prligj Kuteli kt qndrim t tijin? N shoshitjen e lnds folkloristike do hedhm tej at prodhim t bastarduar si ndjenj e trajt t burgjezis s qyteteve t mezit e t veriut ku bukuria e vashs sht zvndsuar me faqetabakn e dylberit. Pra n gjith veprimtarin ton letrare vjersh e proz do pasqyrojm njerin prgjithsisht, njerin shqiptar veanrisht. T sotmin e t prhershmin. Subjekti letrar sht njeriu shqiptar veanrisht, nisur nga karakteri kombtar i letrsis dhe jo nga karakteri universal i saj. Karakteri universal i letrsis nuk prfshin karakterin kombtar t saj. Qndrimi i Kutelit sht se me zbehjen e lnds folklorike (origjinale kombtare duhet kuptuar) letrsia ka humbur nj lloj ndjenje e trajte dhe ka marr nj karakter m t prgjithsuar.

107

Shtjelloni karakteristikat e artit t rrfimit sipas tematikave dhe qllimin e ktij kndvshtrimi sipas Kutelit. Kjo pik sugjerohet detyr shtpie, pra nxnsi mund t zgjeroj deri n 25 fjali fragmentin e mposhtm. Sa i prket artit t rrfimit, gjer t vijn pas nesh m t mirt, do prpiqemi t japim fragmente nga afreska e madhe e jets shqiptare, dyke u rn pas vragave q hapn Faik Konica (Martesa e Sknderbeut, Mrika, etj.) Lumo Skndua (Hi dhe shpuz). Nesr mund t vij dikush dhe lipset t vij t hap m me guxim palt e kohs pr t na dhn romanin historik, dramn historike, n kuptimin e vrtet t fjals dhe jo n trajtat e zbehta t deritanishme. Nj fush e gjer punimi sht e mbetet ajo e zhvillimit t thems sipas pikpamjes shoqrore dhe politike. N se kt deri tani nuk e ka lejuar kuadri shqiptar, e ka pr t lejuar nesr. N mnyr fragmentare mund t veprohet edhe sot.

ORA III Objektiva:


a) T analizohen teknikat argumentuese t Kutelit n ese; b) T analizohen aspekte gjuhsore t eseistiks s Kutelit; c) T gjykohet mbi esen Si e shohim letrsin shqipe A bini dakord me periodizimin q Kuteli i bn letrsis shqipe q nga viti 1906 deri n 1944 dhe karakterizimin q i bn secils prej periudhave? Argumentoni qndrimet tuaja. Me kt rast gjykojm se do ish mir q ndonj shkrimtar t mendohet mbi nj lloj triollogjije t jets shqiptare moderne me dy fillime simetrike dhe ja se qysh: 1. Viti 1906, 1907, 1908. Prpjekjet e fundit turke edhe Xhonturke pr t shtruar Shqiprin. Periudha e romantizmit shqiptar. Njerz me mjekr ndr male (Mihal Gramenua me shok). Kndohet Pr Mmdhen./ Viti 1913, Shqipri! Shqiptar q se njohn veten shqiptar, Wied-i, Thompson-i, Vala e lufts, Vlora, Lushnja, Avniu, Parlamenti!/ 2. Viti 1924 Qershor; Viti 1924, Dhjetor! Bajrami; varre, litare, qetsi.Penetrazione Pacifica, Kryengritje e represione. Viti 1928 Penetrazione forzosa Kriz e palate, ar e gjak. Preliminari etiopik. E Premtja e zez. T rinjt krkojn arm. Pleqt tradhtojn!/ 3. Viti 1939. Histerija fashiste. Tankset. Spatat e flamurit. Kmish-zinj e shpirt-korb: Parakalojn komendatorat! Shqiprija n zmrn time, Ngrihi shok! N male, si m 1908 Pr mmdhen, pr Mmdhen Triumfi i gjakut kundrejt arit./Pra simetri e gjith asaj knge, simetri e gjith atij ideali (Pr liri!) q nuk shuhet kurr./Prbrenda ktyre dy kulmeve: trimri, dashuri, urrejtje, kompromisa, palate, vjedhje, tradhti, munds, t mundur/T na faln litsit pr kt paranthez e cila rreh ti bj t prekshme mendimet tona mbi zhvillimin e letrsis shqipe. sht lehtsisht e dallueshme q sipas qndrimit t Kutelit, periodizimi i takon shkrimtarit dhe jo studiuesit t historis s letrsis. Po a sht e sakt kjo? Gjithashtu karakterizimi q Kuteli i bn secils ndarje nuk ka karakter

108

ideo-estetik, po ka vetm karakter ideo-tematik, duke ln jasht kshtu aspektin m t rndsishm t letrsis, at estetik, pr pasoj artistik. 1. Karakteristikat pr vitin 1906, 1907, 1908 periudha e romantizmit shqiptar; ne pas studimeve t mirfillta periudhn e romantizmit njohim shek. 19 me De Radn e Skiroin. Periudha q citon Kuteli prkon m s teprmi me letrsin e periudhs s Pavarsis, apo Rilindjes, duke qen se prgatitej pavarsia. 2. Viti 1924-1928 sipas studimeve m t fundit sht fillimi i letrsis moderne shqipe dhe jo letrsi e lirimit. 3. Viti 1939, letrsia e lufts antifasciste, kjo prputhet me realitetin dhe sht n prputhje me qndrimet e disa studiesve mbi zhvillimet e proceseve letrare n Shqipri. Cili sht qndrimi i Kutelit ndaj kritiks dhe si e mbshtet ai rndsin e saj dhe formn q ajo duhet t ket? (Qndrimi sht q nuk kemi kritik) Po tishim kritik t vrtet (jo diletanta, si jemi ose un, si ay tjetri-argument) nuk do t na mjaftonin tri jet bashk pr t shqyrtuar at pak lnd letrare (argument) q kemi q nga knga popullore e gjer n prodhimi i librs. Sepse kritikn duhet ta kuptojm jo si spekulacion abstrakt (kontrastim) ose si donj parafrazim croce-ian (argument), po thjesht, me monografi letrare, me komentime, me vzhgime biografie edhe bibliografie (argument). Si e gjykoni mnyrn se si autori e ka ndrtuar tezn e tij dhe cila sht ajo? Plotsoni n tabeln e mposhtme: Teza: Shkrimi sht nj nga veprimet m fisnike t njeriut, nj shrbes e shenjt n altarin e kombit. Autori ka lidhur n nj sentenc t vetme kndvshtrimin e tij mbi gjuhnshkrimin; detyrn kombtare; raportin gjuh-komb dhe shkrimtar-komb. Teza Argumentet mbshtetse 1. Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur. 2. Sepse shkrimi ruan thesarin e ndjenjave t s kaluars dhe lejon punimin e zhvillimin e gjuhs. 3. Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. 4. Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. T jesh shkrimtar do t thot t ndjesh shum dhe ti shprehsh kto ndjenja me shkrim. Kur ti ndjen si ndjen kombi edhe shkruan si flet kombi ata m t mirt e kombit! ather je shkrimtar i kombit. Jo do njeri mund t quhet shkrimtar, po vetm ay q sht lindur shkrimtar. Shkrimtari zhvillohet, pa fjal, n qenarin e shoqris, po brumin e par e mban nga lindja. Shkrimtari sht prfaqsonjsi m i aft i kombit nr kombe t tjer.

109

Analizoni teknikat argumentuese pr seciln nga idet mbshtetse n funksion t tezs kryesore t eses Si e shohim letrsin shqipe t Mitrush Kutelit. Teknikat argumentuese jan: 1. fjali me pjes t nnrenditur shkakore (sepse); 2. nprmjet qndrimeve dftuese 3. Fjali e nnrenditur kohore (kur) me dy pjes t bashkrenditura mnyrore (si ndjen, si flet); 4. kontrasti, 5. fjali me bashkrenditje kundrshtore (por), 6. pohimit aksiomatik. Evidentoni fjalt kye n hyrjen e eses. N far raporti qndrojn konceptet popull-komb sipas Kutelit? A jan ata e njjta gj? Trajtoni raportin gjuh-popull, si dhe gjuh - komb. Ca m shum: mundet t thuhet se shumica e kombeve jan m fort unitete gjuhsore edhe kulturale se sa unitete raciale sepse brenda tyre ngjan t jen tretur kombsi t ndryshme, dyke ln gjuhn e vjetr pr t ren. E mir, e keqe, kjo przierje, sht nj realitet. Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur. Sepse shkrimi ruan thesarin e ndjenjave t s kaluars dhe lejon punimin e zhvillimin e gjuhs. Fjal kye: komb, unitet gjuhsor, kulturor, racial, gjuh, popull, shkrim. Sipas Kutelit: Mundet t thuhet se shumica e kombeve jan m fort unitete gjuhsore edhe kulturale se sa unitete raciale sepse brenda tyre ngjan t jen tretur kombsi t ndryshme, dyke ln gjuhn e vjetr pr t renPrmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Sipas Kutelit, przierja historike raciale e kombeve t ndryshme ka krijuar unitete gjuhsore e kulturale, me nj tharm racial t prbashkt, por m s shumti raca t prziera, q kan dhn popullin. Raporti gjuh-popull sht raport i ligjruar me kushtetut, ka do t thot populli shqiptar (e gjith popullsia q jeton n trevat e RSH-s: rome, slave, xhipsi, grek, goran, vlleh etj.) dhe q flet shqip dhe gjuh zyrtare ka shqipen. Minoritetet q jan n prbrje t popullsis shqiptare kan kombsin prkatse dhe gjuhn e tyre t familjes apo t komunitetit ku jetojn q mund t jet slave, greke etj. Hyrja e eses sht e karakterizuar nga shum mbiemra. Shquani togfjalshat e tipit emr + mbiemr, q jan n funksion t tezs kryesore, dhe zbrthejini ata nga pikpamja kuptimore. 1. 1.kombsi t ndryshme; lidhet me popujt q prbhen nga przierje e kombeve t ndryshme. 2. gjuhn e vjetr pr t ren, i referohet zhvillimit t ilirishtes n protoshqipe dhe shqipe m pas. 3. Lidhja e fort brezash: trashgimia kulturore e shpirtrore q ne lm brez pas brezi nprmjet gjuhs. 4. gjuha e shkruar- si akt kombtar i nevojshm pr ekzistencn e gjuhs. Analizoni funksionet gjuhsore, funksionale dhe stilistikore t prdorimit t foljeve n vetn e par shums dhe vetn e tret njjs. N far raportesh e vendosni shkruesin e eses dhe lexuesin n kto teknika?

110

Prdorimi i foljeve n vetn e par shums: funksioni gjuhsor lidhet me pozicionimin n ligjrim, pra autori ka marr pozicionin e qendrs s ligjrimit dhe folja q mbart kuptimin sht folja ekzistenciale qendrvendosse n ligjrim. Nga ana funksionale ka marr funksionin 1. t shkrimtarit, 2. t shqiptarit, 3. kombtar (t bashksis) etj. Prdorimi i vets s tret njjs ka t bj me karakterin prgjithsues dhe neutral t shkrimit t eses. far funksioni ka prdorimi i modalitetit kushtor n trajtimin e argumenteve? P.sh: N qoft se e bn kt e n qoft se talenti i tij shkndija hyjnore fiket edhe ay bhet jatak i armikut kundr kombit, meriton dnimin m t rrept. Modaliteti kushtor ndihmon n ndrtimin e kontrastit, ai gjithashtu sht m ekspresiv pr t dhn qndrimet. Si ka vepruar Mitrush Kuteli me etiketimet? far trajte kan ata t prkufizimeve apo t sentencave? Etiketimi, q sht riprkufizimi i tezs dhe i argumenteve prkatse, autori i ka prdorur dendur p.sh: Shkrimtari duhet ti afroj njerzit, jo ti ndaj (sentenc). Ai i ka prdorur t dyja teknikat si t prkufizimit p.sh: Me kt rast gjykojm se do ish mir q ndonj shkrimtar t mendohet mbi nj lloj triollogjije t jets shqiptare moderne me dy fillime simetrike; apo sentence Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Sikurse e shohim: sentenca sjell dhe nj risi n qndrimet e Kutelit. Prkufizimi jep nj qndrim t njohur nga t gjith, por q Kuteli e ka dhn sipas qasjes s tij. N far raportesh qndron kritika letrare me letrsin sipas autorit? Mbi far konteksti e ka vendosur ai at dhe a shrben paragrafi pr t si nj prmbyllje pr esen? Po tishim kritik t vrtet (jo diletanta, si jemi ose un, si ay tjetri) nuk do t na mjaftonin tri jet bashk pr t shqyrtuar at pak lnd letrare q kemi q nga knga popullore e gjer n prodhimi i librs. Sepse kritikn duhet ta kuptojm jo si spekulacion abstrakt ose si donj parafrazim croce-ian, po thjesht, me monografi letrare, me komentime, me vzhgime biografie edhe bibliografike. Kritika sipas Kutelit sht e lidhur m ngushtsisht me letrsin dhe sipas tij sht ende i pafilluar studimi i letrsis mbi baza t vrteta shkencore. Ai i prmbahet qndrimit se kritika duhet t jet thellsisht profesionale dhe t ket vendin e saj t institucionalizuar nprmjet botimeve. Edhe mund t shrbej si mbyllje pr esen, sepse kritika sht ajo q vjen pas produktit letrar, dhe sigurisht s bashku me lexuesin i jep veprs letrare vendin q i takon n letrsi. Shkruani nj mbyllje sipas kndvshtrimit tuaj, ku t prmblidhni tezn, argumentet dhe prfundimet m t rndsishme. Shtoni nj fjali n mnyr q t shprehni shterueshmrin ose jo t shkrimit Si e shohim letrsin shqipe. Jo m shum se shtat fjali prmbyllse ku t rimerret teza dhe t prforcohen n mnyr t prmbledhur qndrimet e Kutelit. T mbahet parasysh se n mbyllje nnvizohet fakti se eseja nuk ka qen trsisht shteruese.

111

Komentoni titullin e eses dhe analizoni trajtimin e tems n funksion t saj. far titulli tjetr mund t merrte eseja? Titulli sht trsisht n funksion t brendis s eses. Ai prezanton n mnyr t drejtprdrejt se pr far flet dhe mbshtet tezn kryesore mbi gjuhn (dhe letrsin) si tipar dallues kryesor i nj kombi. Jepni gjykimet tuaja mbi esen e Kutelit Si e shohim letrsin shqipe pr nga aspekti didaktik, risi-sjells, prshkrues dhe aktualiteti i saj pr kohn e athershme, por edhe pr kohn e sotme. Aspekti didaktik: pra karakteri msimor i saj. Autori e prmbush kt mision, edhe nga pikpamja gjuhsore ai sht shprehur me ann e aksiomave, kompozimi i brendshm i trajtimit t saj. Prgjigjuni pyetjeve t mposhtme mbi dialektet e gjuhs shqipe: - Sa dialekte dallohen n gjuhn shqipe? Cilt jan ata dhe si shprndahen n territoret e banuar nga shqiptar? Identifikoni vijn ndarse t tyre. Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore, dialektin e veriut ose gegrishten dhe dialektin e jugut ose toskrishten. Kufiri natyror q i ndan n vija t prgjithshme kto dialekte, sht lumi i Shkumbinit, q kalon npr Elbasan, n Shqiprin e mesme. N ann e djatht t Shkumbinit shtrihet dialekti verior (gegrishtja), n ann e majt t tij, dialekti jugor (toskrishtja). - Listoni disa nga tiparet dalluese t dialekteve t shqipes nga pikpamja e tingujve dhe e theksit, nga qasja morfo-sintaksore, si dhe nga fjalt q karakterizojn pasurin leksikore t secilit prej tyre. Sillni shembuj. Ekzistojn disa dallime n sistemin fonetik dhe n strukturn gramatikore e n leksik, nga t cilt m kryesort jan: dialekti i veriut ka zanore gojore dhe hundore, kurse dialekti i jugut, vetm zanore gojore; togut ua t toskrishtes, gegrishtja i prgjigjet me togun ue (grua ~ grue); togut nistor va t toskrishtes, gegrishtja i prgjigjet me vo (vatr ~ votr); -s hundore t theksuar t gegrishtes, toskrishtja i prgjigjet me -t theksuar (nn ~ nn). Dialekti i jugut ka dukurin e rotacizmit (kthimin e n-s ndrzanore n r (ran ~ rr), q n gegrisht mungon; n toskrisht, grupet e bashktinglloreve mb, nd, etj. Ruhen t plota, kurse n gegrisht, jan asimiluar ne m, n, (mbush ~ mush, vend ~ vn). N sistemin morfologjik, dialekti i veriut ka formn e paskajores s tipit me punue, kurse toskrishtja n vend t saj, prdor lidhoren t punoj. Forma e pjesores n toskrisht, del me mbares, kurse n gegrisht, pa mbares (kapur ~ kap), etj. Dialekti i jugut ka format e s ardhmes: do t punoj dhe kam pr t punuar, ndrsa dialekti i veriut prve formave t msiprme ka formn kam me punue. Dallime leksikore: rana-kumi; taml-qymsht; tlyn-gjalp etj. - Paraqitni n mnyr t sintetizuar dallimet e evidentuara. - Diskutoni rndsin e dialekteve n pasurin dhe pasurimin e nj gjuhe. 1. E pasurojn gjuhn me fjal, 2. E pasurojn me forma morfologjike, 3. Me forma folklorike t ruajtura nga zhvillimet qytetare etj. A ju plqen mnyra gjuhsore e t shprehurit t Mitrush Kutelit? Argumentoni qndrimet tuaja.

112

Argumente pro: sht koncize dhe e mirsqaruar; fjalori sht mjaftueshm profesional; ka prdorur ilustrimin me shembuj pr do qndrim, ka prdorur stilin kontrastiv t t folurit etj. Argumente kundra: nuk sht shkruar sipas gjuhs letrare t njsuar, sht m i hershm shkrimi se sa njsimi; ndoshta ka prdorur disa fjal t karakterit emocional etj.

Detyr shtpie
Shkruani nj ese prshkruese, duke medituar mbi parimet letrare t Kutelit n esen Si e shohim letrsin shqipe. (jo m shum se 25 fjali) Nxnsi duhet t shpreh opinionet e veta mbi argumentet e Kutelit.

3.2 Josif Brodskij, fjalimi i Nobelit. Teksti kulturologjik (4 or)


Ora I Objektiva:
a) T prvetsuarit e disa koncepteve estetike; b) T lexuarit dhe t kuptuarit mir t fjalimit t Broskijt. Msuesi sugjerohet ti njoh nxnsit me konceptet e mposhtme me qllim q ata ta ken m t leht t kuptuarin e tekstit. Kto koncepte nxnsi mund ti lexoj pr dijeni t prgjithshme jo si detyr e msimit. Sugjerohet dy her leximi i pjess: nj her nga msuesi duke ndaluar dhe duke dhn shpjegimet prkatse pr ka nxnsve mund tu tinglloj e panjohur; dhe leximi i dyt nga nxnsit q t jet lexim pr ta asimiluar prmbajtjen ideore t tekstit. Evidentoni objektin dhe subjektin e ksaj ligjrate eseistike. Subjekti i ligjrats sht me patjetr shkrimtari Brodskij, por edhe shkrimtari n kuptimin universal. Objekti sht ekzistenca njerzore, arti, gjuha dhe letrsia, etika dhe estetika, libri. Si do ta vlersonit esen: me prirje etike apo estetike? far msuat nga kto dy kndvshtrime pr esen? Ndoshta me t dyja llojet e prirjeve: kur niset nga kndvshtrimi i subjektit mbi objektet, sht estetik; kur niset t gjykoj mbi objektet sht estetiko-etik. 1. Filozofia e shtetit, etika e tij, pa folur m pr estetikn jan prher dje-ja. Gjuha dhe letrsia (kategori estetike) jan gjithmon sot-i dhe shpesh sidomos aty ku sistemi politik sht ortodoks ato madje mund t prbjn edhe nesr-in.

113

2. dofar realiteti i ri estetik prsaktson pr njeriun realitetin etik. Sepse estetika sht nna e etiks; nocionet mir dhe keq jan nocione, para s gjithash, estetike, q parakuptojn kategorit e s mirs dhe s keqes. N etik jo gjithka sht e lejueshme, sepse n estetik jo gjithka sht e lejueshme, ngase sasia e ngjyrave n spektr sht e kufizuar. Nj foshnje pa arsye q me t qara refuzon nj t panjohur ose, prkundrazi, joshet drejt tij, instinktivisht ka br nj zgjedhje estetike dhe jo morale. Zgjedhja estetike sht gjithher individuale. Analizoni raportin e artit me privatsin e ekzistencs njerzore. Nga buron ky raport dhe si prthyhet ai n realitet? Nse arti di edhe na mson (artistit, n radh t par), ather kjo ka t bj pikrisht me privatsin e ekzistencs njerzore. Duke qen m e strlashta dhe forma m e fjalprfjalshme e iniciativs vetjake ajo dashje ose pa dashje stimulon tek njeriu pikrisht ndjesin e individualitetit, unikalitetit, veansin duke e shndrruar at nga nj kafsh shoqrore n personalitet. Shum gjra mund ti bashkpjestosh: bukn, shtratin, bindjet, t dashurn por jo poezin, t themi, t Rajner Maria Rilkes. Pra arti sht i lidhur ngusht si me krijuesin e saj, ashtu edhe me prjetuesin e saj, sepse n t dyja rastet n forma t ndryshme ndikon n thelbin e tyre ekzistencial, pr pasoj edhe pr qasjen ndaj bots. Letrsia prthyhet tek gjithsecili prej nesh nprmjet individualitetit ton dhe e kultivon at sipas organizmit q ky organizm ka. Pikrisht pra nprmjet kulturimit dhe kultivimit t ndjenjave njeriu shndrrohet nga nj kafsh shoqrore n personalitet, sepse madhshtia e artit sht aq e pafundme, ashtu si raporti direkt q krijon me lexuesin e saj. Ky raport buron nga fakti se arti sht i pashtershm dhe universal pr nga karakteri. N realitet prthyhet me kulturn estetike t gjithsecilit prej nesh. N raport sht letrsia, arti me shkrimtarin, artistin dhe si ndryshon ky raport me lexuesin apo prjetuesin e artit? Letrsia pra prfshihet tek artet, pavarsisht se sht forma m e strlasht e tij. Raporti me shkrimtarin/ artistin sht shum individual, sepse vepra e artit, letrsia n veanti dhe poezia m prvemas, i drejtohet njeriut tt-tt, duke u lidhur me t n marrdhnie direkte, pa ndrmjets. Pra arti sht i lidhur ngusht si me krijuesin e saj, ashtu edhe me prjetuesin e saj. Si shpaloset kundrshtia art-politik n tekst dhe nga buron kjo oponenc universale? Pra, pr kt arsye, nuk e kan dashur artin n prgjithsi dhe poezin n veanti prijsit e t mirave t prbashkta, sundimtart e masave, tellallt e domosdoshmris historike. Sepse aty ku ka kaluar arti, ku sht lexuar poezia, ata zbulojn n vend t plqimit dhe solidaritetit shprfillje dhe kundrshtim, n vend t vendosmris pr veprim mosvmendje dhe neveri. Oponenca universale buron nga misioni i gjithsecils veprimtari njerzore n jet sepse 1. nuk e kan dashur artin n prgjithsi dhe poezin n veanti prijsit e t mirave t prbashkta, sundimtart e masave, tellallt e domosdoshmris historike; 2. Sepse aty ku ka kaluar arti, ku sht lexuar poezia, ata zbulojn n vend t plqimit dhe solidaritetit shprfillje dhe kundrshtim, n vend t vendosmris pr veprim mosvmendje dhe neveri.

114

Shtjelloni konceptin universal t artit sipas Brosdskijt dhe komentoni postulatin ... arti parathot nj periudh, periudh, presje dhe nj minus. Me fjal t tjera, npr zerot e vegjl me t cilt prijsit e s mirs s prbashkt dhe sundimtart e masave priren t veprojn, arti parathot nj periudh, periudh, presje, dhe nj minus, duke e shndrruar do zero n nj njeri t vockl, megjithse jo gjithmon t bukur. Arti sipas Brodskijt qndron mbi gjithka, sepse ai ka edhe funksion parathns ka sht maksimumi q arrin grshetimi i ndjenjs me arsyen, historia etike me t ardhmen estetike. Krahasoni raportet kohore n t cilat sht gjuha dhe letrsia n raport me format e tjera t organizimit njerzor. Argumentoni qndrimet pro dhe kundra. Gjuha dhe, si m duket mua, letrsia- jan gjra m t lashta, m t pashmangshme, m t prjetshme sesa do form e organizimit njerzor. Pra fillesa e mendimit njerzor sht nprmjet artit sipas Brodskijt. Pr kt arsye, ai mbetet edhe universal. Dalloni argumentet n raportin e (pa) ndrsjell letrsi-shtet sipas Brodskijt. Mbshtetuni n kontekstin historik, social, psikologjik e artistik t diskutimit. Zemrimi, ironia apo indiferenca e shprehur nga letrsia n lidhje me shtetin, sht n thelb, reaksioni i s prhershmes (argumenti), m sakt t themi i t pafundmes, kundrejt t prkohshmes (raporti), t kufizuars. T paktn deri ather kur shteti do ti fus hundt n punt e letrsis, letrsia ka t drejtn e vet t ndrhyj n punt e shtetit (argumenti). Sistemi politik, forma e rendit shoqror, sikundrse do sistem n trsi, sht, pr vet natyrn e saj t prcaktuar, form e kohs s shkuar q rreket ta quaj vetn form t s tashmes (shpesh her edhe t s ardhmes), dhe njeriu, profesioni i t cilit sht gjuha, sht i mbrami q mund ti lejoj vetes ta qes n harres kt gj (argumenti, kontrastues). Konteksti historik-social: sistemi komunist n vendet e Europs Lindore, ngritja e doktrins s realizmit socialist. Konteksti psiko-artistik: mungesa e liris s shprehjes pr artistt, q shfaqej n dobsi forme e prmbajtjeje pr doktrinn e realizmit socialist.

Detyr shtpie
Zbrtheni imtsisht universalitetin e fjalis Rreziku i vrtet pr shkrimtarin nuk sht edhe aq mundsia (dhe shpesh siguria) e prndjekjes nga shteti, sesa mundsia pr tu ndjer i hipnotizuar nga tiparet e shtetit, t cilat, t prbindshme apo t nnshtruara ndryshimeve pr mir, jan prher t prkohshme. Mbshtetni analizat tuaja n shtyllat e mposhtme: - sht mundsia (siguria) e prndjekjes nga shteti - ndihem i hipnotizuar nga tiparet e shtetit Pra ngritja e mungess s liris shpirtrore, t cilat i kan detyruar shkrimtart t kalojn n metamorfozat m t uditshme.

115

ORA II Objektiva:
a) T analizoj esen e Brodskijt duke iu prgjigjur pyetjeve; b) T vlersoj qndrimet e Brodskijt si disident; c) T analizj qndrimet estetike t Brodskijt. Kontrolli i detyrave t shtpis shkon pak a shum n vijim t ushtrimit t mposhtm. Asimiloni konceptet estetike t mposhtme (realizm socialist dhe disidenc) dhe trajtojini ato n kuadr t eses s Brodskijt dhe t letrsis shqipe n vitet e diktaturs. 1. Msuesi i shpjegon kto dy koncepte dhe nxnsi sugjerohet ti analizoj ato n kuadr t eses s Brodskijt mbshtetur n frazn: Rreziku i vrtet pr shkrimtarin nuk sht edhe aq mundsia (dhe shpesh siguria) e prndjekjes nga shteti, sesa mundsia pr tu ndjer i hipnotizuar nga tiparet e shtetit, t cilat, t prbindshme apo t nnshtruara ndryshimeve pr mir, jan prher t prkohshme. 2. Prndjekja nga shteti sht e njohur n vendet e Evrops Lindore ku regjimi komunist i instaluar ndrtoi filozofin dhe doktrinn e realizmit socialist pati minimalisht tre shfaqje: 1. artistin q iu bind doktrins, 2. at q nuk iu bind, por as e kundrshtoi publikisht dhe q e kreu veprimtarin e tij ideo-artistike n mnyr t ndrmjetme duke iu prmbajtur parametrave t neutralitetit, 3. shkrimtari q e kundrshtoi regjimin si Trebeshina, Xhagjika etj. Gjithsesi n kontekstin e nj sistemi komunist si ai evropiano-lindor i shekullit t kaluar, t tre kto kategori artistsh prndiqeshin ose ndiqeshin minimalisht nga shteti. Megjithat, ajo q sht m e rndsishme ishte trysnimi i mendjes apo censura e shpirtit q t krijonte regjimi. Pra brenda frazs Rreziku i vrtet pr shkrimtarin (regjimi, doktrina e realizmit socialist) nuk sht edhe aq mundsia (dhe shpesh siguria) e prndjekjes nga shteti (regjimi), sesa mundsia pr tu ndjer i hipnotizuar nga tiparet e shtetit (doktrina e realizmit socialist), t cilat, t prbindshme apo t nnshtruara ndryshimeve pr mir, jan prher t prkohshme.(regjimi dhe doktrina) Analizoni konceptet progres-regres (apati) n mes botkuptimit shtetar pr zhvillimin dhe atij letrar. Filozofia e shtetit, etika e tij, pa folur m pr estetikn jan prher dje-ja. Gjuha dhe letrsia jan gjithmon sot-i dhe shpesh sidomos aty ku sistemi politik sht ortodoks ato madje mund t prbjn edhe nesr-in. Kjo i referohet n prgjithsi misionit parathns t artit, megjithat duke u rikthyer tek shoqrit shtetare n prgjithsi dhe tek ato totalitare n veanti kemi at Brodskij i cili e cilson Filozofia e shtetit, etika e tij, pa folur m pr estetikn jan prher dje-ja. N fakt sht nj perceptim i sakt dhe i provuar empirikisht nga historia e civilizimit: reformat shtetare jan shum m t ngadalta, nga zhvillimet n art. Ka studiues: sociolog t artit q mendojn se zhvillimi n art, pasohet gjithmon nga evolucione/ revolucione politike. Lidhur me artin dhe funksionin parathns t tij, Brodskij thot:

116

Gjuha dhe letrsia jan gjithmon sot-i (arti realist) dhe shpesh sidomos aty ku sistemi politik sht ortodoks ato madje mund t prbjn edhe nesr-in (disidenca, por edhe prirjet moderne brenda letrsis realiste t lvruar n regjimin e realizmit socialist, p.sh. kujtoni Kadaren me Dimri i vetmis s madhe, apo Prbindshi etj. Cila sht njra prej meritave t letrsis dhe si prthyhet ajo tek individt? Nj prej meritave t letrsis qndron n faktin se ajo i ndihmon njeriut t prsaktsoj kohn e ekzistencs s tij, ta dalloj veten si n turmn e paraardhsve, si t njerzve t ngjashm me t, tu shmanget tautologjive, domethn shortit, t njohur ndryshe me emrtimin e nderuar viktima t historis. N raporte sht e prsritshmja me artin dhe me letrsin? Arti n prgjithsi dhe letrsia n veanti, prandaj jan t mrekullueshm, prandaj dallojn nga jeta e prditshme, ngase i shmangen prsritjes. (pra jan n raport shmangs, ndoshta edhe kundrshtues) N jetn e zakonshme, ju mund t tregoni t njjtn histori tre her dhe t shkaktoni n t tre hert t qeshura, t jeni shpirti i shoqris. N art, nj form e till sjelljeje quhet klishe. Analizoni marrdhnien e artit me historin e mparshme t krijimit, dinamikn e atij vet dhe individualitetin e artistit. Arti nuk sht vegl endse dhe zhvillimi i tij prcaktohet jo nga individualiteti i artistit, por nga dinamika dhe logjika e vet materialit, nga historia e mparshme e veglave q krkojn e gjejn (apo t nnkuptojn) do her zgjidhje cilsisht t reja. Pra sipas Brodskijt, arti nuk prodhon (vegl endse), dhe nuk sht talenti artistik ai q e prcakton, por sht produkti artistik determinant i cili minimalisht duhet t jet risi-prurs, ka do t thot se e kaluara mund t shrbej si piknisjeje, por asnjher si kriter vlersimi. Misioni i artit sipas Brodskijt sht t qenit prher inovativ. Cili sht thelbi i artit sipas Josif Brodskijt dhe si qndron ai prball historis? Duke qen se zotron gjenealogjin vetjake, dinamikn, logjikn dhe ardhmrin, arti nuk sht sinonimik, por n rastin m t mir, shkon paralel me historin, dhe mundsia e ekzistencs s tij rezulton krijimi pr do her i realitetit t ri estetik. Ja pse arti gjendet shpesh n ball t progresit, n ball t historis, instrument baz i s cils sht si t mos e saktsojm Marksin? pikrisht klisheja. Pra thelbi i artit sht unikaliteti, zhvillimi, risia, kurrsesi jo prsrits, evolutiv. Ku qndron drama e prdorimit t zhargoneve gjuhsore n letrsi dhe cili sht qndrimi i autorit lidhur me kt? Po qndrimi juaj? N ditt e sotme sht jashtzakonisht e prhapur bindja se gjoja shkrimtari, poeti n veanti, duhet t prdor n veprat e tij gjuhn e rrugs, gjuhn e turms. Me gjith aparencn demokratike dhe volit e prekshme praktike pr shkrimtarin, nj pohim i till sht vese nj pallavr, ngase paraqet n vetvete gjakimin tia nnshtroj artin, n rastin konkret letrsin, historis. Vetm n

117

rast se kemi vendosur q sapiensit i ka ardh koha t ndalet n stadin e zhvillimit t tij, vetm ather letrsia mund t flas n gjuhn e letrsis. Analizoni raportet etik-estetik n art sipas Brodskijt. dofar realiteti i ri estetik prsaktson pr njeriun realitetin etik- Pra njeriu e ngre sjelljen e vet morale, bazuar mbi at se far ai ndien dhe jo mbi at q mendon. Thn ndryshe mendja udhhiqet nga shpirti. Sepse estetika sht nna e etiks; nocionet mir dhe keq jan nocione, para s gjithash, estetike, q parakuptojn kategorit e s mirs dhe s keqes. Ktu Brodskij thyen pak kufijt e asaj ka tradicionalisht sht pranuar mbi etikn: q v prball kategorit morale t s mirs dhe s keqes. Por autori, duke i kthyer ato n kategori t t ndjerit(perceptimit ndjesor-estetik) na ka thn se kto gjykime etike, vijn si pasoj e asaj ka ne mendojm estetikisht: mir apo keq mbi faktin. N etik jo gjithka sht e lejueshme, sepse n estetik jo gjithka sht e lejueshme, ngase sasia e ngjyrave n spektr sht e kufizuar. Pra sjellja jon sht moralisht e kufizuar, sepse shpirti e udhzon t kufizuar. Mundsit mund t jen t shumta, por ajo q ka vler n t vrtet, sht estetikisht e przgjedhur. Nj foshnje pa arsye q me t qara refuzon nj t panjohur ose, prkundrazi, joshet drejt tij, instinktivisht ka br nj zgjedhje estetike dhe jo morale.-Zgjedhja pra sht e br nga shpirti dhe jo nga mendja. Zbuloni raportet mes estetiks dhe individit, duke shpjeguar ato dhe prparsit e tyre. Zgjedhja estetike sht gjithher individuale (raporti). fardo realiteti i ri estetik e bn njeriun prjetues (shpjegim), personi sht m privat (shpjegim) dhe kjo privatsi q prfton nganjher formn e shijes letrare (ose ndofar forme tjetr) (prparsi), mundet tashm vet t jet garanci (prparsi), t paktn form mbrojtse nga skllavrimi. Cili sht thelbi i shijes individuale dhe si ndikon ai n thelbin e individit? Sepse njeriu me shije, n veanti me shije letrare, sht m pak i rrezikuar ndaj prsritjeve dhe anatemave ritmike, karakteristik kjo e do politike demagogjike (Thelbi). (Ndikimi) Puna nuk ka t bj dhe aq me faktin se ndershmria sdalka garante pr kryeveprat, por me nj t vrtet tjetr q, e keqja, sidomos ajo politike, sht gjithnj nj stiliste e neveritshme. (Ndikimi) Sa m e pasur t jet prvoja estetike e individit, aq m e konsoliduar sht shija e tij, aq m sqimatare sht zgjedhja e tij morale, sikundrse aq m i lir sht ky individ, edhe n ndodht t mos jet aq i lumtur. Komentoni shprehjet: Bukuria e shpton botn dhe Ne na shpton poezia pr nga pikpamja etike dhe estetike. Bukuria e shpton botn: lidhet me vlerat e estetiks, pra sht shpirti, ai q e shpton individin, e shpton nga prbaljtja morale e sociale, si dhe shpirtrore. Ne na shpton poezia: Poezia sht e pranuar t jet niveli m i lart i shfaqjes, dhe shkrimtart e arrijn maksimumin e tyre artistik me ann e poezis. Kjo do t thot t shptosh nga mediokriteti n art. Analizoni domethnien e sentencs: N nj kuptim antropologjik, e prsris, njeriu sht krijes estetike para se t jet etike.

118

Brodskij pr t arritur n sentencn e vet ka parashtruar: Ndjeshmria e holl estetike shtjellohet uritshm tek njeriu, sepse, duke mos i dhn madje llogari vetes pr at ka prfaqson n vetvete dhe se far i duhet atij me domosdo, njeriu, si rregull, e di instinktivisht far nuk i plqen dhe far e sklldis. Pra autori ka thn n mnyr t thjesht: Ajo q ne nuk vlersojm moralisht, sht e till sepse nuk prputhet me ne shpirtrisht. Kthehemi tek fraza: N nj kuptim antropologjik- n njrin nga kuptimet e shkencs s njohjes s njeriut. Njeriu sht krijes estetike para se t jet etike- do t thot se njeriu sht produkt individual, i cili udhhiqet nga ndjesit shpirtrore, prpara se t udhhiqet nga morali, nnkupto shoqria totalitariste. Pra Brodskij n nj form a n nj tjetr ka dhn dshtimin e regjimit komunist pr t ndrydhur e fabrikuar shpirtra, pr pasoj edhe mendje. Shpjegoni rndsin e ligjrimit nga pikpamja qllimore. Nse ai ka na dallon ne prej prfaqsuesve t mbretris s kafshve sht ligjrimi, ather letrsia, dhe n veanti, poezia, duke qen se sht forma m e eprme e artit t fjals, paraqet n vetvete, trash ta themi, qllimin e species ton. Rndsia e ligjrimit pra, sht komunikimi. Pra komunikimi i ndjenjave artistike n rastin e poezis. Edhe ktu n nj nntekst, Brodskij ka shprehur qndrimin e vet mbi at ka ka sjell mungesa e liris s shprehjes: moskomunikim t artistit me prjetuesin e artit apo lexuesin, i cili pr pasoj sht varfruar shpirtrisht dhe po fabrikohet sipas doktrins s realizmit socialist. Deprtoni n botkuptimin moral e estetik t Brodskijt, duke u thelluar n kndvshtrimet e tij sociale dhe estetiko-perceptive pr dritn e mendjes. Un jam shum larg prej ides s msimit pedant t metriks dhe kompozicionit; aq m pak, klasifikimit t njerzve n inteligjent dhe gjith t tjert mas, kjo m duket e papranueshme- Qndrimi i Brodskijt ndaj strukturalizmit pak a shum, apo ekzagjerimeve n studimin e forms, pa iu prkushtuar fare prmbajtjes. N marrdhniet morale, ky klasifikim sht i ngjashm me ndarjen e shoqris n t pasur dhe t varfr- Pra sipas etiks themi: letrsi q vlen ose jo, pr sa i prket forms; por nse pr ekzistencn e pabarazis sociale kan vend ende dofar arsyesh thjesht fizike, materiale, pr pabarazin intelektuale kto jan t paprfytyrueshme- Ktu Broskij kthehet tek ajo ka njeriu zgjedh t bj n jet: ta kultivoj shpirtin e vet nga natyror n artistik, ose jo. Diku m shum e diku m pak, por n kt kuptim, barazia na sht garantuar prej natyrs- Pra autori thot se n kushte normale, ne t gjith jemi t lindur pr tu kultivuar, edhe dallimi i njeriut nga qeniet e tjera t gjalla. Fjala nuk sht pr arsimimin, por pr ngjizjen e ligjrimit (kultivimi i gjuhs, edhe nj her shprehet kundr zhargonit n art), prafrsia m e vogl e s cils sht shteruar e prthar me futjen e zgjedhjes s rreme n jetn e njeriut.- Pra del kundr filozofis se njeriu sht produkt social, ai nuk prpunohet nga shoqria; individi sipas Brodskijt kultivohet n mnyr thellsisht individuale. Prkufizoni raportin e ngjizjes s ligjrimit me nivelin e letrsis duke u mbshtetur n besimet estetike t Brodskijt dhe duke e krahasuar at me parimet e Montales.

