Anda di halaman 1dari 369

RAPORTET MIDIS ARTEVE

sht vshtir t jepet nj definicion (prkufizim) mbi artin, si dhe kur ka lindur akcili art. Megjithat, fillimi apo lindja e akcilit art mund t krkohet n kohn kur njeriu filloi ti vshtroj gjrat dhe dukurit q ndodhnin rreth tij dhe kur filloi ta shprehte at q kishte dgjuar, at q kishte par dhe at q kishte ndjer. Kshtu, p.sh. njeriu parahistorik, njeriu i shpells, vizatonte n pllakat dhe muret e shpells gjrat (sendet) dhe kafsht t cilat e kan trhequr vmendjen dhe kureshtjen e tij; ai vizatonte peshqit dhe egrsirat, sepse me t part ushqehej, kurse nga t dytt friksohej; ecte dhe krcente ritmikisht, sepse i ndjenjte lvizjet n natyr dhe i dgjonte zrat (tingujt) e shpendve dhe kafshve. Objekt i meditimeve dhe i ndiesive t tij ishte e gjith natyra me dukurit e saj: bubullima dhe vrshimet, trmetet dhe zjarret, t ngrohtit dhe t ftohtit etj. N lidhje me kto dukuri njeriu e shprehte botn e tij t brendshme dhe ndjenjat e tij i shprehte prmes formave t ndryshme, si, ritmit, vizatimit dhe m von edhe t fjalve. Supozohet se nga reagimet e tilla t njeriut jan zhvilluar degt e ndryshme t artit, t cilat jan br objekt i kulturs shpirtrore t njeriut.

Fjala art vjen nga fjala latine ars, artis, q ka kuptimin e mjeshtris, aftsis, shkathtsis pr t krijuar dika. Ky sht kuptimi m i ngusht i fjals art. Por arti prfshin nj fush m t gjr t krijimtaris njerzore. N lashtsi ai kishte karakter sinkretik (gr. synkrtims bashkim) dhe n vete prfshinte: kngt, lojrat, ritet e ndryshme religjioze (fetare). Pra, n kuadr t tij prfshiheshin: poezia, muzika, vallja. Prmes lojs, valles dhe vizatimit njeriu i par paraqiste fenomenet e ndryshme q i prjetonte shpirtrisht. Po prmes ktyre formave (lojs, valles, vizatimit), n procesin e puns, lindi edhe arti si nj form e bots shpirtrore t njeriut. Por, njeriu i par, i paraqiste dukurit e ndryshme pa e kuptuar at q shihte dhe dgjonte. N aktivitetin e tij praktik dhe shpirtror lindn dhe u krijuan llojet e ndryshme t artit. N lidhje me llojet e arteve jan shprehur mendime t ndryshme. Kshtu, p.sh. q n antikitet shkrimtari i njohur grek Plutarku (Plutarchos) n lidhje me poezin dhe pikturn shpreh mendimin se poezia sht piktur e cila flet, kurse piktura poezi pa fjalw;1Prpjekje pr klasifikimin e arteve jan br q n lashtsi. Kshtu, sipas sofistve, artet mund t ndahen n ato q krijohen pr shkak t knaqsis s pastr dhe n ato t cilat krijohen pr shkak t ndonj Odnosi meu umetnostime, Nolit, Beograd, 1978, f. 43
1

dobie. Platoni sht ppjekur ti klasifikoj artet n disa mnyr. Sipas tij ekzistojn arte t cilat lidhen me realitetin (gjuetia), t cilat krijojn realitet (arkitektura) dhe arte t cilat e imitojn realitetin (piktura dhe poezia). Piktura imiton me an t ngjyrrave, loja me an t lvizjeve ritmike, muzika dhe poezia me an t toneve dhe t fjalve. Duke iu prmbajtur ktij parimi, Aristoteli prpunon tipologjin e gjinive letrare; ato midis tyre dallojn pr nga mjetet t cilat i imitojn, pr nga objektet t cilat i imitojn dhe pr nga mnyra n t ciln imitojn. P.sh. tragjedia, komedia dhe poezia epike kan pr objekt imitimin e veprimit njerzor, por n dy t parat ndodh vetm veprimi, ndrsa n ep, ai, kryesisht prshkruhet. Me ndarjen e arteve, ripunimin dhe sistemimin e tyre jan marr edhe shum autor t tjer, si, Ciceroni (Markus Tulius Cicero), gojtar romak, filozofi grek Plotini (Plotinus), kurse gojtari kartagjenas, Marcianus Kapela (Capella) n fillim t shekullit V, thekson shtat shkathtsi t lira, t cilat do t vlejn gjat tr mesjets. N mesin e ktyre shkathtsive ai prmend: gramatikn, arithmetikn, retorikn, muzikn dialektikn, dhe gjeometrin, Katr astronomin.

shkathtsit e para jan prfshir me emrin e njjt quadrivium, kurse tri t tjerat jan quajtur trivium, duke krijuar kshtu ciklin e par t studimeve letrare. At q sot e quajm teori e letrsis , n mesjet sht quajtur shkathsi e gojtaris. Deri n fillim t

renesanss mbretronte mendimi, i trashguar nga mesjeta, se muzika dhe poezia jan arte t lira dhe se qndrojn me lart se piktura, e cila konsiderohej si lloj m i ult i aktivitetit njerzor. Kundr ktij vlersimi ohet Leonardo da Vini duke i dhn prparsi pikturs dhe thekson se ajo qndron m lart se poezia n paraqitjen e forms, se ajo i shrben syrit, e cila sht shqisa m e rndsishme nga shqisa e t dgjuarit, se i nxit ndjenjat m shpejt se poezia dhe se ajo, ve tjerash, krkon prpjekjen dhe shkathtsin e artistit. Merita e madhe e renesanss qndron n at se artet plastike i ndau nga mjeshtrit, i bri shkathsi t lira, t cilat lindin ide dhe i ngriti n shkalln e shkencs. Por, Leonardo da Vini e ngriti piktorin mbi shkenctarin dhe poetin vetm nse vepra e tij sht unike dhe e veant. Sipas tij, piktura sht poezi e nemitur, kurse poezia sht piktur e verbr. Poezia sht shkenc e cila n shkalln m t lart ndikon te t verbrit, kurse piktura te t shurdhrit ( po aty, f. 50). Piktura ia kalon muziks, ajo sht mbi t, sepse nuk vdes menjher pas lindjes, si ndodh rasti me muzikn e mjer (po aty, f.52)... sepse poeti, duke prshkruar bukurin dhe shmtin e ndonj trupi, ta tregon at pjes-pjes dhe n koh t ndryshme, kurse piktori ta tregon t tr dhe prnjher (po aty, f. 52). N mesin e studiuesve t artit sht edhe Lesingu (Gothold Lessinga), i cili n veprn e tij Laokoon (Kultura, Beograd, 1954)) i prcakton

kufijt e qart dhe t fort midis arteve, duke pohuar se artet e ndryshme dallojn midis tyre nga mjetet e ndryshme t shprehjes. Lesingu konkludon se poezia sht art m i gjr dhe gjithprfshirs, arti piktural sht m sipror n paraqitjen e natyrs dhe t bukuris trupore, por poeti sht i vetmi n gjendje ti prshkruaj ndikimet e asaj bukurie te njerzit dhe n gjendjet e ndryshme emocionale t tyre. Thelbi i vshtrimeve t Lesingut nuk qndron vetm n at se piktura dhe poezia imitojn natyrn n mnyra t ndryshme (piktura me trupat, kurse poezia me veprime) dhe se shrbehen me materiale t ndryshme, por para s gjithash, n pohimin e tij se mjetet e imitimit gjenden n lidhje t ngusht me at q shprehin, q shenja duhet t jet n harmoni me at q shnon. N kt mnyr, artet ndahen n dy grupe krejt t veanta, n arte hapsinore dhe n arte kohore. N artet hapsinore do t mund t pfshiheshin: piktura, skulptura dhe arkitektura, kurse n artet kohore: muzika, poezia, aktrimi. T gjitha kto arte dallojn midis tyre pr nga mnyra dhe mjetet shprehse. Kshtu, muzika si mjet artistik prdor tingujt, piktura plhurn, letrn, brushn, ngjyrat; skulptura drurin, baltn, gurin, metalin, mermerin etj.; arkitektura materialin ndrtimor; loja ose vallja lvizjet ritmike; letrsia fjaln dhe t folurit. Si art i veant (art i shtat) prmendet edhe filmi, i cili si mjet artistik prdor figurat e gjalla lvizse. Filmi

sht nj art ku sintetizohen t gjitha artet e tjera. Prve filmit, kemi edhe artin teatror me t cilin ka ngjashmri, sepse edhe filmi edhe teatri i paraqesin dukurit jetsore n form t shfaqjeve dramatike. Por edhe filmi edhe teatri dallojn midis tyre. Kshtu, p.sh. personazhet (aktort) n teatr gjithnj flasin, kurse personazhet n film flasin vetm ather kur kt e krkon figura filmike q t thuan dika (Andre Marlo). Nga kto dallime kryesore dalin edhe veori t tjera t filmit dhe t teatrit. Kto dallime jan: n teatr fjala sht kryesore; ajo q shihet n sken sht m pak e rndsishme nga ajo q dgjohet; n film ndodh e kundrta: m e rndsishme sht figura, kurse fjala dhe zri kan rol dytsor. Nga kjo vepra teatrore mund t shfaqet n sken dhe radio, kurse vepra filmike n kinema dhe n televizor dmth. aty ku mund t shihet edhe figura etj. N mbshtetje t ktyre elementeve vrejm se objekt i t gjitha arteve sht jeta njerzore, vet njeriu dhe se ato dallojn mes tyre, n mnyrn e trajtimit t ktij objekti, nga mjetet shprehse prmes t cilave realizohet ideja e nj vepre letrare. Me an t artit njeriu krijon vepra artistike n t cilat paraqitet prvoja jetsore e tij dhe e bots q e rrethon, duke krijuar kshtu nj realitet t ri, duke u dhn dukurive jetsore kuptim njerzor, duke hapur horizonte t reja t kuptimit t jets dhe t bots, pa t cilin sdo t

kishte kuptim jeta njerzore. Andaj thuhet se jeta (e individit) sht e shkurtr, kurse dija dhe arti jan jetgjat ars longa, vita brevis.

LETRSIA, ART I FJALS


Kur flasim pr letrsin si art, para nesh shtrohen disa pyetje q krkojn prgjigje, si, sht letrsia, cilit lloj t artit i prket ajo, vend z ajo n mesin e arteve t tjera dhe raport ka ajo me shkencn etj. T gjitha artet n prgjithsi, kan pr objekt njeriun, jetn e tij. Pr ti shprehur pikpamjet e ndryshme mbi jetn dhe botn artet prdorin mjete dhe forma t ndryshme, t veanta. Edhe letrsia, si krijimtari shpirtrore, sht nj nga veprimtarit e lashta njerzore prmes s cils njeriu ka shprehur prvojn e tij gjat kohs duke ndikuar me kt rast mbi ndjenjat e njerzve t tjer. Nga kjo, letrsia si art i fjals, dmth. si art q shrbehet me fjaln (gjuhn), dallon nga artet e tjera. Termi letrsi n gjuhn shqipe prdoret n kuptime t ndryshme. N teorin e letrsis me kt term kuptojm nj lloj t veant t artit letrsin artistike dhe veprat e shkruara n kt lloj t artit dmth. letrsin si art i fjals. Termi letrsi vjen nga fjala latine litteratura, littera, term me t cilin shrbehemi edhe ne, e prdorin thuajse t gjitha gjuht evropiane pr emrtimin letrsi, q do t thot shkronj, shkrim, pra, me t sht kuptuar do gj q sht shkruar n

libra. Por, do gj q sht shkruar n libra dhe shkruhet, nuk mund t quhet letrsi. Krahas letrsis s shkruar ekziston edhe letrsia popullore, e cila sht krijuar nga populli dhe sht prhapur goj pas goje n kohn kur nuk ekzistonte shkrimi. Kjo e fundit ndryshon nga ajo e shkruara dhe sht m e vjetr se ajo e shkruara. Letrsin gojore e kan krijuar kngtart e talentuar popullor, ndrsa at t shkruarn e krijuan njerzit e shkolluar. Pra, ajo sht krijuar nga krijues anonim, kurse letrsia e shkruar nga shkrimtar t njohur. Letsia popullore prfshin n vete krijimet dhe prodhimet materiale dhe shpirtrore t popullit. N krijimet popullore gjejm fuqin krijuese t gjeniut popullor, i cili ka knduar pr at q ka ditur, pr at q ka par, pr at q ka ndier dhe pr at q sht e njohur nga masat e gjra popullore. Msuesi i kngtarit popullor ka qen vet jeta dhe problemet jetsore me t cilat sht ballafaquar vet populli. N krijimet popullore, poezi, tregime etj., sepse kjo nuk ka romane dhe drama si i ka letrsia e shkruar, e cila prkundrazi nuk ka ninulla, kng rituale, mitologjike etj., sht shfaqur dashuria e popullit pr nj jet m t mir e m t lumtur dhe dshira pr t ngadhnjyer mbi forcat e natyrs dhe t shoqris. Meq letrsia gojore sht kultura shpirtrore m e vjetr e popullit, ajo bhet baz dhe piknisje e letrsis artistike. Shum shkrimtar, duke filluar q nga antikiteti e kndej, krijimet e tyre i kan mbshtetur n folklor, do

t thot se letrsia gojore ka ushtruar nj ndikim t madh n letrsin artistike. Ndikim t till kan psuar edhe shkrimtart m t mdhenj botror, si: Dikensi, Shekspiri, Gogoli, Pushkini, Balzaku , Bokao, Servantesi, Rable, Gte, Tolstoj etj. Edhe shkrimtart shqiptar, sidomos romantikt, krijimtarin e tyre e kan mbshtetur n folklor. Kshtu ka vepruar De Rada, Gavril Dara i Riu, ajupi, Mjeda dhe krijuesit e mvonshm, si, Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Mark Krasniqi, Anton eta, Rexhep Hoxha, Rifat Kukaj e tj. Kjo dshmon pr pasurin e madhe t motiveve dhe t temave q ka krijuar populli. Jo t gjitha veprat i prkasin letrsis , por ato u takojn edhe fushave t tjera t dijes si jan filozofia, historia, sociologjia etj. Kshtu me fjaln literatur sot shnojm m shpesh at q sht shkruar mbi ndonj objekt dmth. grumbull veprash q kan t bjn me ndonj fush t dijes. Emrtimi letrsi artistike shnon dallimin midis veprave shkencore dhe veprave letrare n kuptimin e ngusht t fjals. Ndrkaq emrtimi letrsi e bukur sht m pak i prshtatshm pr ta mbuluar tr letrsin, por vetm nj an t saj. Kshtu termi belertristik (fr. belles lettres), shnon vetm nj pjes t letrsis (novelat dhe romanet) dhe jo letrsin artistike n trsi.

10

LETRSIA DHE ARTET E TJERA


Raportet midis degve t ndryshme t artit gjat zhvillimit t tyre historik gjithnj kan ndryshuar. Letrsia, si veprimtari krijuese, me an t s cils krijohet (formsohet) vepra letrare si burim knaqsie dhe e njohjes s veant, q n koht e lashta sht lidhur me disa arte si, me muzikn, pikturn etj. Midis ktyre arteve ekzistojn raporte marrse dhe dhnse. Ajo q e dallon letrsin nga kto arte sht gjuha t ciln artet e tjera se kan. Ajo q e dallon letrsin nga kto arte sht prjetimi estetik dhe prshtypja artistike, veprimtari prmes t cilave njeriu realizon aftsit krijuese. Ndikimet e ndrsjella midis arteve i

11

shohim q n lashtsi. Kshtu, p.sh. n lashtsi muzika e shoqronte lirikn, kurse me rastin e recitimit, prcillej me muzik edhe knga epike; edhe disa vepra muzikore nuk jan krejt t pavarura nga teksti gjuhsor letrar (opera etj.). Po kshtu raportet e letrsis me artet e tjera shihen edhe n aspektin e trajtimit t nj objekti. Kjo ndodh kur nj vepr pikturale ose muzikore mund t jet objekt frymzimi i nj vepre letrare. Ky raport midis letrsis dhe muziks ose pikturs shihet edhe n disa periudha t zhvillimit t letrsis n prgjithsi e t poezis n veanti. Kjo vrehet m s miri n poezin e simbolistve, t cilt kujdes t veant i kan kushtuar elementit muzikor n poezin e tyre. Insistimi i simbolostve n elementet dhe efektet muzikore n poezi qensisht e ka ndryshuar vet natyrn e poezis, e cila, duke u shrbyer me fjalt, muzikn dhe ngjyrat, dshiron t jet e afrt me t gjith shqisat. Ndenja e unitetit dhe lidhjet e ngushta midis arteve i kan ndriuar shum poetikat dhe teorit e shum epokave n zhvillimin e arteve. Megjithat, fjala, gjuha, mbeten fusha kryesore e letrsi.

12

13

LETRSIA DHE GJUHA


Letrsia, si art i fjals shrbehet me fjalt (gjuhn) me ka diferencohet nga artet e tjera. Pr dallim nga artet e tjera vepra letrare realizohet prmes gjuhs dhe mund t ekzistoj vetm n gjuh. do gj q ekziston n veprn letrare jo vetm q sht realizuar me an t gjuhs, por edhe njihet me an t gjuhs. Fjalt, fjalit dhe lidhjet midis tyre (fjalive) ndrtojn strukturn gjuhsore, por edhe realitetin e veprs, dmth. botn e brendshme t saj (personazhet, peizazhet, enteriert, ngjarjet, ndjenjat dhe idet). Botn e brendshme t veprs e prjetojm si nj lloj t bots reale vetm prmes prbrjes gjuhsore t veprs. Personazhet e nj romani, p.sh. ndrtohen me an t gjuhs me t ciln prshkruhen, nga nj varg fjalsh dhe fjalish me t cilat shkrimtari flet pr to ose me t cilat ai flet vet pr veten. Dhe vetm prmes fjalve dhe fjalive ata nga vepra deprtojn n vetdijen ton dhe marrin karakterin e qenieve t cilat ekzitojn personalisht. Bota e nj vjershe, edhe m shum sesa personazhet e nj romani, ekziston vetm n gjuhn e vjershs, n fjalt e saj. Vjershn mund ta prjetojm vetm nse i lexojm fjalt e saj, edhe at nse i lexojm vetm si i ndeshim n vjersh. Nse i ndryshojm, nse e ndryshojm rendin e tyre, nse i

14

lexojm duke ndryshuar ritmin e tyre, do t ndryshoj edhe kuptimi i tyre, por edhe i gjith kuptimi i saj i brendshm do t zbehet menjher, dhe ndoshta edhe do t zhduket plotsisht. Nga kjo, vjersha, vepra letrare n prgjithsi, jo vetm q sht e shtruar plotsisht n gjuh, por edhe plotsisht varet nga organizimi i saj. Sikundr q mermeri, bronxi, druri ose argjili jan matriale me t cilat ndrtohet dhe ekziston vepra skulpturore, ashtu edhe gjuha sht material me t cilin materializohet arti poetik dhe realizohet vepra poetike. Andaj raporti midis gjuhs dhe veprs letrare jan shum m t ndrlikuara dhe t komplikuara sesa raportet midis gurit dhe skulpturs, p.sh. Sartri njher i ka quajtur poett njerz t cilt mohojn ta prdorin gjuhn. Dhe poett vrtet shpesh nuk pranojn ta prdorin gjuhn n t njjtn form n t ciln e prdorim n pr do dit. Ata nganjher dshirojn t krijojn njfar gjuhe t veten, t veant, gjuh pa shablone dhe trivialitet, gjuh maksimalisht t pastr, gjuh t lir dhe t prkryer. Ky nuk sht synim q nuk i karakterizon vetm poett modern, por m shum se katr mij vjet poeti i vjetr egjiptian, Hahepere-Sub, nga koha e dinastis XII, e filloi Vajtimin e tij duke shprehur t njjtin synim: Do t dshiroja t flas me fjal t panjohur, t shprehem me gjuhn e re, e cila ende ska lulzuar, dhe t mos e prsris t njjtn gj, t mos e shpreh at q tashm sht vjetruar, at q tashm t part tan e kan

15

thn.2 Kjo n esenc sht i njjti synim t cilin mijra vjet m von poett dadaist u prpoqn ta realizojn n mnyrn m konsekuente. Meq gjuha ka nj fjalor dhe sintaks t qndrueshme, ajo bhet instrument i t menduarit dhe t shprehurit. Ajo, pra, gjuha, na ndihmon t kontaktojm me njerzit e tjer, tua komunikojm mendimet tona dhe si prgjigje e tyre ti njohim mendimet dhe preokupimet e tyre. Nga kndej gjuha z vend t rndsishm n studimin e letrsis. Vepra letrare, si realizim gjuhsor, paraqet nj kompleks t tr t dukurive lerare. Me nj fjal, letrsia sht nj grumbull veprash, prandaj sht e pamundur q me rastin e shqyrtimit t letrsis t mos prfshihet gjuha. Nuk mund t ndrtohet teoria e letrsis e t mos zhgjidhet shtja e vendit dhe e rolit t gjuhs n shfaqjen letrare, sepse shkrimtari qndimin e tij dhe disa vlera ua transmeton t tjerve n realizimin gjuhsor. Bota q paraqitet n letrsi sht nj bot ireale, e cila ekziston n shpirtin e autorit dhe e cila n shpirtin ton prjetohet si bot reale, por pa reagimin real praktik tonin n t. Fjalt e gjuhs letrare jan fjal t bukura, t zgjedhura me kujdes. Andaj edhe gjuha e veprs letrare sht e ndryshme nga gjuha e t folurit t zakonshm. Ajo, pra, gjuha e veprs letrare ka karakter t figurshm.
2

Leonard Woolley, Poeci civilizacije, Historija

ovjeanstva, svezak prvi, II, Naprijed, Zagreb, 1966, str. 567

16

Ajo shrbehet me figura (fjal) q shpjegojn ndonj dukuri nga jeta dhe cila ka kuptim m t gjr. Gjuha letrare shpesh merr edhe ngjyrim emocional dhe shpesh kushtzohet edhe nga karakteri (natyra) i gjinive dhe i llojeve (zhanreve) letrare. Nga kndej del se ndryshe krijohet nj vjersh e shkurtr lirike, ndryshe tregimi, novela, romani, drama etj. Prandaj, pa e kuptuar mir karakterin (natyrn) e gjuhs, nuk mund ta kuptojm as karakterin (natyrn) e letrsis. Vepra letrare para s gjithash sht krijim gjuhsor si do vepr e tjetr gjuhsore. Mendimet, idet dhe porosit e autorit prcillen n mnyr artistike prmes tekstit (lat. textus thurje, gshetim, lidhje fjalsh), i cili paraqet trsin e veprs letrare. Q ta kuptojm m mir nj vepr letrare varet nga konteksti i saj (lat.contextus nga contexere bashkthurje, grshetim), i cili paraqet fragmentin e kryer t tekstit t shkruar, i cili saktsisht prcakton kuptimin e fjalve ose frazave t veanta t prfshira n t, rrethanat n t cilat sht krijuar ai. Gjuha e tekstit sht nj lmi e veant e tekstit. Vepra letrare n kuptimin e ngusht t fjals i quajm ato realizime q kan rndsi t madhe pr kulturn e trsishme dmth. ato jan realizime t tilla q prfshijn prvojn e popujve, bile edhe t njerzimit. Vlera letrare e teksit mbshtetet n mundsit krijuese t vet gjuhs, e cila nuk sht thjesht mjet marrveshjeje, por n vete bart mundsin e realizimit (krijimit) t nj kuptimi krejt

17

tjetr, t ri, gjegjsisht, formsimin e nj bote krejt t re, t menduar. Se sa do t jet e realizuar nj vepr letrare n aspektin artistik, vlera do t ngrthej n vete, e gjith kjo varet nga aftsit kreative t prdorimit t gjuhs artistike gjat procesit krijues t secilit autor q merret me krijimtari shpirtrore. Vet vepra letrare e shkruar (modeluar) paraqet nj bot m vete, nj realitet t ri. Nga kjo edhe gjuha e letrsis artistike sht nj lloj i veant i ligjrimit. Gjuha e veprs artistike shquhet pr funksionin e saj estetik, pra, te lexuesi ajo duhet t ndikoj estetikisht dhe t ngjall ndjenjn e s bukurs, si synim kryesor i gjuhs. Pasuria gjuhsore, si tipar kryesor i veprs letrare, prfshin n vete fjalt dhe kuptimet e tyre, shprehjet dhe figurat e ndrtimit sintaksor, tipat e ligjrimit, stilet dhe gjith trashgimin e krijimtaris folklorike t tadits letrare. Gjuha e veprs letrare duhet t jet gjuh shprehse (ekspresive) dhe emocionale. Ajo duhet t jet gjuh e figurshme. Ajo duhet t ket karakter fytyrzues, duke paraqitur pamje dhe dukuri, veprime etj., t cilat n prfytyrimin ton duhet t dalin si pamje t gjalla. Pra, shkrimtart e prdorin gjuhn n t gjitha aspektet duke filluar nga tingujt e deri te organizimi i saj kryesor, tipat e ligjrimit dhe stileve. Nga kjo vepra artistike nuk sht vetm si krijim artistik, por edhe si krijim gjuhsor. Jo t gjitha veprat i prkasin letrsis. Shum vepra t tjera i prkasin shkencs, filozofis, historis

18

apo fushave t tjera t aktivitetit njerzor. Letrsia si fush e krijimtaris njerzore dallon nga shkencat e tjera n shum pikpamje. Do t thot se ekzistojn dallime midis procesit krijues n letrsi dhe atij hulumtues. Letrsia dhe shkenca dallojn midis tyre edhe pr nga mnyra e prpunimit t objektit q kan n shqyrtim. Shkenca e prpunon lndn e vet me an t koncepteve (nocioneve), jep t dhna dhe i konstaton faktet, duke ndikuar kshtu n njohjen dhe arsyen e njeriut. N shkenc kemi hulumtimin, metodat hulumtuese dhe zbulimin, qllim kryesor dhe i fundit i shkencs. Vet nocioni letrsi artistike tregon dallimin midis veprave shkencore dhe atyre letrare n kuptimin e ngusht t fjals. Shkenca si dije mbi metodat dhe hulumtimet e argumentuara, kurse letrsia mbshtetet mbi imagjinatn, invencionin, kreacionin. Ajo q i dallon veprat letrare dhe ato shkencore sht gjuha specifike e njrs dhe e tjetrs. Vepra letrare, pr dallim nga ajo shkencore, lndn e saj e paraqet me figura, n lvizje t vazhdueshme q shkakton iluzionin mbi jetn e cila zhvillohet para lexuesve dhe ata me tr qenien e tyre marrin pjes n t, me shpirtin dhe ndjenjat, ajo shkakton emocione, shqetsime dhe prcaktim aktiv ndaj ngjarjeve n vepr. Ktu dhe synimeve t qndon eprsia e personazheve

letrsis mbi shkencn, n ndikimin e saj t dyfisht mbi njeriun n at njohs dhe emcional, sepse letrsia paraqet jetn, prpjekjet, vuajtjet dhe luftn e

19

pandrprer t popullit pr t drejtat e tij, ajo e njeh lexuesin me t kaluarn, zakonet e mnyrn e jets, me njerzit dhe karakteret, me format e lufts dhe fazat npr t cilat ka kaluar populli. Lexuesi nuk mund t qndroj indiferent ndaj asaj q ndodh n vepr sikuse ndaj konstatimeve shkencore, por reagon aktivisht ndaj ngjarjeve dhe njerzve t cilt i paraqet shkrimtari. Derisa qllimi i letrsis sht krijimi i veprs letrare q sht n funksion t s vrtets, vepra shkencore synon t vrtetn shkencore. Veprat letrare artistike, pr dallim nga shkenca apo filozofia q synojn t krijojn nj pamje t sistemuar t njmendsis, nuk prmbajn vetm njohuri specifike t njmendsis, por e modelojn dhe e formsojn kt njmendsi. Veprat letrare shprehin edhe qndrimin e tyre specifik kreativ ndaj s ardhmes, andaj ato jetojn gjat dhe nuk vjetrohen ashtu si vjetrohen veprat e mdha shkencore. Kt e dshmojn edhe veprat e letrsis antike si jan Iliada dhe Odisea. Veprat shkencore shquhen pr racionalitetin e tyre, ato i drejtohen intelektit, arsyes, kurse veprat letrare u drejtohen ndjenjave njerzore. Ato dallojn edhe pr nga ligjrimi. N letrsi kemi ligjrimin artistik, kurse n shkenc kemi shkrimin joartistik. Knaqsin q ndjejm kur lexojm nj vepr letrare, nuk e ndjejm n veprat shkencore. Veprat letrare i shquan emocionaliteti, t cilin nuk e ndeshim n veprat

20

e fushave t tjera shkencore. Gjuha e artit sht gjuh simbolike, gjuh emocionuese; gjuha e shkencs sht gjuh precize dhe joemocionuese; gjuha e letrsis sht gjuh e figurshme, kurse gjuha shkencore sht gjuh e argumentuar dhe precize; gjuha e shkencs shpreh nj mendim objektiv, kurse gjuha e letrsis ka kuptim figurativ dhe fjalt marrin ngjyrime kuptimore, ajo sht e gjall, e pasur dhe e larmishme etj.

21

FUNKSIONI SHOQROR I LETRSIS


Meq vepra letrare realizohet prmes gjuhs, kurse gjuha para s gjithash shrben si mjet marrveshjeje midis njerzve, sht e qart se edhe letrsia duhet trajtuar si krijim shoqror, si dika q ka kuptim vetm brenda jets shoqrore. Veprat letrare prfshijn n vete prvoja dhe njohuri mbi dukurit e ndryshme t natyrs dhe t shoqris, ato flasin poashtu trthorazi dhe drejtprdrejt mbi jetn shoqrore. Ve ksaj edhe shkrimtari i prket nj shtrese t caktuar ose klase shoqrore. Nga kjo, ai, si prfaqsues i ndonj bashksie, n veprn e tij shpreh jo vetm kundrthniet n shoqri, por edhe synimet dhe aspiratat e asaj shoqrie. N vepr, qoft ajo poezi, roman ose dram etj. ai paraqet idealet e caktuara shoqrore dhe njerzore. Duke qen se shkrimtari i takon nj shtrese a klase t caktuar shoqrore, edhe vepra letrare i takon nj kohe dhe nj vendi t caktuar. Kshtu, p.sh. shkrimtart antik n veprat e tyre, prmes miteve dhe legjendave paraqesin shoqrin imagjinats e kohs, dhe ndrkaq t romantikt, tyre e prmes ndrrave projektojn

shoqrin e kohs, realistt prekin n natyrn klasore t shoqris duke u prpjekur ta ndryshojn at. Por kjo nuk do t ndodh n t gjitha formacionet apo

22

shkollat letrare, si ndodh p.sh. me simbolistt q i shmangen (largohen) shoqris. Nj dukuri t till e ndeshim p.sh. n Franc n teorin e arti pr art etj. Letrsia si art i fjals, sht dshmi e jets q kushtzohet nga koha dhe jeta shoqrore n t ciln zhvillohet ajo. Letsia si art i fjals, nuk flet vetm pr at q ka ndodhur, por edhe pr at q do t ndodh. Letsia luan rol t madh shoqror, t cilin nuk e ka asnj fush njerzore. Ajo, e lidhur me realitetin njerzor, sht dshmi e atij realiteti. Porosit, mesazhet, q jepen prmes saj, jepen n form t veant dhe ndryshojn nga veprimtarit e tjera. Kjo ka ndodhur me t gjith krijuesit duke filluar nga antikiteti e deri n ditt e sotme. Kshtu ka ndodhur me veprat e Homerit apo me tragjedit e Eskilit, t Sofokliut, t Euripidit e t tjerve. N to jan shprehur mendime dhe ndjenja q i prkasin jo vetm asaj kohe, por edhe sot ato lexohen me admirim. Pas ksaj, nga fundi i mesjets, shkrimtari i madh italian Dante Aligieri, n veprn e tij me titull Komedia hyjnore, ka paraqitur alegorikisht shoqrin italiane t kohs; Shekspiri, njri nga dramaturgt m t mdhenj anglez e botror, n veprat e tij ka paraqitur kontradiktat e thella t shoqrirs s kohs; Balzaku n Komedin njerzore n mnyr t thell dhe realiste ka paraqitur raportet shoqrore t shekulit XIX n Franc. Madhshtia dhe gjithanshmria e veprs s Balzakut sht pohuar edhe nga Engelsi kur thoshte se

23

e ka njohur shoqrin frnge m mir nga veprat e Balzakut sesa nga t gjith historiant, ekonomistt apo sociologt e kohs. Se rndsi kan veprat e letrsis aristike e dshmojn edhe veprat e shkrimtarve t mdhenj shqiptar si jan veprat Naimit, Vargjet e lira t Migjenit, t Ismail Kadares etj., q jan nj dshmi pr shoqrin shqiptare dhe q n vete ngrthejn vlera t mirfillta letrare artistike. Nga sa u tha m lart del se letrsia sht arti m i popullarizuar dhe luan rol t rndsishm n aspektin edukativ dhe kulturor t popullit. Edhe kultura e nj populli vlersohet nga letrsia, kurse kultura e nj njeriu sipas asaj se sa ai i njeh dhe i kupton veprat letrare. Nga kndej letrsia gjat zhvillimit t saj historik pandrprer ka luajtur rolin ndrmjetsues midis njerzve dhe ideve t shkrimtarit; ajo ka luajtur rolin e edukatorit dhe t interpretit t natyrs nga e cila sht rrethuar njeriu, sepse vepra letrare ssht gj tjetr ve ides s shkrimtarit mbi jetn dhe mbi dukurit e ndryshme shoqrore. Letrsia luan rol t rndsishm n jetn e njeriut, sepse knaq nj nevoj t veant t njeriut, karakteristike pr t gjith njerzit: nevojn e prjetimit dhe t njohjes s bots me an t shqiss s t vrejturit dhe t kuptimit t veprs letrare artistike. Prjetimi i till nxit nj knaqsi t veant , t ciln e quajm knaqsi estetike ose artistike, t ciln e studion shkenca filozofike e cila quhet estetik. N vepr autori

24

shpreh ant m t bukura dhe m fisnike t njeriut, ajo zhvillon ndjenjat humane dhe ndikon n kuptimin m t mir midis njerzve, duke u prpjekur pr nj jet m t mir e m t lumtur t tyre. Shkrimtari n veprat e tij shtron problemet e kohs s tij, t bashkvendsve t tij, duke u br kshtu interpret m i mir i nevojave t shoqris dhe gjykats i rrept i mashtrimeve dhe i veseve t shoqris. shtjet e lidhura me kt problematik i shqyrton sociologjia e artit, e cila studion bazn ekonomike t puns artistike dhe t jets, origjinn dhe pozitn shoqrore t artistit, qndrimet ideore t cilat shprehen n veprat e tij dhe n veprimtarin dhe deklaratat e tij jashtletrare. Por kur sht fjala pr pranimin e veprave letrare artistike nga publiku, mbi ndikimin shoqror t artit si dhe pr pranimin ose mohimin e veprave t veanta artistike n koht e mvonshme, ather n vlersimin e ktyre shtjeve, ve sociologjis s artit merr pjes edhe historia e estetiks, kurse pr veprat letrare edhe historia e letrsis.

25

26

SHKENCA E LETRSIS
Gjat zhvillimit t saj historik letrsin e kan prcjell shkrime (studime) t shumta e t llojllojshme dhe t larmishme. N kto shkrime autort e ndryshm jan prpjekur ta definojn dhe ta caktojn karakterin (natyrn) e letrsis, ta shpjegojn rolin e saj, ta analizojn veprn letrare si t till. Shkenca q merret me studimin sistematik t letrsis quhet shkenca e letrsis. Meq vepra letrare sht nj krijim specifik, ajo studiohet n forma dhe metoda t ndryshme. Objekt i shkencs s letrsis, si nj shkenc e veant, sht vepra letrare, historia dhe ligjsorit e krijimit t saj dhe vlerat artistike t saj. Shkenca (dija) e letrsis prbhet nga tri pjes prbrse t saj: historin e letrsis, teorin e letrsis dhe kritikn e letrsis. Secila nga kto deg t shkencs s letrsis, ndonse merren me probleme t ndryshme t veprs letrare, ato jan t lidhura ngusht me njra-tjetrn dhe qllimi i vetm i tyre sht t analizojn dhe shqyrtojn pasurin shpirtrore n veprat letrare t krijuara n koh t ndryshme. Historia e letrsis sht deg e shkencs s letrsis e cila merret me studimin e letrsis n rrjedhn e saj historike. Ajo studion letrsin artistike

27

n zhvillimin e saj t vazhdueshm, duke filluar nga krijimtaria popullore (para shpikjes s shkrimit) deri te veprat letrare t ditve tona. Ajo studion zhvillimin historik t letrsis s nj populli ose t nj epoke. N kuadr t saj studiohen shkrimtart e veant dhe veprat e tyre, drejtimet letrare, orientimi i prgjithshm shpirtror n periudha t ndryshme. Gjat shpjegimit dhe vlersimit t nj vepre letrare ajo mbshtetet n disa faktor, si jan: faktori historik, ekonomik, kulturor, ideologjik etj. Kjo dshmon se vepra letrare sht rezultat i rrethanave historikoshoqrore. Historia e letrsis mund t kuptohet dhe t interpretohet vetm n kontekst dhe n lidhje me degt e tjera t dijes mbi letrsin. Ajo mbshtet edhe n kritikn letrare pr ta karakterizuar dhe vlersuar m mir nj vepr letrare dhe pr ti shquar vlerat e saj artistike. Duke e shpjeguar dhe vlersuar n mbshtetje t kritereve teorike vlern artistike t veprs dhe t shkrimtarit, ajo interesohet edhe pr momentin historik n t ciln sht krijuar vepra si dhe pranimin e saj nga ana e lexuesit n koht e mvonshme, duke caktuar kshtu rndsin e saj n zhvillimin letrar dhe kulturor t nj populli. Kshtu, ajo paraqet nj kontuinitet historik n kt zhvillim t cilin e lidh me jetn shoqrore, kulturore dhe shpirtrore t nj populli. Ajo e vshtron veprn letrare edhe n aspektin e bashkkohsis edhe n aspektin e s kaluars historike dhe t vijimsis historike t secils

28

vepr, duke realizuar kshtu gjykimin m t plot mbi rolin dhe vlern e veprave t veanta dhe t autorve t tyre, sepse krijimtaria letrare nuk mund t veohet nga krijuesi, autori, andaj historia e letrsis sht n radh t par histori e shkrimtarve dhe e veprave t tyre. Ndrkaq historia e letrsis ka edhe detyra t tjera m t gjra: ajo tregon pr krijimin dhe zhvillimin e letrsis gojore popullore dhe t krijimtaris shpirtrore t shkruar, jep t dhna pr kohn kur jan krijuar veprat letrare dhe tregon edhe pr ndikimin e epokave letrare dhe t mjedisit n t cilin sht zhvilluar puna letrare. Detyra e historis s letrsis sht shum e madhe, sepse ajo e njeh popullin me kulturn dhe zhvillimin e saj, shpjegon rrethanat historike, shoqrore, politike dhe ekonomike n t cilat sht krijuar letrsia, i shpjegon historikisht dukurit dhe ndrrimet e lvizjeve letrare, drejtimeve dhe t shkollave letrare, duke lujatur rolin e saj edukativ. Historiani i letrsis, duke zbuluar veprat letrare dhe shkrimtart n t kaluarn, paraqet dukurit n letrsit e popujve t tjer, lidhjet letrare dhe kulturore me vendet e tjera dhe ndikimet e ndrsjella mdis shkrimtarve vends dhe t huaj. Pa interesimin e tyre (historianve t letrsis) shum vepra letrare do t mbeteshin t pastudiuara dhe t pavlersuara e t panjohura pr publikun. Pr ta br detyrn e tij si duhet nga krkimtari i s kaluars historike krkohet

29

edhe njohja solide e letrsis dhe shkall e lart e kulturs. N punn e tij ai duhet t mbshtetet n nj varg disiplinash t ngjashme, t cilat studiojn jetn e popullit, si jan: historia, sociologjia, filozofia, psikologjia, gjeografia, gjuhsia etj. do t thot, t ket njohuri t prgjithshme mbi zhvillimin e shoqris. Mbi t gjitha duhet t ket njohuri t mira nga teoria e letrsis, t ket shije letare dhe kritere t artit t bukur, kjo nga shkaku se do historian i letrsis merret edhe me analizn e veprave letrare, pastaj ta njoh mir kritikn letrare, sepse historiani i letrsis duhet t jet edhe kritik, madje pr t qen edhe historian3. Historia e letrsis, duke u mbshtetur n fushat t cilat prfshihen n t, mund t ndahet n: histori e letrsis ( kombtare (nacionale), histori e dhe letrsis Historia krahasimtare e letrsis (komparative) nacionale

histori e letrsis s prgjithshme (botrore). prcjell zhvillimin n koh t letrsis s nj populli. Kshtu, p.sh. historia e letrsis shqiptare prcjell letrsin ton q nga vepra e par e deri n ditt e sotme. Ajo synon t vrtetoj fillimin e letrsis son, vendin dhe rndsin e veprave t ndryshme, studion periudhat e veanta letrare, pastaj paraqitjen e zhanreve t ndryshme n nivelin shkrimor t kohs. Rene Velek-Ostin Voren, Teorija knjievnosti, Nolit, Beograd, 1965, f. 59
3

30

Historia

letrsis

krahasimtare

(komparative) studion lidhjet dhe raportet midis dy e m shum letrsive, ngjashmrit dhe dallimet midis letrsive t ndryshme (p.sh. letrsia shqiptare ndaj letrsive evropiane etj.). Historia e letrsis s prgjithshme (botrore) prfshin n vete t gjitha letrsit kombtare. N t prfshihen veprat m t mira klasike t letrsive t tjera si e mir e prbashkt artistike dhe kultura e gjith njerzimit. Historia e letrsis s prgjithshme hartohet nga shum autor. Teoria e letrsis ose si quhet ndryshe poetik (gr. poietike tekhne shkathtsi poetike, art poetik), sht shkenc e degs s letrsis e cila studion ligjet, rregullat, normat, parimet dhe kriteret formuese disiplin dhe vlersuese teorike t letrsis. studion e Ajo sht e shkencore Ajo q tiparet

prgjithshme t veprs letrare si vepr artistike gjuhsore. trajton natyrn veprs letrare artistike, format dhe mnyrn e shprehjes letrare, gjuhn si mjet me t cilin krijohet vepra letrare artistike, pastaj strukturn e veprs letrare, formn artistike t saj, unitetin midis forms dhe prmbajtjes s veprs letrare, dmth. harmonin q ekziston midis materies gjuhsore (format e saj, tingllimn dhe kuptimet e prgjithshme gjuhsore) dhe kuptimin q ngrthen n vete nj vepr letrare. Ajo studion natyrn e letrsis, format dhe mnyrat e shprehjes letrare dhe

31

tiparet e prgjithshme dhe t veanta t veprave letrare si realizime artistike. Ajo interesohet pr ligjsorit e prgjithshme t krijimtaris letrare dhe parimet e prgjithshme t formsimit t llojeve t veanta letrare dhe ligjsorit e kuptimit dhe vlersimit t veprs letrare. Ajo duhet t marr parasysh edhe aspektin historik t letrsis, pataj zhvillimin historik t gjinive t veanta letrare, t llojeve apo t veprave t veanta, por pa u interesuar pr zhvillimin kronologjik t veprave dhe t historis s letrsive t veanta. Nga kndej dalin disa shtje me t cilat merret teoria e letrsis. Ndr to po prmendim si m kryesore: shtja e procesit t krijimtaris artistike dhe vendi i njohjes artistike t jets n krijimin shpirtror t njeriut (shtje estetike). Dija mbi teorin e letrsis sht shum e vjetr. Ajo daton nga antika. Themelet e poetiks antike i kan vn filozofi grek Aristoteli dhe poeti romak Horaci. I pari, Aristoteli, njihet me veprn e tij t njohur me emrin Peri poietikes Arti poetik, e cila n kohn e tij nuk pati nj rndsi t veant dhe shum shpejt u harrua. Por m von pr t u shtua interesimi. Rreth vitit 1600 e zbulojn humanistt, ajo arrin sukses t madh duke u prcjell me komente t shumta dhe u konsiderua si nj bibl e poetiks. Poeti dhe kritiku letrar gjerman, Lesingu, mendonte se teoria e drams dhe e tragjedis do t riprtritej nse i kushtohet kujdes i veant interpretimit t Poetiks

32

s Aristotelit, duke menduar se pohimet e Aristotelit jan t drejta dhe prandaj t domosdoshme pr dramaturgun mesjetar ndonse midis tij dhe Aristotelit kishin kaluar shum vite. N veprn e tij, q sht edhe sot nj vepr e rndsishme teoriko-letrare, flitet pr poezin, pr llojet poetike ose gjinit, pr kompozicionin e veprs poetike. Poezia pr t, si dhe artet figurative, sht mimesis (gr. mimesis imitim, q do t thot jo vetm imitim, por krijimtari artistike). Ai ndr t part hap shtjen e llojeve ose gjinive letrare (poezin himnin epike, parodin tragjedin, komedin, pr ditirambin, etj.), duke folur

prbrsit kryesor t tyre, v kufijt midis poezis dhe jopoezis, pastaj prcakton konceptet themelore n strukturn e veprs letrare (fabula, peripecia, episodi, thurja, shthurja, personazhi, ideja) dhe veprn e konsideron si nj trsi t rrumbullaksuar, unike. Pjesa m e madhe i sht kushtuar analizs kritike t tragjedis, ku dallon konceptet themelore me t cilat shrbehemi edhe sot dhe t cilat mund ti zbatojm n analizn e poezis epike: fabula mythos (dmth. prmbajtja), ethos (dmth. personazhet), t folurit (gjuha poetike) dhe ideja. N analizn e fabuls Aristoteli shrbehet edhe me terma t tjer t cilt t pandryshuar kan arritur deri te ne. Kto terma jan: peripecia (kthesa e plot e veprimit n kahje tjetr, dhe srish sipas gjass dhe domosdos); episodi: kjo shprehje n tragjedin greke

33

shnonte nj pjes t veprimit midis kngve korale, prafrsisht akti, dhe pr nga natyra sht e shkurtr, ndrsa n poezin epike episodi i prgjigjet prafrsisht kapitullit dhe shnon veprimin e shkurtr sporadik (dytsor) n kapitull; m e gjat se n tragjedi ndeshet m shum n veprn epike se n at dramatike; thurja dhe shthurja e veprimit. Aristoteli i kushton kujdes t veant gjuhs poetike, sidomos dy brsve t saj kryesor: fjalorit t zgjedhur t gjuhs poetike dhe figurshmris, metaforiks s saj. Sipas tij, gjuha poetike duhet t jet e qart, e thjesht dhe e rndomt. Me shtjen e poetiks n antikitet sht marr edhe poeti romak, bashkkohs i Augustit, Kuint Haracie Flak, i cili ka shkruar mesazhin poetik n vargje kushtuar familjes s pizonve, Epistula ad Pisones, e cila m von sht emrtuar me emrin e veprs s Aristotelit dhe njihet me emrin De arte poetica ose Ars poetika (Mbi artin poetik). Kjo sht nj vepr gjeniale. Horaci n kt vepr prpiqet q me t gjith mjetet e mundshme stilistike t arrij unitetin e veprs artistike dhe unitetin e kompozicionit t fabuls, unitetin n tipizimin e personazheve, unitetin n gjuhn poetike. Uniteti dhe trsia duhet t jen veorit thelbsore t veprs poetike. Poetit i lejohet q nga fillimi lirisht ta zgjedh fabuln, sepse q nga fillimi ai ka pr detyr ta interesoj publikun ta fut n qendr t veprimit, in media res, term q prdoret

34

edhe sot. Kujdes t veant sepse edhe vet ishte poet Horaci i ka kushtuar gjuhs poetike duke krkuar q do shkrimtar ta krijoj gjuhn e vet personale dhe ta riprtrit dhe ta prsos at prher. Pr llojet dhe format poetike Horaci v rregulla, parime, norma, t cilave duhet t prmbahet do poet, nse dshiron q ti vlej vepra; kshtu ai veprs s tij i jep karakter t poetiks normative. Sipas tij, vepra letrare duhet t nxit knaqsi dhe gzim. Horaci ka pasur ndikim t madh n shekujt e mvonshm me pikpamjet e tij teorike, sidomos me konceptin e tij t harmonis dhe t unitetit t veprs dhe rolin utilitar dhe moralizuas t poezis. Nj nga autort e njohur t klasicizmit francez, q sht marr me shtje t poetiks, sht Nikolla Boalo (1636-1711). Ve poezis dhe kritiks, sht autor i veprs Arti poetik (Lart poetique, 1634), poem didaktike n katr libra. Libri i par dhe i katrt u kushtohen pikpamjeve t prgjithshme, i dyti dhe i treti llojeve letrare. I pari fillon me deklaratn vendimtare se pa dhuntin e natyrshme ska poet dhe vazhdon duke thn se qensore n veprn poetike sht prmbajtja ideore: Para se t filloni t shkruani mendoni drejt. Edhe Boalo kujdesin m t madh ia kushton gjuhs poetike: Pa t, (gjuhn. shnim imi) edhe poeti m i madh, me gjith prpjekjet e tij, mbetet shkrimtar i keq. Nga llojet poetike n librin e dyt Boalo prmend idiln, elegjin, oden,

35

sonetin,

epigramin,

rondon,

baladn,

madrigalin,

satirn, vodvilin (me kt emr nuk emrton shakan tallse, por kngn tallse). N librin e katrt Boalo flet pr teatrin dhe pr kngn epike n vargje. N fushn e drams me kmbngulje mbron parimin e unitetit t vendit, t kohs dhe t veprimit. N shekullin XVIII dhe n fillim t shekullit XIX vjen deri te ndryshimet e reja shoqrore, kulturore, deri te reagimi kundr parimeve t poetikave t mparshme, harmonis, sidomos rendit, kundr ideve dhe themelore arsyes. t rregullave Sipas

poetiks s ksaj kohe, kryesisht romantike, poetikn e mhershme e zvendson nj poetik e kundrt me t parn, sipas s cils vepra poetike sht prodhim i nj gjeniu, i cili krijon vet dhe t cilit nuk mund ti parashtrohen kurrfar rregullash. N kt aspekt teorin e letrsis e ndihmojn njohurit deri te t cilat vijn kritika letrare dhe historia e letrsis. Pr studimin e letrsis n kuadr t shkencs s letrsis mund t flitet nga gjysmea e shekullit XIX. Manifesti i par historik shkencor n studimin e letrsis ka qen hyrja e gjr e historianit dhe e mendimtarit francez, Ipoli Ten (1828-1893), n Historia e letrsis angleze (Histoire de la lettrature anglaise, 1893). Sipas Ipolit Tenit edhe n studimin e letrsis duhet t aplikohen pikpamjet dhe ligjet e shkencave t natyrs. Po sipas tij, n studimin e letrsis duhet t merren parasysh: raca, mjedisi dhe koha (La race,

36

le

milieu,

le

moment).

Ndrkaq,

shkencn

gjermane, filozofi gjerman Vilhelm Diltaj, mendon se shkenca e letrsis duhet t jet e pavarur. Sipas tij letrsia nuk mund t shpjegohet me ligjet e shkencs s natyrs, por me an t intuits, me t ciln shrbehen specialistt e shkencave t natyrs dhe e cila luan rol shum m t madh sesa n shkencat e natyrs. N shekullin XX shfaqen orientime t reja n zhvillimin e teoris s letrsis si: formalizmi rus, shkolla morfologjike gjermane, kritika e re n Angli dhe n Amerik, analiza strukturale franceze etj. N kt koh edhe emrtimi poetik u zvendsua me emrtimin Teoria e letrsis sipas veprs Teoria e letrsis e Rene Velekut dhe Ostin Vorenit, t botua m 1949. Edhe n letrsin shqipe jan br prpjekje pr hartimin e veprave poetike. Me shtje t metriks shqiptare jan marr edhe t huajt. Kshtu, pr ritmin e rimn n poezin arbreshe Benlou (Benloew L.) n vitin 1898 do t shkruaj nj broshur t vogl me titull Dy rhythme e de la rime dans la posie epique des Albanais, botuar n Bukuresht (1898) n t ciln mes tjerash ai shkruan:Kngt epike t shqiptarve paraqesin interes real duke na br q t asistojm n lindjen e rims, e cila u b elementi rregullues i krejt poezis moderne(cituar sipas Gjergj Zhejit n librin Vzhgime metrike, Tiran, 1980, f. 9). Ve Benloew-ut me studimin e metriks shqipe do t

37

merren edhe Lambertz, Dietterih dhe shum t tjer (sipas E.abej, Pr gjenezn e literaturs shqipe, Prishtin, Rilindja, 1970). Me shtje teorike jan marr disa autor shqiptar q me veprat e tyre e kan pasuruar edhe kt fush t letrsis. E para vepr e ktij lloji n letrsin shqipe sht vepra e Luigj Gurakuqit (Lek Gruds) me titull Vargnimi ngjuhn shqype, botuar n Napol n vitin 1906. Ai e shkruan kt libr pr tu ardhur n ndihm poetve t kohs n hartimin e vargjeve. N mes tjerash ai shprehet kshtu: Ttana kto pun provojn q edhe ndr na nuk asht i panjoftun vjershnimi e se edhe na nuk kemi nmni zanat; por megjithkt vjershat tona nuk i kan t gjitha virtytet e mjeshtris: mund tjet se nj her i patn, e se i buern pastaj tue ec goj npr goj prej babet ndjal. Mbasi qi pra vjershat tona mbetne tpashkrueme e mbas qi u njohne gjithmon si kang popullore tprcjelluna me muzik, nuk i vueme, pr kte, fort oroe vargjet. Mund tthona se na nuk i kndueme gati kurr kangt me za tult pr me i shijue mir harmonin e vargut; e prcuellme gjithher me muzik, e kjo na i mshehi e na i mbloi lajthimet e tija, her tue zgjat rrokjet kur ishte ndonji mangut, her tue i hangr kur ishte ndonji tepr, her tue largue

38

theksen prej vendit tsaj e tuej e ba me ra ku sduhej etj. etj. Kjo mduket se asht arsyeja pr tciln spatm deri sot vargje tmatun mir; e edhe sot asht kjo qi na ban mos mos me ia vue fort menden, sikur tish shartue ngjak tyn vesi i mom. Por tash ma ka ardh koha tmarrin udhen e drejt e tprpiqena... N baz t asaj q shkruan ai del se sht njohs i mirs i tekniks s thurjes s vargjeve popullore, t lidhjes s tyre me muzikn etj. Prve Luigj Gurakuqit q merret me vargnimin n gjuhn shqipe m von n vazhdn e tij do t shkruajn Aleksandr Xhuvani dhe Kristaq Cipo veprn Fillimet e stilistiks e t letrsis s prgjithshme t botuar n Tiran m 1930, Justin Rrota do ta shkruaj veprn Letrartura shqype, botua n Shodr m 1934, kurse Dhimitr S. Shuteriqi n vitin 1947 do ta botoj librin e tij me titull Metrika shqipe. M von do t shkruhen edhe tekste t tjera t teoris s letrsis. N kt mes po prmendim librin Teoria e letrsis t Gani Lubotenit, t botuar n vitin 1964, Zejnullah Rrahmani Nga teoria e letrsis shqipe (1986) etj. Kritika letrare (gr. k, kp gjykoj, vlersoj) sht nj deg e shkencs s letrsis e cila merret me vlersimin dhe gjykimin e vlerave letrare t veprs artistike. Ajo shpesh definohet si

39

ndrmjetsuese midis veprs letrare dhe lexuesit. Ajo ka pr qllim q sa m thellsisht ta zbuloj kuptimin dhe bukurit q fshihen n veprat konkrete letrare t s tashmes e t s kaluars, pr tu lehtsuar lexuesve kuptimin sa m t plot dhe knaqsin q ndjejn kur i lexojn ato. Kritika letrare ndrtohet dhe zhvillohet eksluzivisht mbi bazat e prshtypjeve individuale t veprs s lexuar dhe mbresave t cilat i l vepra letrare, pa pasur nevoj q ato t prfshihen n ndonj sistem shkencor t t menduarit dhe t studiuarit t letrsis. Kritika letrare, si deg e veant e shkencs s letrsis, ka pr detyr ta vlersoj vlern e veprs letrare dhe t tregoj se rndsi ka ndonj vepr n astin kur ajo botohet (publikohet). Pr ta kryer ashtu si duhet punn e tij, kritiku letrar duhet t ket njohuri t gjithanshme shkencore dhe prvoj t madhe jetsore. Detyra e tij sht t shpjegoj at q sht m e fsheht dhe m e ndrlikuar n veprn letrare e kto jan mendimet dhe idet e shkrimtarit. Ai duhet t flas pr rrethanat dhe kushtet shoqrore nga t cilat kan dal idet e shkrimatrit, ti shpjegoj karakteret si barts t pikpamjeve t caktuara dhe si prfaqsues t mjedisit t caktuar, t klass dhe shtress shoqrore dhe t tregoj pr ndikimet e shkrimtarit. Kritiku duhet t tregoj se risi paraqet publikimi i nj vepre n letrsi, n kohn kur ajo sht shfaqur dhe ndikim ka pasur ajo n zhvillimin e

40

mtejshm t letrsis. Kritiku letrar e vlerson veprn me masat q zotrojn n letrsin bashkkohore, por duhet t fut n t dhe shijen e kohs kur ka lindur vepra, ta kuptoj nivelin e zhvillimit letrar, ai, jo vetm q ndrmjetson midis veprs dhe lexuesit, por shpjegon edhe kuptimin e veprs dhe nxjerr n pah ato prfundime mbi jetn nga e cila ka dal shkrimtari me veprn e tij letrare. Nga e gjith kjo krkohet q kritiku letrar duhet t ket dije dhe kultur t gjr madje edhe m shum se shkrimtari. N radh t par t posedoj nj kultur t gjr dhe t gjithanshme letrare, t njoh letrsit dhe historit letrare t m shum popujve dhe vendeve, dije nga historia, ekonomia, gjeografia dhe shkencat e tjera, sidomos t ket njohuri nga filozofia dhe historia e saj. Vepra letrare, si bot m vete, mund t interpretohet n mnyr t ndryshme. Nga kjo edhe forma t ndryshme t kritiks letrae. Kritika stilistike si lloj i kritiks sht e lidhur ngusht me stilin dhe stilistikn. Kritika stilistike mbshtetet n elementet stilistike t veprs letrare. Si baz e ksaj kritike merret Estetikae Benedeto Kroes, ndrsa prfaqsues t ksaj kritike merren Leo Spicer, Emil Shtajger etj. Kritika estetike e studion veprn letrare vetm n aspektin estetik dhe zbaton kriteret estetike n vlersimin e veprs letrare duke ln anash vlerat e tjera t veprs. Nga aspekti historik, gjurmt e kritiks

41

estetike i gjejm n vshtrimet e para t shprehjes gjuhsore dhe t tipareve t saj. Vlera e veprs artistike matej sipas begatis s mjeteve shprehse gjuhsore, stilistike. Vrojtohen dhe shnohen tropet, figurat dhe inversionet, sistemohen dhe normohen. M s shumti n kt aspekt ka kontribouar retorika klasike greke e cila e prpunon gjrsisht dhe n mnyr shteruese terminologjin pr mjetet themelore stilistike, t pranuara n pjesn m t madhe edhe n shkencn bashkkohore t letrsis. Kriteret e kritiks estetike kan ndryshuar gjat historis. Renesansa evropiane n pjesn m t mir i ka gjetur modelet e veta n veprat e shkrimtarve antik grek e romak. Ata prpiqen ti gjallrojn idealet antike, klasicistt francez dhe teoricient e tyre n shekullin XVII, por jo pr nj koh t gjat. Paraqiten synime t tjera dhe kritika estetike do t vr ideale t tjera t cilat do t vijn me shnime doktrinare: srish pr nj koh t caktuar. Megjithat, n shqyrtimin e mundshm historik t kritiks estetike vrtetohet bindja gjithnj e m e madhe q veprn letrare duhet vshtruar, n t vrtet, me t gjitha rrethanat e rndsishme dhe t domosdoshme, por para s gjithash n autonomin e saj relative. Kritika estetike bashkkohore thekson nevojn q vepra artistike sa m shum t lirohet nga varsia e t tjerave, nga synimet jashtartistike dhe antiartistike.

42

Kritika impresioniste (fr. impressionisme prshtypje) sht lloj i kritiks letrare, e cila si kriter themelor pr vlersimin e veprs letrare merr prshtypjen, impresionin t cilin e ngjall vepra letrare. Kjo kritik lindi n Franc nga fundi i shekullit XIX dhe e mori emrin sipas veprs s Zhyl Lemetrit Impresionet teatrore (Impresions de thatre, 1898). Termi impresionizm s pari ndeshet n artet figurative dhe paraqet teknikn e caktuar t puns n zgjidhjen e motiveve pikturale. Sipas Zhyl Lemetrit, kritiku letrar duhet t mbshtetet n mbresat q ngjall vepra letrare tek ai. Detyra e kritiks sht t kumtoj prjetimin e veprs artistike dhe kritiku shpesh merret me at q e preokupon m s shumti n vepr dhe rreth veprs. N vend q t gjykoj n baz t sistemit t caktuar kritik dhe t parimeve t caktuara, kritiku do t duhet t tregoj shenja simpatie ndaj veprs. N esenc t saj qndron bindja se nuk ekziston e vrteta mbi veprn aristike dhe kritiku nuk duhet t gjurmoj kot pas saj, por duhet q spontanisht t lshohet n prshtypjen estetike t ciln e shkakton vepra dhe q spontanisht ti prshkruaj reaksionet e shpirtit dhe t sensibilitetit t tij n at prshtypje. Prfaqsuesit e ksaj kritike mendojn se nuk ekziston kritika objetive, as q sht e mundshme nj kritik e till, sikundr q nuk ekziston as arti objektiv, sepse secili kritik v n veprn e tij temperamentin e vet personal, sensibilitetin, botkuptimin dhe ndjenjn e tij mbi

43

jetn. Duke marr parasysh se kritika nuk mund ta njoh t vrtetn mbi veprn letrare dhe domethnien e saj t vrtet, ambicien e tij kritiku, sipas kritiks impresioniste, duhet ta kufizoj vetm n at q, me rastin e veprs, ta paraqet impresionin e vet personal, q me an t gjykimit t lir, jo t domosdoshm n asociacionet dhe lojn e shpirtit t tij, t paraqes at q ndodh n t me rastin e prjetimit t ndonj vepre. Kritika semiologjike n qendr t studimeve t saj ka shenjn (gr. semeion shenj). Metodn semiologjike i pari e ka prcaktuar Ferdinand de Sosyri n gjuhsin strukturale. Idet linguistike t Sosyrit kan shrbyer si baz dhe model pr studime t prgjithshme semiotike dhe pr studimin semiotik t letrsis. Meq vepra letrare realizohet prmes gjuhs dhe analiza e saj nuk mund t bhet pa nalizn gjuhsore shenjave. *** N rastet e shumta, n praktik, grshetohen premisat e kritikave t ndryshme, dhe vrtet, shum pak kritik i zbatojn ekskluzivisht vetm premisat e nj metode kritike. Kritikt e rndsishm ia kan prshtatur metodn e tyre tipareve t veprs letrare, sepse ajo vet, me vlerat e saj letrare, i ka zgjruar metodat e veanta, ka realizuar pikpamje t reja, i ka ndryshura premisat e mparshme duke sjell premisa t reja. t veprs e cila shpjegohet prmes

44

Roli i kritiks n zhvillimin e letrsis sht shum i rndsishm; ndikimi i saj, prkundr gabimeve t shpeshta dhe hutive, nuk mund t kontestohet. Ka br shum n shpjegimin e veprave m t rndsishme letrare, n ndrmjetsimin e veprs letrare dhe t publikut, n prhapjen e kulturs s prgjithshme letrare dhe n ruajtjen e mendimit t caktuar letrar (kushteve dhe mjedisit pr krijimtari letrare). Ka zbuluar vlerat e vrteta letrare dhe ka kontribouar shum n vrtetimin e nj kierarkie t mundshme n realizimet letrare. sht krejt e padrejt ti kontestohet do rndsi n jetn dhe zhvillimin e letrsis, sikundr q veprojn shum letrar. Kritika biografike e shpjegon veprn letrare duke u mbshtetur n biografin e shkrimtarit. Edhe pse interesimet e para i ndeshim q n kohn antike, materiali biografik nuk sht shfrytzuar sistematikisht si metod kritike deri n gjysmn e dyt t shekullit XIX, kjo nga q n kohn e romantizmit ksaj metode i kan kushtuar rndsi t madhe. Poett romantik shkruanin shum pr veten, pr ndjenjat e thella t tyre, duke ln pas vetes shum rrfime autobiografike (Bajroni, Pushkini etj.). Parimet themelore t metods biografike i ka formuluar shkrimtari dhe kritiku francez Sent-Bev, i cili n lidhje me kt thot: Mund t knaqem me veprn letrare, por e kam vshtir t jap gjykim pa pasur parasysh njeriun i cili e ka

45

shkruar (Sait-Beuve: Chateaubriand). Por sot kjo metod sht vjetruar. Pr kt metod n mnyr kritike flet edhe teoricieni i letrsis Rene Velek n studimin e tij Letrsia dhe biografia, duke theksuar se vepra artistike m par mund ta materializoj ndrrn e autorit sesa jetn e tij t vrtet. Vepra mund t jet edhe nj mask, dshir e autorit pr ti ikur nj jete t till. Vepra artistike nuk sht dshmi autobiografike. Ne e dim sht homerike edhe pse nuk e njohim biografin e Homerit. Konsiderohet se jeta e shkrimtarit sht sintez e do gjje q gjendet edhe n veprn letrare. Vjershat, romanet e vepra t tjera bhen m t kuptueshme nse njihen rrethanat e krijimit t tyre nga shkrimtari. Detyra kryesore e kritiks biografike sht rikonstruimi i jets s shkrimtarit, sepse n t gjenden t gjitha fshehtsit e puns krijuese t tij. Kshtu jan krijuar por krijohen edhe sot biografit e shkrimtarve t cilt kan zbuluar dhe njohuri t dobishme mbi lidhjet midis letrsis dhe jets. Por i tr materiali, t cilin e kan sjell biografit e letrarve, nuk ka qen edhe aq i nevojshm. krijimtaris Her-her letrare, sht heshtur kritika problemi i ka sepse biografike

dshiruar ta zbuloj n jetn private dhe shoqrore t shkrimtarit e jo n vet veprn. Kritika sociologjike merret me analizn e tekstit duke marr parasysh rrethanat shoqrore n t cilat ka jetuar dhe vepruar shkrimtari. Sipas ksaj

46

kritike edhe karakteri (natyra) e veprs letrare sht shoqrore. Ndonse vepra letrare n prgjithsi kushtzohet nga faktort shoqror, por me rastin e analizs s tekstit letrar l anash vlerat e tjera t veprs, si jan ato estetike, stilistike, semiologjike, q e shquajn dhe e karakterizojn krijimin letrar. N aspektin metodologjik sht e afrt me kritikn ideologjike. Kritika filozofike n analizn e veprs letrare mbshtetet n konceptet filozofike q shfaqen n veprn, si jan shtja e ekzistencs njerzore, absurdi, kotsia e jets etj. Kjo metod ka mbshtetjen n fenomenologjin e Edmund Huserlit, pastaj n ontologjin si shkenc filozofike dhe mbi t qenmen, mbi at q ekziston. Sipas studiuesve t ndryshm (Rene Velek etj.), vepra letrare nuk mund t vlersohet vetm n baz t mendimeve filozofike, duke pasur parasysh si jan strukturuar mendimet e tilla. Tomas Stern Eliot thot: as Dante, as Shekspiri n t vrtet nuk kan menduar asgj. Dostojevski dhe Tolstoi shpesh jan shqyrtuar vetm si filozof dhe mendimtar fetar. N kohn e simbolizmit n Rusi paraqitet nj shkoll e tr e kritikve metafizik, e cila e interpreton letrsin me an t qndrimeve t veta filozofike. Kjo do t thot se mnyra e organizimit t veprs letrare sht ajo q e prcakton edhe vlern e saj.

47

Kritika gazetareske - sht form specifike e kritiks letrare artistike e cila shkruhet npr gazetat e prditshme dhe n ato periodike letrare e kulturore. Ajo kryesisht merret me veprat letrare, me letrsin, artet e tjera, por edhe me radion dhe televizionin. Pr nga forma e jashtme kritika gazetareske sht pjes e gazetaris, respektivisht e gazetaris letrare, kurse pr nga esenca ajo sht pjes e letrsis. Ajo e prcjell krijimtarin letrare bashkkohore, veprat e sapobotuara. Ajo shkruhet pr publikun e gjr lexues, andaj duhet t jet komunikative. Meq publikohet n nj knd t caktuar n gazet, n nj koh t kufizuar n radio apo televizion, ajo duhet t jet shum koncize, duke i thn vetm ato q jan qensore (esenciale) pr nj vepr letrare, ant pozitive dhe t metat e veprs letrare.

48

PROCESI KRIJUES
Me procesin krijues kuptojm rrjedhn e krijimit t nj vepre letrare, pra, procesi krijues sht i lidhur ngusht me punn q bn shkrimtari n procesin e krijimit t veprs letrare. Ky proces sht i ndryshm n llojet e ndryshme t artit dhe te do artist ai ndryshon. Deri te realizimi i nj vepre letrare artistike sht nj rrug shum e gjat dhe e mundimshme dhe zgjat nj koh shum t gjat. Procesi krijues i veprs letrare varet nga shum faktor: s pari nga vet personaliteti i shkrimtarit, nga pikpamjet e tij mbi botn, nga prirjet dhe aftsit e tij, nga qllimi q i ka parashtruar ai vetes dmth. nga momentet subjektive t krijuesit; nga ana tjetr, krijimi i nj vepre letrare kushtzohet edhe nga momentet objektive, si, p.sh. me momentin historik n t cilin krijohet vepra, nga rrethanat n t cilat jeton dhe krijon shkrimtari, nga ndikimet e jashtme dhe t brendshme, nga arritjet n at fush dhe lloj letrar n t cilin krijon ai, nga metoda letrare q e zgjedh akcili autor etj. E gjith kjo n esenc sht nj pun mjaft e ndrlikuar dhe mjaft e ndijshme. N koht e lashta procesi krijues lidhej me religjionin, por, edhe sot ka krijues q aktin e tyre kreativ (krijues) e konsiderojn si proces me karakter

49

fetar (hyjnor), kurse frymzimin e konsiderojn si dhunti t hyjnis (Zotit). Prpjekja q krijimtaria letrare t hyjnizohet ose ti jepet karakter sakral, shkenctari Belvijan e shpjegon kshtu: fjalve dikur u sht dhn fuqi magjike e kjo ka mundur t dal vetm nga qeniet e mbinatyrshme (mbinjerzore) dhe hyjnive. Prej kndej, si poet dhe artist t par, sipas legjends, shfaqen hyjnit dhe muzat (sipas mitologjis greke ishin vajzat e Zeusit e Mnemozins (Kujtess). Ato ishin nnt dhe mbronin format e ndryshme t artit: historin, poezin lirike, muzikn, tragjedin, etj.
4

N kuptimin e figurshm,

fjala muz do t thot frymzim (FM, f. 171). Vet akti poetik konsiderohej sifrymzim i shenjt(sacer furor), gjat t cilit t frymzuarit pranonin porosit e hyjnive. Edhe grekt e lasht poezis i mvishnin prejardhje hyjnore. Prej kndej procesi krijues konsiderohej si entuziazm i cili vjen nga ndikimi dhe vullneti i hyjnive. Krijuesit indas kan qen krijues m t lir n raport me hyjnit e legjendave t vjetra helene mbi varshmrin fetare t poetve nga fuqit e mbinatyrshme. Poeti u sht mirnjohs hyjnive, por q moti te indasit sht br i vetdijshm duke konsideruar se Shpirti i njeriut sht brav prmes s cils shihet e gjith gjithsia (nga Upanishada). Ata madje flasin edhe pr himnet si komponime ose vepra t vetat. Krijimet e tyre i
4

Fjalor i mitologjis, Rilindja, Prishtin, 1988, f.170-171

50

krahasojn me veprat e drugdhendsve, vegjtarve dhe grabujndreqsve dhe i shpjegojn natyrshm (Radakrishna). Edhe helent poezis i mvishnin prejardhje hyjnore. Nga kndej edhe procesi krijues konsiderohej si lloj entuziazmi q vjen nn ndikimin dhe vullnetin e hyjnive. Me t drejt sht thn se shfaqja e hyjnive e cila e inspiron poetin, askund ssht theksuar aq shum sa te helent (Anica SaviqRebac). Por, prkundr ksaj, ka pasur edhe t atill, t cilt poezin e konsideronin si krijim t pastr njerzor (Lasi nga Parioni, Soloni ose poeti Arqilok). Platoni, ndrkaq, mbron iden e entuziazmit hyjnor t krijimit t poezis. Muza, thot ai, s pari vet i frymzon poett me entuziazmin hyjnor, drita e arsyes nuk ndihmon asgj aty, veorit personale t poetit, talenti nuk luajn kurfar roli. Pr arsyetimin e tezs s tij ai prmend rastin e poetit Tinih nga Halkida, i cili ska shkruar asgj t denj pr tu kujtuar, ve nj peoni (himni, himn kishtar, fig. lvdat, lavdithurje, shnim imi)), pr t cilin, sipas pohimit t tij, e kan frymzuar muzat. Nga kjo Platoni nxjerr kt prfundim: kngt nuk jan njerzore, as vepra njerzore, por hyjnore dhe vepra hyjnore ... poett sjan gj tjetr vese interpret t hyjnive dhe at secili n pushtetin e atij hyu, t cilin e ka zgjedhur si arm t tijn5. Platoni shum her i kthehet entuziazmit poetik duke futur nuanca t reja, cit. sipas Renik knjievnih termina, Nolit, Beograd, 1986, f. 774
5

51

por duke mos u shmangur nga qndrimi themelor, i cili prmblidhet n fjalt vijuese: ...ai i cili pa frymzimin e muzave u afrohet altarve t krijimtaris poetike, duke menduar se me shkathtsin e tij do t bhet poet i vlefshm, mbetet i pashkatht dhe poezin e tij si gj racionale, e errson poezia e atij i cili kndon n entuziazm (Gostia). Poeti Pindar nuk e hedh posht, sikurse Platoni, rolin e arsyes n krijimtari, ai mendon se ska poezi pa entuziazm, por as pa vetdije. Aristoteli e rehabiliton talentin individual t poetit dhe me theksimin e rndsis s tehne-s, trthorazi e heq nga poeti aoreolin hyjnor. N procesin krijues Aristoteli rndsi t veant i kushton gjallris s ngjarjes, e kjo varet nga imagjinata e poetit: sepse vetm kshtu, nse poeti i sheh shum qart ngjarjet para vetes, sikur t ket marr pjes vet n to, mund t gjej at q i ka hije dhe m leht ti shmanget asaj q nuk mund t pajtohet me t (Renik knjievnih f.775). termina, Nolit, Beograd, 1986, Sipas Aristotelit poeti nuk posedon vetm

aftsin e vzhgimit t gjall, por edhe deprtimin n natyrn e personazhit q e paraqet, sepse, thekson Aristoteli, nga natyra m shum u besoj vetm atyre poetve t cilt me forcn e knaqsis s tyre vetjake mund t prcjellin n ndjenjat t cilat i paraqesin, dhe m me vrtetsi do ta paraqet marrzin ai i cili vet marrzon, kurse hidhrimin ai i cili vet hidhron. Prandaj poezia sht pr at i cili sht shum i

52

talentuar ose pr at i cili sht jashtzakonisht temperament: t part leht mund t kalojn n t gjitha gjendjet dhe raportet, kurse t dytt leht kalojn n ekstaz (po aty, f. 775). Horaci, n aspektin e procesit krijues vazhdon dhe e zhvillon iden e Pindarit se as t msuarit nuk mund pa talentin e pasur, as talenti i pagdhendur. N gj krkon ndihmn e mbshtetjen miqsore t tjetrs. Dhuntia dhe puna duhet t ecin bashk. Poeti i Horacit spret asgj nga muzat. Vetm t msuarit ssht i mjaftueshm. Kt mendim e mbshtet edhe indasi Bhamaha duke e shprehur me an t vargjeve: sht pasuria pa njohjen e mirsjelljes/ Dhe paraqet nata pa hn/ Dhe vlen arti i t folurit t bukur/ nse n t ska kurfar talenti./ T marrt poashtu i msojn rregullat e poezis/ kurse msuesi i mson me shkathsi;/ por nj poem do t lind vet/ nse shpirti i poeti sht i frymzuar( po aty, 775). Por paraqiten edhe t atill t cilt procesin krijues e reduktojn n shkathsi, n shkathtsin e prdorimit t fjalve, n form. N Kin, p.sh. n kohn e dinastis Tre mbretrit, disa poet proklamojn parimet e artit pr art, duke konsideruar se vlera e vrtet e poezis qndon n artizmin e lart t saj. Lu Ki n mnyr t veant sht i njohur me poemn e tij mbi literaturn me titull Wen Fu. Ai n hollsi flet mbi rolin e varirimit t tonit, mbi shkathtsin poetike, por edhe mbi fshehtsin e frymzimit pr t cilin nuk dihet as kur vjen, as kur

53

ikn. Gjat frymzimit t gjitha aftsit shpirtrore funksionojn n mnyr t prkryer dhe shpejt ... fjalt shprthejn nga buzt si burimi ...dhe kur euforia krijuese pushon, poeti mbetet i that si shtrati i lumit t vdekur ...(po aty, 775) N mesjet dhe gjat renesanss poashtu sht folur shum mbi origjinn dhe shkaqet e entuziazmit poetik. Estetizantt kishtar hyun e krishter e vendosnin n piedestalin e s Mirs m t lart ose Ides, poetin e drejtonin q tek ai t krkoj burimin e t gjitha inspirimeve dhe bukuris. Tash entuziazmi i shenjt merr tipare kristiane. N shekullin XVI mezi ka qen e mundur t veohet dikush i cili t mos ket folur pr gjeniun dhe pr entuziazmin poetik, pr inspirimin dhe invencionin dhe ka folur pr to si parakushte t domosdoshme pr krijimin e veprs poetike (M. Panti) (po aty, f. 775). Vetm disa edhe m tej n aktin krijues shihnin shprehjen e shpirtit qiellor (Minturno), kurse t tjert, si Frakastori, konsideronin se furor poeticus (entuziazm poetik, zjarr i krijimit poetik shnim imi) ska lidhje me hyjnin, por sht rrjedhoj e aftsis s poetit t lidh bukurin e prmbajtjes dhe bukurin e forms. Sjan t rrall ata t cilt ndajn mendimin e Vidit: procesi krijues sht nj koncentrim i jashtzakonshm i tr qenies s poetit. Ai nuk guxon t lejoj q me t t udhheq rasti i papritur dhe joekzistues ... dhe do gj le t zhvillohet n pajtim me arsyen(po aty, 775)

54

Pra, poeti krijon sipas nj plani t caktuar m par, ai mendon pr do hollsi, krijimi ssht spontanitet i pastr, as entuziazm iracional, por dije (aftsi) e vetdijshme, para s gjithash njohja e shklqyer e instrumentit gjuhsor. Ata t cilt kan hapur rrug t reja t poezis ishin rreptsisht kundr rregulldhnsve, por pr autencitetin poetik i cili sht shprehje e talentit individual. Kontestin midis atyre q jan pr talentin e natyrshm dhe entuziazm dhe atyre q jan pr vetdije dhe rregulla, me mendjehollsi e ka zgjidhur Aretino: Dijeni, pra, se dhuntia e natyrshme pa ushtrime sht far e mbyllur n fyshek, kurse shkathtsia pa dhunti t natyrshme nuk paraqet kurgj. Poetistt dhe krijuesit e renesanss kan dhn shpjegime t rndsishme mbi funksionin e fantazis, mbi rolin e rastit, karakterin e s uditshmes. Prfaqsuesit m t rndsishm t mendimit poetik t shekujve XVII dhe XVIII dhe pse theksonin rolin vendimtar t arsyes supreme (raizon suprme), nuk e mohonin rolin e talentit dhe t invencionit. Madje edhe Boalo, legjislator i doktrins klasiiste, sht dashur ta pranoj domosdon e talentit poetik, rolin e imagjinats dhe t invencionit. T njjtn gj e kan pohuar edhe racionalistt m t mdhenj t shekullt XVIII, Volteri dhe Didro. Me romantizmin fillon nj epok e re e liris poetike, shprehja e besimit se poetit i lejohet t prshkruaj do gj; vet akti poetik sht shpjeguar

55

shumfish, si shprehje e gjeniut t gafrruar i cili nuk njeh kurrfar ligjesh, ve imperativit t imagjinats s tij, dhe lvizjes e s shpirtit t tijsi dhe profetizm vokacionit (przierje entuziazmit mistik

universal) t llojit t veant. Pr t arritur dei te gjendja e euforis poetike duhet bredhur n ndrra n regjionet eterike, t harrohet zhurma e toks duke e dgjuar harmonin qiellore dhe t vzhgohet universi i tr si simbol i emocioneve t shpirtit(po aty, f.776). Vordsforti konsideron se poeti romantik ka nj cilsi t veant krijuese: gjrat e papranishme ndikojn tek ai sikur t ishin t pranishme ... aftsia q n vete ti parafytyroj pasionet t cilat vrtet qndrojn larg asaj t jen t njjta sikurse ato q burojn nga ngjarjet e vrteta ... Forca e mendimit, thirrja e sendeve nga largsia prmes imagjinats edhe m tepr prfytyrimi i gjendjeve dhe i visoreve t panjohura, jan poashtu veori t procesit krijues romantik. Kolrixhi sht prpjekur q ta reduktoj n disa pika esencn e fuqis krijuese: Ai i cili ska muzik n vete kurr smund t bhet poet i vrtet, aftsia pr t prodhuar knaqsi muzikore sht dhunti e imagjinats, ajo nuk mund t mbrrihet me asnj shkathtsi t msuar, por me talentin e natyrshm: Poeta naccitur, non fit; gjeniu sht sht objektivitet i shfaqjes dhe aftsi e knaqsis n ato situata, ndjenja, objekte q gjenden jasht poetit; gjeniu ssht imitator i natyrs, figurat poetike t tij

56

kan ndikim q t shumtn ta reduktojn n unitet ose suksesionin n pabeftsi; shenja e fundit e gjeniut: thellsia dhe fuqia e mendimeve: Askush ska qen ende poet i madh dhe, n t njjtn koh t mos ket qen edhe filozof i thell( po aty, 776). Kolrixhi tregon n shembullin e gjenis s Shekspirit se n aktin krijues shkrihen fuqia poetike dhe energjia intelektuale vetm pse Shekspiri sht Prote i zjarrit dhe i rrkes i aft pr tu shndrruar n t gjitha format e jets, ndrsa Miltoni, gjeni tjetr i krijimtaris, i cili, n procesin e kreativitetit, t gjitha format dhe materiet ua nnshtron idealit personal. Me shpjegimin e ktill t thelbit t krijimtaris Kolrixhi ka dal nga kuadri i pikpamjeve romantike sikundr q edhe me shpjegimin e imagjinats u sht afruar simbolistve. Natyrn e vrtet t inspirimit romantik ngjeshur e ka ndriuar Ygo q n vitin 1824: Jo n burimet e Ipokrens, as n fontann e Kastiljes, madje as n prroin e Permesit, poeti nuk e inspiron shpirtin e tij, por krejt thjesht n shpirtin dhe zemrn e tij. Por Igo i ka kaluar kufijt e kohs, sepse poetit ia ka dhn gjith botn si fush t inspirimit; gjat shkrimit T mjert ka shnuar: vepra sht dram, presonazh kryesore i s cils sht pafundsia. Dhe poeti qoft t zbres n kraterin e shpirtit, ose t ngjitet n sferat e hyjnoresduhet ta paraqet njerzoren. Bashkkohore jan edhe pikpamjet e Ygos mbi refleksivitetin e dyfisht dhe refraktivitetin e

57

dyfisht, dmth. mbi aftsin e poetit t shikimit dydimensional dhe t prthyerjes s dyfisht t vrojtimeve t jashtme dhe t brendshme. S fundi, teorit e asociacioneve t Ygos, t ides Procs verbaux des tables, t shkruarit iracional sipas diktatit t Qenies, e paraqet Ygon si paraardhs t disa sprovave dhe botkuptimeve surrealiste. Realistt dhe natyralistt e hoqn plotsisht nga krijuesi nimbin (aureoln) e mbitoksores, imgjinatn e reduktuan n masn e duhur, madje duke u prpjekur edhe ta mohojn, n aktin krijues i dhan prparsi opservimit dhe krijuesin e shpalln pr skretar t epoks, procaverbalist (shkronjs) t kujdesshm, botanist i cili n mnyr impersonale dhe t qet shnon botn rreth vetes. Shum klasik t realizmit thoshin se imagjinata nuk i l t qet, personazhet e tyre imagjinative i prcjellin, autori me ta zhvillon biseda, ata jan m t vrtet se vet realiteti, shkrimtari s fundi i fut n veprn e tij dhe me aktin e krijimit lirohet prej tyre. Artistt e veant n ditart e tyre, n letrat drguar miqve etj., hollsisht kan shkruar pr procesin e kreativitetit (Balzaku, Floberi, Tolstoi, Poe, Tomas Mani etj.). N mbshtetje t ktyre dshmive del se: artisti nuk krijon thjesht sipas ligjeve t species s tij, sepse ssht as merimang, as shpend, as blet, edhe pse q nga Platoni e deri te Bekoni e kan quajtur ashtu ... Krijuesi pandrprer sht vigjilent edhe kur sht n gjum.. Tek ai

58

ekziston gjithmon nj kandile e vetdijes e cila vigjlon ... Sartri e merr si aksiom se n fmijrin e shkrimtarit duhet krkuar elsi pr t gjitha krijimet e ardhshme. Konsiderohet, poashtu, me t drejt, se smundja e artistit n shum raste ndikon mjaft n krijimtari. Demokriti shkruante se nuk mund t flitet mbi gjeniun pa menduar n ndonj mendin hyjnore q gjendet tek ai. Platoni, Horaci, Seneka e t tjer, konsideronin, poashtu, se idet e mdha te gjenit e veant jan shprehje e nj gjendjeje demencioni (mendie). Didro shkruante se: gjeniu dhe mendia puqen. Gte, Shileri, Nie e ndanin t njjtin mendim. Bodleri theksonte pr veten: kam kultivuar histerin time me gzim dhe me frik. Psikiatrt japin listn e gjat t shkrimtarve dhe t krijuesve t smur. N mesin e tyre ndeshim n emrat e ktyre shkrimtarve: Bajronit, Blejkut, Dostojevskit, Floberit, Nervalit, Shelit, Strindbergut, Mopasanit, Xhojsit dhe shum t tjerve. Sipas tyre, do t dilte se, ska gjeni t shndosh; se i till ska qen madje as Gte, i cili ka shnuar se n fmijri dhe rini ka qen shum i smur. Por n kt rast duhet pasur n mendje se: fuqia e gjeniut t smur, prkundr t smurit t rndomt nga e njjta smundje, qndron n at se i pari tragjedin vetjake dhe t huajn e shndrron n akt kreativ, se nga fatkeqsia trheq haren poetike eskiliane pr t gjith njerzit, se sht n gjendje ti mposht t gjith demont e shkatrrimit ti zgjidh, ti kanalizoj

59

eksplozionet

e brendshme

shpirtrore,

t zgjidh

konflikte, ti mendoj ato dhe ti ngrej n shkalln e artistike. Jaspersi n lidhje me kt shkruante: Analiza patografike e personaliteteve eminente tregon se smundja ssht si rrjedhoj pr ndrprerjen dhe zhdukjen e krijuesit; mund t jesh kreativ jo vetm me gjith smundjen, por kjo mund t jet kusht i domosdoshm i mjaft produktiviteteve. T jesh normal, do t thot t jesh pak i varfr n shpirt, shton Jaspers. Andre Zhid, poashtu i smur i madh, ka qen jashtzakonisht i but ndaj krijuesve duke i quajtu bim t buta t cilat i japin lulet me t bukura. ... N kristalizimin e tensionit krijues mund t ndikojn edhe shum faktor t jashtm: rasti, ndikimi i arteve t tjera (piktura, muzika etj.), mjetetet ngacmuese (eksituese) (kafja, alkooli, droga etj.). Mbi rolin e rastit flet mjaft sugjestivisht R. Kajo n studimin Natura pixtris. Fjala sht mbi gjysmfabrikatet t cilat i krijon natyra vet dhe artisti vetm i prpunon dhe frymzohet prej tyre. Rasti mund t ndikoj edhe n formn e shokut t jashtm (Spinoza), takimi me ndonj individ, me dukurin e cila ndikon befas, hareshm, si elan fillestar pr krijim. (Floberi kur e ka par figurn e Shn Antonit t Brojgelit, sht frymzuar pr veprn e tij Tundimi i shn Antonit; Bretoni e ka takuar Nagjn n bulevardet parisiene dhe shkruan romanin me t njjtin emr; Strindbergu e ka krkuar melodin pr pjesn e quajtur Simun dhe e

60

ka gjetur rastsisht duke e akorduar kitarn). sht e qart se loja e rastit me bojra, fjal ose me fardo qoft materie tjetr mund t prodhoj vepr artistike, ajo krijohet nn ndikimin magjik t personalitetit t krijuesit. Artistt e mdhenj gjithmon jan polifonik dhe prandaj kan t zhvilluar jo vetm fuqin e opservimit, por edhe cilsit vizuale (olfatike), muzikore dhe pikturale. Bodleri tregon qart se si tek ai kan ndikuar aromat, ngjyrrat, muzika. Arti i Tomas Manit dhe i Romen Rolanit nuk mund t shpjegohet mjaftueshm pa analizn e kualiteteve t tyre pikturale dhe muzikore. Romani vagnerian dhe muzikor e mbshtesin strukturn e tyre n parimet muzikore. Poezia e Azis nuk mund t veohet nga muzika. Rabindranat Tagore sht shembul i veant impresiv se n baz t muziks mund t ndrtohen vargjet m t bukura... Nga sa folm m lart vrehet se procesi krijues sht nj proces mjaft i ndrlikuar i cili mund t zgjat nj koh t gjat deri te realizimi i veprs letrare dhe shikuar prgjithsisht ai zhvillohet n disa etapa, si: do artist s pari e vzhgon jetn dhe botn rreth vetes, i vren ato elemente dhe hollsi t cilat i prgjigjen natyrs s tij artistike, t cilat m s shumti i shkojn pr shtati, i shnon, i dokumenton, i mban mend, i regjistron, i seleksionon; pastaj mediton pr gjithka ka ka par e vrejtur dhe vjen deri tek ideja e prgjithshme, prfundime dhe gjykime mbi jetn dhe

61

dukurit e saj; midis tyre e veon nj ide si t veant dhe kjo fillon ta interesoj si gjykim ose prfundim mbi jetn dhe i prqndron rreth saj t gjitha ato dukuri t cilat munnd ta pohojn ose mohojn; nga jeta, nga prvoja, artisti bn zgjedhjet dhe prgjithsimet e nevojshme; n fillim tek ai ndoshta do gj sht e paqart, pastaj gjithnj e m qart shfaqet nevoja e pakundrshtueshme q at q e ka vrejtur dhe zgjedhur nga jeta dhe pr t ciln ka ide t caktuar ose prjetim t fuqishm, ta kumtoj; madje n kt ast mund t shfaqet pak a shum forma e qart n t ciln do t formsohet koncepti i tij artistik; n fund pasi ta ket formuar qart iden e tij artistike i hy puns n hartimin e veprs letrare artistike.

62

ANALIZA E VEPRS LETRARE


Pr ta kuptuar dhe pr ta shijuar si duhet nj vepr letrare, ajo duhet t lexohet disa her me kujdes dhe vmendje t madhe. Andaj pr ta analizuar veprn n t gjitha aspektet duhet q ajo t lexohet dhe t analizohen t gjith prbrsit e saj kryesor. Nga kndej del se vepra letrare po qe se nuk komunikon me lexuesit ajo nuk mund t ekzistoj si e till. Letrsia si e till pra, mund t realizohet n bashkpunim midis autorit, veprs dhe lexuesit ose publikut; ajo, pra, vepra letrare sht komunikim midis shkrimtarit dhe lexuesit, kurse ajo sht realizim artistik dhe porosi e veant t ciln autori ia drejton lexuesit. Kuptimi i ksaj porosie varet nga shum faktor: lexuesi po qe se dshiron ta kuptoj veprn letrare, s pari duhet ta kuptoj mir gjuhn n t ciln sht shkruar vepra dhe ta kuptoj jo vetm siprfaqsisht (q sht kryesisht e mjaftueshme pr tu marr vesh n situatat e prditshme); ai, lexuesi, duhet ti kuptoj disa qllime t autorit, t cilat dalin nga rrethanat n t cilat sht krijuar vepra; m tej lexuesi, pr ta kuptuar

63

si duhet veprn letrare, duhet t ket njohuri pr besimet, zakonet dhe mendimet e popullit t cilit i takon vepra; prve ksaj, ai duhet t ket njohuri mbi traditn e shprehjes letrare dhe llojet e veanta letrare; s fundi, duhet t posedoj madje kuptim t veant pr nuancat e shprehjes gjuhsore, pr efektet ritmike dhe muzikore me t cilat shrbehet shpesh vepra n mas m t madhe ose m t vogl. T gjitha kto krkesa rrall plotsohen n trsi, andaj vetm pr nj numr t vogl t veprave letrare kushtet pr komunikim letrar i jepen lexuesit drejtprdrejt n bashkpunimin e tij t natyrshm n ndonj bashksi shoqrore. Shumicn e kushteve pr kuptimi e veprave letrare, n horizontin m t gjr, duhet arritur me nj arsimim t veant, kurse pr nj numr veprash letrare sht e nevojshme analiza paraprake n baz t s cils sht e mundur q porosin e veprs letrare dikush ta kuptoj si porosi t vrtet letrare-artistike. Pr ta kuptuar sa m mir veprn letrare duhet q ajo t lexohet me prkushtim dhe nga lexuesi krkohet t ket dije nga fusha t ndryshme si, historia, filozofia, gjuhsia etj. Analiza e veprs letrare natyrisht ka rol t veant brenda unitetit t autorit, veprs dhe publikut, sepse veprn e bn si piknisje t t gjitha shqyrtimve mbi letrsin, madje edhe shqyrtim mbi autorin ose edhe mbi publikun; vepra, si t thuash, dshmon pr autorin e saj dhe sugjeron mnyrat se si e kupton

64

publiku, si e pranon, si e ruan ose thjesht se pranon dhe e harron. Analiza e veprs sht piknisje e do teorie t letrsis edhe pse duhet ruajtur q n analizn e till t mos humben dhe t kihen parasysh raportet e vrteta t komunikimit letrar n t cilat letrsia ekziston si letrsi. Meq veprn letrare para s gjithash e bn teksti, i cili, si t thuash, qndron para nesh si objekt studimi, me qllim t arritjes s kushteve pr kuptimin e veprs letrare, sht e nevojshm para s gjithash vet teksti t vendoset n asi raportesh t cilat mundsojn kuptimin e tij si letrsi. N analizn e tekstit mund t dallohen ndrkaq disa veprime t veanta t cilat i shrbejn nj lloji t prgatitjes pr analizn e tekstit si vepr letrare, gjegjsisht si vepr artistike. Kto veprime jan: prcaktimi tekstit t par (t vrtet), prcaktimi i autorsis, i dats dhe i komentit. Natyrisht, n shumicn e rasteve kto veprime nuk do t nevojiten; kto jan rastet t cilat q m par, pjesrisht ose n trsi, jan plotsuar kushtet pr ta kuptuar veprn. N rastet e tjera, megjithat, posarisht kur sht fjala pr veprat e largta pr ne n kuptimin hapsinor ose kohor, t gjitha ose disa nga kto veprime do t jen kryesisht t domosdoshme. Kjo do t thot se pr ta kuptuar nj vepr letrare artistike duhet ta njohim edhe traditn letrare t ktij apo atij lloji t teksteve, mnyrn se si e kan pranuar

65

lexuesit apo dgjuesit kt apo at lloj teksti etj. Me fjal t tjera, kjo do t thot se prve tekstit t cilin e kemi prpara dhe i cili pr vete tregon shum (ne mund ta shpjegojm nj tekst edhe nse se dim kohn e krijimit t tij dhe emrin e krijuesit t tij), megjithat njohja e kohs dhe e kushteve kur sht shkruar ai tekst dhe cilsit e shkrimtarit i cili e ka shkruar, jan shum t rndsishme pr ta kuptuar dhe shpjeguar ndonj vepr artistike. Prcaktimi i tekstit t par (t vrtet) paraqet problem m vete, sepse kur pr kt ose at shkak ekzistojn variante t tekstit t veprs s njjt, variante t cilat n nj mas t madhe a t vogl ndryshojn, duke shkaktuar kshtu hamendje pr at se cili prej tyre sht burimor dhe cili sht m i miri, repektivisht artistikisht m i miri. Edhe n tekstet e reja letrare ekzistojn dallime t shumta t cilat krijohen pr shkak t gabimeve t shtypit ose t ndryshimeve plotsuese t autorit n tekstin e ribotuar, kurse sa u pket teksteve t vjetra, shpesh nevojitet prpjekje e madhe dhe shkathtsi e madhe t kuptohet teksti i vrtet burimor i ndonj vepre. Pr shkak t rndsis s tekstit burimor dhe varianteve t tij, t cilat prap mund t jen madje edhe m t mira se teksti burimor ose nga teksti t cilin vet autori e konsideron m t mir, prgatiten me m shum mundime dhe me njohjen shpesh t metodave mjaft t ndrlikuara t ashtuquajtura botime kritike t

66

veprave t veanta, botime t tilla, n t vrtet, n t cilat jepet teksti themelor, ai tekst i cili konsederohet si m i miri, dhe pran tij edhe t gjitha variantet variantet e njohura. Prcaktim i autorsis dhe i dats ka rndsi t madhe pr ta kuptuar veprn letrare n ato raste kur gabimet n prcaktimin e kohs s krijimit t ndonj vepre ose fakteve q i mvishen njrit e jo tjetrit autor, ndikojn pr ta kuptuar at q thuhet, at q sht thn n vepr. Duhet thn me kt rast se rndsia e prcaktimit t autorsis mbimohet, sepse pr shumicn e veprave ssht me rndsi se a na sht i njohur autori i saj, po gjithashtu duhet trhequr vrejtja se pr ti kuptuar veprat e veanta sdo t jet krejt njsoj se kujt ia mveshim. Koment(i) (lat. comentarius shnim, ditar) jan shnimet, vrejtjet dhe shnimet prcjellse me t cilat ndonj tekst dshirohet ti ofrohet lexuesit. Komenti sht rezultat i analizs paraprake t tekstit; n t shpjegohen fjalt pr t cilat supozohet se lexuesi nuk mund ti kuptoj drejprdrejt n kuptimin n t cilin jan prdorur n tekst, paralajmrohen rrethanat n t cilat sht krijuar vepra, veorit e caktuara t forms s saj ose rndsia e tems s saj, prmenden edhe rezultatet e prcaktimit t tekstit t vrtet, t autorsis, t dats, dhe mosmarrveshjet rreth ktyre problemeve etj. Kshtu, komenti jorrall bhet pjes prbrse e analizs s veprs letrare, por

67

qllimi i tij kryesisht n kt faz t analizs s veprs letrare e prgatit tekstin pr lexim dhe kuptim dhe eventualisht pr analiz t mtejme. Me studimin e ktyre veprimeve n prgatitjen e tekstit, para s gjithash me qllim botimi, sot merret shkenca e veant n kuadr t shkencs s ketrsis, tekstologjia, (nga lat. textus thurje, dhe gr. oo fjal, t folur, shkenc,), e cila studion tekstin letrar ose shkencor, t shkruar, t shtypur ose gojor, me qllim t prcaktimit t historis s tekstit dhe t llojit t tij autentik. Sipas disa autorve, tekstologjia kufizohet vetm n historin e tekstit, dmth. n studimin e etapave t krijimit t tij dhe formsimit prfundimtar t tekstit, duke filluar nga koncepti themelor, prmes varianteve, deri te prfundimi i tekstit. Ndrkaq disa autor t tjer n tekstologji fusin edhe problemin e botimit kritik t tekstit. Metoda themelore e tekstologjis sht analiza filologjike e tekstit, e cila plotsohet me historin e tij jashtletrare (zhdukjet e rastit ose dmtimit t pjesve t tekstit, ndyshimeve pr shkak t cenzurs etj). Veprat letrare jetn e tyre e bjn vetm n formn e tekstit t shkruar dhe vetm kshtu mund t vijm deri te analiza e tij. N aspektin e teoris s letrsis, analiza filologjike deri diku sht pun prgatitore, por pun e cila krkon shum dije, mjeshtri dhe pun t mundimshme, q nganjher me pa t drejt nuk

68

prfillet n raport me analizn teoriko-letrare ose me vlersimin kritik-letrar. Analizn letrare-teorike t nj vepre t veant letrare mund ta dallojm nga vlersimi kritik (ose shkurt: kritika) dhe nga intepretimi i veprs letrare, edhe pse kto nocione shpesh zvendsohen, ve ksaj sht shum vshtir ndoshta edhe e pamundur, t dallohen n secilin rast t veant. Megjithat, analiza shnon kryesisht zbrthimin e veprs letrare n elementet e saj pbrse pr shkak t trsis s ndrlikuar t veprs letrare, analiza kritike zakonisht prmban nj analiz elementare, kurse interpretimi (lat. interpretatio shpjegim) shnon veprimin e shpjegimit t veprs letrare, respektivisht veprimin e veant t shpjegimit gjat t cilit vtetohet kuptimi i veprs n trsi dhe roli i pjesve t veanata, i elementeve t veanata brenda trsis s veprs.

69

STRUKTURA E VEPRS LETRARE


Vepra letrare paraqet nj trsi t pandashme. Ajo prbhet prej dy brsve kryesor, t cilt jan t lidhur ngushtsisht me njri-tjetrin e kto jan: forma dhe prmbajtja. Ndrkaq struktura (nga lat. structura nga struere ndrtim, radhitje, prbrje, ndrthurje, lidhje) e veprs letrare ka t bj me prbrjen e asaj vepre. Do t thot se do vepr letrare n prbrjen e saj ka prmbajtjen dhe formn e saj, t cilat jan njsit themelore t veprs letrare. At jan t pandashme nga njra-tjetra. Kshtu, forma e veprs letrare nuk mund t mendohet, as t prcaktohet jasht veprs dhe e pavarur nga prmbajtja e saj. Nga kndej forma sht nocion themelor dhe kryesor n teorin letrare. Nocioni i forms as q mund t mendohet, as t prcaktohet nse n t njjtn koh nuk mendohet edhe korelati tjetr prmbajtja. Pr dallim nga forma, prmbajtja paraqet rendin e fakteve t nj vepre letrare ashtu si mund t tregohen e ,q me kt rast, t mos jepen kurrfar vlersimesh. Termi prmbajtje n historin e mendimit mbi letrsin si dhe n prdorimin e sotm,

70

shfrytzohet

pr

qllime

ndryshme

historike,

analitike dhe t prcaktimit t vlerave. Ndrkaq, forma paraqet mnyrn se si jan organizuar faktet materiale dhe shpirtrore, si dhe raportet midis tyre n veprn letrare. Edhe forma edhe prmbajtja e veprs letrare jan t lidhura midis tyre n mnyr t pashkputshme. Nuk mund t ket prmbajtje pa form, dhe anasjelltas, nuk mund t ket form pa prmbajtje. Ato varen dhe kushtzohen ndrsjellshmrisht midi tyre. Meq prmbajtja paraqet thelbin e sendit a dukuris, ajo luan rolin vendimtar n nj vepr letrare, prcakton edhe formn e sendit a dukuris pr t cilat flitet n vepr. shtja e forms n teorit letrare evropiane fillon q me konstatimin e Aristotelit n veprn e tij t njohur me titull Poetika, ku mes tjerash thuhet: Po diskutojm mbi vet artin poetik dhe mbi format e tij, se sht secili n esenc, dhe form duhet dhn materialit poetik, nse dshirohet q vepra poetike t jet e bukur6. Pra, sipas Aristotelit, materia sht ajo prej s cils sht ndrtuar vepra artistike, e cila sht formsuar sipas nj forme t caktuar, adekuate. M von problemi i forms kryesisht sht vshtruar si problem i pajtimit me tipin e prmbajtjes s zgjedhur, gjegjsisht si problem i harmonizimit t formave t gjinive dhe llojeve letrare me prmbajtjen e zgjedhur. Me kt cituar sipas Renik knjievnih termina, Nolit, Beograd, 1986, f.209
6

71

problem ka qen i preokupuar edhe Horaci n letrn e tij drejtuar Pizonve, e cila sht e njohur me titullin Mbi artin poetik. Prcaktimi i Aristotelit t disa ligjeve themelore t ekzistimit t forms poetike, prfundimisht u konsolidua dhe u zhvillua si kanon n mesjet, renesans dhe m von, me ka e bri t mundur lindjen dhe zhvillimin e poetikave, retorikave dhe teorive t shkruara t letrsis. Ndrkaq Ivan Foht mendon se pr artin nuk sht e rndsishme se materie trajton n vepr, por n mnyr e trajton at. Mendimi i ktij esteti i shprehur n veprn e tij Fshehtsit e artit dhe n vepra t tjera, prkon plotsisht me mendimin e Gtes kur thot se n letrsi nuk sht qensore se tregohet, por si tregohet. N fillim t shekullit XX formalistt rus prmbajtjen e kan zvendsuar me materien, kurse formn me parimin konstruktues dhe veprn letrare e kan kuptuar si trsi t organizuar dinamike. Njrin nga eset e tij Boris Ejhenbaumi e ka emrtuar me titull Si sht konstruktuar Kapota e Gogoli, kurse eseja e Viktor Shklovskit mban titullin Si sht konstruktuar Don Kishoti i Mans. Ndrkaq, filozofi dhe esteti modern polak, Roman Ingarden, korelatet form dhe prmbajtje i zvendson me korelatet objekt (fakt ose n prgjithsi materie) dhe mnyr (ekzistimi i veprs letrare). N kohn ton koncepti i forms dallon nga pikpamjet estetike dhe teorike t antikitetit dhe t epokave dhe drejtimeve t

72

tjera letrare. Tash nuk respektohen parimet e vjetra estetike: rendi, simetria, uniteti i kohs antike. Kjo vrehet n veprat e Pablo Pikasos, n prozn e Franc Kafks, n prozn e Migjenit (Sokrat i vuejtun apo derr i knaqur), pastaj n shkrimet e Anton Pashkut etj. Duke i lexuar veprat e ktyre autorve dhe t autorve t tjer, vrejm se n to kemi deformimin e fenomenit, si p.sh. deformimin e njeriut etj. Teoricieni modern rus, Mihal Bahtin, flet n lidhje me at q sht themelore n do krijim letrar. shnon Nocioni form mnyrn n t ciln sht thn dika, respektivisht, q sht prfshir, shprehur apo paraqitur dika; kurse nocioni prmbajtje shnon at q sht thn n veprn letrare, respektivisht at qprmban ajo. Analiza e veprs letrare, duke u nisur nga forma dhe prmbajtja e saj, sht trajtuar edhe n Poetikn formsohet e me Aristotelit. an te Materia techne-s e caktuar q s (mjeshtris

caktuar) do t ishte prmbajtja e veprs, kurse veprimet q prfshihen n techne do t prbnin artin, mjeshtrin e krijimit, q rezulton n formn e dhn t veprs letrare. Dallimi n aspektin e prmbajtjes dhe t forms do t jet baz e teoris s gjinive letrare. Ka pasur prpjekje q her forma e her prmbajtja t ngriten n vlern absolute pr veprn letrare. Ithtart e prmbajtjes shtrojn para letrsis krkesa shoqrore dhe ideologjike, krkesa q lidhen me pikpamjen se

73

prmbajtja e veprs letrare sht realiteti shoqror dhe q shpreh krkesat e nj kohe. Sipas ksaj pikpamjeje minimizohet rndsia e kriterit artistik dhe estetik. Kritika marksiste i jep m tepr rndsi prmbajtjes sesa forms. Kshtu mendojn teoricient Leonid Timofejev, Gjergj Luka etj. Prkundr t parve, qndrim t kundrt kan ithtart e forms sipas t cilve vepra letrare shikohet si mjeshtri, parsore sht realizimi i efekteve artistike, estetike, t cilat arrihen me an t organizimit, ndrtimit t jashtm, t prdorimit t nj varg mjetesh me t cilat arrihen efekte kompozicionale, ritmike e muzikore. Vetm tema, edhe ather kur sht qensore dhe aktuale, nuk garanton sukses. Vetm ather kur prmbajtja merr trajtn e duhur, ather arrihet suksesi i nj krijuesi. Kshtu, p.sh. simbolisti frng Artur Rembo, shkrimtari rus, Anton. P. ehov, madje Nonda Bulka, Migjeni etj., jan frymzuar nga tema t rndomta, andaj krijimet e tyre kan vler t theksuar artistike dhe paraqesin interes edhe pr lexuesin e sotm. Nse me prmbajtje kuptojm idet dhe emocionet, form do t quanim elementet gjuhsore me an t t cilave shprehet prmbajtja. Ngjarjet e rrfyera n nj roman jan pjes e prmbajtjes, kurse mnyra n t ciln jan organizuar ato n nj subjekt sht pjes e forms. Struktura sht nj koncept q prfshin edhe prmbajtjen edhe formn pr aq sa ato jan t

74

organizuara pr qllimie estetike (R. Velek-O. Voren, Teoria e letrsis, 1993). Mendimi i sotm teorik e konsideron veprn letrare t pandashme, si nj trsi unike, si realizim i nj prmbajtjeje t caktuar n nj form t caktura. Sipas Gani Lubotenit, vepra letrare sht nji tansi e pandashme, e cila prbhet nga prmbajtja, forma dhe mjetet (Gani Luboteni, Teoria e letrsis, Beograd, 1964, f.121) etj. Prve prmbajtjes dhe frorms s veprs letrare, pjes prbrse t veprs letrare jan edhe: tema, motivi, fabula, personazhi, ideja etj. Tema - sht pjes prbrse e veprs letrare. Fjala tem vjen nga fjala greke thma q ka kuptimin e asaj q sht shtruar n veprn letrare, si kuptim i trsishm i veprs letrare. Prve ktij kuptimi, tema ka edhe kuptime t tjera si, lndn, materialin ose objektin e prpunimit artistik. Kshtu, p.sh. n aspektin tematik poezin mund ta ndajm n poezi patriotike, erotike, religjioze etj., pastaj mund t flasim pr tema mitologjike n letrsi, pr tema historike n roman ose n dram etj. Dmth. tema paraqet fushn e jets t ciln e ka zgjedhur shkrimtari pr baz t veprs s vet. Ndonjher tema e veprs sht problemi t cilin shkrimtari e shtron si baz t veprs s tij. Nga kjo rrjedh se tema paraqet problemin kryesor q shkrimtari e ka ngritur dhe q sht treguar n baz t materialit t marr nga jeta. Secila vepr letrare ka temn e vet.