119

Brodskij: Ekzistenca e letrsis nnkupton ekzistencn n nivelin e letrsis dhe jo vetm moralisht, por edhe leksikisht.- Pra autori przgjedh n universin e fjalve t nj gjuhe. Jo vetm moralisht i referohet prgjegjsis s shkrimtarit pr t zgjedhur m t mirat e fjalve dhe pr tiu larguar zhargonit. Montale: Nse nj vepr muzikore ia l ende njeriut mundsin e zgjedhjes ndrmjet rolit pasiv t dgjuesit dhe rolit aktiv t ekzekutuesit, vepra letrare sipas shprehjes s Euxhenio Montales, sht nj art dshprimisht semantik e dnon njeriun vetm me rolin e ekzekutuesit. Pra sipas Montales arti nuk duhet t jet sistem shenjash, por ai duhet t prfshij n simbioz artistin, prjetuesin, dgjues/lexuesin. N qoft se art mbetet sistem shenjash sipas Montales nuk kemi m artist sepse e dnojm njeriun (artistin) vetm me rolin e ekzekutuesit. Ndryshimi mes dy shkrimtarve sht se Brodskij ruan iden e artistit, pa e prfshir lexuesin aty, por kujdes se ai nuk thot q nuk kan asnj lidhje. Montale prfshin edhe prjetimin n misionin e artistit. Pra prkufizimi i ngjizjes s ligjrimit mund t jet: Ligjrimi artistik u prket t gjith, n mnyrn se si ne zgjedhim t jemi aktor t tij. (krijues, lexues, prjetues etj.) Komentoni shprehjen automatizimi gjithnj n rritje i shoqris n kontekstin aktual pr nga pikpamja sociale dhe estetike. N kt rol (rolin pr t zgjedhur) mendoj se njeriu duhet t hyj shum m shpesh sesa n rolet e tjera (pra kt gj, individi e kryen rndom). Prve ksaj, m duket se ky rol, si rezultat i bumit populacionist (i shprhapjes s madhe t mundsis pr t zgjedhur) dhe lidhur me t, automatizimi gjithnj n rritje i shoqris (zhvillimi i teknologjis), d.m.th., n kushtet gjithnj n rritje t izolimit t individit (nevoja pr individin zvendsohet nga nevoja pr makinerin automatike, ka e thuajson rolin e tij n shoqri), bhet gjithnj e m i pashmangshm. Nga pikpamja sociale, kjo funksionon pr shoqri shum t zhvilluara si Japonia, US, vendet e Evrops Veriore, nga pikpamja estetike nuk ndodh nj gj e till, sepse kultivimi shpirtror i individit sht i pavarur nga zhvillimet sociale t shoqris, ndikimi pra sht m i pakt, jo se nuk ekziston. Shpjegoni universalizmin e qndrimit t Brodskijt n shprehjen: Libri sht m i sigurt se sa nj mik apo e dashura. Po ju si mendoni? Nuk mendoj se di pr jetn m shum nga di do bashkmoshatar i imi, por m duket se n cilsin e bashkbiseduesit, libri sht m i sigurt se sa nj mik apo e dashura. Kushti q vendos Brodskij: n cilsin e bashkbiseduesit. Universalizmi i shprehjes qndron n raportin e pafundm q ekziston mes leximit dhe individit, kjo do t thot q procesi i t lexuarit nuk sht asnjher shterues, sepse sht gjenerues n do hap t tij. Ky sht nj raport dualist joshterues q krijohet prmes lexuesit dhe veprs letrare, pikrisht sepse thellsia e t kuptuarit t veprs nga ana e individit ndihmon dhe qartson n evidentimin e hapsirave mendore dhe shpirtrore t pafundme q ekzistojn brenda shpirtit t njeriut. Pra nprmjet t lexuarit, individi zbulon vetveten.

120

Analizoni thelbin e raportit q ekziston mes shkrimtarit dhe lexuesit gjat procesit t leximit. Komentojeni at. Romani apo poezia (burime komunikimi) nuk jan monolog (jo, sepse komunikimi sht proces mes dy subjekteve: dhnsit dhe marrsit), por kuvendim i shkrimtarit me lexuesin kuvendim (raporti i komunikimit), e prsris, skajshmrisht privat (i takon vetm veprs dhe lexuesit, sht estetik, shpirtror pra), q prjashton t gjith t tjert (sepse ka t bj vetm me shpirtin e lexuesit), nse lypet nevoja mizantropikisht (n mnyr t egr) i ndrsjellt (pra veprat jetojn npr shpirtrat tan dhe shpirti yn fiton nj fuqi t re nprmjet t lexuarit). Dhe n astin e ktij kuvendimi (gjat procesit t komunikimit t veprs letrare), shkrimtari sht i barabart me lexuesin (sepse vepra letrare rikrijohet shpirtrisht nprmjet lexuesit), sikundrse dhe e anasjellta, pavarsisht faktit n sht shkrimtar i madh ai apo jo (pra nuk lidhet me veprn, po me aftsin e shpirtit t shkrimtarit pr t zgjedhur mes pafundshmris s veprs artistike). Thelbi i raportit mes shkrimtarit dhe lexuesit sht lidhja e pafundme e ndrsjell vetdijsore q ekziston mes tyre. Trajtoni shtjen e ndikimit q ka leximi n jetn e njeriut dhe thoni qndrimin tuaj lidhur me kt ide. Kjo barazi sht barazia e vetdijes (pra mendja e shkrimtarit t veprs sht e njjt me at t receptuesit t veprs) dhe kjo mbetet me njeriun prgjat gjith jets n trajtn e kujtess (ndikon n kulturn individit, pra sht gjurmlnse brenda nesh) e t turbullt apo t qart, dhe herdokur, me vend apo pa vend, prcakton sjelljen e individit (ndikon tek shfaqja jon n shoqri). Pikrisht kt kam parasysh kur flas pr rolin e ekzekutuesit (lexuesit), e aq m natyrshm kur romani ose poezia sht produkt i vetmis s ndrsjellt t shkrimtarit dhe lexuesit (i procesit intim t leximit dhe t prjetimit t veprs letrare). Shpjegoni kuptimin antropologjik t librit dhe mesazhin kulturor, etik dhe estetik t tij. N historin e species son, n historin e sapiensit (homo sapienti), libri sht fenomen antropologjik, analogjik n thelb me shpikjen e rrots. I lindur me qllimin q t na jap prfytyrimin jo aq mbi origjinat, sesa pr at q ky sapiens sht i aft, libri sht nj mjet zhvendosjeje n hapsirn e prvojs son me shpejtsin e kthimit t flets. Kuptimi antropologjik: libri sht produkt i njeriut dhe i zhvillimit t tij individual dhe socio-kulturor. Mesazhi kulturor: analogjik n thelb me shpikjen e rrots, pra zhvillimi i shoqris nprmjet kulturs dhe teknologjis. Mesazhi etik: sesa pr at q ky sapiens (libri, si produkt i njeriut) sht i aft, pra libri edukon mendime. Mesazhi estetik: libri sht nj mjet zhvendosjeje n hapsirn e prvojs son me shpejtsin e kthimit t flets- pra prvoja kthehet n kultur. Shtjelloni funksionin arrati t librit dhe analizoni thelbin universal progresiv t tij n kuadr t qndrimit t Brodskijt: N t kundrt, na pret e shkuara, para s gjithash, politike me t gjitha strhollimet masive policeske.

121

Ky kthim i flets, si do kthim tjetr, shndrrohet n arrati prej emruesit t prbashkt, prej prpjekjes pr ti mveshur ktij emruesi nj tipar q nuk ngrihet sipr brezit, gjer tek zemra jon, vetdija jon, imagjinata jon. Kjo arrati sht arrati drejt fytyrs me tipare jo t prgjithshme, drejt numruesit, drejt s pavarurs, drejt privatsis. Pavarsisht mbi shmblltyrn e kujt jemi krijuar, ka pothuaj pes miliard si ne dhe pr nj qenie njerzore nuk ka t ardhme tjetr prve asaj t nnvizuars nga arti. Kuptimi nuk sht arrati prej realitetit, emrues i prbashkt sht paradigma e zgjedhjes aktuale, por do faqe e librit sht nj mundsi e re kndvshtrimi mbi botn, ndaj konsiderohet realitet. Por kjo jo mbi at ka ne (shkrimtart, brezi i shkrimtarve) nuk kemi qen (deri aty ku kemi pasur mundsi t perceptojm mbi botn. Ideja sht q nuk mund t jemi m shum n mendje e ndrgjegje, po dhe imagjinat se sa breza shkrimtarsh kan jetuar. Prandaj m i fundit i shkrimtarve sht ur lidhse me t ardhmen. Prandaj edhe arratia sipas Brodskijt sht arrati drejt fytyrs me tipare jo t prgjithshme, sepse prjetimi minimalisht sht dy her personal: 1. sipas shkrimtarit, 2. sipas lexuesit. E pavarura sht procesi i t menduarit q lind nga t lexuarit, ndrsa privatsia sht prjetimi. N fund Brodskij nnvizon fort edhe nj her rolin evolutiv t artit si parathns i qytetrimit dhe i zhvillimit. Prkundrejt ksaj ai v shprehjen: N t kundrt, na pret e shkuara, para s gjithash, politike me t gjitha strhollimet masive policeske. Pra n qoft se ne do t udhhiqemi nga parimet e s shkuars q parakupton zgjidhjen praktike t pathelluar ndaj nevojave q mund t ket e ardhmja, ne do t biem n rrethet vicioze t prhershme dhe nuk do t njohim zhvillimin q sjell forca artistike e filozofike e t menduarit. Cila sht situata e leximit dhe dashamirsis ndaj librit sot n bot? Po shqetsimin e Brodskijt, si e gjykoni? Sidoqoft, gjendja n t ciln arti n prgjithsi dhe letrsia n veanti sht trashgimi (n kuptimin pezhorativ) e pakics, m duket si nj gj anormale dhe kanosse. Pra Brodskij mendon se bota sht n rrug t mbrapsht dhe po krcnohet nga fakti se njerzit nuk jan m t prirur drejt t lexuarit. Ky shqetsim sht i drejt, sepse edhe zhvillimi teknologjik q po e zvendson kulturn e t lexuarit sot, po sjell mangsi gjuhsore, por mbi t gjitha varfrim shpirtror. Vlersoni eprsin etike t artit dhe letrsis sipas kndvshtrimit t Brodskijt dhe evidentoni frazn q e prligj kt qndrim. Nuk po bj apel q shteti t zvendsohet me biblioteka (eprsi etike, duhet kultivuar popullsia) megjithse ky mendim jo rrall m ka shkuar ndrmend (eprsi etike, qndrim personal) porse nuk dyshoj q nse sundimtart tan do ti kishim zgjedhur n baz t prvojs leximore dhe jo n baz t programeve politike, n kt tok do t kishte pasur m pak hidhrim (eprsi etike, sepse lidershipit sipas Brodskijt i mungon shpirti q kultivohet nga arti/letrsia). Kam prshtypjen se sundimtarin potencial t fateve tona duhet ta pyesnim para s gjithash jo si e prfytyron ai drejtimin e politiks s jashtme, por mendon ai pr Stendalin, Dikensin, Dostojevskin (ironizon lidershipin si kultivues t injorancs dhe mbajts t rrethit vicioz t trashguar nga e kaluara).

122

Fraza themelore: Kjo ka vler t paktn pr faktin se gjja m e shtrenjt pr letrsin sht forca e saj kundrhelmuese prej fardo prpjekjesh totale t njohura dhe t panjohura pr tia qasur zgjidhjes s problemeve t ekzistencs njerzore. Pra nprmjet arratis brenda letrsis individi zbulon elsin e t vrtets s vetvetes. Ky ushtrim sugjerohet detyr shtpie: Analizoni vlerat sunduese t letrsis dhe artit sipas Brodskijt n raport me fenomenet e tjera sociale. Nxnsi orientohet t zbrthej frazn e mposhtme: Si nj sistem moral, s paku, sigurimi,- karakteri etik i letrsis, prmirsimi moral vjen nga kultivimi sa m i thell i ndjenjave. Letrsia sht ku e ku m efektive se sa fardo sistemi besimi apo doktrine filozofike.- lidhur me kt mund t thuhet pse rikrijon gjendje fizike, shpirtrore e morale nprmjet fjals. Gjykoni qndrimin universal t shkrimtarit kur deklarohet se Krimi m i rnd sht prbuzja e librave, mosleximi i tyre. Po qndrimi juaj cili sht? Sepse nuk mund t ket ligje q t na mbrojn nga vetvetja, asnj kod ndshkimor nuk parashikon krimet ndaj letrsis (qndrim universal). Dhe ndrmjet ktyre krimeve, krimi m i rnd sht jo kufizimi i censurs, por djegia e librave. Ky ka qen nj ndr krimet e hershme t njerzimit: Kujtoni djegien e biblioteks s Aleksandris. Duke qen se shoqria ka qen m primitive, lufta ndaj dijes dhe eprsia pr sundim ka qen dhuna. E njjta gj edhe n sistemin komunist si realitet i prjetuar nga Brodskij, ku librat u dogjn dhe kultura u zvendsua me mediokritet. Kjo ishte e kaluara. E ardhmja: Por ka edhe nj krim edhe m t rnd prbuzja e librave, mosleximi i tyre- Kjo parathot at ka sistemi teknologjik po i bn kulturs klasike n fakt. Sot leximi sht zvendsuar nga aktivitete t tjera q i prgjigjen atyre dhe prbuzjes s librit. Pasojat: Kt krim njeriu e paguan me jetn e vet: nse kt krim e kryen kombi ai e paguan me historin e tijT shohim ka na rezervon e ardhmja lidhur me kt.

Ora III Objektiva:


a) T analizoj qndrimet estetike dhe etike t Brodskijt; b) T kuptoj nj teksti kulturologjik; c) T analizoj tiparet t nj teksti kulturologjik Vlersoni esen pr nga pikpamja ideore e mesazhit, qndrimeve kritike, njohurive q mort dhe ridimensionimin e ideve tuaja ndaj artit dhe letrsis. 1. T nxirret mesazhi i pjess i cili ka t bj me vendin e qetrsis me arteve, tek individi dhe zhvillimi i tij, tek evoluimi i shoqris. 2. Qndrime kritike jan: a. kndvshtrimi ndaj gjuhs s mass; b. moskultivimi i lidershipit,

123

c. prbuzja e librave, d. mos t msuarit nga letrsia, duke br gabimin e qarkut vicioz t historis etj. 3. Qndrimi i nxnsve. Msuesi shpjegon karakterin kulturologjik t nj teksti. Analizoni nga pikpamja kohore dhe hapsinore, si dhe kulturologjike fjalimin e Josif Brodskijt mbajtur ditn q i sht dhn mimi Nobel pr letrsin. Pikpamja kohore e tekstit duhet par minimalisht n dy kndvshtrime: Brodskij mes (a) t kaluars komuniste n ish BS dhe (b) sot nj nobelist q adreson nj fjal t lir. a) Kjo vrehet n Pra, pr kt arsye, nuk e kan dashur artin n prgjithsi (Stalini, Enveri) dhe poezin n veanti prijsit e t mirave t prbashkta (Brezhnjevi dhe Realizmi Socialist), sundimtart e masave, tellallt e domosdoshmris historike. b) vrehet Nse arti di edhe na mson (artistit, n radh t par), ather kjo ka t bj pikrisht me privatsin e ekzistencs njerzore.-Mbani parasysh q realizmi socialist nuk e merrte parasysh ekzistencializmin si doktrine dhe e ka dnuar at. Artistt me prirje t tilla n vendet ishkomuniste jan ndshkuar. Teksti i Brodskijt referuar s kaluars dhe aktuales psh. Duke qen m e strlashta dhe forma m e fjalprfjalshme e iniciativs vetjake ajo dashje ose pa dashje stimulon tek njeriu pikrisht ndjesin e individualitetit, unikalitetit, veansin duke e shndrruar at nga nj kafsh shoqrore n personalitet, si dhe s ardhmes lidhur me misionin e letrsis Pavarsisht mbi shmblltyrn e kujt jemi krijuar, ka pothuaj pes miliard si ne dhe pr nj qenie njerzore nuk ka t ardhme tjetr prve asaj t nnvizuars nga arti.; Gjuha dhe, si m duket mua, letrsia- jan gjra m t lashta, m t pashmangshme, m t prjetshme sesa do form e organizimit njerzor. Universalizmi i letrsis sipas Brodskijt: Zemrimi, ironia apo indiferenca e shprehur nga letrsia n lidhje me shtetin, sht n thelb, reaksioni i s prhershmes, m sakt t themi i t pafundmes, kundrejt t prkohshmes, t kufizuars. Pikpamja hapsinore e tekstit lidhet me shtrirjen komunikuese t mendimit t letrsis. N fakt autori n disa forma dhe e mohon at duke vrejtur lidhjen direkte q krijohet mes veprs letrare dhe individit p.sh: Vepra e artit, letrsia n veanti dhe poezia m prvemas, i drejtohet njeriut tt--tt, duke u lidhur me t n marrdhnie direkte, pa ndrmjets. Aspekti kulturologjik i ktij teksti lidhet me nivelin e teoris shoqrore p.sh.: Pra, pr kt arsye, nuk e kan dashur artin n prgjithsi dhe poezin n veanti prijsit e t mirave t prbashkta, sundimtart e masave, tellallt e domosdoshmris historike. Sepse aty ku ka kaluar arti, ku sht lexuar poezia, ata zbulojn n vend t plqimit dhe solidaritetit shprfillje dhe kundrshtim, n vend t vendosmris pr veprim mosvmendje dhe neveri. Me fjal t tjera, npr zerot e vegjl me t cilt prijsit e s mirs s prbashkt dhe sundimtart e masave priren t veprojn, arti parathot nj periudh, periudh, presje, dhe nj minus, duke e shndrruar do zero n nj njeri t vockl, megjithse jo gjithmon t bukur.

124

Gjithashtu, autori ka ndrthurur disiplina n tekst: rreth letrsis ai rrotullon gjuhn, komunikimin, historin, politikn e politilogjin, sociologjin dhe filozofin. Pikpamja individuale: Ndjeshmria e holl estetike shtjellohet uritshm tek njeriu, sepse, duke mos i dhn madje llogari vetes pr at ka prfaqson n vetvete dhe se far i duhet atij me domosdo, njeriu, si rregull, e di instinktivisht far nuk i plqen dhe far e sklldis. Shtjelloni se si vrehet ligjrimi i prditshm n individualitetin gjuhsor t Brosdkij dhe evidentoni bazat sociale t tij nprmjet ktij individualiteti. Pra do ti prgjigjemi pyetjes 1. Si vrehet nga kjo ligjrat q Brodskij sht shkrimtar? 2. Cilat jan bazat e sjelljeve sociale t tij? 1. P.sh: Ai po mban nj ligjrat pr letrsin n raport me individin krijues dhe prjetues, ai e prligj autoritetin e vet duke e vn letrsin n kandar me artet e tjera; ai vren rolin e eprm t letrsis si art n raport me prvojn politike, historike, shtetare etj. 2. Baza e sjelljes s tij sociale shprehet qart n dy moment a) Nuk po bj apel q shteti t zvendsohet me biblioteka megjithse ky mendim jo rrall m ka shkuar ndrmend porse nuk dyshoj q nse sundimtart tan do ti kishim zgjedhur n baz t prvojs leximore dhe jo n baz t programeve politike, n kt tok do t kishte pasur m pak hidhrim. Kam prshtypjen se sundimtarin potencial t fateve tona duhet ta pyesnim para s gjithash jo si e prfytyron ai drejtimin e politiks s jashtme, por mendon ai pr Stendalin, Dikensin, Dostojevskin. b) N ditt e sotme sht jashtzakonisht e prhapur bindja se gjoja shkrimtari, poeti n veanti, duhet t prdor n veprat e tij gjuhn e rrugs, gjuhn e turms. Me gjith aparencn demokratike dhe volit e prekshme praktike pr shkrimtarin, nj pohim i till sht vese nj pallavr, ngase paraqet n vetvete gjakimin tia nnshtroj artin, n rastin konkret letrsin, historis. Zbuloni se cilit mjedis i referohet ligjrimi i Brodskijt. Si ka ndikuar ky mjedis n t menduarit dhe mesazhin poetik t shkrimtarit t madh? Mjedisi: Rreziku i vrtet pr shkrimtarin nuk sht dhe aq mundsia (dhe shpesh siguria) e prndjekjes nga shteti, t cilat, t prbindshme apo t nnshtruara ndryshimeve pr mir, jan prher t prkohshme. Ngritja e psikozs dhe e persekutimit t mendimit dhe individit. Ndikimi: Kjo ka vler t paktn pr faktin se gjja m e shtrenjt pr letrsin sht forca e saj kundrhelmuese prej fardo prpjekjesh totale t njohura dhe t panjohura pr tia qasur zgjidhjes s problemeve t ekzistencs njerzore. Si nj sistem moral, s paku, sigurimi, letrsia sht ku e ku m efektive se sa fardo sistemi besimi apo doktrine filozofike. Vreni tipare t ligjrimit mediatik te fjala e nobelistit dhe sqaroni raportet prditshmri-kultur n fjalim. Pr kt i prgjigjemi pyetjes: N far raportesh ekziston jeta e prditshme me realitetin artistik n letrsi sipas Brodskijt? Sillni shembuj. 1. Nse arti di edhe na mson (artistit, n radh t par), ather kjo ka t bj pikrisht me privatsin e ekzistencs njerzore. Duke qen m e strlashta dhe forma m e fjalprfjalshme e iniciativs vetjake ajo dashje ose pa dashje stimulon tek njeriu pikrisht ndjesin e

125

individualitetit, unikalitetit, veansin duke e shndrruar at nga nj kafsh shoqrore n personalitet. 2. Sepse aty ku ka kaluar arti, ku sht lexuar poezia, ata zbulojn n vend t plqimit dhe solidaritetit shprfillje dhe kundrshtim, n vend t vendosmris pr veprim mosvmendje dhe neveri. 3. Filozofia e shtetit, etika e tij, pa folur m pr estetikn jan prher dje-ja. Gjuha dhe letrsia jan gjithmon sot-i dhe shpesh sidomos aty ku sistemi politik sht ortodoks ato madje mund t prbjn edhe nesr-in. 4. N jetn e zakonshme, ju mund t tregoni t njjtn histori tre her dhe t shkaktoni n t tre hert t qeshura, t jeni shpirti i shoqris. N art, nj form e till sjelljeje quhet klishe. Arti nuk sht vegl endse dhe zhvillimi i tij prcaktohet jo nga individualiteti i artistit, por nga dinamika dhe logjika e vet materialit, nga historia e mparshme e veglave q krkojn gjejn (apo t nnkuptojn) do her zgjidhje cilsisht t reja. N shembujt e msiprm dhe t tjer n tekst, Brodskij ka vn prball dy realitete 1. Prditshmrin dhe 2. artin. Realiteti i prgjithsuar i ktyre sht letrsia dhe karakteristikat e saj p.sh: 1. krijimi i personalitetit etj. Prgjithsisht pra, autori nxjerr prgjithsime. Analizoni raportin q Brodskij ka vendosur me dgjuesin/lexuesin e vet gjat prezantimit t ksaj ligjrate. Teksti po t vrehet me kujdes ka dy qendra referenciale 1. ne (si njerz n mas) 2. njeriu (Ai si krijes e lartsuar). Qndrimet e Brodskijt ndaj ktyre qendrave jan t ndryshme pa dyshim: kur flet pr shoqrin sht ne, apo sunduesit jan n numrin shums. Kur flet pr njeriun kemi nj metonimi t prdorur duke iu referuar shkrimtarit dhe individit prjetues t procesit artistik. Raporti n fakt nuk sht aq i lidhur me lexuesin/dgjuesin se sa mbi qndrimin individual t autorit ndaj shoqris, prirjeve t saj dhe individit (krijues e prjetues). far do t vlersonit si kulturologjike n fjalimin e Brodskijt? Argumentoni idet tuaja. (detyr shtpie) Pr kt nxnsi sugjerohet t fokusohet tek: 1. cilat jan teorit q trajton Brodskij n tekst p.sh. demokratizimi i t shprehurit letrar, 2. cila sht baza kulturore q ka ndrtuar kt tekst (pra, letrsia n raport me shkencat e tjera).

ORA IV Objektiva:
a) b) c) d) T analizoj aspektet kulturologjike t tekstit dhe qndrimet e Brodskijt; T krahasoj figurn e Brodskijt me t Kutelit; T evidentoj tiparet e shkrimit prshkrues n esen e Brodskijt; T ekzekutoj hapat e shkrimit t nj interviste, bazuar n esen e Brodskijt.

126

Trajtojeni tekstin e msiprm pr nga pikpamja epistemologjike, ku t dalloni rregullat dhe funksionimin e mesazheve t tyre, aktualitetin dhe universalitetin q i karakterizon. Pr kt, evidentojm 5 argumentet m t rndsishme t Brodskijt p.sh. letrsia e kthen njeriun nga kafsh shoqrore n individualitet. Pr kt evidentohet fragmenti n libr, rilexohet dhe nxnsi i prgjigjet pyetjeve si: 1. far kushti ka vendosur Brodskij mbi raportin art-individ? 2. N mjedis kohor e vendos letrsin Brodskij? 3. Evidentoni procesin q ndodh tek individi nga kontakti me letrsin sipas Brodskijt. 4. N prfundim del Brodskij dhe si? Evidentoni se me far metode Brodskij ka trajtuar dhe shtjelluar argumentet e veta n ligjratn e Nobelit dhe analizoni parimet e tij t argumentimit n funksion t parimeve t tij estetike dhe etike. S pari, duhet dalluar lidhja shkak-pasoj n t ciln Brodskij vendos estetikn me moralin. Sipas tij, morali i shndosh vjen si pasoj e nj ndjenje t mir. Metoda q autori ka prdorur sht prgjithsisht ajo e kontrastit: Kujtoni sundimtarin n raport me artin. Po gjithashtu vrehet edhe metoda shkak-pasoj (pse-sepse). Parimet e tij t argumentimit lidhen drejtprdrejt me qasjet e tij etikestetik. Vreni argumentimin e tij nga objektet q i shkojn pr shtat dhe argumentimin e tij n raste kur reflektime t caktuara t shoqris nuk prputhen me bindjen e tij personale. Komentoni paragraf t caktuar t ktij teksti pr nga pikpamja shoqrore. Si reflektohen kto interpretime n tekst. far kuptimesh t reja gjenerojn ato? Nj fragment mund t jet ai mbi demokratizimin e gjuhs. Dalloni se cili sht subjekti pr komunikim n kt fjalim dhe prmblidheni at n formn e tezs s Brodskijt. Subjekti pr komunikim sht individi (krijues-prjetues); objekti sht letrsia/arti. Tez mund t jet: Arti sht n brendin e privatsis s ekzistencs njerzore dhe e shndrron individin nga kafsh shoqrore n personalitet. Analizoni raportin prvoj analiz prfundim n esen e Josip Brodskijt, duke u mbshtetur vetm n tekst. Pr kt przgjidhni nj paragraf dhe evidentoni t kaluarn e Brodskit, argumentimin e problematiks dhe prfundimet ku ai del. P.sh. HISTORIAPRVOJA: N historin e species son, n historin e sapiensit, libri sht fenomen antropologjik, analogjik n thelb me shpikjen e rrots. ANALIZA: I lindur me qllimin q t na jap prfytyrimin jo aq mbi origjinat, sesa pr at q ky sapiens sht i aft, libri sht nj mjet zhvendosjeje n hapsirn e prvojs son me shpejtsin e kthimit t flets. Ky kthim i flets, si do kthim tjetr, (PRFUNDIMI): shndrrohet n arrati prej emruesit t prbashkt, prej prpjekjes pr ti mveshur ktij emruesi nj tipar q nuk ngrihet sipr brezit, gjer tek zemra jon, vetdija jon, imagjinata jon. Bni ndarjen n hyrje, zhvillim dhe prfundim t ligjrats s msiprme dhe ndrtoni skeletin e eses.

127

Krahasoni pikpamjet e Kutelit mbi shkrimtarin me kndvshtrimet e Brodskijt dhe dalloni n form t shkruar pikat e prbashkta dhe dallimet prgjegjse, duke u prqendruar n pikat e mposhtme: - misioni i shkrimtarit; Misioni sipas Kutelit pr shkrimtarin sht t shkruaj; sipas Brodskijt sht t ndiej fort dhe artistikisht: - shkrimtari n raport me kombin e vet; Sipas Kutelit t jet kombtar, sipas Brodskijt nuk paraqitet n kt tekst nj mision i till, por sht ai i madhi i t parathns: - krijuesi n raport me kulturn kombtare; Sipas Kutelit duhet ta pasqyroj kulturn e vet kombtare, sipas Brodskijt shkrimtari ka karakter individual: - poett dhe marrdhnia e tyre me gjuhn; T dy shkrimtart bien pak a shum dakord q gjuha artistike kultivohet nga shkrimtart dhe nuk duhet t vulgarizohet: - artistt dhe koncepti pr shtetin. Brosdkij ka mendimin q shteti sht dje-ja dhe se artisti sht e sotmja, por edhe e ardhmja. Kuteli e sheh artistin n funksion t shtetit. Analizoni tiparet e eses prshkruese t Brodskijt dhe jepni gjykimin tuaj pr teknikat e shkrimit akademik t nobelistit. far ju l m shum mbresa dhe far do t prmirsonit? Pr kt nxnsi i prgjigjet pyetjeve: 1. A prshkruan eseja karakteristikat e shkrimtarit dhe t letrsis; 2. Ai i rendit mire karakteristikat dhe a i jep n mnyr t qart ato? 3. A ka prdorur kohn e tashme? 4. N vet sht vendosur ligjrimi? 5. Cila sht metodologjia e prshkrimit: lineare, kontrastuese, shkak-pasoj etj.?

Diskutim i lir
Mendoni nj titull pr esen e msiprme dhe argumentoni zgjedhjen tuaj nga pikpamja tekstuale dhe nga mnyra se si ju e keni kuptuar kt ligjrat. Pas analizimit t eses, thoni se far prshtypjesh ju ka ln nobelisti Brodskij dhe idet e tij. Bjini nj intervist Josif Brodskijt dhe prgjigjet e saj nxirrini nga argumentet e eses. Paraqiteni n formn e nj shkrimi gazete, duke e shoqruar edhe me nj foto t Brodskijt. Pr realizimin e intervists dhe pasqyrimit t saj n formn e nj shkrimi gazete, mbshtetuni n rubrikn Shkrimi i nj interviste. Shkrimin e intervists sugjerohet q nxnsi ta drejtoj vet pa udhzimin e msuesit. Kjo pr shkak t faktit se nxnsi e ka par n media se si realizohet nj intervist.

128

Detyr me shkrim Nr. 3


Shkrimi i eses prshkruese (1 or) Objektiva: a) T realizohet shkrimi i nj eseje prshkruese duke pasur parasysh shkrimin e sakt t hyrjes, paraqitjes dhe trajtimit t argumente, si dhe mbylljen; b) T redaktohet eseja dhe t mbahen parasysh tiparet gjuhsore t eses prshkruese. Sugjerohet q nxnsi t punoj me libr prpara me qllim q ti prmbahet sa m sakt hapave t shkrimit t tekstit informativ dhe organizimit t brendshm t tij. Sigurisht, q msuesi ftohet t zgjedh nj tem tjetr pr realizimin e detyrs, ndryshe nga propozimi i autorve. 87

129

Kreu IV: Teksti binds - argumentues


4.1 Fjalimi i Kadares n ceremonin e mimit Asturias
Ora I Objektiva:
a) T diskutohet mbi kompleksitetin e figurs s Kadares; b) T lexohet dhe t kuptohet deri n fund eseja; c) T analizohen tiparet dalluese t shkrimit; pozicionin e shkrimtarit n t; raportet Kadare-letrsi. Qarkoni prgjigjen e sakt: Ismail Kadare ka lindur n: d) Gjirokastr. 2. Studimet pasuniversitare pr letrsi Ismail Kadare i ka kryer n: b) Institutin Gorki. 3. Vllimi i par poetik i shkrimtarit Ismail Kadare sht: b) Shekulli im. 4. Romani Gjenerali i Ushtris s Vdekur sht shkruar n b) 1963. 5. Romani dedikuar fmijris dhe vendlindjes s autorit sht: a) Kronik n gur. 6. Tema e gjakmarrjes sht trajtuar n romanin: d) Prilli i thyer. 7. Nuk sht roman i Ismail Kadares: c) Tuneli. 8. Tragjedia kosovare sht trajtuar n librin eseistik: a) Ra ky mort, e u pam. 9. Ismail Kadare ka qen Laureat i mimit b) Princi i Asturias. 10. Cili nga filmat e mposhtm sht realizuar mbshtetur n romanet e Kadares: c) Koha e komets. Renditni n drrasn e zez gjith informacionin q keni pr Ismail Kadaren dhe ndrtoni biografin e tij, si dhe nj bibliografi me veprat e tij poetike, narrative dhe eseistike. Kadare, Ismail (1936), shkrimtar, poet, eseist, publicist dhe prkthyes. Lindi n Gjirokastr. Studimet e larta n fushn e letrsis i kreu n Institutin Gorki n Mosk. Veprat e tij jan prkthyer n shum gjuh t huaja. sht antar i Akademis s Shkencave Morale dhe Politike t Parisit. Pr kontribute n fushn e letrsis i sht dhn titulli Kalors i Legjionit t Nderit dhe Nderi i Kombit. Ndr veprat e tij prmendim: Gjenerali i ushtris s vdekur, Kronik n gur, Gjakftohtsia, Pallati i ndrrave, Ftes n studio, Spiritus, Dialog me Alen Boske, Ra ky mort e u pam, Lulet e ftohta t marsit, Vajza e Agamemnonit, Darka e gabuar, E penguara etj. Si e vlersoni profilin kulturologjik t Kadares? Argumentoni qndrimet tuaja. Ktu mund t vlersohen kontributet e shkrimtarit n publicistik (debatet publike ku sht prfshir), eseistik (Ftes n studio, Eskili, ky humbs i madh), prkthim (Majakovskij etj.), etj.

130

Duke iu rikthyer dijeve mbi disidencn, a do ta konsideronit Kadaren shkrimtar disident? Jepni argumentet pro dhe kundr. (Orientime) Kjo pik edhe mund t diskutohet m shum n raport me kufizimet e shkrimtarve n periudhn e diktaturs.

Lexim i drejtuar
Vreni tiparet dalluese t ktij shkrimi, duke qartsuar se kujt i drejtohet dhe pr k/ far sht shkruar. Lartsia Juaj,- Nj mbreti ose Princi. N qoft se do t ishte pr President, ministra, ambasador do drejtohej Shklqesi, n qoft se njerz t artit Koleg etj. sht nj knaqsi e veant (do t thot t jesh i ftuar) t jem i pranishm n kt sall (audienc e prgatitur ) dhe t marr fjaln ktu (domethn q dhnia e fjals sht nderim). Si vetidentifikohet shkrimtari n fjalimin e tij dhe si e prkufizon ai referentin dhe pikn e lidhjes n ligjrat? Knaqsia sht e dyfisht, ngaq e gjith kjo ndodh pr shkak t letrsis (referenti), universit q un i prkas (vetidentifikimi dhe pika e lidhjes). far raporti vendos Kadare me letrsin? A mund t ishte m gjithprfshirs nse do t ish prdorur termi art? Raporti q shkrimtari vendos me letrsin sht gjithprfshirs, sepse e konsideron veten pjes t universit letrar. Ndoshta nuk mund t ishte m gjithprfshirs sepse edhe letrsia sht art. Cilat jan qndrimet q Kadare kontraston lidhur me letrsin? Komentoni domethnien e tyre dhe pozicionimin idealist t shkrimtarit. Ka pasur dhe vazhdon t ket dy mendime krejtsisht t kundrta pr letrsin. Njri, i vjetr, pakz naiv, q besonte se letrsia, ashtu si gjith artet, mund t bnte mrekullira pr botn; mendimi tjetr, modern, rrjedhimisht aspak naiv, se letrsia dhe arti nuk i shrbejn askujt, ve vetvetes (Kontrastimi). Ne t dy kto mendime, e vrteta dhe jo e vrteta jan t prziera. Megjithat, si njeri i artit, un kam prirjen t besoj te mrekullia (Idealizmi). Mendimet e kontrastuara i referohen qndrimit t realizmit socialist mbi letrsin q mund t bnte mrekullira pr botn dhe mendimi tjetr q i referohet shprehjes arti pr art n fjalt se letrsia dhe arti nuk i shrbejn askujt, ve vetvetes. Me kt, Kadare rrzon rolin edukativ t letrsis dhe ngre lart vlerat estetike (dhe etike-ndoshta) t letrsis. Ku qndron mistika dhe simbolika e mitit t Orfeut dhe pr ciln veprimtari njerzore shrben ky mit si referent? Miti i Orfeut: Orfeu ishte nj poet dhe muzikant. Muzat i kishin msuar ti binte lirs. Muzika dhe vargjet e tij ishin aq t mbla dhe t mrekullueshme saq do gj pushonte pr ta dgjuar at. Gruaja e tij ishte nimfa Euridike, t ciln e dashuronte edhe Aristeu. Nj dit, teksa Euridikja vraponte pr ti shptuar ktij t dashuruari t marr, nj gjarpr e kafshoi dhe ajo vdiq menjher. Ather Orfeu mori vendimin t zbriste e ta merrte n Had, n mbretrin e errt t t vdekurve. Me muzikn e tij i preku t gjitha perndit,

131

madje edhe vet Hadin dhe gruan e tij Persefonin, e cila u prek nga dashuria e madhe e Orfeut pr Euridiken. Kshtu Hadi ia jep t drejtn Orfeut ta marr Euridiken me vete, por me kushtin q gruaja ta ndiqte burrin prgjat rrugs s errt dhe ky nuk duhej t kthehej ta shihte para se t arrinte n botn e t gjallve. Kur t dy ishin pothuajse afr siprfaqes s toks, Orfeu i friksuar se mos e humbte dhe nga dshira pr ta par t shoqen, kthehet, por menjher gruaja u prthith nga forcat e nndheshme, pavarsisht se sa fort e mbajti ai nga dora. Kshtu q ajo vdiq pr t dytn her. Mistika qndron tek forca e artit n jetn e njerzve pr ti br ata m t dashuruar dhe m t mir. sht pikrisht mnyra se si arti i jep bots dashuri. Sipas Kadares, thelbi i tij ka t bj me mundsit e artit. Interpretoni universalitetin e shkrimtarit n fjalin: Orfeu arriti q me artin e tij t bj gjra t pabesueshme dhe, ndonse nuk arriti dot t kaprcente murin e vdekjes, m prap se kushdo iu afrua s pamundurs. Mbshtetuni n: - kundrshtit brenda fjalis; raporti vdekje prjetsi; prjetsia e artit. Pabesueshmria e veprs s Orfeut qndron n faktin se ai nprmjet muziks, arriti t kthej vullnetin e hyjnive mbi fatin e Euridiks. E pamundura pra e artistit bhet sa koh ai sht n jet, nprmjet krijimitaris s tij. Kadare nuk thot realisht q ai nuk e kaprceu murin e vdekjes, ai murin e vdekjes e kaprceu, po vetm si artist sepse pr kt merit atij iu dha nj shans i dyt, ndrsa si njeri ai nuk mundi ta shptoj dot gruan e vet. Pra sht arti, ai q e prjetsoi figurn e tij. N cilin kontekst e ka ndrtuar ligjratn e vet Kadareja? far kuptojm ne pr t dhe artin/artistt e asaj kohe? Njzet vite m par, n vendin tim komunist n qoft se dikush do ti thoshte dikujt se ka gjas q nj dit, nj shkrimtar shqiptar do t marr nj mim n Spanj, pr m tepr t dorzuar nga princi trashgimtar, ky dikush do t shpallej aty pr aty i mendur, do t prangosej e do t ohej n mendin. Dhe kjo do t ishte e keqja m e vogl. Sipas nj versioni t dyt, ky dikush do t prfundonte n hetuesi dhe pastaj n tortur si nj komplotist i rrezikshm. Konteksti t cilit i referohet Kadareja sht regjimi komunist. Ajo q ne kuptojm sht 1. mungesa e liris; 2. mungesa e lvizjes, 3. lufta e klasave: princi trashgimtar, 4. represioni dhe burgimi pr agjitacion dhe propagand, apo pr komplotist i rrezikshm. Ku qndron thelbi i mrekullis s liris? N raport qndron me popujt dhe si reflektohet n art dhe veanrisht n letrsi? Ndoshta mund tju duket pak i dramatizuar ky parashikim, por un do tjua shpjegoj. Shqipria, vendi im, dhe Spanja e juaj, prve nj miqsie t shkurtr n shekullin XV, nuk kan pasur kurr asnj lidhje. Ndrprerja e plot u b n shekullin e kaluar, kur vendi im komunist, i shquar pr prerje marrdhniesh, (ky ka qen, si t thuash, specialiteti i tij), preu do lidhje me Spanjn. Por si do gj n bot, ashtu edhe mrekullia e letrsis e ka nj tradit. Thelbi i mrekullis s liris sht letrsia. Pra ajo ka i zhduk kufinjt mes shteteve dhe ndarjet mes tyre sht kultura.

132

Vreni togfjalshat dhe saktsin e ndrtimit t tyre. Analizojini nga pikpamja kuptimore, simbolike dhe gjuhsore: Koh e ngrir-1. koh q secn prpara dhe nuk sjell zhvillim, 2. koha e komunizmit; 3. metafor Kalors i vetmuar- 1. individ idealist 2. i vetm kundra t tjerve, 3. epitet Kaprcej sa her- 1. nuk kish kufij pr... 2. ishte i mundshm mes t pamundurs. Kufi i pakaprcyeshm- 1. kufi fizik i pamundur 2. kufi i dogms dhe politiks, 3. epitet. Detyr shtpie: Vlersojeni fjalin e msiprme pr nga mesazhi universal q mbart dhe perfeksioni stilistik i ndrtimit. Duke u mbshtetur n kto vlersime, jepni tre prfundime pr botkuptimin kulturologjik t Kadares dhe tre prfundime pr kredon e tij poetike. Prfundime t karakterit kulturologjik mund t jen: 1. individualizmi i shkrimtarit 2. letrsia thyen do lloj politike 3. Komunizmi nuk e dmtoi dot komunikimin letrar. Prfundime mbi kredon poetike mund t jen q: 1. Diktati nuk e ndal shpirtin krijues; 2. Letrsia ka karakter universal, 3. Letrsia sht nj form e liris.

Ora II Objektiva:
a) b) c) d) T analizohen qndrime t ndryshme t Kadares n tekst; T vlersohen idet universale t shkrimtarit; T krahasohen idet e Kadares me Brodskijn dhe Kutelin; Jepni gjykimet tuaja mbi esen.

Sillni ndr mend simbolikn e figurs s Don Kishotit. Gjykoni se ku qndron ai mes marris, idealizmit dhe artit? Figura e Don Kishotit sht nj figur q kritika letrare po edhe ajo sociopsikologjike ka ndrtuar duke e par n dy aspekte: at t karakterit idealist dhe jo vetm mesjetar, por edhe karakterin e t marrit. Idealizmi i Don Kishotit qndron n thelbin e tij si personazh por edhe n misionin q ai v vetes: t prmirsoj botn. N fakt aspekti i marris s tij nuk qndron n bmat e tij se sa n utopin e bots pr t mos qen pozitive, por n fakt thelbi sht q bota e till sht e ndrtuar me pozitivitetin dhe negativitetin e saj. Figura e Don Kishotit sht universale n art sepse ajo mbart mbi vete luftn dualiste, t prhershme t njerzimit me t mirn dhe t keqen. Shtjelloni me ndihmn e msuesit kuptimin q ka marr figura e Don Kishotit n kontekstin e regjimit komunist shqiptar, duke e par nga pikpamja e interpretimeve t imponuara t kohs dhe shtrembrimin e figurs.