75

Ato mund t jen t llojllojshme. Kshtu p.sh. si tema t nj vepre letrare mund t jen ngjarjet, personazhet a dukurit shoqrore etj. Por shpesh n prcaktimin e tems s nj vepre letrare dalin shum vshtirsi. Kjo nga pamundsia q ajo (tema) t prfshihet brenda nj pohimi t prgjithshm, ajo q sht thn n nj vepr letrare n lidhje me nj objekt t paraqitur, me nj person etj. Prcaktimi i tems jepet n mnyr t prgjithsuar. Kshtu, p.sh. tema e romanit t Turgenievit Etr dhe bij sht konflikti i dy

gjeneratave; tema n dramn Prometheu i lidhur t Eskilit, jan fuqit religjioze; tema e romanit Sikur tisha djal t Haki Strmillit, sht emancipimi i femrs shqiptare n vitet e 30-ta t shekullit t 20-t; tema e komedis Katrmbdhjetvje dhndre ajupit, sht martesa n mosh t paprshtatshme etj. Shpesh tema e veprs letrare lidhet me titullin e veprs letrare dhe at e shpreh drejtprdrejt. Kshtu, p.sh. titulli i veprs s Dostojevskit Krimi dhe ndshkimi sugjeron edhe temn e shqyrtuar nga shkrimtari, ose titulli i Odises shpreh temn e ksaj vepre: aventurat e ktij heroi pr tu kthyer n atdheun e tij, n Itak etj. Temat q shfaqen dhe prsriten n t gjitha epokat historike dhe n t gjitha letrsit kombtare, quhen tema jetike. T tilla jan dukurit themelore t jets s njeriut, si: dashuria, vdekja, bukuria, prkohshmria e fatit t njeriut n jet, kotsia e jets etj. Prve termit tem, shpesh

76

prdoret edhe termi tematik, i cili ka kuptim m t gjr se nocioni tem, por ndonjher ndryshimi sht minimal dhe relativ. Tema, ve tjerash, mund t jet aktuale ose joaktuale. Motivi sht nj prbrs i rndsishm i veprs letrare, nga i cili varet shum vlera artistike e veprs letrare. Motivi n letrsin artistike sht njsia m e vogl tematike, q paraqet strumbullarin rreth t cilit zhvillohet veprimi n vepr. Fjala motiv ka origjin latine moveo lviz dhe n latinishten mesjetare motivum nxitje, lvizje, shkak. Numri i motiveve n veprat e veanta letrare dhe mnyrat e lidhjes s tyre, varet n mas t madhe nga lloji letrar t cilit i takon vepra. Po theksojm se rndsia e motiveve t veanta sht m e madhe n llojet vogla letrare (shih analizn e motiveve n vjershn lirike, n kapitullin ku flitet pr strukturn e vjershs lirike), ndrsa n veprat m t mdha letrare prfshin trsi m t mdha ose vetm motive tipike. N teorin e letrsis motivi shpesh kuptohet dhe n mnyra t tjera: duke qen se ai ka t bj me realitetin jashtletrar, disa kritik e kondiserojn si situat tipike jetsore, dmth. e prcaktojn si situat tipike jetsore mbi t ciln bn fjal vepra letrare. Duke marr parasysh se motivet n shum vepra letrare prsriten, disa teoricien, pra, konsiderojn se motivi duhet kuptuar si nj njsi tematike e cila mund t dallohet n shum vepra letrare (kshtu flitet pr

77

motivin e ndarjes s t dashuruarve, pr motivin e unazs, e cila e bn njeriun t padukshm, pr motivin e dashnorit fatkeq, pr motivin e vllait dhe motrs, t cilt martohen dhe rinjihen etj.). Kuptimi i till i motivit, ndrkaq, lidhet me kuptimin e fabuls. Sipas funksionit q luajn motivet mund t jen dinamik dhe statik. T part, pra, motivet dinamik e nxitin veprimin e ngjarjes q t zhvillohet m tej, duke e ndryshuar kshtu situatn n veprn letrare (motivi i ndjekjes s fajtorit, sjellsit t Doruntins n romanin e Isamil Kadares Kush e solli Doruntinn etj.). Motivet q prshkruajn nj situat t qet ose nj peizazh, quhen motive statike. Motivet dinamike dhe statike (aktive dhe pasive) nuk paraqesin kurrfar kategorie t veant t motiveve, sepse ato nuk kushtzohen nga natyra personale, por nga raporti i shkrimtari ndaj problemeve t cilat i prpunon, pra, kushtzohen nga angazhimi i shkrimtarit pr realizimin e idealeve t tij shoqrore. Motivi do t jet pasiv ather kur shkrimtari nuk e orienton drejt nj qllimi t caktuar; do t jet i vakt, i zbet dhe i pangjyr, dhe kur shkrimtari i dalldisur nga entuziazmi i tij, ather edhe motivet e tij aktivisht do ta vn n lvizje veprimin dhe do t ndikojn n prcaktimin e lexuesit. N tregime, drama dhe romane m s mir realizohen motivet si etapa t veanta n krijimin e veprs, m tepr se n vjershn lirike, sepse ktu, n kto kompozicione m t mdha, ato veohen nga

78

tema dhe nga elementet e tjera, nga t cilat sht ndrtuar vepra. Her-her n vjershn lirike motivi dhe tema shkrihen n njri-tjetrin dhe krijojn nj unitete t pandar, kurse n tregim dhe n roman rrall bhet shkrirja e till e plot. (Poema Milosaoe Jeronim de Rads na mundson q t veohet motivi nga tema, invencioni nga ideja. Motivi sht dashuria e pafat e vajzs s Kallogres dhe e Milosaos, bir i sundimtarit t Shkodrs. N t prshkruhet prjetimi i vajzs s varfr, s cils prkatsia klasore nuk i lejon t martohet me djaloshin nga nj familje e pasur. Kjo ngjarje i ka shrbyer De Rads si motiv ta parashtroj temn dhe ta zhvilloj tablon mbi njerzit fatkqij, t cilt jan ndar nga murojat shoqrore, sepse u takojn shtresave t ndryshme shoqrore. Ktu sht leht t vrehet se motivi ka nj vllim m t ngusht, sepse ka t bj me dika individuale, t vetmuar dhe t jashtzakonshme n shoqri, kurse tema merr dimension m t gjr dhe m t prgjithshm, shkrihet n rendin shoqror, n mjedisin, n gjinin njerzore. Raporti i individuales ndaj s prgjithshmes n natyr dhe n shoqri, sht raporti i motivit ndaj tems. Prandaj fati i Milosaos dhe i Rins n poemn Milosao, si prjetim personal i tyre, i ka shrbyer poetit si motiv pr t treguar nj problem shoqror, pr dukurin e prgjithshme t njerzve t pafat n rendin shoqror klasor n Shkodr ku zotronin raportet feudale t tipit lindor. Motivet e zgjedhura dhe

79

t fuqishme kontribuojn n suksesin e veprs letrare, sepse sa m origjinal t jen, aq m tepr shkrimtari m me ngrohtsi dhe m me pasion do ta ndrtoj veprn e tij). N vjershat lirike zotrojn motivet e brendshme, sepse shprehja e tyre sht ndjenja poetike dhe prjetimi personal. Kshtu, p.sh. vjershat lirike t dashuris, thuajse pa prjashtim, jan krijuar n baz t motiveve t brendshme, sepse poeti niset nga shqetsimet personale, entuziazmi dhe ngjarjet n raportet e tij erotike. Kurse, n vjershat patriotike, sociale ose n vjershat e llojeve t tjera si jan odja, balada dhe t ngjashme, poeti m shpesh kndon pr at q ndodh jasht vetes s tij, por e gjith ndodhja e jashtme prcillet dhe prshkohet nga ndjenjat e tij. Sipas mendimit t teoricienit rus, Boris Tomashevskit, ekzistojn motive t lidhura dhe motive t lira. T lidhura jan ato motive q lidhen organikisht me rrjedhn e rrfimit dhe si t till, nuk mund t lihen jasht, kurse motive t lira jan ato q nuk lidhen me ngjarjen dhe si t till mund t mnjanohen nga vepra, pa e prishur rrjedhn e veprimit. Ve ktyre kemi motive t astit dhe t prhershm (gjegjsisht, bredhs ose t prgjithshm). Kto dallojn nga njri-tjetri sepse jan t kushtzuar nga koha dhe vendi. Motivet e astit m shpesh lidhen me nj koh t caktuar, n pjesn m t madhe me kohn e shkurtr n jetn e njeriut e ndonj mjedisi ose t nj

80

pjese t popullit. Motivet e tilla m tepr kan karakter historik (motivet e vjershave t Naimit, ajupit e t tjerve lidhen me gjendjen historike nacionale t popullit ton gjat robris turke dhe dominimin e t huajve n viset tona). Motivet e tilla sot nuk jan aktuale, sepse jan evituar rrethanat t cilat i kan kushtzuar ato, por kjo nuk do t thot se vjershat e tyre kan humbur vlerat e tyre. Edhe vjershat e tilla e kan mbijetuar kohn edhe si krijime artistike, edhe si dshmi historike. Motivet e prhershme (bredhs ose t prgjithshm), jan ato motive t cilat i ndeshim te shum shkrimtar dhe n do letrsi. Raporti nnfmij, pleq-t rinj, ves-virtyt, dinjitet-prmim, heroizm-mjerim (njerzor), lufta pr drejtsi, ideali dhe fati njerzor, t gjitha kto i ndeshim si motive t prhershme n letrsin botrore dhe kto shkrihen, grshetohen dhe bredhin nga nj letrsi n letrsin e popujve t tjer dhe nga nj koh n tjetrn. Fabula (lat. fabula kallzim, rrfim, tregim). N lidhje me fabuln jepen shpjegime t ndyshme. Kshtu, p.sh. n Fjalorin e gjuhs s sotme shqipe thuhet se fabula paraqet trsin e ngjarjeve t renditura n nj vepr letrare njra pas tjetrs, subjekt.7 Ajo, pra, fabula paraqet rrjedhn koherente t ngjarjeve n nj vepr letrare dmth. prmbajtjen e reduktuar n vijat kryesore t nj vepre, renditjen themelore t ngjarjeve pr t cilat flet shkrimtari. N teorin e letrsis prmendet
7

Fjalori i gjuhs s sotme shqipe, f.445

81

shpesh edhe termi syzhe (fr. sujet objekt) q prdoret n kuptimin e njjt t fabuls n latinishte. Kjo do t thot se syzheu paraqet boshtin, strumbullarin e tems s nj vepre letrare, skeletin e vet ngjarjes. Sipas Emil Zolas kuptimi i fabuls do t ishte ndonj dram e vogl, histori e cila i nevojitet shkrimtarit pr formuar skeletin e kaptinave t saj. Nga ky pohim nxirren prfundime se n veprn e gjer letrare ekzistojn m shum fabula, dmth. se veprimi i romanit, i drams ose i epit, lviz n disa drejtime dhe n shum episode, por se heroi kryesor i veprs sht barts kryesor i fabuls themelore. N teorin e sotme t letrsis shpesh grshetohen termat: fabul prmbajtje syzhe dhe n praktik n mnyr t paprcaktuar prdoret njri n vend t tjetrit. A mund ta njjtsojm fabuln me prmbajtjen dhe do t ishte ather syzheu n kt rast? Duke marr parasysh se prmbajtja ka vetm kuptim teknik dhe ajo jepet n fund t veprs ose t prmbledhjes ku numrohen t gjitha vjershat dhe tregimet, t prfshira nga n vepr, koncepti Prandaj i till i prjashtohet terminologjia. sht

mundshm vetm prdorimi i shprehjes prmbajtja e veprs, i cili prfshin edhe fabuln edhe syzheun, sepse me konceptin prmbajtje nnkuptohet e tr ajo q rrfehet n veprn letrare, pra, e tr rrjedha e ngjarjeve e prmbledhur sipas tems. Shum her lexuesi i ndonj vepre letrare thot: fabula n kt

82

vepr sht e mir, interesante, po e prpunuar dobt dhe e kundrta: prpunimi i mir, rrfimi i rrjedhshm dhe i fuqishm, por me nj fabul t parndsishme. Kjo tregon se fabula ekziston si kategoti e veant n strukturn e veprs letrare dhe nga kjo edhe n teorin e letrsis. Pr tu prgjigjur n pyetjen se sht fabula dhe far prbrsi sht ajo, gjegjsisht element paraqet ajo n strukturn e veprs letrare, duhet t mbshtetemi n roman, sepse n kt lloj letrar m qart shihen t gjitha brsit n procedimin e krijimit artistik (analizohet nj roman, p.sh. romani Prsri n kmb i Dhimitr Xhuvanit). Nse nisemi nga pikpamja se fabula sht trsia e ngjarjeve n lidhjen e tyre t ndrsjell (Tomashevski), e cila nga realiteti prpunohet dhe bartet n veprn artistike, ather, sipas pohimit t disa teoricienve, mund t vrehet dallimi midis fabuls dhe syzheut n at se me fabul do t kuptonim ngjarjet, respektivisht realitetin jetsor i cili ende nuk sht formsuar n veprn letrare, kurse syzheu do t ishte fabula e komponuar artistikisht dhe stilistikisht e lmuar, sepse ekziston edhe pohimi sipas t cilit syzheu sht fabula e cila sht prpunuar n veprn artistike. Sipas ksaj, fabula e prpunuar artistikisht kalon n syzhe, i cili, ssht gj tjetr, por vepr e gatshme, e prkryer, artistike. Megjithat, teoria e letrsis merret vetm me krijimet e formsuara

83

artistike, andaj ktu mund t bhet fjal vetm mbi at fabul e cila sht e shndrruar n syzhe. Pr kt arsye, n raport t till, kto dy terma jan vetm sinonime t nj koncepti t njjt, sepse n vepr nuk mund t bhen dallime mdis fabuls si materie e prpunuar dhe syzheut si materie e cila sht br form artistike. Letrsia tregimtare klasike, n vargje dhe n proz, mbshtetej n fabul, kurse shkathtsia dhe talenti i shkrimtarit shiheshin n aftsin q fabula t zhvillohej sipas logjiks kronologjike dhe sipas rrjedhs s natyrshme t ngjarjeve dhe t jets njerzore. I ashtuquajturi fabulim, dmth. degzim i veprimit dhe lidhja e t gjitha detajeve nga jeta e personazheve n nj trsi organike, ka qen njri nga mjetet kryesore n karakterizimin dhe tipizimin e personazheve, e me kt edhe formn e prshtatshme q shkrimtari ta shpreh qllimin e tij. N letrsin e sotme, sidomos nga shfaqja e tregimit novels impresioniste, objekti dhe ngjarja shtyhen n prapavij dhe n plan t par shtrohen prshtypjet dhe ndjenjat e shkrimtarit. Ktu lshohet skeleti i vjetr dhe fabula dhe vijn n konsiderat meditimet e shkrimtarit, asociacionet, reminishencat e drejtprdrejta ose shqyrtimet dhe filozofimet mbi jetn. N letrsin botrore, nga prfundimi i Lufts s Par Botrore e deri m sot, nuk mund t flitet m pr fabuln n romanet dhe tregimet, me prjashtim t atyre shkrimtarve t cilt

84

zbatojn metodn tradicionale, realiste n thurjen e veprave t tyre. As Kafka, as Xhojsi, as Fokneri nuk nisen nga fabula n veprat e tyre, por nga parafytyrimet e veta mbi fatet njerzore dhe nga koncepsionet filozofike mbi jetn. ndeshim n t ashtuquajturin Kshtu, sot, si n defabulizim t romanin modern, ashtu edhe n dramn moderne, ngjarjeve dhe t veprimeve n vepr dhe n vend t fabuls s caktuar kemi nj ndrtim asociativ, nj struktur simbolikisht t lidhur (Franc Kafka, Semjuel Beket, Anton Pashku, Ismail Kadare etj.) Nga ajo q folm m lart del se jo t gjitha veprat kan fabul. Kshtu, n poezin lirike nuk kemi fabul, sepse n t nuk kemi ngjarje, nuk kemi veprim, kurse fabula sht baz e veprave epike dhe e atyre dramatike. Nga e gjith kjo del se fabula paraqet renditjen e ngjarjeve n vepr, kurse syzheu tregon mnyrn se si rrjedhin ngjarjet n vepr dhe si jan organizuar ato n vepr. Nga kjo vepra letrare duhet t analizohet si unitet i pandar i gjitha pjesve t saj. Personazhi (lat. persna person, individ, protagonist) sht bartsi kryesor i veprimit n veprn letrare. Ai sht mishrim (inkarnim) i vetive morale, ideore, ndiesore t nj individi n veprn letrare. Ai, pra, prfshin n vete nj grumbull t veorive t cilat e bjn individin njerzor dhe sipas t cilave ai dallon nga njerzit e tjer. N lidhje me personazhin ndeshim edhe n nocione t tjera si,

85

figur, hero, karakter, tip, portret. T gjitha kto nocione prdoren n kuptimin e tyre t gjer ashtu q mund ta zvendsojn ndrsjellshmrisht njri-tjetrin. N disa formacione letrare, si n letrsin antike, mesjetare, t renesanss dhe at klasiiste, personazhi ka shrbyer shpesh si stilizim i prgjithshm vetm pr disa tema t caktuara, dhe nuk jan dhn veorit individuale t tij. Kshtu, te Karakteret e Teofrastit (shekulli III para ers son), personazhi paraqitet n formn e definicionit t ndonj vesi (ceni), pas t cilit vjen prshkrimi i t folurit dhe sjellja e atij njeriu t cilin e prcakton vesi i till. N kt form t prgjithsuar, edhe pse jo gjithmon n formn e till t skematizuar, personazhi konstituohet n prrallz, alegori, moralitet, si dhe te pasardhsit klasiist t mvonshm t Teofrastit (La Brijer, A. Poup). Edhe n kto vepra personazhi shpesh ka nj specificitet psikologjik dhe shoqror, por vetm n letrsin e re evropiane, sidomos n dramn dhe n romanin e renesanss t shekujve XVIII, XIX dhe XX, ky specificitet psikologjik individual dhe shoqror bhet aq i rndsishm dhe aq shprehs sa q personazhi letrar nuk paraqet m ilustrimin e ndonj sesa teme t e nj rndsie t t prgjithshme shprehjen preokupimit

shkrimtarit me nj lloj t fatit individual njerzor. Individualizimi i ktill i pesonazhit ssht m vetm barts i ndonj veprimi ose pjesmarrs n t, por mishron dhe pikpamjen e artikuluar intelektuale t

86

tr asaj q ndodh n vepr; personazhi nuk sht vetm barts apo pjesmarrs i ngjarjeve, por ai shpreh edhe pikpamjet e autorit n veprn letrare n trsi. Shum peronazhe mbeten mishrim i veorive karakteristike morale dhe shoqrore t nj epoke, duke marr ndonjher edhe statusin e heronjve mitik, her-her duke dal nga konteksti i veprave n t cilat jan krijuar, ata bhen vendstrehim i synimeve themelore ose kundrthnie t nj epoke, t nj populli, t nj kulture dhe civilizimi (Odiseu, Don Kishoti, Robinson Kruso, Fausti, Xha Gorio, Rastinjaku etj.). Personazhet, sipas formsimit t tyre mund t ndahen n personazhe t pandryshueshme dhe n personazhe formsuar q ndryshojn nuk gjat zhvillimit t t ngjarjeve n veprn letrare. T part jepen ashtu t dhe ndryshojn, kurse dytt ndryshojn n formsimin e tyre n veprn letrare. Personazhi i cili merret si barts kryesor ose si njri nga bartsit kryesor t veprimit n veprn artistike n kuptimin e ngusht t fjals quhet hero. Nj personazh i till mund t jet hero pozitiv dhe sht barts kryesor i ideve dhe i pikpamjeve t autorit. Personazhe t tilla konsiderohen t gjitha ata q shprehin synimet, tendencat dhe aspiratat progresive t epoks s tyre, t popullit t tyre apo t mbar njerzimit. T till ndeshim thuajse n t gjitha letrsit: Prometheu i Eskilit, Hamleti i Shekspirit,

87

Fausti i Gtes etj. Personazhe t tilla kemi edhe n letrsin ton si: Sknderbeu i Naim Frashrit, i Haki Strmillit, i Sabri Godos etj., Adili te Lumi i vdekur i Jakov Xoxs, Galani te Fmijt e lumit tim t Hivzi Sulejmanit, Hafizi te Njerzit t Hivzi Sulejmanit etj. Prve personazhit pozitiv, kemi edhe personazhin negativ q shpreh tendenca regresive q shkojn n dm t njeriut, t popullit, t mbar njerzimit, q me sjelljet, veprimet dhe qndrimet e tij ngjall neveri dhe urrejtje ndaj atdheut dhe popullit n prgjithsi (Tartufi, iikovi, Hlestakovi, Jagoja etj. n letrsin botrore; Kapllan Beu te Ata nuk ishin vetm t Sterjo Spasses, Tu Maku te Toka jon t Kol Jakovs, Galani te Fmijt e lumit timt Hivzi Sulejmanit etj.). N teorin e letrsis njihet edhe termi tip (gr. tipos mbres, figur) do t thot se shkrimtari e ka krijuar nga imagjinata e tij. Prmes tij shkrimtari shpreh tiparet kryesore, karakteristike t nj grupi njerzish, rrethi shoqror. N lidhje me kt shkrimtari i madh rus Leon Tolstoi ka shkruar: Duhen vrejtur shum njerz t ngjashm pr t krijuar nj tip t caktuar (tipi i ushtarit mburracak, plaku koprrac, djali mendjeleht, sahanlpirs etj.). Protagonisti (gr. prtagonists udhheqs, prijs) paraqet aktorin e par n dramn greke, i cili luante rolin kryesor. Si term fjala protagonist fillon t prdoret nga Plutarku. Konsiderohet se protagonistin e ka ndar nga kori Tespisi (533 p.e. s), duke mundsuar

88

kshtu dialogun. N Greqin arkaike dhe klasike aktori i par nuk quhej protagonist, por n prgjithsi hipokrites aktor. Rol shum m t vogl ka pasur deuteragonisti, kurse aktorin e tret, tritagonistin, e ka futur Sofokliu dhe atij i takojn rolet m t vogla dhe t parndsishme. Tritagonisti zakonisht shqiptonte prologun. Kundrshtar i protagonistit sht antagonisti. N kohn e re protagonisti prgjithsisht shnon personazhin kryesor t nj vepre letrare. Karakteri (gr. karakter, fr. character shenj, tregues, kualitet distinkiv) - prdoret edhe n kuptimin e personazhit ose t heroit t veprs letrare. Ai paraqet trsin e veorive etike, intelektuale, emotive t ndonj personazhi ose heroi n nj vepr letrare. Dallimi i karaktereve njerzore ka qen moti objekt i interesimeve filozofike dhe letrare. Shqyrtimin e par mbi karakterin e ka dhn Aristoteli n shkrimet e tij etike, kurse Teofrasti n veprn e tj Karakteret ka paraqitur tipa t ndryshm t njerzve, q m von kan shrbyer si baz pr studimin e formave t veanta t sjelljes dhe t tipave t njerzve (njeriu mendjeleht, gryks, llups, makut etj.). Prndryshe, si produkt i karakterizimit, karakteri sht paraqitur ose realizuar n prozn narrative, poezin epike dhe n dram, qoft si personazh kryesor ose dytsor etj. Portreti (fr. portrait vizatim, portret) m tepr prdoret n artet figurative, n piktur dhe n skulptur: paraqitja e njeriut, sidomos e fytyrs s tij, e

89

cila zakonisht synon ti jet besnike origjinalit dhe q vizuelisht ti shquaj vijat e tij karakteristike, veorit ose gjendjen shpirtrore t tij. Edhe estetika klasike tregonte nj ngjashmri midis pikturs dhe letrsis n paraqitjen e figurs njerzore dhe, n pajtim me parimet e saj themelore, veanrisht shquante nevojn q n at paraqitje t theksonte at q sht e prgjithshme, tipike, ideale. N letrsi portreti ka kuptimin e prshkrimit t jashtm t ndonj heroi apo figure letrare, t fytyrs s tij, t trupit, t veshjes etj. Ai shpesh bhet baz kompozicionale e ndonj romani apo poeme romantike (Gte Vuajtjet e Verterit t Ri, Xhojsi Portreti i nj artisti, Bajroni ajld Haroldi), apo edhe tregimi ose skica (Migjeni Luli i vocrr) etj. Prototipi (gr.prtotpon, nga prtos i pari dhe tipon tip) n kuptimin e gjer do t thot model n baz t t cilit sht formsuar dika. N kt kuptim n letrsi vepr ose figur letrare e cila shrben si model n krijimin e nj figure letrare, duke u mbshtetur te njeriu real, t cilin autori e ka vzhguar m par. Shumica e karaktereve letrare e ka zanafilln, gjenezn, origjinn, te ndonj person real, jetsor, t cilin autori e ka si piknisje. Ksht, p.sh. Don Kishoti sht prototip i romanit realist. Kshtu kan vepruar shum shkrimtar n letrsi, duke filluar nga Balzaku, Turgenievi, Gorki etj. Individi dhe personazhi ekzistojn dallime midis individit dhe personazhit. Fjala person nnkupton

90

individin q shpreh vetit individuale, t cilat shkruhen n nj distanc t caktuar kohore (memoaret, kujtimet). Ai, individi, sht nj qenie e vrtet shoqrore q i prket nj kohe t caktuar (memoaret, kronikat historike), kurse personazhi, prve si qenie reale, mund t jet edhe fytyr e trilluar nga imagjinata e shkrimtarit. Tregimtari (narratori) paraqet personin n emr t t cilit autori rrfen pr ngjarjet dhe njerzit n nj vepr letrare tregimtare (tregimtare lat. naration t rrfyer). Tregimtari luan rol t rndsishm n kuptimin e elementeve t tjera t veprs letrare: tems, fabuls dhe motivimit etj. Tregimtari nuk mund t indentifikohet me autorin e veprs letrare, sepse ai vet sht personazh i veprs s cils i jep formn. Ai sht krijim i veprs letrare edhe ather kur paraqitet si autor i tregimit t ngjarjes. Nga ky aspekt ai paraqet vetm nj perpektiv t mundur nga e cila rrfehet. Rolin e tij mund ta luaj edhe nj personazh i veprs. Por ndodh q tregimtari t paraqitet si autor, pra person q gjendet jashta bots s romanit. Tregimtari mund t jet edhe ndonj personazh i shpikur, i trilluar, q futet n fillim t veprs, si dshmitar i ngjarjes ose barts i ndonj perspektive nga e cila shihen ngjarjet e caktuara (kto jan raste kur si tregimtar paraqitet ndonj kafsh ose send). Tregimtari n veprn letrare del si nj figur e veant, t cilin mund ta karakterizojm nga mnyra se si i tregon ngjarjet dhe

91

njerzit, qndrim mban ndaj tyre, mendon dhe ndjen ai pr ta. Prandaj tregimtari luan rol t rndsishm n nj vepr letrare. Tregimtari, pra, ose sht vet personazh i romanit ose i formson personazhet, rrfen pr njerzit e veant, pr veorit dhe fatet e tyre. Nga kndej personazhi paraqet poashtu faktor t rndsishm t analizs s veprave t shumta letrare. Nse bhet fjal kryesisht pr veorit psikologjike t personazhit, i cili paraqitet n vepr, m shpesh bhet fjal pr nocionin karakter, pr t cilin folm m lart. Ideja luan rol t rndsishm n analizn e veprs letrare. Ajo prdoret n dy kuptime themelore: ose sht nj mendim themelor, i cili sht i pranishm n vepr, respektivisht ndonj qndrim ndaj problemeve t caktuara, t cilat mund t hetohen n veprn letrare, ose ajo sht mendimi themelor i veprs, thelbi i asaj pr t ciln flitet n vepr, respektivisht mendimi themelor i porosis s trsishme t ciln vepra ia ofron lexuesit. Pra, ideja e veprs letrare mund t kuptohet edhe si nj nga elementet strukturore t veprs letrare. Qndrimet t cilat i prfaqson vepra, ose t cilat n njfar mnyre jan t pranishme n vepr, mund dhe duhet t jen faktor i rndsishm i analizs, por edhe si element strukturor i cili n lidhje me t gjitha elementet e tjera e bn veprn m pak ose m shum t suksesshme. Po ta marrim iden si nj element strukturor t veprs

92

letrare, analiza e qndrimeve ideore e shum veprave letrare mund t ket rndsi t jashtzakonshme: mnyra me t ciln vepra e veant arrin t fut n botn e mendimeve edhe ato elemente t cilat prndryshe mbeten t fshehura pr shqyrtimin filozofik ose shkencor, ndikon shum pr ta kuptuar veprn edhe pasurojn njohurit tona mbi letrsin. N analizn e veprs letrare, prve shtresave t saj kryesore si: tema, motivi, fabula, tregimtari, ideja, duhet t merren parasysh edhe t ashtuquajturat raporte jashttekstore (analiza filologjike, rrethanat e krijimit t nj vepre letrare, tradita, relacioni i nj vepre me veprat e tjera t ngjashme, sistemi i gjinive dhe i llojeve letrare t nj kohe etj.).

93

KOMPOZICIONI I VEPRS LETRARE


do vepr letrare ka kompozicionin e vet. Fjala kompozicion vjen nga fjala latine compositio q do t thot reditje, bashkim, harmonizim, lidhje. Nga kjo kompozicioni i veprs letrare paraqet mnyrn se si lidhen elementet e ndryshme t veprs letrare (ngjarjet, personazhet, situatat, temat, motivet) n nj trsi t vetme artistike. N thurjen e kompozicionit t veprs letrare vjen n shprehje dhuntia krijuese e shkrimtarit, sepse nga kjo varet se do t fut n vepr ai, n mnyr do ta prpunoj materialin dhe ide do t realizoj shkrimtari. Kompozicioni i veprs letrare vrehet n trsin e saj, por edhe n do hollsi (detaj), si sht ndrtuar ai, rol luan, sht shtje vendimtare pr vlern e veprs. Prandaj, analiza e kompozicionit t veprs letrare sht me rndsi pr do vepr letrare, nganjher edhe vendimtare pr ta kuptuar strukturn e ndrlikuar t veprs letrare. N kuptimin m t gjer t fjals, kompozicioni nnkupton mnyrn se si sht sajuar vepra letrare nga pjest m t vogla t saj. Ekzistojn ligjshmri t caktuara sipas t cilave hartohet vepra letrare, t cilat duhet ti respektoj secili q harton nj vepr letrare. Pr veprn letrare sht me rndsi rendi i ligjrimit, pra mnyra se si

94

bashkohen dhe lidhen ndrsjellshmrisht pjest e veanta t saj dhe n raport qndrojn ato me njratjetrn. Kompozicionin e nj vepre letrare mund ta vrejm edhe n baz t disa faktorve t jashtm t tij. Kshtu, p.sh. n gjuhn e folur ato jan zakonisht ndrprerjet (ndalja), intonacioni etj., n veprat letrare t shkruara sht forma grafike, mnyra e shtypit dhe mjetet e tjera t ngjashme. Vargjet, p.sh. mbarshtrohen sipas nj rendi t caktuar, zakonisht n mes t faqes, t ndara n strofa, kurse romani shtypet n vllime (blene) dhe ndahet n pjes t veanta (kapituj, fragmente t veanta etj.). Kto prbjn ann e jashtme t kompozicionit t veprs letrare dhe nuk jan t parndsishme n analizn e veprs letrare. Kompozicioni i veprs letrare dallon edhe sipas gjinive dhe zhanreve letrare. Kshtu, p.sh. kompozicioni i nj vjershe dallon nga kompozicioni i nj romani, drame etj. N lidhje me kompozicionin e veprs letrare jan shfaqur mendime t ndryshme q nga antikiteti e deri n ditt e sotme. Mendimet e disa teoricienve antik n lidhje me kompozicionin jan t vlefshme edhe sot. Aristoteli, p.sh. n veprn e tij Poetika, tragjedin e konsideron si nj trsi t prbr prej gjasht elementeve: fabula, karakteret, skena, mendimi (ideja), t folurit dhe melopeja. Kto elemente duhet t jen t lidhura mesveti dhe se po t hiqet njri prej tyre, prishet trsia. Ai pr kt merr si

95

shembull poemat e Homerit Iliadn dhe Odisen, pr unitetin e tyre t prsosur. Horaci, teoricien latin, n veprn e tij, Arti poetik, kompozicionin e veprs letrare e konsideron si shtje t renditjes dhe dinamizimit t veprimit, duke theksuar se kompozicioni m i mir sht ai i cili e fut menjher lexuesin n qendr t ngjarjes in media res. N poetikat e renesanss shtja e kompozicionit shtrohet para s gjithash n lidhje me parimet e unitetit t vendit, t veprimit dhe t kohs, q bhet baz teorike e vlers kompozicionale n dram. Etapat e zhvillimit t kompozicionit t veprs letrare jan: hyrja (ekspozicioni), thurja (pika e lidhjes), zhvillimi i veprimit (aksionit), nacioni) dhe shthurja (zgjidhja e vekulmi (kulmiprimit). Hyrja parashtrim, (ekspozicioni, sqarim) lat. sht expositio ajo pjes e

kompoticionit t veprs letrare prmes s cils njihemi me ngjarjet t cilat i paraprijn fabuls s veprs, pastaj me personazhet q marrin pjes n t dhe me situatn fillestare. N hyrje njihemi me mjedisin ku do t zhvillohet veprimi (aksioni) si dhe me kushtet (rrethanat) t cilat e kan nxitur at. Hyrja (ekspozicioni) jepet zakonisht n fillim t veprs letrare, por mund t jepet edhe n mes ose edhe n fund t veprs letrare. (n veprn e Gogolit, Shpirtra t vdekur, shpjegimi i rrethanave historike dhe

96

jetsore sht dhn pas piks s lidhjes (thurjes), ndrsa pr iikovin, personazhin kryesor, jan dhn n fund t veprs. N fillim shkrimtari e ka paraqitur iikovin dhe m von ka shpjeguar se n cilat kushte u formua nj karakter i till. Ky lloj kompozicioni quhet kompozicion i vonuar). Thurja (pika e lidhjes ose lidhja) krijohet n momentin kur fillon (nis) veprimi (aksioni) i veprs dhe n saj t s cils lindin ngjarjet e mvonshme n veprn letrare. q Ktu prshkruhet n konflikti t dhe cilat kontradiktat ndodhin vepr

karakterizohen prmes personazheve q veprojn n vepr. Prmes piks s lidhjes lexuesi e kupton m mir temn e veprs n tr zhvillimin e saj. Zhvillimi i veprimi (aksionit, lat. actio veprim) paraqet ecurin e ngjarjeve n nj vepr letrare. Zhvillimi i veprimit (aksionit) kryhet prmes karaktereve, ngjarjeve t lidhura mesveti, sipas raportit t shkakut dhe pasojs, n mnyr q t krijohet nj intrig (fr. intrigue ngatrres), e cila t ket nj pik lidhjeje, nj zhvillim dhe nj zgjidhje. Kulmi (kulminacioni, lat. culmen kulm) ose pika kulminante, quhet momenti m i tensionuar i konfliktit, kur zhvillimi i veprimit arrin ashprsin mes forcave lufuese, kur jan t mundshme dy a m shum

97

zgjidhje (n tragjedin Makbethi t Shekspirit kulmi ndosh n aktin III, n skenn e darks, kurse n tragjedin Hamleti, n skenn e shfaqjes teatrore para mbretit etj.). Pra, kulmi paraqet pikn m t lart t veprimit (aksionit) arrin tensionin m t madh dhe ecn drejt zgjidhjes, shthurje s problemit. Shthurja (zgjidhja e veprimit) shnon

pjesn prfundimtare n t gjitha llojet letrare n t cilat koha prbn bazn e kompozicionit dhe t strukturs s veprs letrare: n dram, n roman, n ep dhe n tregim (pr dallim nga format e tilla si jan eseja ose vjersha lirike, t cilat nuk i shtrohen rendit kohor t ngjarjeve, nuk kan veprim, andaj as thurje e as shthurje n kuptimin narrativ). Sipas Aristotelit, thurja n tragjedi sht ajo pjes e veprimit e cila vjen pas kufirit nga i cili kryhet kalimi nga fatkeqsia n lumturi dmth. e gjith ajo q ndodh nga fillimi i ktij kalimi deri n fund (Poetika, f. 70). Funksioni themelor i shthurje sht zgjidhja definitive e kundrthnieve themelore dhe e konflikteve t krijuara n thurje, por poashtu edhe vnia e raporteve prfundimtare t ngjarjeve t shumta dhe t motiveve t cilat n thurje kan krijuar tension dhe krkojn zgjidhje. Krijimi i ktij tensioni, sipas Vratoviqit dhe Zoriqit, ndryshon n formn dramatike dhe epike: derisa n dram zakonisht tensioni rritet drejt dhe pandrprer dhe arrihet me motivet t cilat e vn n lvizje veprimin

98

dhe e shpiejn prpara, ndrkaq n ep m shpesh motivet epike retarduese ndryshojn me paralajmrimet t cilave q m par u sht njoftuar qllimi i fundit, dmth. zgjidhja e tensionit (Uvod u knjievnost, redaktuar nga Zdenko kreb dhe Ante Stama, Grafiki zavod Hrvatske, 1983)). Por, n do rast parandjenja dhe drejtimet e shthurjes kushtzohen nga thurja, dhe shpesh prfshihen n kuadrin formal t thurjes. Ndonjher kto jan parandjenja t cilat e shpiejn lexuesin n supozime t gabueshme mbi shthurjen, duke i propozuar shthurjeve t rrejshme shpesh shthurje t rrejshme; me teknikn e jan shkruar trilert romanet kriminalistik dhe dramat. Por shembuj t shthurjes s rrejshme mund t gjenden edhe n veprat e mdha letrare (Makbethi), por ather ato kan edhe njfar rndsie t dyfisht artistike, zakonisht disa implikime ironike, psikologjike, shoqrore ose etike. N dramat e mdha, epet dhe romanet, shthurja ssht vetm rrumbullaksim prfundimtar i fabuls dhe i veprimit, si simbole kryesore t bots artistike, e cila konstituohet n artin dramatik ose n artin narrativ, por shpesh edhe n vendosjen e raporteve t reja ideore, morale dhe ndiesore midis elementeve t veanta t veprs letrare, sepse pikrisht shthurja krijon perspektivn n t ciln sht e mundshme q vepra t vshtrohet n trsi dhe t zbulohen retrospektivisht domethnie t reja n t, begati dhe pasiguri.

99

100

STILI DHE STILISTIKA


Stilistika sht disiplin e veant e cila merret me studimin e stilit dhe t figurave stilistike. Fjala stil vjen nga fjala latine stilus, q n lashtsi kishte kuptimin e nj lapsi t metalt q shrbente pr t shkruar n tabelzat prej dylli. M von kjo fjal mori kuptime t ndryshme. N fushn e letrsis stili sht mnyr e t shkruarit ose mnyr e t shprehurit e ndonj individi, qoft t nj bashksie ose t nj periudhe. Prcaktimi i stilit n periudhat e ndryshme historike ka qen i ndryshm; ai sht veanti e do veprimtarie q kryhet n mnyr t perceptueshme dhe n mnyr t ndryshme, p.sh. stili i veprs, stili i puns, stili i notit, stili i jets mnyra e jets etj.; veanti e veprave t ndryshme t artit, e ekzekutimit t tyre dhe e mnyrs artistike t autorve: stili n arkitektur, stili i epoks, veanti e t shprehurit n gjuh etj. Sipas mendimit m t prhapur, stili sht veanti e autorit ose shmangie nga gjuha e zakonshme. Kjo shmangie shihet n do gj, duke filluar nga ndrtimi i fjalis e deri te prdorimi i fjalve dhe i tingujve t veant n t (fjali). Shmangie nga mnyra e rndomt e t shprehurit sht karakteristike edhe pr t folurit e rndomt, kur jemi t shqetsuar, kur jemi n afekt, t piklluar, t gzuar, t hidhruar,

101

t zemruar etj. Kshtu p.sh. kur jemi t piklluar ngulfatemi, i ndrpresim fjalt me dnesje, i prsritim fjalt dhe pasthirmat, flasim qet dhe t drmuar; kur jemi t zemruar (hidhruar), prkundrazi, e ngrisim zrin dhe e zmadhojm fuqin e shqiptimit, gjejm fjal t mdha dhe fraza t fuqishme, poashtu e ndrpresim fjalin dhe i prsrisim disa fjal. N prgjithsi, n afekt e ndrrojm edhe intensitetin edhe intonacionin e t folurit ton, ngatrrojm rendin e fjalve, shtrngojm dhmbt ose flasim me ndrprerje ose me dnesje, fjalt i prdorim me kuptim figurativ (Dhelpra njher! i themi dikujt n zemrim e sipr, i cili hesht dhe sht dinak), ose i lidhim n lidhje jo t rndomta, duke i renditur sipas forcs, duke grumbulluar fjal t nj kuptimi t ngjashm, duke zmadhuar jashtzakonshme, e mrekullueshme; ai tiparet e m ka objekteve ose t dukurive etj. (Kjo sht e bukur, e mashtruar, gnjyer, rrejtur; njqind her t kam thn etj.). Nj teoricien i letrsis e ka menduar p.sh. t folurit e nj njeriu t thjesht, i cili n zemrim e sipr e qorton gruan e tij. N kt t folur mund t venerohen t gjitha elementet e shmangies nga gjuha e zakonshme t cilat i prmendm m lart: Un them po, ajo thot jo, n mengjes e n mbrmje, natn e ditn llomotit (t dftuarit n kundrthnie). Kurr, kurr njeriu ska qetsi me t (prsritja e fjalve me kuptime t ngjashme). Ajo sht shtrig, ajo sht djall (zmadhim). Por,

102

fatkeqe,

trego

se

kam

br?

(pyetje).

marrzi q jam martuar me ty! (pasthirrm)... Ajo qan, ah e mjera, n fund un do t dal fajtore (prdorimi i fjalve n kuptim ironik)... Fmijt, fqinjt, miqt, t gjith e din pr mospajtimet tona (numrim). Ata e dgjojn britmn tnde, ankesat, sharjet (renditja e koncepteve sipas fuqis). Ata do t mendojn se jam i keq, se jam i vrazhd, se t rrah, se t gjymtoj (e njjta) etj...etj. Prkundr t gjitha dallimeve q ekzistojn n prcaktimin e stilit, n shkencn bashkkohore t letrsis theksohen dy kuptime themelore: a) stili si emrtim pr veorit e caktuara e gjuhs poetike, dmth. si shprehje gjuhsore n shrbim t letrsis dhe b) stili si emrtim pr unitetin dhe harmonin e t gjith faktorve t cilt e formojn botn poetike t ndonj vepre. Emrtimi stilistik sht prdorur von, mbi dy shekuj m par. Ky emrtim zvendsoi pjesn q quhet elocutio (eloquens i qart, i rrjedhshm, shkathsi retorike) n retorikn e vjetr, e cila u krijua n Greqin e lasht, si teori mbi gojtarin, e cila prfshinte n vete, prve teoris mbi gojtarin dhe msimin mbi gjuhn, edhe parimet e vlersimit kritik t veprave letrare. Pas veprs s Sharl Bajit (Ch. Bally, 1909) pr stilistikn e prgjithshme, kjo disiplin u prhap n Evrop si nj degzim i ri i gjuhsis, n

103

vitin

1920

zhvillua

formalizmi

rus, ndrsa n

vitin1960 filloi t lulzoj edhe n Angli e SHBA. N retorikn e vjetr stili ndahej n: stilin e ult, t mesm dhe t lart. N stilin e ult (t thjesht) shkruhej pr njerzit e thjesht, tema merrej nga jeta e thjesht fshatare, qytetare, e barinjve etj. Ky stil prshkohej nga nj ton ironik dhe satirik. Mund t prdoreshin edhe shprehje vulgare. Me kt stil shkruheshin zakonisht komedit. N stilin e lart shkruheshin tema nga jeta luftarake, heronjt ishin bartsit e cilsive m t larta t gjith popullit, kurse idet e veprs duhej t kishin rndsi t prgjithshme. Me kt stil shkruheshin trgjedit. Stili i mesm qndronte n mes t stilit t ult (t thjesht) dhe stilit t lart dhe ishte m i pasur se i ulti dhe m i ult se i larti. N lidhje me stilin, autor t ndryshm q jan marr me kt problematik, kan dhn mendime t ndryshme. Kshtu, sipas Dalamberit (DAlambert) stil quajm kualitetet e veanta t t folurit, kurse sipas Alonsit stili sht sistem i shprehjes s nj vepre, i nj autori, i nj epoke. N kto qndrime vrejm se barts i stilit sht: ose autori, nse sht fjala pr shprehje individuale t nj vepre, ose epoka, nse sht fjala pr shprehjen e nj periudhe n kuadr t t gjitha krijimeve shpirtrore q jan krijuar brenda asaj epoke. Edhe Pjer Giro (Pierre Giraud) n Stilistikn e tij, stilin e prcakton si mnyr e t

104

shprehurit karakteristik pr ndonj shkrimtar, pr ndonj gjini letrare, pr nj epok. N antik kjo mnyr e t shkruarit ka qen objekt i studimit t veant, i retoriks, e cila sht njkohsisht art i shprehjes letrare dhe i shkencs, instrument kritik n vlersimin e stileve individuale, art i shkrimtarve t mdhenj (Pierre Guiraud, Stilistika, Veselin Maslea, Sarajevo, 1964, f. 5). Giro thekson se fjala stil e sjell deri te definicioni i saj themelor sht mnyra q mendimi t shprehet me an t gjuhs(ibd. f. 6). Sipas Emil Shtajgerit (Emil Staiger) t shprehesh n artin poetik p.sh. do t thot t shprehsh thelbin e poezis, kurse nga t gjitha mundsit e krkimit letrar, krkimi i stilit sht autonom dhe poetikisht m besnik(cituar sipas Volgang Kajzerit, Jeziko umetniko delo, Srpska knjievna zadruga, Beograd, 1973, f.323). Thuajse deri n shekullin XIX dhe gjat shekullit XX dhe veanrisht me ndihmn e pikpamjeve t Hegelit, zotronte bindja mbi ekzistimin dualist t natyrs s artit: t prmbajtjes dhe t forms, t ides dhe t stilit, me rast mendohej se arti sht krijim i ndrtuar me vetdije, se ai sht shprehje e mendimeve, kurse vet shprehja kuptohet si stoli e ideve. Mjetet jan figura t njohura nga retorika antike. Studimi i tekstit qndron n kt rast n konstatimin e figurave retorike t cilat paraqiten n t (n tekst

105

shnimi im) (Volfgang Kajzer, Jeziko umetniko delo, f. 323). Po sipas Volgang Kajzerit, duhet br prpjekje t kaprcehet rreziku i cili vjen nga ndarja e forms edhe e prmbajtjes, e prmbajtjes nga forma Gjuha sdo t thot vetm nj Si (Wie), por njkohsisht prmban edhe nj far (Was). Emrtimi mjete stilistike buron nga kultura antike e grekve dhe e romakve. Msuesit dhe teoricient e tyre t gojtaris dhe t gramatiks i kan vrejtur midis t parve karakteristikat e shprehjes gjuhsore, i kan shnuar, i kan vrtetuar dhe i kan caktuar n at mnyr si nocione parsore dhe sintetike nga analiza stilistike, ashtu q n t gjith shekujt, si edhe n kohn ton, kan mbetur t kuptueshme, n esenc t sakta dhe n kuptimin teoriko-letrar t pranueshme. Mjetet themelore stilistike ndahen n dy grupe: n figura dhe n trope. Ekziston nj numr i madh i prcaktimeve t figurs, t cilat, kryesisht pajtohen me at se figura sht mnyr e gjall e t folurit se sht t folurit e zakonshm dhe qllimi i saj sht q nj mendim, ide, porosi, ta bj t afrt me ndihmn e nj tabloje, e ndonj krahasimi ose q edhe m tepr ta zgjoj vmendjen me saktsin ose origjinalitetin e saj. Pr Kuintilianin figura sht form e till e t folurit e cila largohet nga mnyra e t shprehurit t rndomt dhe t drejprdrejt(Kvinitljian, Obrazovanje govornika, f. 280). Figurat gjuhsore t cilat mund ta stolisin t

106

folurit,

emrtuara

si

figura

retorike

(figurae

rhetoricales), ndahen n dy grupe: n figura t fjalve (figurae verborum) dhe figura t fjalive (figurae setentiarum) kto t fundit emrtohen edhe si trope. N historin e retoriks gjat koh sht zhvilluar kontesti rreth dallimit t figurave t fjalve, dmth. figurave nj an, dhe tropeve, n ann tjetr. Sipas Kuintilianit emrtimi trop jepet ather kur fjalt barten nga kuptimi i natyrshm dhe i par, n nj kuptim tjetr pr shkak t zbukurimit stilistik. Figura, ndrkaq, sht ... form e till e t folurit e cila largohet nga mnyra e rndomt dhe e drejtprdrejt e t folurit (Kvintilijan, Obrazovanje govornika, f. 280). Edhe Pjer Giro niset nga ndarja n trope dhe n figura, por pr dallim nga Kuintiliani, q edhe tropet i quan figura figura t fjalve, kurse shprehjen figur n kuptimin e Kuintilianit e lidh me shprehjen figurat e mendimit. Si duket klasifikimi q bn Giro sht m i ploti dhe tek ai parimi i ndarjes sht shtruar m qart. T gjitha figurat Giro i ndan n katr lloje. Kto jan: Figurat e diksionit t cilat kan t bjn me shqiptimin e tingujve (nga lat. dictio shqiptim). Ktu prfshihen: metateza, proteza, paragoga, afereza, sinkopa, apokopa, diareza, sinteza, kraza. Figurat e konstruksionit kan t bjn me sintaksn (me rendin e fjalve): hiperbati, elipsi,

107

zeugna, silepsioni, pleonazmi, lidhja, ndarja, trheqja, prsritja, kundrthnia. Figurat sinekdota, katakreza, antifraza. Figurat e mendimit: hiperbola, litota, antiteza, apostrofa, pasthirrma, epifonemi, subjeksioni, komunikimi, lejimi, numrimi, gradacioni, suspensioni, ndrprerja, lutja, perifraza, prozopeja dhe hipotipoza. e fjalve ose tropet: ironia, metafora, sarkazmi, metalepsia, metonimia, eufemizmi, alegoria,

autonomaza,

108

FIGURAT STILISTIKE

N procesin krijues poett dhe prozatort shpesh fjalve u japin kuptime t reja, m t gjera dhe kuptime figurative. Kto kuptime t reja, kuptime figurative, t fjalve quhen figura stilistike. shum figura poetike figura stilistike. Figurat stilistike ndahen n: figura t falve (trope), figura t diksionit, figura t ndrtimit (sintakss) dhe figura t mendimit. Figurat e fjalve ose figurat kuptimore prftohen nga zhvendosja kuptimore e fjalve, t cilat n retorikn e vjetr jan quajtur trope (nga greqishtja tropos kthes, kuptim i zhdrejt), kurse n latinishte quhen traslate. Fjalt, krahas kuptimit t tyre themelor, shpesh marrin edhe kuptime t tjera, pra, kuptim figurativ, barts. Me kt rast ndryshon domethnia themelore dhe e zakonshme e tyre. Me kuptim t till figurativ p.sh. kemi shprehjet: agimi i jets mosha e par e jets, rinia; njqind krah njqind njerz; deti hapsir e pafund; det rre _ Sahara etj. Si figura t fjalve njihen: metafora, metonimia, N krijimet popullore dhe t letrsis artistike ndeshim n

109

personifikimi,

sinekdoka,

eufemizmi,

epiteti,

alegoria, simboli.

Alegoria (gr. allos tjetr, agoreu flas, t folur t trthort) sht nj form shum e shpesht e shprehjes s mendimeve n veprat letrare dhe n t folurit e prditshm, kurse shum krijime artistike n trsi jan alegorike mendimet thuhen n kuptim t kundrt dhe t fsheht. Ajo ka ton prqeshs dhe kritik, prandaj m shpesh e gjejm n ktijimet letrare humoristike dhe satirike. Ajo sht nj trop shum i afrt me metaforn, por nj metafor e zgjatur dmth. kuptimi i fjals n kuptim tjetr ku fshihet nj mendim tjetr. Me kt figur ndrtohen fabulat si dhe shum figura biblike parabola. Po kshtu edhe poett satirik dhe humorist kryesisht shrbehen me alegorin, pra, me mendime t fshehta, me ka arrijn qllime efektive t kritiks dhe t satirs. Shpesh alegoria prfshin nj vepr t tr. Me kt figur ndrtohen fabulat, ku kafsht zvendsojn njerzit, marrdhniet dhe veprimet e tyre zvendsohen me marrdhniet dhe veprimet q kan njerzit me njritjetrin. T tilla jan fabulat e Fedrit, t Lafontenit, t Krillovit. Fabula t tilla t bukura kan krijuar Naimi, ajupi, Nonda Bulka, Spiro omora etj. Figurat e kafshve dhe t bimve n fabula kan kuptim alegorik. Kshtu, p.sh. gomari paraqet njeriun

110

budalla dhe kokfort, delja njeriun e urt dhe t padmshm, gjarpri njeriun tinzak, zemrkeq, ujku njeriun e lig dhe gjakpirs e tiran etj. Alegorike nga ana e forms jan proverbat (Delen e ha ujku; Qengji i but pi dy nna etj.). Alegori kemi n poezin Shkndije diellit ndaj manushaqes t Naim Frashrit, Kang n vete t Migjenit etj. Pataj te fabulat e ajupit T dy qet dhe ujku, Qeni dhe dhija, Ujku dhe qengji etj., Komedia hyjnore e Dante Aligierit, Vaji i bylbylit i Ndre Mjeds etj. Manushaqe bukuroshe! Pse sngre kryet prpjet, Po rri e mpit dhe e qet? ...Shpendra, hithra, ferra Prsipr t kan rn, Dritn ta kan zn, Me flet shum t gjera! (Naim Frashri, Shkndije diellit ndaj manushaqes) N poezin n fjal manushaqja q se ngre kryet prpjet, sht Shqipria e robruar, kurse shpendrat, hithrat dhe ferrat, jan sundimtart turq dhe bashkpuntort e tyre shqiptar etj.

111

Apostrofa (gr.apostrof nga apo larg, strof kthes) sht nj figur stilistike prmes s cils poeti u drejtohet sendeve sikur ato t ishin qenie t gjalla, ose kur i drejtohet nj personi q mungon, sikur ai t ishte i pranishm. Kta mund t jen qenie t gjalla ose t vdekura, t vrteta ose t imagjinuara. Krujo i qytet i bekuar! prite, prite Sknderben, po vjen si pllumb i shkruar, t shptonj mmdhen. (Naim Frashri, Historia e Sknderbeut knga VI) N vargjet e siprme poeti i drejtohet Krujs sikur t ishte qenie e gjall. sht kjo nj thirrje plot gzim q buron nga zemra e poetit e q shkakton plot emocione te lexuesit. Ose Lamtumir, o mori Shkodr! Lamtumir, o ti Cukal! Zhduket Buena nn nji kodr, Zhduket Drini nn nji mal. (Ndre Mjeda, I tretuni) Si shihet nga shembujt e siprm, apostrofa vshtir dallon nga personifikimi, por dallon nga ai

112

vetm nga aspekti thirrmor, q nuk e ndeshim te personifikimi. Epiteti (gr. epitheton shtes) n stilin artistik ka rolin t cilin e ka atributi n fjali. Ky sht nj mbiemr q qndron pran nj emri pr t prcaktuar veorit e tij: bar i gjelbr, kraht e gjr, druri i degzuar etj. N kta shembuj mbiemrat i gjelbr, i gjr, i degzuar kan funksionin e atributit dhe si t till bjn pjes n kategorit gramatikore-sintaksore. Por, nse kta mbiemra shprehin emocione n strukturn e fjalis dhe marrin veori estetike, ather ata kalojn n epitete. Vetm kshtu do t mund ta dallonim nj mbiemr t rndomt nga nj mbiemr epitet. Kt mund ta vrejm m mir prmes shembujve nga letrsia artistike.

E zeza Andrianopoj, qu bre burim i zis vure botn n nevoj, n helmin e ligsis! (Naim Frashri, Histori e Sknderbeut, knga III) N vargjet e siprme fjala e zeza nuk tregon ngjyrn e qytetit, por ka kuptim t fytyruar, q prhap zi. Prmes ktij epiteti autori shpreh dhembjen q ndjen pr qytetin (turk) t Andranopojs, prej nga u

113

prhap vala e zis, e helmit dhe e ligsis. Nga kjo epiteti ka rndsi pr vlern e tij shprehse. Me an t epitetit shkrimtari prcakton cilsit karakteristike t sendit, fenomenit apo t ndonj personi, me ka dshiron t trheq vemendjen e lexuesit. Epitetet kan rndsi t madhe n stilin letrar nse prdoren me vend, nse jan t freskt dhe origjinal dhe nse jan t prshtatshm me konceptet pran t cilve qndrojn. Ata i gjejm dendur si n letrsin artistike, ashtu edhe n letrsin gojore. Prve epiteteve t rndomta, ekzistojn edhe t ashtuquajturit epitete t prhershme, t qndrueshme ose t ngurosura, ose t ngulitura: qafa (e bardh, qoft kjo edhe te arabt), ose te Homeri kemi epitetet si, Akili madhshtor, Flokbukura Lete, malet hijesore etj. qeni turk (n letrsin arbreshe). Eufemizmi (gr. eufemisms zbutje, t

shenjuarit e gjs s keqe me fjal t buta; nga folja eufemeo mir, flas njerzisht) sht trop, nj lloj metonimie, ku nj fjal a nj shprehje e ashpr e cila zvendsohet me nj shprehje m t but, por pa e ndryshuar prmes kuptimin, domethnien forma e e saj. Kshtu, pa saj ndryshohet shprehjes,

ndryshuar asgj n prmbajtjen e saj. Kjo figur sht shum e lasht dhe e ndeshim shum n popull. Zbutja e fjalve t veanta ose e frazave mund t jet e

114

ndryshme: prakatike, pr shkaqe bontoni, shoqrore, etike, filozofike, kurse shum shpesh edhe religjioze. P.sh. kolls s keqe e t rnd t fmijve, n vend q ti thuhet koll e keqe, i thuhet koll e mir. Eufemizm kemi n shprehjet: ssht m i ri n vend t sht plak; ndrroi jet vdiq; nuk e thot t vrtetn gnjen; i paudhi qoft largu (djalli); Kepi i shpress s mir kepi i rrezikshm; bushtr mortaj zonja mortaj etj. Ironia (gr. eironeia tallje e fshehur) sht nj trop prmes t cilit shprehet e kundrta e asaj q thuhet, do t thot se paraqitja e nj objekti bhet me an t kundrts s tij. Pra, me an t saj e themi t kundrtn e asaj q e mendojm n t vrtet pr ndonj fanomen apo njeri. Mbi bazn e kasaj figure letrare zhvillohet humori, satira, ma t gjitha format e tyre. Prmes ironis shkrimtari shpreh zemrimin, urrejtjen e tij pr ndonj shoqrore. Kur ironia kalon n nj shkall t urrejtjes dhe t hakmarrjes, ajo kalon n sarkazm. Shembuj t till t sarkazms gjejm n shum krijime t autorve tan, si ja ajupi Punrat e prndis, Klubi i Selanikut, Poema e mjerimit e Migjenit etj. Prmes ktyre krijimeve autort kan shprehur prbuzjen dhe urrejtjen e tyre ndaj tradhtarve t kombit etj. Ironin e ndeshim edhe n fabula. Kshtu, p.sh. te fabula Korbi dhe dhelpra, dhelpra i flet korbit si vijon:

115

Mirdita, mik i vjetr! Bukurin tnde nuk e ka zok tjetr, Me pend t bardhta. N di t kndosh, Prmi zoq t tr do t mbretrosh; (ajupi, Korbi dhe dhelpra, Vepra, f.114,Beograd, 1963). N vargjet e siprme dhelpra se lavdron me t vrtet korbin, por ajo flet me ironi, sepse korbi ssht ndonj zog i bukur. Sarkazmn e ndeshim edhe te Klubi i Selanikut t ajupit: Tu thaft goja, more beu yn! T plast koka, more beu yn! T paskan ln mnt, more beu yn! Qenke veshgjat, more beu yn! N klub t shqiptarve na the se si duhet t sillet Turqija, q t shptoj nga rreziku i som dhe t rroj pr jet. Pse sfole nj fjal edhe pr Shqiprin! Apo skeshe t thoshe? Apo keshe frik nga Xhon Turqit q t drguan met-e-sarif nd Seres, q t ha pilaf? Pstu thaft gjuha nd goj?... Metafora (gr. meta prtej, phero mbaj q andej: metaphore bartje, transferim) sht nj nga figurat kryesore poetike. Nga kndej sht nj trop shum i rndsishm dhe prmendet m s shpeshti n analizn e teksteve poetike. Roli i saj sht shum i madh n pasurimin e gjuhs, sepse me an t

116

metaforave fjalt marrin kuptime dhe nuanca t reja. Kjo figur, n t vrtet, sht br tipar kryesor i poezis moderne. Ajo e nxit lexuesin t mendoj pr at se do t thot dhe tregohet me t, pra e nxit lexuesin t zbuloj kuptimin e saj. Veoria themelore e saj qndron n kalimin e zakonshm t nj fjale a togfjlshi n kuptimin figurative t saj, dmth. se ajo prftohet kur nj fjal a togfjalsh prdoret n lidhje t re me kuptim t figurshm n baz t ngjashmris. Kjo do t thot se metafora sht nj fjal e figurshme me t ciln emrtojm nj send me nj fjal tjetr, q i ngjan asaj. Shum teoricien e prcaktojn metaforn si krahasim t shkurtuar ose si krahasim, ku shprehet krahu i dyt i krahasimit. Kshtu, n vend q t thuhet: Ai sht frikacak si lepuri, thuhet Ai sht lepur.Pra, ktu sht hequr lidhsja si, duke rn kshtu nj nga elemntet e krahasimit, por megjithat krahasimi ndjehet vetvetiu. Ose n shembullin: N mesin ton ska lepur, humb krahasimi dhe se me fjaln lepur mendohet pr njerzit me karakter t dobt. Me an t metafors autori dshiron ti theksoj tiparet e ngjashmris ose ndryshimet e sendeve apo t fenomeneve. Pr shembull n vargjet: Molla tkuputna nji deget dy qershija lidh nji rrfan, ku fillojn kufijt e Geget; rrijn dy ika me nji nan.

117

(Ndre Mjeda, Andrra e jets) Ndre Mjeda, n vend q t thot se vajzat ishin t bukura dhe e donin njra-tjetrn, prdor fjalt molla dhe dy qershija. Sendet ose fenomenete ndryshme t jets mund ti prngjajn njri tjetrit me an t veprimeve ose me an t cilsive, ose pamjes s tyre. Metafora mund t jet disa llojesh. Ajo mund t jet metafor e ndrtuar me emra, mbiemra dhe folje, p.sh. qaf mali, buz deti, gryk mali, kmbt e tryezs, kryet e vendit, kryet e puns, anija e shkrttirs, pranvera e jets (n kta shembuj sht br prgjasimi i pjesve t sendeve t pajet me pjest e organizmit t gjall); lind dielli, bleron pylli, valon deti, era fryn, shprthyen trndafilat, u veshn lisat, natyra qesh, qielli vrahet (n kta shembuj prgjasimi sht br prmes veprimit t foljeve); vullnet t fort, vullnet t elikt, zemr t but, tabllo e gjall, rrethan e trishtuar (prgjasimi i cilsis s nj objekti sht trguar me an t mbiemrave, t cilt tregojn cilsin e mendjes, t ndjenjave dhe t gjendjes shpirtrore t njeriut). Metaforn e ndeshim edhe n proverbat popullore: Gardhi ka sy e muri vesh; Dardha e ka bishtin mbrapa; Trimi i mir me shok shum; I hodhi hi syve; I ra n qaf etj.

118

Metaforat e krijuara nga populli i prdorin edhe shkrimtart n veprat e tyre, por ata krijojn edhe vet metafora. Andaj n letrsin artistike ndeshim n shum shprehje metaforike. Vendi dridhej, ay mbeti Se stronditej nga trmeti Trim tribun i vegjlis Dif-Dragoj i Dragobis. O bajram, bajrak i gjall More nam me gjak n ball Te nj shpell e Dragobis Yll i rrall i burrris. Thanu shtri e thanu vra Po ti svdiqe, or Baba As te shkmbi Dragobis As te zemre Djalris. As je vrar e as po vritesh, Legjendar Ante po rritesh Dithiramb i Dragobis, Tmerr, panik i mizoris. (Fan Noli, Shpelle Dragobis) Nj lloj metafore kemi kur shpirtzohen sendet a dukurit, dmth. kur nga nj frymor kalohet te nj

119

jofrymor, p.sh. nj metafor t tll e ndeshim te vjersha Mrgim t Lasgush Poradecit: U nis burimi zemrak Prej shkmbit t ronitur, Dhe shkoj i pastr si zmbak E dyke pshpritur. Ahere jargavani ri Qe pa me shpirt t gjor, Nj deg tulur sipr ti J-a sgjati si nj dor... Ahere dega q vshtroj Ndaj shkmbeve si thyet, E drodhi lulen e rnkoj Dhe j-a veniti kryet... Dhahere luleja qu tund, E ndoqi larg s koti, Pa q prej degs mun n fund, Pikoj si pik loti...Ish dora q m prqafon, Ish kryet e anuar, Ish loti Vashs q pikon Pas Trimit q pat shkuar.

120

(Lasgush Poradeci, Trimi, Poezi, Prishtin, 1968, f.132) Lloj tjetr t metafors kemi kur kalohet nga nj frymor te nj frymor tjetr. Llojin e ktill t metafors e ndeshim sidomos n fabula, kur kafsht flasin, mendojn etj. si njerzit ose anasjelltas, kur njerzit bjn si zogjt, si kafsht, marrin vetit e tyre. Kt lloj metafore e ndeshim n vjershn Shko dallndysh t Filip Shiroks. Lloj tjetr t metafors kemi kur nga nj jofrymor kalohet te nj frymor, dmth. kur bhet sendzimi i s gjalls ose i vetive psikologjike. (Ai ishte n gjendje t rnd shndetsore ku fjala t rnd prgjason me peshn fizike t njeriut dhe lidhet me gjendjen shpirtrore t tij). Metonimia (gr. metonimia meta = pas, prtej dhe onoma emr, ndrrim, zvendsim emrash) sht nj trop i cili tregon nj objekt me an t nj objekti tjetr n si baz ndodh t afrsis dhe jo t ngjashmris me metaforn, dmth.

metonimia krijohet kur nj nocion (objekt) shprehet me nj nocion tjetr, i cili ndodhet n lidhje logjike me t parin ose sht simbol material i tij, n vend q t merret shprehja e rndomt, adekuate: Ai ka flokt e thinjura, ku shprehja flokt e thinjura nuk paraqet vetm sendin ose dukurin me t ciln ka t bj, por me t kuptohet koncepti i pleqris me t cilin sht

121

n lidhje logjike (me kuptimin e par). Kjo do t thot se n vend t emrit t natyrshm, prdoret nj fjal tjetr, q ka lidhje t ngusht me t. Shembuj t metonimis kemi n kto shprehje: Marsi (perndi e lufts) themi pr luftn; dimri pr t ftohtit; djersn pr mundin etj. Lidhjet midis ktyre sendeve, Marsit dhe lufts, dimrit dhe t ftohtit, djerss dhe mundit, kan raport varsie, sepse t ftohtit varet nga dimri, sht efekt i dimrit, djersa sht efekt i mundit, i lodhjes. Meq raportet midis varsis s objekteve jan t shumllojshme, si pasoj e ksaj edhe shum lloje metonimish. Ndr numrohen: -kur prdorim shkakun pr pasojn (efektin): Dimri prishi pemt (n vend t themi t ftohtit, si shkak i dimrit, kurse t ftohtit sht si pasoj (efekt) e dimrit (dimri shkak i t ftohtit q sht efekt i tij). -kur prdorim pasojn (efektin) n vend t shkakut: E fitova bukn me djersn e ballit n vend t E fitova bukn e gojs me pun ku djersa pasoj, efekt i mundit, kurse puna shkak i djerss. -kur n vend t veprs prdorim autorin: Lexova Naimin, Shekspirin, n vend t Lexova veprat e Naimit, Shekspirit etj. llojet m kryesore t metonimis

122

-kur prdorim gjn abstrakte n vendt t gjs konkrete: Virtytin t gjith e duan, kurse vesin e prbuzin (dmth. njeriun e virtytshm e lvdojn t gjith, kurse njeriun me ves e urrejn). -kur konkreten e prdorim n vend t abstraktes: I ka hyr lepuri n bark (I ka hyr frika n bark). -vendin a sendin q prmban dika n vend t asaj q ndodhet n t: hngra dy pjata; piva nj filxhan. Perifraza (gr. peri rreth, fraso flas) sht nj figur stilistike prmes s cils paraqitet (thuhet) me shum fjal ajo q do t mund t thuhej me nj fjal t vetme, kshtu krijohet nj metonimi e zgjeruar, q quhet prifraz. Dmth. n vend q sendet ti quajm me emrin e tyre t vrtet, prdorim nj grup fjalsh pr t treguar silsit e atij sendi. P.sh. Fatosi i Krujs (Sknderbeu); me Foleja e shqiponjave dhe pend (Shqipria); E njoha me shtat prill: Breshka kmish-zez lkur luani kndezi, e njohu dhe ajo (Italia fashiste). M von e njohu edhe huni i motorizuar (nacizmi) (Nonda Bulka, Knga e shqiponjave); pasardhs hyjnor i Jupiterit (Herakle); zjarret e qiellit (yjet); zalli mngjesor digjet (dielli) etj. Perifraza e prfocon patetikn dhe retorikn e stilit: prandaj me t drejt edhe quhet metafor retorike. Me an t saj me

123

m shum fjal ose fjali prshkruhen konceptet, objektet, cilsit, veprimet, prjetimet etj. Personifikimi (lat. persona personi, facare dhe facere bj, punoj) sht nj nga figurat m t vjetra, n mos m e vjetra dhe m e prdorura n folklor. Prmes ksaj figure artistike, gjrave, sendeve abstrakte, kafshve e bimve u jepen cilsi njerzish. Dmth. me an t personifikimit shpirtzohen gjrat e pashpirt, sendet e pajet, duke i br ao t mendojn, t veprojn e t kuptojn si njerz. N entuziazmin dhe n prjetimin e tij t natyrs njeriu mendon se edhe sendet ndjejn, se edhe ato kan shpirt dhe kshtu i personifikon duke treguar veori t cilat u prkasin njerzve. Personifikime mjaft t goditura gjejm si n folklor, ashtu edhe n letrsin artistike. Tridhjete nnt mos ardht kurr q na rrzove flamur! ke, oflamur, q svalon? Jam smur, po rnkoj, jam goditur brim brinj, q kur solln Italin. (Kng popullore) N kngt popullore kngtari popullor i shpreh ndjenjat e veta fuqishm me an t personifikimeve, sepse natyrs s qet, kafshve dhe trupave qiellor u

124

ka dhn fuqin e t folurit, vetdijen dhe vullnetin pr t kryer (br) veprime njerzore dhe ti ndjejn gzimet dhe vuajtjet njerzore. N kt mnyr fiton bukurin e vet dhe bhet gjithprfshirs n zhvillimin e figurave poetike. Personifikime mjaft t qlluara gjejm edhe n ciklin e Veriut, n kngt e vjetra legjendare, n kngt e LAN-s etj. Kshtu p.sh. n rapsodin Martesa e Halilit, dhit, hna, zogu etj. marrin pjes aktive n veprimet e Halilit dhe e ndihmojn at. Kjo figur mjaft dendur ndeshet edhe te poett e Rilindjes dhe t Pavarsis, si te Naimi, De Rada, ajupi, Noli, Mjeda, Migjeni dhe te poezit e poemat e Ll. Siliqit, D. Agollit, I. Kadares, F. Arapit etj. Lulet t dinin, mike, sa t dua, ktu do t vinin t qajn me mua. zoqt t dgjonin, do tm rrinin pran dhe do t kndonin t harroj sevdan. (ajupi, Dashuria D1, f. 45, Vepra, Beograd, 1963) Nata shkon kaluar mbi kurriz t maleve (Fatos Arapi, Alarme t prgjakura) ...Fshiu lot dhe m tha Tomorri:

125

O shqiptart e gjor Dgjoni Baba Tomorr... (ajupi, Baba Tomorri) N kt poezi kemi personifikimin e natyrs, gjegjsisht malin e Tomorrit q flet sikur t ishte i gjall. Mbi pesonifikimin jan bazuar prrallat popullore mbi kafsht, n t cilat kafsht, zogjt, peshqit, prfytyrohen si qenie t ndrgjegjshme. Ato flasin me njra-tjetrn, merren vesh, shfaqin mendimet dhe ndjenjat e tyre. Kshtu p.sh. n fabuln T dy qet dhe ujku t Naim Frashrit, ujku, pasi vrejti se t dy qet ishin bashkuar (lidhur) mesveti pr ta lufuar at, i thot n nj an njrit ka: ...Ty fort t dua, Se tt at e kish mik, Ti pse m bije? Po shko mblidh mnt, Pse tregohesh i lik? Ty st ngas, Zoti, a, mos e dhnt! (ajupi, T dy qet dhe ujku(fragment) Propopeja (gr. prspon person + poi bj) sht nj lloj personifikimi n t cilin poett sendet e pajet i paraqesin si t gjalla: U ngrit fati Shqipris, si vdekuri nga varri,

126

mori udhne Azis, duke ikur si marri. (Naim Frashri, Histori e Sknderbeut, k.V, f.111, Poezi,)

Satira (lat. satira e ndryshme, przierje) n kuptimin e ngusht quhet vjersha me karakter demaskues. Format e para t satirs jan epigramet dhe epitafet, por at e hasim n lirik, n epik dhe n dram. Satira kan shkruar poett e mdhenj romak Horaci dhe Juvenali. N kuptimin m t gjr kto jan vepra letrare t gjinive t ndryshme (roman, tregim, pjes teatrore) n t cilat kritikohen ashpr dhe prqeshen fenomenet e dmshme t jets shoqrore dhe personale; jan t njohur veprat satirike t shkrimtari francez Fransua Rable (shek.XVI), t shkrimtarit anglez Xhonatan Suift (shek. XVIII), pastaj t Bajronit, Pushkinit, Gogolit, Dantes, Servantesit, Konics, Fishts, ajupit, Gramenos, Sh. Musarajt etj.

Simboli

(gr.

symbolon

shenj,

shenj

konvencionale njohse te grekt e vjetr pr antart e organizatave t fshehta) sht nj ndr figurat m t ndrlikuara t prfytyrimit. Prmes tij bjm zvendsimin e ndonj fjale, dukurie jetsore me shenjn e saj kushtzuese alegorike. N stilin artistik,

127

m s shumti n poezi, dukuri t ndryshme n natyr, lulet, bimt dhe shkmbinjt, shum her edhe kafsht, merren si shenja t prhershme, si figura ose prfaqsues t ideve, ndjenjave dhe koncepteve t ndryshme. Kshtu, p.sh. simbol i fatkeqsis sht korbi, i dinakris dhelpra, i marrzis gomari, i trimris petriti, i pikllimit kukumjaka etj. Pra, me an t simbolit paraqesim nj ide konkrete, nj mendim a nj dukuri, p.sh. agimi, mngjesi, jan simbole t rinis, t fillimit t jets, nata sht simbol i vdekjes, i fundit t jets; bora simbol i t ftohtit, i ndjenjs s ftoht etj. Shum fjal nga jeta, nga historia, kultura e sidomos nga krijimtaria folklorike kan marr kuptim simbolik. Kshtu, n poezin popullore thllza e lulja simbolizojn vashn, bilbili djalin e dashuruar, kali Trojs nga historia simbolizon tradhtin (Kali i Trojsi Ismail Kadares), qiriri i Naim Frashrit simbolizon poetin q shkrin gjithka pr t ndriuar popullin. Krijime simbolike t bukura jan Vaji i bylbylit i Ndre Mjeds, vjershat Fyelli, Fjalt e qiririt t Naim Frashrit, Prishtina e Llazr Siliqit, Shqiponjat fluturojn lart e Iasmail Kadares, Vdekja e Nositit dhe Gjeniu i anijes t Lasgush Poradecit etj. Disa teoricien mendojn se simbolin nuk duhet numruar n figura, sepse ai nuk dallon nga metafora. N gjuhn greke fjala simbol do t thot shenj, kurse

128

n t shprehurit poetik ndjenjat kryesisht shprehen me figura, dmth. prmes shenjave, simboleve, e kt veori e ka pikrisht dhe metafora. Pr kt arsye, sipas mendimit t ktyre teoricienve, simbolin duhet veuar nga kategoria e figurave e t lidhet me poezin e nj drejtimi t caktuar me poezin e simbolizmit, por edhe m tej me simbolizmin si lvizje. Megjithat, simbolizmi si drejtim n letrsi, e sidomos n poezi, ve veorive t veta stilistike dhe synimit q me an t toneve akustike dhe muzikore t shprehen motivet dhe ndjenjat poetike, para s gjithash do t thot qndrim ndaj natyrs dhe jets, nj dispunim shprehs t jashtzakonshm dhe bindjes se do gj n natyr u nnshtrohet ndryshimeve t prhershme, kalbjes dhe vdekjes; kurse ndjenjat dhe pikpamjet e tilla nuk duhet t jen dhe nuk shprehen me an t simboleve si figura stilistike, por shum her tregohen me shprehje direkte dhe prshkrimet e koncepteve reale. Prandaj simboli si figur duhet veuar nga simbolizmi si drejtim dhe si lvizje letrare. Si figur, simboli ka lidhje t drejtprdrejt me krahasimin dhe shpesh n nj simbol gjenden prher edhe figura t tjera. Simbol quhet edhe figura artistike q personifikon tiparet karakteristike t nj fenomeni, p.sh. Harpagoni sht simbol i koprracis, Tartufi simbol i hipokrizis etj. Simbolin e ndeshim shpesh edhe n poezin popullore, sidomos n kngt e dashuri e t dasms.

129

Kshtu kemi poezi popullore n t cilat thllnza simbolizon thllnzn nnkuptuar vajzn dhe ktu n t ciln ku me flitet vetm ajo, pr duke dhe ambientin vajzn gjendet tr

bukurin

ambientin ku ndodhet ajo. Sinekdoka ( gr. synekdoke nga syn bashk dhe ekdehomai kuptoj, marr vesh) sht nj lloj i veant i metonimis Sinekdoka krijohet krijohet kur prdorim nj fjal pr t shfaqur nj ide m t gjr ose m t ngusht se ideja q duam ta shfaqim, kur prdorim numrin njjs n vend t numrit shums, t trn n vend t pjess, pjesn n vend t trs, gjinin n vend t llojit ose lndn prej s cils prbhet sendi n vend t sendit vet: kryet n vend t njeriu, mbrojtje n vend t mbrojtsit; Migjent n vend t poet si Migjeni, Shqiptari kurdoher me gjak e ka mbrojtur lirin n vend t Shqiptart...Bota u udit me punt...n vend t njerzimi..., sivjet patm t korra t mira n vend t gjat stins s vers etj. Sa m pa i qeshi fytyra u gzua; gjja e gjall lopt, delet etj. rregulloi qelqurinat ent prej qelqi etj. Shqiprin e mori turku i vu zjarr, shqiptar, mos rri po duku, shqiptar.

130

(ajupi)

Figurat e diksionit jan figura t cilat fjals i japin efekt tingllor. Me an t ktyre figurave shprehja gjuhsore fiton n intensitet, duke e pasuruar prmbajtjen kuptimore dhe domethnien emocionale t saj (shprehjes gjuhsore). Prmes ktyre figurave fjalve u jepen dimensione t reja n raport ndaj fjalve t mparshme ose t atyre q vijn pas. Figurat e diksionit ia japin muzikalitetin vjershs dhe sa m t pasura t jen ato, aq m i pasur do t jet edhe muzikaliteti i vjershs. N figurat e diksionit bjn pjes: asonanca, aliteracioni, onomatopeja, anafora, epifora, anadiploza, simploka.

Aliteracioni (lat. littera shkronj, germ) sht prsritje e bashktinglloreve t njjta ose e togjeve t tingujve, ose prsritje e bashktinglloreve t njjta ose e rrokjeve t njjta n fillim t m shum fjalve, sidomos n vargje, t cilat i japin forc shprehse ligjrats artistike. Vendi dridhej, ay mbeti, Se stronditej nga trmeti, Dif-dragoi i Dragobis, Trim tribun i vegjlis.

131

(F. Noli, Shpelle Dragobis)

Anadiploza (gr. anadipl dyfishoj) sht figur e prsritjes ku prsriten fjalt e fundit t nj vargu n fillim t vargut vijues. Po kjo gjam qi ban natura Kjo duhi qi ska pushim E ksaj zemre a pasqyra A pasqyra e vajit tim (Ndre Mjeda, I tretuni) gjall prej kulls pashn se lam se lam pashn kurr pr tgjall (Kng popullore, Priti djemt e Mimleqetit) Ku i ka adrat, ku i ka tpart, mka ue mreti me ja art; me ja art, mka ue dovleti, don me kan shah ner veti; shah ner veti don me kan, kurrgja mretit mos me i dhan, as redif, as nizam!- (redif,ushtar rezervist ) (Kng popullore, Shum asqer po qet pamporri) Se e hodhi lumin,

132

lumin pr matan... e krkova urn, urn nuk e gjeta... e krkova trarin trarin prmbi lum... (Dritro Agolli, Nate errt) Anafora (gr. anaphero prsris) nj nga figurat e prsritjes, ku n fillim t vargut prsriten fjalt e njjta. ... drejt qytetit ku un jetoj, ku un ngre mur, ku un shtroj rrugn me asfalt, ku un vargje thur, ku un shkoj n teatr, ku un ngre flamur... (Drtro Agolli, Hapat e mia n asfalt) Asonanca (lat. assonare bashktinglloj) krijohet me prsritjen e nj ose disa zanoreve t njjta brenda nj vargu a strofe, pr tu arritur plqim tingllor ose efekt zanor. E ndeshim mjaft n poezi dhe shrben si mjet pr arritjen e t ashtuquajturs eufoni (gr. eufonia z i kndshm).

133

O i zhgryer, i zhyer, i vyer pr hu (Fan Noli, Marshi i Barabajt) Asonanca sht nj lloj rime, por jo e plot, sepse n rim t dyja klauzolat jan t njjta si n bashktingllore, ashtu edhe n zanore, kurse te asonanca jan t njjta vetm zanoret, kurse bashktinglloret ndyshojn. Fryni era u il taraba, nkamb Halil, se Abdyl aga, me trqind sejmen prmbrapa ttan nopanga e pa orapa. (Kng popullore) Kush tma gjejn vorrin e tij, un ja nap kull e shpi, ja nap dhent me gjith dhi. (N fush tKosovs a lidh jezeri, Kng popullore) Dalip bej, mre i biri bushtrs, ta fus shpirtin ngryk t pushks. (Dil aty ku derdhet gjaku, Kng popullore) Epifora (epiphero shtes) sht figur e prsritjes, ku n fund t vargut prsritet fjala, ose nj pjes e fjalis. sht e kundrta e anafors.

134

Prdorimi i saj i jep forc t madhe shprehjes dhe e shton forcn emocionale t saj. N pazar thirri tallalli, n kafe u mblodh taborri, n kafe u mblodhe taborri po lufton Rexhep sokoli! .......................................... Mos kjaj, nan, e mos kjaj, grue, n Gyrar jami rrethue; n Gyrar jemi rrethue shtat sahat kemi luftue; (Kng popullore, Luft po ban Rexhep trim) Onomatopeja (gr. onoma emr dhe poiemo bj, krijoj) sht nj figur prmes s cils imitohen zhurma t caktuara n natyr, zra kafshsh ose zra q na kujtojn ndonj send. Imitimi i zrave mund t bhet n dy mnyr: n mnyr t artikuluar dhe t paartikuluar. Kshtu, kur i prdorim shprehjet bam, fiu, miau, krc etj, pak a shum kemi t bjm me fjal t paartikuluara, sepse jan krijuar me imitimin e fjalprfjalshm t natyrs, kurse fjalt shushuris, bubulloj, kakaris etj. tregojn se kto i ka krijuar njeriu dhe i ka prpunuar n baz t asaj q ka mundur t dgjoj n natyr, por magjithat i ka ndar nga imitimi total me at se ka prdorur zra t artikuluar, t prcjell, t prpunuar me intelektin dhe emocionin

135

e tij. Mjaft onomatope ndeshim n poezin Korbi t Edgar Alan Poes, t shkaktuara prej tingullit sh q japin fshfritjen e perdeve prej mndafshi: Era frynte q prjashta, rrihte perdet e mndafshta etj.

Simploka

(gr.

symploke

thur,

grshetoj,

mpleks) sht figur e prsritjes ku kemi prsritjen n fillim dhe n fund t vargut, pra, simploka sht bashkim i anafors dhe i epifos. Dibr e male renda-renda, gjith me houta e me openga, gjith me houta e me openga, Menduh Pashs i hin mbrenda. .................................................. Bajr Merkja e Sheh Zrqani jan mbledh ke Mane Cami; jan mbledh ke Mane Cami, prpara u del Shaqir arsllani. (Kng popullore, Na me mretin pushk le tbojm) Sesi ndritesh prsri! Sesi ndizesh prsri! Sesi djek me dashuri, Posi yll margaritari!... (Lasgush Poradeci, Vallja e yjve).

136

Figurat e ndrtimit (sintakss) prfshijn n vete ato figura q krijohen nga rendi i fjalve n fjali, ku kemi shmangie nga renditja e zakonshme e fjalve n fjali, duke rregulluar sistemin e natyrshm t tyre, t cilat nuk prkojn me rendin logjik e gramatikor t tyre. N kt grup t fjalve bjn pjes: anasjella, asindeti, elipsi, pyetja retorike, polisindeti, shkallzimi. Anasjella (gr. inversio t vendosurit gjetk) sht figur n t ciln mund t ndrrojm vendin e zakonshm t gjymtyrve n fjali, t ciln poeti e bn pr qllime shprehse dhe pr nevoja t vargut, duke shkelur kshtu rregullin e zakonshm t fjalve: Vaj e mjerime qet kjo tok e jona n vend t kjo tok e jona qet vaj e mjerime ose ...luftojn rrebtas: nn breshn plumbit q karajfilat lshojn e breshanat turren, o Shqype, si rrjedha e lumit, trimat si zanat n vend t: Luftojn rrebtas: o shqype, trimat si zanat turren si rrjedha e lumit nn breshn plumbi

137

q lshojn karajfilat e breshanat. (Ismail Kadare) Asindeti (gr. asyndeton pa ndrlidhje, syndein bashkoj, lidh) sht mnyr e shprehjes poetike q ndrtohet pa prdorur lidhzat midis fjalve dhe fjalive. Mungesa e tyre u jep fjalve dinamizm, gjallri dhe intonacion t shpejt. Ku e lam e ku na mbeti vaj vatani e mjermilati, ans detit (por) i palar, ans drits (por) i papar, pran sofrs (por) i pangran, pran dijes (por) i panxan, lakuriq dhe i dregosur trup e shpirt i sakatosur? (Fan Noli, Ans lumenjve) Npr skaje terrta, bashk me qiej, mij, mica Mbi pecat e mykta, t qelbta, t ndyta, t lagta (Migjeni, Poema e mjerimit) Elipsi (gr. elleipsis munges, lshim) sht figur stilistike me an t s cils shkrimtari heq nj ose m shum fjal, ashtu q domethnia e trsis mund t kuptohet. Elipsi prdoret jo vetm n letrsin artistike, por edhe n gjuhn e prditshme. Zakonisht

138

elipsi prdoret n rastet kur njeriu sht i shqetsuar, duke ln kshtu jasht prdorimit fjalt e parndsishme. Labria hakrrim i rrept i maleve prqark, Shkmbinj shum, shum tok fare pak. (Fatos Arapi) Kafaz ka qiellin epshin pengim. (Ndre Mjeda) Kraht e zezt nji t pafund e varrosn lagjen pran, drit, jet, gjallsi askund, vetm errsirr e skam. (Migjeni, Lagja e varfun) Pyetja retorike (gr. rhetor orator) prdoret n veprat artistike dhe n ligjratat oratorike, jo vetm pr t pritur ndonj prgjigje, por ti dhn fjalis forc e intonacion t ngritur. Ku jan ata pleq bujar, q qen prpara nesh, e ata trima sqimtar t shpejt e si rrufe?

139

(Pjetr Budi) Pyetja e shtruar nnkuptohet vetvetiu, sepse ata pleq nuk jan m. Opopo!kshu pse m vini prpara syve pa pa pushim, O ditt e djalris, o moj kohz e t rit tim? (Naim Frashri) Ku e lat ndoren, more diell? ku e ke ndoren, mori zan? po e kjo a besa, qi mpat dhan? (Rapsodia, Martesa e Halilit) Pyetja retorike sht figur familjare e

ligjruesve (oratorve). Shembuj t till kemi mjaft nga letrsia jon. Kshtu, p.sh. Ndre Mjeda n vjershn I tretuni drejtohet me kto pyetje q vjen nga vendi i tij: Ah!mkallxo t vrtetn A len dielli edhe mat an? A xixllojn, si para, mtshkretin Shqyptari e hyj e han? A lulzojn ma lule tershme Mal, fush si mkoh tat-herhme?

140

Ndodh shpeshher q vet shkrimtari, poeti, ti prgjigjet ksaj pyetjeje retorike me nj prgjigje prap retorike. Me kt rast figura quhet subjeksion. Polisindeti (gr. polysyndeton shum lidhza) sht figur e kundrt me asindetin: formohet duke shtuar numrin e lidhzave, t cilat nga ana gramatikore nuk jan t nevojshme, por fjalt i bn t spikasin, ngadalson intonacionin dhe shton forcn shprehse t fjals poetike. O strnip i Kainit, tepdil si bari, ti na shtyp e na shtrydh, e ti gjakun na e pi, ti na ther e na grin e pr qejf na bn fli; o kukudh e lubi: Hosana, Baraba! (Fan Noli, Marshi i Barabait) Po vjen sulmon dragoj shqiptar Si lajm i Zotit prblimtar E bn urgji pr Shqipri E dridhet toke det e ti: Ti gjakatar;... (Lasgush Poradeci, E fundit mrzitje) Duart e tua q u rgjuan nga puna Dhe gishtrinjt q zun kallon nga kmbt e dyfekve Dhe supet q u varn nga xhokja e nga puna, Dhe mesin q u hollua nga gjerdant e fishekve...

141

(Dritro Agolli, Nn Shqipri)

Shkallzimi (gradacioni, nga lat. gradatio gradualisht, shkallzim) sht figur stilistike sipas s cils shkrimtari i rendit fjalt sipas shkallzimit t caktuar (ngjits apo zbrits), duke filluar nga fjala m e fort e drejt m t buts, ose duke shkuar gradualisht nga fjala e but drejtt m t forts. Thueja kangs, rini, pash syte tu... T rroki, t puthi kanga, t nxiti me dshnu (Migjeni, Kanga e rinis) uka, kodra, brigje, grxhe dhe pyje t gjelbruar (Naim Frashri, Bagti e bujqsia) O rrmeti njerzis, Zri fyellit sshter Ky sht zjarri dashuris Q i ra kallamit mjer! I ra qiellit e ndriti, I ra zemrs, e nxehu, I ra vers, e buit I ra shpirtit dhe e dehu. I dha er trndafilit, I dha drit bukuris,

142

I dha kngt bilbilit, I dha shije gjithsis. (Naim Frashri, Fyelli) Figurat e mendimit prve figurave t fjalve dhe tropeve, retoristt e vjetr flasin edhe pr figurat e mendimit, t cilat lidhen me kuptimin me at q sht thn me to. N kt grup t figurave hyjn: antiteza, hiperbola, paradoksi. Antiteza (anthisesis kundrvnie, anti krahasimi, litota, oksimoroni,

kundr dhe thesis vendosje) sht figur stilistike prmes s cils vihen prball njra-tjetrs dy fjal a dy mendime t kundrta t nj personazhi pr t vn n dukje tiparet dalluese t tyre. Atje nisi, atje mbaroi, atje krisi, atje pushoi (Fan Noli, Shpell e Dragobis) Bylbyl, ky shekull or e ast ndrrohet: Bijn posht t naltit, i vogli ohet. (Ndre Mjeda) Nno, moj, mbaj zi pr vllan, me tre plumba na i ran, na e vran e na e shan,

143

na i than tradhtor. Se t desht dhe st deshnin, se t qante kur t qeshnin, se t veshte kur t zhveshnin, nno, moj, t ra dshmor. (Fan Noli, Syrgjin vdekur) Prdorimi i antitezs e bn mendimin, iden e shkrimtarit m shprehse dhe m t fuqishme, duke vn prball njri-tjetrit mendimet kundrthnse. Nga aspekti gjuhsor ajo, antiteza, mbshtetet n antonimet. Mjeshtr antitezash ka qen Fan Noli. Por at e ndeshim mjaft shpesh edhe n letrsin e sotme. N disa vepra letrare kt e ndeshim edhe n kundrvnien e dy personazheve kryesore t nj vepre letrare. Kshtu, p.sh. kemi kundrvnien e Sknderbeut Sulltanit n veprn e Naim Frashrit Histori e Sknderbeut, ose te Otelloja me Jagon n tragjedin Otello t Shekspirit etj. Hiperbola (gr. hyprbole teprim, strsmadhim) sht figur e teprimit e cila zgjedh fjal t fuqishme n zmadhimin n prmasa jonormale. Prmes saj jepen tiparet e nj sendi jasht mase me qllim q t godas m mir dukurit q i paraqet. Hiperboln e ndeshim dendur n eposin ton dhe n kngt e kreshnikve,

144

por edhe n letrsin e shkruar. Ajo n shkrimet humoristike gjendet n kufi t groteskut. Prmi kryet topuzi i ka fjurue: dymbdhet pash nlndin u ngul topuzi! dymbdhet pash prpjet si re u ue pluhni! (Knga popullore, Gjergj Elez Alia) Krahasimi (lat. comparatio krahasim)

krijohet me krahasimin e ndonj sendi, personi ose ngjarjeje me konceptet, t cilat jan t afrt dhe t njohur. sht nj nga tropet m t thjeshta. At e hasim shpesh edhe n gjuhn e prditshme. Edhe nga ana e ndrtimit sht trop shum i thjesht: ai prbhet prej tri elementesh: sendi i cili krahasohet, sendi me t cilin krahasohet dhe lidhsja (kopula) si, sikurse, ashtu si, posi, me t cilat lidhen t dy sendet. Nga kto dy pjes, pjesa e dyt sht e figurshme, sepse ngjashmria nuk qndron n ant thelbsore, por n ann q bie n sy dhe q trheq si prfytyrim, si imazh: n krahasimin E ka syrin si ulli, kokrra e ullirit merret figurativisht si prfaqsuese e ngjyrs s zez t ndritshme e t bukur. Krahasimet prdoren dendur edhe n ligjrimin bisedor. Krahasime mjaft t goditura dhe me vler t madhe artistike, prdoren dendur edhe n kngt popullore s bashku me figurat e tjera artistike.

145

Hunda si qiri Goja si kuti Buza si qershi Vetullat si gajtan etj. (Kng popullore) N vargjet e siprme kngtari anonim prmes krahasimeve prshkruan tiparet kryesore t nj vajze t bukur. Edhe pse krahasimi si trop haset si n proz dhe n poezi, si n nj vepr epike, ashtu edhe n nj vepr lirike, ai, varsisht nga gjinia, merr trajta t vanta gjat prdorimit t tij. N nj poezi lirike ku poeti shpreh ndjenjat e veta, krahasimet jan m t shkurtr, m ekspresiv (shprehs) dhe m emocional. Bukuria jote, leshrat e tua posi pnd korbi, t gjata mi thua, ballt si diell, faqet si moll, qafa jote gjat, mesi yt i holl, sist si sheg, dhmbt si thlpnj, buzt si burbuqe, syt si gshtenj... (ajupi, Bukuria) Litota (gr. litotes zbutje, zvoglim, paksim) sht figur e kundrt me hiperboln. Prmes saj synohet t jepet n form t zvogluar shprehja e

146

vrtet, duke e zbutur at: Nuk sht keq sht mir; ai ssht budalla sht i mendur; ske vepruar mir ke br keq etj. E dini si kam luftuar pr Sulltan e pr Turqin dhe qysh ai m ka shuar vllezrite shtpin! vllezrite shtpin! sjan punra t lehta kto q jan punuar dhe nuk rin t fshehta as jan pr t harruar. (Naim Frashri, Histori e Sknderbeut)

147

VJERSHRIMI
N teorin e sotme t letrsis jan t njohur tri terma pr nj disiplin, respektivisht pr degn e shkencs mbi vargun. Nj nga kta sht termi prozodi, nj term i mom me origjin greke, i cili lidhej me nj pjes t gramatiks n t ciln sht studiuar theksi (akcenti), gjegjsisht gjatsia dhe shkurtsia e vargjeve. M von kjo fjal merr nj kuptim tjetr dhe njihet me emrin shkenca mbi vargjet, e cila ka pasur pr detyr ti harmonizoj fjalt me muzikn, ose muzikn me fjalt, kur vjersha filloi t krijohet e pavarur nga kori dhe bhet krijim i pavarur artistik. N kt koh prozodia merrej me studimin e rrokjeve t gjata dhe t shkurtra dhe u quajt versifikacion kuantitativ (sasior). Por, kur kuantiteti i rrokjeve nuk ndikon n prbrjen e vargut, por si mas merret theksi (akcenti), dmth. rrokjet e theksuara dhe t patheksuara, t cilat i japin vargut ritmin dhe melodin, rrokjeve, prozodia por zvendsohet me fjaln ose versifikacion, ku si baz nuk merret m kuantiteti i kualiteti andaj (cilsia)(theksimi termat mostheksimi), prmenden prozodi

kualitative ose versifikacion kualitativ. Ndrkaq n teori sht i njohur edhe termi metrik, i cili n teorin bashkkohore mbi vargun, ka kuptime t ndryshme: te disa popuj metrika konsierohet si

148

shkenc e prgjithshme mbi vargun, kurse diku me kt term prfshihet vetm studimi metrik kuantitativ i vargut, ndrsa me versifikacionin kualitativ t vargut merret versifikacioni. Sido q t jet, termi metrik prdoret kur jan n pyetje vargjet klsike, gjegjsisht vargjet kuantitative, kurse termi versifikacion konsiderohet si disiplin e cila merret me vargjet e poezis bashkkohore. Sistemi i vjershrimit antik Shkenca e sotme mbi vargun, duke u mbshtetur n gjatsin e rrokjeve dhe t theksit, njeh tri sisteme t versifikacionit: sistemin sistemin silabik-tonik. Sistemi metrik (ndryshe njihet si versifikacion kuantitaiv sasior, antik, muzikor, shqiptimor) sht prdorur n letrsin antike greke dhe romake. Si mbshtje ky sistem ka pasur kngtimin.Vargjet n poezin antike ose jan knduar ose jan shqiptuar me prcjellje t ndonj instrumenti muzikor, me rast disa rrokje jan shqiptuar m gjat, kurse t tjerat m shkurt. Ligjet e ritmit poetik jan prputhur me ligjet e ritmit t veprave muzikore. Gjatsia m e shkurtr e shqiptimit t nj rrokjeje quhej mora (koha e harxhuar pr tu shqiptuar (ose knduar) rrokja m e shkurtr. Disa mora t bashkuara formonin njsin ritmikemelodike taktin, i cili n versifikacioni antik quhej metrik, silabik dhe

149

kmb. N nj mor n kmb bie theksi ritmik. Disa kmb, t cilat s bashku formojn frazn ritmike melodike, sajojn njsin ritmike vargun. Disa vargje, t lidhura n nj cikl, i cili prsritet n vjersh, formojn strofn ose kupletin. Rrokjet n gjuhn antike ndaheshin n rrokje t gjata dhe rrokje t shkurtra. Rrokja e gjat quhej arza (gr. rsis ngritje) dhe shnohej me shenjn (_) q quhej makron (gr. makrn gjat), kurse rrokja e shkurtr quhej teza (gr.thsis - zbritje) dhe shnohej me shenjn (u). Ekzistojn edhe rrokje t pacaktuara dhe t prgjithshme, t cilat, sipas nevojs, mund t jen t gjata ose t shkurtra dhe shnohen me shenjn (u). Rrokja e gjat zgjaste dy mora, kurse rrojket e shkurtra nj mor. Sipas numrit t rrokjeve t gjata dhe t shkurtra caktoheshin kmbt, q n metrikn antike kishte afr 30 kmb. Prej tyre do t prmendim vetm ato kmb emrtimi i t cilave prdoret edhe n versifikacionin e sotm: piriku trokeu jambi spondeu daktili uu -u u--uu (dy rrokje t shkurtra) (nj rrokje e gjat dhe nj e shkurtr) (nj rrokje e shkurtr dhe nj e gjat) (dy rrokje t gjata) (nj rrokje gjat dy t shkurtra)

amfibraku u u ( nj rrokje e shkurtr, nj e gjat dhe nj e shkurtr) anapesti u u gjat), etj. (dy rrokje t shkurtra dhe nj e

150

N do kmb binte theksi ritmik i cili quhej iktus dhe shnohej me shenjn (/). Iktusi zakonisht binte n rrokjen e par t gjat t kmbs. Kmba n metrin klasik ka qen ashtu si sht rrokja n n metrikn moderne. Sipas numrit dhe llojit t kmbve prcaktohej lloji i vargut, kurse sipas numrit dhe llojit t vargut prcaktohej strofa. Vargu m i njohur dhe m i prhapur n letrsin antike ka qen heksametri (varg gjashtkmbsh, pes nga t cilt jan daktilik u u, kurse e gjashta, e fundit sht trokaik u ). Me nj varg t till jan shkruar poemat e njohura t Homerit Iliada dhe Odisea dhe Eneida e Virgjilit. Skema metrike e heksametrit sht: -uu/ -uu/ -uu/-uu/ - uu/ -u Prve heksametrit n poezin antike sht prdorur edhe pentametri, i cili prbhej nga katr daktil dhe nga dy rrokje t gjata njra prej kmbs s dyt, prpara ezurs dhe tjetra n fund. Skema e tij sht: -uu/ -uu// -uu/ -uu/ -. Pentametri ndahet nga pauza ezura n dy gjysmvargje, secili prej t cilve prbhet nga dy daktil dhe nj rrokje t gjat Pentametri disa her kombinohet me heksametrin, duke krijuar kshtu

151

dyvargshin elegjiak. Nga lidhja e vargjeve n trsi m t mdha, ndrtoheshin strofat (gr. strophe qarkullim, lvizje) (n fillim kishte kuptimin e lvizjes n valle, kurse m von merr kuptimin e fjalve q kndoheshin gjat valles). Strofat m t njohura antike jan strofa alkeje (sipas poetit t vjetr grek Alkeut (600 v.p.e.s.; bashkkohs i Safos; strofa alkeje prbhej prej katr vargjesh (dy t parat njsoj, kurse dy t dytat t ndryshme) dhe strofa safike (sipas poeteshs s njohur greke nga ishulli Lezbo (rreth vitit 600 p.e.s), strofa safike prbhet prej katr vargjsh, ku tri t parat jan njmbdhjetrroksh, kurse i fundit me pes rrokje). N botn antike poett nuk i lexonin , por i kndornin vargjet e tyre, poeti ishte njkohsisht edhe kngtar. Instrumenti me t cilin kngtari i prcillte vargjet e tij quhej lyra prej nga vjen edhe emri lirik. Letrsia antike ka ndikuar shum n letrsit e mvonshme e sidomos n teorin bashkkohore t vargut. Nga kjo n vargzimin e vendeve evropiane jan ruajtur emrat e kmbve t metriks antike si, jambi, trokeu, daktili, amfibraku, anapesti etj. Vargzimi silabik n mesjet, kur gjuha latine pushon s ekzistuari si gjuh e gjall, kur gjatsia dhe shkurtsia e rrokjeve filloi t humbet, ather si mas ritmike filloi t merret nunumri i rrokjeve n nj varg. Kshtu lindi sistemi silabik (lat. syllaba- rrokje). Sipas numrit t rrokjeve dallohen edhe tipat e vargjeve:

152

katrrrokshi,

pesrrokshi,

gjashtrrokshi,

tetrrokshi,nntrrokshi,dhjetrrokshi,njmbdhjet rrokshi,dymbdhjetrrokshi,trembdhjetrrokshi,k atrmbdhjetrrokshi,pesmbdhjetrroks-hi, gjshtmbdhjetrrokshi. Sistemi silabik, n t cilin vargjet formohen nga nj numr i caktuar rrokjesh dhe nga nj numr i caktuar thesash ritmik, prdoret edhe n vargjet shqip, pastaj n ato italiane, franceze etj. Nga kjo del se numri i rrokjeve sht ai q prcakton edhe tiparin e nj vargu she sipas numrit t rrokjeve marrin edhe emrat e tyre. Secili nga kto lloje vargjesh ka strukturn e tij t veant q vrehet nga vendi i ezurs dhe vendi i rrokjes s theksuar. Vargzimi silabikotonik(akcentor) zotron n letrsit gjermanike, n gjuhn gjermane dhe angleze, ku si mas ritmike merret renditja e theksit n varg si nj lloj mase ritmike. N fillim kjo renditje prafrsisht ishte e lir, por nga shekulli XII vrehet nj tendenc q n nj varg t theksohen t gjitha rrokjet joift, ose t gjitha rrokjet ift, ose t gjitha rrokjet n mes dhe n fund t vargut etj. N shekullin XVII dhe XVIII te shumica e popujve evropian tashm qe ndrtuar vagnimi tonik, i cili kryesisht e prvetsoi sistemin metrik t vargnimit, por gjatsin dhe shkurtsin e rrokjeve e zvendsoi me theksueshmrin dhe jothekss-ueshmrin e rrokjeve, duke i ruajtur me kt rast emrtimet (termat) nga vargnimi antik (trokeu, jambi, daktili etj.). Kshtu

153

trokeu tash ishte kmb n t ciln rrokja e par ishte e theksuar (-), kurse e dyta e patheksuar (u), pavarsisht se rrokja e theksuar ishte e gjat ose e shkurtr ose ndoshta rrokja e patheksuar ka qen e gjat. Sikundr q vargnimi tonik lindi nga vargnimi silabik dhe sikundr q te shumica e popujve pr ruajtjen e ritmit sht marr edhe parimi silabik edhe ai tonik, sistemi i till i vargnimit u quajt silabikotonik. Vargnimi i pastr tonik u shfaq n lloje t veanta t vargjeve, n t ashtuquajturat vargje tonike ose akcentore, i cili n mnyr t veant u zhvillua n t fund XIX dhe n fillim t shekullit XX. N kt varg sht normuar vetm numri i rrokjeve t theksuara, kurse i atyre t patheksuarve midis dy t theksuarave ka mundur t ndryshoj. Vargu (gr.stikhos rend, lloj) paraqet renditjen e nj togu fjalsh me nj numr t caktuar rrokjesh dhe theksash ritmik, t cilat i lexojm me nj mas dhe temp t unifikuar. Vargun e karakterizojn: uniformiteti ose prsritja e disa elementeve n distanc t njjt, n shumicn e rasteve numri i njjt i rrokjeve n do varg, ndrrimi i drejt i rrokjeve t theksuara dhe t patheksuara, harmonia tingullore (rima) n fund t vargjeve etj. Pavarsisht nga sistemi vargzimit, do popull poezin e tij e shkruan n vargje. Pr dallim nga proza, n varg vendimtar sht rendi i fjalve, zgjedhja e tyre dhe prsritja e drejt e disa shprehjeve. Kshtu,

154

vargu, me elementet e tij shum qart dallon nga proza. Sot si shenj kryesore e t folurit poetik konsiderohet ritmi, organizimin e veant t trsive tingullore dhe kuptimore, duke mos lejuar as ndryshimin m t vogl n renditjen dhe zgjedhjen e fjalve, organizim i cili sht vendosur rreptsisht edhe n organizim sintaksor t tekstit sht prpunuar ndryshe nga proza. Prkundr ksaj ritmi i fjalis prozaike nuk sht i prcaktuar aq rrept si ritmi vargut. Vargu sht nj form e veant e shprehjes s ndjenjave. Ai sht njsi themelore poetike, i cili krijohet nga bashkimi i disa fjalve me nj numr t caktuar rrokjesh t organizuara midis tyre sipas ritmit t caktuar. Nga numri i rrokjeve e merr emrin edhe vargu dhe rrokja shrben si material pr ndrtimin e tij. Ritmi n varg paraqet parimin e organizimit t t gjitha veorive t tij. N ritm jan t domosdoshme prsritjet periodike, por kto sjan t vetmet prsritje t drejta t rrokjeve t theksuar ose t patheksuara ose t vargjeve me gjatsi t njjt. Zgjedhja e fjalve dhe prcaktimi i tyre i menduar nuk sht ritmikisht neutral. Vetm n kontekstin e tr vjershs organizohen n ritm, dmth. n ritmin poetik, elementet e veanta t vargut: jo sipas rregullave t ngulitura, por me zgjidhjen krijuese t tensionit midis tradits dhe norms, pra t prjetimit poetik. Pra, si faktor t organizimit ritmik jan zgjedhja e fjalve, renditja e veant e tyre, prsritja, figurat e tjera

155

poetike si dhe mbarshtrimi poetik i vargjeve. T gjitha kto elemente bashkohen n nj unitet me kuptimin e fjalve, me asociacionin q ato nxisin te lexuesi. Prandaj analiza se si jan organizuar vargjet sht e pandar nga analiza e elementeve t tjera strukturore t tyre, pra nga domethnia e tyre. Theksi sht veori tjetr e vargut. Derisa n sistemin e vjetr kuantitativ (sasior) t vagnimit ritmi i vargut prcaktohej nga rrokjet e gjata dhe t shkurtra, n sistemin e vargzimit kuantitativ (cilsor) ritmi caktohet nga rrokjet e theksuara dhe t patheksuara. Meq sistemi kryesor i vargnimit shqip sht rrokjesor (silabik), sasia e rrokjeve sht ajo q prcakton edhe llojin e ritmit, vendet e theksave ritmik dhe si rrjedhoj e ksaj edhe vet ritmin. Kshtu, varsisht nga sasia e rrokjeve ndryshon edhe ritmi i nj vargu nga nj varg tjetr. Dallojm theksin tonik dhe ritmik. Theksi tonik sht theksi q i jep tonin fjals dhe bie mbi nj zanore. do fjal n gjuhn shqipe ka theksin e vet, i cili bie mbi nj rrokje t caktuar t fjals. Rrokja mbi t ciln bie theksi, quhet rrokje e theksuar. Sipas vendit ku ndodhet rrokja e theksuar, fjalt ndahen n fjal fundore(oksitone ), (q theksohen n rrokjen e fundit): liri, atdhe, burrri, trimri; fjal parafundore (paraoksitone, q theksohen n rrokjen e parafundit): lule, male, shoku, paq; fjal tejparafundore (proparaoksitone, fjal q theksohen n dy rrokjet e

156

parafundit

fjals):

hekura,

lepuri,

fushave,

kngve etj. Prve theksit tonik q e hasim n fjal t ndryshme, kemi edhe theksin ritmi q e hasim brenda vargut n nj, dy a m shum rrokje t tij. Ashtu si kemi fjal fundore, parafundore dhe teparafundore, asht kemi edhe parafundore dhe tejparafundore. Shqiprin e mori turku i vu zjarr! Shqiptar, mos rri, po duku shqiptar! (ajupi, Shqiptar) Q na msuen me kap mauzerin kush talianen, kush malherin e me i kall barot armikut me trimni e shpirt eliku (Kng popullore) vargje fundore,

E thoshit: Shtigje t mdha do t ajn t tjera nga baballarve! dhe ikm nga shtpit partizan dhe ikm larg pas komisarve. (Dritro Agolli, Baballart)

157

Kur

fjala

mbaron

me

theks

fundor,

rrokja

njhsohet pr dy rrokje m shum dhe vargu quhet mashkullor (shembulli 1); kur vargu mbaron me theks parafundor numri i rrokjeve nuk merret as m shum, as m pak, por aq sa sht dhe vargu quhet femror (shembulli 2); kur vargu mbaron me theks tejparafundor, sado rrokje t ket pas theksit ritmik, ato t gjitha numrohen si nj rrokje dhe vargu quhet daktilik (shembulli 3). Sipas numrit t rrokjeve dallojm vargje ift dhe vargje tek. Meq tipi mbizotrues i fjals shqipe sht prej dy rrokjesh dhe me theks parafundor, edhe llojet kryesore t vargjeve shqipe kan qen me numr ift rrokjesh. Vargjet q prdoren n metrikn shqipe mund t ndahen n tri lloje: vargje popullore, vargje t huazuar dhe t krijuara nga poett tan.

158

LLOJET E VARGJEVE
Katrrokshi ndeshet rrall n poezin ton, si varg i shkurtr, me mundsi t vogla shprehse. N shumicn e rasteve e gjejm t przier me vargje t tjer, me gjashtrrokshin dhe me tetrrokshin dhe prdoret si refren i tyre. Ky varg prdoret si shtes e vargjeve t tjer. Prdoret si refren n kngt popullore. Si varg m vete e ndeshim n disa proverba popullore, pastaj n kngt dhe lodrat e fmijve. Vargu katrroksh ka nj ose dy theksa ritmik: theksi ritmik bie n rrokjen e tret dhe kur ka dy theksa ritmik bie n t parin dhe n t parafundit. Kollozhegu (3)

159

djeg shtegu (1-3) flori lip (1-3) Marsi rrip (1-3) (Popullore) Barku fir skrcen mir Barku plot skrcen dot onj nj kasht gjenj gjasht (Proverba popullore) Flutu, flutur zoje bukur, bukn e re, sillnaj ne. (kng popullore pr fmij) Do t shkrihem t venitem si kandili kur sk vaj Balte pluhur do t bhem t m shkeli kmba e saj... (Naim Frashri)

160

Gjashtrrokshi sht varg tipik lirik q ka shtrirje t gjr si n kngt rituale, t dashuris, n vajet etj. Gjashtrrokshin e ndeshim edhe te poett tan q nga Naimi e ajupi, pastaj te Mjeda, Asdreni, Noli e deri tek autort tan t sotm.Theksat e rregullt ritmik i ka n rrokjen 3 dhe 5 (mund ta ket edhe n rrokjen e par). Pra theksat rimik lvizin. Si rregull mund t thuhet se te gjashtrrokshi theksi i par bie n nj nga rrokjet e para, kurse i dyti n rrokjen e fundit. Malet me gur (2-5) fusha me bar shum (1-3-5) arat me grur (1-5) m tutje nj lum (2-5) (ajupi, Fshati im) Ja thona nj valle (2-5) me dert e me halle (2-5) me dert e me halle (2-5) ky zinxhir i holl (2-5) lar me flori (1-5) (Kng popullore) Tetrrokshi sht vargu m i prdorur n vjershrimin shqip dhe pr nga prdorimi sht vargu m i mom, t cilin e kan prdorur edhe shkrimtart tan t vjetr si Lek Matrnga, Pjetr Budi. Kt varg e ndeshim edhe n krijimet poetike t bejtexhinjve n

161

shek. XVIII-XX. E ndeshim n t gjitha llojet e poezis popullore: n kngt e djepit, n vaje, n kngt e dasms, t dashuris, pastaj n kngt epike si te kngt Aga Ymeri, Halit Gashi etj., n kngt lirike historike e deri te komedia n vargje. Me kt varg i kan ndrtuar e tyre m t bukur poett tan t Rilindjes. Kshtu, p.sh. De Rada me kt varg i ka shkruar poemat e tij t njohur Kngt e Milosaos, Kngt e Serafina Topis, Gavril Dara i Riu me kt varg e shkroi poemn e tij t bukur Knga e sprasme e Bals, kurse Naim Frashri e shkroi poemn e tij Histori e Sknderbeut. Me kt varg shkruajn edhe poett tan t sotm si Dritro Agolli, Kol Jakova etj. Tetrrokshi paraqitet me skema t ndryshme ritmike, por skema tipike e ktij vargu sht 3-7. N mes tuaj kam qndruar, (3-7) e jam duke prvluar (3-7) q tju jap pakz drit (3-7) natn tjua bj dit (1-7) (Naim Frashri, Fjalt e qiririt) Ky ila e ky kushtrim m bn djal e m bn trim, me jep force m jep shpres (3-7) ans Elbs, ans Spres. (3-7) Se pas dimrit vjen nj ver (3-7) q do kthehemi njher (3-7) pran vatrs, pran puns (3-7)

162

ans Vjoss, ans Buns. (3-7) (Fan Noli, Ans lumenjve) Duro vash, t durojm si duron mali dborn (Lasgush Poradeci) Dhjetrrokshi sht vargu m i prhapur n poezin popullore, sidomos n ciklin e Mujit e t Halilit, t Gjergj Elez Alis etj. Me nj fjal ky sht vargu i poezis epike jo vetm e shqiptarve, por edhe i popujve t tjer t Ballkanit e m gjer, si Knga e Rolandit te francezt etj. Skema ritmike e ktij vargu sht: 3-5 dhe 3-5-9. Trim mbi trima aj Gjergj Elez Alia (3-5-9) Qe nand vjet, nand varra nshtat mi ka (3-5-7-9) Ve nji motr nate ditt kryet ia lan varrt me ujt e gurrs nand vjee... (3-5-7-9) (Gjergj Elez Alia) Prve ktij vargu unik, kemi edhe nj lloj tjtr t dhjetrrokshit, t krijuar nga bashkimi i dy vargjeve pesrrokshe n nj t vetm. Kt lloj vargu e ndeshim te ajupi, Mjeda, Noli etj. Fush dhe fush dhe fush prap (1-4-7-9) fushe pasosur dhe shum vap (1-4-7-9)

163

mal st sheh syri as breg as gur (1-4-7-9) por gjithmon tym e plhur (4-6-9) (ajupi, Misiri) Prve vargjeve t sipshnuara kemi edhe vargje nj e trirrokshe. T parin, pra, njrrokshin e ndeshim shum rrall, kurse t dytin, trerrokshin e ndeshim m shpesh. Shoh Njoh Uronj Shkonj (Naim Frashri) Dgjoni Dgjoni, Sa jeni Ktu eni Shikoni U krye Kanali (Kol Jakova) Shkoi vera si hije fryn era shi bie. Lart qielli si plumbi Shkoi dielli

164

na humbi (Asdreni, Pamje vjeshte) Prve vargjeve njshe dhe treshe n poezi kemi edhe vargje t tjera teke, q jan krijuar nga poett tan. Kshtu, p.sh. kemi vargun pesrroksh, nj varg mjaft i gjall me theksin ritmik n rrokjen e katrt. At e ndeshim me dy skema ritmike: 1-2 dhe 2-4. Kt varg e ndeshim n krijimet poetike t shum poetve tan q nga Naimi e kndej (Mjeda, ajupi, Sh.Musaraj etj.). Me kt varg Ndre Mjeda e ka shkruar poemn e tij Vaji i bylblit, kurse Shefqet Musaraj poemn e tij satirike Epopeja e Ballit Kombtar. Po shkrihet bora, dimni po shkon; bylbyli vorfn pse po gjimon? (Ndre Mjeda) As buk as uj (2-4) as rreck veshur (2-4) kpuct shqyer (2-4) po armt ngjeshur (2-4) Pllmbe gjak (2-4) andej matan (2-4) luftojn e stunden (2-)

165

bijt partizan (1-4) (Shefqet Musaraj, Epopeja e Ballit Kombtar) Shtatrrokshi sht nj varg i rrall t cilin e ndeshim edhe n letrsin popullore edhe n t shkruarn. E kan prdorur Kristoforidhi, Mjeda e ndonj poet tjetr nga rilindsit tan. Skema ritmike e tij sht: 2-6. Theksi ritmik i tij sht mjaft i lvizshm. Kt varg e ka prdorur Ndre Mjeda n poemn e tij Andrra e jets: Vuni do krande nvotr (1-4-6) e fryni nzjarr qish ndal (2-4-6) thej pshesh me tambl val (2-6) e mbushi kupat plot (2-6) E hangri Zoga shishm (2-6) por Tringa shangri gja (2-4-6) as Lokja qish vra (2-6) mbas iks, shangri dot? (2-6). ................................................. Nuse ku kalle kmbt, (1-4-6) Ktu t rnin dhmbt (2-4) Dhmbt dhe dhmballat (1-6) Eshtrat e kokallat (1-6) (Kng popullore)

166

Nntrrokshi

- sht varg i huazuar nga

gjuht neolatine. E ndeshim n poezin e Fan Nolit, t Lasgush Poradecit e t poetve t tjer t sotm. Skema ritmike e tij sht: 2-5-8. Ti det, brohori fshehtsir! (2-5-8) Kuptim i potershm, ti det! (2-5-8) ...Po, heshtje. Ndaj vals s nxir (2-5-8) Gjeniu i anijes po flet (2-5-8) (Lasgush Poradeci, Gjeniu i anijes) N qiejt e bukur e t pastr (2-4-8) duke lvizur kraht e heshtur (2-6-8) shpesh enden lakuriqte nats (2-6-8) si ndrra t nj muzgu tjetr (2-6-8) (Ismail Kadare, Lakuriqt e nats) Njmbdhjetrrokshi sht nj nga vargjet kryesore t metriks italiane. Me kt varg Dante Aligieri e ka shkruar veprn e tij K omedia hyjnore, kryevepr e letrsis italiane dhe e asaj botrore. Edhe n gjuhn shqipe ky varg sht prdorur q nga kohrat m t vjetra. Me njmbdhjetrroksh Fan Noli i ka prkthyer veprat e Shekspirit dhe rubairat e Omar Kajamit. Me kt varg Ndre Mjeda i ka shkruar tingllimat e tij Lissus, Scodra dhe Liria. Me kt varga Dritro Agolli i ka shkruar disa poezi t tij, si Poema e udhs, Baballart etj. Ky varg paraqitet

167

me shum skema ritmike, por m t njohurat jan kto: 4-8-10; 6-10 dhe 4-6-10. Po nuk u shuejt edhe jo Shqyptaria; (4-7-10) lodhun prej hekrash q mizori i njiti (4-8-10) lodhun prej territ ku robnimi e qiti (4-8-10) shpreson me zgjue fluturim mnia (2-4-8-10). (Ndre Mjeda, Liria) Trembdhjetrrokshi sht nj varg shum i rrall t cilin n poezin shqipe e ka prdorur vetm Fan Noli. Ky varg prbhet prj tri anapestash plus nj rrokje n fund. Allalla, o rezil e katil, allalla, (3-6-9-12) shtroni udhn me hithre me shtok turfanda (3-6-9-12) gumzhi, o zinxhir e kamxhik, batrma (3-6-9-12) lehni laro kaba, hosana, Baraba! (3-6-9-12) ( Fan Noli, Marshi i barabait) Ekzistojn edhe vargje t krijuara nga poett tan, duke bashkuar dy vargje me njri-tjetrin. Ksht u krijua vargu dymbdhjetrroksh nga bashkimi i dy gjashtrrokshave, pastaj vargu gjashtmbdhjetrroksh i formuar nga bashkimi i dy tetrrokshave. Me vargun dymbdhjetrroksh ajupi e ka shkruar poezin e tij t njohur Vaje dhe disa fabula. Kt varg e ndeshim edhe n poezin popullore

168

dhe sipas Dhimitr Suteriqit, ajupi ka t ngjar ta ket marr nga poezia popullore, por duke e prpunuar dhe prsosur at n krijimet e tij. Dymbdhjetrrokshi sht prdorur q nga fundi i shekullit XIX dhe sht prdorur edhe m von n krijimet popullore. Prve ktij dymbdhjetrrokshi ekziston edhe nj dymbdhjetrroksh tjetr, i cili sht formuar nga bashkimi i nj tetrrokshi me nj katrrroksh. Edhe kt lloj vargu e ndeshim si n poezin popullore, ashtu edhe n poezin e shkruar (Memo Meto, Fatmir Gjata, Ismail Kadare etj.). Q ditn q vdiqe,/ q kur st kam par, lott q kam derdhur/ sm jan thar! Shum vjet u bn! / sot u mbush dhjet; q kur m ke ln / dhe st sho nd jet. Nd kopshte me lule / ke qndruar vall? St vjen keq pr mua?/ st vjen mall pr djal? O ngjl i bukur,/ mos mno n bot, ktheu t t shom,/ t na mbeten lot. Srrojm dot pa tyn,/ ti si rron pa neve? Motmot q rrojtim / bashk sm hurreve Atje tek rri jan / qiparize varre... Ktheu t t shom, / mos m le pr fare! (ajupi, Vaje) Zoti korb nj dit me djath n goj (3-5-8-11) n nj deg lisi vajti t qndroj. (3-5-7-11)

169

Nn lis nj dhelpr korbin e kish par (3-5-7-11) I ra er djathi dhe krkon tia marr. (3-5-8-11) (ajupi, Korbi dhe dhelpra) N mes t Kolonjs, n nj Psar t shkret fshehur Myftar Lapi me tetmbdhjet: mikn t na xhveshin, mikn t na vrasin, sot t mos na qeshin, nj nga ne mos mbet! (Kng popullore) Katrmbdhjetrrokshi e ndeshim shum rrall n poezin shqipe. Prbhet prej dy vargjeve shtatrrokshe dhe theksohet sipas shtatrrokshave q e prbjn. Ka dy theksa kryesor t palvizshm: 6-12. Vargu katrmbdhjetrroksh ndryshe quhet aleksandrin , sepse kt varg m par e kan prdorur poett e qytetit t Egjiptit, Aleksandria. Me kt varg sht shkruar poema franceze Romani i Aleksandrit n shekullin XII, prej nga vjen edhe emri i tij, q sht prdorur shum n letrsin franceze. Aleksandrini francez ka dymbdhjetrrokje t ndar n dy gjashtrroksha, me ezur dhe dy theksa t detyrueshm n vargun e gjasht dhe n t dymbdhjetin. Me kt varg n shekullin XVIII jan shkruar tragjedi.