133

N kohn e komunizmit kritika e realizmit socialist e orientoi figurn e Don Kishotit n favor t politiks s saj populiste duke e nxjerr at jasht konceptit aristokratik mesjetar dhe duke e veshur at me simbolin e idealit komunist q e mira duhet t luftoj me se sbn t keqen. Cila sht teza dhe njkohsisht mesazhi i ksaj ligjrate? Argumentoni se ku qndron figura e Don Kishtotit mes totalitarizmit dhe pavarsis. Teza: Artet dhe letrsia jan t pavarura Mesazhi: Letrsia sht universale ndaj ajo nuk njeh kufij t asnj lloji. Figura e Don Kishotit mes totalitarizmit dhe pavarsis qndron n faktin se ajo u keqinterpretua nga kritika e realizmit socialist n Shqipri por pavarsisht ksaj ajo erdhi me t gjitha dimensionet e saj kohore, hapsinore, kulturore por mbi t gjitha artistike pr lexuesin shqiptar. Analizoni universalitetin e konceptit t shkrirjes s kufijve mendor n rrafshe si: komunikimi, liria e individit, pavarsia, integrimi, universalizmi n art etj. Letrsia ka qen dhe mbetet mnyr estetike por edhe etike e t komunikuarit n kt kuptim ajo asnjher nuk e ka humbur funksionin e saj pr t na pasuruar shpirtin me ndjenja humane dhe kjo gj ka qen e gjithkohshme n letrsi. Vendet e zhvilluara prgjithsisht kan nj letrsi t ngritur mbi kultin e individit m shum se sa mbi kultin e shoqris ndaj dhe tematika e letrsis s tyre universale mbetet liria dhe krkimi i s vrtets nprmjet saj. Sigurisht q liria e individit sht e lidhur me pavarsin e tij shpirtrore dhe mendore. Por nj letrsi q t quhet universale ajo duhet ti tejkaloj minimalisht kufijt kohor dhe hapsinor. Ajo ka sht universale n artin e letrsis sht mesazhi mbi thelbin e prjetshm estetik t shpirtit q prkthehet n prjetim emocional dhe moral. Krahasoni domethniet e togfjalshave pavarsi e shteteve dhe pavarsi e letrsis sht globale. Pavarsia e letrsis sht globale sepse sht n zhvillim t mtejshm anemban bots, pavarsisht nga gjuha, shteti, letrsia dhe arti i saj sht i njjt me t gjith botn. Diskutoni mbi konceptin global n art sipas: Kuteli: Kuteli e konsideron letrsin si mjet pr t dhn mbijetesn e kombit dhe veorit e tij n raport me kombet e tjera. Pra nprmjet gjuhs kombtare ne bhemi pjes e kulturave globale. Brodskij: Brodskij sht i qndrimit se gjuha dhe letrsia jan gjerat m t lashta, m t pashmangshme, m t prjetshme se sa do form tjetr e organizmit njerzor. Kjo do t thot se sipas Brodskijt nj pjes e asaj q njerzimi ka qen sht aktualisht apo do t jet n t ardhmen jepet nprmjet letrsis. Kadareja: Globalizmi n art sipas Kadares sht i lidhur me thyerjen e kufijve t mendsis mes popujve dhe njohjes s kulturave ndrmjet njerzve. Komentoni shtrirjen kuptimore t shprehjes: Pavarsia e letrsis dhe e arteve sht nj proces n zhvillim. Pavarsia e arteve dhe e letrsis sht nj proces n zhvillim s pari sepse qenia njerzore sht n zhvillim, po ashtu shoqria njerzore pasqyr e t

134

cilave sht letrsia sht n zhvillim. Por thelbi i shprehjes ka t bj me mosshterimin e letrsis si art. Kjo do t thot se misioni universal i letrsis do t mbetet i pafundm. Zbrtheni identitetin e universit paralel dhe karakterin universal, ekzistencial t tij. Sipas Kadares pavarsia e letrsis dhe e arteve lidhet me t kuptuarit se mosvarsia e artit nuk sht nj shtje luksi por sht nj dshir pr ta prkryer artin. Ajo sht nj kushtzim objektiv, pra e detyrueshme. Prndryshe identiteti i universit paralel q n rastin konkret sht karakteri estetik dhe i pafundm i letrsis nuk do t qndronte n kmb. Analizoni domethnien e shprehjes Republika e letrave dhe shtjelloni pozicionin e letrsis n kt shprehje. Republika e letrave sht nj form pr t dhn madhshtin e universit t letrsis si dhe pavarsin e saj nga artet e tjera. Evidentoni prfundimin n t cilin del autori n pjesn prmbyllse t ligjrats s tij. Ai do t thot se prballja e ktyre dy faktorve sht konflikt sepse bota reale ka armt e saj kundr artit: censurn, doktrinn, burgjet. Cili sht misioni i shkrimtarve sipas Kadares dhe si jepet ai n tekst? Komentojeni at nga pikpamja ideore dhe stilistike (przgjedhja e fjalve). Mesazhi i Kadares mbi misionin e shkrimtarve sht se vet shkrimtart jan t bindur se arti nuk do ta ngrej kurr flamurin e kapitullimit dhe se ata gjithmon jan t drejtuar nga vizioni i dy botve q rrin ball pr ball n pritje t fitores, bots reale dhe asaj t artit. Nga pikpamja stilistike Kadare e ka shpjeguar vet qllimin e prdorimit t fjals kapitullim duke thn se ajo sht e trishtueshme. N kt kuptim ai mund t na ket thn q letrsia e shkrimtarve mund t kaloj npr tatpjeta po ajo asnjher nuk do t jet tragjike sepse sht e pakapitullueshme.

Ora III Objektiva:


a) T rikujtohet eseja me pes paragraf; b) T analizohen teknikat e shkrimit eseistik t Kadares; c) T ndrtohet profili i Kadares pr nga aspekti i shkrimtarit idealist. Dalloni tek hyrja, fjalit q shrbejn si katalizator pr kontekstin dhe pr tekstin, t cilave u sht referuar autori. 1. Kjo ndodh pr shkak t letrsis, universit q un i prkas. 2. E bra kt hyrje t gjat pr t ardhur te tema kryesore e fjalimit tim t shkurtr: pavarsia e letrsis.

135

Nnvizoni fjalin q prezanton temn dhe analizojeni at nga pikpamja e organizimit t mjeteve gjuhsore. Si mendoni, a sht shkrimtari gjenerues i shum ideve pr nga mnyra se si i przgjedh fjalt? Tema sht e vjetr. Ka qen dhe mbetet, ndoshta, shqetsimi numr nj i ktij arti. N ndryshim nga pavarsia e shteteve, pavarsia e letrsis sht globale. Ndaj dhe mbrojtja e saj e till sht, globale. Kjo nuk e bn m t leht. Prkundrazi. Kadare ka prdorur nj fjali kontrastuese pr t dhn temn. Ai ka thn: N ndryshim nga pavarsia e shteteve, pavarsia e letrsis sht globale. Autori sht gjenerues idesh nga mnyra si i przgjedh fjalt sepse ndoshta ky sht ndr ligjratat e rralla mbi letrsin ku nuk trajtohet letrsia si e till n konceptin global, por n kt rast pavarsia e letrsis sht trajtuar globalisht. Kjo do t thot se letrsia jo vetm sht nj art i pavarur nga artet e tjera, por ajo mbart edhe nj lloj pavarsie tjetr q sht realizimi i mendimit nprmjet fjals. Cila sht fjalia q shtjellon fokusin e tems dhe far e dallon at nga fjalia e mparshme? Pavarsia e letrsis dhe e arteve sht nj proces n zhvillim. Nga fjalia e mparshme e dallon konfirmimi i tezs s letrsis si art i veant por q ndesh t njjtat rrug zhvillimi si t gjitha artet. Autori ka parashtruar q n hyrje nj kontrast. Analizoni efektin stilistik t ksaj gjetjeje dhe thoni si e ndihmon ajo shtrimin e tezs. Ka pasur dhe vazhdon t ket dy mendime krejtsisht t kundrta pr letrsin. Njri, i vjetr, pakz naiv, q besonte se letrsia, ashtu si gjith artet, mund t bnte mrekullira pr botn; mendimi tjetr, modern, rrjedhimisht aspak naiv, se letrsia dhe arti nuk i shrbejn askujt, ve vetvetes. Ne t dy kto mendime, e vrteta dhe jo e vrteta jan t prziera. Megjithat, si njeri i artit, un kam prirjen t besoj te mrekullia. Efekti stilistik i kontrastit qndron n faktin se autori nprmjet tij ka dhn lidhjen shkak-pasoj t qndrimit personal se beson te mrekullia. Ai gjithashtu n nj nntekst t ligjrimit ka dhn n mnyr t nnkuptuar qndrimet e kritiks pr figurn e Don Kishotit duke e vn at prball trajtimit naiv dhe trajtimit t nj figure madhshtore n letrsi. Prkufizoni tezn e Kadares n hyrjen e ksaj eseje dhe shtjelloni se si ka arritur autori ta parashtroj at. Vlersoni aftsit analitike t shkrimtarit. Teza e Kadares n mnyr t nnkuptuar jepet me referimin tek miti i Orfeut, thelbin e t cilit Kadare e ka interpretuar si n themelin e mundsive t artit. Aftsia analitike e shkrimtarit n t gjith hyrjen qndron n faktin se ai i sht prqasur tems s pavarsis s letrsis n forma t ndryshme q jan: 1. Nprmjet kontrastit duke vn prball kritikn; 2. Nprmjet referimit tek antikiteti pr t dhn universalitetin e mesazheve letrare; 3. Nprmjet referimeve politike duke vn prball mbylljen totalitare me hapjen kulturore; 4. Nprmjet figurs s Don Kishotit q mbart n vetvete thelbin e utopis s jets dhe idealizmit t individit.

136

Ndrtoni profilin idealist prej shkrimtari t Kadares, duke u mbshtetur n idet e tij prej artisti. Vet Kadare thot: se si njeri i artit un kam prirjen t besoj te mrekullia. Ai mbshtetet te miti i Orfeut duke thn se ky mit me artin e tij arriti t bj gjera t pabesueshme, por edhe pse nuk arriti dot t kaprcente murin e vdekjes m pran se kushdo iu afrua t pamundurs.

T vzhguarit
Nxirrni mesazhin etik q prcjell kjo foto pr do njeri t artit, humanizmit dhe kontributeve e vlerave t tjera universale. Kjo foto sht dshmi e asaj se arti me t vrtet i kalon t gjith kufijt e ndarjeve shtetrore kulturore, fetare etj. pikrisht sepse misioni i artit sht bashkimi global dhe universal n t mirn e vlerave t njerzimit.

4.2 Virxhinia Vulf dhe feminizmi


Ora I Objektiva:
a) T kuptohet karakteri i V. Vulfit nprmjet t vzhguarit; b) T diskutohet se far sht feminizmi dhe vendi i Vulfit n letrsin feministe; c) T lexohet teksti deri sa t kuptohen kndvshtrimet e shkrimtares. (Orientime) Ora e par sugjerohet vetm t lexohet dhe t kuptohet teksti. Gjithashtu mund t konsumohet edhe rubrika t vzhguarit. Teksti mbi jetn e Virxhinia Vulf-it si dhe mbi feminizmin sht vetm pr tu lexuar dhe jo pr tu msuar nga nxnsi.

T vzhguarit
Prshkruani feminilitetin e Virxhinia Vulfit nisur nga pikturat dhe argumentoni intelektualizmin, paran, izolimin dhe feminizmin e saj. Feminiliteti i Virxhinia Vulfit nuk sht i vshtir pr tu zbuluar, kjo pikrisht pr faktin sepse nga sa shohim n foto ajo e ka thjeshtzuar vetveten duke u prpjekur t transmetoj q sht thjesht nj individ pa u br e dukshme pr gjinin e saj femrore. Ky mohim q ajo i bn ktij aspekti gjinor nuk lidhet me faktin se ajo sht n luft me iden mashkullore. Ajo sht n kundrshti me iden se kapacitetet mendore jan t ndryshme. Thelbi i teoris s saj sht q mendja sht e njjt por stili ndryshon.

137

Zbuloni fatalitetin e portreteve t Virxhinia Vulfit dhe shtjelloni konceptin fatalizm tek kjo autore, sipas kndvshtrimit tuaj, duke u nisur vetm nga pikturat. Portreti i Virxhinia Vulfit n t katr planet q ne kemi dallohet nga nj veori. Shfaqja ose mosshfaqja e vshtrimit t saj. N rastin kur ajo e jep vshtrimin e plot ne kuptojm q syt e saj jan prhumbur mes t kaluars dhe s ardhmes, por ato kurr nuk jan t pranishm. Me sa duket autorja vuan ndonj dram t s kaluars dhe e sheh edhe t ardhmen dramatikisht jo n kuptimin e dhimbjes, por n kuptimin e t panjohurs. N rastet kur syt e Virxhinia Vulfit jan t padukshm qndrimi i saj na bn t kuptojm pr nj mbyllje n vetvete t personazhit femr, i cili m s shumti prkthehet n nj moskuptim nga ana e bots. N kt kuptim ajo sht gjithmon n dhomn e saj n pritje t frymzimit artistik. Fatalizmi n kt rast nuk qndron n at se far at e pret n jetn e prditshme, por n at se far do ta pres mendjen e saj t pakufishme.

Ora II Objektiva:
a) T analizohet prmbajtja kuptimore e eses s Vulfit duke iu prgjigjur pyetjeve t tekstit; b) T zgjerohen njohurit mbi tiparet dhe shkrimin e tekstit bindsargumentues. Lexoni me shum vmendje tekstin eseistik t Virxhinia Vulfit dhe rilexojeni edhe nj her, n qoft se sht e nevojshme pr t kuptuar m mir se pr far bhet fjal. Si mendoni, cili sht subjekti i ksaj eseje? N kt ese, Virxhinia Vulf sht prpjekur q duke vn prball dy personazhe: nj femr dhe nj mashkull t trajtoj konceptin e mendjes androgjene, gjithmon sipas botkuptimit t nj femre. Vulf thot se mendja sht nj organ mjaft i mistershm dhe duke u futur brenda saj nuk njeh asgj edhe pse ne varemi prej saj. Mendja sht prqendrimi i mendjes n nj pik fardo n nj ast fardo, saq nuk mund t ket asnj gjendje t veant. Pr sa i prket mendjes androgjene, kemi t bjm me przierjen e dy gjinive asaj femrore dhe asaj mashkullore. Kto dy gjini nuk mund t bjn dot pa njra-tjetrn dhe bashkimi i burrit me gruan prbn knaqsin dhe lumturin e t dy gjinive. Vulf thot se te femra personazh kryesor mbetet gjithmon shpirti, sepse t gjitha shkrimet e shkrimtareve femra, fillojn vetm ather kur shpirti i saj do t rrfej dika. do t thot mendje pr shkrimtaren dhe cili sht raporti q ekziston mes mendjes dhe shpirtit sipas kndvshtrimit tuaj? Sipas Vulf mendja sht nj organ mjaft i mistershm. Mendja sht prqendrimi n nj ast fardo dhe n nj pik fardo duke qen se ajo ka nj fuqi shum t madhe. Raporti q ekziston mes mendjes dhe shpirtit bazohet n at se mendja sht m tepr e identifikuar me vetdijen, kurse

138

shpirti ka t bj me prjetimin dhe raportin mes tyre, shkrimtarja e jep vetm duke vn veten e saj n situata t ndryshme vzhgimi. Analizoni konceptin uniteti i mendjes sipas Virxhinia Vulfit dhe si e perceptoni ju at. Unitetin e mendjes Virxhina e Vulf e ka dhn nprmjet mohimit duke thn se: mendja ka nj fuqi aq t madhe prqendrimi n nj pik fardo, n nj rast fardo saq t duket se nuk mund t ket asnj gjendje t veant e t dallueshme. Pra, sipas autores nj gjendje tjetr e mendjes prve asaj unitare nuk ekziston. Argumentoni rrugtimin e mendjes duke e prshkuar at dhe pranin e mendjes jasht trupit. Prqendrohuni te raporti trup-mendje. Pr shembull, mendja mund t shkputet krejtsisht nga njerzit e rrugs dhe ta shoh veten t shkputur prej tyre, tek rri aty n nj dritare n katin e siprm dhe i sodit ata. Ose mund t mendoj bashk me njerz t tjer n mnyr krejt spontane, si ndodh, pr shembull, me nj turm njerzish q presin t gjitha bashk t dgjojn nj lajm q do tu lexohet me z t lart. Raporti mes trupit dhe mendjes q autorja vendos sht i karakterit autonom. sht i till sepse autorja ka vendosur q aktivitetin e tyre ta bj t veant, por ata nuk i largon asnjher nga njeri tjetri. Dikush mund t mendoj se ky raport sht i nj pavarsie totale. Megjithat mendojm se prderisa kndvshtrimi i pozicionimit fizik t individit vzhgues vendoset nprmjet mendjes ather nuk ka kuptim q ta konsiderojm at t pavarur. Rikthehuni tek analiza e raportit shpirt-mendje n varsi t gjinis dhe argumentoni konceptin e nj mendjeje t ndritur sipas Colerdige. Coldrige thot se nj mendje e ndritur sht nj mendje androgjene. Vetm kur realizohet ky bashkim mendja bhet plotsisht pjellore dhe i prdor t gjitha aftsit e saj. Nj mendje q sht vetm mashkullore, nuk sht n gjendje t krijoj, ashtu si edhe nj mendje vetm femrore. Pra kto dy gjini nuk mund t bjn dot pa njra-tjetrn. Argumentoni pro dhe kundr shprehjen Vetm kur realizohet ky bashkim mendja bhet plotsisht pjellore dhe i prdor t gjitha aftsit e saj. N kt shprehje argumentet pro ktij qndrimi jan kndvshtrimi universal mbi dukurit dhe subjektet q natyra njerzore ofron. Argument kundr mund t jet fakti q nuk ka pse t mungoj nj kndvshtrim vetm femror apo vetm mashkullor mbi faktet sociale sepse secili nga kndvshtrimet afron mundsira t reja pr ta par botn nprmjet nevojave t secils gjini n fund t fundit. Shtjelloni konceptin mendje androgjene sipas Vulfit dhe kndvshtrimit feminist mbi argumentin. Sipas Volf mendja androgjene sht przierja e dy gjinive; asaj mashkullore me at femrore. Gjendja e zakonshme dhe e rehatshme mendore sht ajo ku t dy jetojn n harmoni s bashku, n bashkpunim shpirtror. Kur njeriu sht burr, pjesa grua e trurit t tij duhet t luaj nj rol; dhe gruaja nga ana e saj, duhet t ket ndrveprim me burrin q ndodhet brenda saj. Analizoni n nivel kontekstual dhe tekstual prkufizimin: Shekspiri si tipi i mendjes androgjene pr nga pikpamja e kritiks feministe dhe nga ajo e prgjithshme.

139

Sipas Shekspirit nj nga shenjat dalluese t nj mendjeje vrtet t zhvilluar sht se ajo nuk mendon veanrisht dhe n mnyr t njpasnjshme pr gjinin, sht shum m vshtir sot se dikur t prftosh at gjendje mendore. Renditni me shkrim tiparet e nj mendjeje t zhvilluar sipas Vulfit dhe komentoni secilin prej tyre: 1. Nuk mendon veanrisht dhe n mnyr t njanshme pr gjinin. 2. Sot sht shum e vshtir q t prftohet mendja e nj burri-grua. 3. Mendja androgjene ka rezonanc dhe sht poroze; ajo sht aft t proj emocione pa pengesa, se sht krijuese n mnyr t natyrshme dhe prshknditse. Trajtoni lidhjen q ekziston mes letrsis dhe gjinis nga kndvshtrimi i Vulfit. A bini dakord me shprehjen Kjo gj duhet tu ket nxitur burrave dshirn e paprmbajtur pr tu afirmuar... ? Asnj epok nuk mund t ket qen kaq e vetdijshme pr ndarjen e gjinive sa jona; mjaft t sillje n mend librat e pafund q kishte n Muzeun Britanik t shkruara nga burrat pr grat, t cilat e provojn kt m s miri. Pr kt ishte pa dyshim fajtore fushata e s drejts s vots pr grat. Kjo gj duhet tu ket nxitur burrave dshirn e paprmbajtur pr tu afirmuar; duhet ti ket br q t vn theksin tek gjinia dhe tiparet e saj, gj q nuk do t kishin marr mundimin ta bnin po t mos qen sfiduar nga grat. Dhe kur dikush sfidohet, qoft edhe nga disa gra me kapela t zeza, ai kundrshton, dhe kur nuk t kan sfiduar kurr m par, kundrshtimi bhet edhe m i tepruar. Lidhur me dshirn e paprmbajtur t meshkujve pr tu afirmuar mund t themi se bhet fjal pr ndryshime t thella sociale m shum se sa pr sfida t karakterit gjinor. Sfida n vetvete nuk sht forca, por sht kndvshtrimi. Interpretoni domethnien e shprehjes Nuk isha plotsisht e sigurt, nse kjo ishte nj I n trajtn e nj peme apo t nj gruaje q po ecte., duke e par n kontekstin maskilist, por dhe nga pikpamja feministe. Shihni me kujdes simbolikn q mbartin mjetet gjuhsore t shprehjes. Nprmjet ksaj shprehjeje Virxhinia Vulf ka shprehur m s qarti dyshimin e saj mbi personalitetin e individit, prandaj ajo thot: nse kjo ishte nj I me nj fjal a sht dikush me personalitet t plot njerzor pavarsisht nga prkatsia gjinore apo sociale dhe ana tjetr e shprehjes apo t nj gruaje q po ecte ka do t thot se individi identifikohet n bazn e gjinis dhe t forcs psikosociale q kjo gjini i atribuon. Simbolika q mbart lidhet forma e drejt e shkronjs I me konceptin e pems q n fakt sht nj metafor pr integritetin personal t gjithsecilit individ, por dhe t shterpsis q ky lloj integriteti mbart n vetvete. Komentoni domethnien e shprehjes ... e bllokonte himnin e energjis krijuese dhe e mbante brenda ca kufijve t ngusht. Shiheni komentin tuaj edhe nga nj kndvshtrim sociologjik mbi nevojn e nj fushpamjeje femrore pr jetn dhe artin. Shprehja n vetvete i atribuohet shterpsis s kanoneve dhe modeleve kallpe, t cilat e frenojn fantazin krijuese. Kjo do t thot se bota ka nevoj pr dy

140

kndvshtrime at femrore dhe at mashkullore q nuk do t thot domosdoshmri barazie gjinore, por thjesht botkuptim femror dhe mashkullor. Cilat jan pengesat pr t cilat hamendson Virgjinia Vulf? Qartsoni raportet femr-mashkull sipas kndvshtrimit t saj. Vulf mendon se raportet femr-mashkull duhet t jen t barabart dhe asnj prej tyre mos t dominoj. Kto dy raporte duhet t jen t bashkuar sepse ashtu krijohet knaqsia dhe lumturia e plot e tyre. Ku qndron thelbi i paturpsis s Shekspirit? Po thelbi i Zotit A? Paturpsia e Shekspirit t kthen prmbys njmij e nj mendime n kok, por sht larg s qenit e mrzitshme. Dhe Shekspiri e bn kt pr tu zbavitur. E bn n shenj proteste. Proteston kundr barazis s seksit tjetr, duke pohuar superioritetin e vet. Zoti A e bn qllimisht. Ai sht i penguar, i kufizuar dhe i vetdijshm, po ashtu si mund t kish qen edhe Shekspiri sikur dhe ai kish njohur n kohn e tij gra si zonjusha Clough dhe zonjusha Davies. Pa as m t voglin dyshim letrsia e epoks elizabetiane do kish qen shum ndryshe nga sht, n rast se lvizja feminist do t kish lindur n shekullin e XVI dhe jo n t XIX-tin. Komentoni shtrirjen estetike, psikologjike dhe sociologjike t shprehjes: Proteston kundr barazis s seksit tjetr, duke pohuar superioritetin e vet. Knvshtrimi sociologjik: lidhet me fokusimin tek normat morale n t cilat ishte e fokusuar epoka elisabetiane, e cila n disa kuptime i jepte nj rol t veant mashkullit n shoqri. Knvshtrimi psikologjik: Shekspiri ka qen i penguar, i kufizuar dhe i vetdijshm. Knvshtrimi estetik: Pa as m t voglin dyshim letrsia e epoks elizabetiane do t kish qen shum ndryshe nga sht, n rast se lvizja feministe do t kish lindur n shekullin e gjashtmbdhjet dhe jo n t nntmbdhjetin. N far prfundimesh del autorja n esen e saj? Argumentoni universalizmin e tyre. Sipas autores sht shum m e rndsishme n kt ast t dim sa para dhe sa dhoma kan pasur grat, sesa t bjm teori pr aftsit e tyre un mendoj se dhuntit, qoft t mendjes apo t karakterit, nuk mund t peshohen si t ishin sheqer ose gjalp, madje as n Cambridge, ku jan aq t aft pr ti klasifikuar njerzit, pr tu vn kapela n kok dhe nga nj germ pas emrit. Universalizmi i mendimit t Vulfit qndron n faktin se mendja sht e pavarur nga gjinia dhe sht e pamatshme nga shoqria.

Ora III Objektiva:


a) T analizohen aspektet bindse-argumentuese t eses s Vulfit; b) T jap gjykimet e veta mbi esen; c) T zbuloj aspekte t ndryshme t shkrimtares nprmjet eses.

141

(Orientime) Sugjerohet q msuesi tu shpjegoj fillimisht nxnsve tekstin bindsargumentues dhe shkrimin e tij. N vijim mendohet q t analizohet eseja e Virxhina Vulfit nga pikpamja e karakteristikave t ktij lloj teksti. Analizoni karakterin binds-argumentues t shkrimit. Karakteri binds argumentues i shkrimit t Virxhina Vulfit bazohet n pikat e mposhtme: 1. Shkrimtarja ka ngritur nj tez pr ta shtjelluar q sht pikpamja e saj feminist mbi mendjen dhe procesin e t krijuarit. 2. Pr t arritur kt qllim ajo ka sjell prqasje t ndryshme. a. Prpunimi i ideve b. Kontrastimi i qndrimeve c. Trajtime historiko-letrare d. Kontrastime estetike e. Shembuj t ndryshm etj. Analizoni t gjitha faktet q ka renditur shkrimtarja, duke i par ato nga kndvshtrimi i sotm mbi barazin gjinore dhe gjykoni nse ato jan pika t forta n mbshtetje t argumentit. 1. Coleridge nuk e kishte pasur fjaln aspak pr nj mendje q ushqente ndonj simpati t veant pr grat, q mbronte kauzn e tyre a i kushtohej analizimit t tyre. 2. Asnj epok nuk mund t ket qen kaq e vetdijshme pr ndarjen e gjinive sa jona; mjaft t sillje n mend librat e pafund q kishte n Muzeun Britanik t shkruara nga burrat pr grat, t cilat e provojn kt m s miri. 3. Por ktu kalova nja dy faqe duke krkuar dika e keqja m e madhe ishte se n hijen q lshonte germa I gjithka ishte pa trajt, si mjegulla. 4. Pjesrisht nga mbizotrimi i germs I dhe nga thatsira q ajo, ashtu si ai ahu gjigant, hedh n hijen e saj. 5. Pa as m t voglin dyshim letrsia e epoks elizabetiane do t kish qen shum ndryshe nga sht, n rast se lvizja feministe do t kish lindur n shekullin e gjashtmbdhjet dhe jo n t nntmbdhjetin. 6. Kshtu q kur fut n mendje nj fjali t zotit B ajo bie bum! Prtok pa jet; ndrsa kur fut n tru nj fjali t Coleridge, ajo shprthen dhe pjell gjithfar idesh, dhe kjo sht e vetmja mnyr t shkruari pr t ciln mund t thuash se prmban sekretin e jets s pashtershme. Etj (Orientime) Pas renditjes s fakteve t cituara nga shkrimtarja nxnsit ftohen t diskutojn n mnyr t lir mbi prqasjet e shkrimtares nse ato jan n funksion t barazis gjinore apo n funksion t nj letrsie feministe. Analizoni n tekst momente ku Virxhinia Vulf shfaqet si: 1- eseiste; 2shkrimtare; 3- femr; 4- individ i angazhuar n ndryshime. Cila prej ktyre qasjeve sht m pran jush?

142

Eseiste: Mendja sht pa dyshim nj organ mjaft i mistershm, mendova duke futur kokn brenda, pr t ciln nuk njihet asgj, edhe pse ne varemi krejtsisht prej saj. Pse m duket se brenda mendjes ka kputje dhe kundrshti, ashtu si ka edhe ngarkesa dhe strese n trup pr shkaqe t dukshme?... Shkrimtare: Pa as m t voglin dyshim letrsia e epoks elizabetiane do t kish qen shum ndryshe nga sht, n rast se lvizja feministe do t kish lindur n shekullin e gjashtmbdhjet dhe jo n t nntmbdhjetin Femr: Nuk isha plotsisht e sigurt nse kjo ishte nj I n trajtn e nj peme apo t nj gruaje q po ecte. Kjo I nisi t bhej e lodhshme. Po pse vall? Kjo ishte nj I m se e respektuar, e ndershme dhe e logjikshme, e fort gur dhe e lmuar pr shekuj me radh nprmjet msuesve m t zgjedhur dhe ushqimit m t mir. I respektoj dhe i admiroj I-t nga thellsia e zemrs. Por ktu kalova nja dy faqe duke krkuar dika e keqja m e madhe ishte se n hijen q lshonte germa I gjithka ishte pa trajt, si mjegulla. Mos sht vall pem? Jo, sht grua Individ i angazhuar n ndryshime: Ja ktu pushon s foluri Mary Beton. Ajo ju tregoi se si arriti n konkluzionin n kt konkluzion prozaik se duhet t kesh pesqind sterlina n vit, nj dhom m vete dhe nj dry n der n rast se doni t shkruani letrsi ose poezi

4.3. William Faulkner


ORA I Objektiva:
a) T lexohet dhe t kuptohet ligjrata e Faulknerit; b) T diskutohet mbi karakterin e shkrimtarit duke vzhguar foton; c) T analizohen qndrimet e Faulknerit n ligjrat.

T vshtruarit
Cila sht simbolika e flets s bardh dhe e insekteve mbi t? Analizoni domethnien e tyre. Makina e shkrimit simbolizon mjetin e puns s shkrimtarit, por edhe evolucionin teknologjik t shkrimit, pavarsisht mjetit. Fleta e bardh mund t simbolizoj pafundshmrin e ideve q mund t hidhen mbi t, ndrsa insektet simbolizojn vet idet. Ato jan vendosur n mnyr t rregullt pr t dhn larmishmrin e tyre, por edhe faktin se vetm disa prej tyre mbeten universalisht. Diskutoni se si e imagjinoni ju jetn e shkrimtarit n raport me misionin e tij. Pyetje ndihmse: far bn nj shkrimtar? Kur nj shkrimtar konsolidohet si i madh pr krijimtarin e vet? N raport sht e vrteta jetsore me t vrtetn artistike? etj.

143

T lexuarit:
Lexoni tekstin duke u prfshir sentimentalisht n t dhe thoni: 1) far kuptuat; Shkrimtari, artisti vlersohet n bazn e krijimtaris s vet. Arti dhe letrsia nuk mund t bjn kompromise me vlerat materiale, sepse mbeten n thelb vlera shpirtrore. Sipas Folknerit sfida jan:1. tragjedia jon q sht frika e prgjithshme dhe universale, e prballur gjer m sot.- Ai thot e prballur, por jo e tejkaluar 2. si dhe fakti q nuk ka m probleme t shpirtit. Krkimi i t vrtets universale sht thelbi i ekzistencs. Njeriu nuk duhet t mbijetoj, por t fitoj mbi jetn. 2) cili sht misioni i shkrimtarit; Misioni i shkrimtarit sipas Folknerit sht 1. t jet novativ n idet e veta. Ai kt e thot n fragmentin : por pr t ngjizur prej lnds s shpirtit njerzor dika q nuk ka ekzistuar kurr m par. 2. Shkrimtari duhet t shkruaj pr shpirtin sepse ve pr ta ia vlen t shkruash, pr agonin dhe mbltin e shpirtit njerzor. Shkrimtari duhet t shkruaj pr jetn dhe ndjenjat njerzore, sepse ato jan rruga drejt njohjes t s vrtets. Zri i poetit nuk duhet t jet vetm regjistruesi i njeriut; ai mund t jet njri prej mbshtetsve, shtylla q duhet ti bhet krah mbijetess dhe ngadhnjimit t tij. Bni dallimin mes njeriut dhe veprs s tij. Zhvilloni interpretimin tuaj, nisur nga qasja e misionit njerzor dhe krijues. 1. E ndjej se ky mim nuk m jepet mua si njeri, por veprs sime puns sime t krejt nj jete n agonin dhe mbltin e shpirtit njerzor, jo pr lavdi, ende m pak pr mbushulli, por pr t ngjizur prej lnds s shpirtit njerzor dika q nuk ka ekzistuar kurr m par. 2. sht ve nj fjal goje t thuash se njeriu sht i pavdekshm, vetm sepse ai do t mbijetoj; kur t ket kumbuar tik-taku i mbram i fundit t bots, pasi t jet shuar me shkmbimin e sprasm e krejt t pavler t prshkndritjes s mbrmjes s fundit, edhe ather do ket mbetur kumbi i nj zri: kumbi i mezindier, i pashtershm i njeriut, q ligjron ende. Shkagoj ta qas kt mundsi. Jam i sigurt se njeriu nuk do t mbijetoj, ai do t ngadhnjej. Ai sht i pavdekshm, jo sepse vetm ai, midis krijesave, ka nj z t pashtershm, po sepse ai ka nj shpirt, nj frym, q jan t afta t dhembin, t flijohen, t mbijetojn. Poetit, shkrimtarit, si mbetet asgj tjetr, pos se t shkruaj pr kto. Si prfundim, njeriu jeton pr t ndier (kulmon me tmerrin), kurse shkrimtari pr t dhn artistikisht dhe me vrtetsi ndjenjat e shpirtit njerzor, pavarsisht nga ngjyra e tyre. Pasi t keni prfunduar komentin e msiprm, analizoni thellsisht raportet jet-njeri, art e panjohur. Fjalia prcaktuese n ligjrat: Lypset msuar se ska gj m t vyer se sa t ndiesh tmerr; dhe me t nxn kt, t tjerat harrohen prgjithnj, pa ln skut pr asgj n punishte, pos t vrtetave t mome universale dashuris,

144

nderit, prdllimit, krenaris, dhembshuris dhe flijimit pa t cilat do rrfenj do t ishte jetshkurtr. Sipas Folknerit: jet-njeri, Thelbi i jets sht i prcaktuar nga ndjenjat njerzore, t cilat i japin kuptimin vet njeriut. Intensiteti i jets s gjithsecilit varet nga forca e ndjenjave me t cilat e jeton jetn. Raporti art- e panjohur. Folkneri flet pr t vrteta t mome universale si dashuria, nderi etj. dhe pohon se pa to do rrfenj sht jetshkurtr, por duke iu referuar artit n prgjithsi. Po ku qndron e panjohura? E panjohura sht pikrisht brenda artistit dhe ka t bj me forcn e tij artistike pr t pasqyruar ndjenjat. do t thot pr ju ky mim m prket ve n kuptimin e besimit. Me ann e ksaj shprehjeje, autori ka pohuar se besimi i tij sht letrsia. N far konteksti e ndrton Faulkneri tezn e vet dhe ku nnkuptohet ajo n tekst? Komentoni aktualitetin e saj n ditt e sotme: paraja dhe molepsja ndaj saj. Konteksti sht zhvillimi industrial dhe teknologjik q po simplifikojn jetn dhe po zhdukin knaqsin e t brit gjra t vogla, por domethnse. Teksti: Nuk sht e vshtir t ngjizet nj kushtim pr ann tjetr t tij, paran, n prpjestim t drejt me qllimin dhe kuptimin e zanafills s saj. Por do t m plqente t sillesha njlloj edhe me brohorimat, duke e shfrytzuar kt rast si nj uk prej nga t mund tm mbajn vesh t rinjt e t rejat, q tashm i jan kushtuar ktij ankthi e ksaj molepsjeje, midis t cilave tashm ndodhet ai tjetri, q nj dit do t qndroj ktu ku jam un tani. Pr t komentuar aktualitetin e shprehjes, mund t diskutoni mbi vlern e paras n raport me ndjenjat. Sugjerojm q t analizohen vlerat e gjithsecils n jetn e prditshme, pastaj t shihet se cila prej t dyjave prevalon. Cilat jan prfitimet materiale dhe morale t mimit Nobel? Zbuloni se cili mund t jet thelbi i molepsjes dhe a mund t jet e gjithhershme ajo? Nj laurat i cmimit Nobel prfiton nga fondi shumen rreth 1 milion dollar amerikan. Prfitimi sipas Folknerit: E ndjej se ky mim nuk m jepet mua si njeri, por veprs sime puns sime t krejt nj jete n agonin dhe mbltin e shpirtit njerzor, jo pr lavdi, ende m pak pr mbushulli, por pr t ngjizur prej lnds s shpirtit njerzor dika q nuk ka ekzistuar kurr m par. Kshtu, ky mim m prket ve n kuptimin e besimit. Pra prfitimi moral sht brja e pavdekshme e besimit t tij, letrsise, si dhe ana tjetr e medaljes, q si individ ai ka arritur t jet njeri i ndjenjave m t thella. Thelbi i molepsjes qndron n faktin e prkthimit t vlerave njerzore n vlera monetare. Por do t m plqente t sillesha njlloj edhe me brohorimat, duke e shfrytzuar kt rast si nj uk prej nga t mund tm mbajn vesh t rinjt e t rejat, q tashm i jan kushtuar ktij ankthi e ksaj molepsjeje, midis t cilave tashm ndodhet ai tjetri, q nj dit do t qndroj ktu ku jam un tani. Komentoni se far mund t jet frika e prgjithshme dhe universale dhe se si kjo mund t kthehet n tragjedi. Ku qndron problematika etike dhe ajo estetike e ksaj tragjedie?

145

Frika e prgjithshme dhe universale sht se mos ndoshta nuk do t ket m probleme t shpirtit. Tragjedia qndron pikrisht n faktin se do t vdes vet thelbi i ekzistencs s qenies njerzore. Problematika etike: Vdekja e vlerave; vdekja e ndjenjs prball materies; Problematika estetike: Kur nuk ka ndjenja, vdes thelbi estetik i letrsis: Pr far do t shkruajm, n qoft se nuk shkruajm pr ndjenjat. Vlersoni disa nga shkaqet dhe pasojat q mbart shprehja Nuk ka m probleme t shpirtit, si aspektin etik dhe estetik t saj. Shkaqet: Etike: industrializimi ndihmon n zbehjen e vlerave dhe burimeve njerzore; paraja po fiton mbi vlerat njerzore. Estetike: Ndjenjat po humbin thelbin e tyre njerzor; Prjetimi po humb karakterin e vet tragjik. Pasojat: Etike: Vdekja e moralit t ndjenjave; Humbja e misionit etik t letrsis (konflikti i prhershm mes t mirs dhe s keqes, s njohurs dhe s panjohurs). Estetike: Humbja e prjetimit artistik t ndjenjave n art; Zvendsimi i prjetimit me molepsjen ndaj paras. Renditni vlerat universale t ligjrats sipas autorit dhe thoni se si pasqyrohen ato n letrsi apo art, n trsi. Analizoni raportin n t cilin qndrojn kto vlera me letrsin dhe lidhjen e ndrsjell ndrmjet tyre. Vlerat universale sipas Folknerit jepen n frazn: Lypset msuar se ska gj m t vyer se sa t ndiesh tmerr; dhe me t nxn kt, t tjerat harrohen prgjithnj, pa ln skut pr asgj n punishte, pos t vrtetave t mome universale dashuris, nderit, prdllimit, krenaris, dhembshuris dhe flijimit pa t cilat do rrfenj do t ishte jetshkurtr. Pr t realizuar kt, nxnsi mund ti prgjigjet pyetjeve: - Cila sht dhimbja m e madhe? Dhimbja m e madhe na ndihmon t zbulojm kufijt e shpirtit njerzor, apo t mendjes? Dhimbja a mund t njehsohet me t vrtetn? Letrsia e vrtet, a mbart gjithmon shum dhimbje? Dhimbja njerzore sht dram apo tragjedi sipas jush? - A bini dakord me Folkenrin dhe renditjen q ai i ka br t vrtetave universale? far mund t shtoni ju? - A mendoni se letrsia pa ndjenja si dashuria, nderi, flijimi do t ishte e paplot?

Ora II Objektiva:
a) T vazhdohet me analizn e ideve t Faulknerit ne ese; b) T arsyetohet mbi trajtimin e thelbit njerzor n letrsi sipas autorit dhe qasjeve ndaj misionit t autorit; c) T zgjerohen njohurit mbi shkrimin e eses bindse-argumentuese.

146

Cili sht krcnimi q i vjen letrsis, n qoft se ajo nuk merret me thelbin e vlerave njerzore? Gjejeni n tekst dhe komentojeni. sht ve nj fjal goje t thuash se njeriu sht i pavdekshm, vetm sepse ai do t mbijetoj; kur t ket kumbuar tik-taku i mbram i fundit t bots, pasi t jet shuar me shkmbimin e sprasm e krejt t pavler t prshkndritjes s mbrmjes s fundit, edhe ather do ket mbetur kumbi i nj zri: kumbi i mezindier, i pashtershm i njeriut, q ligjron ende. Krcnimi q i vjen letrsis pra sht shterpsia e ndjenjave, mesazheve, vlerave. Analizoni deklaratn e shkrimtarit Un shkagoj t pranoj fundin e njeriut pr nga qasja ndaj s kaluars, s tashmes dhe s ardhmes. E kaluara: Tragjedia jon sht frika e prgjithshme dhe universale, e prballur gjer m sot., pakti me nj frik t prhershme, q nuk ka pr t rreshtur kurr s ekzistuari. E tashmja: Nuk ka m probleme t shpirtit. E ardhmja: Jam i sigurt se njeriu nuk do t mbijetoj, ai do t ngadhnjej. Cili sht thelbi i vdekshmris s njeriut? Rilexoni n tekst shtjellimin q autori i ka br argumentit dhe komentojeni at. sht ve nj fjal goje t thuash se njeriu sht i pavdekshm, vetm sepse ai do t mbijetoj; kur t ket kumbuar tik-taku i mbram i fundit t bots, pasi t jet shuar me shkmbimin e sprasm e krejt t pavler t prshkndritjes s mbrmjes s fundit, edhe ather do ket mbetur kumbi i nj zri: kumbi i mezindier, i pashtershm i njeriut, q ligjron ende. Nxirrni prfundimet tuaja mbi kt argument dhe diskutoni se far e krcnon universalizmin. Krcnimet: Trheqja nprmjet mbijetess dhe jo fitores; shterimi i ndjenjave me kalimin e kohs; rivlersimi i vlerave, ku rrezikohen t fitojn ato morale, ndjesore prpara atyre materiale; rrezikohet shterimi i njeriut. Analizoni raportin poet-njeri sipas Faulknerit. Gjykoni nse sht i sakt apo jo. Raporti: Jam i sigurt se njeriu nuk do t mbijetoj, ai do t ngadhnjej. Ai sht i pavdekshm, jo sepse vetm ai, midis krijesave, ka nj z t pashtershm, po sepse ai ka nj shpirt, nj frym, q jan t afta t dhembin, t flijohen, t mbijetojn. Poetit, shkrimtarit, si mbetet asgj tjetr, pos se t shkruaj pr kto. sht privilegj ndihma q i jepet njeriut q t mbijetoj duke i dhn zemr, duke i ndrmendur guximin, nderin, shpresn, krenarin, dhembshurin, mshirn, flijimin lavdin e s shkuars s tij. Zri i poetit nuk duhet t jet vetm regjistruesi i njeriut; ai mund t jet njri prej mbshtetsve, shtylla q duhet ti bhet krah mbijetess dhe ngadhnjimit t tij. Pra, sipas Folknerit shpirti i njeriut sht i destinuar pr t fituar mbi jetn. Kjo sepse thelbi i e tij sht pavdeksia. N kt kuadr poeti duhet t jet i fokusuar tek ndjenjat e bots njerzore. Vet njeriu mbshtetet nga arti dhe universalizmi q ky mjet i ka krijuar vlerave t njeriut. Pra, poeti sht mbshtets dhe trumbetues i fitores s njeriut mbi jetn. Msuesi mund t vijoj me shpjegimin e shkrimit t eses bindse argumentuese. N fund t ors s msimit nxnsi mund tju prgjigjet pyetjeve t karakterit informativ dhe evidentues pr fjalimin e Folknerit.