170

O kng pleqrishte! Ti vjersh e vendit tim! Ti fjal q m dhimsesh e q m bn ujem! (Lasgush Poradeci) Gjashtmbdhjetrrokshi sht formuar nga bashkimi i dy tetrrokshave. Ndryshe ky varg quhet varg naimian, sepse kt varg i pari e ka krijuar edhe e ka prdorur poeti yn i madh, Naim Frashri, n poemn Bagti e bujqsi. Kt varg shpesh e ka prdorur edhe Lasgush Poradeci n disa poezi t tij. Shqipri, ti m ep nder, m ep emrin shqiptar, Zemrn ti ma gatove plot me dshire me zjarr! (Naim Frashri) Perndimi i vaglluar mbi liqenin pa kufi, po prhapet dalngadal nj plhur si nj hije (Lasgush Poradeci, Poradeci) Vargi i lir lindi si shenj revolte e krijuesve ndaj formave tradicionale t metriks, por megjithat shum forma t lashta t vargut mund t konsiderohen si vargje t lira dhe kto forma prdoren edhe n krijimet poetike t poetve bashkkohor. Prkundr vargjeve t matura, vargjet e lira kan nj orgnizim krejt tjetr, m t ndrlikuar se vargjet e matura. Ato jan t organizuar sipas mendimit dhe ndjenjs q shprehin, nga nj ide e caktuar, nga ritmi i tyre q

171

quhet ritm i brendshm, q lidhet m tepr me kuptimin q shprehin ato, pastaj me intonacionin e t folurit t emocionuar, t gjall e deri te kombinimi i elementeve dhe i vargjeve t tra, t marra nga sistemi tradicional i vjershrimit. Andaj nuk ekziston nj varg plotsisht i lir, n t kundrtn ai do t shndrrohej n proz. Ai sht nj varg q nuk ka nj numr t caktuar rrokjesh, as vendosje fikse t theksave ritmik. Si poet i par i vargut t lir prmendet shkrimtari amerikan Wolt Witman me prmbledhjen e tij Fije bari t botuar n vitin 1855. N letrsin shqipe vargun e lir pr t parn her e ka prdorur Asdreni n veprn e tij Psalme murgu t botuar m 1930 n Bukuresht (Drini, Pamje, Juda i ri etj.), ndrsa vendin e vrtet ia dha poeti yn i Vargjeve t lira, Migjeni. Kt form t vargut t lir kan vazhduar ta prdorin me sukses shum poet t kohs son, si: Ismail Kadare, Dritro Agolli, Fatos Arapi, Llazr Siliqi, Enver Gjerqeku, Ali Podrimja, Murat Isaku etj. Na t birt e shekullit t ri, vllazn t lindun e t rritun n zi, kur tinglloi asti yn i mbram edhe fatlum ditm me than: sduem me humb n loj t prgjakt t historisnjerzore,

172

jo, jo! Si duem humbjet proreduem ngadhnjim! (Migjeni, Na t birt e shekullit t ri) Vargu i thyer sht varg i cili krijohet duke thyer vargun e rregullt pr arsye t ndryshme, pr t veuar nj fjal, nj pjes t vargut nga pjesa tjetr, pr t shquar at pjes me qllim t krijimit t vlerave t reja emocionale. Dhe n vargjet mbeti ajo balt mbeti ai bar, ai trfil, mbeti ai fyell ai mjalt, mbeti ai gjemb e trndafil. (Dritro Agolli, Devoll, Devoll) Vargjet siprme n t vrtet jan vargje t rregullta, por shkrimtari bn thyerjen e tyre pr t theksuar disa fjal. Vargu i bardh sht varg me madhsi t

ndryshm, me nj numr t caktuar rrokjesh, theksash ritmik q nuk kan rim. Kt lloj vargu e ka prdorur Fan Noli n prkthimin e tragjedive t Shekspirit. Vargun e bardh e ndeshim n ciklin e Veriut, n

173

epikn legjendare etj., ndrsa n letrsin e shkruar e gjejm te De Rada, Gavril Dara i Riu etj. N letrsin e huaj vargun e bardh e ka prdorur Shekspiri pr ti shkruar tragjedit e veta, pastaj Pushkini n veprat e tij dramatike.

Strofa- sht njsi sintaksore m e madhe se vargu. Formohet nga bashkimi i disa vargjeve n nj njsi q lidhet prmes ritmit dhe rims s prbashkt. N nj strof mund t shprehen nj, dy a m shum mendime, por kur nj mendim kalon prej nj vargu n vargun kjo dukuri quhet bartje. Ta shkruajm gjuhn tn, Kombin ta ndritojm gjith sht e ka qen ngadalz ta msojm. (Naim Frashri) Pr emrtimin e strofave merret pr baz numri i vargjeve q e prbjn at. Strofat mund t jen dyshe, treshe, katrshe etj., si n poezin popullore, ashtu edhe n poezin e shkruar. Dyvargshi (gr. distik, dia dy her dhe stihos varg) sht nj nga strofat m t thjeshta, q prbhet prej dy vargjeve q lidhen mes tyre nga rima

174

e puthur dhe intonacioni. Dyvargshi ka qen i prhapur edhe n letrsin antike dhe quhej distik elegjiak. Vargjet mund t ken gjatsi t ndryshme. Shege ambl, shege but m shkoi vera pa tkput. (Kng popullore) Kroi i fshatit ton, uj i kulluar, na mburon nga mali duke mrmruar. Ven mbushin uj vashat anemban, Cipzn me hoja lidhur mnjan. (Lasgush Poradeci) Dyvargshi n letrsin orientale quhet bejte. Dyvargshin e hasim shpesh n proverbat popullore. Trevargshi (it. terzina trevargsh, ose terza rima e treta rim, tercina) sht strof e prbr nga tri vargje, e shkruar zakonisht n njmbdhjetrroksh. Vargjet n trevargsh lidhen me rim t alternuar; vargu i par rimon me t tretin, q sht i fundit n strof; vargu i dyt me vargun e par t strofs s dyt etj. Trevargshi mbaron me nj varg t veant, q rimon me vargun e parafundit t trevargshit t fundit. Trevargshin e ka prdorur me

175

mjeshtri t rrall poeti italian Dante Aligieri n veprn e tij Komedia hyjnore (Divina Comedia). Katrvargshi (katreni, fr. quatrin katrshe) sht nj nga llojet m t prhapura tstrofs poetike e prbr prej katr vargjesh t lidhur me skema t ndryshme rimash. O Bajram, bajrak i gjall More nam me gjak n ball Te nj shpell e Dragobis Yll i rralli burrris. (Fan Noli) N poezin orientale katrvargshi quhet rubai. Pesvargshi (gr. pentastik) strof prej pes vargjesh me skema t ndryshme rimash. Kam dashur lulet, konxhen, trndafil, zoqt q kndojn, thllzat bilbil; tani sm plqejn, m ln t ftoht, se dua nj up si hnz e plot, ska shoqe n bot. (ajupi, Dashuria) Shtatvargshi (lat. septima septem- shtat)strof prej shat vargjesh. N poezin franceze t

176

shekujve XV dhe XVI zakonisht sht rimuar sistemit aabcncb. Rreth e rreth ma e kandshmja er Drandofilleve ju ndihej I natyrs gazmendi shihej: Lott e shendi e Shqyptarit Njiky vorr i dijte sparit, Njitu shfryte i ri e plak. (Ndre Mjeda, Vori i Skanderbegut) c a b b c

sipas

E nket vorr tshuguruem nprendver a

Tetvargshi (lat. octava tet) strof tetvargshe gjasht prej t cilave jan t lidhura me rim t kryqsuar, kurse dy t fundit me rim t puthur. Me kt strof jan shkruar baladat e poetve francez dhe anglez t shekujve XIV dhe XV. Ky varg sht prdorur rrall n gjuhn shqipe (Kristo Floqi, Dimbri). Gjethet zune bijen, shtrohen pr mbi dh, Drurt xhvishen gjith, ftohte madhe z. Fryn e bije dbor, akull e tufan, Mvishen fusha, male, era t prthan! Rrugt zihen gjith, fryn stuh, murln, Lumnj e liqena ngrijn si gollgn Ndryshon krejt natyra, mbushet dbor plot! Nj mjerim, nj vdekje, gj slvis, as lot! (Kristo Floqi, Dimbri)

177

Dhjetvargshi (lat.decima,decem dhjet) strof prej dhjetvargjesh e prdorur shum rrall n gjuhn shqipe (Luigj Gurakuqi, Zogzs kryezez). Po pse, moj zogza ime, kshtu mharrove, E ktu ma nuk po shihe Tuu-tund mbi at gem dullije Ku per sa dit ne nadje aq mallshm kndove? Po a thue sdo tkthehesh ma, a po nga une Nder lule e gjeth po fshihe, E sdo ma tmbajsh me ndije Zanin tand tdridhun, noshta me mba dhunue E fort mbas teje u-kapa? (Luigj Gurakuqi, Zogzs kryezez) Strofa safike (lat. versus saphici ) u quajt kshtu sipas poeteshs greke, Sapho (Safo) nga shekulli 6/7 t ers s vjetr. Kjo strof prbhet prej katr vargjesh, prej t cilave tri vargjet e para jan njmbdhjetrrokshe, kurse vargu i fundit prbhet prej pes rrokjesh. N letrsin shqipe kt strof e kan kultivuar Ndre Mjeda, Fan Noli, L.Gurakuqi, Gj.Fishta. Bylbyl, ky shekull or e as ndrrohet: Bijn posht t naltit, i vogli ohet; Edhe natyra po do mu ndrrue:

178

Fillo me gzue. (Ndre Mjeda, Vaji i bylbylit) Strofa alkeiste (sht quajtur kshtu sipas

poetit grek Alkeut nga Lesbosi, bashkkohs i Safos (rreth vitit 600 t ers s vjetr). N poezin romake u popullarizua prmes Horacit. Kjo strof prbhet prej katr vargjesh: dy vargjet e para me nga njmbdhjet rrokje, i treti prej nntrrokjesh, kurse i katrti prej dhjet rrokjesh. Me kt strof kan shkruar Klopshtok dhe Herderlin n Gjermani, Tenison n Angli, A.Brjusov n Rusi. Soneti (it. suono tingull, z, fr.sonett, sp. soneto, gjr. sonett)- sht nj nga format m t ndrlikuara poetike t letrsis italiane, i shkruar sipas rregullave t caktuara, i prbr prej katrmbdhjet vargjesh kryesisht njmbdhjetrroksh dhe i ndar qart n dy pjes koherente: e para q prbhet prej dy strofave katrvargshe (katrena) me rim t kryqsuar: abab, abab, kurse pjesa e dyt prbhet prej dy strofave me nga tri vargje (tercina) me skemn e rims: cdc, dcd. Soneti lindi n Itali n fillim t shekullit XIII. M von u kultivua n t gjitha kohrat. Mjeshtr t vrtet t sonetit jan Dante Aligieri me veprn e tij Jeta e re (Vita nuova) dhe Franesko Petrarka me veprn Kngtorja (Canzoniere) me 327 sonete kushtuar Laurs. M von soneti deprtoi edhe n vendet e tjera. Kshtu p.sh. n Spanj sonete

179

do t shkruajn Boskani, Gasilaso de la Vega, Mendosa dhe Lope de Vega (n dram), n Portugali Kamoenshi, n Franc Gotje, Bodleri, Malarme, Rembo etj., n Angli Vajati, Spenseri, Shekspiri, Miltoni, Vordsvorti, Kitsi etj., n Gjermani Fishart, Shed, Vekerlin, Fleming, Grifijus (n nj form shum t lir). N kohn e iluminizmit bie interesimi pr sonetin, kurse n kohn e romantizmit srish fillon t kultivohet. N letrsin angleze n shekullin XVI u lvrua nj form e veant e sonetit i cili njihet me emrin soneti elizabetian ose sheksipirian. Ky sonet dallon nga ai italian, sepse ky sonet prbhet prej tri strofave me nga katr vargje dhe nj strofe prej dy vargjesh. Skema e tij sht: abab, cdcd, efef, gg. Shpesh sonetet lidhen n cikle duke formuar kshtu t ashtuquajturn kuror sonetesh, ku vargu i fundit i nj soneti prsritet si vag i par i sonetit vijues, kurse soneti i pesmbdhjet sajohet nga vargjet e para t katrmbdhjet soneteve dhe quhet sonet mjeshtror ose magjistral n t cilin nganjher germat e para t do vargu formojn emrin e personit t cilit i kushtohet soneti (akrostiku). Kuror sonetesh ka shkruar poeti italian XH. Kardui, slloveni Franc Preshern, kurse n letrsin shqipe kuror sonetsh ka shkruar poeti Beqir Musliu (Kuror sonetesh, Fyelli dhe hini etj.). Soneti sht lvruar edhe n poezin shqipe. Ndr t part kt form poetike e shkroi Nikoll Keta.

180

Soneti i tij mban titullin Pr vethen shkruar m 1777. Pas tij sonete do t shkruajn Pjetr Zarishi, Laonardo de Martino, Ndue Bytyi dhe shum poet t tjer. Mjeshtr i vrtet i sonetit n letrsin shqipe sht Ndre Mjeda (Lissus, Scodra, Liria). Sonetin do ta shkruajn edhe poet t mvonshm t letrsis shqipe si: Filip Shiroka, Luigj Gurakuqi, Asdreni, kurse nga poett bashkkohor at do ta shkruajn Enver Gjerqeku, Dh.Shuteriqi, Llazr Siliqi, Mark Gurakuqi, Muzafer Xhaxhiu, Beqir Musliu etj. Tingllime jo t rregullta vihen re q n kohn e romantizmit t letrsis son, sajuar n baz t trajts s vrtet t tingllimit, si sht p.sh. soneto caudato, ose sonetto con la coda (tingllim me bisht), ose conetessa konstaton Hysni Hoxha n librin Struktura e vargut shqip f. 87. Sonete t tilla ka shkruar Asdreni (Venedikut), Dh.Shuteriqi (Shkumbinit) ( po aty. f.87). Pr vetveten Fisi t ndershm n Kuntis mbiu Kol Keta, filiz i Arbrit dh, Shkoi n Palermo, te Arbrit shpi, Q e priti si zogun n fole. E veshi, e pajisi me zakon e urtsi; N vap e prtriu nn hije, Si t fishkurin bisk stolis nj dhri

181

e tani kuror prifti kisha i ve. Si zog n fluturimt dy kraht i oi N Palermo e Kuntis, sa ku-atje nderin arbresh n do gj krkoi. Sikrimb mndafshi veten harroi E kt visar torri, qndisi e shkroi Shqiprin t ndrinte tej e tej. (Nikoll Keta, 1742-1803

Lirija (fragment) O shqype, o zogjt e maleve, kallxoni A shndrit rreze lirije mbat maj, Mbi bjeshk t thepisuna e ndograj, Ku del gurra e gjimom prmallshm kroni? A keni ndie ndokund kah fluturoni Neper shkrepa me ushtue kangn e saj, A keni ndie nji kang patravaj? O shqype, o zogjt e maleve, kallxoni. Lirim, lirim brtet gjithkah Malcija; A ka lirim ky dhe qi na shkel kamba, A ve tmjerin e mblon an mban robnija?

182

Flutro, shqype, fluturo kah ilet lama (burimi) Siellju malevet per rreth qi ka Shqypnija, E vshtroje ku i del lirimit ama. (Ndre Mjeda, Lirija, fragment)

Strofa me origjin orientale shkruan poett tan bejtexhinj, t cilt duke e njohur mir traditn kulturore t Lindjes, u ndikuan nga poezia persiane, arabe e turke. Trajta m t njohura t strofave me origjin orientale jan: gazeli, kasideja dhe rubaia. Gazeli (ar.azal vjersh dashurie, poezi

dashurore-elegjiake) sht lloji m i prhapur poetik n poezin orientale. Paraprijs formal i gazelit sht prologu (nasibi) i kasides paraislamike, kurse si lloj i veant poetik n poezin arabe shfaqet pas shfaqjes s islamit. Kt lloj poetik e prvetsuan perst dhe te ta gazeli mori form klasike dhe, prmes tyre, n shekullin XIII, kaloi n letrsin turke. Gazeli sht form e shkurtr poetike; zakonisht ka pes deri pesmbdhjet dyvargsha (bejte) me skemn e rims: aa ba ca...na. N dyvargshin e par, i cili quhet matla (ar.matla), rimojn t dy

183

gjysmvargjet; dyvargshi i fundit i quajtur makta (ar.maqta), prmban emrin e poetit. Pr nga prdorimi gazeli sht form shprehse lirike, para s gjithash i poezis erotike dhe mistike, por edhe refleksive madje edhe panergjike. N poezin lirike orientale e z prafrsisht at vend t cilin n Perndim e z soneti. Gazelin e kan popullarizuar poett persian Saadi dhe Hafizi. Nga letrsia persiane u prhap edhe n letrsin turke dhe n letrsin e Indis dhe Azis Qendrore. Nga poezia arabe deprtoi n poezin spanjolle dhe u b forma e poezis popullore romantikve dhe t shkruar deprtoi spanjolle. edhe n Prmes Evrop. gjerman

Gazele kan shkruar Fridrih Shlegeli, Frederiko Garsia Lorka, kurse n letrsin ton gazele ka shkruar Ibrahim Neziri (Nezim Frakulla). Kasideja (ar.qasida vjersh me qllim t

caktuar) sht vjersh e lasht arabe e nj gjatsie t caktuar (deri n njqind vargje) me t njjtn rim gjat tr vjershs. Prbhet prej disa pjessh nga t cilat secila duhet t plotsoj disa krkesa n aspektin stilistikor dhe prmbajtsor, duke e pasuar njratjetrn, poashtu sipas rregullave t caktuara m par. Fillon me nj lloj prologu; poeti ndalet n mes t rrugs dhe vren gjurmt e llogorit t braktisur dhe i prben shokt e tij t ndalen dhe me mallngjim kujton astet fatlume q i ka kaluar me t dashurn e tij. Kjo tem

184

konvencionale lirike hyrse kujtim pr ndonj dashuri t kaluar, t humbur quhet nasib (ar.nasib). Pasi prshkruan ndarjen e fundit me t dashurn, fisi i s cils ka shkuar n krkim t kullosave t reja poeti, sipas sugjerimit t shokve, vazhdon rrugn e vet. Duke udhtuar npr shkrettir, poeti ka rast t prshkruaj shtrngatn, kafsht n ikje, ndonj sken t gjuetis ose t kndoj pr kalin ose deven e vet, ose shquan guximin e vet ose ndonj virtyt tjetr; n kasidet e tjera, ndrkaq, kritikon kundrshtart e tij ose armiqt; kurse n disa prap kndon pr lavdin e mbrojtsit t vet duke dshiruar t fitoj prirjen e tij ose ndihmn pr vete ose fisin e vet. Poett m t muat t kasideve kan qen ata poet t cilve u ka shkuar pr dore ta ruajn baraspeshn midis pjesve t ndryshme t vjershs. Kjo form e poezis sht shfaqur qysh n poezin paraislamike (mualake), dhe e kan pranuar perst dhe turqit te t cilt ka pasur kryesisht prmbajtje panergjike dhe hyjnore, kurse pastaj edhe popujt e tjer t qarkut kulturor islam. Rubaia (ar.rub _ 4vargsh, katren) vjersh e prbr prej dy vargjesh (distiksh, bejtesh), dmth. prej katr gjysmvargjesh (vargjesh), prej t cilve i pari, i dyti dhe i katrti rimojn, kurse i treti zakonisht nuk rimon me tri t tjert (pra, aaba). sht shkruar me metra t ndryshm. Vet forma e rubais nuk lejon gjrsi, por krkon koncizitet dhe qartsi. Ka qen e

185

prhapur n letrsin persiane dhe tek ato mbi t cilat ka ndikuar ai. Mjeshtri m i madh i ksaj forme poetike sht klasiku persian Omar Kajam (vdiq m 1122), i cili si shkrimtar fitoi popullaritet n Evrop dhe n Amerik, sidomos n parafrazn e E.Fixheraldit (1859). Nn ndikimin e prkthimeve t Fixheraldit, forma e rubaive u familjarizua n poezin angleze dhe amerikane. (Omar Khayyam quatrain dhe Rbaiyat stanza)dhe u prhap n letrsit e tjera evropiane. N gjuhn shqipe Fan Noli prktheu veprn e shkrimtarit t njohur persian, Omar Kajam. Haiku form e shkurtr dhe e stilizuar e poezis japoneze Haikai ose Henga (vargje t lidhura zinxhirore)... Haiku rndom definohet si vjersh e shkurtr prej tri vargjesh me gjithsej 17 rrokje t renditura sipas ritmit metrik: 5-7-5.

Vjershat astrofike - prve vjershave strofike pr t cilat folm m sipr kemi edhe vjersha q nuk ndahen n strofa. Kto vjersha shkruhen me vargje t renditura njri pas tjetrit pa u ndar n strofa. Vjershat e tilla i quajm vjersha astrofike ose njkolonshe (monokolonshe). Vjershat e tilla i ndeshim jo vetm te

186

poett tan, por edhe n poezin popullore, sidomos n poezin epike, por ato ndeshen edhe n poezin lirike dhe n at dramatike. Jam i varfr, po i lir ndaj m plqen varfria; kush do t rroj m mir, i varfri rron m mir surdhron dot veten e tia. Hajde n palas me mua, t gzosh dhe ti n bot, do ti them:Zot, nuk dua. Pr t ngrne pr t pir nuk mund t shes lirin; Sm duhet ergjndi mua, dua lirin dhe nder, dua t bj si t dua; jo si duan t tjer. Kush mundt e bn si do vet, bn si thot perndia: nuk ka n kt jet gj me vyer se liria (ajupi, Varfria dhe liria) Rima (gr. rh rrjedh) sht element i rndsishm i vjershrimit, e cila krijohet nga prputhja tingullore n fund t vargjeve. Pra, prsritja e t njjtave zanore dhe bashktingllore duke filluar

187

nga theksi i fundit ritmik n fund t dy e m shum vargjeve krijon rimn. Rima luan rol t rndsishm n poezi n krijimin e efekteve akustike dhe muzikore n varg. Ajo aht faktor i rndsishm i shtress tingllore dhe semantike n poezi dhe n realizimin e trsis kuptimore t vjershs. Ajo i lidh vargjet, duke organizuar renditjen e tyre n strof. Ajo e organizon edhe strofn si strof. Rima n strof ka organizim t ndryshm. Sipas renditjes s vargjeve t rimuara dallojm kto lloje t rimave: rimn e puthur (ifte), rimn e kryqsuar (alternuar) dhe rimn e prmbyllur. Atje nisi, atje mbaroi, atje krisi, atje pushoi, Rrufe-shkmb e malsis n nj shkmb t Dragobis. (Fan Noli, Shpelle Dragobis) I prkulur n t thellshmin qetim fle katundi nn born e bardh gjith pullazet e shtpive ka zbardh (Dushko Vetmo) a b a a a b b

hna e vetshme me t zbeht shklqim

Perndim i vaglluar mi Liqerin pa kufir, Po prhapet dal-nga-dal nj plhur si nj hije

a b

188

Npr Mal e nr Lndina shkrumb i nats po bije, b Dyke sbritur q nga qjelli prmi fshat po bhet fir... a (Lasgush Poradeci) Prve rimave t prmendura ekzistojn edhe rima t tjera si, rima e grumbulluar, kur e njjta rim prsritet n m shum vargje (aaa, aaa), rima t ndrprera, kur nuk kan skem t qndrueshme (abcd, abcdacd) (dyshe, treshe, katrshe, ose monorim ose e ndrprer. Sipas vendit t theksit ritmik n fund t vargut, rimat mund t jen: mashkullore (fundore), femrore (parafundore) dhe rrshqitse (tejparafundore). Pjesa e vargut e cila e mbyll vargun duke filluar nga rrokja e fundit e theksuar deri n fund, quhet klauzol, e cila shnon mbylljen, finalen e vargut. Andaj edhe rima ssht gj tjetr, por vetm prsritje e s njjts klauzol n dy e m shum vargje. Prsritja e nj vargu a e nj strofe pas vargut a strofs tjetr quhet refren. Kur n nj varg takohen dy fjal nga t cilat e para mbaron me nj zanore t patheksuar dhe e dyta fillon me nj zanore, ato formojn(numrohen) nj rrokje t vetme. Ky fenomen quhet sinalef (gr. synalef lidhje, bashkim i dy zanoreve t gjata n nj rrokje). Melesini maja-maja, e rreh topi e kumbaraja.

189

Kur dy zanore t njpasnjshme (tog zanor) n nj fjal numrohen si dy rrokje, ather kemi dierezn(gr. dieresis ndarje). Vdiq Naimi q kndoi trimrin, Sknderben, vdiq Naimi q lvdoi dhe nderoi mmdhen! (ajupi, Vdiq Naimi) Kur n mes t fjals ose n fund t fjals s par dhe n fillim t fjals vijuese ndeshen dy zanore (vokale), ather kemi dukurin e hiatusit(lat. hiatus veprim i t hapurit. Nusen se e nis e ma na e nis, na e stolis.

190

GJINIT LETRARE
Problemi i gjinive dhe i llojeve letrare sht nj nga problemet mjaft t ndrlikuara t teoris s letrsis, problem i cili sht shtruar si shtje themelore e teoris s letrsis q nga koha antike, ai vazhdon t jet n qendr t vmendjes s teoricienve t letrsis edhe sot. N lidhje me kt shtrohen nj varg pyetjesh q kan t bjn me gjinit dhe llojet letrare. P.sh. ku qndron dallimi midis gjinive dhe llojeve me ndarjen n gjini dhe lloje letrare letrare? far mund t arrihet dhe se a sdo t ishte m mir t flitet duke mos i sistemuar dhe ndar n grupe ose nngrupe, n lloje e nnlloje? T gjitha kto pyetje q kan t bjn me pr veprat letrare si t tilla, ndarjen e letrsis n gjini ose lloje letrare e kan vshtirsuar dhe e kan shtyr pr nj koh zgjidhjen e problemit t ndarjes s letsrsis n gjini dhe lloje letrare. Por, megjithat, grupimi i veprave letrare sipas disa karakteristikave t jashtme dhe t brendshme, sht treguar si i domosdoshm pr krijuesit letrar, sepse prmbajtjen e caktuar do krijues mund ta shpreh dhe ta realizoj m s miri prmes ndonj forme t caktuar letrare. Kshtu, rrfimi lirik krkon formn e vjershs lirike; epika kryesisht prdor rrfimin dhe prshkrimin, kurse tensioni i brendshm midis

191

ideve dhe ndjenjave shprehjen m t mir e gjen n tragjedi. Shum teoricien t letrsis shum hert e kan vrejtur lidhjen q ekziston midis strukturave t caktuara t veprave letrare dhe ides s tyre estetike dhe veprimit. Ndr t part Aristoteli i ka formuluar veorit themelore t epopes dhe t drams (tragjedis dhe komedis). Ndrkaq, koncepti i poezis si gjini e tret letrare do t konstituohet shum von, aty nga fundi i shekullit XVI dhe gjat shekujve XVII dhe XVIII n Itali, n Gjermani dhe n Franc. Nismtar i prpunimit teorik t gjinive dhe llojeve letrare ka qen Aristoteli dhe kjo problematik do t vazhdoj t trajtohet edhe m von. Kshtu, n kohn e renesanss dhe t klasicizmi (shekujt XVI-XVIII) u

shkruan poetika normative, sipas t cilave pastrtia e zhanrit letrar paraqiste ligjin sipror t krijimtaris letrare, kurse przierja e veorive dhe e kategorive t veanta zhanrore ishte mkati m i rnd kundr shijes s mir t asaj kohe. N kt aspekt shquhen poetika e Skaligerit, Boalos, Gotshedit, Elerit dhe shum teoricienve t tjer t Italis, Francs, Gjermanis dhe Anglis. Romantikt u uan kundr monotonis dhe pagjallris s rregullave e skemave klsiista. Kshtu Benedeto Kroe pohonte se letrsia sht nj dhe e pandar dhe si e till ajo paraqet nj zhanr intuitiv-ekspresiv, i cili realizohet n nj varg veprash t veanta. Sipas tij, ssht e nevojshme, as shkencrisht e aryetuar ndarja e letrsis n gjini dhe

192

lloje, kurse grupimi i veprave t veanta n lloje t veanta paraqet nj konstruksion t kulluar. Asnj vepr letrare, cilsdo gjini ti prket, sht e pamundur q n vete t mos prmbaj edhe elemente t gjinive dhe t llojeve t tjera letrare. Romantikt n kt aspekt kishin t drejt: ashtu sikundr q jeta sht e ndrlikuar, ashtu edhe vepra letrare sht shprehje e gjendjeve t ndrlikuara dhe e raporteve t ndryshme ndaj bots dhe jets. Andaj secila vepr prmban n vete pak a shum veori lirike, dramatike dhe epike, por nga ana tjetr, secila vepr letrare n esencn e saj strukurore, teorikisht mund t fomulohet si lirik, epik ose dram. Kuptohet, n koh t ndryshme dhe te teoricien t ndryshm baza pr ndarjen e letrsis n gjini dhe lloje sht prcaktuar nga faktor t ndryshm. Aristoteli, duke e mbshtetur konceptin e tij t artit n fenomenin e mimesisit (imitimit), ka br ndarjen e poezis, muziks dhe lojs, si dhe llojeve t tyre, sipas mjeteve, objekteve dhe mnyrave t imitimit (poezia imiton sipas ritmit, t folurit dhe harmonis, tragjedia imiton njerzit e mir, kurse komedia t kqijt; epopeja imiton me t rrfyer, kurse drama me an t veprimit etj.); renesansa, duke ruajtur ndarjen e Aristotelit dhe duke e pasuruar edhe me poezin lirike si gjini t tret letrare (Gj. B. Gvarini), e ka arsyetuar (T. Hobs), kt ndarje treshe e lidhte me mjedisin social nga i cili burojn lloje t veanta t cilat

193

pikturojn: oborrin (epopeja dhe tragjedia), qytetin (satira dhe komedia), fshatin ( poezia pastorale dhe idilike). Romantikt futn konceptin e kohs dhe t kategorive gjuhsore n klasifikimin e gjinive letrare: vjersha lirike veta e par njjs (un), koha e ardhshme; drama veta e dyt (ti), koha e tashme; epi veta e tret (ai), koha e shkuar (Vllezrit Shlegel, Kolrixh), ndrsa sipas t tjerve, epi i paraqet ngjarjet t cilat zhvillohen n t shkuarn, drama veprimin i cili shtrihet n t ardhshmen, lirika ndjenjat t cilat prfshijn t tashmen (Zhan Paul Rihter); teorit psikologjike kan futur n kt ndarje: ndjenjn (lirika), t menduarit (epika), vullnetin (drama, gjegjsisht: subjektiven (lirika), objektiven (epika), subjektiveo-objektiven (drama) (Hegel, Fisher); s fundi sipas Grilparcerit, parimi hapsinor i kndvshtrimit t shpie po ashtu, n ndarjen treshe: ktu atje andej (lirika drama epika). Teorit e sotme, duke prvetsuar pikpamjet e mparshme dhe duke u pajtuar, n esenc, me mendimin e Gtes se tri gjinit letrare jan tri forma t ndryshme t poezis, e thellojn kt ndarje sidomos me rezultatet deri te t cilat ka arritur linguistika moderne, e cila zbulon disa funksione t gjuhs n varshmri me qllimin drejt t cilit sht drejtuar porosia gjuhsore. Duke i paraqitur skematikisht t gjitha elementet e informimit gjuhsor,

194

t cilin e konsideron si porosi t ciln drguesi ia drgon marrsit, Roman Jakobson konfirmon edhe tri elemente n do prdorim gjuhsor: kontekstin (objektin me t cilin ka t bj porosia), kodin (termi u krijua n teorin moderne t informacionit, i cili shnon nj grup sinjalesh pr marrveshje t nevojshme pr transmetimin dhe marrsit). e ndonj informacioni), kontaktin (kanalin fizik ose lidhjen psikologjike midis drguesit Funksioni poetik (artistik) i gjuhs tregon orientimin n porosin si t till, n vet shenjn gjuhsore, duke i br shenjat gjuhsore m t qarta dhe m t mvetsishme, dhe me kt, kuptimisht m shprehse dhe i m t pasura. I ashtuquajturi ekspresivitet gjuhs poetike

mbshtetet pikrisht n kt synim t gjuhs artistike q sa m tepr t prputhen shenjat gjuhsore dhe domethnia tingllore, gjuhsore; rimat, prsritjet e ndryshme dhe paralelizmat morfologjike

sintaksore, organizimi metrik i vargut dhe harmonizimi intonacinol i fjalis prozaike etj., t gjitha kto kan pr qllim t shquajn vlern e pavarur t shenjs gjuhsore si bartse e kuptimit komunikativ, por edhe simbolik, i cili shprehimisht realizohet pikrisht n vlerat ekspresive t gjuhs poetike. Nse ekspresiviteti sht veori e prgjithshme e gjuhs poetike (artistike), ather poezia lirike shquhet pr funksionin e saj emotiv dhe simbolik t gjuhs, duke u lidhur pr at element n informimin gjuhsor, t cilin e kemi

195

quajtur drgues (subjekt); poezia dramatike ka qllim intonacional, qllimor, duke u lidhur me marrsin (veta e dyt n t folur), kurse poezia epike ka t ashtuquajturin funksion referencial (denotativ, funksion shenjues), i cili lidhet me kontekstin, dmth. me objektin e vet informacionit. Edhe linguistt edhe teoricient e tjer shfrytzojn funksione t ndryshme t gjuhs si arsyetim pr ndarjen treshe t letrsis n gjini, duke i reduktuar t gjitha kto n tri funksione themelore: n funksion t deklarats, n funksion t krkimit (krkess) dhe n funksionin e t treguarit (informimit). N funksionin e par (deklarat) mbshtet mundsia dhe natyra e shprehjes gjuhsore: ky sht ekspresioni i un-it poetik n tonin emocional; n funksionin e dyt (t krkimit) dramat: ky sht veprimi impresiv i gjuhs drejtuar bashkbiseduesit (ti), me qllim q t shprehet dshira, urdhri, dyshimi ose pyetja; dhe, s fundi, n funksionin e tret (t treguarit mbshtetet epika; ky sht funksioni demonstrativ (tregues) i gjuhs, i shprehur n veten e tret (ai), i cili shfaq dhe prezanton (K. Biler, E. Kasirer, E. Shtajger, B. Kajzer). Duke ecur ksaj linje u arrit deri te tri platformat teorike t formsimit letrar: deri te vjersha (lirika), dialogu (drama) dhe rrfimi (epika). Ndrkaq, ndarja n lloje dhe zhanre, fut n kt ndarje edhe specifikimin e mtejm t ndarjes sipas disa veorive t jashtme dhe t brendshme t veprave letrare. Zhanri duhet kuptuar thot Ostin Voren si

196

grupim i veprave letrare teorikisht t mbshtetur si n formn e jashtme (metri, struktura e kompozicionit), ashtu edhe n formn e brendshme (qndrimi, toni, qllimi esteik) Prej kndej n ndarjen bashkkohore n lloje letrare merren parasysh t gjitha elementet konstitutive t krijimeve letrare: tema, motivet, format metrike, mnyra e kompozicionit, madhsia, qllimi estetik i shkrimtarit dhe ndikimi estetik i veprs te lexuesi si dhe kushtzimi historik i krijimit t nj zhanri dhe modifikimit t tij gjat kohs. Poezia lirike Sipas studimeve t A. N.

Veselovskit fillimet e poezis duhet krkuar n krijimet kolektive t njeriut t par, primitiv. Gjat zhvillimit t saj historik lirika u nda n gjini t veant letrare gjat shekujve XVII dhe XVIII, ashtu n shekullin XIX, n kohn e romantizmit dhe t simbolizmit, si dhe n shekullin XX, n drejtimet e ndyshme letrare moderne, mori kuptimin e gjinis letrare e cila paraqet bazn e gjithmbarshme t poezis. Zhvillimin e saj m t plot lirika e arrin nga fundi i shkullit t kaluar dhe gjat ktij shekulli (poezia moderne). Poezia lirke formn e saj t plot dhe format e saj t ndryshme i mori q n Greqin antike. Nj nga format e saj m t vjetra ka qen padyshim elegjia, n fillim kng mortore piklluese, e cila ka mundur t krijohet nga vajtimet e caktuara dhe himni. Nga kngt e shfrenuara t komosit (turms), gjat kohs s

197

kremtimit t hyut Dionis, u zhvillua knga nn dritaren e bukuroshes te poett grek, Alkeu dhe Anakreonti. E nj origjine t njjt sht edhe ditirambi dhe knga e vers. M von, me zhvillimin e monarkis s shtress aristokratike Arkilokut. Zhvillim t fuqishm lirika, pas kohs antike, mori n shekullin XI n lidhje me kalorsin. Trubadurt (Provans) dhe minezengert (Gjermani) zhvilluan kultin e gruas bukuroshe s cils poeti i shrben deri n varr. N fillim poezia trubadurase prngjasonte me poezin lirike popullore; gruaja n t sht paraqitur si e shndosh, grua reale dhe ndjenja t natyrshme. M von nn ndikimin e mistiks s krishter, koncepti i dashuris ndryshon: dashuria bheti deale, abstrakte, platonike. Nga kjo lirik doli edhe Petrarka, lirik italian i shekullit XIV. Zhvillimin e saj m t plot lirika e arriti n kohn e romantizmi si pr nga forma ashtu edhe pr nga prmbajtja. Formn e saj m t pastr lirika e merr n kngn lirike, t knduar m shpesh n vargje, por edhe n prozn ritmike, nga e cila sot pr nga struktura nuk dallon shum as vargu i lir. Kngn lirike e karakterizojn intensiteti i fuqishm i ndjenjave dhe thellsia e prjetimeve. T jesh lirik, do t thot t projektosh ndjeshmrin tnde mbi t gjitha gjrat dhe t prfshish, n nj vjelje t uditshme, njdeshmrin e universit (F. Zhermen). dhe republiks, paraqitet satira e

198

Poezin lirike e karakterizon subjektiviteti dhe drejtprdrejtshmria. Subjektiviteti merret si prcaktues qensor i poezis lirike sipas t cilit ajo kufizohet nga gjinit e tjera letrare (epiks dhe drams). Poeti lirik drejtprdrejt i shndrron n gjuh prjetimet e veta subjektive t bots, pa ndrmjetsimin e ndonj ngjarjeje si n epik dhe n dram. Bota e brendshme e subjektit lirik zbulohet n format e veanta lirike, s pari n monolog, prmes t cilit organizohet indi emocional dhe ideor i vizionit t poeti mbi botn. Prmes poezis lirike zbulohet vizioni i poetit mbi botn. Poeti lirik drejtprdrejt thot: un jam i gzuar, i piklluar, i shqetsuar, i thyer shpirtsisht; pr mua bota sht e shklqyer, ose e errt, ose e prhim etj. Temat dhe motivet lirike mund t jen t panumrt, ashtu sikundr q jan t panumrta edhe ndjenjat dhe dispunimet t cilat shprehen me an t liriks. Kto ndenja ecin drejt ndenjave t mrekullis dhe entuziazmit (odja, himni, vjesha atdhetare dhe sociale), deri te ndjenjat e hidhrimit, zemrimit dhe revolts (vjershat satirike), por vjershave lirike m s shumti i jan prgjigjur ose ndjenjat pasive t durimit ose ndjenjat triumfale t entuziazmit. Ndjenjat e vrullshme t friks dhe t urrejtjes i kan inspiruar zakonisht veprat dramatike (tragjedin), indinjata dhe trbimi, satirn, mizoria dhe hakmarrja, poezin epike (epopen). Pr kt arye n vjershat lirke kan qen t

199

shpeshta temat t cilat kan hidhrimin e dhembshm, melankolin, shprehur mallin, shqetsimin e lart, e pacaktuar, dhe ndrrimin dhe meditimin, ose temat t cilat kan entuziazmin egzaltimin mrekullin sesa ato t cilat jan inspiruar nga ndjenja e revoltit, e rebelimit, e urrejtjes, e hakmarrjes, e lufts, e friks dhe e tmerrit. Emocioni lirik shprehjen e tij m t plot dhe m adekuate e gjen n organizimin ritmik t gjuhs, n ritm, si dhe n vlern tingllore (eksprsivitetin) t tingujve, n harmonin e tyre me mendimin dhe emocionin e poetit. Forma e vargzuar ritmike e shndrron materien gjuhsore dhe e krijon gjuhn e cila me ritmin , tingllimin dhe harmonin e saj, fiton vlern e pavarur, ve vlers kuptimore, t ciln gjuha e ka n prgjithsi. Forma ritmike e gjuhs s vargzuar ka rndsi t madhe pr emocionin lirik, sepse te lexuesit krijon predispozicionin pr prjetim t plot emocional-ideor t vjershs, kurse te poeti do t thot kondensim t inspirimit dhe formsim adekuat t prmbajtjes lirke. Emocioni i poetit do t derdhej n shprehjet e t s folmes s prditshme q nevoja pr ritmin t mos e ndjek n shprehjen gjuhsore t ngjeshur, shumkuptimore dhe harmonike. Organizimi tingllor i gjuhs poetike n poezin lirike po ashtu ka rndsi t veant estetike. Tingujt dhe rrokjet e veanta mund t bhen barts t nj kuptimi t prgjithshm dhe t prcaktuar, t cilin e marrin n

200

pajtim me tonalitetin themelor ideo-emocional n vjersh dhe me prsritjen e tyre mund ta forcojn dhe ta lidhin kt tonalitet n nj tingllim unik. N krijuar poezin lirike, prve n emocionit, me rol t rndsishm luan edhe imagjinata e poetit, e cila duke figurat poetike pajtim emocionin, shrben si element tjetr stukturore pr formsimin e prmbajtjeve lirike. Kuptohet, tabloja dhe prshkrimi n poezin lirike dallon nga tabloja dhe prshkrimi n poezin epike. Poeti epik krijon tablo t hollsishme dhe plastike t cilat duhet t na shpjegojn plotsin dhe trsin e objektit i cili prshkruhet. N poezin lirike, ndrkaq, prshkrimi sht global. Tabloja sht e cipzuar, zgjidhen vetm ato detaje t cilat i prgjigjen emocionit themelor n vjersh. Sikur poeti lirik t na jepte tablo besnike n hollsi (detaje) do ti shtrohej rrezikut t jet i ftoht dhe i zbrazt n aspektin emocional. Sepse n poezin lirike nuk na shqetsojn objektet dhe dukurit, ashtu si jan dhe si i prjetojn t gjith njerzit, por transformimi i ktyre objekteve n imagjinatn dhe emocionin e artistit, e cila bn q objektet e njjta te poett e ndryshm t bhen her t dashur dhe t but, her gjigant dhe kaotik, her tragjik dhe shqetsues etj. Duke i transormuar objektet e ndryshme poeti u jep ktyre nj simbolik t gjr dhe t thell t ciln e zbulon ai n to. Mjetet me t cilat e arrin kt m shpesh jan metafora, simboli dhe t gjitha ato figura stilistike

201

(personifikimi, metonimia, sinestezioni, alegorie etj.) me t cilat zhvendoset kuptimi themelor i fjalve dhe u jepet kuptim figurativ dhe t ndryshm. Me ta arsyetohen (shpjegohen) lidhjet e zakonshme midis gjuhs dhe mendimit dhe zbulohet lloji i ri i gjrave. Kshtu i magjinata krijon mundsi t pakufishme pr figura t shumta, kurse gjuha poetike lirike prtrit prher fondin e kuptimit t fjalve dhe e pengon gjuhn t mbetet n gjendjen e ngurt. Struktura kompozicionale e vjershs

lirike - Meq poezia lirike mbshtetet n elementin emocional dhe ideor, struktura e saj dallon nga struktura e veprs epike dhe dramatike. N strukturn e vjershs lirike ska ngjarje si promotor dhe elemente krijues, ska fabul, ska personazhe t cilat do ta vinin n lvizje veprimin. Duke qen se ska rrfim, ska fabul, ska zhvillim t ngjarjeve, as prshkrime t hollsishme dhe t plota, ajo ndrtohet si tablo e intonuar emocionalisht, si muzik e t folurit muzikor, t ciln e shpreh bota e brenshme e poetit. Muzika dhe tabloja jan dy elemente t strukturs s poezis lirike. Poezia lirike sht e shkurtr. N t do gj sht e prqndruar n ato momente t cilat e prforcojn ndjenjn themelore. N t ekziston motivi kryesore, i cili n mnyr t ndryshme variron dhe zgjerohet me futjen e motiveve t reja , t ngjashm ose kontrastiv, por kta nuk e ojn temn prpara n kuptimin e

202

zhvillimit shkak-pasoj t ngjarjeve. N rastin m t mir, n poezin lirike mund t lajmrohet ndonj ngjarje vetm n dy-tri momente t renditura kronologjikisht t ksaj ngjarjeje, por pa lidhjen e tyre shkak-pasoj. Prandaj thuhet se vjersha lirike prbhet prej nj varg motivesh statike, t cilt t gjith flasin n variante t ndryshme mbi temn e njjt, duke forcuar prshtypjen e saj. Grupimi i ktyre motiveve rreth motivit kryesor bhet asociativisht, dmth. ktu lidhja, shoqrimi i prfytyrimeve bhet n baz t dispunimit themelor t poetit. Nse dispunimi themelor i poetit sht p.sh. pikllues, ather prfytyrimet asociohen sipas kujtess s poetit n momentet piklluese t jets s tij ose nga jeta n prgjithsi. Sidomos jan t shpeshta asociacionet sipas kontrastit, dmth. poeti disa momente t piklluese nga jeta e tij e tashme, ua kundrv disa momenteve nga jeta e tij e mhershme ose jets rreth tij. N aspektin e strukturs kompozicionale n shumicn e vjershave lirike mund t venerohet skena tipike e ksaj strukture: motivi i par, njkohsisht sht edhe motiv kryesor prmes t cilit paraqitet tema e vjershs; n motivin e dyt zhvillohet tema me futjen e detajeve t reja, qoft sipas ngjashmris, qoft sipas kontrastit dhe s fundi me motivin e tret jepet nj lloj i prfundimit (poents), i cili n mnyr inventive zbulon kuptimin dhe shpreh qndrimin themelor ndaj tems. Secili prej ktyre

203

motiveve mund t zhvillohet edhe m tej me shtimin e hollsive t reja, ashtu q vjersha me lidhjen asociative t pfytyrimeve, zgjerohet figurativisht dhe emocionalisht forcohet. Vjersha lirike sht e shkurtr, jo vetm pse edhe gjendja emocionale t ciln e shpreh ajo sht e shkurtr (zgjat pak dhe leht ndryshon), por edhe pse me shprehjet e shkurtra arrihet intensiteti m i fuqishm i ndjenjave dhe efekti m i madh i ndikimit. Gjendja lirike sht e luhatshme, e mjegulluar dhe plot nxitje sugjestive; formulimi i shkurtr, por intensiv i gjendjes emocionale ndikon si shok elektrik, si goditje shtytse ose si tronditje, e cila nxit lvizje dhe val t fuqis dhe gjatsis s ndryshme emocionale-ideore. Kuptohet, nocioni i shkurtsis s vjershs lirike sht relativ; vjersha lirike mund t prbhet nga nj distik (epigrami, epitafi, senteca) deri n disa dhjetra vargje. Duke menduar pr krijimin e vjershs s gjat lirike t tijn, Korbi, Edgar Alan Poe ka ardhur n prfundim se midis efektit, i cili arrihet me vjershn dhe zgjatjes s tij (efektit), ekziston nj raport i drejt: pr emocionin e fuqishm dhe efektin e fuqishm sht e nevojshme vjersha e gjat. Por, n t njjtn koh, Poe fut n at prfundim nj prkufizim t rndsishm: vjersha sguxon t jet e gjat aq sa t mos mund t lexohet me nj frym, pa ndrprerje, sepse n t kundrtn impresioni i vjershs do t dobsohej nga ngjarjet jashtpoetike (ngjarjet botrore si thot ai). Pr

204

shkak t gjatsis s till thot ai gjysma e Parajss s humbur e Miltonit sht n esenc proz, nj varg shqetsimesh poetike domosdo t ndrprera me depresionet gjegjse, ashtu q pr shkak t gjatsis s tepruar trsia sht privuar nga elementi i rndsishm artistik trsis, respektivisht t unitetit t efektit. Pr vjershn e tij Korbi ai vendos q gjatsia prej disa qindra vargjesh t paraqet at mas me t ciln do t arrihej efekti i dshiruar, pr t mos u ndrprer impresioni unik dhe i trsishm. Duhet t theksojm se krijimi lirik, si edhe do krijim tjetr artistik, sht prodhim i nj prpunimi t gjat shpirtror, i pjekuris, i sedimentimit dhe i harmonizimit. E ashtuquajtura distanc i nevojitet edhe poetit lirik, por edhe poetit epik dhe dramatik; dallimi midis tyre qndron n mnyrn e prezantimit t atij materiali. Kjo distanc nga inspirimi i par i mundson poetit ta prpunoj shprehjen lirike (variante) ta prsos dhe ta gdhend vjeshn deri te forma e saj m ekspresive dhe m efektive.

205

LLOJET E POEZIS LIRIKE


Ndarja e poezis lirike n lloje t ndryshme sht nj nga shtjet m t vshtira. Ndarja e poezis lirike n lloje sht br n mnyr t ndryshme, duke filluar nga zhvillimi historik i saj dhe stabilizimit t formave lirike, prmes grupimit t saj sipas temave dhe llojeve t emocionit deri te prpjekjet m t reja t klasifikimit sipas strukturs s vjershave lirike. N teorit e ndyshme letrare poezia lirike sht klasifikuar n disa grupe. Para se flasim pr llojet e ndryshme t poezis lirike t shohim se si sht zhvilluar historikisht ajo. Dihet se poezia lirike evropiane sht zhvilluar nga poezia antike greke dhe romake. Te grekt e vjetr ajo shnonte kngt t cilat prcilleshin me instrumente muzikore (citrn ose lirn, prej kndej edhe emri lirik) dhe ndahej n kng eolase, t cilat i ekzekutonte nj kngtar (Terpander, Alkeu, Safo, Anakreon) dhe kng korale (Alkman. Stezikor, Ibikos, Pindar). Llojet m t preferuara ishin : odja, himni, skolioni dhe elegjia. N kohn e lojrave dionizike kndohej dhe ekzekutohej knga pasionante, patetike, ditirambi, t ciln e ekzekutonte kori i ekzekutuesve t kremtes dionizike. Poezia lirike romake i prvetsoi format ekzistuese t liriks greke. Poett romak t ndikuar nga ata grek i prvetsuan kto forma dhe

206

shkruan sipas modeleve greke. Kshtu, Horaci shkroi oden eolase u dhe krijuan (mbi kngn kngt jambike; Katuli, dhe Tibuli, laike: (pr Propreci dhe Ovidi elegjin; Marciali epigramin. N mesjet religjioze marianase Shn Mrin), kryqsore

propagandimin e luftrave t kryqzatave), kngt mbi mkatin (Dies irae), kngt laike oborrtare, sidomos kngt erotike t trubadurve (minnesang), t cilat m par u krijuan n Provans, kurse pastaj u prhapn n t gjitha vendet evroperndimore. N t njjtn koh lindin edhe lloje t ndryshme t kngve sentenciale-didaktike, t cilat i recitojn poett para publikut dhe, kngt politike-satirike t cilat ose kngt ose lavdruese-dinastike, kndoheshin

recitoheshin. Nga fundi i mesjets, lirika kultivohet n shkollat e vanta shoqrore kishtare, t krijuara nga radht e zanatinjve, t cilt kndonin kng kishtare me rastin e procesioneve, lutjeve, varrimeve, kurse m von edhe n shoqrit e pavarura t zanatinjve dhe shoqrive kngtare, n t cilat hartohen edhe kng laike mbi dukurit e ndryshme t jets s prditshme (t ashtuquajturat meistergesang). Kjo lirik lulzon sidomos rreth viti 1500 n Nirnberg, n Austri (Tirol, Shtajersk), eki, Sllovaki dhe zgjat n disa vise deri n fund t shekulli XIX. N kohsn e renesanss rol prijs n zhvillimin e poezis lirke e ka Italia. N poezin lirike t renesanss shfaqen edhe forma t reja poetike: soneti, kancona,

207

stramboto, sestina, stanca, trioleti, madrigali (Dante, Petrarka, Mikelanxhelo). Zhvillimi i mvonshm i liriks n t gjitha vendet evropiane nuk solli nonj form t re t qndureshme vetm se zgjerohet tematika dhe prmbajtja ideore e liriks, duke krijuar forma t shumta t shprehjes lirike. M von, poett evropian, duke u njohur me poezine e Lindjes s Afrt dhe t Largt, marrin disa forma t poezis arabe (gazelin, rubain), ebrejase (psalmet), t liriks indase dhe kineze, duke e pasuruar kshtu fondin e tyre krijues. Megjithat, edhe m e ndrlikar dhe m e ngatrruar sht ndarja e liriks sipa temave, llojeve t ndjenjave, sipas publikut t cilit i dedikohet, ose sipas qarqeve t cilat i kndon, sipas shtresave shoqrore n t cilat krijohet dhe sipas mnyrave t kngtimit dhe prcjelljes etj.. Kshtu, p.sh. sht br ndarja n poezin fetare (religjioze) dhe laike; n poezin popullore dhe artistike; n klasore (oborrtare, kalorsiake, borgjeze), sociale, kishtare, fmijrore, rinore etj. Sipas temave dhe sipas llojeve t ndjenjave, lirka sht ndar n: erotike, patriotike, e prshpirtshme, satirike, elegjiake, deskriptive, idilike, humoristike, didaktike, s cils i jan shtuar pastaj edhe llojet nga poezia popullore: kngt e puns, ninananat, ceremoniale, vajet, dhe nga tradita historike: himni, odja, ditirambi, ose format e qndrueshme poetike: soneti, madrigali, stanca. E

208

tr kjo ka sjell deri te nj larmi e madhe formash t dala nga parimet e ndryshme t ndarjes. Nga ana tjetr sht par se kjo ndarje sht mjaft formale dhe nuk bn ndarjen qensore t liriks sipas disa veorive t brendshme lirike dhe strukturore. Disa teoricien bashkkohor, japin nj ndarje t re, t mbshtetur n veorit m t rndsishme t poezis lirike, si sht struktura e brendshme e vjershs ose disa skema tradicionale t formave poetike t qndrueshme. Ndonse edhe ktu kemi nj larmi duke shkuar nga autori n autor, megjithat prpjekjet pr nj ndarje t till t re pak a shum jan t prbashkta pr t gjith: ato pr nga esenca jan t pandashme nga poezia lirike si genus i letrsis artistike. Nga ndarjet e mome sht ruajtur edhe m tej ndarja n lirikn popullore (gojore) dhe artistike (t shkruar). Kuptohet, koncepti i poezis popullore n letrsit evroperndimore, dhe n letrsin ton, sht dika m ndryshe: atje me nocionin lirik popullore kuptohen t gjitha kngt t cilave nuk u dihet autori dhe t cilat me goj ose me shkrim jan prhapur n grupacionet e ngushta profesionale: studentore, t zanatinjve, ushtarake luftarake etj. Por ajo q sht e prbashkt pr t gjitha kto kng, si dhe pr kngt tona lirike gojore, q i ndan nga t shkruarat, sht thjeshtsia e tyre dhe stabiliteti i formave shprehse. Poezia e shkruar sht m e ndrlikuar, m artificiale, dedikuar nj rrethi m t ngust lexuesish,

209

nj rrethi t njerzve m t arsimuar; ajo ndryshon format e formsimit dhe t shprehjes varsisht nga atmosfera simbolizmit, kulturore-letrare, ekspresionizmit, duke i takuar nj formacione t caktuar stilistik letrar (romantizmit, surrealizmit, liriks moderne). Knga lirike gojore, prkundr ksaj, ka format e caktuara t prhershme t figurave dhe t shprehjeve poetike, format stabile, t cilat i mundsojn t jet e pranueshme dhe e ruajtur n traditn e prcjelljes gojore, ka prsri nga ana tjetr sjell deri te variantet e shumta t s njjts kng, deri te ndryshimi i variantit t prhershm i kngs. Kngt e letrsis gojore, pra, u nnshtrohen ndikimeve t kohs dhe rrethit, duke ndryshuar disa hollsi n variante, por duke mbetur stabile n strukturat e veta thmelore. Stabiliteti, qndrueshmria tradicionale, konsolidimi sitemor i forms dhe i shprehjes jan veorit t liriks gojore (popullore), t cilat e veojn fluktualiteti krkimor i prhershm i poezis lirike (artistike) t shkruar (Maja Bokovi tuli).

210

FORMAT E POEZIS LIRIKE ANTIKE


Nga llojet m t vjetra t poezis lirike q vijn nga antikiteti jan: oda, himni, ditirambi, epigrami, epitafi, idila etj. Himni (gr.hmnos kngtim, vjersh) vjersh me nj ton solemn, t sinqert kushtuar popullit, shtetit, m hert edhe sundimtarit. N fillim himni ishte vjersh e kultit, n t ciln n Greqin antike hyjnizoheshin ose lavdroheshin hyjnit ose heronjt legjendar (Dionisi, Apoloni, Demetra, Hermesi), e cila kndohej me prcjellje muzikore. N kulturn kristiane, n mesjet, himn quhej do kng religjioze e tipit t odes. N kohn e iluminizmit himnet kishin madje edhe karakter didaktik. Prej sntimentalizmit dhe romantizmit himni e vrteton rndsin e kngs n t ciln kndohet raporti i poetit ndaj hyut, temave transcendente dhe atdheut, kurse shum poet i kthehen forms ekstatike t himnit nga koha antike, duke zvendsuar ndjenjn kolektive t kultit me ndjenjn individuale t madhshtis dhe t entuziazmit (Platon, Hegel, Hajne etj.). Shum m i lir pr nga struktura formale nga odja, himni shpesh sht przier me t, sikundr q edhe n disa raste leht sht

211

njjtsuar me kngn antike greke t kultit pr nder t hyut Dionis ditirambin. Himnin e kan njohur t gjith popujt e vjetr, e kan njohur kinezt, japonezt, indasit, egjiptasit etj. ku lidhej me ceremonit fetare dhe lavdronte hyjnit e ndryshm, (pr shembull n Egjiptin e vjetr kndohej pr lavdin e diellit). Kristianizmi i kultivonte sidomos himnet kishtare pr nder t hyut dhe shejtnorve t rndsishm dhe t njohur, t shkruara latinisht n kishn perndimore, kurse n greqisht n at lindore. Edhe protestanizmi i kushton kujdes t madh ksaj forme. Himne do t kndojn edhe poett e mvonshm. Jan t njohur poett me gjerman, Friedrich Novalis (1772-1801) prmbledhjen

Himnet e nats dhe Friedrich Hlderlin (1770-1843) me himnin Idealet e njerzimi. Himne kan shkruar: Alkeu, Safo, Pindari te grekt; Horaci te romakt; Derzhavini, Pushkini dhe Lermontovi te rust etj. N letrsin ton himne kan shkruar: Asdreni, Noli, A. ai, Kristo Floqi, Z. Serembe etj. Flamr! Ti q me shkabn po valon, E ndehesh pal-pal i lavdruar, O trashgim i prindve pa harruar, Vall po ndron? Sot po flakron i mburun n Shqypni, Dhe ndra pa pritur po na faqet,

212

Gzohen gjith fiset e bajraqet, Q ndrit me nj madhni! T shoh flamr i kuq i Sknderbeut, Ti meriton dafin e kuror, Burra sa e sa pr ty ran dshmor Pr nderin e Atdheut! Tmer i armikut, t njoh cili j, Kreshnik, krenar, si kundr t tregojn, Q hone grxhe edh sot dshmojn Kush ishe ti pr n! Flamr i shjt pr n ti mos msho, Se sa t mundim ty do t t nderojm, Qoll st lm, jo, st turprojm, As pak mos dysho. Shko njat Leshit, ndehu e qndro, Xgjoje nga gjumi rnd e i paprer, Atn e Kombit Sknderben e ndjer, Me shpres e qetso. Atj, te varri shjt ku do vesh, I thuaj se Shqiptart nuk harrojn, Gjysht e prindt nuku mohojn, O! Lark kjo qoft nesh!

213

Qofsh i bekuar edh l e m l, Flamr, pr n ti mos kurseh bekimet, Pr t mbaruar ca m shpejt qllimet E ndrat e mbdha! (Kristo Floqi, Flamri jon) Oda (gr.ode ose aoide kngtim, kng) vjersh entuziaste Poeti kushtuar ndonj personi me ose e ngjarjeje t rndsishme. Forma e saj nuk ka qen aq e prcaktur. sinqerisht shquan fjalorin zgjedhur dhe ngjyra t forta prirjen e fuqishme ndaj

tems mbi t ciln kndon. N Greqin antike ode quhej do vjersh q kndohej nga kori, far tregon edhe origjinn e saj nga kngt korale. sht nj form e shpesht n t gjitha kohrat, sepse prher gjen tema mirnjohjeje. Liriku grek Pindari (518 ose 522-442 p.e.s) n odat e tij madhronte fitimtart n lojrat olimpike., kursa poeti romak Horaci (65-8 p.e.s) kndonte mbi dashurin dhe sentencat e zgjedhura filozofike. Poeti anglez John Keats (Xhon Kic, 17951821) kndoi Oden mbi bilbilin, pastaj Oden mbi urnn, duke lartsuar bukurin si vler t amshueshme, kurse Percy B. Shelly (1792-1822) Oda e ers perndimore dhe Laureshs. Shum ode u jan kushtuar poetve, piktorve, muzikantve, revolucionarve. N vargun e lir n kohn e re e kan kultivuar surealistt. Oden e kan kultivuar poett francez Ronsar, Malherbe, Lamartin etj., poett italian Petrarka, Manxoni etj.,

214

rust Lomosonov, Derzhavin etj., gjermant Klopshtok, Shiler etj., kurse n letrsin shqipe ndr t part e ka shkruar Zef Serembe. Elegjia (gr. legos vajtim, gjm) vjersh n t ciln kndohet pikllimi, malli, dhembja, hubja. Poeti shpreh keqardhje pr t kaluarn ose pashpresn pas s paaritshmes. Kalueshmria e rinis dhe e jets, pikllimi pr dashurin, gjallrimi i kujtimeve, malli n dhe t huaj pr atdheun jan motivet m t shpeshta n elegji. N kohn antike shnonte seciln kng t knduar n t ashtuquajturin distik elegjiak: nj heksametr dhe nj pentametr prbnin trsin unike t saj. Por gjat kohs, qysh te poett romak, elegjia mori kuptimin e kngs e cila shpreh pikllim. Zhvillimin e saj m t plot elegjia e arrin n kohn e pararomantizmit; temat kryesore t saj jan: ndarja, malli, kujtimet dhe pikllimi pr vdekjen e t afrmve ose pr t dashurn (Milton, Goldsmit, Jang, Grej, A. Shenije, Klopshtok). Shileri e ka definuar elegjin si prmallim pr idealin e paarritur, prkundr idils si ideal t realizuar dhe satirs si prqeshje n mangsit e gjendjes ekzistuese. Dispunimi themelor elegjiak sht pikllimi i qet, hidhrimi; ky ssht nj pikllim i pasionuar, patetik ose himnizues, por melankoli e thjesht dhe e thell, e cila i prshkon t gjitha qeniet dhe shpie drejt ndjenjs pesimiste t jets.

215

Poett romak, Tibuli (54-19, p.e.s.) dhe Propreci (49-15 p.e.s) n distikun elegjiak, kan knduar pr fatkeqsit personale, kurse vuln m t fort elegjis ia dha Ovidi (43-18 p.e.s.) Ovidi n librin Epistule Ex Ponto (Letra nga Deti i Zi). I ndjekur nga Roma n brigjet e Detit t Zi, me mallngjim ka knduar pr pikllimin e t ndjekurit dhe mallin e dhembshm pr atdheun. Elegjia si fom poetike sht lvruar edhe n shekujt e mvonshm. Jan t njohura Elegjit romake t J. W. Goethes (1749-1832). N letrsin shqipe kan shkruar ajupi (Vaje, Naim-be Frashrit, Vaj), Naim Frashri (, a nj Nj lule fishkur a nj vashz e vdekur, Kohe shkuar), Fan Noli (Syrgjyn-vdekur, Shpelle Dragobis, Thomsoni dhe kuedra), Hil Mosi (Shegs s kopshtit), Vaso Pasha (O moj Shqypni) etj. Vdiq Naimi, vdiq Naimi thon, moj e mjera Shqipri! Mndjelarti, zmrtrimi, vjershtori si ai! kurr! Vdiq Naimi, po vajtoni Shqiptarka, Shqiptar! Sknderben, Naimn kur ta kujtoni, mos pushoni duke qar! mmdhen! vdiq Naimi, q lvdoi Dhe nderoi Vdiq Naimi, q kndoi trimrin, qani turq, qani kaur! Bilbili gjuhs ton Sdo t dgjonte m Vdiq Naimi, gjith

216

Vdiq Naimi, Naim beu, vete t Zoti vertet! mjer! Qysh u nda nga mmdheu mbeti? dhe iku e na la pr jet? tjer. Vdiq Naimi, vdekj e shkret, pse more t till burr? I ndrit shpyrti pr jet mos i vdekt nami kurr! (ajupi, Naim Be Frashri)

Vdiq Naimi, po t gjeti, o moj Shqipri e Vdiq Naimi, po kush Si Naimi ska t

Ditirambi (gr. dithrambos kng) kng pr lavdin e Dionisit, hyut t vers, kng e cila e lartson entuziazmin dhe amirimin pr gzimet dhe knaqsit jetsore, pr vet jetn, pr natyrn e gjthfuqishme dhe manifestimet e saj. N Greqin antike ditirambi ishte kng burimore popullore q kndohej t vers n dhe cremonit kushtuar Dionisit, hyut

gzimeve jetsore. Ishte nj kng e gjat me karakter narrativ dhe kishte form dialogjike (disa kngtar u prgjigjeshin kngtarve t tjer). M von poett i jan kthyer ksaj forme poetike duke futur tema dhe motive t ndryshme, por duke e rujtur prher ngjarjen kryesore, karakterin e dehjes. Sot n ditiramb trajtohen

217

tema t ndryshme, por sht i theksuar

toni i

admirimit dhe i entuziazmit, i lartsimit t gzimit jetsor, gjithfuqia e natyrs dhe e lumturis. Sipas tematiks i prket grupit t vjershave anakreontike, ku lavdrohen gzimet e jets, posarisht vera dhe gjendja q shkakton kjo pije. Kt form poetike e kan lvruar edhe shkrimtart shqiptar, si: Naimi (Jeta, Dite re), Kristo Floqi (Pylli i gjelbruar), Migjeni (Ekstaza pranverore, Sonet pranveruer), ajupi (Kopshti i dashuris) etj. N plle gjelbruar Ma knda t ri, Atje i gzuar Harronj do mrzi. O djema vraponi, Se koha kalon, Dfreni, kndoni Njeri sju ndalon. Harrivi pranvera Me lul e blerim, Me ngjyrra, me erra, Me knge gzim. Dgjoni sa bukur Bilbili ligjron, Dhe qyqja e dukur Po qesh e kndon.

218

Ngjeroni mirsit, Natyrn e r, Dhe qielli me drit Dhe bimn mbi dh. Kputni burbuqe E lule fardo, Dhe ca lulukuqe, Stolisi me to. Vraponi e prhi, Mos kini prtim, Zbaviti, dfrehi Dhe lark do mendim, Pranvern gzoni, Si nuse t r Dhe jetn shijoni Q ikn ju l! (KristoFloqi, Plli i gjelbruar) Epigrami (gr. epigramma, nga epi mbi dhe gramma shkruaj) sht nj nga llojet e poezis satirike, vjersh e shkurtr q v n loj ndonj person. Dmth. epigrami sht kng e ngjeshur, e thukt, lakonike, prej disa vargjeve, kushtuar ndonj personi, por edhe n lidhje me ndonj ngjarje. Mund t jet edhe lavdruese pr at t cilit i sht dedikuar, por n epigram n t shumtn kultivohet toni ironik dhe

219

satirik. Poett n mnyr t rrept dhe ironike u tregojn bashkkohasve t tyre pr t metat e tyre, mangsit, josinqeritetin dhe zvetnimin e tyre. Epigarmi i mir ndikon prher drejtprdrejt dhe gjallrisht dhe, godit rrept dhe dhembshm. sht njra nga ato forma poetike t cilat m drejtprdrejt jan t lidhura me jetn dhe ngjarjet aktuale. Prandaj qndron me sukses n t gjitha kohrat dhe n t gjitha situatat shoqrore, q nga kohrat m t vjetra e deri m sot. Te grekt e vjetr epigrami ka qen mbishkrim i gdhendur n gur. M von kalon n nj form t veant poetike. Poeti romak, Marciali, (rreth 40 104 p.e.s.) ka shkruar mbi njqind epigrame t shklqyeshme mbi bashkkohasit e tij dhe dukurive rreth tyre, me nj rreptsi t theksuar satirike. M von shkruajn epigrame gjith poett e njohur. Jan t njohura epigramet e La Fontenit, Lesingut, Brnsit, Bajronit, Pushkinit, kurse n letrsin shqipe epigrame t suksesshme ka shkruar Filip Shiroka (Te vorri i kajmekamit dhe Sipri vorrit t nji grekomanit). Sipri vorrit T nji grekomanit Shqyptari kishte shkrue: Nkt vrr po kalben eshtnat tnji qyqarit Qi turpnisht jetn e vt e k shkue; Shqyptar, pr ft tzij edhe bi Shqyptari, Punoi pr Grekt, Shqypnin me trathtue: TRADHTUER emnohej, sa ish gjall ky i shkret,

220

E tradhtuer emnin k me pas pr jet: Greku kishte shkrue: Ktu po kalben kocat tnji Shqyptarit, Qi me mish e me shirt punoi pr Greqin; Nevoj kem pasun pr shrbim tqyqarit, Me tholla e ndera ja paguem dhelpnin Por ... bs ska Greku nat nier qi sht Atdhen, kombin dhe vllaznit e vt...! (Filip Shiroka) Epitafi (gr. eptphion mbishkrim n varr) n fillim kishte kuptimin e vetm t mbishkrimit mbi varr. N t tregohet ndonj karakteristik pr t vdekurin. Ndonjher epitafi mund t ket edhe karakter humoristik e satirik. Epitafet e para i hasim n Egjiptin e vjetr prej nga u prhapn edhe n vendet e tjera. Epitafi si gjini lirike sht zhvilluar edhe n folklorin ton. Kjo dshmohet nga ajo se n shum varre hasim n epitafe t bukura t krijuara nga njerz t thjesht a poet t panjohur. N letrsin shqipe dytri epitafe ka shkruar F.Shiroka. Idila (gr.edllon pamje, kngz, skic

poetike)- vjersh mbi jetn e rregulluar intime dhe familjare, shpesh nga jeta fshatare, por edhe nga jeta qytetare. N t theksohet bukuria dhe natyra e

221

paprishur dhe jeta e natyrshme, n t ciln shpesh paraqitet ambienti baritor. M von termi idil bartet n t gjitha format letrare, si dhe n ato muzikore dhe figurative, n t cilat paraqiten momente idilike. Heronjt e idils jan barinj, peshkatar, fshatar, esnaf etj. Poeti grek, Teokriti (rreth 300 rreth 250 p.e.s.) ka shkruar idile shum t bukura n formn e kompozicioneve t vogla poetike. N disa prej tyre ka trajtuar motive baritore ose bukolike (g. bukolos lopar), n t tjerat nga jeta e lart qytetare. Idila u popullarizua srish n shekujt XVII-XIX dhe merita m e madhe sht ajo e poetit francez Andr Chnier (17621794), i cili u ndikua drejtprdrejt nga Teokriti dhe pasardhsve t tij. Veanrisht e kultivuan romantikt pr t cilt ishte e afrt jeta baritore. Gjat shekujve u shkruan t ashtuquajturat epe idilike n t cilt i gjith veprimi sht prpunuar nga ngjarje idilike. Idile kan shkruar Virgjili, Ovidi, Tibuli etj. Virgjili (17-19 p.e.s.) shkroi veprn e tij Bukoliket, ku kndohet pr jetn e barinjve. Bukuliket e Virgjilit m von u quajtn n dorshkrim ekloge (lat. eclogae vjersha t zgjedhura). Edhe n ekloge trajtohen tema nga jeta e barinjve etj. Gjat shekujve XVI e XVIII, idila mori formn e liriks, epiks dhe drams pastorale (blegtorale). N letrsin shqipe idilin e kan lvruar Naim Frashri, Kristo Floqi, Lasgush Poradeci etj. Lindi Dielli, Po levrijn

222

Ndit Qielli Dhe natyra po ndryshohet, bleta Agoj dita, eli drita, Gjithsija po gazmohet. Lulzojn Kundrmojn Lule, gjethe e burbuqe, gjor, Gjelbrojn Kuqzojn Bim e barre lulukuqe. kmbor. Shih rrket Q prpjet Si gjarpinj derdhen, vikasin, lulzuar, Dhe lumnjt E prrnjt Shih rrjedhin e buasin!

Po shndijn, Thneglla, flytura e Dhe bretkosa Ndr kullosa, N luadhe, n kneta. Shih dhe dhnt Tok me qnt Dhe at barine Kullot dhit, Bagtit E ogiin me

Sa ka hije Sa ka shije Kjo natyre Kur lint Dielli Kur ndrit Qielli Sa njeriu shti gzuar!

Smungon l, Sgjenden fjal T tregohen bukurit,

223

Pune motit, Pune Zotit, Veprat, gjith mrekullit! (Kristo Floqi, Lindja diellit, Shkndija, Vlor, 1923, f.3536) Llojet e poezis lirike sipas tematiks Poezia lirike ndahet n lloje t veanta si pr nga prmbajtja, ashtu edhe pr nga forma formale. Kto lloje jan t ndryshme te popujt e ndryshm dhe n epoka t ndryshme.. T theksojm se do ndarje e poezis n lloje t veanta del m tepr nga nevoja pr sistematizimin teorik sesa pr kufizimin e nj lloji t vjershs nga nj lloj tjetr t vjershs. Zakonisht ndarja bhet sipas llojit t ndjenjave pr t cilat kndohet n vjershn lirike. Kshtu, kemi poezin erotike, patriotike, satirike, meditative, elegjin etj. Por asnjra nga kto lloje nuk mund ti prfshij t gjitha veorit e ndonj poezie konkrete, ashtu q poezit e veanta i kalojn suazat e llojit t caktuar. Nj nga ndarjet m reale do t ishte ndarja e liriks n dy grupe t gjra: n vjershn lirike t ngjyrosur emocionalisht (gjer. Das Lied) dhe n at meditative (refleksive, shnim imi). E para sht lloji i prgjithshm i poezis lirike, shprehje e drejtprdrejt e emocionit t pastr t poetit, e prshkuar nga rima dhe melodia dhe prej kndej n lidhje t afrt me muzikn, shpesh e komponuar muzikisht, ndrsa ndarja tjetr sht poashtu shprehje

224

e drejtprdrejt e emocioneve, por e meocioneve t inspiruara nga ndonj mendim mbi jetn dhe botn. N t vrtet, elementi ideor e prshkon tr lirikn, sepse poeti nuk mund t kndoj e t mos mendoj mbi gjrat dhe dukurit rreth vetes dhe t mos tregoj ndonj t vrtet pr to, por n vjershn meditative theksohet qart pikrisht karakteri meditativ i raportit t poetit ndaj bots. Kto jan vjersha n t cilat poetin e nxitin disa shtje t prgjithshme mbi jetn dhe vdekjen, ekzistimin e njeriut n bot dhe qllimet e ktij ekzistimi, shtegtimet e fundit t tij pr njohjen e bots etj. Sidomos lirika e sotme sht e inspiruar me kto shtje dhe prej kndej n t dominon elementi meditativ. Kuptohet, edhe kjo ndarje sht vetm teorike dhe e kushtzuar, sepse jo vetm q nj poet e shkruan edhe njrn edhe tjetrn vjersh, por edhe n vjershat e veanta gjenden edhe njri edhe tjetri element. Prandaj secila ndarje e liriks n lloje bhet pikspari nga nevoja q me sistematizimin e temave kryesore t saj t tregohet n motivet themelore tematike t poetve lirik, t cilat secili poet i formson n mnyrn e vet n pajtim me individualitetin poetik, por n harmoni me krkesat teorike t cilat zotrojn n kohn e tij pr llojin e veant t liriks.

225

Lirika

prshkruese

(lat.

describere

prshkruaj) sht poezi lirike prmes s cils poeti prshkruan bukurit e natyrs dhe dukurit e saj. Ai shum shpesh e lidh dispunimin e vet personal me ndonj dukuri n natyr e cila i prgjigjet dispunimit t tij. Prshkrimi i natyrs sht vetm korniz pr mendimet dhe ndjenjat e poetit. Poeti gzohet me rastin e lindjes s diellit ose ardhjes s pranvers, ose pikllohet me rastin e perndimit t diellit ose vdekjes s natyrs n vjesht etj. Nganjher n poezin prshkruese ka vlera t mvetsishme dhe poeti jep vetm tablo t natyrs, duke u knaqur me bukurin e saj. Ajo shpesh merr kuptim simbolik, duke e orientuar mendimin dhe ndjenjn ton n drejtim t disa konkludimeve t prgjithshme etj. N letrsin shqipe vjersha prshkruese kan shkruar shum poet, si: Naim Frashri, Ndre Mjeda, Kristo Floqi, Filip Shiroka, Asdreni, Lasgush Poradeci e shum t tjer. Hna plot pesmbdhjet ngadale, Nant t qiellit po ndrin, shpes e flet, Bota sht gjithe qet, male Gjsendi nuk piprrin. T gjith jan qet. Pyje, shkmbenj, fusha, Njers, kafsh, Veriu fryn pak

226

Qielli shti qruar, Zoti, I kulluar posi ari, I fjetur e i qetuar, Syri si nginjet s pari. nata. Ka rrjedhur si ujergjendi M t gjith ant nj drit mir, Dhe prej soje gjith vndi ngarkuar sht br posi dit. mbir. Buruar nj uji art dhnt E dhene ka xbukuruar, Majat e malit t lart qnt, Dhe grxhet i ka bardhuar. shtritur. Mi brigje mi sheshe drur thllza Dhe prmi det drita bije, fjal

Maji ka sjell nga Shum bekime e urata, sht xbukurua moti Dhe narsht veshur

ulet kan lulzuar, Vjen nj er fort e Drurt jan Dhe bar-rat kan

Dhit, kecrit e E shqerat jan tulitur, Rrin zgjuar vetm Npr ledhe jan

Se nga dgjonte Q thot tri katr

227

E mi shkmbenj e mi gur, rrza Dhe vise, q jann hije. val. Nata sht fort e qet, Dhe gjithi ka zn gjumi, prvlon, Vetm prrnjte rrket ta duronj, Ligjrojn, edhe lumi. Q oshtin duke shkuar, pushoni! Nxjer nj z plot mblsir, dgjon? Dhe ikn duke knduar, Sa vete bukur e mir!

Npr brine npr Dhe deti ka pak

Nj z tjatr tan dgjonj, Q zmrn ma U doq m smunt Bilbili ka zn e kndon! iej, yj e dh, Tani juve kush u Vini veshinedhe dgjoni. Bilbili, bilbili kndon.

O bilbil, e di se thua, Andaj zri bukur i yt Ma dogji shpirtin mua Edhe gjum sm hyn n syt. (Naim Frashri, Bilbili, Vepra, Beograd, 1963, f.62,3,4)

228

Lirika

erotike (gr. ros dashuri) sht

vjersh lirike ku ndjenja themelore sht ndjenja e dashuris ndaj personit t gjinis tjetr. Kjo sht nj nga ndjenjat m t shpeshta q sht knduar n poezin lirike, e cila mund t variroj nga ndjenja shqisore, platonike e dashuris deri te raporti m spiritual ndaj gruas ideale. sht nj nga llojet m t lvruara t poezis lirike. Ajo sht lvruar q nga kohrat m t vjetra dhe lvrohet edhe sot. N kto poezi zakonisht poeti prshkruan bukurin fizike t mashkullit a t femrs, gzimet dhe hidhrimet, vuajtjet q shkakton ndarja e t dashuruarve etj. Poett m t njohur q kan shkruar poezi erotike jan: Alkeu, Safoja, Anakreonti te grekt; Tibuli, Propreci, Katuli te romakt; Bajroni, Sheli, Kitsi te anglezt; Gte, Shiler, Hajne te gjermant; Ronsar, A. D Myse, Lamartini, Bodleri te francezt; Petrarka, Leopardi, Kardui te italiant; Pushkini, Lermaontovi, Jesenini te rust; kurse n letrsin shqipe kt lloj poezie e kan shkruar: Zef Serembe, Naim Frashri, Andon Zako ajupi, Lasgush Poradeci, Millosh Gjergj Nikolla Migjeni e shum t tjer. E mba mnt, moj Mar, dashurine par? Njeri nuk e gjegji, se jeshm t vegji. N lule me er putheshim ngaher, dhe si burre grua Losnim nn ftua.

229

Un pa ty srroj, vije t krkoj; ti pa mua srroje, vije m krkoje. u fshem kaq bukur, sa su gjntmdo kurr...

Nj dit, t dyza losnim mbyla-syza: u fshyem pa dukur N ferra, n gur,

(ajupi, Dashuria F., Vepra, 1970, f. 73-74). Lirika atdhetare (patriotike) sht nj nga

vjershat m t lvruara n poezin lirike. Kjo vjersh krijohet (lind) kur poeti inspirohet (frymzohet) nga ndjenjat kolektive t kombit t tij ose t nj shtrese shoqrore. Edhe ktu poeti duhet q ndjenjn kolektive ta prjetoj si ndjenj t vete, personale, me ka vjersha e tij do t jet e sinqert, e ngroht dhe shqetsuese n t njjtn koh. Kjo lloj vjershe shkruhet veanrisht n kohn e luftrave nacionale kundr ivadimeve t huaja ose n kohrat e zgjimit nacional dhe t zhvillimit t fuqishm t vetdijes nacionale (te ne gjat tr shekullit XIX, n fillim t shekullit XX, n kohn e luftrave ballkanike dhe n kohn e Lufts s Par Botrore, sidomos n kohn e LAN-s e deri m sot). Kt lloj poezie e kan lvruar: N.Frashri, Ndre Mjeda, A.Z.ajupi, F.Shiroka, M.Grameno, A. Asllani, L.Poradeci, F.Noli etj. E dashura mmdhe, shkrettira! Qiameti,

230

t dua dhe kshtu si je! Po kur t t sho t lir, do t t dua m mir. egrcira! Pr Shqipri dshrojm Qajni pyje, fusha, gur, qajni male me tbor! Shqipria mbet e gjor dhe nuk she drit kurr: mjer? nj mjergul e keqe shkret tjer, e ka mbuluar prjet! Nj gazep, nj errcir! Vettit edhe gjmon! Rojm me zemr t ngrir, mmdhe, nga frika kurkush sgzon! je! Njerzit kurr skndojn lir, dhe bilbilt vajtojn! mir.

Zogu vete ze folen, njeriu le mmdhen se mbretron

se n vnt t huaj rojm. Robrin si duron, o moj Shqipri e Shptove vnde t Shqiptar, bni ben t lftoni pr atdhen. E dashura t dua dhe kshtu si po kur t t sho t do t t dua m

(ajupi, Robria, Vepra, 1970, f. 59-60) Lirika sociale - shoqrore trajton tema dhe motive nga jeta e shtresave t varfra t shoqris. N t shprehet revolta dhe protesta e poetit ndaj

231

padrejtsive q u bhen shtresave t varfra dhe t shtypura t shoqris, duke akuzuar shkaktart kryesor t nj gjendjeje t till mjeruese. N kt lloj t poezis lirike poeti shpreh idealet e tij pr nj barazi shoqrore dhe t lumtur t t gjith pfaqsuesve t shoqris. Nga kjo, kjo poezi prshkohet nga gjendja e fuqishme humanitare dhe shquhet pr efektet e saj artistike. Jan t shumt shkrimtart q e kan lvruar kt lloj poezie si n letrsin e prgjithshme, ashtu edhe n letrsin Viktor shqipe. N mesin e Hajnen, tyre po prmendim: Ygon, Pushkinin, Frashri (T

Lermantovin, nga letrsia e huaj, kurse n letrsin shqipe poezi sociale kan shkruar: Naim varfrit), Ndre Mjeda ( I mbetuni, Shtegtari, Andrra e jets), ajupi (Fshati im, Kurbeti, Misiri, Korriku), Migjeni (Poema e mjerimt, Lagja e varfun, Balad qytetse, Recital i malsorit, Kanga e dhimbs krenare, Fragment etj.)

Nga mshira e pamshirve tjetr lypsi i vogl gjallonte. vjetr, Jetn e rrokullote rand menonte nepr udha t ndyta dikonte...

por sot dika si ahmarrs i nj fjal t bots tia

232

nepr skj terrta egrdhishte nepr pragje t ngurta nxjerrun ndr besime t rrejta. ksh shterun Por nj dit, kur mshira e diellit shteri, vdiste... N gjoks ndjeu si e theri mbet ndejun nj dhimb e re qi mnija e udhve, e prfton ndr flija t skamit. te kaluen Dhe dje lyps i vogl, qetsuen

Fytin fjaln pr me q mnija e dhe q n gju Por i hutuem, n kryqzimin Rrotat e utove shpejt mbi dhe e ...

(Migjeni, Poezi e proz, Fagment, Beograd, 1963, f.46)

Lirika

meditative (mendimtare) - sht

vjersh lirike n t ciln poeti shpreh raportin e tij t thell emocional me rastin e mendimit q e mundon. N vjershat e tilla poett kndojn pr ndonj t vrtet filozofike mbi botn, jetn dhe njeriun n prgjithsi. Me idet e veta rreth ndonj problemi kta poet bhen edhe paraprijs t s vrtets. N letrsin ton poezin meditative e kan lvruar Pjetr

233

Budi, Zef Serembe, Pjetr Zarishi, Leonardo de Martino, Naimi, Migjeni etj. Prdit perndojn zotat dhe rrshqasin trajtat e tyne mbi vjet dhe shekuj dhe tash spo dihet ma kush asht zot e kush njeri.. Ndr tru t njerzimit zoti galuc ka ndenjun. Vetvetes me gisht tamthat i ka biruemun n shenj t pendimit dhe brtet n kulm t hidhnimit: ka, ka krijova? E njeriu nuk e di a asht zoti pjella e tij apo ai vet pjella e zotit, por e shef se asht kot i kotit me mendue mbi idhull q nuk prgjegj. Dhe tash spo dihet ma kush asht zot e kush njeri. Ka ardh nj koh n t ciln njerzit po kuptohen fare mir pr me ndrtue kulln e Babilonit, dhe n maj t kulls, n maj t majs s fronit ka me hyp njeriu dhe ka me thirr: Perndi, ku je?

234

(Migjeni, Parathanja e parathanjeve, Poezia shqipe, 1972, f.7-8). Lirika e prshpirtshme (relegjioze) ka karakter religjioz n t ciln poeti shpreh pikpamjet e tij religjioze, t mirave q njeriut ia ka dhuruar perndia etj. Lirika moderne sht nj zhanr letrar q i

prket shekullit XX. Tematikn dhe motivet i merr nga t gjitha fushat e dijes njerzore, nga fusha e atomistiks dhe astrofizika e deri te elektronika dhe nga t gjitha drejtimet e filozofis moderne. Ajo pjekurin e saj do ta arrij n vitet e 20-ta dhe t 30-ta, kurse suksesin m t madh dhe ndikimin e saj do ta arrij pas Lufts s II Botrore. Themelues t liriks moderne konsiderohen poett francez Sharl Bodler, Artur Rembo dhe Stefan Malarme, t cilt pasohen nga nj varg poetsh t popujve t tjer, Sipas Sharl Bodlerit poeti modern sht bir i qytetit t madh; ai me sensibilitetin e tij neurastik zbret deri n fund t rnies fizike dhe morale t njeriut, por n t njjtn koh dhe n at dhe- mbje dhe vuajtje gjen inspirimet pr ta krijuar poezin e vet, Lulet e s keqes s tij. Dhembja sht e vetmja gjendje fisnike nga e cila poeti ngjitet n sfern e idealit, ku zbulon lidhjet e fshehta midis materies dhe shpirtit, midis senzacioneve shqisore dhe kuptimit t

235

thell i cili fshihet prapa gjrave t shfaqura. Shprehja individuale dhe origjinale n veanti ka rndsi themelore pr lirkn moderne si dhe pr do lirik tjetr. Duke theksuar se ekziston nj thyerje e caktuar me poezin paraprake, kjo nuk do t thot se kjo sht e shkputur plotsisht nga tradita. Poezia moderne ndryshon nga poezia tradicionale, nga ajo romantike, ku ndjenja e dhembjes n poezin moderne zvendsohet me me nj ndjenj t pazakonshme. Edhe poezia moderne kultivon disa lloje t poezis tradicionale. Karakteristik e poezis moderne sht vargu i lir, por kjo sdo t thot se poett modern nuk shkruajn n vargun e matur. Edhe poett modern prdorin disa forma t poezis tradicionale, si sht p.sh. soneti. Edhe poezia moderne zanafilln e saj e ka n letrsin e vjetr greke e romake, n Bibl, n psalmet (lloj i veant i vjershs ku kndohet pr kotsin e jets dhe t lidhjes me perndin) ose n Kngt mbi kngt etj. Personaliteti i njeriut, krizat e tij, ndrrat dhe agonia jan temat m t shpeshta n krijimet letrare. Andaj edhe shkrimtart e ksaj kohe t shqetsuar dhe orientuar trhiqen n botn e tyre personale dhe intime. Kta krijues t hutuar prpiqen q me an t introspeksionit dhe iracionalitetit t shpjegojn fatin e pasigurt dhe jetn e shqetsuar t njeriut bashkkohor. E veuar nga realiteti shoqror, kjo letrsi shpesh e l anash prmbajtjen dhe t vrtetn artistike, dhe me

236

kt rast rndsi t veant u kushton elementeve formale gjuhs, stilit, shprehjes dhe forms n prgjithsi. Rndsi t veant i kushtojn gjuhs. Njri nga poett m t shquar t poezis moderne evropiane, poeti francez, Bodleri, atbot kndonte: Bukuri, eja, nga parajsi ose nga ferri - krejt njsoj, kurse poeti dhe esteti i njohur Pol Valeri shkruante se dyshimi sht ai q shpie kah forma. N kultin e forms kishte edhe skajshmri t papranueshme, ndryshime dhe konstrukte nga m t uditshmet, por e gjith kjo, fundi i fundit, edhe e ruante krizn ideore dhe morale t krijuesve t saj. Me gjith kt letrsia e asaj kohe n shumka e oi prpara shprehjen dhe format e m hershme t krijimtaris artistike, prandaj ajo paraqet nj hap prpara sidomos n pasurimin dhe nuancimin stilistik t figurave dhe t fjalve poetike. Natyra sht tempull ku nga shtyllat e gjalla Dgjohen nganjher fjal t paqarta; Njeriu kalon n t npr pyllin e simboleve T cilt e shikojn me shikim t sinqert. Si oshtima t gjata q n largsi shkrihen N unitetin e errt dhe t thell, T mdh si nata dhe si drita, Aromat, ngjyrat dhe tingujt i prgjigjen njri-tjetrit. Ka aroma t freskta si trupi i fmijs,

237

T mbla si oboa, t gjelbr si livadhet -T tjerat, t prishura, t pasura dhe fitimtare. T cilat prhapen si gjra t pafund, Si qehlibar, myshk, mirr dhe temjan, T cilt kndojn entuziazmin e shpirtit dhe shqisave. Kjo vjersh e Sharl Bodlerit (Charles Baudelaire, 1821-1667), poetit francez francez, krijuesit t prmbledhjes s njohur Lulet e s keqes (Les fleurs dy mal, 1857, 1861), n gjuhn franceze mban titullin Correspondaces. Ky titull prkthesht n mnyr t ndryshme, si: lidhjet, ndrsjellshmrit, pajtueshmrit. Titulli korresponencat sht m i afrt me at se prmban n vete vjersha: t gjitha gjrat dhe dukurit, qofshin ato materiale apo shpirtrore, korrespondojn me njra-tjetrn, i prgjigjen njritjetrit, pajtohen etj. Natyra sht nj tempull i tr, ku dgjohen nganjher disa zra si oshtima dhe n t ciln aromat, ngjyrat dhe zrat i prgjigjen njri-tjetrit (przihen dhe shkrihen). T gjitha kto aroma t ndryshme, zra dhe ngjyra flasin mbi lidhjet midis shqisave dhe shpirtit ton. Kjo vjersh konsiderohet program poetik i shkolls s re, e cila n vitet e tetdhjeta t shekullit t kaluar sht quajtur shkolla e simbolizmit. Simbolistt shpalln autonomin e plot t artit, i cili bhet qllim m vete dhe fush e ligjshme e t cilit sht e bukura (Edgar Alan Poe).

238

Kjo solli deri te forma e rafinuar, deri te rafinimi i figurave poetike, i vesifikacionit dhe i shprehjes gjuhsore, Simbolika tingllore dhe muzikaliteti i vargut jan rezultat i prpjekjeve simboliste n poezi. Sinestezioni, si figur gjuhsore n t ciln przihen perceptimet e shqisave t ndryshm edhe e cila duhet ta shpreh lidhjen e tingujve, ngjyrrave, aromave dhe t ides, bhet njra nga mjetet m t shpeshta stilistike pr realizimin e begatis s lidhjeve t reja t fjalve, figurave dhe kuptimeve t tyre. Tingujt fitojn vlern e tyre pikturale dhe muzikore, s bashku me simbolikn e tyre ideore. Dmth. nga fjalt, nga gjuha, poeti krijon muzikn e vjershs para s gjithash. Kshtu a-ja sht e zez, b-ja e bardh, i-ja e kuqe, oja e kaltr, u-ja e gjelbr kndonte Rembo n vjershn e tij Zanoret duke gjetur te kta tinguj lidhje t uditshme kuptimore t sendeve konkrete dhe t ngjyrrave dhe tingujve t tyre. Ndoshta m s miri natyrn fluide dhe spirituoze t poezis simboliste e ka shprehur poeti Pol Verlen (Paul Verlaine, 1844-1896), n vjershn e tij t njohur Arti poetik (Lart poetique, 1874). Muzik, muzik para s gjithash, Andaj m shum e dua vargun tek T pacaktuar dhe i derdhur n ajr, Pa asgj n t q synon dhe dshpron. ..............................................................

239

Sepse ne e duam vet Nuancn, Oh! Nuanca e vetmja lidh ndrrn me gjumin dhe flautn me bririn. Ik sa m larg nga Poenta vrastare, Nga Shpirti mizor dhe Qeshja e papastr, T cilt mund ti lotojn syt e Azurit,Ik nga ajo hudhra e kuzhins maloke. Elokuencs theja qafn! Do t bsh mir nse n pun Ta msosh pak Rimn. Po spate kujdes pr t, ajo do t tretet kush e di se ku? ....................................................................................... Muzik, muzik para s gjithash! Le t jet me flatra vargu yt Le t ndjehet se shpejton nga nj shpirt Kah qiejt e tjer dhe dashurit e tjera. Vargu yt le t jet avantur e bukur E bartur mbi kraht e ers s mngjesit, Q kundrmon n nanen dhe shpirtin e nanes, do gj tjetr sht vetm literatur. Smbolistt trajtojn tema t cilat m par ishin krejt t panjohura. Motivi i vetmis, ndodhit e nats, qetsia, viset e vetmuara, peizazhet e nats, t

240

prshkuara me mallin e pashpjeguar, ishin motive m t shpeshta t simbolistve. Njeriu i vetmuar i cili n botn e sendeve dhe t natyrs ecn zakonisht i vetm. Prfaqsuesit kryesor t poezis moderne (Pol Verlen, Artur Rembo, Stefan Malarme) me poezit dhe me artikujt e tyre programor krijuan teorin e simbolizmit, t ciln e mbshtetn n qndrimet teorike dhe praktikn poetike t Sharl Bodlerit i cili bashk me Verlenin paraqesin veorit kryesore t poezis lirike, pr t cilat folm m lart.

POEZIA EPIKE
Ekzistojn dallime qensore midis poezis lirike dhe poezis epike. Pr dallim nga poezia lirike, n poezin epike raporti midis poetit ose rrfimtarit dhe bots, sht krejt

241

ndryshe nga ajo e poezis lirike. Poeti ose rrfimtari n poezin epike rrfen pr ndonj ngjarje q ka ndodhur n t kaluarn, e cila ka prfunduar dhe sht e pandryshueshme. Poeti, si rrfimtar, qndron jasht ngjarjes; shkrirja dhe prshkimi n njri tjetrin, i poetit dhe i bots, si n lirik, ktu nuk mdodh. Nga nj distanc nga ngjarja, poeti n gjendje t qet t vzhgimit dhe meditimit, prshkruan jetn e cila sht zhvilluar dhe ka prfunduar n nj pjes t kohs; ai i interesohet t prshkruaj do detaj (hollsi) n zhvilimin e ngjarjes, andaj edhe ndalet edhe n shum hollsi, dhe nuk nxiton ta prfundoj rrfimin. Qllimi i poetit epik qndron n do pik t lvizjes s tij; prandaj nuk nxiton me padurim drejt nj qllimi, por na zbavit me dashuri n do hap(Fridrih Shlegel). Nga kjo, elementet e veanta n epik kan rndsi t pakrahasueshme sesa n lirk, kurse veprimi epik zhvillohet elemente ngadal, jasht duke rrjedhs qndruar s ast n disa veprimit kryesor.

(refleksionet, ndrfutjet, episodet). T gjitha kto detaje (hollsi) kan rndsi si pjes e trsis s prgjithshme, por e ruajn edhe rolin e tyre t mvetsishm relativ dhe kan vler edhe t marra si t veanta. I larguar dhe i veuar nga ngjarjet pr t cilat flet, poeti i ekpozon ato ngjarje n vetn e tret, sikur ai i cili i vzhgon dhe dshmon anash, duke u prpjekur q sa m objektivisht ti prshkruaj t gjith

242

pjesmarrsit n ato ngjarje dhe tu kushtoj vmendje t njjt t gjitha asteve n to. Prandaj pr poezin epike thuhet se sht objektive, prkundr subjektivitetit t poezis lirike. do artist ka qndrim t thell ndaj jets, pr ka edhe n poezin epike ndjehet se prirja dhe simpatia e poetit u kushtohet personazheve t mir dhe fisnik, kurse urrejtja dhe prbuzja t poshtrve. Personazhet t cilt e trheqin m s shumti vmendjen dhe prirjen ton quhen heronj. Me q rrfen mbi ngjarjet t cilat jan zhvilluar dhe t cilat i njeh mir, poeti epik rrfen nga pozita e autorit t gjithdijshm. Ai qysh m par e di se si do zhvillohen ngjarjet, sepse ato tashm kan ndodhur; ai u hy nn lkur personazheve t tij, duke ditur se kan menduar dhe kan ndjer ata, kan folur dhe si jan sjell. Megjithat, n poezin epike n vargje (epi dhe knga epike) si dhe n poezin epike n proz (romani dhe tregimi), situata themelore e poetit epik pr t rrfyer mbi ngjarjet e kaluara dhe pr t folur pr kt n vetn e tret, mund t ndryshoj. N t vrtet, derisa poezia epike n vargje (epi ose epopeja), flet pr disa ngjarje dhe personazhe t cilt kan rndsi pr tr kolektivin (fisin, popullin), romani dhe tregimi rrfejn pr jetn private t individit. Pr kt arsye edhe ndryshon edhe figura e poetit ose e rrfimtarit; n rastin e par ai duhet t jet autor i gjithdijshm, i cili

243

di pr do hollsi t ngjarjes dhe me kompetenc zotron me materien mbi t ciln flet; i dyti, romancieri ose rrfimtari, nuk sht e domosdoshme t jet tregimtar besnik; ndonjher, n vend t tij, rrfen ndonj nga personazhet e romanit ose t tregimit, rrfimi sht n veten e par, kurse vet rrfimi mund t jet nj lloj historie, me rast merr karakter lirik. Prve rrfimit dhe rrfimtarit, si ndrmjetsues midis ngjarjeve t kaluara dhe lexuesve (dgjuesve), elemente prbrse t poezis epike jan edhe fabula dhe personazhi. Fabula zakonisht paraqet ngjarje t njohura, kryesisht nga e kaluara historike dhe mitologjike e popujve t ndryshm, kurse pesonazhet jan kryesisht trima ose heronj, t cilt prfaqsojn cilsit e gjith popullit pr t cilin bhet fjal. Poezia epike dallon nga poezia lirike edhe pr nga teknika e ndrtimit, q ndryshe quhet teknik epike. Veprimi n poezin epike duhet t zhvillohet pr nj koh t gjat. Ajo krkon t zhvillohet n hapsir dhe n koh, n veprimet e personazheve, n ngjarjet e veanta, pr tu plotsuar njohja artistike epike e bots dhe e shoqris. Poeti epik e ngadalson ose e frenon veprimin dhe mjetet q i prdor pr kt qllim jan digresioni (lat. digressio largim nga lnda), duke futur n ngjarjen kryesore nj varg detajesh ose hollsish t cilat e ngadalsojn ngjarjen, e retardojn fillimin e zhvillimit t veprimit. Poeti, m tutje, n rrjedhn kryesore t veprimit fut edhe trsi

244

t mvetsishme, trsi t rrumbullaksuara, t cilat i quajm episode (gr. epeisdos i ndrfutur), t cilat nganjher kan rndsi t madhe artistike. Ve episodeve poeti epik me shumic i shfrytzon edhe krahasimet epike t cilat jan shum t rndsishme pr stilin dhe gjuhn e poezis epike. Poeti epik shpesh prdor edhe prsritjet, ku prsriten fjalt e dikujt, ose disa mendime, ose prshkrime; riprtritn disa situata, dialog dhe motive, kshtu q veprimi epik bhet m i afrt, m i drejtprdrejt dhe m plastik. T gjitha kto veprime stilistike n zhvillimin e veprimit epik (digresionet, episodet, prsritjet), hyjn n nj koncept m t gjer t retadacionit ose t ngadalsimit t veprimit, t cilit i paraprin nj hyrje e shkurtr, ku thirren hyjnit pr ndihm dhe parashtrohet tema e vjershs. S fundi, epitetet e prhershme, hyrjet e njjta n veprim, fillimet e ngjashme ose t njjta t prshkrimit dhe prfundimi, ndikojn n trsin e qndrueshme t veprs epike.

245

LLOJET E POEZIS EPIKE


Pavarsisht nga mnyra e paraqitjes s

proceseve jetsore n t cilat realizohet drama e personazheve t zgjedhur, veprat epike mund t sistemohen ose t grupohen n: poezin epike n vargje ku bjn pjes knga epike dhe epopeja (epi), dhe n poezin epike n proz, ku bjn pjes tregimi, novela dhe romani. Kuptohet se edhe njra edhe tjetra kan nnllojet e tyre; poezia epike n vargje prfshin n vete: idiln, poemn romantike, kurse poezia epike n proz: anekdotn, skicn, rrfenjn, shum lloje q qndrojn midis poezis epike, nga nj an dhe poezis didaktike (msimore) (prrallzat, parabolat), historis, filozofis etj, nga ana tjetr. Ktu do t merren n shqyrtim ato lloje t poezis epike m tipike. T theksojm se ka edhe epe t shkruar n proz (Telemaku i Marmontelit), si dhe tregime dhe romane n vargje (Eugjen Onjeginii Pushkinit, Enoh Arden i Tenisonit). T parat mund t llogariten edhe n romane, kurse t dytat dalin nga kuadri i epiks s pastr dhe shum pjes t tyre bjn pjes n lirik. Poezia epike n vargje sht krijuar n periodat m t vjetra t zhvillimit t letrsis dhe at e kan kultivuar t gjith popujt deri n shekullin XVIII dhe pjesrisht deri n gjysmn e shekullit XIX. Poezia epike

246

n proz, sidomos lloji m kryesor i saj romani, edhe pse ka qen i njohur nga koha antike, n kuptimin modern u krijua n shekullin XVII, ashtu q n shekullin XVIII t zhvillohet n formn e tij t plot dhe q n shekullin XX plotsisht ta zvendsoj epopen, ashtu q romani u b epope e ditve tona (Bjelinski). Pr kt arsye disa teoricin e ndajn romanin dhe tregimin n gjini t veanta letrare (gjini latrare romansore). Poezia epike n vargje - u krijua si krijim

popullor, si krijim kolektiv i gjith popullit. Epet m t vjetra popullore kan qen epet greke Iliada dhe Odiseja, t cilt i mvishen poeti Homer, i cili ka jetuar prafrsisht n shekullin VIII p.e.s. Pavarsisht se kto vepra jan vrtet krijime t nj poeti t caktuar ose n emrin e Homerit fshihet nj varg poetsh nga populli, t cilt kan i krijuar epet greke, kto vepra konsiderohen si epe popullore, sepse n to sht shprehur mendimi kolektiv dhe besimet e nj populli n shkalln m t ult t jets s tij popullore dhe shtetrore (shekujt X-VIII p.e.s.). Vjetrsi t njjt kan edhe epet popullore indase Mahabharata (shek. IV p.e.s. shek. IV i e,s.) dhe Ramajana (shek IV ose III p.e.s.) dhe Gilgameshi babilonas. Nga epet m t reja popullore m t njohur jan: Knga e Rolandit, te francezt, Knga mbi Nybelungt te gjermant, Eda te islandezt, Kalevala te finlandezt etj.

247

N t njjtn koh, q nga natika e kndej, poett e veant filluan t shkruajn epe sipas shembullit t Iliads dhe Odises. Kto jan epe artistike, krijime t poetve t veant, t cilt n veorit e tyre kryesore ishin imitime t epeve popullore greke. Kshtu poeti romak Virgjili shkroi Eneidn, poett italian Taso dhe Ariosto: i pari shkroi Jerusalemi i liruar, kurse i dyti Rolandi i mendur, poeti gjerman Klopshtok shkroi epin me emrin Mesiada, poeti rus Lomonosov Petriada, Naim Frashri Histori e Sknderbeut, Gjergj Fishta Lahuta e malcis etj. Epopeja ose epi (gr. epos fjal, rrfim) sht nj nga llojet m t vjetra t poezis epike, e cila s pari u shfaq si krijim popullor dhe merret si lloj klasik dhe m i pastr i gjinis epike. Epopeja ose epi sht forma m e gjer epike e cila ka nj zhvillim t pasur historik. Epet i njohin thuajse t gjith popujt. Edhe epet, si edhe veprat e tjera letrare, jan krijuar n situata t ndryshme historike. Ai krijohet n ato periudha kur popullit dhe shoqris i kanoset ndonj rrezik shfaross, dhe nuk kultivohet n epokat e siguris, t optimizmit dhe t fuqis. Kshtu, p.sh. poezia jon popullore u zhvillua n epokn e robris turke, kurse rreziku i prhershm pr ruajtjen e pavarsis nacionale gjat shekullit XIX, bri q t gjith romantikt tan intensivisht ta

248

kultivojn poezin epike. Mentaliteti i njeriut primitiv, tregon gjendjen n t ciln sht gjendur njeriu prpara s panjohurs, e cila tek ai shkaktonte pasiguri dhe frik n nj an dhe entuziazm n luftn pr mposhtjen e s panjohurs nga ana tjetr. Ai e ndjente t dobt veten para forcave objektive t natyrs, t cilave ai u jepte rol mbinatyror. Kto forca ai i mendonte n formn e hyjnive t antropomorfizuara t cilt przihen n fatet njerzore. Si rrjedhoj e ksaj bota epike e njeriut ishte bot e s uditshmes dhe e fantastikes, bot n t ciln antropomorfizohen edhe bimt, edhe kafsht, edhe gjrat. N pajtim me kt edhe kurse personazhet figura m e e poezis shpesht epike n paraqiten prshkrimin n e prmasa t mdha, gjysmperndi gjysmnjerz, personazheve sht hiperbola. Kur kto forca u ndan nga gjrat dhe u organizuan si t pavarura, ata morn forma gjigante dhe u bn hyjni. T przier n veprimet njerzore dhe fatet e tyre, ata u bn akter kryesor n botkuptimin primitiv mbi botn, i cili shihet n kuptimin mitik t bots, n mit. Kta hyjni ishin t dipunuar ose si mbrojts ose si armiq ndaj njeriut; m shpesh ndodhte kjo e dyta, sepse ata ishin prodhim i imagjinats s dobt, t pafuqishme dhe prandaj t njeriut t friksuar. Prej kndej n bota mentalitetin primitiv epik fuqishm zhvillohet domeni i imgjinats dhe ndjenjs (frika dhe admirimi); epike sht bot e uditshme dhe bot poetike n t

249

ciln njeriu krijon tablot dhe prfytyrimet m fantastike t cilat i shikon me syt naiv, admirues dhe t friksuar. Epopeja kndon m shpesh pr ngjarjet kolektive (luftrat, ekspeditat, fushatat), nj prpjekje kolektive n luft kundr fuqive natyrore, hyjnore dhe njerzore. Heroi i epopes lufton pr interesa kolektive (krahaso n epikn ton popullore Mujin e Halilin dhe heronjt e tjer), kurse lufta sht e orientuar nga ardhshmria. Edhe pse kndon pr ngjarjet e kaluara, poeti epik sheh n to shembujt heroik t cilt e frymzojn pr t ardhshmen. Prandaj edhe epika jon popullore i ka ngazllyer heroizmin romantikt e vet, s me tan para me s e gjithash lavdis mbretrin me dhe e shembujt

madhshtis

dikurshme,

Skndebeut, far paraqiste garanci pr lavdin e srishme dhe ardhshmrin. Q kolektivi t arrij sukses n luftn e tij, i sht dashur nj udhheqs, hero, trim, tek i cili jan idealizuar veorit m t mira t popullit. Heroi kshtu bhet idol, gjysmperndi, prfaqsues i pamposhtur i popullit, i cili sht m i dashur nga hyjnit, sepse hyjnt jan t pavdekshm dhe nuk rrezikojn asgj, kurse heroi sht i vedekshm dhe me ekspozimin e tij rreziqeve shum m tepr i obligon njerzit. Nga kndej dalin edhe veorit e epopes n mesin e t cilave po prmedim: ajo shquhet pr rrfimin madhshtor mbi ngjarje jo t zakonshme dhe t rndsishme q zhvillohen n nj

250

bot t uditshme. N t paraqitet heroizmi kolektiv dhe individual, por edhe vdekja heroike e heronjve. Epopeja thuajse ekskluzivisht sht knduar n vargje. Epet m shpesh jan klasifikuar sipas lnds q trajtojn n disa lloje: epi heroik-historik, n t cilin trajtohet ndonj ngjarje e rndsishme historike, e lidhur me jetn dhe veprimin e ndonj heroi. N kt lloj epi prmenden: Iliada dhe Odiseja t poeti Homer, Mahabharata (ku flitet pr luftn e madhe n fisin Bharata), Ramajana (fatkeqsia e Rams), Eneida e poetit romak Virgjili etj., epi romantik, Rolandi i mendur i poetit italian Ludovico Ariosto; epi religjioz , Komedia hyjnore e poetit italian, Dante Alighieri, Parajsa e humbur e poetit anglez, John Milton, Mesiada e poetit gjerman Friedrich Klopstok, Qerbelaja e Naim Frashrit etj., epi idilik flet pr jetn familjare dhe fatin e njerzve t thjesht, Hermani dhe Doroteja e poetit gjerman Johann W. Goethe, epi heroik-komik, prpunon personazhe t parndsishme qesharak dhe joheronj dhe ngjarje n stilin dhe mnyrn e epiks heroike, epi mbi kafsht n mnyr t sinqert ose komike paraqet shoqrin dhe fatet njerzore n figurat e kafshve Dhelpra Raineke e poetit gjerman Johann W. Goethe etj., epi didaktik Punt dhe ditt t shkrimtarit grek Hesiod, Gjeorgjiket e poetit romak Virgjili, epi filozofik, Mbi natyrn e poetit filozof Tit Kar Lukrecit etj.

251

Knga epike sht e nj vllimi shum m t vogl se epopeja. N t rrfehet vetm pr nj ngjarje t nj rndsie m t vogl dhe numri i personazheve q merr pjes n t sht m i vogl sesa n ep. Shkurtsia n raport me epin vjen prej andej se gjat rrjedhs s rrfimit n kng nuk futen episode t ndryshme, pjes t cilat nuk lidhen ngusht me veprimin kryesor. Epika jon popullore, si e dim, ka vetm kng epike, ku bjn pjes kngt epike historike dhe johistorike. N mesin e tyre shquhen pr bukurin e tyre artistike kngt e cilklit t Mujit dhe Halilit, pastaj ato t Gjegj Elez Alis etj.