147

Ora III Objektiva:


a) T analizohet teksti nga pikpamja e teknikave te shkrimit bindsargumentues; b) T filloj puna paraprgatitore mbi shkrimin e eses bindseargumentuese.0 9 Krahasoni disa nga qasjet tuaja ndaj ktyre mbylljeve dhe analizoni teknikat e nxjerrjes s prfundimeve. Mbyllja e shkruar nga Folkneri sht e fokusuar tek parashikimi i s ardhmes s njeriut dhe t shpirtit njerzor n raport me poetin, pra autori prmbush aspektin e tekniks argumentuese n dhnien e prfundimeve. Vet autori ka shprehur qndrimet e tij shoqrore dhe artistike ndaj asaj se si ai e mendon t ardhmen, duke dhn kshtu prfundimet personale. Gjithashtu ai ka pozicionuar rolin e poetit n t ardhmen duke e br tezn e vet joshteruese, ai gjithashtu sht fokusuar tek njeriu duke u mbshtetur tek vlerat e mome universale pr t cilat ka folur edhe m par n tekst. Ai ka theksuar faktin se zri i poetit sht i pashtershm n kuptimin se ai reflekton fitoren e njeriut prball jets duke i dhn kshtu mbylljes karakter emocional. Evidentoni dhe shpjegoni gjith parametrat gjuhsor t shkrimit bindsargumentues q reflektohen n ese. Dalloni fjalt teknike q lidhen me letrsin dhe artin, mjetet lidhse, kohn dhe vetn etj. Parametrat e shkrimit binds argumentues pr kt prgjigjuni pyetjeve: - A e ka shprehur q n hyrje shkrimtari qllimin e tij apo jo? - A jan paraqitur nga ana e autorit qartazi qasjet dhe arsyet pse sht mbajtur qndrimi kritik pr molepsjen ndaj parave q Flokneri mendon se po kaplon rinin e kohs. - N mas argumentet q ka sjell autori pr t mbshtetur tezn e tij e prmbushin kt qllim? - A prfundon shkrimi me nj prmbledhje? Gjuha e shkrimit binds-argumentues: pr kt prgjigjuni pyetjeve: - A sht shkruar teksti n kohn e tashme? - A jan t forta lidhjet shkak-pasoj n tekst? p.sh. Vetm nj pyetje ka mbetur: kur do t bhem cop e ik? Pr shkak t ksaj, t rinjt e t rejat, q shkruajn sot, kan harruar problemet e zemrs njerzore, n prleshje me vetveten, e vetmja gj q mund t mnd krijimtari t arrir, sepse ve pr ta ia vlen t shkruash, pr agonin dhe mbltin e shpirtit njerzor. Gjuha teknike: autori ka prdorur fjal si: vepr, pun, ngjizje, mim, tragjedi, universale, vlera e vrtet etj. Zhvillimi i puns paraprgatitore ka pr qllim nj prsritje t ideve letrare t shkrimeve q kemi studiuar deri tani. Pr kt sillni n vmendjen e nxnsve prfundimet q keni nxjerr n klas mbi Kuteli, Brodskij, Kadare, Vulf dhe Faulkner.

148

Kta autor jan marr t gjith ose me misionin e shkrimtarit p.sh. Kuteli dhe Folkneri, ose me karakterin universal t letrsis, p.sh Brodskij-Kadare, pak m specifike mund t themi se sht Virxhina Vulf, e cila sht marr me mendjen e atij q do t ishte shkrimtari perfekt.

Lev Nikolajevi Tolstoi


Ky msim sht konceptuar t zhvillohet n gjasht or dhe n prfundim t tij t realizohet projekti i cili ka pr qllim botimin e nj manuali krkimor letrar mbi noveln Pullaliu t Tolstoit. S pari nxnsi orientohet q ta lexoj t gjith veprn. S dyti dy ort e para t msimit sugjerohet q klasa t punoj e gjitha s bashku pr t kuptuar veprn n trsi. Tre ort e tjera sugjerohet q klasa t jet e ndar n katr grupe dhe secili t punoj pr nj aspekt t projektit. Ora e fundit sht prezantimi prfundimtar i projektit.

Ora I Objektiva:
a) T nxitet nxnsi pr leximin e veprs; b) T diskutohet mbi procesin e krijimit t novels Pullaliu dhe pr figurn e Tolstoit n trsi; Me ndihmn e msuesit prpiquni t kuptoni konceptin didaktizim i veprs s nj shkrimtari. Kjo do t thot se vepra Pullaliu e Tolstoit sht m shum se nj vepr e karakterit estetik nj vepr me karakter didaktik ku mbisundon qllimi pr t msuar m t mirn e asaj se cfar individi/shpirti n rastin konkret pullaliu q sht kafsh mund t bhen n jetn e tyre. Arsyetoni kompleksitetin e figurs s Tolstoit dhe thoni qasjen q kan lexuesit ndaj tij. Vepra e Tolstoit sht nj monument pr letrsin n cdo koh, cdo brez dhe cdo prirje letrare. Si i till ai sht shum koherent pr lexuesin. Lexuesin pa dallime moshore apo botkuptimore prpihet nga vepra e Tolstoit. Vet autori nuk shfaqet n vepra sepse autori ideal duhet t jet i padukshm n vepr dhe i kudogjendur n t njjtn koh. Prandaj lexuesit prjetojn ndjesira t tilla prfshirse teksa lexojn veprat e Tolstoit sepse ata e riprodhojn vetveten n t njjtn koh. Komentoni marrdhniet e shkrimtarit me pedagogjin, etikn dhe estetikn (t krijuarin).

149

Prqasja e prgjithshme ndaj Tolstoit sht se ai ka qen artist i madh dhe predikues i padurueshm. Kjo do t thot se letrsia e tij sht e madhe, shumdimensionale dhe t dhuron prjetime t forta. Por nga ana tjetr ai prpiqet q me urtsin e mendjes q e karakterizon t jap moralizime e predikime t karakterit etik. Thelbi pedagogjik qndron n disa novela q ai ka shkruar, t cilat n thonjza i dedikohen sjelljes s mir e t moralshme. Cila sht e vrteta e kontekstit t krijimit t Tolstoit si shkrimtar? Po e vrteta tolstojane? Tolstoi gjat gjith jets ka br nj luft me vetveten nprmjet t cils ai krkonte t vrtetn n art dhe n ndrgjegjen e tij. T vrtetn ai e krkoi aq torturueshm sa hera-hers e gjeti prpara kmbve t veta. Ndodhi kshtu sepse Tolstoi artist ishte n thelb kjo e vrtet. Pr Tolstoin krkimi i mundimshm i s vrtets ka qen m i muar se iluzioni i leht mbi t. E vrteta e vjetr ruse me ngurtsin e saj dhe me hijerndn e vet, nuk ka qen kurr nj kuvendar i kndshm. Jo e vrteta artificiale, por e vrteta absolute, e pavdekshme, jo thjesht e vrteta absolute q sprndrit gjith botn me t vrtetn e saj. Kur Tolstoi e gjente at n vetvete, n vezullimin e imagjinats s tij, ai pothuajse pavetdijshm prirej n rrug t drejt. Ku qndron thelbi i krijimtaris s Tolstoit n raport me metodn realiste t paraqitjes s jets? Tolstoi zbuloi metodn e paraqitjes s jets n mnyr t atill q i korespondon prfytyrimit t lexuesit. N kt kuadr ajo cka rndom quhet realizm i prshkrimeve tolstojane e ka kaprcyer vet krijuesin e ktij realizmi. Kjo ka ndodhur pikrisht pr faktin se Tostoi ka qen gjithmon n krkim t s vrtets dhe t paraqitjes artistike t saj.

T vzhguarit
Komentoni fotot dhe personazhet. Vreni tiparet e dy shkrimtarve. Dalloni se far ka artistike n portretet e tyre. Po prej gjeniu? Gorki paraqet shkrimtarin e ri me kapot dhe me nj borsalin t nj stili tjetr. Tolstoi sht shkrimtari me duart n mes, me mjekr dhe me nj kostum t nj stili pak m tradicional. T dy portretet jan mjaft artistik pr nga impostimi i koks. Gorki sht i fokusuar n nj vshtrim t largt, ndrsa Tolstoi sheh mprehtazi dhe ngultasi drejt. Gjenialiteti i ktyre figurave qndron n detajin e ruajtjes s individualitetit dhe pavarsis artistike t secilit karakter n foto. Jan dy shkrimtar, t dy rus, por jan krejt autonom n qndrimin e tyre ndaj njri-tjetrit. A vrehen kufijt mes moralistit dhe krkuesit t s vrtets n kt foto. Po. N foto sht mjaft e dukshme q Tolstoi sht nj natyr moraliste, kjo pr faktin e pozicionimit t duarve, I cili tregon sigurin e shkrimtarit n raport me shoqrin. Krkimi I s vrtets vrehet n vshtrimin e tij t prer e t qart si dhe aspak t shprqendruar.

150

Novela Pullaliu: bota me syt e nj kafshe


Zbrtheni simbolikn e fjalve t Lev Tolstoit Asgj nuk ecn tek Pullaliu, prve skens me karrocierin dhe vrapimin. Kjo do t thot se jeta e pullaliut sht e fokusuar vetm tek funksioni i tij si kal: n shrbim t karrocierit dhe kampion n vrapim. Si i kuptoni fjalt e Turgenjevit, teksa i thot Tolstoit: N jetn e mparshme, ju, Lev Nikollajevi ndoshta keni qen kal! N kt rast Turgenievi ka dshmuar edhe nj her se arti i Tolstoit sht realist m shum se realizimi dhe figura e Pullaliut del e qmtuar mir pikrisht pr faktin se Tolstoi i ka shkuar deri n fund thelbit t ksaj kafshe. Analizoni simbolikn dhe alegorin e novels, por dhe universalizmin e saj. Kjo vepr i dedikohet monstruozitetit q mbizotron mes njerzve por q sht zbuluar fal nj truku t veant q sht prjetimi i nj kali, Pullaliut. Pullaliu n vetvete shpreh qndrimin e Tolstoit mbi jetn dhe mbi pronsin. N kt kuadr vet autori e quan jetn njerzore t turpshme e t mjer. Gjithashtu n trsin e vet vepra shpreh n mnyr simbolike dhe alegorike shoqrin njerzore, padurimin, paragjykimin, ligsin etj. Analizoni simbolikn e nj kali t tredhur dhe prjetimeve t tij. far gjetjesh ka zbatuar autori pr t dhn ekzistencn e pakuptimta t jets n prgjithsi? Nj kal i tredhur do t thot nj qenie q nuk ka mundur ta prmbush misionin e vet riprodhues pr shkak t mostruozitetit t njeriut. N kt kuadr n prgjithsi kuajt n rrfim jan shpirtzuar me ndjenja njerzore, egrsi- keqardhje, hare-trishtim, xhelozi-krenari etj. si dhe me altruizmin e rinis dhe vetdijen e ngrysur t pleqris shkatrrimtare. Nprmjet njerzimit autori ka dhn ekzistencn e pakuptimt t jets kur ajo nuk sht n dinjitetin e vet. Gjithashtu vet jeta tragjike e pullaliut t urt sht kontrastuar nga historia e ekzistencs s pakuptimt t padronit t tij t mparshm, princit egoist e pervers, Serpuhovskit.

Ora II Objektiva:
a ) T analizohet thelbi filozofik i novels Pullaliu; b) T analizohet struktura e organizimit t brendshm dhe t jashtm t novels; c) T gjykohet mbi thelbin ekzistencial t trajtuar n novel. Zbuloni thelbin e tmerrit t vdekjes dhe lirimit t pushtetit t saj. Analizojeni at. Personaliteti natyror, organik prej artisti tek Tolstoi jepet n paraqitjet e mahnitshme q ai i bnte qenies nga pikpamja materiale dhe trupore, por edhe n mprehtsin pr t parathn kalbzimin t trupit t bots, duke rivlersuar kshtu n mnyr t vazhdueshme qenien para sgjithash nn

151

shenjn e vdekjes. Kjo do t thot se Tolstoi pasqyron antinomin e tmerrit t vdekjes dhe lirimit prej pushtetit t saj. Megjithat ai ka arritur q personazhe si princi Serpuhovski ti karakterizoj si trupa t vdekur q bredhin npr bot. Pra tmerri I vdekjes nuk qndron n aspektin fizik t saj por pikrisht n vdekjen e shpirtit brenda nj trupi t gjall. Zbrtheni simbolikn e nj trupi t vdekur q bredh npr bot dhe t nj kali t tredhur pullali q bredh npr bot. Trupi i vdekur q bredh npr bot nisur dhe nga kndvshtrimi moralist i Tolstoit sht pikrisht individi apo qenia q nuk ka pr mision mirsin por ligsin. N kt kuptim shpirti i tij ka vdekur, por ai thjesht jeton fizikisht. Kali i tredhur pullali q bredh npr bot sht simboli i degradimit fizik, i cili pavarsisht t gjithave sht aty sepse misioni i tij i till sht, t jet n shrbim t zotrinjve. Ndaj n rastin konkret Pullaliu thjesht i zbaton urdhrat e stallierit t vet, por ai kurr nuk njehsohet me to. Karakterizoni nga pikpamja psikologjike qenien e Pullaliut dhe qasjen e tij ndaj jets. Zhvillimi i instinkteve trupore, q kushtzojn ndjeshmrin fizike shumplanshe t bots fiziologjike, kombinohet me jetn e brendshme t fsheht, me punn mendore t Pullaliut, ka shprehet n nivelin e portreteve autoriale dhe karakteristikave psikologjike: shprehja e fytyrs rreptsisht e durueshme, e prvuajtur dhe e kredhur n mendime t thella, Zoti e di se pr far po mendonte plaku Pullali . Argumentoni pse Pullaliu shndrrohet pjesrisht n nj alter ego t rrfimtarit. Vendin qendror n kompozicionin e novels e z rrfimi i nj kali, q verbalizon intuitn e tij t thell, t brendshme, dhe prgjithsimet analitike mbi botn. Prvoja jetsore dramatike, humbja e dashuris amsore, e shkaktuar nga ligjet e nj egrsie t pamshirshme, i vesh Pullaliut prirje mendimtari, i cili u mbyll n vetvete dhe nisi t meditoj mendoi pr padrejtsit e njerzve pr paqndrueshmrin dhe prkohshmrin e dashuris amsore dhe asaj femrore n prgjithsi. Kjo do t thot se elementi i reflektimit t kalit mbi cilsit e racs njerzore me t cilat edhe ne ndaj njri-tjetrit krijojm nj efekt thuajsimi, do t thot se dika t prafrt ka prjetuar edhe Tolstoi n raport me shoqrin. Izolimi n Yasnaja Poliana sht nj i till. Zbuloni thelbin filozofik t novels Pullaliu. Thelbi filozofik i novels Pullaliu qndron pikrisht n qasjen q si njeriu dhe kafsha i bjn momentit t vdekjes. N disa nntekste del e qart se Tolstoi e konsideron mnyrn se si vdes nj form ndshkimi apo lehtsimi pikrisht sepse ky moment sipas tij sht momenti i s vrtets pr thelbin e gjithsecils prej qenieve. p.sh. n momentin e vdekjes s princit Serpuhovski kemi nj thjeshtsi torturuese pr tu patur zili pasi trupi i princit si gjat jets apo edhe pas vdekjes ishte nj barr e rnd dhe e bezdisshme si pr natyrn ashtu edhe pr njerzit.

Shnim
Pr t realizuar projektin klasa udhzohet q ti prgjigjet t gjitha pyetjeve n fund t do pjese pr koment. Pasktaj prgjigjet m t mira prmblidhen n nj ide t vetme t unifikuar me qllim realizimin e objektivave t projektit. Klasa ndahet n katr grupe dhe secili prej tyre mund t konsiderohet grupi i puns pr realizimin e objektivit prkats.

152

Kreu V: Teksti dramatik


5.1 Medea, Euripidi
Ora I Objektivat:
Nxnsi n fund t ors s msimit t jet i aft: a) T asimiloj konceptet estetike t dramatikes dhe tragjikes; b) T kuptoj dramn dhe tragjedin n figurn e Medeas; c) T lexoj dhe t kuptoj fragmentin pr studim; d) T analizoj aspektet tragjike n fragment. Msuesi sugjerohet tu shpjegoj nxnsve konceptin dramatik dhe tragjedi. Fragmenti i Medeas t lexohet nj her nga nxnsi dhe pastaj t lexohet me role. Msuesi mund t bj pun paraprgatitore mbi figurn komplekse t Medeas. Sugjerohet q figura e saj t mos trajtohet n kuadrin e gruas n zemrat por si nj nn e cila sht e destinuar t vdes dhe s bashku me t do t vdisnin edhe fmijt e saj, pr dy arsye politike: do t humbnin t drejtn e qytetaris; nna e tyre mbetej e konsideruar nga regjimi i mbretit si barbare. Analizoni fragmentin pr nga karakteristikat e estetiks s tragjedis. Evidentojini ato dhe argumentoni qndrimet tuaja, duke sjell shembuj nga teksti. Thelbi i estetiks s tragjedis qndron n faktin se tek personazhi kryesor Medea ndrluftojn dy ndjenja: dashuria e nns pr fmijt dhe urrejtja e gruas pr burrin q e tradhton, hakmarrja. Apo rasti i Jasonit, bashkshorti i Medeas i cili prjeton prbuzjen pr ish gruan e vet dhe dashuri pr gruan e dyt, vajzn e mbretit. Pra n trsin e vet forca e dashuris ka vn n lvizje ngjarjen e tragjedis: nj dashuri e re pr Jasonin shkakton urrejtje tek Medea dhe pr pasoj vjen hakmarrja q kulmon me vrasjen e fmijve. Por duke qen se Medea mbetej nj personazh tragjik edhe zgjidhja pr jetn e saj do t vinte n mnyr t madhrishme. Pr kt Euripidi ka prdorur teknikn Deus ex makina, nj zgjidhje e shpejt, spektakolare dhe mbi t gjitha q prligj drejtsin e zgjedhjes s Medeas duke justifikuar kshtu krimin e saj n emr t jets. Karroja me qerre q vjen dhe e merr at tregon se drejtsia e perndive ishte pro saj. Pavarsisht faktit se Medea kryen nj krim, tragjikja n personalitetin e saj, n t vrtet nuk qndron n faktin e mosprmbatjes, por pikrisht n faktin q ajo bri m t mirn pr vete dhe pr fmijt e saj. Ajo tejkalon ndjenjn e amsis, por nuk lejon q fmijt e saj t vriten nga forcat e mbretit duke u br vet zot i jets s tyre.

153

Ora II Objektiva:
a) T asimilohen tiparet e tekstit dramatik; b) T komentohet fragmenti; c) T zbulohen aspektet psikologjike si pasioni, hakmarrja, frika nga humbja e qytetaris t tragjedis s Medeas; d) Te karakterizohen personazhet e tragjedis. Msuesi sugjerohet t shpjegoj tiparet e tekstit dramatik duke u fokusuar n: 1. Retorikn e ligjrimit: strukturat ligjrimore 2. Retorika e temave: struktura rrfimtare, dramaturgjia 3. Retorikn e rrfimit: struktura vepruese, mundsia Interpretoni prdorimin e apostrofit n vargjet vijuese dhe domethnien e fjalve t korit. Lexoni nnkuptimet e vargut q zbret posht n Haid e deri n fund. Ku sht e drejta e bijs s Kreonit dhe ku del e drejta e Medeas? O vajz e mjeruar,/ bij e Kreonit!/ Oh! Sa keq m vjen/ pr ty q psove, / q zbret posht te Haid/ se Jasonin deshe/ t marrsh pr burr. Apostrofi sht forma q Euripidi ka zgjedhur pr t dhn kujn e asaj far Medea ka br. Ajo ka vrar gruan q ish burri i saj dashuron, vajzn e Kreontit. Nnkuptimet e vargut: Kori ka thn se bija e Kreontit pr mkatin q ka br duke dashuruar burrin e nj gruaje tjetr do t ndshkohet duke e kaluar jetn e prtejme n Had dhe jo n parajs. Debati q shtrohet sht: a kishte t drejt bija e Kreontit ta dashuronte burrin e nj gruaje tjetr, apo Jasoni duhet t merrte prsipr t mbante deri n fund t jets s vet gruan barbare Medea, e cila la vendin dhe i siguroi burrit t vet nder e lavdi. Pozicionimi i Jasonit n fragment sht edhe ndshkues. Analizoni kt qndrim nga kndvshtrimet: a) prej t lnduari; b) prej patriarkali; c) prej t friksuari; d) prej ish-qytetari. Jasoni, kur hyn n pallat thot se Medea duhet t futet n dh dhe se pr t duhet parashikuar dnimi i merituar q ka pr ti dhn shtpia e mbretit. Ai thot se ajo q vrau mbretrit e ktij vendi nuk mund t mos psoj gj. Ai gjithashtu vjen n pallat edhe pr t shptuar fmijt e vet t cilt do t vriteshin nga njerzit e Kreontit pr faktin se nna e tyre kishte vrar bijn e Kreontit. a. Si i lnduar: Se vrtet kjo duhet, o n dhe t futet; Medet po m thua, m vrave moj grua! b. Prej patriarkali: I shkon mbase mendja se ajo q vrau/ mbretrit e vendit do t mund t dale/ prej ktij pallati pa psuar gj? c. Prej t friksuari: Erdha pr fmijt, erdha ti shptoj,/ se kam frik shum mos mu bj gj d. Prej ish-qytetari: fisi i t vrarve, q t marrin hakun/ pr vrasjen e tmerrshme q ka br e ma; Tani merdhn mend; sisha krejt n vete kur

154

t mora pas nga shtpia tnde, nga nj vend barbar dhe t solla ktu, n greqin time. Krahasoni situatat tragjike brenda Jasonit dhe Medeas. T dy kan t njjtn piknisje: t afrmit e mbretit do tu vrasin fmijt. Kjo jepet n vargjet: Pr Medean: Shoqe, kam vendosur q ti vras fmijt/ edhe sa m par prej ktej t ik;/ q t mos vonohem e ti le ti vras/ ndonj dor tjetr me lig akoma. Pr Jasonin: Erdha pr fmijt, erdha ti shptoj,/ se kam frik shum mos mu bj gj fisi i t vrarve, q t marrin hakun/ pr vrasjen e tmerrshme q ka br e ma. Duke i krahasuar kto komente vrejm se Medea n mnyr tragjike sado n gjendje psikologjike t ngarkuar n mnyr racionale e ka kuptuar q fmijt e saj do t vdesin. Ajo i sht nnshtruar tashm ktij vendimi prfundimtar. Kjo ka dy arsye: fmijt nuk kan mundsi t jen qytetar t lir t vendit dhe ajo nuk beson se Jasoni sht baba i aft pr tia shptuar fmijt. Tragjikja qndron n faktin se vullneti racional i saj sht n t njjtn linj me hakmarrjen emotive t saj. Jasoni n kt aspekt nuk sht thelluar mjaftueshm n fatalizmin e jets s fmijve t tij, ndaj mendon se ka nj mundsi pr ti shptuar ata duke i larguar. Pyetja sht si e ka menduar ai shptimin e tyre kur n fakt sht i pamundur? Cils teknik teatrale t zgjidhjes s konfliktit po i afrohet Euripidi? Si e kuptojm kt dhe tipare e karakterizojn kt zgjidhje? Teknika teatrale e prdorur sht deus ex makina. Medea vret fmijt e saj dhe niset nga Korinti pr n Athin me nj karroc q trhiqej nga dragonj me flet q ia kishte drguar Dielli. Kjo jepet n vargjet: sepse mua Dielli, ati atit tim,/ m dha kt qerre, q ta kem si mbrojtje/ kundr do armiku. Prpos ksaj teknike, largimi i Medeas nga Korinti pr n Athin ka edhe nj vler simbolike q ka t bj me faktin e lirimit t saj nga nofka e barbares dhe q lidhet me nj fitim t mundshm t qytetaris.

Ora III Objektiva:


a) b) c) d) e) T analizohet aspekti feminist i tragjedis; T analizohen dramat sociale q mbart figura e Medeas; T zbulohet thelbi i hakmarrjes dhe vetgjyqsis s Medeas; T arsyetohet mbi zgjidhjen dues ex machine t tragjedis; T gjykohet mbi tragjedin.

Ndrtoni profilin e plot t Medeas nga kndvshtrimi i gruas s udhhequr nga pasioni. Figura e Medeas sht shum e diskutuar nga kritika, megjithat ajo e ka gjetur veten e saj brenda kritiks feminist, e cila e gjykon at si gruan q

155

pavarsisht t gjithave u udhhoq nga mendja racionale e nj gruaje dhe nuk u mposht nga asnj krcnim socialopsikologjik. Hakmarrja e saj sht lufta q nj grua bn pr t drejtat e saj n shoqri dhe familje. Analizoni thelbin e qetsis morale t Medeas prball Jasonit, perndive, vetvetes, sundimtarve. Medea prball Jasonit: Medea i prgjigjet Jasonit se sjellja e saj sht pasoj e nderimit q ky i ka br duke braktisur shtratin bashkshortor. Hakmarrjen ndaj Jasonit ajo e konsideron t ligjshme dhe pr kt thot: sidoqoft zemrn ta kam prvluar si e meriton sepse nuk e duroi dot faktin burri i saj e shpotiste me princeshn e re. Ajo i thot burrit se: martesa e dyt e tij i vrau fmijt e tyre. Medea prball perndive: Ndrsa Jasoni i thot Medeas se shpirtrat e fmijve do tia marrin hakun, ajo i thot se perndit e din se kush sht shkaktar. Medea prball vetvetes: Medea sht e bindur se ka br veprimin e duhur si grua dhe si nn. Medea prball sundimtarve: Krimin e kryer Medea e justifikon duke thn se: nuk kan m pak t drejt njerzit e mbretit apo vet Kreonti t jen vendimtar pr fatin e jets s saj. Kjo jepet n vargjet: Po edhe Kreoni, qu b shkaktar/ i ksaj martese, nuk do m dbonte/ prej ksaj toke, pa asnj dnim. Si zbulohet karakteri i Medeas prball hakmarrjes. Ekuilibroni raportet mes hakmarrjes dhe karakterit t fort n tragjedi. Vrtet Medea sht e prfshir nga ndjenja e hakmarrjes prball Jasonit dhe Mbretit. Njrit i vret fmijt, tjetrit i vret vajzn. Pra, ndshkimi i saj sht i till q burrin e ka ndshkuar si prind, ndrsa mbretin si sundimtar q nuk di t kujdeset pr mirqenien e bijs s tij duke arritur kshtu edhe hakmarrjen e saj femrore. Pra, mbreti e la pa burr ajo e la at pa fmij. N kt aspekt hakmarrja e saj duket e llogaritur mir pr t shkatrruar jetn e t gjith atyre q ajo i konsideroi si shkaktart e vuajtjeve t saj. Pikrisht edhe thelbi i karakterit t fort qndron n faktin se sa krime ajo mori prsipr pr t knaqur egon e saj qytetare, femrore dhe prindrore. Detyr: Analizoni n jo m shum se 50 fjali tiparet e tekstit dramatik q karakterizojn fragmentin e tragjedis Medea. Pr kt prgjigjuni pyetjeve: Kush flet kori apo nj autor i tret? far thot ose parathot kori? Kujt i drejtohet ai? 1. Cila sht tema e tragjedis? Vet subjekti i Medeas sht aludimi i Euripidit kundr persekutimit t Anaksoforazit, i cili u prjashtua nga Athina pr munges besimi ndaj tij n vitin q pasoi publikimin e tragjedis. Vet historia e Medeas lidhur me masakrimin e fmijve i prket nj date m t lasht, por t ndryshme, n thelb, nga ngjarja q rrfen Euripidi. Sipas versionit antik, fmijt nuk u masakruan nga e ma, por nga njerzit e Korintit, pr t parandaluar ardhjen e tyre n fron. 2. Si e ka trajtuar subjektin e msiprm Euripidi?

156

3. N far kohe dhe vendi e ka vendosur tragjedin ai? 4. Identifikoni konfliktet psikologjike, sociale dhe individuale q trajton tragjedia. 5. Identifikoni personazhet n raport me njeri-tjetrin nprmjet shprehive q ata prdorin. Ktu mund t prfshihet edhe kori me prdorimin e apostrofit. 6. Evidentoni karakterin fantastik t tragjedis nprmjet zgjidhjes dues ex makina.

5.2 Fausti, Gte, (3 or)


Ora I Objektiva:
a) T njihen nxnsit me veprn Fausti dhe domethnien humaniste te fragmentit Dhom Studimi; b) T lexohet dhe t kuptohet sa m mir fragmenti; c) T fillohet me komentin e fragmentit; Zbrtheni simbolikn e nj nate t thell, domethnien e friks s shenjt dhe parandjenjave pozitive t Faustit. Koncepti i nats s thell s pari lidhet me qasjen romantike q mund ti bjm Faustit. N kt kuptim Fausti n nj nat t errt sht hero idealist i izoluar nga bota dhe t tjert. Ai sht n krkim t nj t ardhmeje t ndritur. Frika konsiderohet e shenjt sepse ajo n fakt sht parandjenja q heroi ka pr evolucionin humanist dhe shkencor q do t vij. Frika ka t bj me perceptimin pr t ardhmen. Parandjenja pozitive ka t bj me at ka shpirti intelektual parakupton se do t ndodh me qytetrimin n prgjithsi. Analizoni qasjen e Faustit ndaj botkuptimit njerzor, n raport me procesin e njohjes, t mirn dhe t keqen. E dijm na mir se njerzit prmojn,/ ka skuptojn dot, / e mira, e keqja, shpesh q i damtojn,/ i shtyjn t murmurasin; po pr ka/ dhe qeni t hungroj sikur ata? Fausti sht i trembur nga fakti se ndryshimet q do t vijn nuk do t prtypen mir nga qytetart ndaj thot se nuk duhet prmuar ajo q nuk e kuptojm. Ai ka edhe nj kndvshtrim tjetr q ndarja e bots mesjetare n t mir dhe n t keq e ka dmtuar kndvshtrimin e njerzve mbi jetn. Sqaroni n klas me ndihmn e msuesit domethnien e prkthimit t Bibls n kuadrin e lvizjes romantike. Nisuni nga argumenti nj gjuh nj komb. N bazn e gjermanishtes letrare qndron prkthimi i bibls nga Martin Luteri, gjithashtu n kt koh n t gjith Evropn Perndimore filloi lvizja pr unifikimin e gjuhve letrare, diku me prkthim, diku me krijim. Italia e

157

prjetoi kt ndryshim gjat periudhs s Rilindjes, ndrsa Gjermania po e prjeton gjat periudhs humaniste Romantike. Vet shprehja Nj gjuh nj komb ka lindur n Gjermani dhe ishte pjes e botkuptimit romantik gjerman mbi nocionin e kombit. Gtja nprmjet Faustit ka dhn figurn e Martin Luterit me prkthimin e Bibls.

Ora II Objektiva:
a) b) c) d) T zbulohet simbolika iluministe dhe humaniste n fragment; T analizohet procesi i metamorfozs tek konia; T komentohet qasja e Faustit ndaj kompleksitetit t figurs s Mefistofelit; T krahasohen figura e Faustit me at t Mefistofelit.

Zbrtheni simbolikn iluministe t figurs s Faustit, sipas qllimit t tij. Fausti ndrsa sht duke prkthyer Dhiatn e Re vren se fjala sht dika q ka buruar nga shpirti. Pr kt ai mendon se sht i aft t prkthej vetm n qoft se shpirti nprmjet fjals atij i ndrion mirfilli. Simbolika iluministe e Faustit zbrthehet n momentin q ai ndihet i ndriuar mjaftueshm dhe shprehet se m n fund m erdhi drita. Vepra qe n fillim. Pra krijimi i nj vepre pr Faustin sht drita e mendjes dhe drit pr njerzimin. Analizoni n t shkuarn, t tashmen dhe t ardhmen domethnien e vargut Vepra qe n fillim, si dhe kuptimin e ndjesive t Faustit n procesin e zbulimit t bots. Vepra qe n fillim. E shkuara: sipas Faustit fjala ish n fillim. Sipas Fausit fjala ishte n fillim; mendja qe zanafilla si dhe forca qe n fillim. - E tashmja: sipas Faustit ai sht duke shkruar por q t kuptoj t tashmen ai duhet t kthehet tek e shkuara. Ta ket kuptuar mir at. N kt pik Gte ka shprehur karakterin e vet romantik, revokim i s kaluars. - E ardhmja: prkon pikrisht me ardhjen e drits s mendjes. Analizoni dhe shtjelloni burimin e shqetsimit t Faustit ndaj kones n proces shndrrimi. Mbshtetuni te simbolika e mjeteve gjuhsore t prdorura dhe przgjedhja nga folklori gjerman etj. N momentin q Faustit i vjen drita konia fillon e shqetsohet duke u fryr dhe duke prjetuar nj proces metamorfoze. Metamorfozn sht duke e prjetuar kafsha, Fausti e quan kafsh shejtan duke parandier kshtu forcat e errta q do t pengonin zhvillimin n qoft se njeriu nuk do t ishte i aft t ngadhnjente mbi to. Mjetet gjuhsore q autori ka prdorur jan fjalit habitore dhe pyetjet retorike pr t cilat ai nuk ka nj prgjigje sepse brenda tij sht ende i riu idealist.

158

Vlen t thuhet se vet Fausti ka kurajn ta prball at duke i thn se nuk e l t iki m. Ktu ai dshmon edhe nj her se ka marr prsipr ta bj rrugn drejt njohjes. Simboli e prdorur ktu sht elsi i Solomonit. Duke qen se Fausti ndihet i krcnuar nga magjia e kones ai krkon ndihmn e ktij libri simbol i prgjigjeve pr energjit negative t gjithsis. Argumentoni prdorimin e apostrofit, ankthin ndaj t panjohurs dhe frikn ndaj saj. Vreni raportet mes fuqis dhe pafuqis njerzore, si dhe plotfuqishmrin qiellore. Po ti, more mik,/ nga Ferri ke ik?/ Ket shenj kqyr ather: /prkulen me tmerr /ball tij tzezat hordhi. /Po fryhet, jan ngreh flokt e tij!/ O ti, i mallkuem, /a mundesh vall me e lexuem /ate tpakrijuemin,/ at t pashprehunin, /nalt nQiel tadhuruemin /mizorisht ttherunin? Ktu ndeshin dy apostrof po ti dhe o ti. N rastin e par Gte nprmjet ksaj figure ka ngritur nj pyetje retorike duke kontrastruar dy koncepte: mikun dhe ferrin. N kto vargje vrehet frika e Faustit q n fakt prkon me prmimin e njerzve n prgjithsi ndaj s panjohurs pavarsisht faktit se ktu ka t bj me t lign. Fausti apriori e ka krahasuar me tmerrin t panjohurn me t ciln po prballet. Tek strofa e dyt o ti i mallkuem Fausti shpreh pafuqishmrin e vet prpara forcave t panjohura pr t. N kt pik ai beson se vetm Krishti i kryqzuar ka mundur ta zbuloj nj ligsi t till si kjo q i sht shfaqur atij. Zbuloni domethnien etike dhe estetike t zilis dhe pamjaftueshmris s Mefistofelit n vargun mkeni djersit sa mkeni ba t plasi. Domethnia etike e ktij vargu qndron n faktin se shkrimtari na paralajmron mbi faktin se prball figurs idealiste t Faustit dikush me ndjesira jo t mira ka vendosur t ndeshet. N kt kuptim Gte thot se n thelbin e njohjes qndron prballja e vlerave pozitive me fuqit negative dhe prandaj Mefistofeli e prcakton se ai sht lodhur pr ta kapur Faustin n nj moment t lkundur. Domethnia estetike: Nga pikpamja gjuhsore ktu kemi nj hiperbolizim t lufts q fuqit negative bjn pr tu ndeshur me virtytin. N fakt kjo sht sfida q energjit negative i ofrojn vlerave pozitive pr ti kthyer ato n vlera universale. Prshkruani Mefistofelin nga kndvshtrimi nihilist, fuqia dhe prshtatshmria. Un jam pra shpirti, qi mohon do gja./ E kam t drejt: do gja qi asht mbi dhe/ e meriton tshembet prdhe,/ Ma mir asgja n drit mos t kish dal!/ Shkatrrimi, e zeza, me nji fjal,/ ka quejm t keqe, mkatet:/ ja bota qi mprshtatet. Nprmjet ktyre vargjeve Mefistofeli e ka pohuar q prfaqson forcn q shkatrron vlern. N fakt nuk sht n kuptimin e mirfillt kjo. Ai krkon t thot se vlerat q t ekzistojn n kuptimin universal duhet ti mbijetojn do lloj kohe dhe do lloj prove. Fuqia sipas Mefistofelit qndron tek mungesa e drits. Pra, tek nj mendje e errsuar ka do t thot se njeriu nuk ka nevoj pr t shkuar prpara. Nprmjet pohimit q ai bn se bota q i prshtatet sht bota e mkateve ai ka ftuar Faustin n sfidn pr t zbuluar thelbin e vet.

159

Krahasoni kushtin e Faustit me at t Mefistofelit. Vreni dallimet dhe ngjashmrit. N prfundime dilni? Fausti i thot Mefistofelit q pr ta ln t dal nga dera i qet nuk e ka ndrmend sepse ai q e kap djallin duhet ta mbaj at me do kusht. Prgjigja e Mefistofelit sht q ai do ta bj kt vetm n qoft se Fausti pranon q ky i fundit pranon ti jap ndihm q nprmjet artit t tij ta kaloj kohn plot me knaqsi. Kushti i Faustit krahasuar me at t Mefistofelit dallon n faktin se Fausti nprmjet shpirtit t tij intelektual krkon ta mbaj djallin t kontrolluar. Kshtu ai na ka pohuar se brenda nj njeriu prve anve pozitive ekzistojn edhe forca negative, duke dhn kshtu sentencn q intelektuali i vrtet sht ai q di t mbaj nn kontroll ant e veta m t errta t cilat n do rast ekzistojn. Kushti i Mefistofelit e pranon ann negative tek do individ por ai i fton njerzit n ngasje pr t kuptuar deri ku sht i zoti t shkoj nj shpirt i lkundur. Prfundimi sht q brenda secilit prej nesh ka dy forca: e mira dhe e keqja por ne kemi vlerat tona pr at se cila nga forcat dominon ndaj njra-tjetrs.

Ora III Objektiva:


a) b) c) d) T T T T zbulohet aspekti meskin i figurs s Mefistofelit; nxirren prfundime mbi fragmentin; zgjerohen dijet mbi parafrazn; ushtrohen mbi shkrimin e parafrazs.

Trajtoni pshtjellimin psikologjik t Faustit n momentin e zgjimit nga gjumi. Zbuloni domethnien e pyetjeve retorike dhe jepni prgjigjet tuaja pr to. Edhe ato kan karakter universal. Komentoni universalizmin e tyre. FAUSTI: (tue u zgjue) Dhe ksaj here mos u rrejta vall? Si u zhduk ajo turm shpirtnash n nji as? Mos ,solli ket far andrre vet nji Djall? Llapush qe ai qi mkcei e para e mbas? N kt moment q Fausti sht duke u zgjuar nga gjumi ai po arrin t kuptoj nse ajo ka i ka ndodhur sht lufta e t ndrgjegjshmes me t pandrgjegjshmen e vet apo sht ndonj vegim q ai ka prjetuar. T gjitha pyetjet q ai i ngre vetes n fakt nuk jan pyetje mbi at se far ka ndodhur, por jan pyetje mbi thelbin e ekzistencs s tij. Pyetja e par: p.sh. dhe ksaj here mos u rrejta vall? sht dyshimi q ai ngre mbi sistemin e vlerave; pyetja e dyt: me ann e ksaj pyetjeje ai ka kuptuar se moment i mkatimit sht shum pran tij. Ndjesia q ai provon se ka patur djallin pran tregon pikrisht

160

rrugn npr t ciln ai duhet t kaloj pr t konfirmuar vlerat e veta; pyetja e fundit lidhet me ekzistencn e nj Mefistofeli brenda dolloj Fausti. Shnim Pasi nxnsit t ken prfunduar me komentin e fragmentit, sugjerohet q atyre tu sillet edhe nj her n vmendje parafraza dhe shkrimi i saj. Gjithashtu n vijim, nxnsit mund t vazhdojn me t ushtruarin e parafrazs n kuadrin e rubriks t shkruarit.

5.3 Izraelit dhe filistin, Fan S. Noli (3 or)


Ora I Objektiva:
a) T njihen nxnsit me prmbajtjen e drams Izraelit dhe filistin; b) T lexohet fragmenti dhe t tejkalohen vshtirsit gjuhsore t gjuhs s Nolit; c) T analizohen veprimet e Samsonit dhe t Daliles ndaj njri-tjetrit. Orientime Kjo vepr studiohet me qllimin pr t njohur krijimtarin dramatike t Nolit. Nprmjet saj nxnsit njihen me fillimin e tragjedis dhe t drams shqiptare si dhe me prirjet e letrsis n vitet 1900. Drama ka karakter etik m shum se estetik sepse Noli sht prpjekur q nprmjet saj t paraqes mendimet e tij lidhur me luftn mes t mirs dhe t keqes, (Izraelitt prball Filistinve politeist) pasionit dhe arsyes, (raporti i Samsonit me hebrejen e ndershme Rahila dhe Filistinen epshtore Dalila; n kt rast fiton pasioni pr Daliln); dashuria pr vlerat q jepet nprmjet konservatorizmit t popullit hebre, raportet mes mashtrimit dhe t vrtets q simbolizohen nprmjet Rahils dhe Dalils; dashuria pr atdheun q jepet nprmjet misionit q Samsoni merr mbi veten. Duke qen se drama ka subjekt biblik asaj padyshim nuk i mungon dhe karakteri fantastik q lidhet me momentin e fundit kur Samsonit i rirriten flokt dhe fiton fuqin e tij. Veprimet e Samsonit dhe Dalils e kan zanafilln pothuajse t njjt. Samsoni krkon q ti sjell Filistint n udhn e besimit t vrtet kurse Dalila ka pr qllim ta kthente Samsonin n Filistin dhe ta ruante atdheun e vet sipas porosis s mbretit. Por n luftn mes pasionit dhe arsyes tek Samsoni fiton pasioni, ndrsa tek Dalila fiton arsyeja. Me kt nuk sht thn se Samsoni nuk ka vepruar mir, por duhet kuptuar se mkati duhet ndshkuar n mnyr q t mos sjell pasoja. Shkrimtari ktu thjesht e ka dnuar at dhe sht prpjekur t jap rreziqet q mbart me vete. Fragmenti nga ana gjuhsore sht ndoshta pak i vshtir, megjithat ai shrben pr t kuptuar s pari, fazat nga ka kaluar gjuha letrare shqipe, na

161

njeh me shum fjal q kan patur prdorim m t shpesht dikur; na njeh me disa barbarizma n gjuhn shqipe etj.

Ora II Objektiva:
a) T zbulohet thelbi i dashuris s heronjve ndaj njri-tjetrit; b) T analizohen aspektet etike t qndrimit t heronjve ndaj jets; c) T analizohet drama po edhe tragjedia q mbart raporti Dalila-Samson; d) T arsyetohet shprehja Qllimi i justifikon mjetet. Orientime Dashuria e Dalils dhe e Samsonit sht dyplanshe. N raport me njritjetrin dhe n raport me dashurin q kta t rinj kan me vendet e tyre. N kt kuadr Dalila arrin ti prmbush nprmjet mashtrimit t dy qllimet: pasionin dhe heretizimin e Samsonit. Ndrsa Samsoni fiton nj dashuri me pasion, por humb nj dashuri t sinqert si ajo e Rahils, por mbi t gjitha humb besimin e popullit t vet. Kshtu Samsoni e humb edhe kuptimin e emrit t tij duke u kthyer n nj njeri q nuk i shrben m Zotit. Nprmjet fundit t Samsonit prmbushet profecia e Rabinit q Filistint si askush tjetr nuk e donin rrugn e drejt t zotit. N fakt kjo sht thjesht mnyra pr t thn se nprmjet mkatimit nuk shkohet drejt s mirs por vetm drejt humbjes s vlerave. Drama Izraelit dhe filistin ka n thelbin e vet pak dram e shum tragjedi. Kjo do t thot se drama lidhet me personazhet ndrsa tragjedia me at q ka parathot n planin universal fundi i pjess q sht shkatrrimi i vlerave t njerzimit. Figura e Dalils mund t prkufizohet m s miri me shprehjen qllimi justifikon mjetet. Qllimi i saj ishte shptimi i atdheut nga feja, kurse mjeti q ajo prdori ishte dashuria mkatare ndaj Samsonit. Vlersimi racional i figurs s saj na on n nj interpretim pragmatik t ktij karakteri, por gjithmon duke humbur aspektin etik t thelbit t saj.

Ora III Objektiva:


a) b) c) d) T T T T analizohet thelbi tragjik i drams; nxirren prfundimet e nxnsve mbi mesazhin e drams; zgjerohen dijet mbi prmbledhjen dhe shkrimin e saj; ushtrohen nxnsit me shkrimin e prmbledhjes.

162

Orientim
Thelbi tragjik i drams qndron n faktin se prmbushet parandjenja e Rabinit se Filistint si askush tjetr nuk do t bindeshin pa ushtruar forc mbi ta. Pavarsisht se izraelitt ngadhnjejn mbi filistint prap Samsoni mbetet viktim e shpirtit mkatar t tyre. Pra, n thelb sht tragjedia e njerzimit se mkati mund t dominoj mbi vlerat morale. N fakt n pjes askush nuk vdes por ajo q sht duke vdekur sht morali njerzor. Prfundimet e nxnsve mbi mesazhin e drams sugjerohen q t jen t ndryshme: 1. Mund t jet raporti mes arsyes dhe pasionit; 2. Atdhedashuria dhe misioni idealist; 3. Qllimi i justifikon mjetet; 4. Mkati prball vlerave morale; 5. Pavarsisht lufts mes t mirs dhe t keqes q do t vazhdoj, ajo ka do t fitojn jan vlerat universale. Shnim Pasi nxnsit t ken prfunduar me komentin e drams, sugjerohet q atyre tu sillet edhe nj her n vmendje prmbledhja dhe shkrimi i saj. Gjithashtu n vijim, nxnsit mund t vazhdojn me t ushtruarin e shkrimit t prmbledhjes n kuadrin e rubriks t shkruarit.

5.4 Shtpi kukulle, Ibsen


Ora I Objektiva:
a) T stimulohen nxnsit t lexojn dramn Shtpi Kukulle; b) T njihen dhe t kuptojn risit e kompozicionit analitik t Ibsenit; c) T thellohen mbi organizimin e brendshm dhe t jashtm t drams Shtpi kukulle. mund t thoni pr jetn dhe veprn e Ibsenit? Prshkruani kontekstin kohor dhe social kur jetoi ai. Ibsen ishte nj dramaturg norvegjez t cili punoi shum pr t arritur nj status t till. Jeta e tij ishte e vshtir dhe atij iu desh t punonte pr t paguar vet studimet e tij. N fillim vepra e tij nuk u kuptua menjher nga ambienti social i cili ishte n themelet e shoqris norvegjeze. Pr kt shkak ai emigroi n Itali dhe Gjermani pr 27 vjet, periudh gjat s cils realizoi krijimet e tij m t mira. Veprat e tij jan mbshtetur n kompozicionin analitik dhe nxitjen e misterit tek lexuesi. N trsin e vet fundi i shek XIX dhe fillimi i shek XX karakterizohet nga krkimet e reja krijuese e cila prkon me lindjen e shum lvizjeve rinore.

163

Thoni se ku qndron thelbi i risis s Ibsenit dhe si i shkonte pr shtat kjo risi zhvillimeve shoqrore t kohs. Risit e drams s Ibsenit qndrojn n: 1. Shtrimi i shtjeve t nxehta q shqetsonin bashkkohsit e tij. 2. Mjeshtrin e tij pr t bindur shikuesin t krkonte prgjigje pr shtjet e shtruara. 3. Duke zbuluar kundrshtit dhe ndrlikimet e jets ai i shtrngoi shikuesit t hiqnin dor nga ndarja tradicionale e heronjve n pozitiv dhe negativ dhe i bri q ata t pranohen ashtu si jan n trsin e tyre, t ndrlikuar me t gjitha mosprputhjet me kanonet shoqrore. 4. Shquhet pr vrtetsin e karaktereve dhe t detajit artistik 5. Pr thellsin e argumentit dhe pr gamn e gjer tematike 6. Ngjiti n sken njeriun e zakonshm dhe e ktheu teatrin n pasqyr t jets reale ka i prgjigjet aspirats s thell t njerzve t kohs. Analizoni kompozicionin analitik n dramaturgjin e Ibsenit. Kompozicioni analitik ka t bj me nxitjen e misterit gjat leximit t nj vepre dhe tek veprat e Ibsenit kompozicioni analitik sht prdorur me mjaft mjeshtri. Lexuesi i veprave t Ibsenit sht pothuajse gjat gjith procesit t leximit n nj tension t vazhdueshm mbi nj situat t caktuar dhe pr pasojat q do t shkaktoj kjo situat, ka e bn lexuesin m kurioz pr t lexuar dhe pr t shkuar deri n fund t leximit t ksaj vepre. Kompozicioni analitik i Ibsenit prpiqet t zbuloj tragjizmin e brendshm, i cili fshihet prtej perdes s qet t realitetit. Pra analitizmi qndron n faktin se nprmjet paraqitjes me vrtetsi t veprimeve ai ka dhn n mnyr racionale mnyrn e ndrtimit t jets s karaktereve t tij artistik. p.sh. N dramn Shtpi kukulle, zhgnjimi i plot i Nors nga martesa e saj, bindja pr t rinisur nj jet t re pr t fituar nj personalitet t pavarur, sht paraprgatitur gjat gjith shtjellimit t veprimit. Arsyetoni novatorizmin e dramaturgut pr nga aspekti i zgjidhjes s drams. Pr sa i prket novatorizmit t dramaturgut lidhur me aspektin e zgjidhjes n veprat e Ibsenit, vet zgjidhja mbart n vetvete zbulimin e thelbit t brendshm t t gjith ngjarjeve, pikrisht n kuptimin e tyre t plot. Novatorizmi i Ibsenit n kto drama ka t bj me faktin, se jo vetm ndrthurja e rastsishme e rrethanave, por akoma m fort vetdijesimi mbi gjithka q ka ndodhur, i jep pesh zgjidhjes s konfliktit. Pikzgjidhja e drams sht biseda midis Nors dhe Helmerit - e para prgjat gjith jets s tyre bashkshortore, n t ciln Nora bn nj analiz t vrtet t marrdhnieve t tyre Komentoni prshtypjen q shfaqja e drams Shtpi kukulle ka pasur n shoqrin e shekullit XIX. Shtpi kukulle u cilsua nga bashkkohsit e Ibsenit si nj krijim i ftoht por vet autori nuk u ndal nga kjo sepse n kt vepr ai paraqet shtrimin e shtjeve t nxehta q shqetsonin bashkkohsit e tij gj q askush nuk kishte guxuar ta bnte m par. Thoni shkurtimisht subjektin e drams, duke u prqendruar edhe tek roli i personazheve dytsor n ndryshimin e rrjedhs s ngjarjeve.

164

Subjekti i Shtpi kukulle sht i mbshtetur n jetn bashkshortore t Nors dhe Helmerit e cila bazohet n falsitet. Dramat n familje shkaktohen si munges e komunikimit dhe e sinqeritetit bashkshortor. Pr pasoj ato zgjidhen nprmjet personazheve dytsor si pr shembull Krogstadi, fajdexhiu t cilit Nora i detyrohej nj shum parash. Ai v ne dijeni Helmerin pr kt krim. Tregimi i ktij fakti vjen bashk me nj krcnim pr demaskimin e Nors prball opinionit publik. Helmeri tregohet mosprfills dhe egoist ndaj Nors duke mos e lejuar t qndroj afr fmijve t saj. Zgjidhja vjen nga nj shoqe e vjetr e Nors znj.Linde e cila e bind Krogstadinin t heq dor nga shantazhi i tij. Shtjelloni se si gjuha e autorit ka ndihmuar n sjelljen e risive dramaturgjike, veanrisht t heronjve. Ibsen mbshtetet n pasqyrimin me vrtetsi t karaktereve dhe n fokusimin e njeriut t zakonshm duke e br veprn e tij pasqyr t jets reale. Secila fraz e tekstit jepet vetm pr shkakun se ajo sht e domosdoshme n realizimin e nj apo disa detyrave artistike. Nganjher t jepet ideja sikur personazhet flasin vrtet shum n kt kuadr zbrthimi t drams intelektuale t Ibsenit. Por krkohet nj lexim i vmendshm pr t kuptuar mnyr se si dhe pr far flasin heronjt. Shkrimtari ka shfrytzuar mundsit shum kuptimore t fjals n kt pik. Nganjher, duket sikur heronjt thjesht flasin, ndrkoh dika t shtrngon tia vsh veshin me shum vmendje do fjale dhe pas do fraze tensioni rritet. Krahasoni ndrtimin e drams s Sofokliut me at t Ibsenit pr nga pikpamja e kompozicionit analitik. Kompozicioni i dramave t Ibsenit ka ngjashmri me ndrtimin e drams s Sofokliut Mbreti Edip, ngjarjet e s cils i nnshtrohen zbulimit t misterit sqarimit t ngjarjeve t ndodhura dikur. Qasja graduale ndaj misterit krijon tensionin e subjektit, ndrsa zbardhja prfundimtare e enigms dikton zgjidhjen, e cila prcakton fatin e mtejshm t heronjve. Nj ndrtim i till t jep mundsi t krijosh nj subjekt shum t tensionuar. Shikuesi apo lexuesi, t cilit i jepet nj situat e caktuar jetsore, duhet t mendoj jo vetm mbi at se far do t ndodh m von, por edhe mbi at se far ka ndodhur n t kaluarn, cili ka qen shkaku zanafillor i situats. Karakterizoni dramn e Ibsenit pr nga qasja tragjike e problemeve t shoqris s kohs. Drama e Ibsenit paraqet pikrisht problemet tragjike t shoqris s kohs, ai paraqet tragjiken e mbuluar n pamje t par nga nj fasad e qet dhe perfekt e cila fsheh nj realitet vrtet tragjik dhe krejtsisht t ndryshm nga fasada dhe e gjitha kjo ndodh vetm prej opinionit vrass t shoqris. Si ndikojn ngjarjet e jashtme n zgjidhjen e konfliktit t drams? Analizoni nga kndvshtrimi i risive dramaturgjike t Ibsenit. Henrik Ibseni shfrytzon kompozicionin analitik, q t mund t tregoj mosprkimin ndrmjet shfaqjeve t jashtme t jets dhe thelbit t saj t tanishm. Ai i njihte mir problemet q lindnin para njeriut n jet; kuptonte se dukja mir s jashtmi fsheh jo pak tragjedi. Kompozicioni analitik i Ibsenit prpiqet t zbuloj tragjizmin e brendshm, i cili fshihet prtej perdes s qet t realitetit. Si sht skicuar fabula e drams Shtpi kukulle nga aspekti teknik dhe interpretativ i saj.

165

Fabula e drams Shtpi kukulle sht e ndrtuar nga 3 akte. Akti i par prmban 16 skena, akti i dyt 12 skena dhe akti i trete 5 skena duke prfshir ktu edhe skenn e fundit. Interpretimi i drams prcjell emocione t qeta tek shikuesi ose lexuesi dhe sht i prirur q nprmjet qetsis ta bj at t reflektoj mbi dramat personale apo sociale n prgjithsi. Komentoni kontekstin moral dhe social t Nors q nga e kaluara e deri n martesn e saj. Nora ishte nj grua vrtet e bukur e cila ishte trajtuar gjithmon si nj kukull fillimisht nga babai i saj dhe m pas Helmeri. Ajo kishte qen gjithmon vajza dhe gruaja e bindur por gjat martess s saj ajo ndryshon dhe ky ndryshim i detyrohet dashuris s saj pr t shoqin, prej tij ajo kreu nj krim i cili dnohej negativisht n kontekstin moral dhe social nga shoqria e kohs.

Ora II Objektiva:
a) Nprmjet subjektit t veprs, t zbulohen dramat sociale dhe t brendshme t individit n shoqrin e kohs; b) T analizohet dualiteti i jets s Nora Helmerit; c) T portretizohen personazhet e pjess; d) T vlersohen aspekti etik dhe estetik i drams. Si fillon drama? Analizoni simbolikn festive t fillimit dhe t vejushs s ftuar. Drama fillon me mbrritjen e Nors n shtpin e saj, me dhurata pr do person q jeton aty. Ajo ka sjelle me vete edhe nj pem krishtlindjesh duke u munduar t sjelle atmosfern e festave n at shtpi. Me optimizmin dhe gjallrin e saj ajo mundohet ta gjallroj sadopak atmosfern n shtpi. Apartamenti i Torvald Helmerit dhe s shoqes, Nors sht i mobiluar mir e me shije, por pa luks n kto krishtlindje. Burri lodron me dashuri rreth gruas, duke e qortuar me fjal prkdhelse pr shpenzimet e bra. Po Nora e kundrshton at duke thn se, pak harxhime nuk e rndojn gjendjen, sepse Helmeri do t filloj nj pun t re si drejtor banke dhe nuk do t jen m ngusht si n vitet kur kursenin pr do gj. Duke u sjell me ledhe pas gruas s tij (ajo edhe pas lindjes s fmijve sht nj bukuroshe marramendse), Helmeri largohet pr n kabinetin e tij, ndrsa n dhomn e pritjes hyn nj shoqe e hershme e Nors, zonja Linde, e cila sapo ka zbritur nga anija. Grat nuk jan par prej shum kohsh, pr tet vjet. Mikesha e Nors sapo ka varrosur t shoqin me t cilin nuk ka pasur fmij. Po Nora? Ajo si m par ka ar n jet pa asnj telash. Zonja Linde shprngulet srish n qytetin e tyre. Me se do t merret ajo? Helmeri ndoshta do ti gjej asaj nj vend pune n bankn ku do t filloj. N mnyr? Zonja Linde ka qen q m par e njohura e tij? Aha, e qart, pra, ata kan jetuar n t njjtin qytet dhe nganjher jan takuar.

166

Simbolika e festave qndron n thelbin e unitetit dhe t lumturis s familjes. Ajo parakupton nj fillim t ri, po a do t jet vall kshtu? P.sh. ndrhyrja e Znj. Linde. N nj form apo n nj tjetr na parathot n mnyr t heshtur se e ardhmja nuk shkon prpara n qoft se nuk jan mbyllur t gjitha llogarit me t shkuarn. Pikrisht prandaj sht futur personazhi i Znj. Linde q t filloj e ti jap jet konfliktit. Shpjegoni dhe gjykoni dualitetin e jets s Nora Helmerit. Nora Helmeri n pamje t par duket si nj grua e bindur, e dashur, mendjeleht dhe e paaft t kryej dika t djallzuar, por nga ana tjetr ajo sht nj grua e aft t ndrmarr veprime drastike madje ajo ka kryer nj krim t vogl t cilin po e shlyen n heshtje dhe askush nga familjart e saj nuk e di. Pr m tepr ajo ka falsifikuar firmn e babait t saj. N vitin e par t martess, kur Helmerin e shkarkuan nga ministria, ai nisi t kryente punra t ndryshme private, duke e gdhir mbi letra deri von pas mesnate. Pr pasoj, ai smuret rnd dhe doktort thon se mund ta shptoj vetm klima e jugut. Gjith familja e kalon vitin n Itali. Parat e udhtimit, nj shum gjithsesi e majme, Nora thot se i ka marr nga i ati, por kjo nuk sht e vrtet; at e ka ndihmuar nj zotri... Dhe tani Nora paguan rregullisht prqindjen e borxhit, duke punuar fshehtas burrit. Vetm nprmjet ngjarjeve, Ibseni na ka dhn karakterin dualist t Nors: thelbi i saj familjar dhe i prkushtuar dhe nga ana tjetr: gnjeshtra dhe mashtrimi. Pyetja q shtrohet sht: Pr far mund t gjykohet Nora pr sakrific; pr mossinqeritet; apo pr falsifikim? Kjo duhet par nga nj kndvshtrim m kompleks, sepse i till sht karakteri dhe jeta e saj. Interpretoni aspektin etik t njohjes s Torvald Helmerit dhe zonjs Linde pr nga pikpamja e drams sociale. Torvaldi dhe Znj. Linde ishin t njohur t njri-tjetrit q para se ifti Helmer t krijonin familje. Aspekti etik i njohjes qndron n faktin se Torvalidi do t heq Krogstadin nga puna pr shkak t dyshimeve ndaj personalitetit t tij dhe do t marr nj ish mikeshn e vet t s kaluars. Ktu qndron dhe drama: deri dikur Torvaldi sishte askush, sot ai prbrendson detyrn e Drejtorit dhe sillet si sundimtar i banks ku do t punoj. Ky sht edhe thelbi i drams sociale: q shoqria ishte duke humbur vlerat etike, dhe n vend t tyre po ngrinte kultin e meskinitetit t individit. Portretizoni personazhet e Nors, Torvaldit, Krogstadit dhe zonjs Linde duke i lidhur nga pikpamja e subjektit dhe duke i krahasuar ata. Personazhi i Nors, sht gruaja e cila n pamje t par duket tipike si nj grua e paaft e varur trsisht prej burrit t saj, dhe babait; por q n t vrtet ajo sht e zonja pr t marr frenat e jets s saj dhe t t gjej zgjidhje q shkojn prtej brishtsis femrore. Pas saj kemi Helmerin tipikun e burrit sundues, egoist dhe vetvlersues i cili nuk shikon m larg se hunda e tij. Nj person i cili sht trsisht i varur prej opinionit publik dhe nj skllav i prulur i tij. Krogstadin i cili sht nj personazh negativ i cili sht i gatshm t prfitoj prej t tjerve sapo t gjej mundsi, mjeti i tij sht shantazhi. Kemi gjithashtu Znj. Linde e cila sht mishrimi i shtress sociale n kalbje e sipr, t cilt kan jetuar pa kokarje dhe pa u impenjuar pr t njohur thelbin e jets. Tek ta prevalon mirsia e fuqishmris. Ndrsa Nora dhe Helmeri komplet t ndryshm dhe mishrime t dy realiteteve

167

kundrshtues me njri-tjetrin, Nora mishrim i rebelizmit racional ndrsa Helmer i puritanit t pandreqshm. far simbolizon Helmeri sipas mendimit tuaj? Vlersojeni at nga pikpamja njerzore, profesionale dhe sociale. Helmeri simbolizon nj person t dhn trsisht mbas vetvetes. Mnyra se si ai zgjedh gjrat, gruan prfshir, prkushtimi ndaj sundimit n profesionin e tij, investimi pr t qen nj person i respektuar nga shoqria e bjn at t humb ann njerzore dhe t kthehet n simbol t hipokrizis q po prjetonte Norvegjia e kohs. Ai na shfaqet trsisht egoist dhe mediokr madje edhe n egoizmin e vet. Ai simbolizon njeriun me moral puritan dhe paragjykues. Mnyra se si Ibseni e jep personazhin e tij Helmer, mund t themi se ka ndrtuar nj teatr (hipokrizie) brenda teatrit. Si e trysnon ngjarja personalitetin e personazheve? Analizoni nprmjet ksaj trysnie thelbin e gjithsecilit prej tyre. Helmeri (despoti mediokr) shkarkon Krogstadin (tradhtarin potencial) dhe ky i fundit i lutet Nors (objektit t shantazhit, femrs s brisht) ti thot nj fjal t shoqit, por drejtori i ri i acaroi m keq punt. Helmeri dshiron ta shkarkoj Krogstadin, jo vetm pr t kaluarn e tij t dyshimt, por edhe pr faktin se ai dikur na i qenksh drejtuar disa her me ti (egoizmi mediokr). Nora i ndrhyn t shoqit pr Krogstadin, por ai nuk e merr seriozisht ndrhyrjen e saj, ndaj e refuzon (familje pa komunikim, ift jo koherent). Krogstadi i kanoset Nors pr demaskim, se do ti tregonte t shoqit ku i ka marr ajo parat e udhtimit pr n Itali. Prve ksaj, Helmeri merr vesh edhe falsifikimin e saj (shkelja e ligjit, falsifikimi nga ana e Nors). Pa nxjerr gj nga Nora, Krogstadi i shantazhon hapur t dy bashkshortt. Ai i drgon Helmerit nj letr, q nse historia e mashtrimit t Nors bhet publike, atij do ti ik duarsh dhe posti i drejtorit t banks. Nora torturohet n krkim t nj rrugdaljeje. N fillim ajo koketnon me mikun e familjes, doktor Rankun (krkon rrugzgjidhjen nprmjet avantazheve femrore). Ai sht i dashuruar heshturazi me Norn (objekti q nuk kapet, se n fakt nuk i takon askujt), por sht i dnuar me nj fat t rnd, me nj smundje t pashrueshme, sifiliz i trashguar (simbol i degradimit n shoqri). Ranku sht gati t bj gjithka pr hir t Nors (dashuria e verbr dhe e pashprblyer, n fakt Ranku sht duke krkuar nj drit pr jetn) dhe do tia kishte dhn parat, por ndrkaq sqarohet q Krogstadit i duhen jo parat, por dika tjetr. Historia e doktor Rankut prmbyllet tragjikisht: bashkshortt Helmer marrin prej tij nj kartolin me kryq t zi, kryqi do t thot se doktori sht mbyllur n shtpi dhe nuk pranon knd ta vizitoj. Ai do t vdes aty, pa i trembur miqt me pamjen e tij (trheqja nga shoqria, sepse askush nuk t do po nuk ishe i vlefshm). far i mbetet Nors t bj tjetr? Turpi dhe diskretitimi krcnojn burrin e saj, ndaj sht m mir ti jap fund vetes (mungesa e rrugzgjidhjes pr nj shoqri puritane)! Por i pamshirshmi Krogstad e paralajmron se vetvrasja sht e pakuptimt dhe se n nj rrethan t till do t mbulohet me turp kujtimi i saj (pra Nora sipas Krogstadit mbetet gjithsesi e turpruar dhe e paragjykuar). Komentoni ndihmn e papritur t zonjs Linde dhe vendimin e Krogstadit pr t qartsuar Norn. Ndihma vjen nga nj an e papritur (zgjidhja e konfliktit t njrs prej linjave dramatike), nga mikesha e saj, zonja Linde. N momentin vendimtar, ajo

168

ndikon fort te Krogstadi: n t kaluarn ata kan qen t dashuruar, por zonja Linde qe martuar me nj tjetr. N duart e saj kishte mbetur nna plak dhe dy vllezrit e vegjl, ndrsa gjendja financiare e Krogstadit ishte e brisht. Tanim zonja Linde sht e lir: ka vdekur e ma, vllezrit e kan marr veten dhe ajo vet sht e gatshme t martohet me Krogstadin, nse ai e dashuron ende. Krogstadi sht i gzuar. Jeta e tij po merr trajt t kuptimt, duke gjetur m n fund edhe dashurin, edhe njeriun besnik (Pra Krostadi nprmjet dashuris evoluon si personazh). Ai heq dor nga shantazhi. Por, sht von. Letra e tij ka mbrritur n kutin postare t Helmerit, elsat e s cils i ka vet ai. Kshtu, le ta dij Nora se me far njeriu ka t bj, me far morali hipokrit dhe me far paragjykimesh e ka burrin. Kshtu vendos Krogstadi. A ju duket i drejt vendimi i Krostadit pr ta nxjerr t vrtetn n shesh? Vlersoni sjelljen e Helmerit pasi zbulon t vrtetn mbi gruan e tij. Sa e nevojshme ishte kjo transparenc dhe cilat jan pasojat e saj? Helmeri reagon shum keq duke e prbuzur gruan e tij dhe duke mos marr parasysh arsyen se prse ajo kreu at krim. Ai n vend q ta mbshteste t shoqen, e trajton at si nj kriminele ordinere. Kjo transparenc ishte e nevojshme pr t nxjerr n pah falsitetin e martess s tyre t dshtuar, por mbi t gjitha thelbin e shtirur e hipokrit t Torvaldit. Pasoj e ksaj transparence ishte ndarja e tyre. far i solli qetsimi i Krogstadit familjes Helmer? Cili sht pozicioni i bashkshortve tanim? Analizoni situatn. Postieri sjell letrn e Krostadit, ku ai shkruan se heq dor nga krkesat dhe pretendimet dhe deklaron se do ta lr t qet Norn. Gjendja e Helmerit sa ora ndryshon. Ata kan shptuar. Gjithka do t jet si m par, madje m mir. Por, pikrisht ather Nora, t ciln Helmeri sht msuar ta trajtoj si nj lodr t bindur, ngre krye kundr tij. Ajo largohet nga shtpia. Ikn prgjithmon. N fillim i ati e mandej Helmeri qen msuar ta trajtojn at si nj kukull, t ciln sht mir ta ledhatosh. Kt Nora e ka ditur dhe m par, por ajo e ka dashur Helmerin dhe ia ka falur. Tani puna qndron ndryshe; ajo ka shpresuar shum pr nj udi, q Helmeri, si burri i saj i dashur, do ta marr prsipr vet fajin e saj. Tanim ajo nuk e do Helmerin, sikundrse Helmeri nuk e ka dashur at m par - ai knaqej vetm me iden t jet i dashuruar me Norn. Ata jan tashm dy t huaj. Jeta, si m par, sht e pamundur. Ajo do t ishte nj jet e prllogaritur, hipokrite, duke u shtirur, pr hir t komoditetit dhe parave. Qetsimi i Krostadit solli sjelljen e Helmerit n gjendjen e tij t zakont, at t hipokritit. Gjithashtu erdhi momenti q Nora t nxirrte n pah jo vetm rebelizmin e saj, por edhe karakterin e saj t fort. Ajo pson nj revolucion brenda vetes, i cili nuk ka t bj shum me mosrespektimin ndaj saj si femr, por mbi t gjitha ka t bj me ndrgjegjsimin e saj pr vlerat e vetvetes. Nora e ndrgjegjsuar pr pozicionin e saj n familje, po pson nj ndrgjegjsim t ri: at bashkshorti kurr nuk e paska dashur. Procesi q ndodh sht thuajsimi, mospasja e lidhjes me njri-tjetrin. Nora vendos ta jetoj jetn e vet ndryshe. Si e vlersoni rebelimin e Nors? Komentoni fjalt e saj: Kjo do t kishte qen udia e udive.

169

Nora nuk sht m e rebeluar, ajo thjesht sht e ndrgjegjsuar pr at se far sht m e mira pr t. Thelbi i fjalve t saj sht se si mund t kthehesh prapa kur ke shkuar aq shum me veten. Jo gjithmon kompromisi sht rruga e drejt, dhe kompromisi me vetveten sht m i gabuari. Vlersoni dramn Shtpi kukulle nga aspekti etik dhe estetik i saj. A sht universale tragjedia e trajtuar n t? Diskutoni. Aspekti estetik: Tragjedia e trajtuar n dram sht universale dhe e pranishme gjithmon sepse gjithmon ka n do koh, n do vend t bots njerz q u duhet t kaloj npr metamorfoza t ndryshme derisa t zbuloj thelbin e vetvetes. Dhe n fakt, drama e Ibsenit sht drama e njohjes s vetvetes. Aspekti etik:qndron n njohjen e vlerave t vetvetes. Nprmjet lufts dhe kompromisit, Nora dhe t gjith ne zbulojm vlerat prevaluese morale brenda nesh.

Ora III Objektiva:


a) b) c) d) T T T T analizohen problemet familjare n dramn sociale sipas Ibsenit; arsyetohet drama e nj familjeje t gnjeshtrt; analizohet drama e shkatrrimit t individualitetit njerzor n dram; vlersohet aspekti moral i drams;

T diskutohet novatorizmi i figurs s Nora Helmerit Prshkruani karakterin e Ibsenit n raport me personazhet e drams Shtpi kukulle. Vet dramaturgu ka qen nj karakter i ashpr, por i drejt. At gjithmon e kan trhequr njerzit e denj pr dashurin, t cilt din t sakrifikojn jo vetm pasurin, statusin dhe gjendjen, por edhe vetveten. Ibseni ka ngritur i pari perden e marrdhnieve t nj familjeje t tr. Kt e bn me qllim q t deprtoj n zemberekun e mekanizmit bashkshortor dhe t lumturis familjare. Sipas Ibsenit, pikrisht nga familja varet fati i shoqris. Heroina qendrore e drams Shtpi kukulle, Nora, e sheh kuptimin e jets n dashurin ndaj t afrmit, e pikrisht ndaj bashkshortit dhe fmijve. Ajo beson sinqerisht, q n familjen e saj mbretron paqja dhe dashuria, pasi ajo dhe burri i saj e dashurojn me t vrtet njri-tjetrin. Megjithat pavarsisht t gjithave edhe Nora mbart n thelb zhgnjimin q psoi n jet Ibseni. Analizoni qndrimin e shkrimtarit Ibsen se Nga familja varet fati i shoqris. Ibsen ka t drejt kur thot se nga familja varet fati i shoqris sepse vete familja sht baza e nj shoqrie dhe nse familja funksionon mir ather edhe shoqria do t funksionoj mir n t kundrt edhe shoqria do t jet e dshtuar. Komentoni t fshehtn e Nors dhe m pas arsyetoni qndrimin q e fshehta e saj sht nj dshmi e prkushtimit t saj n dashuri.

170

Nora fsheh nj enigm t thell: tet vjet m par ajo ka falsifikuar nnshkrimin e t atit t vdekur pr ti marr borxh nj zotrie vendas, Krogstadit. Nora e ka br kt falsifikim q t paguaj shrimin e t shoqit, t smur rnd. Asgj nuk i ka treguar t shoqit dhe sht e gzuar q e fshehta e saj sht nj dshmi e prkushtimit t saj n dashuri. Kshtu Nora sht e bindur se ka br m t mirn pr jetn e burrit t saj dhe m t mirn pr familjen e saj pa menduar pr vlersimin e mjeteve por thjesht duke u knaqur q ka shptuar jetn e Helmerit. Karakterizoni figurn e Torvald Helmerit n kontekstin e moralit puritan dhe karrieristit. Me t msuar mbi borxhin e Nors, burri nis t shqetsohet, sepse n at koh t moralit puritan, do familje e virtytshme mund t bhej objekt thashethemesh, intrigash dhe skandalesh. Prve ksaj, Torvaldi lufton t mos i humb posti i tij si drejtor banke. Ku sht shoqja e jets n kt moment pr t? Interpretoni fjalt e burrit drejtuar s shoqes pasi ai merr vesh t vrtetn. Torvaldi bisedon me gruan e tij si me nj kriminele t vrtet. O, far zhgnjimi i tmerrshm! Gjith kto tet vjet... ajo, gzimi im, krenaria ime...paska qen nj mashtruese, ordinere... O, far humnere e paan pisllku dhe intrige! Gruaja, si t thuash, pushon s ekzistuari pr t. Pra n kto momente Nora nuk ekziston m pr Helmerin, e vetmja gj q ka rndsi sht q ai t gjej nj mnyre q t dal nga kjo situat, q t shptoj nga fjalt e t tjerve dhe t shptoj karriern e tij. Ai nuk bn gj tjetr vese mendon pr veten e tij dhe fyen e ofendon Norn. Gjykoni sjelljen e Torvaldit ndaj Nors n momentin q ai i heq asaj fmijt. Torvaldi gatitet ta shmang Norn nga edukimi dhe kontakti me fmijt. Ai tregohet mizor duke i hequr asaj ata, sepse m t vrtet mendonte se ajo sipas tij mund t mos kishte ndikim t mir tek fmijt por askush nuk mund ti jap fmijve dashurin q vetm ajo mund tia ofroj, dashurin e nns. N kt kontekst Ibseni nprmjet figurs s Torvaldit ka dhn edhe patetizmin e figurs maskiliste pr shoqrin e asaj kohe. Komentoni momentin: Torvaldi qetsohet, por Nora nuk sht m ajo q ka qen. Analizoni qartsimin dhe rifitimin e dinjitetit. Torvaldi qetsohet sepse ai mendon se shptoi karriern e tij por Nora sht e qart pr gjithka, tashm ajo merr nj vendim pr t rifituar dinjitetin e saj t cilin ajo e kishte sakrifikuar pr dashurin q nuk ekziston m. Shtjelloni konceptin e dinjitetit njerzor nprmjet sjelljes vendimtare t Nors. Nora me vendimin e saj dnon do gj, shoqrin, ajo braktis dashurin hipokrite dhe t pashprblyer dhe vendos t prqendrohet tek dinjiteti i saj si idealin kryesor pr t cilin ajo do t luftoj tani e mbrapa. Argumentoni konceptin e fasads dhe t thelbit t lumturis e njeriut n dramn Shtpi kukulle. Fasada n dramn Shtpi kukulle ishte e gjith familja e Helmerave e cila ishte e ndrtuar mbi hipokrizin, egoizmin dhe gnjeshtrn. Fasada m e madhe ishte martesa e tyre dhe lumturia e shtirur, e cila kurr nuk kishte ekzistuar por q Nora ishte prpjekur gjithmon t stimulonte dhe t besonte

171

n t, sepse ajo sikurse tham m lart sht simbol i gruas q beson tek vlerat familjare. Cila sht drama sociale par nga aspekti i dinjitetit t gruas n shoqri? Drama sociale sht prbuzja e gruas nga shoqria dhe cilsimi i saj si nj kukull e paaft pr t ndrmarr vendime pra sht pabarazia gjinore ajo q mohon plotsisht dinjitetin e gruas. Diskutoni figurn e Nora Helmerit mes mitit t Medeas dhe personalitetit t Virxhinia Vulfit. Nprmjet mitit t Medeas personazhi i gruas paraqitet me nj karakter t fort hakmarrs dhe t bindur kryekput pr drejtsin femrore dhe amsore. Virxhinia Vulf bazohet plotsisht n botn shpirtrore t femrs e cila mbizotrohet nga ndjeshmria dhe bestytnia, megjithat ajo mendon se brenda do gruaje ekziston potenciali maksimal pr t menduar n mnyrn m racionale t mundshme. Personazhi i Nors nuk prfaqson asnjrn nga t dyja por pak nga secila. Nora sht shum e ndjeshme dhe e dashur por n fund edhe shum rebele duke iu kundrvn gjith shoqris n t ciln jetonte. Cila sht familja sipas moralit puritan? Po sipas t vrtets? Familja sipas moralit puritan kishte n krye burrin i cili ishte prgjegjs pr gjithka t rndsishme, ishte ai q merrte vendimet e ndrsa gruaja vetm nj skllave e bindur e cila ishte e detyruar t merrej me edukimin e fmijve dhe t zbaviste t shoqin. Por familja e vrtet nuk sht kjo, n familjen e vrtet duhet t mbizotroj dashuria dhe komunikimi. Burri dhe gruaja duhet t jen t barabart dhe t marrin s bashku vendimet pr familjen, t gjejn nj zgjidhje q familja e tyre t jet e lumtur. Ku qndron simbolika dhe ironia e titullit t drams Shtpi kukulle? Q n titull Ibseni na ka vn nj simbol at t teatrit: nj sken ku personazhet luajn sipas vullnetit t t tjerve. N kt kuadr Nora Helmer sht nj personazh i till q humbet vetveten pr tu vn n shrbim t knaqsis s t tjerve. Simboli qndron n faktin se ajo mishronte t gjith klasn sociale ku individt harronin t ishin vetja e tyre dhe ktheheshin n marioneta t shoqris. Ironia qndron n faktin se jan shum t pakt ata q veprojn duke ndryshuar edhe pse e kuptojn q jeta e tyre nuk ka asnj vler n formn q sht. Cila sht gangrena e shoqris n dramn Shtpi kukulle: hipokrizia, oportunizmi, mashtrimi apo mosnjohja? Argumentoni qndrimin tuaj. Gangrena e shoqris ngrthen t gjitha kto antivlera s bashku: hipokrizia nprmjet drams familjare; oportunizmi nprmjet figurs s Krogstatit; mashtrimi nprmjet Nors dhe mosnjohja nprmjet iftit Helmer. T gjitha kto s bashku reflektojn degradimin e shoqris s Evrops Veriore t fundit t shek XIX fillimi i shek. XX duke krkuar kshtu n fakt modelin e nj qytetari t ri dhe t nj shoqrie t re. domethnie shoqrore ka fakti se n shekullin e XIX, ligji nuk sht n ann e femrave? A ka impakt n situatat familjare dhe n aspekte t tjera ky fakt? Evidentoni. N shek e XIX, shoqria i nnvlersonte femrat sepse i cilsonte ato si qenie t paafta dhe q kishin nevoj pr tutel. Ky lloj vlersimi pr femrn kishte nj impakt negativ n familje sepse e bnte gruan t ishte vetm nj amvis e bindur dhe kukull e t shoqit.

172

Si do ta vlersonit karakterin e Nors? Cili sht individualiteti i saj njerzor dhe social? Komentoni dimensionet e saj. Nora ka nj karakter t hapur, shpreh optimizm, rrezaton gzim dhe sht e gatshme t bj do gj n t mir t lumturis familjare. N disa kuptime ajo ka mendime t ndryshme nga shoqria puritane, p.sh. ajo krkon familje t shndosh dhe jo thjesht nj familje. Duke ndjer mbytjen e shoqris ku jeton, ajo krkon t ket nj personalitet t sajin dhe ktu nis rebelimi i saj ndaj shoqris. Pavarsisht sjelljeve t saj t errta t cilat i burojn nga naiviteti femror ajo vjen komplekse tek ne sepse nuk pranon t bj kompromisin e robrimit por zgjedh rrugn e fillimit t jets nga e para. N kt kuadr ajo ka refuzuar t kaloj prmes procesit t thuajsimit. A ka novatorizm dramatik figura e Nora Helmerit? Figura e Nora Helmerit sht gjat gjith kohs n nj tension t vazhdueshm, pavarsisht se veprimi dramatik ruan nj linearitet t qet. Kjo do t thot se dramaciteti zhvillohet brenda shpirtit t Nors prmes zhgnjimit nga jeta bashkshortore dhe fillimit t jets s re. Interesant sht fakti se Nora merr prsipr t shkoj drejt nj rruge t panjohur n vend t zgjedh t jet e prhershmja zonja Helmert dhe ktu shfaqet drama e procesit t njohjes n jet.