252

POEZIA EPIKE LIRIKE


Poema (gr. poiema krijim) sht nj nga llojet e gjinis liriko-epike e shkruar n vargje. Kt lloj vjershe ndr t part e ka shkruar poeti i njohur romantik anglez, Bajroni, n fillim t shekullit XIX. N t grshetohen shum elemente q e karakterizojn poezin epike n vargje. Sipas shembullit t tij shum shkrimtar romantik e prvetsuan kt lloj t poems epike e cila karakterizohej me nj varg tablosh t lidhura dobt dhe shum fragmente lirike t futura n rrjedhn e rrfimit epik. Poeti shpesh e ndpret interpretimin e tij epik me futjen e meditimeve dhe emocioneve peronale, t shprehura n vetn e par, t cilat nganjher skan lidhje t drejtprdrejta me personazhet dhe ngjarjet n vepr, por shprehin disponimin e prgjithshm t poetit n at ast. N poem, si rregull, gshetohen elementet epike me ato lirike, kshtu q n disa raste eprsin e ka elementi epik e n raste t tjera elementi lirik. Duke lexuar poema t ndryshme na bien n sy dy forma t saj: poema shquhet tregimtare E pr dhe para, e poema pra, saj t sintez shtjelluar, apo me prgjithsuese. poema tregimtare

subjektin

personazhe e ngjarje (Knga e sprasme e Balse Gavril Dars s Ri, Heronjt e Vigute Kol Jakovs etj.), kurse e dyta, poema sintez ose prgjithsuese

253

thuajse nuk ka fare subjekt dhe personazhe t veanta t individualizuara, por q shquhet pr prshkrimin e nj varg tablosh nga jeta shoqrore, me prshkrimet e bots s brendshme t poetit, i cili me ndrhyrjet e tij bn prgjithsime ideore t rndsishme. Kjo e fundit shquhet pr frymn e fort lirike t saj, pa ln jasht edhe ann epike (n formn e tablove t prgjithshme t jets). Shembuj t ksaj poeme merren poemat Bagti e bujqsiae Naim Frashrit, Prse mendohen kto malet Ismail Kadares, Nn Shqipri e Dritro Agollit, Poema pr ata e Fahredin Gungs etj. N letrsin shqipe poema sht lvruar me sukses q nga koha e Rilindjes. Ajo fillon me poemn Kngt e Milosaos t Jeronim de Rads, poem me prmbajtje atdhetare dhe demokratike, pastaj me poemn e Gavril Dars s Ri Knga e sprasme e Bals, poem me frym atdhetare dhe heroike. Nj nga poemat m t bukura t letrsis s Rilindjes sht poema sintez Bagti e bujqsia e poetit ton t njohur Naim Frashri, nj himn madhshtor e plot entuziazm pr natyrn e atdheut dhe pr cilsit e larta shpirtrore t masave punuese fshatare. Naimi do t shkruaj edhe poemn historike Histori e Sknderbeut, kurse ajupi shkruan poemn e tij satirike me karakter fetar e demokratik Baba Musa Lakuriq, ndrkaq Ndre Mjeda shkruan poemn e tij t njohur Andrra e jets, poem me tematik nga jeta e rnd e fshatarve t malsis, pastaj poemn Lirija,

254

poem me karakter atdhetar. Poema, si lloj i poezis liriko-epike, lvrohet edhe sot dhe nj numr i poetve tan kan shkruar n kt form poetike. N kt mes po prmendim disa poet q e kan lvruar dhe e lvrojn poemn: Aleks ai Ashtu Myzeqe, Zarika), Kol Jakova (Heronjt e Vigut, Tirana), Llazr Siliqi (Prishtina, Msuesi, Er pranverore, Ringjallja etj.), Dritro Agolli (Devoll-Devoll), Toka ime, knga ime), Nn Shqipri), Ismail Kadare (Prse mendohen kto male, Shqiponjat fluturojn lart, Vitet 60), Fatmir Gjata (Partizani Benko), Mark Gurakuqi (Gjeto Plaku), Fahredin Gunga (Poema pr ata). Balada (it.ballare, provansalisht, ballare, balare vallzoj) sht nj form shum e vjetr, shum m e vjetr se poema. sht nj form shum e vjetr e vjershs n t gjitha letrsit. sht me origjin nga popujt evroverior (Angli, Skandinavi). N t kndohet mbi ndonj ngjarje tragjike nga historia, prralla ose miti. N t kndohet rregullisht mbi vuajtjet dhe fatkeqsit njerzore, mbi luftn e njeriut me fuqit e errta dhe t fshehta, ose me instinktet e brendshme dhe pasionet t cilat zotrojn me njeriun. Atmosfera e zymt dhe fryma e vdekjes i japin asaj ngjarje t rnda dhe t errta. Ajo shquhet pr ngjeshurin e saj: jepen situata t fuqishme dhe t ngjeshura, konflikte t drejtprdrejta dhe vendime t shpejta. sht lvruar

255

shum te popujt e ndryshm dhe me sukses i ka paraqitur ngjarjet historike. Prandaj n vshtrimin e saj ndjehen t theksuara dallimet nacionale. N letrsin spanjolle n fillim kishte kuptimin e kngs e cila prshtatej pr tu lojtur. N letrsin popullore t popujve roman, baladat ishin kng q kndoheshin t prcjella me valle dhe n to rrfehej pr ndonj ngjarje nga mitologjia ose nga legjendat popullore. Balada shquhet pr shkurtsin e saj,ngjeshurin, dramacitetin dhe prshkrimet mjaft plstike, me vargje madhshtore poetike, me mjaft figur dhe entuziazm romantik. Baladat jan krijuar edhe n letrsin ton. Shembuj t till n letrsin ton populore jan: Garentina ose Halil Garria, Konstantini i Voglthi, Pal Golemi, Ymer Aga etj. Interes t madh pr kt form u tregua n shekullin XVIII. Kshtu shkrimtari anglez Thomas Percy (Persi) paraqitet me baladat angleze dhe skotlandeze. M von shkruajn balada t mrekullueshme Johann W. Goethe letrsin dhe Friedrich Schiller e t tjer, ndrsa n shqipe ajupi (Atdheu dhe dashuria,

Zolejka), Zihni Sako (Komisari) etj. Si krijues i balads artistike konsiderohet poeti gjerman August Byrger(1747-1794). Me baladn e tij Leonora ndikoi n zhvillimin e mtejshm t ksaj forme poetike. N kohn e romntizmit baladat shrbenin si mjet i prshtatshmpr t reaguar kundr padrejtsive n shoqrin e kohs kohs.

256

Vitua nj pune madhe, e bukur si zorkadhe, bie; nga gjith shoqet quan vrar dhe gjith trimat e duan. pashallar; Pr t till bukuri kush nuk ka dashuri? Nj dit q vij n krua, duke ecur mi thua, ti? poqi nj Turk trim t marr. Tjetr her se kish par. vrtet... Robat q kish i ndrinin! dhe vinte dhe armt i vettinin! Kur shtiu syte e pa: prdhez Vito, t dua! i tha. brez Vito, do t t marr grua! vet, Vitua u turprua, po m shum u hidhrua shmp;

Un jam ai q shtie dhe plumbi dm nuk ujam ai q kam bejler dhe dhe kaur mij vet Kam drguar nat jet! Dhe do t trmbem tani nga nj fusharak si Tani do ta sho dhe vet kush sht trim i Kto thosh Turku Po dhe Jorgua e printe; hodhi armt dhe zuri t sgjesh q kish qepur Vitua si fustan e fermelet; kur e kujtoi, u

257

dhe ju pgjeq: Sje pr mua, trmp; se u nj tjetr dua, lot: jemi nj bese nj sua. thot, Po merre fjaln prap dhe shko ktej me vrap! frik.

mos pandeni se u bri kruqne fshiu Jam azr!hidhet e edhe m dor nj thik ju vrsul Turkut pa

-Kush sht m trim se mua, Trimi rrmbeu anxhar q do t t marr pr grua? marr. Ai q jam vluar dhe pr t martuar; trimi. sht trim sa sgjendet, i mir sa sbnet; leshtuar, ish veti tret vla; ti, kush ka qn si ata? Trima sa si zinte plumbi! hajmalin, Njeri vdiq, i dyti humbi. Jorgjin e la Perndia m rruash, shpres pr mmn e tia; duash! po lftojm kur t syt prmi t i ngrin. Dale, tha, ashtu vartur nj hajmali. Jorgji, kur pa ju duk, n gryk t Atje ku qe afruar, me gjoks hapt Fryri era, nga rrmbimi lshon flokaten dhe po hidhej si i

258

sht i vetm e jetim, Perndin, i dashuri shpyrtit tim, dhe nga t tr m trim; prdor palln e anxhar, mbarsi. sht i zoti t m marr! Ndaj, t lutem, mos m nga, dhe un! t mos biesh n hata, ka fal se shejtani pun ska! djal! Turku me t tilla fjal, qiti t shkretn pall! Nga inati u verdhua florit: dhe thirri posi dragua: Nsht mi zoti nga un, le t m dal ktun! kart, N m munt, besa-bes! t art! burri yt po le t jes; ne drgofsha nat jet, die, do t t marr vet! pan,

Po n beson kush ta fali hajmalin? - Nania n foshnjri ma vari pr Po t duet kjo pun? - Nj t till kam Shuko! Mma ma dhe mua, kur jesh T dy trimat hapn gjit dhe shukonin hajmalit qepur me p t si njra, si tjetra, t dya t vjetra; prmbrnda, pshelur me gjen nga nj kruq Mben t manitur dhe si t goditur! T till pun kur

259

Vitua shum u frikua ran, loti vinin si krua, than: dhe m shtpi, duke qar, i mjer! rfeu i kishtej gjar. ler! Po Jargji, kur e ndgjoi, veshi armt dhe shkoi, u ngjit malit prpjet ashtu si ngjiten ret, vetvethen, po thrrit sa tundej vndi: ben Kush sht ai qu lvdua mmdhen. Q do t mundet me mua? mal, Me z t math si gjmimi, lirin, Ju prgjej ahere trimi:

u pushtuan dhe dhe t dy nj fjal T kam vla, mori Nga nj bark paskemi Jemi nj fis e nj far, jemi t dy Shqiptar, po besa na paska ndar sa na bri pr t vrar! Sot q dim duet t bjm t duam Tani t marrm t lftojm pr t mos kthenemi t gjall pa shptuar Shqiprin! Tani Viton ta harrojm, me Turqin t lftojm, ta drgojm

dhe m z t math si shkmbi

nga ka ardh,

260

t shom dit t bardh. (ajupi, Atdheu dhe dashria, Vepra, Subotic, 1970, f.64-67) Romansa (spanj. el romance - emrtim pr gjuhn popullore spanjolle) kng n gjuhn popullore ose kng popullore. N romans trajtohen motive rreth heronjve t cilt luftojn pr nj ideal t caktuar (pr emr, fam, nder, dashuri, atdhe), por ndodhit erotike t theksuara n veanti. sht form letrare e njohur n letrsit e ndryshme. N veanti sht kultivuar n Spanj, n mesjet, prej nga jan marr disa motive dhe ndodhi t romanss si form poetike. Vargu i saj kryesisht sht vargu tetrroksh, nj varg q shquhet pr muzikalitet, figurshmri dhe plot ngjyra t gjalla. N t sht knduar sidomos pr heroin spanjol Sidin, i cili ka jetuar n shekullin XII. N shekullin XVI jan publikuar prmbledhjet e para t romansave me emrtimin romancero. N kohn e romantizmit u kushtohet kujdes i madh romansave spanjolle. Ather prkthehen me t madhe dhe bhen t njohura edhe n gjith Europn. Jan t njohura romansat e Federik Garsie Lorks (1898-1936) nga prmbledhja e tij Romansat cigane. N kuptimin e sotm, romansa paraqet llojin e vjershs, si n balad, n t ciln tregohet ndonj ngjarje ekzotike dhe romantike nga jeta kalorsiake,

261

shpesh e grshetuar me prjetime dashurore. At e shquan rrfimi i rrjedhshm dhe i gjall dhe prfundimi i gzueshm dhe i lumtur.

PROZA TREGIMTARE
Romani si lloj i prozs ekziston q nga koha antike. N at koh nuk sht quajtur me kt emr, por ai kishte disa tipare q e dallonin nga epi; n t vrtet, ai ishte nj proz letrare zbavitse. N t prshkruheshin tema t aventurave dashurore ose tema idilike, pra tema t nj rndsie m t vogl dhe m t ngusht se temat e epopes, n t ciln trajtoheshin zhvillua ngjarje historike t rndsishme pr mbar popullin. Te grekt e vjetr ky lloj shkrimi u sidomos n peiudhn helene (shek.IV I p.e.s.), kur lindi i ashtuquajturi romani i vonshm grek, n t cilin flitej pr dy dashnor t ndar, t cilt pas shum udhtimesh, etj. srish maskimesh, takohen t burgosjesh, lumtur dhe anijembytjesh

bashkohen (Teogeni dhe Heraklea t Heliodorit). Po kshtu sht i njohur edhe romani idilik Dafnisi dhe Hloja nga Longu. Ky tip i romanit grek qe model pr romanciert e mvonshm deri n shekullin XVIII, kur

262

romani ende definohej si histori dashurore. N letrsin romake romani m i njohur sht Satirikonii Petronies dhe Metamorfozate Apuleut si dhe Gomari i art i tij, n t cilin gjendet novela e bukur Amori dhe Psika. Romani u quajt me kt emr n shekullin XII n Franc, sipas emrtimit lingua romana (gjuha romane), gjuh me t ciln shkruheshin vepra n gjuhn popullore, pr dallim nga lingua latina(gjuha latine), me t ciln shkruheshin vepra erudite. Me emrtimin le roman breton (romani bretonas), shenoheshin veprat me origjin kelte dhe bretone, n t cilat prshkruheshin aventura dashurore dhe luftarake t kalorsve kristian. N Franc kto vepra lexoheshin me dshir t madhe dhe shkrimtart francez i plotsonin me ngjarje t cilat i trillonin vet, ashtu q shkallshkall u zhvillua tipi i romanit kalosiak, jo vetm n Franc, por edhe n vendet e tjera perndimore. Romani m i njohur i ktij tipi sht romani Parsifalii shkrimtarit bavaras, Volfram von Eshenbah, nga fillimi i shekullit XIII, n t cilin sht lidhur motivi mbi Shn Gralin me motivin mbi mbretin Artur, udhheqsit kalorsiak t popullit ketlt. Romanet e mvonshm kalorsiak, si sht Amadis Galski, u jan kushtuar ndrmarrjeve erotike t heronjve t tyre, q kryesisht ka qen objekt objekt i satirs dhe i parodis s romanit t njohur t Servantesit Don Kishoti (n fillim t shekullit XVII). Karikatura e Don

263

Kishotit satirikisht i prqesh ndrmarrjet e heronjve t romaneve kalorsiake, kurse personazhet nga populli paraqitnin fillimet e pikturimit t jets realiste t renesanss. Kshtu Don Kishoti konsiderohet si roman i par i cili i ka plotsuar veorit e romanit t ri evropian t shekujve XVIII dhe XIX. Romani, n kuptimin bashkkohor, sht nj vepr tregimtare e cila me gjrsin epike paraqet jetn njerzore n t gjitha format e saj. N t pfshihen nj varg ngjarjesh nga jeta dhe nj numr personazhesh, n t pikturohet mjedisi, epoka, idet, me nj fjal, e tr e tr ajo ajo q paraqet jetn njerzore. N roman nuk paraqitet nj ngjarje, ose jeta e nj personazhi, por prfshihen m shum ngjarje t cilat jan t lidhura me njra-tjetrn, e shkaktojn njra-tjetrn, dalin njra nga tjetra, poashtu edhe personazhet jan n kontakt t pandrprer dhe n bashkveprim, dhe veprimi i prfshir n roman, ndikon si nj trsi organike. Megjegjithat, n roman kemi ngjarjet kryesore dhe personazhet kryesore rreth t cilave prqndrohet i gjith veprimi dhe ngjarja, sepse personzhet dhe ngjarjet dytsore jepen vetm n at mas sa sht e nevojshme pr tu shpjeguar ngjarjet dhe personazhet kryesore ose vetm si ilustrim i dukurive dhe i mendimeve t tjera, t kundrta me rrugn jetsore dhe ideore t heroit, gjegjsisht t personazhit kryesor.

264

Pr dallim nga veprat e tjera letrare, n roman nuk paraqitet vetm nj pjes e jets s njeriut, por, sipas rregullit, e tr jeta e heroit kryesor. Shkrimtari n roman e paraqet njeriun n rritje e sipr, prjetimet dhe ngjarjet t cilat ndikojn n zhvillimin dhe formimin e karakterit t tij dhe n nxitjen e shprehive, mendimeve dhe prcaktimeve t tij ideore. Prandaj, ve veprimit kryesor dhe personazheve kryesore, n roman pashmangshm shfaqen episode, dmth. ngjarje episodike dhe personazhe episodike, q do t thot shfaqen ngjarje dytsore ose ansore, n t cilat trajtohet ndonj shtje sekundare prmes s cils m mir ndriohet ideja kryesore n vepr. Romani sht forma m e popullarizuar letrare, sepse ai m s miri lexohet dhe n t jepet tabloja m e plot e jets, t ciln lexuesi e prjeton m thjesht sesa n llojet e tjera t veprave letrare. Por, pr tu sqaruar (qartsuar) tabloja e jets e cila prfshihet n roman, shkrimtari i romanit duhet ti ruaj proporcionet midis personazheve dhe do ngjarje dhe veprim t do personazhi ta motivoj, ta arsyetoj ose justifikoj deri n mas t duhur, deri te kuptimi i ngjarjeve dhe i veprimeve t tilla. Prve ksaj autori i romanit t gjitha situatat dytsore, episodike, duhet ti vendos n raport me veprimin kryesor dhe personazhit kryesor si motivim dhe shpjegim t ides kryesore dhe t veprimeve t herot t veprs. do kaprcim i ksaj mase ose shpjegimi i pamjaftueshm i ngjarjeve

265

sporadike e turbullon (errson) tablon si paraqitje t jets, e dmton kompozicionin e romanit, pr arsye ai smund t ndikoj bindshm si e vrtet jetsore n at materie e cila paraqitet n t, sepse me kt dmtohet uniteti i veprimit, i cili sht i domosdoshm n do vepr letrare. Pr do vepr letrare artistike n prgjithsi, e veanrisht pr romanin, ssht me rndsi se a ka zgjedhur shkrimtari ngjarje dhe personazhe kryesore, t cilt vrtet kan ekzistuar n shoqri, sepse e vrteta tekstuale vetvetiu nuk ndikon si paraqitje artistike e jets. Shkrimtari mund ti shndrroj ose modifikoj jett e personazheve t veta, ti mendoj (trilloj) heronjt, t krijoj dhe t gjej situata t ndryshme dhe ti prfshij n visoret jasht mjedisit, si personazhe t huaja. Por, personazhet, edhe pse krijohen nga imagjinata e shkrimtarit, duhet t arsyetohen me jetn dhe realitetin e mjedisit dhe t kohs, ata duhet t jen shprehje e mentalitetit dhe e mnyrs s jets s atij rendi t njerzve t cilt i prezantojn. Prandaj, personazhet, pr t qen n kuptimin artistik t vrteta dhe t mundshme, duhet t veprojn, t mendojn, t flasin, ashtu si u mundson mjedisi n t cilin jetojn dhe veprojn, ashtu si i prgjigjet karakterit t tyre dhe mentalitetit t njerzve t cilve u prkasin. Kshtu, p.sh. jeta dhe puna e nj fshatari dallon nga jeta dhe puna e nj qytetari, andaj, sipas ksaj, dallon edhe psikologjia, t menduarit,

266

fjalori, mnyra e t menduarit dhe do gj q e bn jetn e tyre t veant. Nga kjo edhe diferencimi i personazheve, e cila prve mjeteve t tjera, arrihet edhe me diferencimin e gjuhs s vet personazheve. Gjat zhvillimit t tij historik romani ka psuar mjaft ndryshime. N krijimtarin letrare realiste, ku tipizimi i personazheve dhe i situatave e karakterizon krijimtarin artistike, romani bhet epope e shoqris qytetare ose si thot Bjelinski epope e ditve tona. N romn synohet t paraqitet jeta e nj shoqrie ku zotrojn ligje t veanta. N kt mnyr romani bhet histori e zakoneve dhe e karakterit t nj mjedisi shoqror. Romancieri dshiron ta paraqet jetn n plotnin e saj, pulsimin e t gjith damarve t saj, ashtu q tablon e saj e prjetojm si organizm t gjall, n t cilin t gjitha pjest jan t lidhura dhe n t cilin trsia fitohet nga lidhja dialektike e pjesve edhe m t rndsishme edhe m t vogla. Fundi i fundit, pr romancierin fillojn t humbin dallimet midis hollsive t mdha dhe t vogla, midis personazheve kryesore dhe dytsore; kshtu, nj personazh dytsor bhet kryesor n at ast kur objektivi i shkrimtarit drejtohet tek ai, dhe t gjitha personazhet e tjera, madje edhe personazhet kryesore, t cilt n at ast ndodhen n skajet e dukshme t romancierit, bhen t zbeta dhe dytsore. Prpjekja shkrimtarit pr ta paraqitur jetn n plotnin e saj shpuri deri te ajo q romani i shekullit

267

XX filloi t prjetoj ndryshime gjithnj e m t mdha, si n aspektin tematik, ashtu edhe n aspektin kompozicional dhe t shprehjes. Romancierin modern gjithnj e m pak e intereson historia e jets s jashtme e individit, por psikologjia e brendshme e njeriut t sotm, ku grshetohen neurastikisht vetdija dhe nnvetdija. Njeriu nuk frikohet m nga fuqit objektive t natyrs, t cilat n t shumtn ka arritur ti mposht, por frikohet para vetes, para vizioneve t veta t tmerrshme dhe teknokracis. Tipizimi i t llahtarshme, t cilat njeriut t till zgjrohet paraqiten tek ai n shekullin e automatizimit dhe jashtzakonisht: ky m ssht prfaqsues i ktij apo atij rendi shoqror, i ktij apo atij grupi shoqror, por ky sht njeri filozofikisht i kuptuar si njsi shpirtrore n botn e ideve dhe t universit. Prej kndej romani i shekullit XX gjithnj e m tepr prpunon, trajton tema t absurdit, t ndrdijes, t iracionales, t psikopatologjikes dhe t zvetnimit, ka shpreh gjendjen neurastike t njeriut n kotn e sotme. Tematika e ktill patjetr solli edhe ndryshime n aspektin kompozicional dhe procedimeve teknike n ndrtimin e romanit. Derisa romani realist njihte dytri lloje teknikash kompozicionele, m shpesh t ashtuquajturin kompozicioni i veprimeve paralele, n t cilin koha ecte sipas rrjedhs kronologjike t ngjarjes, ndrsa n romanin modern ndeshim eksperimente t ndryshme t kompozicionit, pr t cilt karakteristike

268

sht mosrespektimi i rrjedhs s ngjarjeve n rrjedh t kohs. Pr t zgjedhur problemin e kohs, problemin tragjik t kohs, romanciert prpiqen q me teknikn e paraqitjes s ngjarjeve ta ndalin kohn, t kaluarn ta vn n vend t ardhmes, dhe e kundrta, ta prshpejtojn t tashmen. Kshtu p.sh. n romanin e tij T verbrit n Gaz Haksli paraqet kaotizmin e kohs ashtu q disa aste t kohs s do kapitulli kaprcejn prej nj ngjarjeje n tjetrn, midis vitit 1902 dhe 1934, her prapa, her prpara, pa kurrfar rendi kronologjik etj., ose Sartri, p.sh. n t njjtn fjali fillon t rrfej pr nj personazh, kurse prfundon me nj personazh tjetr, ose n t njtn pjes flet pr disa ngjarje... e gjith kjo ka br q romani t bhet nj lloj letrar i cili gjithnj e m shum synon t ndahet si gjini e veant letrare, t bhet nj gjini letrare uuniversale, e cila n vete do ti lidhte elementet e t tri gjinive letrare. Ve ksaj romani modern tregon edhe nj synim: t bhet nj lloj letrar-shkencor sintetik, duke futur tekstin e tij shqyrtime filozofike, psikologjike, sociologjike, esejistike etj. Llojet e romanit ndarja e romaneve bhet kryesisht sipas tems dhe lnds, sipas mnyrs s qasjes s problemit dhe drejtimve letrare. Sipas tems dhe lnds q trajtojn ata mund t jen: aventuristik, kriminalistik, historik, social, psikologjik; sipas mnyrs s qasje s problemit romanet mund t jen:

269

humoristik, satirik, publicistik, kurse sipas mnyrs s ndrtimit ata mund t jen: shkallzor, unazor dhe paralel. Por t gjitha ndarjet (klasifikimet) e derisotme t romanit jan vetm pjesrisht t arsyeshme, sidomos kur sht fjala pr realizimet e mira dhe m t mira. do roman sht bot m vete, sepse nuk mund plotsisht t prfshihet n asnj grup dhe vetm disa veori t tij mund t prputhen me klasifikimin e prmendur. Nga kjo m e arsyeshme sht q n shqyrtimin historik t tregohen ndryshimet dhe risit n strukturn dhe ndrtimin e romanit. Romani ngjarjesh t cialat t i ngjarjeve sht forma e par lidhen me jetn duhet dhe ti fatin e

historike e romanit. Fabula ndrtohet mbi nj varg cilat personazhit kryesor dhe t cilat paraqiten si pengesa personazhi kryesor zotroj (mposht) derisa t realizoj qllimin e caktuar. Romani i ngjarjeve (dmth. romani me baz fabulare) sht shum elastik dhe form e gjer letrare e zbatueshme, sepse n t gjitha koht kan ekzistuar fabula interesante dhe tronditse. Romani kalorsiak ndrtohet poashtu mbi bazn fabulare, ndodhit rreth dashuris, endjeve dhe garave dashurore. Romani historik ngjarjet i merr nga historia dhe n baz t dokumenteve t prafrta historike prshkruan ngjarjet nga e kaluara. Romane historike

270

kan shkruar: Valter Skot (Ajvanho) n t cilin paraqitet jeta kalorsiake dhe ngjarjet historike n Angli n shekullin XII, Viktor Ygo (Nntdhjet e treshi, Kisha e Shn Mris n Paris), Henrik Sjenkjevi (Me zjarr e me shpat, Quo vadis?), Leon Tolstoi (Lufta dhe paqja, Pjetri i Madhetj.). N letrsin shqipe romani filloi t lvrohet n kohn e Rilindjes. N kt koh romane kan shkruar: Pashko Vasa (Bardha e Temalit), Ndoc Nikaj (Bukurusha, Lulet n thes, Brbuqja). M von romane do t shkruajn: Foqion Postoli (Lulja e kujtimit), Haki Strmilli (Sikur t isha djal), Sterjo Spasse (Ata nuk ishin vetm), Dhimitr Shuteriqi (lirimtart), Fatmir Gjata (Kneta), Ali Abdihoxha (Nj vjesht me stuhi), Ismail Kadare (Gjenerali i ushtris s vdekur, Kshtjella), Dritro Agolli (Komisari Memo, Njeriu me top), Shefqet Musaraj (Para agimit), Jakov Xoxa (Lumi i vdekur), Dhimitr Xhuvani (Prsri n kmb), Sabri Godo (Ali Pash Tepelena, Sknderbeu), Hivzi Sulejmani (Njerzit, Fmijt e lumit tim) etj. Romani kriminalistik u zhvillua mbi bazn fabulare duke vn q n fillim enigmn e romanit dhe zhvillim e saj gradual gjat gjith romanit (Zhorzh Simenon, Peter ini etj.). Romani i personazhit shkrimtari spanjoll Miguel Savedra de Servantes (1547-1616) n veprn e tij Don Kishoti shqyrton jetn kalorsiake mesjetare, n form t parodis. N qendr t vmendjes jan

271

Don Kishoti dhe Sano Pano. N shekulli XVIII (veanrisht n Angli dhe n Gjermani) zhvillohet forma e re e romanit t personazhit. Lihet anash fabula interesante, kurse personazhi kryesor i romanit, q ssht m kalors mesjetar, as njeri oborri, por qytetar me jetn e tij private, personale, gjendet n prapavij. N plan t par t romanit sht personazhi i rrfimtarit dhe raporti i tij ndaj heroit. Bota e jashtme, prshkrimet e natyrs dhe t mjedisit shrbejn pr portretizimin personale e prjetimeve ngjarjet personale, jan kurse jeta i dhe personale objekti

interesimit t rrfimtarit. Shembuj t romanit t till jan Udhtimet sentimentale t tregimtarit anglez Lorens Stern (1713-1768) dhe Wilhelm Meister i Johan W. Gtes (1749-1832). Gjat shekullit XIX romani i personazhit zhvillohet n vende t ndryshme. N veprimet e personazheve t veanta futet edhe motivi i gjer social; ve ksaj hollsisht prshkruhet mjedisi dhe ambienti n t cilin jetojn dhe veprojn personazhet. Disa autor n mnyr t veant do ta theksojn prapavin sociale dhe shoqrin, por personazhet do t mbeten edhe m tej bartsit kryesor t ides s caktuar t nj grupi ose klase sociale. Prfaqsues i shquar i ktij romani sht shkrimtari rus Ivan S. Turgeniev (1818- 1883) me romanet e tij Etr dhe bij, Rugjini dhe Tymi. Romani shoqror autor t tjer do ti kushtojn rndsi m t madhe bots s jashtme,

272

milieut shoqror dhe familjar sesa figurs s heroit kryesor. Kshtu romani i personazhit kalon n romanin shoqror (ose hapsinor), sepse hapsira me kohn dhe shoqrin jan forca fomsuese n komponimin e romanit. Shembulli m i mir i ktij lloji t romanit sht cikli i romaneve me titullin e prbashkt Komedia cili njerzore (La comdie i humaine) i romancierit francez, Honor de Balzac (1794-1850), i konsiderohet (n themelues romanit shoqror. Dikens, Romane t ktij lloji kan shkruar: Floberi, Zola, Mopasan Franc), Riardson, Filding, Golsford, Drajzer, Tuen (n Angli dhe n Amerik), Gte, Klajst, Frajtag, Suderman, Tomas Man (n Gjermani), Gogol, Tolstoj, Turgeniev, Dostojevski, Gorki (n Rusi), Ndoc Nikaj Marcja,Bukurusha,Lulet n thes, Brbuqja, Foqion Postoli Lulja e kujtimit, Pr mbrojtjen e atdheut, Haki Strmilli, Sterjo Spasse, Azem Shkreli, Rexhai Surroi etj. Romani familjar tipare t caktuara t romanit familjar kan ato vepra n t cilat shqyrtohen disa gjenerata t s njjts familje, duke zhvilluar dhe analizuar shkaqet biologjike, psikologjike dhe shoqrore t ekzistimit dhe t shkatrrimit t tyre. Realizimi m i rndsishm i ksaj forme t romanit sht cikli i romaneve mbi Rougon-Macquart-t Historia e natyrshme dhe shoqrore e nj familjeje nn Mbretrin e Dyt i Emil Zolas. N t njjtin ton

273

jan shkruar edhe romanet Budenbrokt t Tomas Manit, Saga e Forsajtve t Xhon Golsfordit etj. Romani psikologjik theks plotsisht t ri n strukturn e romanit modern sjell shkrimtari rus, Fjodor M. Dostojevski, n veprat e tijKrimi dhe ndshkimi, Idioti, Vllezrit Karamazov. N analizn, paraqitjen dhe vlersimin e personazheve t veta, Dostojevski vmendjen m t madhe ia kushton deprtimit t gjithanshm n motivet e fshehta t psiks s njeriut dhe t problemeve t shoqris. Romani modern si edhe novela moderne, prqndrohet n vetrrfimin e personazheve, n gjetjen e ndrdijshme t jets njerzore, duke iu shmngur fabuls dhe rrjedhs kohore. Romani i rrjedhs s vetdijes stilistike n zhvillimi e - synon n Kshtu zbulimin e tekniks plotsisht t re dhe t qasjes s re personazheve. shkrimtarja Virxhinia Vulf, n veprn e saj Zonja Dalovaj ndalet vetm n nj dit t vetme nga jeta e nj gruaje. Tema e romanit sht bota ideore e personazhit radhitja kryesor dhe e me t gjitha asociacionet situata e e me t mundshme dhe rrjedhn (rrymn) e vetdijes. Mungon kohore evolutive, kaluara e sepse dhe drejtprdrejt (manifestohen) dhe n raportet

karakteret e tjera sillen n at form si shfaqen gjendjen drejtprdrejt vetdijes. Kurse Xh. Xhojs n romani Uliksi, shqyrton vetm nj dit qershori t viti 1904 nga jeta e dy

274

qytetarve dablinas, duke i kushtuar kujdes t plot dhe t gjithanshm rrjedhs s vetdijes s tyre. N t skemi m as fabul tradicionale, as profilin e karaktereve t theksuara, as distancn kohore n paraqitjen e lnds. Synohet n zbulimin sa m t plot t brendis s njeriut, njohjen e bots ideore dhe ndijesore t personazheve kryesore. Shkrimtari francez, Marsel Prust, n ciklin e romaneve (prej tet pjessh) N krkim t kohs s humbur n qendr t vmendjes s vet e v vetveten me kujtimet e tij t pasura, analizon ndjenjat e tij t drejtprdrejta dhe ndjenjat e rivalve t tij, duke i plotsuar ato me bollk me asociacionet e tij. Romani lum (roman fleuve)- N letrsin franceze midis Dy Luftrave vrehet risi n zgjerimin e veprimeve stilistike dhe komponimin e lnds s veprave letrare. N kt koh krijohen cikle romanesh (roman fleuve - romani lum) n t cilt synohet q personazhet t paraqiten n planin m t gjer dhe n nj hapsir m t madhe se vepronin romanciert e shekullit XIX. Kshtu, p.sh. Romen Rolan n veprn Zhan Kristof (e prbr prej nnt pjessh) paraqet figurn dhe rrugn jetsore t nj muzikanti, kurse prmes shoqrore tij atmosfern para Lufts shpirtrore s dhe lvizjet Xhorxh Par Botrore.

Diamel, n serin e romaneve Jeta dhe aventurat e Salavinit, paraqet galerin interesante t ekzistencs s t humburve dhe t t dshtuarve, t cilt nuk

275

mund t gjenden assesi n jet. Zhyl Romen, n veprn Njerzit e vullnetit t mir midis t parve n mnyr m t plot zbaton teknikn e renditjes simultane ndyshme, t temave u t ndryshme: me karakteret monologt e e ndryshme dhe fabulat e ndryshme ndriohen n an t duke plotsuar brendshm. Andre Zhid, n veprn Falsifikuesit e parave (1925) sjell disa versione t ngjarjes kryesore: s pari e paraqet rrfimtari, pastaj njri nga heronjt, pastaj vet autori me komentet e veta. (N kt paraqitje nuk flitet pr romanet e ndryshme detektive dhe literaturn e veant t ashtuquajturn literatur shundi. Kta nuk hyjn n konceptin e artit, sepse veprat e tilla jan t menduara si efekte t lira dhe zbavitjen e dmshme t lexuesve. Megjithat, ekziston edhe nj lloj shum i zhvilluar i romanit pikar, n t cilin flitet mbi jetn e aventurierve dhe t vagabondve. Po kshtu duhet t prmendim se sot prdoret emrtimi antiroman pr shum krijime t reja n fushn e romanit. T theksojm se ktu nuk bhet fjal pr ndrprerjen e forms s romanit, por flitet pr nj form t re t romanit bashkkohor n kushtet e reja t jets letrare i cili ka prparsit e veta etj.). Tregimi pr dallim nga romani, sht vepr e shkurtr prozaike n t ciln prshkruhet nj pjes e jets s njeriut, gjegjsisht, nj period nga jeta e

276

personazhit. Nga kndej tregimi sht m i vogl pr nga vllimi, n aspektin e zgjedhjes s lnds, prpunimit dhe kompozicionit, pr t vlejn t gjitha krkesat si edhe pr romanin. Kshtu, ndarja e tij bhet sipa lnds dhe metods, sikundr q bhet edhe ndarja e romanit. Tregimi sht m popullor se romani, sepse veprimi paraqitet n mnyr m t ngjeshur, zgjidhet vetm ajo q sht m interesante dhe q lidhet drejtprdrejt me personazhin kryesor, temn dhe me kompozicionin e tij t lidhur, ndikon m sugjestivisht te lexuesi. Edhe n tregim personazhet duhet t prpunohen psikologjikisht dhe veprimi t arsyetohet n mnyr t mjaftueshme, rrfimi t jet i natyrshm dhe n pajtim me lndn dhe personazhet. Duke folur pr ehovin, Tomas Man, n lidhje me tregimin thot: ehovi (si edhe Mopasani) ka knaqur dimensionet modeste t tregimit. Dhe puna e till nuk krkonte nga shkrimatri at qndrimin heroik t shkrirjes mbi vepr me vite, ndonjhere edhe me decenie. Ndaj llojit t till letrar sikur t kem ndjer njfar urrejtje, duke mos kuptuar q ather se fuqia e gjeniut mund t prmblidhet edhe n lvoren e arrs. Ende se kam pasur t qart se tregimi me qartsin dhe me koncizitetin e tij mund t prfshij thelbin dhe esencn e jets dhe t nxit te ne admirimin m t madh. Dhe kshtu n dukje vepra e vogl pr nga fuqia e vet mund ti kaloj edhe romanet m t mdha, t ngritur deri n re, romane t mdha t cilt gjat

277

kohs pashmangshm zbehen, pa hetuar, kalojn n bezdi t mbl dhe harrohen. N tregim prshkruhet zakonisht vetm nj pjes e shkurtr e jets s personazhit. Subjekti n t sht i thjesht dhe shtrihet n nj koh t shkurtr zakonisht me nj ose pak personazhe. Tregimi zanafilln e tij e ka n prozn tregimtare t folklorit dhe formn e tij t mirfillt si lloj letrar e arriti n kohn e Rilindjes evropiane. Kt lloj letrar e kan lvruar shkrimtar t shquar t shekujve XIX dhe XX, si: Mopasani, ehovi, M. Tueni, XH. Londoni, Lu Sin, M. Gorki etj. Edhe n letrsin ton ky lloj letrar filloi t lvrohet n kohn e Rilindjes Kombtare dhe si tregim i par n letrsin ton konsiderohet Gjahu i malsorve i K. Kristoforidhit. M von numri i shkrimtarve q do t shkruajn tegime do t rritet. Ktu do t prmendim disa prej tyre: Migjeni, Dh. Shuteriqi, Sh. Musaraj, F. Gjata, Z. Sako, N. Prifti, I. Kadare, D. Agolli, T. Lao, A. Kondo, D. Shaplo, Dh. Xhuvani, H. Sulejmani, R. Kelmendi etj. Tregimi i shkurtr (ang. Short story, gjer. Kurzgeschichte) sht nj nga format m t prpunuara t tregimit bashkkohor. U krijua n Amerik n shekullin XIX (krijues i tij konsiderohet Edgard Alan Poe), m von u prvetsua edhe n letrsin angleze, gjermane, ruse dhe n letrsit e tjera evropiane, kurse prfaqsuesit e tij m t mir

278

konsiderohen: Mark Tuen, Henri Xhejms, O. Henri, Ernest Heminguej, V. Fokner, Gogoli, ehovi, Flober, Mopasan, Kafka dhe G. Ben. N letrsin bashkkohore kt e lvrojn t gjith shkrimatart, duke gjetur n tematikn dhe faturn e tij shprehjen m t mir pr shqetsimet dhe tendosjet nervore t njeriut modern. Tregimi i shkurtr dallon nga novela, jo vetm nga shkurtsia e tij sesa nga orientimi i tij i drejtprdrejt dhe intensiv n nj ast fatal (t kobshm) n jetn e njeriut. Derisa novela gradualisht ecn drejt kulmit t veprimit, i cili zgjidhet me poentn, tregimi i shkurtr q nga fillimi koncentrohet n astin fatal n jetn e personazhit. Ky ast vjen befas dhe pashmangshm. Njeriu sht prplasur n nj bot kaotike dhe t ashpr, n t ciln ndeshet n do ast me fakte t cilat brutalisht dhe deprtueshm zbulojn se sa sht i pandihm, i gjor dhe i rrezikuar. Frikadhe dshprimi jan m s shpeshti pasoj e ktyre zbulimeve. Faturn e tregimit t shkurtr e karakterizon orientimi n fund t tregimit nga fillimi i tij. N at roman pes minutsh, si e quajn disa teoricien tregimin e shkurtr, shkrimtari duhet ta koncentroj shikimin e tij n tr jetn e nj njeriu dhe n t t gjej at ngjarje n t ciln si n vatr thyhet e tr jeta e atij njeriu. N kt aspekt, tregimi i shkurtr, edhe m shum se novela, synon n koncizitetin dhe tendosjen e veprimit dramatik.

279

Skica sht nj tregim i shkurtr i nj ngjarjeje, i nj episodi ose personi q ndodh me t vrtet, pa trillime t imagjinats. Dallimi midis tregimit, tregimit t shkurtr, jan t vogla, thuajse dallime t t tilla ska n kuptimin teorik. N pyetje sht pak a shum zhvillimi i tyre n aspektin kompozicional. N esenc t gjitha kto jan kategori t ngjeshura dhe t komponuara vijdrejt dhe megjithat si t tilla mund t ken efekt t drejtprdrejt artistik. Novela (lat. novus, frngj. nouveau, nouvel, it. nuovo risi) dallon nga tregimi nga ajo se pr tematik merr ndonj ngjarje jo t rndomt, interesante, t mundshme ose t vrtet dhe e zhvillon nj konflikt t vetm, gjegjsisht t orientuar drejt zgjidhjes s tij. Prej kndej ajo sht e afrt me dramn, me veprimin e ngjeshur, me kolizionin dramatik, me dinamizmin dhe tensionin, prandaj sht shum m e prshtatshme pr dramatizim sesa tregimi. Ndonse forma novelistike ka ekzistuar q n antikitet dashurore n formn shum e tij e historive peripeci, t XIV), aventuriere krijues i me dhe me novels titull

konsiderohet shkrimtari italian Gjovani Bokao, me prmbledhjen novelave kurse Dekameroni(shekulli prfaqsues

kryesor t saj kan qen: Viland, Klajst, Grilparcer, Keler (te gjermant), Merime, Stendal, Dode, Mopasan,

280

P. Loti (te francezt), Pushkini, Gogoli, Turgenievi, Tolstoi dhe ehov (te rust) etj. Kjo form letrare u lvrua edhe n letrsin shqipe. Novela kan shkruar M. Grameno (Varri i pagzimit, Oxhaku, E puthura), Z. Sako (Bereqeti, Dit t gzuar), F. Gjata (Tana), S. Spasse, H. Sulejmani, S. Imami, R. Kelmendi, T.Hatipi, A. Pashku etj. Llojet tjera t poezis epike- ( miti, legjenda, prralla, prrallza, fjalt e urta). Q nga kohrat e lashta njeriu n rrfime dhe n t rrfyer ka gjetur prgjigjen pr shum enigma t jets dhe t bots. Forma m e vjetr e ktyre rrfimeve ka qen miti, t cilin e gjejm n fillim te t gjitha kulturat njerzore dhe i cili paraqet formn sinkretike t religjionit, filozofis, poezis dhe t njohjes shkencore. N mit flitet mbi fuqit kryesore t bots shpirtrore dhe shqisore, qiellin dhe tokn, t cilat personifikohen dhe antropomorfizohen si qenie hyjnore, mbi origjinn dhe veprat e s cils japin shpjegime n form t rrfimit. N mit shpjegohen dukuri t ndryshme natyrore (ndrrimi i dits dhe i nats, i stinve t vitit), ashtu sikudr q jepen edhe prgjigje n pyetjet kryesore t jets s njeriut n tok: mbi krijimin e bots dhe t njeriut, mbi raportet midis njerzve, mbi pushtetin dhe fuqin e hyjnive, heronjve dhe mbretrve etj. Sistemi i ktyre rrfimeve e sajojn mitologjin e nj populli ose e nj rrethi t tr kulturor (mitologjia greke dhe romake, e krishter, nacionale),

281

kurse motivet, veprimet dhe personazhet e ktyre miteve paraqesin nj thesar t pashtershm pr krijimet artistike t t gjith popujve dhe t t gjitha kohrave. T afrta me mitin jan legjendat (lat. ajo q duhet lexuar), n t cilat flitet mbi hyjnit dhe shejtnort, mbi heronjt, zanat, djajt, mbi udirat dhe luftrat e besimtarve kundr fuqive t pandershme, mbi krijimin e vendeve t ndryshme etj. Legjendat i ndeshim n folklorin e t gjith popujve. Nga heronjt tan legjenda t bukura jan krijuar mbi heroin ton kombtar, Sknderbeun, t cilat jan ruajtur sidomos tek arbresht e Italis etj. Po kshtu jan krijuar legjenda mbi krijimin e ndonj qyteti, fshati, etj. Saga (skand. e vj. saga tregim) ka nj prapavij historike dhe sht vshtir ta prkufizosh nga kronikat mesjetare p.sh. rrefimet mbi heroin kombtar zvicran, Vilhelm Telin etj. Nga llojet e letrsis popullore sht edhe prralla, e cila dallon nga legjenda dhe saga pr karakterin e saj fantastik dhe heronjt e saj t cilt kryejn heroizma po ashtu n nj bot fantastike. Ata kan strukturn e tyre t njjt. Prrallat zakonisht fillojn me fjalt: na ishte se na ishte dhe prfundojn me: as prrall ju rrfeva, po desha ju gnjeva etj. Rolin kryesor n prralla e luan heroi dhe ndihmsit e tij. N to dallojm elementin fantastik dhe real. Veprimi n to zhvillohet vijdrejt, pa kthesa t shumta dhe

282

fillon menjher (in media res). Prfundimi i tyre zakonisht sht i gzueshm. Prrallat mund t jen: prralla mbi kafsht, prralla fantastike, prralla shoqrore, moralizuese, humoristike etj. Prrall za (lat. fabula prrall)- sht nj lloj letrar q u krijuar q n koht e lashta. Ajo krijohet edhe n vargje edhe n proz. I prket llojit didaktikmoralizues t poezis epike, n t ciln kafsht ose sendet alegorikisht paraqesin tipat e veant t njerzve si, p.sh.: dhelpra- njeriun dinak, ujku gjakpirsin, gomarri t marrin etj. Kan karakter figurativ dhe shpesh prfundojn me nj porosi morale, t cilat shpesh si kan formn n e fjalve njqind t akte urta t (proverbave). Fabulisti francez, La prkufizuar nj komedi Fonteni, e ka

ndryshme, skena e t cilave sht gjithsia. Fabula kan shkruar: Ezopi, Fedri, La Fonteni, Krillovi, Lesingu, ndrsa te shqiptart Santori, Negovani, Naimi, ajupi etj. Fjalt e urta (lat. proverbium apo fjal e urt) jan krijimi t shkutra me karakter didaktik, prmes s cilave shprehet mendjemprehtsia dhe urtia e krijuesit. Ato jan t shkurtra me nj form t mbyllur shpesh ritmikisht t stilizuara me rim t brendshme. Prmes tyre shprehen mendime dhe gjykime pr shtjet e ndryshme jetsore. Ato n popull shpesh quhen fjal t mome ose fjal ari: Po spunove n t ri, do t vuash n pleqri, Puna t jep shndet etj. T ngjashme me

283

fjalt e urta jan edhe gjegjzat t cilat n popull ndryshe quhen kashelash etj. Kto shquhen pr koncizitetin e tyre. N to parashtrohet ndonj pyetje e cila krkon prgjigje: Kmbt n balt, kokn n ar (kalliri i grurit), Mulliri bluan, dllinja luan (goja dhe mustaqet), Asht nji kull e bardhe, pa dritare e pa shkall (veza), Nj pat qafgjat, duke ikur bn shamat (aeroplani). N fund t theksojm se disa studiues kto lloje t shkurtra epike pr t cilat folm i vendosin n lirik.

LETRSIA DRAMATURGIKE
Drama sht gjini letrare e cila vetm n sken e gjen mishrimin e saj t plot. Prej kndej veori themelore e saj sht se ajo kushtzohet nga shfaqja

284

teatrore. Ajo nuk mund t shpjegohet e veuar nga realizimi i saj skenik. Nyjn kryesore dramatike e prmban konflikti dramatik. Konflikti sht veori qensore e veprave dramatike, pa konflikt dramatik nuk do t kishim dram. Konflikti shpie deri te tensionimi i forcave t kundrta, deri te aksioni dhe reaksioni i forcave kundrshtare, me ka veprimi dramatik zhvillohet me nj dinamizm q ecn drejt zgjidhjes s tij. Kundrthniet q paraqiten n dram mund t jen kundrthnie shoqrore, duke filluar nga konfliktet e brendshme t individit, (Fausti i Gtes), ose konflikt moral (Antigona e Sofokliut), lufta e heroit kundr forcave t jashtme ose e mishrimit t tij n nj grup individsh ose t nj individi (Cubat e Shilerit) deri te konfliktet e mdha shoqrore (Armiqt e M.Gorkit) etj. Dramn e kan shkruar thuajse t gjith popujt, andaj sht e pamundur q ajo t vendoset n nj vend ose nj popull. Ajo sht krijuar te t gjith popujt dhe n t gjitha vendet, varsisht nga kushtet shoqrore-kulturore t akcilit popull apo vend. Meq veprat dramatike shfaqen n skenat teatrore ato shum leht prhapen nga nj vend n tjetrin, nga nj popull te tjetri dhe ndikimet leht barten prej nj vendi n tjetrin, prej nj populli te tjetri, pranohen ndikimet, grshetohen mesveti etj. Fillimet e drams i gjejm n letrsin klasike greke. Rrnjt e saj ajo i ka n kngt ceremoniale

285

religjioze, n ditirambet dialogjike kushtuar Dionisit, hyut t vegjtacionit, vers dhe gzimeve jetsore. Kngt i kndonte kori (gr. khoros, grup aktorsh t cilt luanin rreth viktims dhe kndonin kng). Me koh kngt korale morn karakter dialogjik: prijsi i korit, korifeu, ia fillonte kngs, kurse kori i prgjigjej poashtu me kng. Krijuesi i tragjedis greke, Tespisi, i cili veprn e par t ktij lloji e ka shfaqur n vitin 534 p.e.s., ve korifeut ka paraqitur edhe nj aktor; aktorin e dyt e futi Eskili, kurse t tretin Sofoliu dhe kshtu ata krijuan n sken situata t plota dramatike. Ska dyshim se kulti mbi hyun Dioniz dioniziane komedis. N kohn kur u shfaq tragjedia skishte teatr dhe skenare dhe kur u ndrtua teatri ma pllaka guri amfiteatri skena skishte perde dhe kulisa (fr. coulisse nj nga dekorimet (si mur) e vendosur n ant e skens) dhe drama shfaqej nn qiellin e kthjellt, dmth. n fush t hapur. N njrn dhe tjetrn an t skens vendoseshin dhoma t vogla skena t cilat u shrbenin aktorve pr tu veshur dhe pr tu maskuar, kurse skenn m tej e paraqiste pllaka e gurit t murosur. Skena e prgatitur kshtu i imponoi letrsis dramatike ligjet t cilat m von u njohn me emrin tri njsit dramatike: njsia e vendit, e kohs dhe e veprimit. kan mundur ta dhe kremteve krijimtarin nxisin

dramatike n Greqi, e n veanti t tragjedis dhe

286

N kohn antike dramat shfaqeshin n form t garave midis shkrimtarve dhe shfaqja ka mundur t zgjat prej dymbdhjet deri n tetmbdhjet or, madje edhe njzet e katr or. Nse kt koh ska mundur ta mbuloj nj dram, jan shfaqur dy-tri drama njra pas tjetrs, t cilat kishin nj tem t prbashkt. Dramat e ktilla quheshin triologji. Ndodhte shpesh q pas triologjis e cila prfshinte ngjarje t rnda tragjike, n fund t shfaqej edhe nj loj gazmore. Kshtu u krijua tetralogjia (gr. tetra katr + lgos fjal, t folur = katr vepra letrare t lidhura nga aspekti ideor t cilat formojn nj trsi). N tr kt sht dashur t ruhej njsia e kohs. N sken ska mundur t bhej asnj ndryshim i kulisave dhe i dekoreve, sepse kjo nuk ekzistonte. Kshtu, fitohej prshtypja se veprimi n jet, respektivisht n shoqri, ndodhte n rrjedhn e pandrprer t kohs vetm aq sa zgjaste edhe shfaqja n sken. Veprimi n sken duhej t zhvillohej ashtu q t gjitha hollsit n dram t ndodhin n nj vend. Sishte e mundur q disa ngjarje q e prbnin trsin dramatike t shfaqjes t ndodhnin n rrug, t tjerat n fush ose n vende t largta, por synohej q veprimi i trrsishm dramatik t ndodhte pr nj ast n nj lokal t madh t pallatit, n paratempull etj. Kshtu prmbushej njsi e vendit. Ndrkaq, njsia e veprimit, sht ligj themelor n krijimin e veprve letrare, kurse n dram duhet t realizohet parimi i

287

till, sepse n kt lloj t veprave letrare m s shumti i nshtrohen personazhit kryesor ose heroit t drams dhe do gj q ndodh n t. Ngjarjet sporadike, episodet, skenat dhe situatat, duhet t lidhen dhe t orientohen drejt asaj ngjarjeje e cila paraqet qendrn ose linjn kryesore n rrjedhn dramtike. Personazhet vendosen poashtu n raport me heroin kryesor dhe me aksionet e tyre drejtohen tek ai, sepse do gj q ndrmarrin prqndrohet pr a kundr qllimeve t bartsit t veprimit. Pa njsin e veprimit sdo t mund t realizohej ideja e shkrimtarit. Pa njsin e veprimit smund t ket vepr dramatike dhe prgjithsisht vepr letrare. Kur u prsos skena, e pajisur me kulisa, dekore e perde, u krijuan mundsi m t mdha q me an t mjeteve teknike t prsoset shfaqja e veprave dramatike ku prfshihen ngjarje nga mjedise t largta gjeografike, pra, vende t ndryshme dhe largsi m t mdha kohore. Ather u lan njsit e kohs dhe t vendit, dhe mbeti njsia e veprimit si ligjshmri e pashmangshme n krijimtarin letrare n prgjithsi. Nj thyerje t till n zhvillimin e teatrit n braktisjen e njsis s kohs dhe t vendit, mendohet se e ka br Shekspiri n fund t shekullit XVI dhe n fillim t shekullit XVII, sepse ai gjithsesi i pari e futi perden n sken. Drama dallon nga t gjitha gjinit dhe llojet letrare ngae ajo ssht vetm art letrar, por edhe art

288

teatror. Ajo sht lloj i veprave letrare, sepse n t jepet teksti letrar, tekst i cili duhet t paraqitet, t shfaqet n sken, dhe paraqitja e veprimit n sken del nga sfera e artit letrar dhe prfshihet n artin teatror i cili ka ligjet e veta t veanta sipas t cilave zhvillohet. Paraqitja e veprimit lidhet me nj varg problemesh n fushn e teoris teatrore, n fushn e aktrimit dhe t gjitha mjetet e tjera teknike-shprehse: skenografin ( gr. skn skena, dhe grph vizatoj, pituroj) dmth. arti i prgatitjes s hapsirs n t ciln do t luhet drama), ndriimin (ndezja dhe shuarja e llamps, lindja e diellit, e hns etj.), muzikn (vettima, zhurma e shiut, ziles, krisma e armve etj.), kostumet (veshja me t ciln do t paraqiten aktort), rekuizitet ( sndet n sken me t cilat shrbehen aktort me rastin e paraqitjes) etj. Shfaqja tearore shfaqet para shikuesve, publikut, me nj qllim t caktuar, sepse nuk mund t jet shfaqje ajo q nuk paraqitet pr ndonj qllim t caktuar. Shfaqje teatrore mund t jet vetm ajo shfaqje e cila realizohet n baz t ndonji teksti letrar. Andaj me rndsi sht edhe procesi i i transfomimit t tekstit letrar n shfaqje, ku rol t rndsishm luan regjisori (fr. rgisseur regjisor, organizatori i vnies n sken i shfaqjes teatrore ose kinematografike), i cili vendos se role do tu prcaktoj aktorve t veant, n mnyr do t paraqitet veprimi, dhe si do t realizohet t folurit e gjall n mbshtetje t tekstit t

289

shkruar. N njfar dore regjisori sht edhe interpret i veprs dramatike, ashtu q midis shfaqjes teatrore dhe veprs, n pajtim me veprimin e regjisorit, mund t ket dallime t dukshme. Rol t rndsishm n realizimin e tekstit n sken ka edhe aktori, detyra e t cilit sht ta interpretoj personazhin n pajtim me at se krkon prej tij vet teksti dhe regjisori, por n transformimin e tekstit t shkruar n t folurit t gjall, n veprimet t cilat jan t nevojshme q tr personalitetin e tij ta vr n shrbim t prezantimit t personazhit q e luan, nuk duhet ln anash prpjekjet krijues personale t aktorit. Faktor me rndsi n shfaqjen teatrore luan edhe publiku, sepse nse shfaqja teatrore nuk komunikon me publikun ather ajo nuk mund t arij efektin q duhet ta ket. Kur ai v kontakt me aktort si barts t porosive t caktuara artistike, shfaqja teatrore e plotson n trsi rolin e saj si mnyr e pazvensueshme e komunikimit artistik midis tij dhe dhe publikut. Drama n sken gjen mishrimin e saj si partitura n ekzekutimin muzikor (G. Vilpert). Ekziston dallimi midis shfaqjes dramatike dhe ceremonis ose ritualit (lat. ritus, ceremoni) sepse rituali nuk njeh shikues, gjegjsisht publikun, por vetm pjesmarrsit aktiv dhe pasiv, kurse shfaqja teatrore, ndrkaq, krkon aktor, nj hapsir ku do t luhet loja, respektivisht ajo q do shfaqet dhe publikun i cili e prcjell shfaqjen. Dramaturgu, n krahasim me

290

romancierin, gjendet n nj pozit m delikate sepse sht i kufizuar me hapsirn n zhvillimi e veprimt dramatik dhe shum mundsive t tjera rrfimtare. Ai mund ti prfshij vetm ato ngjarje t cilat mund t paraqiten n sken dhe, si shkrimtar, asgj stregon n emrin e vet, sepse n vend t tij flasin heronjt e tij. N dram ska prshkrime t natyrs dhe t mjedisit, ska tablo t gjra mbi ambientet e ndryshme ku ndodhin veprimet dhe e gjith kjo duhet t prfshihet dhe sqarohet me dekorimin n sken, psikologjin dhe sjelljen e personazheve. Teksti i veprs dramtike prbhet prej dy pjessh: tekstit dramatik, t cilin aktort ia kumtojn publikut dhe, tekstit q i kushtohet rgjisorit dhe aktorve. Ky tekst quhet didaskali, q luan rol ndihms pr aktort dhe regjisort.

291

STRUKTURA E TEKSTI DRAMATIK


I gjith veprimi n dram zhvillohet prmes dialogve dhe monologve. Dialogt (gr. dilogos bised), jan forma m e prshtatshme pr tu realizuar situatat e tilla dramatike, prmes t cilave personazhet shprehin qndrimet e tyre. Dialogt duhet t jen t gjall, t tendosur ashtu q kundrthniet n qndrimet Ekziston dhe e personazheve midis t thellohen deri n dhe e zgjidhjen e problemeve t parashtruara n dram. dallimi dialogut pr dramatik ndrprerjen dialogut tregimtar. Dialogu tregimtar rrjedh qet vijdrejt dhe shrben monotonis n paraqitjen e prmbajtjes dhe n form t rrfimit ta orientoj vmendjen e lexuesit edhe n hollsi t dors s dyt. Dialogu dramatik gjithsesi sht zhvilluar nga dialogu tregimtar, duke u liruar nga prcjellst tregimtar: tha, erdhi, i ndrhyri n fjal etj. Dialogu dramatik sht m i gjall dhe m i drejprdrejt, sepse nga skena dgjohet t folurit e vrtet e personazheve. S fundi, dialogu dramatik sht mnyra m e prshtatshme pr vnien n lvizje t veprimit dramatik dhe pr mbajtjen e tempit t aksionit nd dram i cili gjithher duhet t jet i tendosur dhe dinamik. T folurit e shkurtr t

292

bashkbiseduesve, nga i cili sht sajuar dialogu, quhet replik. Ve dialogut, n dram prdoret edhe monologu (gr. mnos vet, nj, dhe lgos fjal), prmes t cilit personazhi i drams shpreh qndrimet, dispunimet, qllimet e veta. Monologt shrbejn pr rrfime personale, pr meditime t brendshme dhe pr komunikimin e ndonj ngjarjeje e cila sht zhvilluar jasht hapsirs dramatike. Pr dramaturgt monologt jan mjete shum t prshtatshme prmes t cilve personazhet shprehin ndjenjat e veta duke mos u kuptuar nga t tjert, dmth. q t tjert mos ta dgjojn. Monologu i brendshm n letrsin tregimtare n roman dhe tregim sht nj procedim stilistik mjaft i prhapur me t cilin prcillet rrjedha e vetdijes s personazheve m t rndsishme n vepr. Lexuesi shpesh ssht n gjendje q ti sqaroj vetes se disa pjes, fragmente dhe digresione n roman i shqipton n vetvete heroi i veprs ose shkrimtari, sepse kto jan aste t prjetimve dhe t meditimeve t nnvetdijshme... Drama antike, e shfaqur n hapsir t hapur, nuk ka mundur t ndahet n trsi kohore ose n disa pjes t tjera n trsi m t vogla. Para fillimit t shfaqjes, udhheqsi i korit, korifeu, u komunikonte shikuesve se do t paraqitet n dram dhe ku sht zhvilluar n t vrtet ngjarja. Kjo pjes e drams

293

sht quajtur prolog (gr. prologos , pro prpara dhe logos fjal). Fundi i drams, ku prap jan dhn shpjegime se ka ndodhur n dram, sht quajtur epilog (gr.epilogos, nga epi - mbas dhe logos fjal). N fillim t do vepre dramatike gjendet nj pjes e tekstit t cilin nuk e shqiptojn as aktort, dhe i cili nuk i dedikohet vetm regjisorit dhe aktorve, por edhe publikut. Kjo pjes e tekstit dramatik quhet lista teatrore ose afishe, n t ciln shnohen emrat e aktorve q inteprtojn personazhet e drams, emri i regjisorit dhe i skenografit, shpesh edhe emrat e pjesmarrsve t tjer n prgatitjen e shfaqjes teatrore (kostumografit etj.). T folurit n sken e pcjell mimika, dmth. loja e caktuar me muskujt n fytyr, e cila sht n harmoni me prmbajtjen emocionale e asaj q flitet. Mimikn e prcjellin gjestet, dmth. lvizjet e duarve, koks, t trupit t tr. Me prdorimin e perdes dhe me heqjen e njsis s vendit dhe kohs, vepra dramatike filloi t ndahet n disa trsi m t mdha, t cilat u quajtn akte. Ekzistojn drama me nj e dy akte, kurse dram e plot konsiderohet pjesa prej tri e deri n pes dhe gjasht akte. Akti sht pjes e veprimit i cili zgjat nga ngritja e deri te mbyllja e perdes. Meq aktet jan trsi t veanta, ato srish duhet t jen t lidhura fortsisht midis tyre, sepse veprimi i aktit pasues organikisht sht vazhdim i aktit paraprak. Midis

294

akteve ekziston pushimi i domosdoshm ose pauza, jo vetm pr lodhjen e shikuesve, por edhe pr shkak t mashtrimit pr t krijuar prshtypjen mbi largsin kohore midis ngjarjeve. Akti mund t ndahet n skena, dukje ose pamje kto jan sinonime t t njjtit nocion: do ndryshim i personazhit n sken ikja e njrit ose dalja (shfaqja) e tjetrit quhet pamje ose sken. Ktu duhet dalluar tablon si pjes m e madhe aktit. Disa skena ose pamje mund t prbjn nj episod m t madh n nj akt dhe episodi i till quhet tablo. Ekzistojn drama t cilat, n vend t akteve, jan tablo t prthyera.