Ora IV Objektiva;
a) T analizohet personaliteti i Nora Helmerit mes personalitetit dhe kukulls; b) T thellohet mbi dramn ekzistenciale t njeriut tek Ibseni; c) T diskutohet novatorizmi i drams s Ibsenit; d) T vlersohet koncepti i lirimit tek figura e Nora Helmerit. Cilat jan aspektet realiste dhe tragjike t dramaturgjis s Ibsenit? Evidentojini. Drama realiste e Ibsenit ka n thelb tragjedin e jets jo n kuptimin e vdekjes por n kuptimin e humbjes s vetvetes. Ibseni mbahet ndr shkrimtart q paraqet deri n detaje gjendjet fizike t personazheve t vet, nprmjet t cilave reflekton gjendjet psikologjike t tyre. N momentin q konflikti zgjidhet shpaloset dimensioni tragjik i drams s tij dhe pikrisht n faktin se jeta e gjithsecilit personazh qenka e varur nga vullneti dashamirs apo dashakeqs i dikujt tjetr. Analizoni Nora Helmer nga pikvshtrimi psikologjik i gjendjes s saj. Nora sht nj personazh i varur psikologjikisht q n lindje. N fillim ndaj t atit dhe m pas ndaj t shoqit. Kjo ka br q pavarsisht ndrydhjes ajo t prjetoj nj zhvillim evolutiv t fsheht dhe t brendshm duke kultivuar kshtu ndjenjn e dinjitetit t vendimmarrjes brenda vetes t ciln ajo e dshmon n momentin e marrjes s borxhit pa i thn askujt. Gjithashtu dhe fakti i falsifikimit t firms s t atit dshmon pr nj kuraj shum t madhe

173

personale dhe shoqrore, q n fakt kurorzohet n momentin kur largohet nga familja Helmer. Ka dika specifike psikologjia e Nors: ndrtimi i realiteteve t paqena, kujtojm ktu momentin kur ajo i shpreh Helmerit se kish kujtuar q ai do t merrte prsipr fajin e saj. Megjithat prfundimi sht se n fund t procesit t pjekuris s saj ajo del shum e ndrgjegjsuar mbi jetn e vet. Cili sht thelbi i drams sintetike t Ibsenit? Analizojeni at. Thelbi i drams sintetike t Ibsenit qndron n faktin e shkrirjes s tragjedis njerzore me sarkazmn ndaj jets. Sigurisht q Ibseni nuk ka qen i drejtprdrejt kur ka shprehur nprmjet Torvaldit se sa lehtsisht mund t zgjidhen punt n nj familje. Ai ka br ironizimin e faktit se si njerzit nuk din tu qasen problemeve dhe nuk kan kurajn e caktuar pr tu prballur me to. Edhe shpotit q Helmeri i bn n fillim t drams, gruas s vet mbi shpenzimet pr krishtlindje jan mnyra sarkastike e Ibsenit pr t thn se sa sht ngushtuar kndvshtrimi njerzor ndaj jets. Nj moment tjetr sarkastik sht edhe doktor Ranko me sifilizin e vet t trashguar. N kt form Ibseni na ka thn se tragjedia e sotme sht pasoj e drams s t kaluars. Ai e ironizon ndihmn q Nora i krkon nj t smuri me sifiliz pr hir t dashuris q ky i smur provon pr t duke dshmuar kshtu se kompromise t tilla nuk kan vler. Analizoni n trsin e vet dramn Shtpi kukulle pr nga pikpamja kompozicionale, subjekti, teknikat e zgjedhjes s konfliktit, personazhet dytsore dhe funksionet e tyre, si dhe personazhet kryesore. Pr t analizuar dramn ju prgjigjemi pyetjeve: Si sht i ndrtuar kompozicioni i pjess: sa akte sa skena?; n hark kohor dhe hapsinor zhvillohet ngjarjet. A sht marr subjekti i drams nga realiteti apo jo?; si sht zgjidhur konflikti? A ju duket artificiale zgjidhja apo jo; Kush jan personazhet kryesor dhe kush jan personazhet dytsor? A lidhen ata nga e njjta linj veprimi apo nga dy linja t ndryshme? etj.

Ora V dhe VI Objektiva:


a) T lexohet fragmenti pr koment dhe t kuptohet sa m mir ai; b) T komentohet sensi i t moskuptuarit dhe i dyshimit mes bashkshortve; c) T analizohet thelbi i personazheve n dram.

Objektiva:
a) T analizohet thelbi i shtpis s kukulls n fragment; b) T arsyetohet mbi kuptimin e t edukuarit t vetvetes n fragment; c) T komentohet aspekti psikologjik i romanit dhe mjeshtria e Ibsenit pr ta dhn at, pa iu referuar prshkrimit t gjendjeve emocionale; d) T analizohet thelbi universal i drams.

174

Orientime Nprmjet fragmentit pr koment t shkputur nga drama nxnsi arrin t zbrthej dhe t mbaj qndrimet e veta mbi disa aspekte t drams s Ibsenit q jan: sensi i moskuptimit dhe i dyshimit n ift, personazhet dhe thelbi i tyre; koncepti universal i shtpis s kukulls; edukimi i dinjitetit t vetvetes; mnyra se si mjeshtria artistike e Ibsenit ka dhn gjendjet psikologjike t personazheve si dhe thelbin universal t drams. Komentoni momentin e fillimit t skens s fundit. Si shfaqet voglsia e shpirtit t Helmerit? Voglsia e shpirtit t Helmerit shfaqet nprmjet egoizmit kur ai flet pr doktor Rankun. Miku i tyre sht duke vdekur ndrkoh q lidhur me kt Helmeri thot se ai me vuajtjet e tij sillte trishtim n jetn e tyre perfekte. A ju kujtohet personazhi i doktor Rankut dhe dashamirsia e tij ndaj Nors? Analizoni simbolikn e kryqit t zi mbi emrin n kartvizitn e tij. Kryqi i zi mbi kartvizit prfaqson vdekjen q po i afrohet atij, ai ishte nj person shum i dashur dhe shum krenar dhe nuk do kurrsesi q njerzit e afrt ta shohin duke vdekur prandaj vendos t mbyllet n shtpi. Kjo sht mnyra q Ibseni ka parathn se edhe familja Helmer sht duke shkuar drejt fundit t saj. Arsyetoni ndjeshmrin e Helmerit qytetar puritan dhe kthjelltsin e Nors n momentin e paralajmrimit t vdekjes s Rankut. Helmeri si qytetar puritan, pavarsisht egoizmit, preket prej paralajmrimit t vdekjes s mikut t tij. Atij i vjen keq sepse ai ishte miku i tij m i ngusht. Ndrsa Nora kthjellohet dhe ather e kupton se prse Ranku shprehej n mnyra t ndryshme pr jetn dhe prse ai u prshndet dhe u dha lamtumirn e fundit at nat. Interpretoni fjalt e mbla t Torvaldit thn bashkshortes s tij. Po prgjigjet e gruas cilat jan dhe cili sht nnteksti i tyre? Torvaldi i flet fjal t mbla dhe prkdhelse t shoqes duke i thn se do ta mbronte nga do rrezik, ndrsa Nora i shmanget duke i thn t lexoj letrat e tij. N kt kontekst Nora shfaqet dyshuese ndaj vetvetes si bashkshorte dhe mendon q prova e ardhshme do t verifikoj hipotezat e mbla dhe prkdhelse q Torvaldi i thot t shoqes. far parathon fjalt e burrit: Midis nesh pllakosi dika jo e bukur, mendimi i vdekjes, i ndarjes. Zbuloni gjendjen psikologjike t personazheve n kt fragment dhe hapat e raportit bashkshortor t tyre. Pr Torvaldin ndarja sht e papranueshme sepse ai e sheh Norn si pjes t pandar t jets s tij dhe kurrsesi nuk i shkon n mendje t ndahet prej saj. Kurse gjendja psikologjike e Nors sht e dyzuar sepse nga njra an ajo sht e vendosur se far do t bj, nga ana tjetr ajo nuk e di se nse kjo sht m e mira pr t apo jo. Nga buron pika e egrsimit t Nors? Komentojeni gjendjen e saj mes t drejts q e bri pr dashuri, qllimi justifikoi mjetet, presionit t shantazhit, dshirs pr arratisje. Pika e egrsimit t Nors vjen prej shum arsyesh. Fillimisht nis revoltn e saj sepse ajo thot se do gj e ka br pr dashuri dhe pr kt ia vlen do

175

gj, m pas sht edhe shantazhi i Krogstadit dhe s fundi lodhja nga gjykimet e shoqris dhe ndrydhja e personalitetit t saj. E vrteta bashkshortore fillon t zbulohet q nga tisi i dyshimit q ngrihet aq leht mes tyre. Analizoni dialogun mes Nors dhe Torvaldit. E vrteta bashkshortore fillon t zbulohet n dialogun e Nors me Torvaldin. N kt dialog shfaqet pastr egoizmi dhe karakteri mediokr, puritan i Torvaldit. Ai fillon t ofendoj Norn duke e akuzuar se i kishte shkatrruar jetn dhe se ishte nj mosmirnjohse, kurse Nora kupton karakterin e vrtet t Torvaldit dhe merr vendimin e saj. Interpretoni fjalt e gruas: Ti nuk duhet t vuash pr mua Mbi ty nuk duhet t bjer asgj Fjalt e Nors jan t qarta. Ajo i thot Helmerit se mbi t nuk do t bjer asnj prgjegjsi duke len t nnkuptohej se ajo bri t mundej dhe pavarsisht se u mundua dhe e shptoi prap u gjykua prej tij. Si e zbulon Nora thelbin e vrtet t t shoqit dhe t respektit reciprok, por dhe m gjer, t martess s saj! Nora zbulon t vrtetn rreth t shoqit dhe martess s tyre nga reagimi i tij kur ai lexon letrn. Ai tregon karakterin e vrtet dhe ajo kupton se nuk e ka njohur kurr at, e s fundmi kupton se martesa e tyre ka qen nj fars. Komentoni fjalt e rnda t Torvaldit dhe efektin q ato kan te Nora. far zbulon ky dialog me replika t gjata? Fjalt e rnda t Torvaldit jan vrtet pasqyr e shpirtit t tij t vogl sepse ai replikon pa dgjuar arsyet e Nors. Kshtu jan pikrisht kto fjal q kthjellojn Norn dhe e bjn at t qartsoj do gj. Replikat e gjata n kt dialog zbulojn bazamentet e dobta dhe t pakuptimta t familjes Helmer. Vlersoni prgjigjen e heroins: Por, duke mos qen un, ti je i lir!. Me kt prgjigje, Nora e liron Torvaldin nga do lloj prgjegjsie madje edhe prej martess s tyre. Lexoni me kujdes fjalt e Torvaldit ndaj propozimit t msiprm. Prpiquni t dalloni bashkshortin dhe t huajin n replikn e tij. Torvaldi shfaqet si bashkshort kur nuk pranon ndarjen dhe si i huaj kur ai e pyet Norn nse mund t qndrojn si vlla e motr propozim ky plotsisht i pakonceptueshm. Ktu del n n pah satira e sarkazma e artit t Ibsenit. Zgjidhja q burri i ofron situats bashkshortore sht: Domosdo, sa pr syt e bots ne do t vazhdojm si m par, ti do t rrish ktu, kjo kuptohet, si dhe ndshkimin me an t heqjes s atributit amsor. Shtjellojeni kt situat. Kjo sht nj zgjedhje totalisht fatale dhe e papranueshme sepse kjo zgjedhje bhet vetm pr t shmangur opinionin e shoqris s kohs, ndrsa vendimi pr ti hequr amsin Nors sht barbar. Me an t qndrimit t tij Torvaldi ka shprfillur kapacitetin prej nne t Nors. Nora shptova! jan fjalt e Torvaldit. Po Nora ku sht? Analizoni situatn. Torvaldi shptoi nga gjithka q i interesonte atij por ai humbi dika m t madhe, Norn dhe familjen. Megjithat ktu nuk kemi asgj t re prvese karakterin egoist t Torvaldit. Tashm Nora dhe ai jan t huaj pr njeritjetrin sepse e till Nora ka qen gjithmon pr Torvaldin.

176

Prgjigja e Nors ndaj shptimit sht: kto dit kam luftuar pr jet a vdekje. Vlersojeni universalizmin e ktyre fjalve dhe t vrtetn e tyre. Fjalt e Nors jan t vrteta sepse ajo po prpiqej t ruante t paprekur fasadn n t ciln jetonte duke sakrifikuar vetveten e duke prballuar shantazhin dhe presionin pavarsisht se e dinte se far e priste. Shptimi solli thyerjen e ksaj fasade q ajo u prpoq aq shum ta ruante. Pr m tepr thelbi i fjalve qndron n faktin se ajo indirekt ka thn se ka njohur vetveten dhe pavarsisht ksaj sht ende duke krkuar prova nga Torvaldi pr t uar prpara familjen e tyre. Burri e fal gruan pr at q ka br nga dashuria. Ku qndron ironia, sarkazma, drama dhe tragjedia e nj situate t till? Lexojeni n disa nivele fragmentin. E gjith kjo falje ka n vetvete ironi, sarkazm, dram dhe tragjedi. Torvaldi nuk ka t drejt ta fal e as m pak ta gjykoj Norn pr at q bri pr dashuri dhe ktu qndron thelbi i ironis. Sarkazma qndron n faktin se si Ibseni e ka vn Torvaldin t reagoj duke prforcuar kshtu dramn esenciale t familjes Helmer. Tragjedia qndron n faktin e verbris s Torvaldit pr t kaprcyer egoizmin e tij duke vdekur kshtu pr s gjalli personalitetin e Nors. Shtjelloni konceptin e dashuris bashkshortore pr Torvaldin, mnyrn e gjykimit t veprimeve t s shoqes, por mbi t gjitha qasjen e tij ndaj respektit pr gruan dhe t faljes ndaj saj. Pr Torvaldin dashuria bashkshortore nnkupton prkdheljet dhe trajtimin e gruas si nj kukull e bukur pr tu admiruar dhe e paaft pr t vepruar. Gjykimet e tij pr veprimet e t shoqes jan t pakontrollueshme dhe vet ai sht i paaft t marr parasysh arsyen e ktyre veprimeve. N t gjith kt, ai tregon se nuk ka respekt pr gruan e tij dhe nuk beson tek ajo si forc individuale dhe sociale. Nora ikn t zhvesh kostumin e ballos. Zbrtheni simbolikn e prgjigjes. Nora ikn t zhvesh kostumin e ballos por kuptimi i vrtet i ktij veprimi sht se Nora do t zhvesh kostumin e maskarads dhe t largohet nga i gjith falsiteti q e rrethon. far sht duke br Helmeri sipas mendimit tuaj: sht duke i ndenjur pran s shoqes, duke shptuar marrdhnien bashkshortore apo duke shptuar vetveten nga vetmia, gjykimi i moralit puritan apo nga asgjja. Gjykoni nga t gjith kndvshtrimet. Helmeri sht duke shptuar vetveten nga vetmia dhe gjykimi puritan dhe n asnj lloj rrethane nuk po mendon pr t shoqen. Ai sht aq i tmerruar nga fakti i prballjes s nj situate t re saq sht i gatshm t bj kompromisin m t padrejt ndaj personit tjetr, por edhe kjo nuk bhet n emr t shptimit t marrdhnies bashkshortore aq m shum pr ti ndenjur pran t shoqes. Nora krkon t flas me burrin e saj. Si i kuptoni fjalt e saj: Ti nuk m kupton e un nuk t kisha kuptuar gjer sonte q prej dits q jemi njohur, ne kurr nuk kemi thn mes nesh ndonj fjal serioze rreth ndonj shtjeje serioze. Zbuloni thelbin tragjiko-ironik, por dhe lirues t ktyre fjalve. Thelbi tragjiko-ironik qndron tek fakti se Nora dhe Helmeri kan shum vite martes, 3 fmij dhe ata t dy kurr nuk kan komunikuar me njri-tjetrin

177

si dy qenie t pavarura q kan qndrime individuale. Kjo sht tragjike sepse ata kurr se kan njohur njeri-tjetrin pavarsisht bashkjetess dhe n kt mnyr ata kan reshtur s qenuri vetvetja. lidhje ka mes jets s kahershme t Nora Helmerit me Shtpin e kukulls. Analizojeni at n t gjitha rrafshet kuptimore. Me par Nora sht trajtuar si kukull nga babai i saj dhe m pas kur u martua me Torvaldin vazhdoi t trajtohej si nj kukull edhe prej tij. Kjo sht lidhja midis jets s saj t hershme dhe shtpis s kukulls. Gjat gjith jets s saj Nora ka qen nj kukull. Personaliteti i Nors nuk ka mundur asnjher t prevaloj mbi bukurin e saj ose t paktn askush nuk ka qen i qart, i kthjellt mjaftueshm pr t zbuluar se Nora prej kukulle ka nj shpirt prej njeriu. Cili sht thelbi i jets s kukulls Nora? Cili duhet t jet ai sipas saj? Arsyetoni konceptin e evolucionit t brendshm t individit sipas saj. Thelbi i jets s Nors ka qen zbavitja e t tjerve e sipas saj ajo do q n radh t par t zbavit vetveten dhe t jet vrtet e lumtur ashtu si nuk ka qen kurr. Identifikoni revoltn dhe thelbin universal t fjalve t saj: N qoft se un nuk jam e zonja pr asgj, fajin e keni ju! Revolta e Nors n fjalt: N qoft se un nuk jam e zonja pr asgj, fajin e keni ju ! sht e drejt. Ajo revoltohet ndaj mnyrs sesi sht trajtuar pr shkak t babait t saj fillimisht, e m pas Torvaldit. Nora nuk sht lejuar t ket nj personalitet dhe si pasoj ka fituar paaftsin pr t ndrmarr veprime dhe ashtu si thot ajo pa qen e zonja pr asgj. Thelbi universal i revolts s saj qndron n faktin e pasojave q sjell diktati psikologjik atror apo mashkullor. Krahasoni thelbin e lumturis pr Norn dhe pr Torvaldin. Ridimensionimi i konceptit lumturi pr njrn an t iftit solli shterpsin n martes. do t thot kjo? Thelbi i lumturis pr Norn sht familja ideale, me nj shtpi t modeluar mir ku mbizotron paqja dhe lumturia. Ndrsa pr Torvaldin lumturia ka t bj me familjen ideale q prfshin nj kukull q n kt rast sht Nora, me t ciln ai t luaj sipas rregullave t tij. Por ky koncept i Torvaldit pr lumturin ishte i gabuar dhe oi n shterpsin e martess pr shkak se Nora u lodh nga e gjith kjo. Kjo do t thot se duke humbur vetveten njerzit humbin edhe gjrat q kan krijuar. Edukimi i vetvetes. far sht ai pr Norn? Po pr secilin prej nesh? Gjykoni vendimin e Nors n raport me Norn, n raport me familjen dhe n raport me shoqrin. Edukimi i vetvetes pr Norn sht formimi i unit t saj, mungesa e tij ka br q ajo t ishte kukulla e t tjerve pr nj koh t gjat. Por tani ajo ka vendosur t ndryshoj dhe t ket nj un t sajin. Ky vendim i sjell asaj perfeksionim t dinjitetit, sepse e shfaq at si nj grua t fort dhe t guximshme. Ndrsa n raport me familjen dhe shoqrin, ky vendim e shfaq Norn si nj rebele ndaj trsis s rregullave t gjithpranuara nga shoqria. Po rizbulimi i vetvetes, i dashuris pr mua, si jepet nprmjet fjalve t heroins? Gjykoni raportet drejtsi ndaj vetes dhe egoizm te personazhi femr n dram.

178

Rizbulimi i vetvetes zbrthehet nprmjet dashuris pr gjrat q do dhe q t duan. N kt kontekst heroina e ndrgjegjsuar pr at q ka prjetuar n pjesn m t madhe t jets s vet e prballur me mosmirnjohjen e t shoqit vendos t rindrtoj vetveten duke marr frenat e jets s vet. N kt kuadr gjykojm se ajo sht sjell n mnyr t drejt me veten dhe jo n mnyr egoiste pavarsisht se ajo zbuloi q altruizmi i saj ishte krejt i pakuptuar n familje dhe shoqri. far vlerash ka rifitimi i liris n kt kontekst t rigjetjes s unit? Arsyetojeni at. Rifitimi i liris dhe rigjetja e unit ka t bj me at q e thot dhe vet Nora, t qenit nj njeri i vrtet. Ajo do t jetoj nj jet normale ashtu si mendon ajo pa qen e shtrnguar nga gjykimi puritan i shoqris. N prgjithsi, i diktuar edhe nga teknika e drams, Ibseni i ka evituar maksimalisht prshkrimet psikologjike. Megjithat, kjo gjendje sht lehtsisht e lexueshme te heronjt tan. Argumentoni se si jepet ajo. Teknika q Ibseni ka zgjedhur pr t dhn gjendjet psikologjike jepet nprmjet detajimit t mjediseve duke dhn ambientin ai sht prpjekur t jap gjendjen shpirtrore n t ciln ndodhet heroi. sht edhe vet teknika e drams e till q gjendjet n t cilat ndodhet heronjt t mos jepen nprmjet prshkrimit por nprmjet veprimit. far parakupton sipas mendimit tuaj krkimi i nj prvoje t re nga ana e Nors? Shtjellojeni kt aspekt t heroins nga pikpamja: Krkoj, pr t gjetur. Mendimi i Nors pr krkimin e nj prvoje t re ka t bj me faktin se ajo do t ndryshoj dhe n kt ndryshim prfshihet krkimi dhe gjetja fillimisht e vetvetes dhe m pas fillimi i nj jete t re tashm si nj njeri plotsisht ndryshe . Detyrat e mia m t shenjta, cilat quan ti? i drejtohet gruaja burrit. Zbrtheni thelbin e ekzistencs njerzore nprmjet ktij koncepti. Sipas Torvaldit detyrat e shenjta t Nors jan q ajo ti qndroj pran atij dhe fmijve dhe t kujdeset pr ta, njkohsisht ti bindet atij pa marr parasysh vetveten. Por Nora tashm ka kuptuar se detyrat m t shenjta jan ndaj vetes sepse njeriu duke respektuar vetveten prmbush dimensionin e tij ekzistencial si qenie me dinjitet. Prshkruani rebelimin e Nors, por edhe arsyetimin gjakftoht t saj pr tu ngritur kundr t gjithve n emr t respektit pr vetveten. Rebelimi i Nors fillon q n momentin kur ajo mundohet t shptoj t shoqin duke kryer nj krim. Rebelimi arrin kulmin kur ajo kupton gjith t vrtetn rreth familjes dhe martess s saj fars. Ajo merr vendimin pr tiu kundrvn t gjithve n momentin kur kupton se askush nuk e ka respektuar at si qenie gjer m sot dhe sht koha q ajo t rifitoj dinjitetin e humbur. Pavarsisht se vendimi i saj merret shpejt ai sht racional sepse mbi faktet ajo ka ngritur vetveten. Si prshfaqet morali puritan n dram? Ku qndron thelbi cinik i tij dhe forca e Nors tek thot: un as q e di mir se sht feja, si dhe pr zbulimin e s vrtets. Morali puritan n dram shfaqet me mitet dhe paragjykimet konservatore. Thelbi dhe cinizmi i tij qndron tek mosnjohja q ky moral i bn ekzistencs

179

njerzore. Ai krkon prej saj sakrifikim dhe heroizm vetmohues. Forca e Nors shfaqet kur ajo dnon ligjet e ksaj shoqrie, fen, madje edhe dashurin e saj pr t shkuar n krkim t s vrtets drejt t panjohurs. Familja Helmer rrnohet. Pse? Kush jan tanim personazhet tan pr veten e tyre, pr njri-tjetrin dhe pr t vrtetn bashkshortore? Familja Helmer rrnohet sepse n t vrtet asnjher nuk ka qen nj familje por ata vetm jan shtirur si nj e till. Tani Helmeri sht nj avokat, jeta e t cilit u shkatrrua sepse gruaja e tij u largua e ndrsa Nora sht tashm nj person me karakter t fort n krkim t nj jete t re. Pr njeritjetrin ata nuk jan vese dy t huaj. Duket se t dy Helmert kan patur t njjtin problem ndaj njri-tjetrit: jan projektuar n mendjet e tyre ashtu si ata nuk jan. Cili sht aspekti etik i ksaj qasjeje? A mund t kemi fajtor n nj situat t till? far sht verbria apo mosnjohja n kt rast? Helmert kan pasur t njjtin opinion t gabuar pr njri-tjetrin duke krijuar n mendjen e gjithsecilit nj Nor dhe nj Torvald krejt t ndryshm nga ajo ka ata jan n t vrtet. Nj situat e till nxjerr si fajtore t gjith shoqrin e kohs e cila bazohej n nj fars. Verbria qndron tek fakti se Nora nuk e njihte natyrn e vrtet egoiste t Torvaldit dhe as Torvaldi karakterin e fort dhe fisnik t Nors. Besimi sht nj aspekt shum i rndsishm i familjes dhe shoqris. Cila sht qasja e Nors n kt aspekt? Analizoni tmerrin e saj t brendshm moral, psikologjik, por edhe dashuror. Nora ndihej fajtore dhe e tmerruar moralisht dhe psikologjikisht pr arsye se ajo po i mbante nj sekret shum t madh t shoqit por pas gjith ktij tmerri ajo mendon gjithashtu se gjithka e bri pr dashurin dhe se ajo i justifikon t gjitha gabimet e saj. Tmerri moral qndron n luftn q lind brenda vetes s saj nse ajo ka vepruar mir apo ka shkelur mbi principet e kohs. Megjithat ajo kish shpresuar se garant do ti dilte Torvaldi duke e marr prsipr fajin. Tmerri psikologjik dhe dashuror jan t lidhur ngushtsisht me figurn e Helmerit nse ai do t zbulonte t vrtetn ai nuk do t ishte m krenar pr t. Gjykoni vullnetin pr mosndarje t Torvaldit. Cilt jan kufijt mes dashuris dhe hipokrizis n kt qndrim t personazhit? Vullneti i Torvaldit pr mosndarje nuk vjen prej dashuris por prej friks pr t ngelur vetm dhe friks nga gjykimi puritan i shoqris. Nora dhe qndrimi i saj ndaj fmijve pr t mos i takuar para se t largohej. Evidentoni dhe komentoni dy ant e medaljes s sjelljes s saj. Mund t jepni edhe gjykimin tuaj. Qndrimi i Nors pr t mos takuar fmijt e saj sht paksa i padrejt sepse fmijt nuk jan fajtor pr asgj, madje jan viktimat m t mdha t ksaj historie. Nga ana tjetr Nora nuk donte ti thoshte lamtumir fmijve sepse ishte shume e dhimbshme pr t. Gruaja i dhuron lirin burrit. Ku qndron madhshtia e ktij akti? Vlersojeni at nga aspekti i rifitimit t liris s vetvetes, respektimi i liris s t dyve, por mbi t gjitha i respektit pr jetn.

180

Gruaja i dhuron lirin t shoqit sepse: ajo merr prsipr vet fajin q ka kryer pr t shptuar jetn e tij. N kt moment ajo ndrgjegjsohet se nuk ka asnj kuptim q ata t qndrojn akoma bashk. Me an t ktij akti ajo nuk i dhuron lirin vetm Torvaldit por edhe vetes s saj. Ajo ka vendosur t respektoj jetn e saj por ky vendim prfshin edhe respektimin e jets s Torvaldit. Ajo nuk do q ai t mbetet i lidhur pas saj n asnj lloj mnyre. Ktu ajo ka dshmuar edhe nj her thelbin altruist t saj. Si i vlersoni prpjekjet e Torvaldit pr t mos e ln Norn t ik? Mbani mend q ai i premtoi edhe ndryshimin asaj, por ajo nuk lvizi nga e vetja. Si mendoni, pse Nora e shkput jetn e vet trsisht nga e kaluara. Nora e shkput jetn e saj trsisht nga e kaluara dhe prpjekja e Helmerit ishte e kot. Ajo tashm ssht m e njjta dhe si e till ajo nuk dshiron m t ket asnj lidhje me t kaluarn por dshiron t filloj nj jet trsisht t re. Kjo dshmon se Nora e ka tejkaluar t qenit gruaja e nj burri ndaj nuk do nj kthim prapa. Drama prfundon me nj situat relativisht absurde mosmarrveshjeje: Nora deklaron se nuk beson n mrekullira, kurse Torvaldit i ndriohet fytyra nga nj rreze shprese. Ku jemi dhe pse ka ndodhur kjo? Pse Helmeri beson se ende gruaja e vet sht skllave e s kaluars, moralit puritan, familjes, por mbi t gjitha e rehatit t tij Kush sht gruaja? Gjykoni. Helmeri shpreson q Nora t kthehet pran tij srish pr shkak t s kaluars s tyre bashkshortore, moralit puritan dhe familjes. Ai akoma nuk e pranon se Nora ka ndryshuar pavarsisht se ajo tashm sht larguar dhe nuk mendon t kthehet prsri. Nprmjet ktij momenti Ibseni jep absurdin e figurs s Torvaldit dhe mnyrs s t menduarit t tij. Por njkohsisht reflekton dhe at se si ka dal mode ky lloj i menduari. Ku qndron thelbi universal i drams Shtpi kukulle? Vlersojeni at. Thelbi universal i drams qndron tek fakti se nprmjet trajtimit t dramave familjare sht pasqyruar mizoria e realitetit, t fshehur pas lumturis s jashtme, por edhe vullneti i njeriut pr tiu kundrvn rrethanave.

181

Kreu VI: Teksti poetik


6.1 Ferri, Knga III, Dante (1265-1321)
Ora I - Ora II- Ora III Objektiva:
a) T kuptuarit e Komedis hyjnore dhe aspektit alegorik t saj; b) T komentuarit e fragmentit Portat e Ferrit pr t kuptuar mekanizmin e brendshm t funksionimit t veprs.

Objektiva:
a) T lexuarit dhe t kuptuarit e simboleve t kngs Paolo dhe Franceska; b) T analizohet thelbi i tragjedis s heronjve mes sinqeritetit t dashuris dhe errsirs s kohs; c) T komentohet lirizmi dhe pasioni mes fjalve t heronjve.

Objektiva:
a) T zgjerohen njohurit mbi ndrtimin e vargjeve dhe t strofave; b) T kuptohet organizimi fonetik; c) T analizohet mjeshtria artistike e Dantes dhe tiparet e letrsis s Rilindjes n kt kng.

Struktura e msimit:ERR
Metoda: Insert shpjegim

Evokim DANTE ALIGERI- Nj ndr njerzit m t kulturuar t kohs s Mesjets. Filloi t shkruante q 15 vje. -18 vje prjetoi dashurin e par Beatrien. - mori pjes aktive n jetn politike t qytetit. - m 1302 pati probleme e filloi arratisjen. - Traktati De vulgari eloquentia traktat gjuhsor q solli krijimin e italishtes letrare t bazuar mbi t folurn e zakonshme popullore.

182

Realizimi i kuptimit Hapi I


Dallohet pr prsosmri Ferri Kantika m njerzore me stil tragjik dhe ton t ashpr 3 kronikat kan lidhje simetrie si tre poema t paprfunduara Komedia hyjnore

Purgatori T mrekullon me patetikn melankolis, trishtim fisnik, toni i prvuajtshm

Paraja E mrekullueshme stil lirik, toni i but

Qllimi i poems: Kjo vepr pasqyron aspiratn e poetit, njeriut t liruar nga mkati pr t shkruar sa m pastr n botn tjetr. N hartimin e komedis Hyjnore shihet nj plan i caktuar, i jepet rendsi disa shifrave simbolike. Secila pjes e poems s Dantes ka 33 kng d.m.th numrin e vjetve t Krishtit. Simbolikat kryesore t veprs Pyll i dendur- simbol i jets mkatare. Pantera- simbol i epsheve njerzore. Ulkonja simbol i lakmis.

Hapi II Msuesja paraqet n drrasn e zez skemn e ndrtimit t Ferrit

183

N rre th in I g je n d e n p a g a n t q s k a n b r m ir d h e k a n je tu a r p r .k . K tu g je n d e t M in o s i g jy k a t s i i n n d h e u t , i p a s u r m e n j s h p irt m k a ta r . N rre th in e II g je n d e n s h p irtra t q v u a jn m k a te p a s io n i si p .s h . ifti P a o lo d h e F ra n c e sk a . N rre th in III g je n d e n g o p c a t (g ry k sit). N rre th in IV g je n d e n k o p ra c t d h e d o r l sh u a rit t c il t v u a jn n g a n j g je n d je e p a p re r . N rre th in V g je n d e n s h p irtra t e k q ij t c il t ja n v e n d o su r n n j k n e t t q e lb t, p a m je g u ll. N rre th in V I g je n d e n s h p irtra t e h e re tik v e .

N rre th in V II n d a h e t n 3 p je s k u g je n d e n s h p irtra t e tira n v e . N rre th in V III i c ili n d a h e t n 1 0 g ro p a . S e c ila g ro p p rm b a n g n je s h ta r t n d a r sip a s llo je v e . N rre th in IX n d o d h e n tra d h ta r t n u j ra t e a k u llta t lim itit t n n to k s .

N fu n d t fe rrit n d o d h e t L u ife rri m e 3 g o j d h e 3 k o k a t c ila t p rfa q s o jn m k a ta r t m t m d h e n j t b o t s Ju d e n , K a s in d h e B ru tin .

Reflektim Komedia Hyjnore sht nj shembull ku harmonia m e plot mbretron mes forms dhe prmbajtjes. Dante kt vepr e quajti vetm Komedi sepse komedia kishte kuptimin e nj vepre q fillon me tmerr dhe mbaron me gzim. Adhuruesit e Dantes i shtuan epitetin hyjnor si shprehje lavdrimi dhe admirimi. Me kt udhtim simbolik q nis nga qenia m e ult njerzore e mbrrin tek qenia m e lart, Zoti Dante realizon subjektin m t plot q mund t ket menduar gjenia poetike njerzore. Subjekti Kur Dante arriti n gjysmn e jets, rastsisht ai u gjend n nj pyll t errt nga ai i cili pati nj kujtim t tmerrshm q i mbeti n mendje prgjithmon. Ai u end npr pyll gjith natn sepse kishte humbur rrugn. N mngjes para tij ngrihet nj kodr e cila ndriohej nga rrezet e arta t diellit. Ai merr guximin nga kjo pamje dhe pas tmerrit t nats fillon t ngjitet nga maja e kodrs, por prpara tij doli nj panter me nj lkur t bukur lara-lara. Pas ksaj atij i turret nj luan i furishm me ulrima t forta. Pas luanit i shfaqet nj ujkonj e lig dhe e uritur q i ka zn rrugn. I tmerruar ai u nis pr n pyllin e errt. N kt ast shfaqet Virgjili t cilit Dante i lutet ta ndihmoj dhe ta shptoj. Virgjili i premton ta nxjerr nga kjo gjendje duke i thn se duhet t kaloj n mbretrin e vuajtjeve pastaj n Purgator dhe m von do t shihte Parajsn. Virgjili i thot se ka ardhur n ndihm i kshilluar nga Beatrija.

184

Hyri n dern e ferrit. Ktu ku gjenden shpirtrat e njerzve q kan br mkate dhe pr ta ska mshir. Dgjohen rnkime dhe vajtime. Pasi kalojn lumin e nndheut Akerontin hyjn n rrethin e 1 t ferrit. Dante ferrin e prfytyron si nj konus t thyer me nj maj nga qendra e dheut q ndahet n 9 rrath q ngushtohen duke shkuar sa m posht. N rrethin I gjenden pagant q skan br mir dhe kan jetuar para. K. Ktu gjendet Minosi gjykatsi i nndheut, i pasur me nj shpirt mkatar. N rrethin e II gjenden shpirtrat q vuajn mkate pasioni si p.sh. ifti Paolo dhe Franeska. N rrethin III gjenden gopcat (gryksit). N rrethin IV gjenden koprract dhe dorlshuarit t cilt vuajn nga nj gjendje e paprer. N rrethin V gjenden shpirtrat e kqij t cilt jan vendosur n nj knet t qelbt, pa mjegull. N rrethin VI gjenden shpirtrat e heretikve. N rrethin VII ndahet n 3 pjes ku gjenden shpirtrat e tiranve. N rrethin VIII i cili ndahet n 10 gropa. Secila grop prmban gnjeshtar t ndar sipas llojeve. N rrethin IX ndodhen tradhtart n ujrat e akullta t limitit t nntoks. N fund t ferrit ndodhet Luiferri me 3 goj dhe 3 koka t cilat prfaqsojn mkatart m t mdhenj t bots Juden, Kasin dhe Brutin. N kt poem pikspari del n shesh n do an personaliteti fisnik, madhshtor i autorit t saj. Nj sintez e vrtet q prfaqson zhvillimin e Mesjets n Evropn Perndimore. Figura vigane e Dantes sht kolosale pr epokn e Mesjets dhe fillimin e Rilindjes Evropiane. Dante t gjitha vllimet poetike q shkruan n botn e prtejme, i v n shrbim t qllimit: t ushtroj ndikimin mbi politikn e kohs s tij dhe mbi realitetin moral. N poemn e Dantes gjejm iden se do njeri po t doj t lidhet me gjith shpirt n veprimin shoqror. Ai duhet t jet i prgatitur mir pr do hap n jet dhe pr kt m prpara duhet t luftoj rreptsisht me veten dhe ambiciet e tij. Kjo ide sht krejt moderne dhe progresive. Mesazhi i poems s Dantes i jep nj rndsi t pavdekshme dhe nj karakter njerzor dhe universal veprs Komedia hyjnore.

Poema Alegorike. Alegorit e poems jan interpretuar n mnyra t ndryshme. Prmbajtja e par ka nj kuptim moral. Fytyra e Dantes prfaqson prgjithsisht njeriun dhe pylli i errt simbolizon rrugn e jets, mundimet, pendimet. Ashtu si endet Dante n pyll t errt dhe njeriu ecn n rrugt e jets pa arritur t gjej shtigjet m t drejta. Kodra q ka majn e shndritshme tregon nj rrug t drejt q t shpie te trilogjia. Tre shtazt e egra jan simbol i pasioneve njerzore. Pantera nga njra an e frikson autorin por edhe e trheq at. Ajo prfaqson epshin. Luani prfaqson madhshtin. Ulkonja prfaqson koprracin, pangopsin. Virgjili sht simbol i gjykimit dhe dituris. Ai bhet udhrrfyes i Dantes n botn e prtejme. Ferri sht simbol i mkatit dhe i krimit. Purgatori sht simbol i pendimit. Beatrija sht simbol i hirit hyjnor. 185

Kuptimi direkt i poems sht tregimi i nj udhtimi fantastik n botn e prtejme q mbaron n parajs. Edhe kjo ka kuptimin e saj alegorik. Udhtimi i Dantes prfaqson procesin ku shpirti i njeriut ringjallet. Njeriu pasi t njoh mkatin dhe t pastrohet me an t pendess mund t arrij prsosmrin morale. Alegoria ka kuptime politike: Pylli i errt =>rregullim politik; 3 kafsht=>3 fuqi t mdha.

6.2 Letra e Tatjans, Pushkin (1799-1837)


Ora I Objektiva:
a) t kuptohen figurat e Tatjans dhe Onjeginit n raport me njri-tjetrin dhe n raport me shoqrin; b) T kuptohen figurat e heronjve tan n raport me letrsin romantike; c) T lexohet fragmenti dhe t diskutohet mbi t. Flisni pr Pushkinin dhe rolin e tij n letrsin ruse t shekullit XX dhe t mpastajme. Pushkini ishte krijuesi i rusishtes letrare bashkkohore. Tematikat e poezis pushkiniane jan shtrimi i shtjeve rrnjsore e t mprehta t shoqris, kuptimi i qenies dhe ekzistencs, tema e vdekjes dhe e pavdeksis, shptimi shpirtror, pastrimi moral dhe mshira. Cila sht panorama q na ofron romani n vargje Eugjen Onjegini? Komentojeni at n kuadrin e realitetit rus dhe atij mbar evropian t shek XIX. Romani n vargje Eugjen Onjegin krijon imazhe t jets dhe prbrjes shpirtrore t heronjve romantik. Paraqet prirjen dhe evolucionin e autorit dhe t aristokracis provinciale. Duke u njohur m shum me veprn dallojm qart mnyrn e jetess, jetn kulturore, sociale, t inteligjencies dhe salloneve ruse t cilat ekzistonin gjat shekullit t XIX. Ashtu si thuhet edhe n vepr, rrethi letrar i Onjeginit sht shum i gjer gj q tregon se nprmjet librave t ndryshm q ai ka lexuar, sht njohur me shum veori t ndryshme t jetess evropiane perndimore dhe kto njohje kan deprtuar n shtresat dhe n arketipin patriarkal t jets ruse. Krahasoni kultivimin letrar t Onjeginit me at t Tatjans. Vreni ngjashmrit dhe dallimet. Rrethi i leximeve t Onjeginit sht shum i gjer dhe kjo tregon se si kultura europiano-perndimore ka deprtuar n shtresat dhe tipin patriarkal t jets ruse. Onjegini sht i vmendshm ndaj leximeve, sepse Tatjana sapo njihet me bibliotekn e tij, v re se librat jan t nnvizuar me laps. Libra krejt t tjer lexon Tatjana. N romanet sentimentale dashurore, Tatjana sheh nj jet tjetr m trheqse, m interesante, se sa jeta monotone n atdhe.

186

Si ka ndikuar letrsia n jetn e t rinjve tan? Arsyetoni shkaqet dhe pasojat e ktij ndikimi te heronjt. Edhe Onjegini, edhe Tatjana e ndjen thell thuajsimin e tyre n mjedisin rus, pasi jan kthyer n atdhe. T paknaqur me realitetin vendas ata e gjejn ngushllimin n botn e bukur t librave. Krahasoni brendsin shpirtrore t Eugjenit me at t Tatjans. far vrehet tek personazhet tan? Tatjana na shfaqet n nj harmoni t prsosur q vihet re n natyrn e saj ku grshetohen thjeshtsia, fisnikria e ndjenjave, flaka e pasionit, vendosmria e karakterit. Natyra e matur, e menduar, plot prshtypje e Tatjans u formua jo pr arsye t despotizmit familjar, se Tatjana gzonte liri t plot n familje. Tatjana dgjonte kngt, legjendat popullore pr luftn e Mosks kundr Napoleonit. Edhe romanet sentimentale q lexonte luajtn nj rol t madh n formimin e saj. Dashuria pr Onjeginin q shprtheu papritmas, ishte e prgatitur nga leximi i romaneve. Onjegini e bri Tatjann pr vete me bukurin dhe elegancn e sjelljes, me qndrimin skeptik ndaj realitetit, me reformn q bri n ifligun e tij. Ndjenja e dashuris pr Onjeginin ishte kaq serioze dhe e thell, sa q Tatjana vendosi tia shfaq e para dashurin. Analizoni se far qndronte n thelbin e dashuris s Onjeginit me Tatjann dhe tiparet romantike q shfaqen aty. Thelbi i dashuris s Onjeginit me Tatjann qndron tek nevoja q t rinjt kishin pr tu shkputur nga realiteti dhe pr t aspiruar at q atyre ju mungonte dhe q ishte kultura e vrtet q n disa kuptime prkthehet edhe si dashuria rinore pr jetn. Nga ky aspekt Onjegini shfaqet nj personazh tipik romantik sepse ai vlerson individualen. E njjta gj ndodh edhe me Tatjann nprmjet thuajsimit q ajo provon n shoqrin ku bn pjes. Dashuria e saj pr Onjeginin sht e dyzuar sepse ajo nga njra an udhhiqet nga ndrgjegjja dhe vetkontrolli ndrsa nga ana tjetr prjeton nj intensitet shum t madh ndjenjash.

Ora II Objektiva:
a) T komentohet aspekti romantik i fragmentit mes letrs, largimit t heronjve nga njri-tjetri etj. b) T analizohet karakteri i Tatjans mes romantizmit dhe qndrueshmris; c) T arsyetohet mbi evoluimin e personazheve; d) T krahasohet figura e Tatjans me Norn dhe Medean. Cili sht thelbi i karakterit t fort t Tatjans? Zbrtheni at nga t gjitha kndvshtrimet e mundshme t analizs: moralit, prkushtimit, romantizmit, ortodoksis, dashuris etj. S pari duhet thn se Tatjana n kt roman n vargje sht nj personazh n evolucion, nga vajz e izoluar ajo dashurohet dhe nga vajz e dashuruar ajo kthehet n dam. Pavarsisht humbjes s dashuris heroi i saj Onjegini

187

nuk mbetet m njeriu ideal, por thjesht dashuria e humbur. N skenn e fundit t librit karakteri i saj i thell prplotsohet nprmjet vendosmris me t ciln ajo kryen dhe respekton martesn, por duke nxjerr n pah at tipar romantik q sht nnshtrimi ndaj nj dashurie t pafat. Krahasojeni Tatjann me Medean dhe Nora Helmerin. Tatjana duke u nisur nga tradita sht nj karakter krejt i ndryshm nga Medea dhe Nora, por ama ajo q i bashkon kto t trija sht reagimi dinjitoz ndaj mashkullit q nuk i ka vlersuar dhe nuk i ka kthyer dashurin e merituar. Megjithat veprimet e ktyre tri heroinave jan t ndryshme. Medea shkatrron, Tatjana dashuron dhe vuan, ndrsa Nora injoron. Nga krahasimi ndrmjet tre personazheve femra del n pah evolucioni q ka fituar figura femrore n letrsin botrore Si zbulohet karakteri i Onjeginit n fjalt e Tatjans dhe cila sht prmbajtja e tyre? Karakteri i Onjerginit n fjalt e Tatjans zbulohet si me vlera t mdha mashkullore teksa ajo i thot: ... t m dnoni me prmim...Ajo gjithashtu i referohet hares q prezenca e tij i ka sjell jets s saj teksa e dgjon se si kuvendon. Ka vlersuar gjithashtu karakterin e hareshm t tij n kt vend t qet. Tatjana krkon shkaqet e njohjes s Onjeginit te fati. Zbuloni karakterin fatalist t saj n roman. Nisur edhe nga estetika romantike Tatjana i drejtohet njohjes me Onjeginin nj momenti krejt t rastsishm n nj fshat ku jetesa nuk ka asnj domethnie. Pra Tatjana shpreh fatalizmin e saj dhe tregon pr rrezen e drits q i ka sjell njohja me Onjeginin duke e pohuar kt n vargun: nj miku mund ti bhesha mike. N far raportesh qndrojn ndrra dhe dashuria n fragment? Analizoni. Tatjana n fjalt e saj nprmjet mohimit dhe apostrofit i drejtohet Onjeginit: ...a nuk je ti o ndrra ime... pra ktu ne zbulojm se Tatjana sht n krkim t ndrrs rinore por q n rastin konkret sht Onjegini. Tatjana nprmjet estetiks romantike t Pushkinit e krahason pranin e heroit si mjet q ndrion errsirn. Ajo prjeton tre stade: ndrrn, mirazhin dhe shpresn. Kush sht Ai, engjlli, lajkatari? Po dyshimet e Tatjans cilat jan dhe si ndrthuren ato me dashurin? Argumentoni prgjigjet tuaja. Engjlli apo lajkatari si e cilson Tatjana sht Onjegini pasi i till i bhet Tatjans, kur ai ndihmon t shkputet nga realiteti dhe lajkatar sepse ai nuk ka nj vendim n raport me t. N momentin q ajo joshet nga Onjegini me sharmin e tij, i duket engjll dhe n momentin kur ai i refuzon dashurin Tatjans, i duket lajkatar. Heroina sht gati q fatin e saj tia dorzoj Onjeginit. Zbrthejeni kt n kuadrin e drams s dashuris n fjalt e saj. N fjalt e saj... M qan me lot shpirti i ngrat/ E mbrojtje vij pr t krkuar/... ajo shprehet se sa e madhe sht dshira pr t qen pran dashuris s saj. Ajo ndihet e vetmuar dhe si do personazh romantik sht n krkim t mbrojtjes mashkullore. N kt kuadr mund t themi se drama e saj sht dyplanshe: n raport me Onjeginin si dashuri dhe me realitetin i cili sht aq mbyts sa ajo nuk sheh rreze shprese.

188

Ora III Objektiva:


a) T analizohet koncepti i ngadhnjimit t dashuris ndaj paragjykimeve; b) T thellohen m shum mbi aspektin e dashuris dhe romantizmit n roman; c) T zgjerojn njohurit mbi gjuhn poetike, figurat e sintakss dhe ato t intonacionit; d) T ushtrohen mbi figurat e sintakss dhe intonacionit. Jepni vlersimin tuaj pr aftsit e Pushkinit pr t dhn karakterin kompleks t Tatjans nprmjet ktij fragmenti. Zbrtheni veorit e ktij personazhi. Figura e Tatjans n romanin Eugjen Onjegini ka edhe funksionin e kundrpeshs s figurs s Onjeginit, domethn, prmes saj edhe nj her vihet theksi n kotsin e jets se t rinjve aristokrat, q nuk din ku jan dhe krkojn e as nuk din bjn. Pushkini sht munduar q tek Tatjana t prmbledh t gjitha karakteristikat q prbjn nj femr. Ai e cilson Tatjann si nj vajz t virtytshme dhe t thjesht, t iltr dhe t dashur, me nj bot shum t madhe leximesh dhe ndjenjash. Prve brishtsis ai i jep Tatjans edhe karakterin e fort, karakterin prej nj fisnikeje. Analizoni karakterin e personazheve n kuadrin e letrsis romantike. Ilustroni me vargje mendimin tuaj. Tatjana ishte nj vajz e cila jetonte n ndrrn e dashuris. Ajo ishte mishrimi kurajoz i gruas q do t bnte do gj pr dashurin. Tatjana besonte n forcn e ksaj ndjenje, besonte se edhe ndrrat mund t bheshin realitet. Dhe mbi t gjitha ajo ishte nj vajz q karakterizohej nga t gjitha virtytet q mund t kt nj person. Ajo gjithashtu prjetoi zhgnjimin e do romantiku por edhe fati i saj n roman n nj mnyr t till ishte shkruar. Onjegini n fillim t veprs na shfaqet si nj djal romantik, si nj person i sjellshm, joshs. N brendsi t veprs del n pah ajo ana e tij egoiste, ku i intereson vetm paraja pushteti e asgj m shum. Ndrsa n fund t veprs ne e shohim at si nj person q ishte i gatshm t heq dor nga gjithka vetm q t ket pran dashurin e tij. Megjithat si pjesa m e madhe e heronjve romantik dashuria e tij sht e destinuar pr t qen humbse.

189

6.3 Shenjtresh, Stefan Malarme


Ora I-II-III Objektiva: a) T lexohet dhe t kuptohet poezia; b) T kuptohet figura e Malarmes mes simbolizmit; c) T analizohen disa aspekte simbolike t poezis Objektiva: a) T analizohet thelbi i shenjtreshs n poezi; b) T komentohet thelbi i simboleve biblike; c) T vlersohen raportet ndjesi-ndjenj, parafytyrim dhe perceptim n poezi. Objektiva: a) T zgjerohen njohurit mbi figurat e kuptimit dhe t parafytyrimit; b) T analizohen raportet ndjenj-muzik-figuracion n poezi; c) T analizohet aspekti i mjeshtris stilistike t Malarmes n poezi; d) T nxirren prfundimet e prgjithshme. Orientime Karakteri simbolik i poezis Shenjtresh. N kt poezi Malarmeja ka mohuar prshkrimin e asaj q duket dhe ka dhn prjetimin e asaj q thjesht prshfaqet n mnyr shum elegante dhe tinzare. N kt mnyr ai sht prpjekur q prjetimin e vet ta ngrej nga perceptimi nprmjet t vzhguarit n perceptimin nprmjet t imagjinuarit me qllimin pr t arritur nj t vrtet m t lart dhe abstrakte. Ai gjithashtu nprmjet melodis s krijuar prmes imazhit t violins na fton ne drejt nj prjetimi qiellor t asaj ka ndodh prtej dritares. Kshtu bazuar n estetikn simbolike Malarmeja ka dhn sendet nprmjet prjetimit q ato t krijojn. Ai gjithashtu i sht referuar librit t lasht duke patur parasysh Bibln dhe figurn e Sesilja Brunet e ka krahasuar me at t shenjtreshs Maria duke thn kshtu se sa i lasht sht koncepti i dashuris dhe sa sublime sht kjo ndjenj. Thelbi i shenjtreshs n poezi, s pari sht krijuar nprmjet melodis n t ciln sht ndrtuar poezia duke filluar q nga violina, flauti apo lahuta, harpa, lodra duke kulmuar tek muzika. Koncepti i shenjtreshs sht dhn nprmjet vegimit. Vrtet autori i sht referuar dritares, por n fakt ai parakupton pasqyrimin e fytyrs s gruas mbi t duke e br at t afrt shpirtrisht por t largt pr tu 190

prekur. Konceptin universal t ksaj bukurie gruaje, Malarmeja e jep tek origjina pr t ciln ai i referohet gruas si fuqi e rikrijimit duke prmendur librin e lasht. Ai rikthehet mes kohs reale dhe kohs universale duke thn: ...tok nj koh tjetr gurgullon... . Konceptin e shenjtreshs ai e vendos mes dlirsis dhe figurs s engjllit, dlirsin n raport me shpirtin dhe engjllin n raport me mbrojtjen. Duke iu referuar flatrs s shtrir ai ka thn se shpirti i ksaj gruaje sht pafundm i madh n qiell dhe madhrisht i madh n tok. Butsin e shpirtit t saj ai e jep me elegancn e gishtrinjve. Kulmin e inteligjencs shpirtrore e mendore t saj ai e jep kur i drejtohet asaj si muzikante e heshtjes s thell. Mjeshtria stilistike e Malarmes qndron s pari n muzikalitetin e vargut, ai ka alternuar fonemat d-t, fjalt santantal-violin; flautlahut; shenjtresh - e lasht- shfleton dhe ka krijuar aliteracionin; psalm-mesh, nprmjet fjalve q ndodhen n t njjtn fush por q kan dhe tingllim t prafrt; ka prdorur fjal t krijuara nga onomatopeja si gurgullon pr t shprehur at se koha rrjedh si lum. Te strofa e tret qashtrsin e qelqit ai e ka lidhur me mbiemrin e dlir, srish kemi rim brenda vargut fshik-rishti; harp-flatrshtrir, eshtr; gisht. N strofn e katrt muzikaliteti i vargjeve sht realizuar nprmjet operacioneve me fonemat v dhe l. Gjithashtu autori ka prdorur metaforn dhe metonimin pr t dhn m poetikisht figurn e shenjtreshs.

6.4 Liria, Ndre Mjeda (1866 - 1937) Poema Liria


Objektivat:
a. T jet i aft t flas pr pikat ky t jets s Mjeds. b. T jet i aft t tregoj karakteristikat e vllimit poetik t poezis s tij. c. T jet i aft t argumentoj pse Mjeda qndron midis romantizmit dhe realizmit. d. T jet i aft t ilustroj argumentet me vargje nga vllimi.

Evokimi: N kt or msimi pr t rikujtuar njohurit e marra pr Ndre


Mjedn sht e rndsishme t prdorim teknikn Pema e mendimeve dhe teknikn e pyetjeve. Pyetjet: Kush sht Ndre Mjeda? dini ju pr t? vepra t tij keni lexuar?

191

Mjeda virtuoz i vargut Juvenilja, Lissus, Liria, Scodra Ai solli forma t reja shprehjeje? Temat e atdheut, liris, konceptim demokratik t jets, toks, nns.

Realizimi i kuptimit
Analiz vllimit poetik Juvenilja N kt faz sht e arsyeshme t prdoret teknika: Kritika e prgjigjeve t lexuesve. Cilat poezi iu kan mbetur n mendje nga ky vllim poetik dhe pse? Cilat vargje ju kan ngjallur m tepr emocione?

Ora I-II-III Objektiva:


a) T lexohet dhe t kuptohet poezia; b) T kuptohet arti poetik i Mjeds n poezi; c) T diskutohet pr konceptin e liris nprmjet t vzhguarit.

Objektiva:
a) b) c) d) T T T T vrehen disa tipare romantike t poezis; analizohen aspektet e nj poezie t angazhuar n sonet; komentohen qndrimet e moralit kombtar t Mjeds n poezi; vlersohen tonet autokritike n sonet.

Objektiva:
a) T zgjerohen njohurit mbi prmbledhje analitike dhe shkrimin e saj; b) T analizohet poetika e Mjeds n poezi duke u mbshtetur tek figuracioni i veprs; c) T ushtrohen mbi shkrimin e prmbledhjeve analitike. dini pr aktivitetin letrar e politik t Mjeds. far prshtypjesh ju l personaliteti i tij? Krijimtaria poetike e Mjeds dallohet pr refleksione filozofike t thella, q shfaqen n mnyr sintetike dhe me nj sens t veant n mas dhe ekuilibr. Poezit e Mjeds mund t ndahen n disa nivele: tematike dhe filozofike. Megjithat Mjeda mund t konsiderohet edhe poet i angazhuar. Pr sa i prket politiks, Mjedn e shohim si nj person q e krkonte lirin e vendit t tij me shum ngulm. Gjithashtu ai mori pjes n lvizjen demokratike ku u zgjodh edhe deputet. N veprimtarin e tij letrare dallohet nj prsosmri q jo do shkrimtar e ka.

192

Liria, 2001, Giorgio Camnasio Cili sht konteksti i realizimit t poems? Cilat jan raportet realitetpoetik n t? Arsyetoni qndrimin tuaj. Konteksti i realizimit t poems ka t bj me fokusimin e ideve dhe drams s liris duke iu referuar m konkretisht pushtimit t Shqipris nga perandoria osmane. Megjithat, ajo gjithashtu i referohet edhe liris njerzore dhe asaj poetike. Poetika dhe realiteti jan n raporte shum t ngushta n poezin e Mjeds. Kjo vrehet kur vet Mjeda n vargjet e tij tregon dhimbjen q ndjen pr atdheun e tij. Ja se si e prshkruan Mjeda kt dhimbje: ... Vaj e mjerime qt kjo toka jon/ Na pa emn kurrkund, pa atdhe, na jemi/... Kto jan vargjet m t spikatura ku ndihet dhimbja e dshira njkohsisht pr t par atdheun e tij t lir. Si shfaqet n poem karakteri i poetit t prfshir n shtjen kombtare? Shpjegoni prqasjen tuaj. Karakteri i poetit n poezi prshfaqet nprmjet vargut: lirin e keni ju, na hekra kemi... nprmjet ktij inversioni kuptimor autori ka dashur ti bj thirrje gjith popullit pr tu ngritur pr lirin e atdheut. N kt aspekt ai shfaq karakterin liridashs t tij por edhe angazhimin politik pr shtjen kombtare. N strofn e par ai thekson nevojn e identitetit kombtar dhe kundrshtimin e tij ndaj robris. Si sht trajtuar liria n poemn e msiprme? N poem liria sht shprehur si nevoj intelektuale duke iu referuar kshtu territ dhe mjegulls q ka kapluar vendin; si liri fizike na hekra kemi, si munges identiteti dhe shfaqja robrie. Nprmjet ktij kontrasti Mjeda jep at se far vendi duhet t bhet n vend t asaj se far sht. Cila sht prmbajtja e sonetit t pest? Thuajeni at n vija t prgjithshme. Soneti i pest sht nj thirrje e fort q i bhet qndrimit ende nn zgjedhn osmane t atdheut. Ky sht fragmenti ku poeti shprthen n dhimbje, duke treguar vuajtjet nga jeta e prditshme e njerzve. Mjeda e fokuson gjendjen dramatike t atdheut t vet tek populli, duke vn n dukje rrnimin kombtar. Ai revokon t kaluarn e ndritur t Sknderbeut dhe Dukagjinit duke shfaqur kshtu tipare romantike t botkuptimit por mbi t gjitha pr t dhn nevojn e qenies nj vend i lir. Komentoni poezin, duke u nisur nga ekspozicioni me t cilin fillon ajo: Lirin e keni ju! far mbart kjo thirrje nga pikpamja e autorit dhe kndvshtrimi i lexuesit? Mjeda sonetin e pest e ka nisur pikrisht me kto fjal Lirin e keni ju!, dhe ai me kto fjal ka dashur tu hap syt njerzve, se atdheu i tyre nuk mund t lirohet vet por vetm n.q.s bashkohet i gjith populli n nj i vetm. Kjo sht pikrisht thirrja e racionalizuar q poeti u bn njerzve. Nga pikpamja e autorit ky apostrof prmban thirrjen e liris, q populli t kuptonte rrnimin e pafundm q vjen nga robria. Ndrsa nga kndvshtrimi i lexuesit kjo fjali mbart kuptimin e zgjimit t popullit n aspektin e fitimit t dinjitetit q t jep liria.

193

Dhimbja e autorit pr situatn shprehet nprmjet krahasimit. Analizoni sarkazmn q mbart ky krahasim mbi vete. Porsi berre q bleu mishtari vemi Mbas shkopit, tkalamenduna ku sdona, Ahte tankueshme npr buz polemi Vaj e mjerime qet kjo tok e jona. Nprmjet krahasimit me bagtin e imt Mjeda ka shprehur dhimbjen pr popullin e tij dhe ka dhn sarkazmin m t ciln prballet realiteti shqiptar n at koh. Nprmjet shkopit jep nnshtrimin dhe prdhunn q populli sht duke prjetuar dhe indirekt bn thirrje pr veprim n vend q thjesht t ankohen sepse kjo tok do t prfundoj tragjikisht prndryshe me vaj e mjerime. Cila sht tragjedia e ahut si pasthirrm e emrzuar? Identifikoni robrimin social e politik n varg. Pasthirrma ah! sht emrzuar pr t dhn ironizimin e Mjeds ndaj mnyrs se si populli i vet nuk po mund t organizohet pr t fituar lirin. Tragjedia sociale jepet n momentin kur ai referohet nj mase t madhe q ankohet, ndrsa tragjedia politike jepet pikrisht nga mosreagimi i popullit. Komentoni vargun Vaj e mjerime qet kjo tok e jona pr nga aspekti i pamundsis s reagimit, robrimit moral e politik dhe apatis pr tu ngritur. Ky varg ka n vetvete nj domethnie shum t madhe pasi autori shpreh t gjith vuajtjen q ka dhe e pret popullin shqiptar edhe n t ardhmen n qoft se nuk do t veproj. Vargu i referohet indiferencs s popullit prandaj dhe ai e mbart dhimbjen n nj shkall kaq t lart me qllim q ti ndrgjegjsoj t shikojn ku jetojn dhe far situate po prballonj. Komentoni vargjet: Kot Dukagjini e Skanderbeg fatosi Shpupurisin ndr vorre eshtna tharrueme. Me kto vargje Mjeda revokon t kaluarn e lavdishme historike t popullit ton me qllim q t zgjoj ndrgjegjen kombtare duke theksuar kshtu se shqiptart kan qen nj popull liridashs jo vetm pr veten e tyre por pr gjith Evropn. Duke mitizuar figurn e Dukagjinit dhe t Sknderbeut ai nprmjet shpupurisjes s eshtrave t tyre ka thn se e gjith toka shqiptare sht duke zier pr gjendjen n t ciln ndodhet. A ka tone autokritike poezia? Thoni ku dhe si evidentohen kto tone. E gjith poezia Liria sht me tone autokritike, kjo ndodh pasi poeti ka dashur q njerzit t bheshin t ndrgjegjshm pr pozitn n t ciln ndodhet vendi i tyre. Kto tone prdoren n fragmente si: ...Porsi berre q bleu mishtari vemi/Mbas shkopit, tkalamenduna ku sdona,/ Ahte tankueshme npr buz polemi /Vaj e mjerime qet kjo tok e jona/.

194

Lirik me shi, Shkreli


Ora I Objektivat:
a) T kuptohet poetika e Azem Shkrelit; b) T lexohet dhe t kuptohet poezia; c) T komentohet aspekti imagjinar dhe mistik i zrit t krijimit pr lexuesin. Shpjegoni rndsin e Azem Shkrelit n letrsin shqipe t paslufts. Rndsia e Azem Shkrelit n letrsin shqipe t paslufts. Shfaqja e poetit t fuqishm, Azem Shkrelit shnoi kthesn drejt hapjes dhe modernizimit t poezis shqipe t Paslufts. Rndsia e tij sht m e dukshme pr faktin, se Shkreli ishte nj prej poetve t par n poezin kosovare, me nj talent t fuqishm emancipues, ndrsa n Shqipri, gjendja e poezis shqipe ndodhej nn trysnin e dogms letrare t socializmit, t kontrolluar ideologjikisht. Liria poetike nga dogmat dhe krijimi i nj tradit poetike n Kosov u mishruan n krijimtarin e poetit Azem Shkreli. Pas botimeve t librave t par me poezi t Esad Mekulit e Martin Camajt, Azem Shkreli e formsoi dhe e konsolidoi kt tradit me vllimet q me vllimin "N kraht e shkrepave". Pak nga pak, poezia e Shkrelit priret nga nj poezi e subjektit personal, duke e liruar unin lirik intim nga ai kolektiv e duke prfshir n t temn e dashuris pr vendlindjen, dashurin pr vashn, lirikn e peizazhit dhe portretizimin e njeriut rugovas me ngjyrimet e tradits dhe t lashtsis. Gjith kto veti, bashk me poett e tjer, si Ali Podrimja, Din Mehmeti, Rrahman Dedaj etj., ndikuan n modernizimin e letrsis shqipe pas lufts. Karakterizoni vetit e poezis s Azem Shkrelit. Nj ndr vetit kryesore t poezis s Azem Shkrelit sht dendsia e mendimit, pra tek ky poet nuk shteron kurr burimi i mendimeve. Ngarkesa dhe tendosja emocionale jan veti t tjera t poezis s tij, t cilat nuk jan sajime mekanike, as rezultat i reduktimeve dhe i shkurtimeve sasiore t mjeteve shprehse, pra krijimtari i pakufizuar, pa reduktime. Poezia e Azem Shkreli prdor efekte artistike me figura t ligjrimit poetik, si metafora, prsritja, aliteracioni, etj., t cilat e bjn poezin e tij t ket ritm, gjallri, imazh mendor dhe asociativ. Nj pjes e efekteve t poezis s Shkrelit jan dhe prpunimi i materies popullore vendase, mitet, tabut, paganizmi i theksuar n betimin pr gurin, rrnjt, qiellin e tokn. Prkufizoni natyrn poetike t shkrimtarit Azem Shkreli. N natyrn poetike t Azem Shkrelit, prfshihet dendsia e t gjitha shtresimeve poetike, e cila e ka t mpreht ndjeshmrin ndaj fjals, dhe mundohet t nxjerr, t shtrydh nga ajo t pamundshmen. N natyrn krijuese t poetit ndrthuren mendime dhe nuanca mendimesh, emocione, ndjenj, imazhe prfytyrimi dhe imagjinate. Natyra e Shkreli, sht para s gjithash, lirike dhe elegjiake. Ai sht i prirur t'u kndoj si mahnis para bukuris, ashtu edhe humbjeve intime, individuale dhe shoqrore.

195

Renditni dhe sqaroni karakteristikat e poezis s Azem Shkrelit. Gdhendja mjeshtrore e vargut dhe e frazs poetike sht nj ndr karakteristikat e poezis. N karakterin e saj poeti ka arritur t vendos ritm dhe harmoni t natyrshme t ndrthurura me njra-tjetrn. Saktsia e imazhit imagjinativ dhe figurativ, saktsia dhe trsia e perspektivs dhe e filozofis poetike gjithashtu qndrojn n thelbin e poezis s Azem Shkrelit. Poeti ka nj vizion konciz mbi poezin, duke e shteruar imazhin n prputhje t sakt me idioma e efekte gjuhsore, n t mir t atmosfers dhe afeksionit krejt ngjyrime origjinale. Prshkruani parafytyrimet q krijohen gjat leximit t poezis s Azem Shkrelit. Paraprfytyrimet e krijuara nga poezia Lirik me shi. sht nj veori, mbase e rrall prgjithsisht q gjendet nga leximi jo i thell i veprs, ku mendimi dhe emocioni robrojn strukturat trsore t vargut, strofs, frazs. Motivi i poezis sht krejt i zakonshm, nj peizazh, nj qytet n koh me shi", Peizazhi sht i prjetshm, plazmon gjaku dhe psikika emocionale n prputhje me prmasat e fiziks dhe shpirtrores s trevave shqiptare. N raporte qndrojn ndjenjat estetike me strukturn e vargjeve n poetikn e Shkrelit. Poema Lirik me Shi ka nj struktur t thell estetike, n t ciln vargu, strofa dhe fraza derdhen lirshm dhe arrijn nj eleganc t prsosur ritmi dhe mendimi poetik. Vargjet e ksaj poezie jan 11-rrokeshe. N t jan t shkrira nj mori figurash letrare. Estetika dhe strukturimi i vargjeve n kt vepr jan n harmoni t plot me njra-tjetrn. Vargu i Shkrelit sht jotradicional, poezia nuk ka forma t ngurta organizmi, ai hap shtigje t reja metaforike, n prputhje me natyrn emocionale e meditative t malsorit shqiptar t veriut, konstruktit t tij shpirtror e mental, me lakonizmin, thellsin, por edhe me misticizmin e bestytnit e tij. Prsritni edhe nj her tiparet e poetiks s Shkrelit. Poetika e Shkrelit vjen n forma sa t ndryshme aq edhe t ngjashme. N t shkrihen shum natyrshm ngjyrosjet emocionale, ngarkesa dhe tendosja e tyre, nuanca mendimesh, imagjinate, dendsie, ndjeshmria ndaj fjals etj. Fjala, figura dhe fraza ndrthuren bashk n nj vepr t vetme. Organizimi i poezis bhet jo qllim m vete. Zotrojn vargjet e lira me rima spontane, ritmi i rregullt e i lir, n prputhje edhe me strukturn grafike (strofa, monokolona, distiku etj). Mbisundon prsiatja dhe elegjia, tabloja lirike dhe etydi poetik. Shpesh her poezit marrin ngjyres epigrafike, sentenciale, kshillimore ("Katr kshilla vetes").

Ora II Objektivat:
a) T komentohet aspekti lirik i poezis; b) T nxirren vlersimet stilistike pr poezin Lirik n shi; c) T zgjerohen njohurit pr onomatopen dhe aliteracionin.

196

far kuptoni me titullin e poezis Lirik n shi? N raporte qndrojn zakonisht poezia lirike dhe shiu? Zbuloni gjetjen e autorit. Duke filluar q nga titulli ne kuptojm se n vepr prshkruhen peizazhe n koh me shi, nj mjedis i tr n t cilin shtrihet nj re n form piklash e telash t ujshm. Lirik me shi lirika e materies shqiptare. Raporti i poezis lirike me shiun qndron n paralel, sepse vet ashtu jan vendosur poezia me shiun. Poezia lirike sht e pakufizuar n mendime, mund t shtrihet n do koh e hapsir, po ashtu i pakufizuar sht edhe shiu, vese n nj tjetr hapsir e dimension. Materia e poezis sht uji, nj element q bashkon pamjet e prjetimet, qiell e dhe, rrnj e deg, duke dhn kshtu nj "alkimi" lidhjeje lirike t etnis son si nj organizm i vetm. do t thot q autori Azem Shkreli kndvshtrimin e poezis e ka vendosur n qiell? Tufat e imazheve paraqesin bashkimin e shum peizazheve n nj t vetm, si shihet nga qielli. Nga ai, bota sht nj peizazh n lvizje, shiu i pakufishm dhe pafund njsoj si dhe peizazhi. N qiell formohet shiu, nga nj forc hyjnore, larg mrzitjes monotone, nj form uji jetdhns. Kamera panoramike q na jep poeti i jep mundsi vshtrimit ton t deprtoj n t gjitha pamjet, t przihet, t hyj e t dal n kt materie t przier hapsinore e ujore, dhe pikrisht uji, q ktu vjen nga qielli, na del si element sakral (i shenjt), me t cilin bekohet bota shqiptare. sht nj uj epifanik, q shenjtron gjithka, q sht si "shiu i art" i Zuesit tek miti i Dejanirave, por sht edhe konotacioni i ujit t shenjt qiellor t pagzimit. Si e ndihmojn poezin futja e shtojzovalleve? Poezia Lirik n shi sht nj poezi q i dedikohet natyrs, njerzve q kan fatin e mir t bashkjetojn me t. Shtojzavallet jan simboli i bukuris, i mirsis, i pastrtis njerzore. Ato t japin jet dhe shpres, t ndihmojn n koht e vshtira, si dhe n ditt me shi. Shtojzavallet jan futur n poezi pr ti dhn asaj jet dhe bukuri. Por edhe pr t zgjeruar konceptin bestyt t figurave mitologjike mbrojtse t fryms son (Zanat, Ort, Shtojzovallet). Kemi kshtu nj grimcim e prhapje t elementit supersticioz shqiptar n materien ton t ujshme, t ajrt e t gjelbr. T gjelbr si simbol i vazhdimsis dhe prjetsis, e cila qarkullon n "limfn" shqiptare. Si ndrtohet karakteri imagjinar dhe mistik i zrit t krijimit pr lexuesin? Poezia sht nj grshetim i dendur i imazheve pamore t shoqruara me muzikn piknuese e shushuritse t rnies s shiut. Rrjedha tingullore dhe rrjedha e imazheve bashkohet pr ti dhn nj lvizje ritmike e pluskuese peizazhit n koh dhe hapsir. Zhurma e materies ujore q rrjedh, kullon prshkon imagjinatn vizuale t krijimtaris dhe prekte mendimet dhe gjendjen emocionale t lexuesit. Organizimi artistik i imazheve krijon modelin e prfshirjes s zanafillave irracionale, shpirtrore e bestyte n poezi, ka i jep krijimit pesh e sharm autentik. Me mjete gjuhsore autori fillon zbritjen e tij n tok? Lokalizojeni at. Poeti n poezi lidh prfytyrime mitologjike tok-qiell me baz kozmogonike, n hapsir. N mitet e Krijimit shiu shihet si element pjellorie, n ajr

197

fluturojn shqiponja, simboli i shqypeve. Toka, peizazhi i pakufizuar gjat gjith kohs n lvizje, shihet nga qielli si i paarritshm. do t thot Shi apo gur i verdh po i rrjedh nga shtjerra ? N marrdhnie jan e mira dhe e keqja n kt varg? Argumentoni prgjigjen tuaj. Nga qielli toka sht nj peizazh n lvizje, kashta e kumtrit, sikur derdhet grur i verdh, ka na sjell ndrmend shiun si element pjellorie n mitet e Krijimit, vazhdimsia dhe begatia e jets n tok. E mira dhe e keqja jan ndrthurur me njra-tjetrn, gruri i verdh dhe shiu, uji jetdhns dhe elementi i pjelloris. Mes tyre gjendet harmonia. Natyra dhe njeriu, tok me t jan n prtritje t pandrprer. Si sht shpirtzuar natyra n kt krijim poetik dhe domethnia e saj n raport me shpirtin cila sht. Natyra n kt poezi ndrthuret me element t gjall. Asaj i jepet jet, sikur merr frym, lind dhe vdes. Nj natyr, peizazh i pafund i prekur nga shiu, nga ai uj jetdhns, nj forc hyjnore q ta heq mrzin e jets monotone. Natyra prshkruhet e gjall, q jeton si ne dhe bashk me ne. far botkuptimi t Azem Shkrelit japin shpirtrat n shums? Azem Shkreli sht nj poet i cili i jep jet natyrs q na rrethon, peizazheve, qiellit, shiut. Ai e shpirtzon gjith botn prreth nesh, i jep asaj element t jets s gjall, e quan nj si ne, me shpirt, me ndjenja. Kemi shkrirjen e subjektin lirik dhe nj kalim organik nga "un" tek "ne". Identifikimi i "unit: lirik me "ne" krijon trsin e magjishme t poezis si gjendje psikike, emocionale e mentale. Komentoni lidhjen e poetit me atdheun pasi ta keni identifikuar at nprmjet simbolit prkats. Poeti duhet t jet gjithmon i lidhur me atdheun, me shpirtin e saj. Ai shkruan ato q ajo flet dhe ndjen. Shkreli prshkruan bukurit e atdheut t vet, t peizazheve t mrekullueshme q ajo ka. Shkruan pr dhimbjet dhe pr plagt q ajo ka, pr dmet q luftrat kan ln pas. Zbuloni aspektin e kontekstit historik n poezi dhe flitni pr vlerat e tij. Lirik me shi sht nj poezi tipike n t ciln poeti ka ndrkallur plazmn e materies shqiptare, ku flitet padyshim pr t shkuarn ton, pr historin e atdheut ton. N kt poezi flitet pr Shkodrn, pr natyrn e saj pas nj dite me shi. Flitet pr tokat e begata dhe pr shiun jetdhns q bekon trojet shqiptare. Interpretoni bukurin dhe lirikn e vargut Bimve n Shkodr po u shngjergjet shtati. Zbrtheni simbolin e prdorur. Poeti i prshkruan shum bukur, qart dhe pastr natyrn e Shkodrs, tokn e saj t begat. Bimve n Shkodr u prshkruhet shum bukur gjallria dhe jeta. Ai paraqet ato bukuri t pashtershme, simbol i t cilave sht pikrisht jeta. Shtati i hijshm i bimve shkodrane, nj mrekulli e vet natyrs. Kulmin poezia e arrin me momentin e purifikimit nga mkatet dhe rigjenerimi. Komentojini vargjet duke ruajtur lirizmin e shprehjes s poetit. Shiu, material (lnda) i lngshm q rrjedh, kullon, prshkon imagjinatn vizuale e prqasse: ajo ka efektin purifikues t katarsisit, si nj kusht pr ringjallje e riprtritje t prgjithshme t materies shqiptare n prag t nj mugullimi t ri vital. N poezi, poeti e krahason shiun me nj uj t bekuar,

198

ujin jetdhns i cili ka fuqi hyjnore, t purifikoj, pra t pastroj natyrn, peizazhin n rastin ton t Shkodrs. Cilat jan prfundimet tuaja mbi poezin? Argumentojini ato Poezia Lirik me shi sht nj poezi e cila prshkruan nj natyr t vrazhd, me shi. Ky shi me efekte purifikimi dhe ringjalljeje, riprtrin natyrn e vrar nga luftrat, nga dhembjet e plagt t shkaktuara nga luftrat q kan shnuar historin e kombit ton. N kt poezi prshkruhen bukurit e Shkodrs, t cilat pavarsisht plagve t kohs, nuk e kan humbur hijeshin e tyre, kan mbetur po t njjtat. Zbuloni raportet poet-art n poezi. A nxirret mesazh etik nga leximi i poezis? Poeti ka derdhur gjith ndjenjat dhe emocionet e tij n shkrimin e poezis Lirik me shi. do poezi sht art m vete, nj bot tjetr brenda bots son. N t duhen shkrir elementet njerzore dhe mbi t gjitha ndjenjat njerzore. Kur lexon poezin, e kupton m s miri gjendjen shpirtrore q ka pasur poeti gjat shkrimit t veprs.

Lasgush Poradeci (1899-1987)


Ora I Objektiva:
a) t stimulohet nxnsi pr leximin e veprs; b) T kuptohet figura e Lasgush Poradecit si figura e nj reformatori t artit poetik shqiptar dhe e nj liriku t prjetshm; c) T kuptohen burimet e poezis s Poradecit; d) T diskutohet mbi vendin e Poradecit n letrsin shqipe. Cilat qen disa nga risit poetike t vllimeve Vallja e yjeve dhe Ylli i zemrs? Prshkruajini ato. N vllimin Vallja e yjeve si rrallher n poezin shqipe vjen nj magji e pastr e nj gjuhe simboliste e cila nprmjet renditjes logjike t mendimit objektiv-poetik sjell fillesat e liriks moderne shqiptare. Si tek Vallja e yjeve ashtu edhe tek Ylli i zemrs Lasgushi prpiqet n mnyr t vazhdueshme pr reformimin e gjuhs s pastr shqipe. N vllimin Vallja e yjeve shkrimtari jep nj gjendje vetdijeje konkrete prmes nj gjuhe t ngjyrosur dhe simbolike. Ku u mbshtet Lasgushi n gjuhn e tij dhe far solli kjo? Lnda poetike popullore sht mjaft e prdorur tek poezit e tij. Lasgushi ka msuar nga romantizmi gjerman dhe patosi i filozofis romantike gjermane. Ai u mbshtet gjithashtu edhe nga paraardhsit e tij si: p.sh. Naim Frashri, t cilin Lasgushi e vlersonte shum, sepse ai dinte ta prdorte fare mir gjenialitetin poetik.

199

Komentoni mjetet gjuhsore t dhnies s tems s dashuris n poezin e Lasgush Poradecit. Lasgushi shkruante vepra brilante pr dashurin duke grshetuar magjin, erotiken, universalizmin, modernitetin dhe njherazi frymn autoktone t mbshtetur tek poezia popullore e kultivuar. Erosi jepet m shum n ujrat e ndrrs. N veprat e tij, ai prfshiu modernitetin duke dhn pranin e pikturs, muziks n ndrtimin e lirizmit poetik dhe duke dhn kshtu tiparet simboliste t krijimtaris s vet. Si sht pritur nga kritika letrare figura e Llazar Gushos? Komentoni qndrimet. Figura e Llazar Gushos sht pritur shum mir nga kritikt letrar. Eqerem abej e ka krahasuar me poett m t njohur si p.sh: Hoelderline gjerman, i cili ka nxjerr harmoni q u afrohet ktyre t sotmve. Gjithashtu edhe V. Hygoin,Verlaine, Malarme Rimbaud, Valery etj. abej i quan t gjith produkt i kohs moderne. Analizoni rndsin e poezis pr vet shkrimtarin dhe rndsin e ktij poeti n letrsin shqipe. Poezia ishte tempulli shpirtror dhe meditativ i Lasgush Poradecit. do ndjenj e pasqyronte n mnyr origjinale si p.sh: dashurin, t ciln e ndjen dhe e kupton si nj fuqi t pashtershme. Rndsia e poezis s Poradecit qndron n reformimin q ai i bri liriks n poezin shqipe si n form ashtu edhe n prmbajtje. N nj periudh tepr t vshtir pr t ai nxori poemat filozofike e erotike: Mbi ta, Kamadeva, Ekskursioni teologjik i Sokratit. Lasgushi kshtu krijoi poetikn origjinale, n t ciln ngrihet nj univers emocionesh, idesh e idealesh, n t ciln vendosi botn shqiptare. Thoni se far dini pr formimin poetik t shkrimtarit Lasgush Poradeci, nisur nga impakti q pati tradita popullore n poezin e tij. Komentojini ato. Lnda poetike popullore sht e pranishme n poezit e tij t do periudhe dhe kjo vrehet veanrisht tek muzikaliteti i vargjeve, i cili sht i bazuar tek metrika popullore. Me dijet dhe prvojn e gjer e t kultivuar, Poradeci arriti ta prpunonte e ta gdhendte si nj diamant lndn e poezis popullore, duke nxjerre prej saj diadema shklqimtare. N kt kuadr, ai mund t vlersohet si mtues pr risimin e repertorit popullor. Kjo do t thot se ai ishte njohs i mir i prvojs letrare n vend, por q me teknikat q aplikoi, mori prsipr ndryshimin e shprehjes s saj. Interpretoni burime si romantizmi gjerman e evropian apo poezia e Naimit tek krijimtaria poetike e Poradecit. Burimet e poezis t tij ai nuk i fsheh. Ai ka msuar shum nga romantizmi gjerman pr fuqin shprehse dhe trashgimin popullore t folklorit. Ktu mund t shtojm edhe individualizmin, shprehit gjuhsore e simbolike nprmjet Zanave, elementi erotik etj. Burim tjetr sht poezia e Naimit, t ciln ai e konsideron si idhull. Elementi i cili dallon si tek Naim Frashri edhe tek Lasgushi sht panteizmi mistik.

200

Ora II Objektiva:
a) T kuptohet aspekti modernist i poezis se Poradecit; b) T analizohet poetika e Poradecit nprmjet fjalve kye t prdorura n poezi; c) T vlersohet ligjrimi poetik i Poradecit n kuadrin e letrsis shqipe t shekullit XX Analizoni disiplinn shpirtrore dhe qartsin e vetdijes artistike n poezin e Llazar Gushos. Poezit e Llazar Gushos quhen nga t gjith shum realiste dhe t vrteta. Kjo gj ndodh, sepse ai hidhte n letr do gj q ai ndjente n do periudh. Tema e prdorur, q dallon m shum sht dashuria ka do t thot q ai vetdijen artistike e ka ngritur mbi konceptin e dashuris. Por dashuria fiton vlera estetike n poezin e Poradecit. Gjithashtu qartsin e vetdijes artistike, Poradeci e ndrton duke dhn nj model t ri e t qndrueshm letrar, t bazuar thellsisht n ndjenja universale: n gjithkohsi dhe gjithshtrirje hapsinore. Thoni se far dini pr rolin prej reformatori lirik n letrsin shqipe t Poradecit. Me veprat poetike Vallja e yjevedhe Ylli i zemrs, ai krijoi nj sistem unik poetik. Poezia e tij pr gjuhn shqipe njeh figurn origjinale, formn e re dhe ndjeshmrin e paprsritshme n letrsin ton. Ai prdor magjin e gjuhs, tiparin themelor t letrsis moderne. Qllim ndoshta jo n vetvete i poezis s tij, por i arritur, ishte vizioni sistemor mbi letrsin shqipe dhe letrsin botrore, duke i par kto n nj bashklidhje funksionale me njra-tjetrn. Ai proklamonte domosdoshmrin e nj vshtrimi trsor mbi letrsin dhe t nj vepre n sintez, pra nj form dhe nj prmbajtje q mund t arrihet vetm prmes intuits. Ai solli nj model krejt t ri t liriks n poezin ton, duke e trajtuar at si problem filozofiko-estetik, ndaj dhe zgjidhja q ai ofron prmes vargjeve sht absolute. Koncepti prej reformatori mund t konceptohet bazuar n shenjn e veant t ndjeshmris, q ai e sintetizon n form dhe prmbajtje. Komentoni krijimtarin e viteve 30 t Lasgush Poradecit dhe dallimin e saj nga romantizmi drejt formave t reja. Me Lasgush Poradecin, lirika shqiptare mund t konsiderohet si nj dukuri evropiane pr nga niveli i ligjrimit poetik origjinal. Ai paraqitet si poet me shpirt modern dhe evropian. N kt kuadr, Kuteli e ka konsideruar si vler themelore t letrsis shqipe. Dallimi me romantizmin dhe me format e tjera spikat fare mir, sepse ato ishin m tepr se sa nj ornament i thjesht, m shum sesa nj eleganc e jashtme. Evidentoni tiparet gjuhsore t letrsis simboliste tek vepra e Lasgush Poradecit dhe komentojini ato n kuadr t muzikalitetit dhe prshtypjen tek lexuesi. Lasgushi prdorte gjuhn metaforike. Ai ia doli q nprmjet muzikalitetit t vargut (aliteracionit, onomatopes, rimave) t realizoj tiparet stilistike t estetiks simboliste. Gjithashtu mbshtetja n folklor sht prirje e till, por

201

ndoshta n nj kuptim m naiv. Autori n poezin e tij prdor fjal q lidhen me dukurit dhe jo me sendet; reflekton perceptimin dhe jo vzhgimin apo prekjen e tyre. Ai e refuzon gjuhsisht vendngjarjen dhe kohn e ndodhjes, duke krijuar hapsira e shtrirje universale n poezin e tij. Analizoni nntekstet n universin poetik t poetit. Tek universi poetik i L. Poradecit hasim si te rrallkush n poezin shqipe, nj magji t pastr t gjuhs shqipe, t forcave magjike t tingujve, q japin thirrjet e jets nprmjet zanoreve; n radhitjen objektive njeriu, jeta, Zoti, prjetsia; n radhitjen logjike gruaja-burri-androgjenia, t lidhur t gjith s bashku nprmjet erosit, dashuris si thelb i jets, si dhe nprmjet vdekjes si rruga drejt prjetsis, afektive nprmjet cilsimeve, p.sh. Kur ka thn e bukura, nnkupton m e dashura dhe madje gramatikore, inversionet, pr ti dhn nj tjetr fuqi poetike. Poeti mbshtetet n mnyr konsekuente n magjin e gjuhs, nj tipar konstant i liriks moderne, duke shfrytzuar t gjitha mundsit tingllore dhe asociative t fjals, duke lidhur prmbajtje t errta pa kuptim p.sh. Gaz- helmprurs apo helm-gazprurs, por dhe fuqi misterioze Nj mal e hon e det e llaftari, magjike Bashkohesh brenda me prjashtsi/ bashkohesh jashta me prjashtsi/bashkohesh, tretesh me prjetsi, t tingllueshmris s pastr Rnd e fell- edhe prjet. Rrjeti i tensionit t poemave lasgushiane prbhet nga energji analoge q njeh vetm muzika. Kjo poezi do t dallohet pr figurat tingllore, pr vijimin e gradve t intensitetit, pr lvizjet absolute, ngjitse dhe zbritse, n alternanc midis akumulimit dhe shkarkimit. Me t parn pik loti.../Lot i par-ah lot i shkret/ Zu m shket pr tatpjet/ sapo Zoti m dha jet: m dha jet dhe m la vet... Arsyetoni thelbin e kompleksitetit poetik e ideor t veprs s Lasgush Poradecit. Lasgushi e ndrton poetikn e veprave t tij nprmjet fjalve-ky q ndahen n dy grupe t mdha. M pas jep nj grshetim t sendeve apo tipareve q nuk prputhen me njra-tjetrn n mnyr normale. Kshtu vet poeti n gjith krijimtarin e tij ka qen i prirur nga ideali i unitetit, koherencs s universit artistik, duke u konfirmuar si autor i sintezave t mdha lirike. N kt univers nnshtresohen dhe panteizmi dhe toksorja, kozmogonikja dhe hedonistikja, parnasiania dhe folklorikja, romantikja dhe hermetikja - t infiltruara n kt bot me prkatsi autentike. Poeti ia ka dal t shpreh poetikisht nj sistem t tr poetik, korrelativ dhe koherent n t gjitha hallkat prbrse t tij. Racional dhe ndjesor, piktural dhe muzikal, onirik dhe real, mjeshtr fin i fjals shqipe, filozof dhe folklorik, peizazhist dhe dramatik, Poradeci krijon kshtu nj nga veprat m komplete dhe m komplekse n letrsin shqipe. Prshkruani modifikimin struktural q solli poezia e Lasgush Poradecit n letrsin shqipe. Me Lasgush Poradecin ndodh, n fakt, nj modifikim struktural n retorikn e poezis shqipe. Nse deri te Poradeci ligjrimi kishte nj patos t jashtm, nse mesazhi poetik konfigurohej n nj sasi t madhe informacioni t transmetuar lexuesit, prmes autorit t vllimit Vallja e yjeve, lirika bhet, n radh t par, shprehja e nj gjendje vetdijeje konkrete, prmes nj gjuhe me ngjyrim afektiv.

202

Shpjegoni format se si personaliteti i Lasgush Poradecit sht reflektuar n krijimtarin e tij poetike. Vet personaliteti i Lasgush Poradecit ishte kontradiktor: n rini shkroi pr vdekjen si koncept filozofik. Gjithashtu ai ndjenjat e jets si dashuria, i trajtonte n raporte ekstreme dhe t anatemuara si gaz-helmprurs etj. Megjithat mnyra se si ai i sht prqasur erosit, dshmon pr luftn brenda tij pr t mbijetuar ndaj do lloj force. Pas lufte, kur regjimi prpiqej ta harronte me do kusht, ai shkruante brilantet m t vyera pr erotiken si Kamadeva, apo filozofike si ekskursioni teologjik i Sokratit.

Ora III Objektiva:


a) T analizohet trajtimi i erosit n poezin e Poradecit; b) T arsyetohet mbi konceptin e hapsirs kombtare te Poradeci; c) T vlersohet vepra e Poradecit n kuadrin e prsosmris s gjuhs shqipe. Vlersoni rndsin e erotiks n poezin e Llazar Gushos. N letrat shqipe deri te Poradeci nuk ekzistojn projekte kaq t strholluara, q krijojn nj pasqyrim aq t thell t erosit njerzor. Erosi sht i projektuar m s teprmi n ujrat e ndrrs. Onirikja te Lasgush Poradeci nuk sht vetm nj prosede letrare, por dhe nj model pjellor i njohjes, i kuptimit t ekzistencs, nj piknisje pr prftimin e raporteve t uditshme midis reales dhe ideales, individuales dhe kozmikes, vdekjes e jets dhe, mbi t gjitha, midis erosit dhe qenies njerzore Shpjegoni thelbin e qenies n ndrrimet e poezis s Lasgush Poradecit. Poeti n ndrr bazohet me nj penetrim vendimtar n thellsin e qenies s tij, duke angazhuar vet themelet e qenies, pikrisht atje ku ka humbje trsore t ndrgjegjes individuale, duke kaluar n rrafshet m t thella t unit dhe atje ku uni nuk ekziston m. Gjuha metaforike e ndrrs sht m sintetike, m e prqendruar, ajo nuk ka asgj t prbashkt me konceptet racionale. ndrrimi i fal dashuris s projektuar n fmijri nj paansi, prsosuri, pafajsi t gjesteve, mekanikn e lvizjeve. Poeti n ndrr barazohet me nj penetrim vendimtar n thellsin e qenies s tij, duke angazhuar vet themelet e qenies, pikrisht atje ku ka humbje trsore t ndrgjegjes individuale, duke kaluar n rrafshet m t thella t unit dhe bash atje ku uni nuk ekziston m, aty ku sht shkrir me madhsin e kozmosit. Analizoni rndsin e vendlindjes dhe t gjuhs amtare n aspektin poetik t poezis lasgushiane. Poezia e Lasgush Poradecit sht krijuesja e nj hapsire kombtare, m s shumti nga pikpamja gjuhsore. Idilet e prmallshme t nj jete t pastr, mendimet filozofike, knga pr vendlindjen dhe posarisht pr liqenin marrin jet n nj mjedis morfologjikisht t pastr shqiptar. Gjuha shqipe sht vetdija e ndrdija e tij dhe e gjith kombit shqiptar.

203

Nxirrni n pah rolin e krijimtaris lasgushiane n zhvillimin dhe prsosjen e shum formave t shqipes. Jeta dhe vepra e Poradecit prbn nj fat pr letrsin shqipe. do shqipfols n mnyr t pavetdijshme, ka parasysh emancipuesin m t madh t liriks kombtare, reformatorin q ngriti poezin shqipe n kuota kombtare. Mbi t gjitha, Poradeci ka bindjen se gjuha shqipe mund t shpreh n mnyr t plot gjith spektrin emocional poetik. Ai e quan at Ligjrat pleqrishte; Frym e gojs shqiptare; Kng e ors shqiptare; Fjala jon pleqrishte; Kuvendi i zogut etj. Nga kto sintagma e formula poetike poeti njeh lashtsin e gjuhs shqipe (Ligjrat pleqrishte), identitetin etnik (Frym e gojs shqiptare), aftsin muzikore t shqipes (Kuvendi i zogut). N gjith krijimtarin e tij poeti bn prpjekje t vazhdueshme pr reformimin e gjuhs s pastr shqipe. Ai lektiset pas fryms, dlirsis dhe bukuris s shprehjes s kulluar t popullit, krijon e modelon sipas gjedhesh popullore, ndaj poezia e tij sht objekt arti dhe nj vler e mueshme, edhe pr bukurtingllimin harmonik t jashtzakonshm. Prjetimi intensiv intelektual, shpirti evropian, reflekse t kulturs s poetit, t bashkuar me elemente t poezis orale, mitike e kombtare, krijojn nj prbrje t veant, nj armatur nga ngrihet nj vepr solide me trajta origjinale. Komentoni diversionin evropian t krijimtaris s Lasgush Poradecit nprmjet koncepteve t tij. Lasgush Poradeci, duke br pjes n peizazhin modern evropian, mbart edhe tipare moderne q do t dallohen n jetn kulturore t kontinentit. Ligji q prcakton stilin e konceptuar si vizion nuk gjenerohet nga subjekti apo tema e veprs, dhe as nga gjuha artistike tradicionale. Me veprn e tij, poezia shqipe njohu pranin e pikturs dhe muziks n ndrtimin e lirizmit poetik m shum se doher m par. (Kini parasysh ktu poezin Shenjtresh t Malarmes). Diskutoni me njri-tjetrin pr prmasat evropiane t krijimtaris s Llazar Gushos. Pr kt mbani parasysh qndrimin e abej: Lasgush Poradeci na hap portn e nj jete t re n poezin shqiptare, nj frisson nef, si pat thn Viktor Hygoi pr veprat e Bodlerit, lind e rritet n lmin e kngs shqiptare nj stil i ri, t cilin do ta krkosh m kot ndr poett e tjer shqiptar, por m kot edhe ndr shkrimtart e huaj nga shkaku i origjinalitetit q shquan kt poet djalosh. Kuteli ka thn pr Lasgushin: Arti i tij i detyrohet vetm e vetm artit-mjeshtr t veprs Lasgushiane, e cila prej shum vitesh e ka robruar me bukurit e saj t pashoqe n letraturn shqipe, e me shoqe t rralla n letraturn e prbotshme. (Marr nga: Eldon Gjikaj, Cikli filozofik n sistemin poetik t Lasgush Poradecit, Naimi, Tiran, 2010, faqe 44-45). Analiz Prjetsia * Kjo analiz sht mbshtetur thellsisht dhe gjersisht n interpretimin q studiuesi Eldon Gjikaj i ka br poezis Prjetsia n monografin Cikli filozofik n sistemin poetik t Lasgush Poradecit, Naimi, Tiran, 2010. Pr kt arsye nuk jan cituar numrat e faqeve. Pr m tepr, sugjerohet konsultimi me burimin: Eldon Gjikaj, Cikli filozofik n sistemin poetik t Lasgush Poradecit, Naimi, Tiran, 2010 E tr vepra e Lasgush Poradecit ku m shum e ku m pak i dedikohet prjetsis. Nga pikpamja strukturore, prjetsia shfaqet si nj kusht i dyfisht, i varur dhe dominant. I varur sepse paraqitet si pjes e prodhuar nga t gjitha

204

shenjat kryesore ( dashuria, njeriu, Zoti, erosi, vdekja, etj ) dhe dominant sepse prjetsia kthehet n kushtin e tyre jetsor., ato duhet ta mbartin n vetvete domosdoshmrish. Vet poezia Prjetsia, bn pjes tek vllimi poetik Vallja e Yjeve i cili sht i strukturuar n shtat cikle. Cikli i pest Vallja e prjetsis prfshin edhe poezin Prjetsia. N baz t ktij cikli sht dominant semantika e prjetsis. N pes kngt q e prbjn paraqiten pes shkallt e zhvillimit t jets fiziko-psikike. Kto jan a. Lnda dhe jeta, b. Fryma dhe qllimi, c. Ndjenja dhe njeriu, . Njeriu dhe Zoti, d. Prjetsia. Ky cikl filozofik sht n gjendje t ngrthej elementet e sistemit n nj thelb poetik semantik sipas perspektivs zon toksore zon qiellore (simbol i pentagonit). Duke i ballafaquar ciklet e msiprme me kngt e ciklit filozofik gjithnj sipas perspektivs zon toksore zon qiellore prftohen kto ift: lnda dhe jetaVallja e Dherit Fryma dhe qllimi_vallja e vdekjes, ndjenjat dhe Njeriu, vallja e yjeve, njeriu dhe Zoti, vallja e Qiellit, prjetsia, vallja e Prjetsis. ifti i fundit prveohet nga t tjert sepse pashmangshm shtron pr zgjidhje nj shtje themelore: nse n ciklin filozofik Vallja e prjetsis reflektohen gjith t tjert, pra n nj far mnyre, n sistem si funksionin si qendr kondensuese e cikleve t veanta dhe se knga Prjetsia brenda tij kondenson kngt e tjera, ather paskemi t bjm me nj qendr t qendrs!? Gjithnj sipas perspektivs zon toksore zon qiellore, knga Prjetsia prqendron maksimalisht prurjen poetiko-semantike t ciklit filozofik, pr pasoj t krejt sistemit poetik lasgushian. Aty thuket i gjith konceptimi i autorit mbi botn dhe njeriun (n prshkallzimin trup-zemr-shpirt), dy kolonat universale t mendimit filozofik sot e mot sipas linjs vertikale tok/qiell., nga ky kndvshtrim mund t themi se mund t konsiderohet qendr e qendrs... ndrkaq n kontekstin ton ka rndsi t posame afria simbolike mes numrit pes dhe qendrs. Pesa evokon qendrn e kryqit, pozicioni qendror i njeriut mes toks dhe qiellit. Pra Lasgushi ka krkuar n poezin e tij, qendrn e qendrs pesekndshe, nprmjet ksaj ai pasuron vlerat estetike t tekstit. Knga Prjetsia zgjerohet ndjeshm., ajo prbhet nga tri pjes, paraprakisht Prjetsia si n boshtin vertikal VY, ashtu edhe n boshtin hapsinor VZ, e paraqet n mnyr t prqendruar vizionin e tij poetiko-filizofik mbi shtje madhore: Procesi i njohjes prej njeriut, shkallt e ktij procesi sa racional aq edhe mistik, ku bota toksore me botn qiellore krijojn amalgam t qensishme. Poezia Prjetsia sht e ndar n tre pjes dhe ka nj organizim specifik t materialit shkrimor. Vargjet rimojn me njri tjetrin sipas skems aba b, me rima fundore dhe parafundore. Studiuesi Eldon Gjikaj n punimin e tij Cikli filozofik n sistemin poetik t Lasgush Poradecit, ka vrejtur se mes ideve filozofike t Lasgushit ka prkime me idet filozofike t Kantit. Thn ndryshe, n poezin Prjetsia, studiuesi vren se Lasgushi ka ndrtuar nj raport: perceptimi shqisor i bots s jashtme-formsimi i saj subjektiv, ku do subjekti i gjegjet nj e jashtme e veant dhe personale. Raportet q prbjn tharmin ideor t poezis Prjetsia, sht ai i shkmbimeve n kahjen subjektnatyr, thn ndryshe e brendshme e jashtme, por edhe e anasjella, pra natyrsubjekt, e jashtme e brendshme. N nj studim n rrafshin vertikal t poezis Prjetsia gjenden pikprerje ku paraqitet poetikisht procesi i njohjes s bots prmes shqisave: t shijuarit, t

205

prekurit, t shikuarit, t dgjuarit (referuar procesit t njohjes sipas Kantit). Vese ky njeri shfaqet i br njsh me objektin e perceptuar: Je lng... / Je pluhur.../Je er e lules s vet...Je fije bar, je tingull prej kmbore. N kt kuadr poezia i referohet tre fjalve kye, trupit, zemrs, shpirtit. Pra lidhja me botn, kryhet sipas ktij rendi. N kngn e par, nprmjet trupit me tre shqisa: t shijuarit, t prekurit, t nuhaturit, n kngn e dyt prmjet dy shqisave t tjetra, t shikuarit dhe t dgjuarit t cilat mbrrijn thell tek njeriu dhe t prbashkuara, japin zemr. N kngn e tret mbrrihet n shkalln e tret t lidhjes, e cila sht m e plota dhe m e thella, shkalla e shpirtit. Shkmbimi n kngn e tret nuk ka vetm kahje nga jasht brenda, pra natyr-subjekt, por edhe nga brenda jasht, subjekt-natyr. Kemi t bjm me nj proces t tr shkmbimesh t ndrsjellta, mes t veants dhe t prgjithshmes t cilin Lasgushi e quan shteg bashkimi, nj proces ky i mistershm (q ti sdi se si). Prjetsia n interpretimin e saj n rrafshin vertikal sht nj tekst i alternuar mes vets s par dhe vets s dyt, me denduri m t madhe t ksaj t fundit. Fillimisht duhet identifikuar zri n vetn e par., kush flet? edhe pse n dukje dika sht e thjesht, sht e qart se premri un si z n poezi i takon prjetsis, vese n kt rast prjetsia sht njsh me nj Zot panteist, sepse entiteti t cilin e shquan zri n vetn e par shtrihet n t gjitha elementet e natyrs. Kjo dukuri prkon me mendimin e Ali Xhikut, pr pranimin e nj Zoti panteist tek poeti: Zoti i Lasgushit nuk sht Zoti teologjik, por Zoti q si n do gj t natyrs, sht edhe n vet njeriun. Duke u rikthyer tek zri i rrfimit, n rrafshin vertikal poezia Prjetsia, ilustron nj skem dialogjike. Ku njri personazh, njeriu, sht i pranishm vetm si subjekt, e cila skematikisht mund t prfytyrohej: Zoti (Prjetsia)Njeriu Pr sa i prket t vrtets s procesit t njohjes, poeti sht i shkrir si me Zotin ashtu edhe me Njeriun. Reflektimi meditativ i poetit, vjen prmes zrit t Zotit n trajt predikimi mbi njeriun, pra duket sikur poeti m s shumti krkon t sqaroj vetveten. Nga kjo pikpamje, n rrafshin e mesazhit vertikal, n poezin prjetsia dhnsi dhe marrsi identifikohen n nj: poeti. Procesin e njohjes s bots, autori e jep n mnyr t prshkallzuar prmes: perceptimit shqisor (shijon, prket, je, sheh, etj)., stadit shpirtror (ndje.,) raporteve e brendshme/e jashtme, e jashtme /e brendshme, shkmbimeve t ndrsjella mes tyre (vlak, det). Si n interpretimin n rrafshin vertikal, ashtu edhe n rrafshin hapsinor poezia Prjetsia, sht e organizuar n formn vertikale t materialit shkrimor, duke shkuar gjithnj prej kulmit drejt nj baze t shtrir, pastaj rishtas kulmim e rishtas n vargje t gjata. Vet titulli i poezis Prjetsia lidhet me nj kategori absolute qiellore, e cila nis t zbres e t zr vend n gjsendet toksore e njerzore. Prgjithsisht poezia sht e ndrtuar nprmjet vargjeve t lira, por t ndrtuar me nj muzikalitet t rrall. Gjithashtu n poezi vrehen, prdorimi i prsritjes s fjalve e togfjalshave, me qllim prforcimin e mendimit., prdorimi i vargjeve eliptike: (n qiell, q mendjen ty ta qellson,/n diell mendjen q ta diellson) ktu kemi zhvendosjen e premrit q n segmentin e dyt t vargut, e cila pasohet me mungesn e premrit ty. Gjithashtu vrejm prdorimin e enumeracionit dhe t pyetjeve retorike, si n do poezi kemi prpjekjet e Lasgush Poradecit pr t na dhn fjal t reja, si dhe antonimin: n kulm, n thelb, n fund t vetes sate.

206

Kreu VII: Teksti narrativ


7.2 Nikollaj Gogol - Shnimet e nj t menduri
Flitni pr risit q ka sjell novela Shnimet e nj t menduri n letrsi. Novela e N. V. Gogolit Shnimet e nj t menduri (1834) paraqet cilsisht nj etap t re t letrsis n prpunimin e tems s menduris. menduria e Poprishinit sht nj shprngulje nga bota reale n botn imagjinare, nga bota objektive n botn subjektive. N kt novel, Gogoli prforcon motivimin social t menduris s heroit t tij. Autori na paraqet mendurin sociale, t lindur nga rregullimi jonormal i shoqris, n t ciln njeriu shndrrohet thjesht n nj zero, ndrsa shkalla e vlerave t personalitetit njerzor prcaktohet nga statusi i tij n hierarkin sociale. Analizoni thelbin dhe aspektin romantik t menduris individuale n veprn Shnimet e nj t menduri. Ndrveprimi i ngusht hetohet ndrmjet interpretimit q Gogoli i bn tems s menduris n noveln Shnimet e nj t menduri dhe menduris romantike. Prve ksaj, Gogoli i ka shtuar novels edhe trajtimin romantik t menduris, duke e rikuptimsuar at n aspektin social, me mundsin e paraqitjes s funksionit anormal t pushtetit autoritar. Ashtu si i menduri romantik, Poprishini e gjen lirin tek aktet, mendimet dhe fjalt. Kshtu, ai e shpall veten mbret t Spanjs, duke u liruar njkohsisht nga posti i urryer i kshilltarit titullar; ai lirohet nga servilizmi poshtrues, q i karakterizon npunsit e departamentit; s mbrami, ai lirohet edhe nga ndjenja skllavruese para shklqesis s saj, Sofis. Zbuloni karakterin e lirimit t heroit nprmjet menduris individuale dhe menduris kolektive. lirimi i Poprishinit n roman sht prap larg t qenit i plot. Madje edhe n menduri ai vlern e personalitetit njerzor e sheh, para s gjithash, brenda shkalls s hierarkis sociale, prandaj e shpall veten mbret. Pikrisht ky fakt e dallon Poprishinin nga menduria romantike dhe vet heroi paraqet inversin e modelit romantik, me njeriun e jashtzakonshm, q, m vlerat e tij, konsiderohet nga turma si i mendur. N novel, menduria individuale sht pjes e menduris kolektive; nj menduri e rendit social dhe e pasiguris s konvencionit ideologjik. Arsyetoni prdorimin e groteskut n noveln Shnimet e nj t menduri. Novela Shnimet e nj t menduri si shnime, si autorrfim i heroit, ndeshet pr her t vetme n krijimtarin e Gogolit. Tema e menduris q prek njkohsisht tre aspekte: sociale, estetike dhe personale-biografike, ka br t mundur prfshirjen n vepr t elementit t groteskut fantastik. N botn estetike iluzive t Gogolit ky grotesk nuk konfirmohet si realiteti m i eprm; prkundrazi, te Gogoli grotesku ulet n mnyr realiste deri te menduria, n kuptimin e drejtprdrejt t fjals. Krahasoni sjelljen e Poprishinit n raport me kolegt e tjer. Cilat jan shpjegimet q jep ai? Po gjykimi juaj cili sht?

207

Sjellja e Propishinit n raport me kolegt fillon nprmjet talljes ku ai thot se skish shkelur n dikaster prej tri javsh a m shum. N fakt askush nuk e kish krkuar at. N hullin e menduris s tij ai ngre mitin pr veten duke qen mosprfills ndaj shefave e kolegve. Ai i cilson horra bashkpuntort dhe sjelljen e tyre e vendos n kuadr t dalldis megalomane duke i vn vetes gjra q nuk i ka. Ai refuzon t kryej punn por refuzon edhe figurn e drejtorit. Kshtu, thn ndryshe menduria e heroit ka t bj me sjelljen por jo me rebelizmin q ai shfaq kundra t qenit normal nj punonjs administrate si dhe rebelimi i tij pr t mos qen i varur nga nj sundimtar konkret drejtori. Shpjegoni eprsin e Poprishinit nga aspekti individual, psikologjik e social nprmjet frazs: Po un e nnshtrova n vendin m t dukshm, atje ku n emrin drejtori i dikasterit dhe shkrova: Ferdinant VIII. Eprsia e Poprishinit ka dy baza, s pari ai revokon t kaluarn e vet aristokrate dhe s dyti gjendjen e tij mendore aktuale q sht rebelizmi. Duke thn mbreti Ferdinant ai thjesht ka thn se nuk ka nj mbret q atij ti jap urdhra, por se ai sht mbreti i vetvetes dhe urdhron vetveten. Ai e stigmatizon regjimin e kaluar duke qen se e gjen jasht kohe dhe kufizues t liris personale. Analizoni tonet groteske e sarkastike t rrfimit t Gogolit nprmjet fjalve e veprimeve t tij. Duke iu referuar fragmentit kur Poprishini vendos t merret me punt e shtetit, ai thot se ka zbuluar q Kina dhe Spanja jan i njjti vend dhe vetm nga shkaku i injorancs njerzit i konsiderojn si shtete t ndryshme. N fakt autori ka prdorur ktu nj absurd pr t dhn shkalln e menduris s heroit, megjithat n t vrtet ky sht nj ton grotesk q mendja gjeniale e Gogolit ka gjetur pr t parathn t ardhmen e bots, ndarjen n zona influence politike. Nnteksti sht q t gjitha shtetet banohen nga nj popullsi q mbart kulturn e vet por thelbi i tyre sht njerzimi. Me tone sarkastike Gogoli dnon at se ka do ti ndodh bots. N nj far mnyre ai ka parakuptuar efektet globale dhe papjekurin n t ciln do t ndodhet politika e madhe pr ta parandaluar efektet negative t konservatorizmit. Analizoni nismn e Poprishinit pr t shptuar botn mes idealizmit dhe budallallkut. Ktu ne mund t sjellim ndrmend figurn madhshtore t Don Kishotit, i cili donte t ndryshonte botn sepse ndoshta i trembej s ardhmes. N fakt Poprishini parandien nj ngjarje t uditshme q toka do tia hip hns. Me kt autori Gogol thjesht ka parathn faktin se bota do t shkoj drejt nj fundi m t errt. Me prishjen e sistemit diellor nprmjet absurdit, ai ka dhn prishjen e sistemit t t gjith rendit botror. Nisma e Poprishinit n fakt nuk sht asgj tjetr vese nisma e do njeriu idealist pr nj bot m t mir. Ai duke iu referuar ndjenjave meskine t pushtetit ngre alibin e ngjarjes q toka do tia hip hns. Megjithat ai duhet kuptuar thjesht si figura e njeriut q ka humbur fuqin e tij prball forcave m madhore. Budallallku i tij nuk sht nj himn pr marrzin por sht nj thirrje kundra errsimit t mendjes q e prt njerzimin pr shkak t pushtetit.

208

7.5 Odin Mondvalsen, Trebeshina


Analizoni absurdin e gjendjes s personazhit mes pasjes dhe mospasjes s nj emri. Referojuni humbjes s identitetit nn trysnit politike t ndryshme. Q n fillim heroi yn humbet identitetin e tij. Nga koha e shkuar n t tashmen ai ndrron emr por vet e ka harruar se cili sht. Ai di thjesht q sht. Nisur nga kjo mund t themi se nn trysnin e totalitarizmit apo nazizmit individi humbet emrin. N fakt nuk ka t bj drejtprdrejt me humbjen e emrit. Kjo lidhet m s shumti me humbjen e identitetit q sistemet prpiqen t modifikojn ndrgjegjen personale prpiqen dhe m s shumti arrijn tju bjn individve. Zbrtheni domethnien dhe simbolikn e nj injeksioni n kontekstin e diktaturs. far sht pr ju paralizimi mendor? Injeksioni n kontekstin e diktaturs ka dy kuptime: nj real dhe nj ireal. Kuptimi real lidhet me torturn e llojit t ndryshm, ndrsa konteksti ireal ka t bj me at q quhet shplarje e trurit. N sistemin totalitar n Shqipri, diktatura ndaloi fjaln e lir dhe mendimin ndryshe duke rrnjosur n mas dogmn e realizmit socialist. N kt kuadr mendja e pjess m t madhe t kombit u brumos sipas filozofis politike t regjimit. Arsyetoni dramn e liris s individit nn pushtetin totalitar mes t qenit n Hn dhe varrimit t shokve aty si dhe largimit n Mars. Drama n shoqrin totalitare prek gjithknd n kuptimin q ti nuk je i lir t flassh dhe as t mendosh. Heroi yn Odin Mondvalsen zgjedh q kt izolim mendor nprmjet situatave absurde ta refuzoj duke krijuar halucinacione t tipit vajtje n hn si nj mundsi pr t ikur sa m larg realitetit. Varrimi i shokve n hn lidhet me at q njerzit e fjals s lir mbetn me varr pa emr. Largimi n mars sht thjesht nj mnyr pr tu larguar nga realiteti. Zbuloni budallallkun e ideologjis komuniste dhe funksionimin e shrbimit sekret mes kleks s gomarit t Harizit. Me qllimin pr t dnuar njerz sistemi ngrinte akuza t rreme pr individ t caktuar q nuk i shkonin pr shtat. Nj nga kto ishte edhe humbja e gomarit t Dajlanit q sht nj grotesk pr t dhn kotsin dhe demagogjin e akuzave t komunizmit. A mund t krkohet nj gomar n mars? A mund t dnohet nj njeri pr humbjen e nj gomari? Komentoni fjalt e Odin Mondvalsenit n thirrjen e tij: Pse, a nuk ngjan historia e qenit me at t njeriut?!... dhe mungesn e liris s fjals n diktatur. Zhvlersimi i figurs s individit ishte nj qllim n vetvete i sistemit totalitar. Nj nga mnyrat q sistemi prdori ishte edhe tradhtia e shokve. Trebeshina ka prdorur qenin, simbolin e besnikris pr t dhn makabritetin dhe deformimin njerzor nga sistemi totalitar. Leximi tjetr ka t bj me keqtrajtimin e njeriut. Trajtimi i tij si qen duke iu referuar ktu edhe nazizmit. Krahasoni qndrimet e Odin Mondvalsenit me at t shokut t burgut prball bukuris q hyn n qeli. Dy shokt e qelis vizitohen nga nj vajz e bukur me flok t verdh. N kulmin e izolimit kta dy burra kan reagime t ndryshme, njri prej mashkulli dhe tjetri prej t friksuari. N kt aspekt ne lexojm dorn e

209

sigurimit t shtetit i cili dyshonte edhe brenda sistemit t tij t ndshkimit si ishin burgjet. Shoku i dhoms i Odin Mondvalsenit sht simboli i tmerrit q prjetonte individi brenda burgjeve duke i refuzuar kshtu vetes edhe knaqsin e t vshtruarit. Shpjegoni dashurin ireale mes shmblltyrs dhe realitetit n fragment. Me mendjen e tij Odin Mondvalsen del nga burgu dhe shkon t shtis pran liqenit. Aty i shfaqet vegimi i t dashurs s tij, q n roman e quan vajz, e cila i buzqeshte. Sa m shum ai i afrohej aq m shum ajo zhdukej. N kt kontekst shkrimtari ka dhn kufizimin e shprehjes s dashuris n sistemin komunist. Ai thot se ne kishim m shum fjal nga ato q na kishin msuar nnat tona, kurse tashti fjalt jan m t pakta dhe i fryjn me qllim q t mbushin me t hapsirat e pafund, q kshtu t jen vetm fjalt e fryra t atyre q shkrifen e shkrifen edhe prtej asaj q njihet si shkrifje. Kshtu autori ka dhn ndshkimin e ndjenjs s pastr n sistem dhe ngadhnjimin ndjenjs s hipokrizis n dashuri duke e uar at deri n degjenerim.

Petro Marko (1913-1991)


Brezi i Humbur
Termi Brezi i humbur i referohet atij brezi t artistve q doln prgjithsisht gjat periudhs s Lufts s Par Botrore. Ky term u b shum popullor nga Ernest Heminguej, i cili e prdori at si epigraf pr noveln e tij Dhe dielli lind n 1926-n. Biograft e tij thon se kt term Heminguejt ja shtiu n vesh Gertrude Shtejn, t cils i mbetn shum mbresa nga aftsit e mekanikut t nj garazhi dhe ajo pyeti pronarin e tij, se ku ishte trajnuar mekaniku. Ai u prgjigj, se t rinjt e kohs mund t trajnohen shum lehtsisht sepse ata ishin t pashpres, ndaj ai i cilsoi si brez i humbur. Megjithat termi brez i humbur prdoret q nga fundi i Lufts s Par Botrore, deri tek fillimi i Depresionit t Madh n Amerik (ka prkufizime kohore q nga 1883-1900). N Evrop Brezi i humbur quhen ndryshe gjenerata e 1914. N Britani ky term ju referua atyre q u vran gjat Lufts s Par Botrore. Shum njerz q kan jetuar n at koh menduan se rinia e tyre dhe m e mira e kombit u shkatrruan si pasoj e lufts. Pr letrsin amerikane Brezi i humbur prshkruan shkrimtart amerikan t cilt u rebeluan, kundra asaj q Amerika u b n vitet 1900, pra kthimit t saj n qendr biznesi. Gjithsesi, shkrimtart e Brezit t humbur, ndjen se Amerika nuk ishte nj histori suksesi edhe pse po kthehej n qendr e kulturs kozmopolitane. Kshtu shkrimtart amerikan vendosn t udhtonin npr Evrop, n vende si Parisi dhe Londra. Ata prisnin q t gjenin lirin letrare dhe nj mnyr kozmopolitane t jetuari, q parakuptonte nj miks t kaluarash dhe kulturash kombtare. Nga pikpamja stilistike Brezi i humbur, pr letrsin amerikane parakuptonte ndryshimin e stilit t t shkruarit nga viktorian n modern. Megjithat prgjithsisht pr Evropn, Brezi i humbur shklqeu n periudhn ndrmjet Lufts s Par dhe t Dyt Botrore. Kshtu pjesa m e madhe e shkrimtarve amerikane q lvizn n Evrop n kt periudh u rikthyen n Amerik. Shkrimtart me prfaqsues

210

t Brezit t humbur jan, Ernest Heminguej, Tomas Eliot, Ezra Paund, Erich Maria Remarc, etj.

Brezi i humbur brenda Petro Markos


Prgjithsisht Brezi i humbur n Shqipri prfshin ata shkrimtar q u inspiruan nga idealizmi i liris, humanizmi, por t cilt nuk mundn ta realizojn ndrrn e tyre edhe pas prfundimit t Lufts s Dyt Botrore pr shkaqe politike. Lidhur me personalitetin e Petro Markos n kuadrin e shkrimtarve t Brezit t humbur, mund t themi se pavarsisht instalimit t regjimit komunist n vend, karakteri i tij mbeti i paluhatur n bindjet estetike pr nj letrsi t nj gjuhe dhe ideje t lir, si dhe n bindjet e tija politike. Pavarsisht faktit se ai nga pikpamja doktrinale ishte i majt, ai shkagoi sistemin n vend dhe pr m tepr t pasqyroj estetikn e realizmit socialist n veprn e tij. Petro Marko edhe n tematik, prve se n prditshmri, manifeston dashurin pr jetn: n momentet m t egra si riatdhesimi, apo kampi i prqendrimit lindin dashuria. Kjo mund t interpretohet minimalisht n dy plane, sikurse e tham n dashurin pr jetn, po edhe n kndvshtrimin e nevojs pr tu larguar nga realiteti (estetika e brezit t humbur). N t vrtet, vendet ku jan vendosur heronjt e Petro Markos jan pak a shum pa shum privatsi: nuk jan deti i hapur i Heminguejit, por jan nj shkmb, nj breg t gjitha simbole shkmbi p.sh. forca e jets prball forcs s individit; bregdeti shkmbor, jeta q vjen prball asaj q ka shkuar. Antagonizmi social q mbartin mbi vete binomet heroike t Markos jan pjes e lufts s paragjykimeve ndaj individit n shoqri: Ana Maria- puntore seksi prball nj oficeri; apo tek rasti i Nata e Ustiks, dashuria e vajzs boshnjake me djalin shqiptar. Karakteristikn e mendjes s hapur n jetn e vet, Petro Marko e paraqet dhe n letrsi. Prgjithsisht, nj karakteristik tjetr e heronjve t Petro Markos sht dorzimi ndaj realitetit. Kjo nuk do t thot se ata jan pasiv ndaj ndjenjs, ata thjesht ndihen t pazot pr t kundrvepruar. Romanet e tij me fabula nga lufta nuk jan thirrje pr trheqje ndaj jets, por pikrisht pr t gjetur dritn edhe n momente t tilla. Fati i heronjve t tij sht i shenjuar nga dashuria e pamundur, tipar i brezit t humbur ky. Ashtu si edhe tek manifesti i letrsis s brezit t humbur n Evrop, jan heroinat q zbusin karakterin e egr t lufts n romanet e Petro Markos, pasi ato kryejn misionin e tyre zbuts t situatave e t realitetit. Ato me hyjnsin femrore ndezin shkndijn e largimit dhe t refuzimit t gjendjes. Megjithat, ato i rikthehen fatit t tyre, q sht i destinuar t mos i prkrah pr nj fillim t ri. P.sh. Ana Maria Monti. Shkrimtari Petro Marko kishte nj besim t madh ndaj njeriut dhe mirsis n trsin e vet. Pjes e konfliktit parsor t romaneve t tij jan njerz t mbushur me dashamirsi e pozitivitet, por q m s shumti jan t zhgnjyer e t mbyllur. N krijimtarin letrare t P.M. vrehet zhgnjimi q shkrimtari prjetoi pas mbarimit t lufts. Faqet m t fuqishme t prozs s tij, reflektojn triumfin e dashuris dhe t humanizmit njerzor, pavarsisht fundeve tragjike t

211

personazheve t tij. Pas tatpjetave t jets n t cilat kalon individi n rrfimin e Petro Markos, ai mbetet i pamposhtur nga mizorit e bots dhe kultivon thelbin e tij njerzor. N themelet e fundit t tij qndron mbijetesa e dinjitetit t jets. Prandaj dhe romani quhet Qyteti i fundit, sepse ndoshta sht stacioni i fundit pr Ana Marien, por jo pr jetn q vazhdon.

Skeleti i analizs s romanit Qyteti i fundit


Analiza e romanit Qyteti i fundit mund t fokusohet n tre aspekte t cilat do t ndjekin hap pas hapi ezaurimin e njri-tjetrit: elementet e analizs, veprimet e analizs dhe gjuha artistike e realizimit t tyre. 1. Fabula e romanit: Prfundimi i Lufts s II Botrore, pushtuesit italian kthehen n vendin e tyre. Mes tyre sht edhe nj prostitut Ana Maria q n momentet e fundit t parakthimit dashurohet me toger Lekn, shqiptar. Dashuria e tyre nuk zgjat vese disa or. N momentin e paranisjes pr n Itali, Ana Maria hidhet n det dhe mbytet. 2. Qmtimi i rrfimit. Pr kt: - Thoni konfliktet kryesore dhe dytsore n roman. P.sh dashuria e dy t rinjve dhe pamundsia e ksaj dashurie, apo konflikti dytsor: mentaliteti q do ta paragjykonte figurn e Ans etj. - Ndajeni romanin n hyrje, linjn e peripecive t personazheve q luajn rol n konflikt dhe n zgjidhjen e tij; kulmin e romanit (fitorja e dashuris dhe tragjedia e saj); zgjidhja. Kto ilustrojini me fragmentet prgjegjs n libr, duke nxjerr n pah edhe karakteristikat e letrsis s brezit t humbur. - Analizoni se nprmjet cilave ngjarje kye sht realizuar uniteti i romanit. 3. Koha n roman. Kjo pik ka pr qllim q t identifikoj raportin kohor q ekziston mes kohs s fabuls (ndodhis si t till) dhe kohs s rrfimit (n koh e vendos rrfimtari ngjarjen). - Ngjarjet n analiz renditen sipas ndodhis s tyre kohore, pra n rend kronologjik. - Nprmjet detajeve gjuhsore t prdorura nga autori, identifikohet kohzgjatja e ndodhive (takimi i t rinjve) dhe shpejtsia e tyre (mbytja e Ana Marias n det). 4. Hapsira: Ku zhvillohen ngjarjet dhe simbolika q mbart do vend ku autori i vendos ato. 5. Trillimi dhe realiteti. Nprmjet ksaj ju identifikoni secilit tip i prket romani, atij realist apo atij fantastik. Kshtu ju keni prcaktuar gjinin letrare t cilit i prket ky roman. 6. Personazhet: Dalloni personazhet m kryesore dhe episodike t pjess. Portretizoni secilin prej tyre. - Identifikoni protagonistin, antagonistin, ndihmsit e konfliktit dhe personazhet dytsore. - Prshkruani n mnyr sintetike karakterizimin fizik, psikologjik, ideologjik, social, kulturor etj. si dhe sjelljen e tyre n rrfim, duke e

212

prcaktuar n dinamikn e zhvillimit apo evolucionin, por edhe n qndrueshmrin e tyre. (Ana Maria p.sh). 7. Rrfimtari: Identifikoni nse rrfimtari sht i brendshm (veta I), pra kemi identifikimin e rrfimtarit - personazhit apo sht i jashtm (e nderuar n vetn III). 8. Qllimet e autorit: Nprmjet stilit t shkrimit mund t vrejm nse autori ka pr qllim t na bind, nj roman historik p.sh; t argumentoj, roman filozofik, t na prshkruaj ngjarjet; analiz psikologjike (romani psikologjik), por m s shumti n nj roman t gjitha kto ngrthehen s bashku. 9. Teknikat e rrfimit: Nprmjet gjuhs s prdorur ne prforcojm edhe nj her se cilit drejtim estetik i prket shkrimtari, analizojm nga forma romanin, vrejm raportet ligjrat e drejt-ligjrat e zhdrejt pr t zbrthyer teknikat narratologjike etj.

213