HISTORIK I DRAMS
Drama n kuptimin e ngusht pr nga origjina (zanafilla) sht lloj i ri i gjinis dramatike. Shfaqet n shoqrin e zhvilluar qytetare t ciln e preokupojn probleme t shumta sociale. Tematika e saj sht e larmishme, sepse deprton n t gjitha raportet shoqrore dhe klasore. N t shtrohen pr tu zgjidhur probleme t shumta t ekzistencs s njeriut n shoqri, shqetsimin e tij pr shkak t kundrthnieve dhe absurditeteve jetsore, bhen objekt i shpesht i

295

drams. N dram nuk ka patetik tragjike t heronjve t idealizuar, por ka vuajtje t mdha dhe luft t vetdijshme t personazheve reale pr zgjidhjen e shtjeve qensore t jets. Edhe n aspektin tematik drama i afrohet tematiks shoqrore dhe psikologjike t romaneve dhe t tregimeve, duke e paraqitur luftn morale t njeriut (e mira dhe e keqja, vetdija dhe poshtrsia, nderi dhe respekti, ambicia fisnike dhe karrierizmi etj.). Zgjidhjet e saj shpesh kan karakter tragjik, nga kjo drama m tepr i afrohet tragjedis sesa komedis. Por, pr dallim nga tragjedia, drama nuk e l njeriun n besimin se e keqja sht e pashmangshme dhe e pandashme nga natyra e njeriut, por ka karakter aktiv se t keqes duhet kundrvn dhe se sht e mundur t mposhtet. N dramat moderne tensioni dhe dinamizmi dramatik arrin jo aq me paraqitjen e kundrthnieve n shoqri, sa me paraqitjen dhe ndarjen e brendshme t personazhit. Veprimi dramatik n to sht statik: jasht nuk ndodh asgj, por kolizionet e brendshme t personazheve jan mjaft t thella dhe t fuqishme. Prej kndej duket se veprimi nuk lviz (antidrama), por psikologjikisht prgatiten goditje t tmerrshme dhe zgjidhje tragjike (dramat e Semjuel Beketit). Arti dramatik kulmin e tij e arriti n kohn e renesanss me shfaqjen e dramaturgut t madh anglez, William Shakespear-it (1564-1616), dramat e t cilit u shkruan n vargje dhe n proz, n t cilat numri

296

i personazheve parimisht sht i pakufizuar, ndrsa n situatat dramatike shpesh, krahas elementeve tragjike, futen edhe elemente komike, kurse shquhen pr kompozicionin e tyre t lir me ka edhe dallojn nga dramat antike greke. Prve Shekspirit kontribut n zhvillimin e drams evropiane dhan edhe dramaturgt spanjoll: Lope de Vega (1592-1635), Tirso de Molina (1571-1648) dhe Calderon de la Barca (1600-1681), t cilt me nj lehtsi t veant i thurnin dramat e tyre, t cilat shquheshin pr dialogt dhe monologt e tyre. Nj tip i veant i drams u zhvillua n kohn e klasicizmit francez, sipas t cilit imitoheshin dramat antike gj q solli deri te lindja e nj teorie t re sipas s cils dramat duhet t shkruhen sipas rregullave t caktuara, para s gjithash kto rregulla vlenin pr hartimin e tragjedis, e cila mohet m s shumti si lloj letrar. Ajo, pra, tragjedia duhet t shkruhet n vargje, stili i saj duhet t jet i lart, krakteret fisnike, kurse kompozicioni t zhvillohet n pes akte. Ve ksaj krkohej respektimi i tri njsive dramaturgjike i unitetit t veprimit, i vendit dhe i kohs. Dramaturgt (tragjediant) m t mdhenj francez t ksaj kohe jan Pierre Corneille (16006-1684) dhe Jean Racine (1639-1699), kurse komediografi m i madh i ksaj kohe ishte Molire (1622-1673), veprat e t cilit edhe sot jan modele t disa tipeve t komedis zakonore dhe t karakterit. sht Drama klasiite franceze sepse n prgjithsi dram racionale, krkon

297

qartsin e ideve t ekspozuara dhe t motiveve rreptsisht t arsyeshme. Ajo sht edhe didaktike, sepse dshiron dhe ta n msoj njfar shikuesin mase repektivisht sht edhe dgjuesin

moralizuese, sepse dnon t keqen dhe veset dhe lavdron virtytin dhe fitoren e detyrs ndaj pasionit. N kohn e romantizmit krijuesit i kundrvihen ashpr racionalizmit dhe normave t ngurosura t drams klasiite dhe prioritet i japin ndjeshmris, krkess pr natyrshmri dhe nevojs q n sken t tregohet jeta e vrtet. Mirpo ideja e tyre realiste n sken, n veprat e tyre nuk gjeti shprehjen e vrtet, duke u shndrruar n sentimentalizm dhe n retorikn e theksuar n paraqitjen e pasioneve. Parulla e tyre e natyrshmris dhe e s vtets, vetm n shekullin e nntmbshtjet prjeton realizimin e saj n dramn natyraliste, para s gjithash n veprat e Henrik Ibsenit (1828-1906) dhe t Gerhart Hauptmannit (1862-1946). Nga fundi i shekullit t nntmbdhjet dhe n fillim t shekullit njzet, krahas natyralizmit shfaqet dshira pr riprtritjen e drams romantike, (p.sh. Edmond Rostand, 1868-1918), teatri psikologjik, respektivisht, teatri lirik i Antaon Pavlovi ehovit (1860-1904), teatri simbolist (Maurice Maeterlinck, 1682-1949), teatri ekspresionist (Bertold Breht,1898-1956) dhe drejtime t tjera stilistike. Dramaturgu italian Luigi Pirandello (1867-1936, realizon nj varg veprimesh t reja

298

dramturgjike. Konfliktet dramatike n dramat e tij mbshteten n relativiten e s vrtets, mb pamundsin e dallimit t realitetit dhe iluzionit, andaj personazhet jan n moskuptimin e prhershm dhe n konflikt me jetn e drejtprdrejt shoqrore. Kjo sht me rndsi sepse n teatrin e kohs son ekzistojn tendenca t theksuara pr rrnimin e strukturs s qndrueshme dramatike dhe prpjekja pr krijimin e dramave t tilla t cilat radikalisht i kundrvihen linjs kryesore t tradits s drams evropiane e cila vjen nga tragjedia dhe komedia antike. Kshtu p.sh. Eugne Ionesco (Jonesko) dhe Smuel Beckett (Beket) n kuadr t t ashtuquajturit antiteatr, prpiqen ti thejn t gjitha konvencat e letrsis dramatike, duke shprehur tretjen, vetmin, ankthin dhe frikn e njeriut modern t formsuar me mjete t cilat prndryshe drama evropiane rrall i prdor (p.sh. zhillimin e fjalve jologjik dhe e t veprimit, t jolidhshmrin karaktereve.). situatat veprimeve then sjell

personazheve, mungesn e aksionit, jokonzistencn e Jonesko plotsisht n gjuhn lojn dramatike tradicionale n dialogun dramatik dhe n dramatike, kurse sken inkoherente me fjal dhe zhvillon raporte t palidhura dhe jologjike dramatike. Perosnazhet e tij n shmka jan marioneta, veprimet jan t automatizuara dhe n kuadrin jetsor groteske. Dramat e Beckettit prpunojn vetmin dhe humbjen e njeriut modern n

299

civilizimin bashkkohor dhe jan t njomura nga pikpamjet e parrugdalje dhe pesimiste n kuptimin e jets. N dramat e ktyre dy dramaturgve shum pak ka mbetur nga faktura e drams s hershme. Prandaj shpesh flitet pr shkak t dundrvnies s drams s mhershme mbi antidramn dmth. mbi nj form letrare e cila ssht m dram; natyrisht n kuptimin e mom tradicional. Nj variant t drams ka shkruar dramaturgu gjerman Bertolt Brecht (18981956) n dramat e tij p.sh. Nna kuraj dhe fmijt e saj, etj. Fabuln dramatike Brehti e zhvillon n nj varg pamjesh dhe skenash, n veprimin dramatik fut pika dhe kng si komentare dhe plotsime, dhe shrbehet me projektimin e prmbajtjes s veprimit para shfaqjes dramatike. Aktort e Brehtit nuk njjtsohen me personazhet e veprs, por ndahen nga roli si interpret, sepse ata nuk familjarizohen, por objektivisht, kritikisht shpjegojn. Prandaj dramaturgjia e tij quhet epike, kurse veprimet skenike epike, dmth. teatr epik, sepse n kuadrin strukturor t drams futin veprime epike, narrative. Letrsia dramatike dhe i gjith arti teatror kan pasur nj zhvillim t ndrlikuar dhe t bujshm. E lidhur drejtprdrejt me jetn, rolin dhe funksionin n shoqri, ajo, me tekst dhe aktrim, shpjegonte rrugn e fatit njerzor dhe krkonte pastaj n konfliktet dhe problemet sociale. Q nga shfaqja e drams romantike, kur bhen prpjekje pr shmangien e parimeve

300

klasiite jan

dram, nj

pastaj i

prmes madh

natyralizmit, dhe

simbolizmit dhe ekspresionizmit deri n kohn e re, shfaqur numr shkollash drejtimesh, me qllim t gjenden teknika dhe forma gjegjse, me t cilat do t paraqitet jeta e komplikuar n botn bashkkohore.

LLOJET E DRAMS
Dy jan format m t njohura dhe m t hershme t drams t njohura q nga antikiteti e deri m sot. Ato jan: tragjedia dhe komedia. N tragjedi trajtohen veprime serioze, kurse n komedi veprime qesharake. Tragjedia sht vepr e till dramatike n t ciln personazhi kryesor, duke luftuar pr idealet dhe qllimet e tij t larta shoqrore, bie n luft dhe humbja e tij shkakton, sipas Aristotelit, teoricienit t par t tragjedis, ndenjn e friks dhe t mshirs duke br spastrimin e ndjenjave t shikuesve, e cila

301

quhet katarz (gr. ktharsis sipas kathar pastroj). Heroi i tragjedis shquhet pr karakterin dhe vullnetin e tij t fort, pr kmbngulsin n bindjet e veta dhe vendosshmrin n luftn e tij t pakompromis kundr forcave kundrshtare. Si barts i drejtsis dhe i virtyteve t larta njerzore ai sht mishrim i aspiratave t popullit duke qen gjinj n konflikt me forcat e errta shoqrrore. Vdekja e tij shkaktohet nga i ashtuquajturi faj tragjik, t shkaktuar n momentin e hutis, mashtrimit dhe gnjeshtrs nga personazhet e tjera ose nga ndonj mosmarrveshje. Fundi tragjik sht mimi i fundit t cilin ai e paguan me jet. Tragjedia pati ndikim t madh te masat popullore pr ralizimin e lris, drejtsis etj., pr ka flijohen individt duke mbrojtur ligjet e pashkruara, t cilat jan shprehje e vullnetit t hyjnive, duke iu kundrvn ligjeve t shkruara t cilt ua imponojn arrogantt dhe sundimtart e vrazhd, uzurpatort ose tirant. N kt luft derdhet gjak dhe vdesin individt t cilt, me vdekjen e tyre, shkaktojn ndjenjn e friks dhe t tmerrit. Por jo t gjitha vdekjet shkaktojn ndjenjn e njjt: vdekja e personave negativ shpesh sjell deri te fitorja n sken, kurse vdekja e heronjve pozitiv, iedal, shkakton pikllim te shikuesit (kshtu, p.sh. te Hamleti asti tragjik sht mbshtetur n fatin e Ofelis dhe n vdekjen e Hamletit dhe Laertit, ku shikuesit prjetojn dhembje dhe mshir, kurse n vdekjen e xhaxhait t Hamletit

302

dhe n vdekjen e nns e cila pi gotn me ver t helmuar dedikuar Hamletit ose Laertit, shfaqet nj lloj lehtsimi te shikuesit dhe ndjenja e dnimit t drejt si dmshprblim pr tragjedin e shkaktuar). Tragjik jan ata persona t cilt vdesin n sken duke u sakrifikuar pr qllime morale dhe ideale t larta. Tragjedia lulzimin m t madh e prjetoi n kulturn antike greke n shekullin V p.e.s. Sipas mendimit t Aristotelit, ajo lindi nga ceremonit kushtuar hyut Dionis ashtu q korifeu n kngt korale ndahej nga kori dhe recitonte vargje t pavarura dhe zhvillonte bised me korin. Emrtimi tragjedi vjen nga fjala greke trgos, q do t thot cjap dhe d, kng, nga kndej me siguri n at koh antart e korit mbshtilleshin me lkurn e cjapit, duke i prezantuar prcjellsit mitik t Dionisit. Sipas gojdhns greke themlues i tragjedis konsiderohet Tespisi, kurse tragjediant m t mdhenj grek jan: Eskili (525456) i cili ka shkruar rreth 90 tragjedi, nga t cilat jan ruajtur t plota: Lutset,Perst,T shtat kundr Tebs, Agamemnoni,Koeforet,Eumenidet q jan pjes prbrse t trologjis Orestia. Eskili bri shum pr prparimin e skenografis, luajti si aktor, pastaj si regjisor, msues i korit dhe i valles, i shkurtoi kngt e vjetra korale, futi aktorin e dyt kurse nga Sofokliu mori aktorin e tret. Sofokliu (496-406) n gjinin e tragjedis ka qen shum m prodhimtar se Eskili. Sipas dshmive t autorve antik, ai ka shkruar

303

rreth 123 tragjedi, nga t cilat kan mbetur t plota, si drama satirike Ihneutt (Krkuesit e gjurmve). Nga 115 veprat e tij, nga t cilat njihen vetm titujt, kan mbetur dika m tepr se nj mij fragmente. Nga Sofokliu njihen kto tragjedi: Edipi n Kolon,Elektra,Trahiniet,Ajaksi,Antigona, Edipi mbret. T gjitha subjektet e tragjedive dhe t dramave satirike, Sofokliu i merrte nga mitologjia dhe legjendat e ndryshme. Burim i pashtershm, si pr shkrimtart e tjer, ashtu edhe pr Sofokliun, kan qen poemat e Homerit. Sofokliu futi aktorin e tret dhe me kt tragjedia greke mori formn e saj prfundimtare, zmadhoi numrin e njerzve n kor prej 12 n 15, por e zvogloi rndsin e mparshme t tij n ekzekutimin e tragjedis: kori te Sofokliu nuk merr pjes drejpdrejt n veprim, por luan rolin e vzhguesit pasiv dhe t prcjellsit t veprimit, pa ndikim t madh n t. Krijoi tema t rndsishme dramatike dhe figura monumentale dramatike (Edipi, Antigona, Jokasta, Klitemnestra), t cilat do ti prpunojn m von dramaturgt e mvonshm. Filozofi grek Aristoteli n Poetikn e tij shkruan: Sofokliu p.sh. thoshte se ay i paraqiste njerzit si duhet t ishin, ndrsa Euripidi i paraqiste ashtu si ishin (Aristoteli, Poetika, Rilindja, Prishtin, 1968, f. 96). Tragjedian i madh grek ka qen edhe Euripidi (485-406). Nga veprat e tij kan mbetur 18 dhe disa fragmente. Ndr tragjedit e tij prmenden: Medeja, Elektra, Hekuba, Ifigjenia

304

n Taurid etj. Euripidi ka qen shum i larmishm n prdorimin e mjeteve skenike: futi prologt t cilt shikuesve para dgjimit dhe shikimit t tragjedis u shpjegonin veprimin e tragjedis, pastaj futi monodit dhe duetet (nrfutje t knduara), e theksonte mjaft muzikn me ka konsierohet si nismtar i melodrams. Si shihet tragjedia e vjetr greke kishte karakter ceremonial. Tematika e saj sht marr nga mitet, kurse n shfaqje kori ka luajtur rol shum t rndsishm. Rolet i luanin aktort t cilt mbanin maska. Pjest kryesore t tragjedis sipas Aristotelit ishin: prologu (gr.prlogos fjal, t folur n fillim, parathnie), pastaj episodi (gr. epeisdion, hyrja e aktorve kah kori) q shnonte pjesn dialogjike midis kngve korale, stasimn (gr.stsimon, kng q kndohet duke qndruar n kmb) dmth. kng korale midis pjesve dialogjike dhe eksodn (gr. ksodos- dalje) sht pjesa e plot e tragjedis, pas s cils ska m kng korale, pra, eksoda paraqet kngn dalse n fund t tragjedis. (Aristoteli, Poetika, Rilindja, Prishtin, 1968, f.52). Dialogt n tragjedi recitoheshin, kurse kngt kndoheshin n prcjellje t valles dhe muziks t ciln e komunikonte vet poeti. Me kalimin e kohs tragjedia e humbi karakterin ceremonial, roli i korit sht m i vogl ose sekziton fare, kompozicioni i saj sht m i lir, kurse tematikn mitike e zvendson tematika historike ose tematika e kundthnieve aktuale shoqrore. Po sipas

305

Aristoteli tragjedia prbhet prej gjasht elementeve: fabuls, karaktereve, mendimit, skens, t folurit dhe melopes (muziks). Komedia si edhe tragjedia sht nj lloj i drams e cila u zhvillua nga ceremonit popullore. Kt e dshmon edhe vet fjala kmda e cila u krijua nga fjala kmos q do t thot procesion i gzueshm dhe fjala d kng. Edhe komedia lindi dhe u zhvillua n Greqin e lasht. Origjina e saj sht n shfaqjet e gzueshme popullore q prcillnin me kng e valle proesionet pr nder t hyut t vers e t gzimit, Dionisit ose Bakut. Lulzimin e saj m t madh e arriti n Athin. Komediografi m i njohur ka qen Aristofani (445-385), komediograf grek nga Athina. Nga 44 komedit e tij jan ruajtur vetm 11 dhe disa fragmente: Grerzat, Aharniant, Paqja, Kalorsit, Zogjt, Ret, Lisistrata,

Themsmoforiet, Bretkosat, Grat n parlament dhe Pluti. Sipas Milivoj Sollarit, komedia e Aristofanit, pr nga elementet e jashtme strukturore ngjan me tregjedin. Edhe n t rol me rndsi luan kori, i cili, megjithat, paraqet, pr dallim nga kori tragjik, nj bashksi fantastike (shpendt, bretkosat, ret). N kompozicionin e saj rol t rndsishm luan parabaza (gr. parbasis hyrje, t drejtuarit kah komosi; teprim, shkelje), knga e mesme drejtuar publikut, dhe agoni (gr. agn luft, gar, shqyrtim), garim i dy akterve

306

t drams n t ciln njri zakonisht prfaqson mendimin e autorit. Komedia greke ka ndikuar n zhvillimin e komedis n t gjitha letrsit evropiane. Ve tjerash ajo ka ndikuar edhe n zhvillimin e komedis romake, prfaqsues kryesor i s cils n letrsin romake sht Menandri (rreth 342-292 p.e.s.. Komedin e till, n t ciln mungon kori, kurse tamatika q trajton ajo sht ajo e jets private, t ciln e ka imituar komedia romake, e cila prmes Plautit (254-184) do t ndikoj n zhvillimin e komedis deri n ditt tona. Tipi i till i komedis (koprracin, krijon nj varg t karaktereve tipike thumbonjsin, mburracakun, dashnorin)

dhe t raporteve tipike (znka midis babait dhe djalit, dashuria e plakut ndaj vajzs s re) t cilat zgjidhen n mnyr tipike (robi dinak me kt rast ka rol t nndsishm). N komedi prqeshen dhe vihen n loj t metat njerzore dhe shoqrore. N t luftohen dukurit e shmtuara n shoqri duke prqeshur (tallur) do gj q sht negative n jetn njerzore dhe n shoqri: marrzit (budallallqet) njerzore, mendjemadhsin, lakmin dhe etjen pr pushtet, paturpsin, koprracin, egoizmin, kokboshsin. Nga kjo komedia q nga fillimet e saj ka qen m afr relitetit duke deprtuar m thellsisht n jetn e rndomt njerzore. Ajo ka luajtur rol msimor dhe edukativ, sepse duke i treguar njerzit dhe jetn si sduhet t

307

jen, ajo i ka kujtuar shikuesit tu shmangen cilsive t kqija dhe t lirohen nga t metat personale (vetjake). Edhe koncepti i s qeshurs sht mjaft i paprcaktuar. E qeshura ssht qllimi i komedis, ajo sht mjet me t cilin shrohen dhe shmangen cilsit e kqija t njeriut. T prqeshsh do t thot t kritikosh. N t duhet t ket frym pr tu prqeshur ndonj dukuri dhe qeshja sht gjykim sikundr q nganjher vici nuk sht vetm mendjehollsi e zbrazt, por sht shpotits, mendjempreht dhe dinak, drejtuar n shkatrrimin e disa ekstrvagancave n shoqri, kshtu edhe t qeshurit n komedi ngjitet nga shakaja deri te humori, prmes ironis, alegoris dhe sarkazmit deri te satira e ashpr. Prqeshja e dukurive negative n shoqri arrihet me an t paraqitjes komike t ktyre dukurive. Komike sht e gjith ajo q paraqet disharmoni midis mundsive reale t nj personi dhe t pretendimeve, dshirave, vendimeve t tij. Komik sht p.sh. frikacaku i cili mbahet pr trim; koprraci i cili flen n arkn e parave, dhe gjithmon ankohet se do ta psoj nga varfnjakt; sahanpirsi i cili, si njeri, duhet ta ket dinjitetin e njeriut, kurse ai prulet, bhet servil, puthador; atdhetari i rrejshm ose filantropi, i cili sht vetm me fjal, e n t vrtet sht vetjak dhe mizantrop; filozofi i ngatht i cili mbahet i ditur e n t vrtet sht bosh etj. Komikja mund t jet e llojeve t ndryshme. Kur ka pr qllim vetm t shkaktoj t

308

qeshur, ather ajo sht e qeshur e zakonshme (shakaja), e cila shpesh mund t kaloj n shaka t trash ose n fars, kur prqeshen t metat fizike dhe shpirtrore, kur cilsit normale dhunshm karikohen, kur krijohen skena vulgare, ose prgjithsisht kur komikja paraqitet n formn e pashije, n formn e tepruar artistike. Llojin e pastr t komikes e kemi ather kur dobsit e ndryshme t njeriut paraqiten si pjes prbrrse normale njerzore dhe sipas ksaj edhe duhet pranuar si t tilla: pa njfar krenarie, ska as dinjitet etj. Prej kndej njerzit e paraqitur n kt form t komikes jan mjaft real, t afrt me shikuesit ose lexuesit, shpesh simpatik. Megjithat, kur cilsit negative t ndonj individi ose t nj dukurie jan aq t shprehura dhe aq t rndsishme sa zhdukin do gj q sht njerzore te njeriu, ather e qeshura shndrrohet n satir, dmth. n mohimin e atij individi dhe dukurie (patriotizmi i rrejshm i cili kalon n tradhti nacionale). Nse disa cilsi negative te disa individ jan thjesht dobsi t rndomta njerzore dhe nuk jan t zhvilluara n mas t madhe, dhe kta individ kan edhe disa cilsi pozitive dhe vuajn edhe vet pr shkak t metave, ather komikja shndrrohet n humor dmth. n raportin e ktill t shkrimtarit ndaj ktyre q ti qesh, por edhe n t njjtn koh edhe ti doj duke shprehur pr ta simpati, si ndaj njerzve t cilt kan dobsi, por kan edhe

309

virtyte, andaj edhe pr kt shkak humori quhet edhe e qeshur me lot. Komedia dallon nga tragjedia edhe me thurjen kompozicionale. N komedi numri i personazheve zakonisht sht m i madh, veprimi sht m i ndrlikuar dhe m i gjall, thurja prbhet prej disa intrigash, kurse pesonazhet jan m t natyrshm, m afr jets sesa n tragjedi. Ve ksaj shthurja sht prher e lumtur, do gj prfundon me qetsimin e kundrthnieve t shumta dhe me fitoren e parimit t arsyes n jet. Madje edhe kur pson thyerje n ndrmarrjet e tij edhe personazhi kryesor, kjo konsiderohet si prfundim i lumtur, sepse kan psuar falimentim parimet negative n jet (rrena, dyftyrsia, koprracia, krenaria, fryrja, jonjerzia etj.) dhe kan fituar arsyeja, e drejta, nderi etj. Sipas gjrsis s objektit t cilin e trajton ose sipas mnyrs s krijimit t komikes, komedia ndahet n disa nnlloje: komedia e intrigs ose e situats, komedia e karakterit ose komedia psikologjike, komedia zakonore ose shoqrore. N komedin e inrigs interes kryesor paraqet thurja, e cila zakonisht mbshtetet n mosmarrveshje, huti, pakujdesi dhe habi. Veprimi merr kthesa m t papritura, kurse intriga sht e ndrlikuar dhe e ngatrruar. Komiciteti arrihet m s shumti duke e vn personazhin n situata qesharake (p.sh. nj personazh flet me nj personazh pr t cilin

310

mendon se sht ndonj personazh tjetr), prandaj kjo komedi quhet edhe komedi e situats). N komedin e karakterit prqeshen veset e individve, t cilt kan arritur n shkalln e pasionit: koprracia, mburracakria, fryrja, dyftyrsia. Kto vese e vn n lvizje gjith veprimin dramatik, dhe bartsit e tyre n fund t komedis prqeshen ( K.Floqi Zi e m zi, Nder e qytetni, Burri-burr etj). N komedin zakonore paraqiten zakonisht n mnyr satirike t metat e tr shoqris dhe t grupeve t veanta dhe t klasave shoqrore, andaj kto komedi konsiderohen si komedi m t rndsishme shoqrore (K. Floqi Kundrshtart e priks etj.). Komedia prpunon tema t rndsishme shoqrore, psikologjike dhe morale. Kjo ka qen aktuale n t gjitha kohrat dhe duke i falnderuar karakterit t saj themelor ka qen m trheqse nga t gjitha format dramatike. Ajo ka ndryshuar gjat shekujve varsisht nga struktura e shoqris dhe e ngjarjeve historike. Edhe n aspektin e origjins nuk mund ta lokalizojm (vendosim) n nj vend dhe n nj kultur. Edhe komedia, si edhe veprat e tjera letrare, jan krijuar n mjedise t ndryshme dhe se n fushn e komediografis ndikimet jan shum m t mdha sesa n format e tjera letrare. N mesjet u zhvillua nj tip i veant i drams e cila lindi n baz t ceremonive fetare kristiane. Liturgjia kishtare gradualisht merr form dramatike n

311

dialogje, n kngtim dhe me ndryshimin e situatave dramatike, respektivisht t skenave t veanta, dhe shkallshkall ndahet nga ceremonia n shfaqje t pavarura dramatike. Shfaqjet e tilla quhen misterie ose mirakle, moralitete. N to prpunoheshin ngjarje nga mitologjia biblike, n veanti nga jeta e krishtit, kurse personazhet respektivisht ngjarjet nga jeta e shejtnorve t veant ose martirve. N fillim drama kishtare shfaqej n brendi t kishs, kurse m von n fush t hapur, para besimtarve t shumt, q te ta t zgjohen ndjenjat religjioze (fetare) dhe forcimi i dogmave fetare. Shfaqjet e ktyre dramave zgjatnin disa dit dhe n to merrnin pjes nj numr i madh i njerzve, sepse n shfaqjen Vuajtja e Shptimtarit ton sht dashur t prfshihen t gjitha mundimete krishtit dhe t paraqiten dramatikisht. Shpesh n dramat e tilla prfshiheshin edhe skena nga jeta e prditshme dhe elemente komike, n gjuhn e popullit. Sipas modeleve klasike jan shkruar shum komedi n kohn e renesanss, duke iu prmbajtur rreptsisht modeleve t vjetra. Mirpo, modelet e tilla t komedive erudite dhe tradicionale nuk u prgjigjeshin ndryshimeve n shoqri dhe njerzve me pikpamje krejt t reja. Dhe si kundrshtim i komedive t tilla, n Itali u zhvillua njlloj tjetr i komedis i mbshtetur ashtuquajtura n teatrin e zhvilluar popullor, (komedia e del commedia dellarte

arte), kryesisht me karakter popullor e me aktor

312

profesional, t cilt bashkoheshin n shoqrit e para teatrore. Personazhet ishin t fiksuar (p.sh. koprraci plak-Pantallone, Pulinela dinak, Harlekini llups etj.), mbanin maska (maschere) t cilat i karakterizonin. Dialogt zakonisht improvizoheshin n baz t prmbajtjes s prshkruar m par, skenarit (it. canovaccio-kanovao). Commedia dellarte gjat kohs s ekzistencs s saj (shekujt XVI-XVIII) rrit repertorin e motiveve, situatave dhe pesonazheve, zgjroi interesin pr komedin dhe ndikoi mjaft n veprat e mvonshme komediografike. Ve drams n kuptimin e ngusht t fjals, shpesh prmenden edhe disa lloje t veanta t dramatike, t cilat mund t kuptohen si nnlloje t drams ose t komedis, por edhe si lloje t veanta letrare. N kto lloje ose nnlloje t drams bjn pjes: melodrama, drama muzikore q ka edhe nndarjet e saj (opern, operetn dhe baletin), farsa dhe vodvili. Melodrama sipas gr. o rinjohje, rreziqe t fshehta, brejtje kng dhe ndrgjegjesh, a - veprim, sht dram sentimentale (me vrasje, dashurive t shfrenuara) e prcjell me muzik. Pra, sht dram me kdim dhe muzik. Personazhet e saj jan t idealizuara, t cilt pas shum pshertimash, lotve dhe situatave patetike do gj mbaron me lumturi. Njihet edhe me emrtime si: loj teatrore me muzik, pjes nga jeta popullore etj.

313

Drama muzikore sht lloj i drams ku muzika sht mjeti themelor i shprehjes. N kt lloj t drams prmenden: baleti, opereta dhe opera. Baleti (fr.ballet, it.balletto) form skenike n t ciln veprimi dramatik paraqitet prmes valles me prcjellje t muziks. Prmbajtja n balet merret nga legjendat ose prrallat popullore. (Halili e Hajria e Tish Dais, Cuca e maleve e N. Zoraqit etj.) Opereta (it. opretta oper e vogl) sht form muzikore-skenike me karakter zbavits dhe komik, n t ciln teksti vendevende shprehet me t folur, kurse pjesrisht kndohet. U krijua n Vjen, ku nj varg kompozitorsh duke filluar nga J. Shtrausi, F. Shopeni (krijues i opers s par), opern e prvetsojn edhe kompozitor t tjer si p.sh. ZH. Ofenbahu n Pariz, njri nga kompozitort m t mdhenj t opers. Opera (it.opera nga lat. opus, operis vepr) dram Baza muzikore tekstuale e n t ciln quhet teksti libreto. shprehet E tr ekskluzivisht me mjetet muzikore vokale intrumentale. opers prmbajtja komponohet pr tu knduar. Personazhet i kndojn rolet e tyre, kurse knga e tyre prcillet me muzik. Ktu zakonisht paraqiten dy autor: shkrimtari i cili e shkruan tekstin (libreton) dhe kompozitori i cili e bn prpunimin muzikor (Mrika e Prenk Jakovs etj.). Farsa (fr. farce nga lat.farcire: plotsoj) sht lloj letrar n teatrin mesjetar francez. Farsat jan pjes

314

t shkurtra me karakter t theksuar komik. Ato jan shfaqur si mesloj n shfaqjen e misterieve, me qllim t ndryshimit t tonit t zbavitjes s publikut midis dy veprave serioze, me personazhe mjaft t karikuara, kurse thurja ndrtohet mbi mosmarrveshjet midis personazheve. Me gjas nga ktej e ka emrtimin kjo gjini, i ngjashm me mimin antik. M von farsat jan luajtur si trsi e t pavarura. Ato shquhen shquhen pr pr shkathtsin theksuar dramatike:

veprimin e gjall, plot situata t shpejta dhe t papritura. Prve efekteve t jashtme n t jan t theksuara vijat e karakterit t personazheve me ka kjo i afrohet komedis. Vodvili (fr. vaudeville) sht pjes e vogl teatrore me nj prmbajtje t leht komike, shpesh me nj akt. Vodvilin, sipas rregullit, e prcjell melodia e thjesht e leht, e afrt me kngn popullore. N shekullin e tetmbdhjet shkrimtart fillojn tinkudrojn si kuplete n pjest me karakter komik (comdie vaudeville ose opopra-comique en vaudeville) etj. Pastorala (it. dramma pastorale) sht form e drams e cila lindi n shekullin XVI n itali. N t prfshihen elemente t cilat e lidhin me idiln, respektivisht me eklogn, ku si personazhe kryesore jan barinjt dhe bareshat t cilat prmes dialogve dhe kngs trajtojn problematikn dashurore. Tematika e saj sht idilike-sentimentale. Temat e saj

315

m t shpeshta jan: gjithfuqia e dashuris, kthimi i pranvers, gzimi i jets fushore, knaqsia n gjueti etj. Veprimi i saj zhvillohet n nj ambient idilik, arkadik, kurse personazhet jan barinj dhe baresha t maskuara t cilat duhet t jen simbol i rendit dhe i jets s vrtet, q i kundrvihet jets s rrejshm mondane...

316

KOMPOZICIONI I DRAMS
Meq drama parimisht shkruhet pr tu shfaqur n skenn teatrore, kompozicioni i saj mbshtet para s gjithash n unitetin e t folurit dhe t veprimit, dmth. n unitetin e aksionit q e paraqet drama. Kt e ka theksuar edhe Aristoteli, nj nga teoricient e par t teoris s drams n letrsin evropiane, i cili pohonte mbi nevojn e unitetit t veprimit n dram, pohim i cili prfshin kuptimin e drams si imitim i nj veprimi t prkryer e t tr (Poetika, f.41) se struktura e drams sht e caktuar nga trsia e veprimit i cili po domosdo aty, ka fillimin, Unitetit mesin t dhe mbarimin( f.41). veprimit

teoricient e mvonshm ia shtojn edhe unitetin e vendit dhe t kohs, dhe kshtu u krijua teoria mbi tri njsit e drams, t cilat n koh t ndryshme vlenin si rregull sipas t cilit duhet shkruar veprat dramatike. Nga kto tri njsi jo t gjitha vlejn pr hartimin e veprs dramatike. Vetm uniteti i veprimit mund t kuptohet si shprehje e stukturs kompozicionale t drams t cilin duhet ta respektoj do krijues. N mbshtetje t unitetit t veprimit q nnkupton nevojn e zhvillimit t veprimit pa ndrprerje, pa episode dhe digresione, i cili duhet t zhvillohet

317

prmes pjess hyrse, t mesit dhe mbarimit, n t ciln veprimi prfundon. Struktura e brendshme e drams shihet n zhvillimin dhe n dinamizimin e ngjarjeve, n zbulimin dhe theksimin e problemeve shoqrore ose filizofike, n renditjen e pandrprer t situatave dhe n krijimin e konflikteve. Shum teoricien konsiderojn se drama ideale prbhet prej shtat pjesve kryesor, t cilat prbjn etapat (fazat) prmes t cilave kalon veprimi dramatik. Kto jan: ekspozicioni, thurja, kulminacioni, peripecia, ndrprerja dhe shthurja ose katastrofa (n tragjedi). Kto shtat shkall prmes t cilave zhvillohet veprimi dramatik jan trashguar nga tragjedit klasike dhe, pak ose shum, jan respektuar deri n kohn ton. Dramaturgt bashkkohor (Myler, Tenesi, Jonesko) kan braktisur kt skematizm t ngurt n zhvillimin e shkallshkallshm t veprimit dramatik. Ekspozicioni shnon pjesn hyrse t drams dhe ka formn e biseds. N kt pjes q shnon fillimin e drams, shkallshkall shtohet lnda dhe theksohet tema dhe ideja dhe me kt bhet ndarja (distancimi) midis personazheve. Ksaj i shrben e ashtuquajtura lista teatrore, afisha ose programi, kurse n disa tipa dramash pjesa hyrse shpjegohet me an t pologut, ku aktori i veant, para shfqjes, shpjegon situatn nismtare t fabuls. Pr shkak t qllimeve t veanta, planeve dhe dshirave, veprimi n dram,

318

sipas rregullit, thuret n aktin e dyt dhe, forcohet kureshtja q t parashihet rrjedha e tij. Thurja krijohet me futjen e motivit dinamik, i cili e v n lvizje veprimin duke shkaktuar kundrthnie t caktuara midis personazheve, dmth. kur pjsmarrsit n veprim konfliktohen pr shkak t ideve ose karaktereve t tyre. sht momenti kur t gjith personazhet i kan shfaqur cilsit e tyre dhe jan vn ndaj heroit kryesor haptas ose kan marr qndrim armiqsor. Kulminacioni shkaktohet kur tensioni rritet deri te zgjidhja e domosdoshme e veprimit, dhe nuk dihet ende se drejtim do t marr zgjidhja. Kulmi ose nyja e drams se njra pal duhet t psoj disfat, por ende nuk dihet se cila an do t jet fituese dhe cila e fituar. Pr nj koh t shkurtr bhen ndryshime t vogla n jetn e heroit kryesor dhe dukshm zbulohen qllimet negative t pals (ans) s kundrt. Peripecia respektivisht, kthesa, sht ajo pjes e drams kur veprimi n dram menjher merr nj kahje t caktuar, dhe ngadalsohet veprimi, bhet nj lloj ndalje e veprimit dhe bhet nj pushim i shkurtr. N kt ast fitohet prshtypja se heroi i drams do ti shmanget rrezikut q i kanoset. Shthurja sht ajo pjes e drams kur zgjidhen t gjtha kundrthniet, kontradiktat dhe konfliktet. Kjo pjes n tragjedi quhet edhe karastrof.

319

N fund t theksojm se nuk sht e domosdoshme q secila dram ti ket kto pjes kompozicionale pr t cila folm m lart. Po kshtu pjest kompozicionale nuk sht e detyrushme t jen t ndara njra nga tjetra, as q duhet t zhvillohen sipas rendit t paraqitur m lart. Megjithat n esenc secila dram duhet t jet e ndar n disa pjes, nga t cilat disa jan pjes hyrse, disa t mesit dhe disa prfundimtare.

LLOJET E PRZIERA LETRARE


Prve gjinive t pastra letrare (poezis lirike, epike dhe dramatike) dhe llojeve t tyre kalimtare (poems, balads, romanss) ekziston edhe nj varg

320

veprash t cilat mund ti emrtojm si lloje t prziera letrare. N t vrtet, n kto vepra objekti i paraqitjes merret nga jeta e vrtet ose nga ndon fush shkencore (historis, filozofis, sociologjis, drejtsis), kurse prpunimi i materies n kto vepra bhet n mnyr artistike-letare. Ajo q kto vepra i bn letrare jan dhe ato e veori dukurive t cilat prmes n prgjithsi jan karakteristike pr letrsin: paraqitja e personazheve tablove konkrete, emocionaliteti, topika dhe figuracioni i gjuhs, ritmi i fjalive, kuptimi i gjer ideor, kurse ajo q i afron me shkencn sht objekti i paraqitjes: historke, filozofike, sociologjike, gjeografike, etnografike etj. N kto lloje letrare sht shum e kufizuar imagjinata e shkrimtarit. Shkrimtari ktu nuk i trillon dukurit dhe ngjarjet, por paraqet objektivisht dhe benikrisht at q ka par dhe prjetuar vrtet. Ai nuk paraqet tablon e trilluar t jets, por e prshkruan jetn e vrtet, t atill fare sht paraqitur ajo objektivisht para tij. Dallimi midis veprave t ktilla dhe tregimeve e romaneve qndron n at se tregimtari dhe romancieri me imagjinatn e tyre krijojn personazhe dhe ngjarje t trilluara, t cilat jan karakteristike pr mjedisin dhe jetn q prshkruhen n tregimet dhe romanet e tyre, kurse shkrimtari i ditarit ose i udhprshkrimit, ose i biografis etj. n vet realitetin zbulon njerz dhe ngjarje karakteristike, q e detyrojn q imagjinatn e

321

vet sa m shum ta kufizoj dhe q vetm objektivisht, sakt dhe me besnikri t shnoj at q ka par. Reportazhi artistik (fr. reportage) (ose

prshkrimi letrar) sht lloj i veprava t tilla, t cilat qndrojn m afr letrsis, t cilat disa e quajn tablo nga jeta. Ky n t vrtet sht tregim, m rrall roman, n t cilin prshkruhen personazhe dhe ngjarje t vrteta, dhe do gj tjetr: kompozicioni, personazhet, emocionaliteti, gjuha poetike etj. jan njsoj si edhe n tregimet e vrteta. N t vrtet, reportazhi artistik sht form letrare epike, por pr t vetmin element t tijin, pr lndn nga jeta e vrtet e cila nuk sht trilluar, e kemi prfshir n kto lloje t prziera letrare, si kalim nga regjistrimi repertorsk drejt letrsis s pastr. Reportazhi atistik nuk duhet ngatrruar me tregimin historik, romanin ose dramn. Pr kto t fundit lnda merret nga e kaluara, kurse pr reportazhin lnda merret nga e tashmja; shkrimtari i merr personazhet q i ka par vet dhe ngjarjet t cilat i ka prjetuar vetose n t cilat ka qen pjesmarrs vet. N tregimet, romanet dhe dramat historike shkrimtari duhet tia qlloj ngjyrs s epoks dhe deri diku vetm e karakterin

personazheve historike dhe, do gj tjetr mund tia lshoj imagjinats s tij; mund ta ndrroj rrjedhn e ngjarjeve, ti mendoj situatat dhe personazhet dytsore, t shtoj episode t ndryshme etj. N

322

reportazh autori sht i detyruar ti qndroj besnik t vrtets jetsore, pa trilluar asgj, ngjarjet ti jap sa m gjallrisht, sa m artistikisht dhe emocionalisht. Shkrimtari i reportazhit shfrytzon mjetet letrare pr paraqitjen e ndonj ngjarjeje ose personi: prhkrimin, dialogun. Reportazhi i mir shquhet pr aktualitetin e tems q trajton, pr ngjeshurin, pr interesin dhe frymn e shkrimit. Me kualitetet e tij artistike ai qndron shum afr letrsis s vrtet, me rast merr veori zhanrore t skics, tregimit dhe romanit. Dhe si form e till ai quhet reportazh artistik Reportazhi artstik sht lvruar n t gjitha letrsit e bots (q n kohn kur u shfaq, n shekullin XVI). Me t jan marr jo vetm gazetart, por edhe shum shkrimtar duke lvruan tema nga jeta e prditshme. Udhprshkrimi sht nj lloj letrar prmes t cilit prshkruhen njerzit, visoret dhe vendet npr t cilat krijuesi letrar kalon dhe i paraqet prshtypjet dhe meditimet e tij mbi at q ka par dhe dgjuar gjat rrugtimit t tij. Udhprshkrimi sht njri nga llojet m t vjetra letrare. Kujtime dhe prshkrime t udhtimeve gjejm q n epet q jan ruajtur deri m sot, kurse e poeti gjerman Hajne konsideron sht se i udhprshkrimi sht forma m e natyrrshme dhe m burimore romanit. Udhprshkrimi rndsishm si nga aspekti letrar ashtu edhe aspekti

323

kulturo-historik. I pari q ka shkruar udhprshkrime sht shkrimtari i vjetr grek, Pauzan. Udhpshkrime kan shkruar: Volteri, Shatobriani, Lamartini, Gte, Hajne Ramiz Kelmendi etj. Biografia (gr.bios jet dhe grphs shkruaj, jetshkrim) sht krijim ku krijuesi prshkruan jetn e personaliteteve t njohura dhe t rndsishme pr nj epok. Biografia sht e afrt me reportazhin artistik, po m tepr sht e kushtzuar nga materiali faktik. N t prshkruhet jeta e ndonj njeriu t madh, personaliteti i t cilit sht i rndsishm pr nj epok ose sht tipik pr punn e njerzve t veant (politikanve, shkenctarve, artistve, letrarrve etj.) N letrsin botrore jan t njohura biografit e Stefan Cvajgut (Romen Rolani, Betoveni), biografia e Stendalit n romanin biografik Tri ngjyra t epoks t I. Vinogradovit, kurse te ne biografia ka filluar t lvrohet q n kohn e Rilindjes. Biografi ka shkruar K. Kristoforidhi Jetshkronja e njrzve ndriim Jan Gutenbergu, Mithat Frashri Naim Be- Frashri, Aleksandr Xhuvani Jeta e Mehmet Aliut, pashs s Misirit, Simon Shuteriqi, Jetshkrimi i Konstantin Kristoforidhit etj. Nga biografia duhet dalluar biografin shkencore, studimin, i cili karakterizohet me paraqitjen e ngjarjeve kryesore nga jeta e individit dhe t ciln me shum e inereson puna publike (artistike, shkencore, politike) e individit, kurse shum pak jeta private, prjetimet

324

shpirtrore, gzimet dhe shqetsimet, ndrrat dhe prmallimet dialogt e brendshm dhe ndjenjat intime, e gjith kjo sht objekt i interesimeve t biografit artistik. Autobiografia (gr. auts vet dhe bis jet, grphs shkruaj) sht nj lloj shkrimi kur njerzit e shquar shkruajn pr jetn e tyre. Autobiografi kan shkruar: Leon Tolstoi Fmijria, djalria dhe rinia, Maksim Gorki Universitetet e mia, pastaj autobiografia e arls Darvinit, Vitorio Alfierit etj. Ditari (lat. diarium)) sht lloj letrar n t cilin shnohen ngjarjet e dits me ditt dhe datat e shnuara, qoft kjo t bhet pr vete mbajtja e ditarit prjetimet personale ose pr ndonj personalitet t njohur. Dmth. n t n mnyr kronologjike prshkruhen ngjarjet n t cilat ka marr pjes n periudha t caktura vet autori. Ai fillon t kultivohet n kohn e humanizmit dhe renesanss. Popullaritetin e tij e arrin n shekullin e 18-t n formn e udhprshkrimit, me nj form t kohs s kufizuar t udhtimit, me nj vler t madhe letrare dhe historikoletrare. Gjat romantizmit n fillim t shekullitt 19-t, sht i zakonshm ditari n formn e letrave drguar nj personi. Forma e ditarit (data dhe shnimi i vendit) e obligojn autorin n saktsi dhe besueshmri. T dhnat q jepen n ditar, meq shnohen drejprdrejt ngjarjet q kan ndodhur, mund t shrbejn si

325

material i besueshm m von me rastin e shkrimt t autobiografis, memoareve dhe veprave t natyrs s ngjashme. Shum ditar jan intim t cilt prmbajn t dhna nga jeta personale e autorit kryesisht t natyrs sentimentale. Kta ditar paraqesin historin e autorit dhe nuk destinohen pr publikim. Llojet e tjer t ditarve autort kryesisht i botojn n t gjall t tyre. Ditare kan shkruar: Alfred de Vinji Ditari i nj poeti, Fadil Hoxha Ditarietj. Memoaret (fr.mmoire - kujtim) jan shkrime n t cilat shkrimtari shkruan pr mjedisin dhe kohn n t ciln ka jetuar dhe ka punuar. Memoaret shkruhen sipas kujtess, zakonisht n fund t jets s shkrimtarit. Memoaret si lloje letrare kultivon q nga koht m t hershme, q nga koha antike (Ksenofoni, Qesari), deri n kohn m t re (n veanti jan kultivuar n Franc - Ruso, m von n Gjermani Gte, pastaj n Rusi Herceni). N shekullin e 19-t dhe t 20-t, literatura memoriale sht shum e pasur, kurse pas Lufts s Par dhe t Dyt Botrore disa vepra t ktij lloji kan prjetuar publicitet t madh. Memoare kan shkuar: Jul Qesari, Sen Simoni, Vinston erili, Ajzenhaueri, kurse n letrsin shqipe sht i njohur Mihal Grameno me veprn Kryengritja shqiptare. Eseja (fr.essai shqyrtim, prpjekje) qndron m afr krijimeve artistiko-letrare, n t cilin flitet pr ndonj problem shkencor ose letrar, pr ndonj shtje

326

kulture ose t jets shpirtrore, n form mjaft inventive, emocionale dhe mendjehollsi, me theksimin e prjetimit personal, por me synim q objekti t ndiohet n t gjitha ant dhe t deprtohet n thelbin e shtjes. N aspektin e strukturs kompozicionale ai i afrohet arkitektoniks s lir t veprs letrare artistike duke treguar fuqin krijuese origjinale t shkrimtarit t saj. N letrsin evropiane esen i pari e ka lvruar Montenji n Franc (Ese, (Essais) 1580), duke ecur me sukses pas disa shembujve romak (Plutarkut dhe Seneks), kurse pas tij edhe filozofi,shkrimtari dhe shtetari anglez, Frensis Bekon, n Agli (Ese, 1597) si eseistt e njohur anglez t shekullit XVII (Adison, Stil, Drajden, Semjuel Xhonson). N shekulli XIX eseja zhvillohet hovshm n t gjitha letrsit (n Angli: Karajl, Makoli, Raskin; n Franc: Sent-Bev, Ten, Brinetier, fillim t n Amerik: XX R.V.Emerson; arriti n Rusi: n V.G.Belinski), ashtu q n fund t shekullit XIX dhe n shekullit prsosshmrin prpunimin e shklqyer t shum letrarve t shquar: A. Haksli, T.S.Eliot, V.Vulf, A.Frans, M.Bares, Pol Valeri, A. Zhid, Gj. Luka, Hajnrih dhe T. Man. St. Cvajg etj. N letrsin shqipe eseja ka filluar t lvrohet m von.

LLOJET E SHPREHJES GAZETARESKE

327

Lloj themelor i shprehjes gazetareske sht lajmi. Prmes tij publiku lamrohet se ku, kur dhe pse ka ndodhur dika ose dikush ka qen i pranishm. Lajmi me shum hollsi dhe me t dhna t sakta quhet komunikat (informat). Kur prmes biseds me ndonj personalitet t njohur nga jeta shoqrore (ekonomia, arsimi, kultura, sporti, politika) njoftohet publiku mbi mendimet dhe qndrimet e atij personaliteti, njoftimi i till quhet intervist. Njoftimi interesant dhe i figurshm i publikut mbi ndonj ngjarje, t njohur pr individt ose shoqatat, klubet dhe t manifestimeve t tjera t organizuara (turnet, ekspozitat, olimpiadat e t tjera, quhet reportazh. Ky lloj gazetaresk, pr shkak t gjuhs s tij poetike dhe mnyrs s prezantimit, i afrohet letrsis artistike. Nse lajmruesi gazetaresk i drgon redakcis s tij nga ndonj vend tjetr, ose nga ndonj shtet tjetr fardolloj forme t shkrimit gazetaresk, ather kjo quhet korrespondenc.

328

PROZA SHKENCORE
Shkenca e letrsis si edhe shkencat e tjera, shrbehen me lloje t ndryshme shkrimesh pr ti njoftuar lexuasit me hulumtimet dhe me rezultatet e veta. N kto lloje m t njohura jan: shnimi, artikulli, shqyrtimi dhe studimi (monografia). T gjitha kto forma shrbehen me metodn e njjt: me metodn e argumentimit, por dallojn pr nga madhsia dhe gjrsia e objektit t cilin e hulumtojn. Metoda e argumentimit qndon n at q nj shtje t zbrthehet n pjest e saj themelore (analiza); pastaj kto pjes karakterizohen dhe vlersohen me an t argumenteve: shembujve, fakteve, krahasimeve, kundrthnieve etj. Pr tu vrtetuar dhe shpjeguar raporti i ndrsjell i tyre dhe, n fund, nga e tr kjo t nxirret prfundimi si gjykim mbi kt shtje (sinteza). Pr kt arsye secili nga kto shkrime prbhet prej hyrjes, prpunimit dhe prfundimit. M t vogla pr nga vllimi nga t gjitha kto shkrime jan shnimi dhe artikulli. N artikull diskutohet (shkruhet) ose pr ndonj shtje t vogl, ose vetm pr nj aspekt t ndonj shtjeje m t madhe, ose jepet vshtrimi i prgjithshm pr ndonj shtje m t madhe (paraqitja e ndonj vepre letrare, vlersimi i kompozicionit t ndonj romani, vshtrimi i

329

prgjithshm pr ndonj shkrimtar), kurse n shnim edhe m ngusht prcaktohet nj shtje me theksimin e ndonj t dhne karakteristike dhe t re. Shqyrtimi sht m i madh pr nga vllimi nga artikulli dhe hyn n vlersimin e nj shtjeje. Derisa pr artikulli mjafton ndonj dije e prgjithshme mbi shtjen e caktuar, pr shqyrtimin nevojiten hulumtime paraprake t gjera dhe t thella t objektit dhe mbledhja e kujdesshme e materialit. Shkrimtari i shqyrtimit e dokumenton at pohim; prandaj n shqyrtim sht e zakonshme q n tekst, n vrejtje t shnohet i tr materiali argumentues (dokumentues). Studimi sht shqyrtim i vllimit m t madh n t cilin shkrimtari flet pr ndonj shtje m t madhe: pr jetn dhe veprn e nj shkrimtari, pr nj epok t tr letrare, pr zhvillimin e nj gjinie letrare gjat nj shekulli, ose pr m shum decenie, pr ndikimin e nj letrsie n tjetrn etj. Kur studimi merret vetm me nj problem t trsishm, ose me nj problem special shkencor, ose vetm me nj shkrimtar, duke u prpjekur q sa m hollsisht ta shtroj lndn t ciln e hulumton, ather ai quhet monografi.

330

RRYMAT LETRARE AVANGARDE T SHEKULLIT XX


N dhjetvjetshat e par t shekullit XX n vendet e ndryshme evropiane lindn dhe u zhvilluan rryma letrare q u quajtn rryma letrare avangarde (fr.avant-garde pararoj, term nga zhargoni ushtarak). Kto rryma lindn si reagim estetik i rrymave paraprake letrare duke krkuar mnyra t tjera t shprehjes letrare. Avangarda formohet rreth vitit 1910. Ndonse kto rryma jan t ndryshme dhe me programe t ndryshme, megjithat ato jan unike pr nga veorit e zhvillimit dhe t strukturs s tyre, varsisht nga kushtet shoqrore dhe politike si dhe tradits letrare dhe vendeve n t cilat lindn dhe u zhvilluan. Sipas studiuesit kroat, Aleksandr Flaker, avangardn si nocion dhe formacion letrar e karakterizon uniteti i t kundrtave, kurse artin avangard ky autor e sheh si nj shesh ku ndeshen rregulli me aventurn, individualja me kolektiven, racionalja me iracionalen (cituar sipas Agim Vincs te vepra Kurs i teorive letrare, Shtpia botuese Libri shkollor, ngjan Prishtin, arene 2002, ku f. 210). Ndrkaq sipas dhe studiuesit ton t njohur Agim Vincs, arti avangard i nj takohen: racionaliteti iracionalitetin, glorifikimi i teknicizmit dhe kthimi kah primitivizmi, individualizmi i tepruar dhe gatishmria

331

pr tiu nnshtruar kolektivit, hermetizmi dhe krijimi i nj gjuhe pr masat, me nj fjal ai sht nj sintez e vrtet e t kundrtave. Rrymat letrare avangarde q jan shfaqur para dhe pas Lufts s Par Botrore jan: futurizmi (n Itali dhe Rusi), ekspresionizmi (n Gjermani dhe n Austri) dadaizmi (n Zvicr), surrealizmi ( n Franc) dhe letrsia sociale (n Rusi dhe n shtetet e Evrops s mesme). Disa nga kto lvizje shum shpejt do t ngriten n lvizje artistike botrore (surrealizmi francez), disa do t mbeten kvizje t ngushta nacionale (futurizmi n Itali dhe dadaizmi n Zvicr), kurse disa do t humbin cilsit primare estetike (bashkimi i futurizmit dhe fashizmit n Itali dhe i dadaizmit me anarkizmin n Zvicr). Ajo q sht e prbashkt e ktyre lvizjeve jan shkaqet e lindjes s tyre: s pari, gjendja depresive e para dhe e pas lufts, n disa nga kto vende ku jan shfaqur kto lvizje paralajmronte trishtimin dhe parandjenjn e artistve mbi grmadhat e bots s athershme (Lufta e Par Botrore, Revolucioni i Tetorit n Rusi, luftrat ballkanike, shfaqja e fashizmit), s dyti, paknaqsia e artistve me t arriturat e deritashme n krijimin e veprs letrare dhe dshira e tyre pr thyerjen e normave t qndrueshme estetike (s paku pr nj koh), dhe disa prkufizime n zbatimin e veprimeve (qasjeve), metodave dhe mjeteve n krijimin e veprave letrare dhe, s treti, zbulimet e ndryshme shkencore n

332

fushn e psikanalizs t Zigmund Frojdit, Gustav Jungut dhe Xhon Votsonit, t cilt n at koh kan qen senzacion i dors s par.

RIZMI

FUTU

U shfaq kryesisht si lvizje letrare, por ai pati ndikim edhe n artet e tjera si n piktur, arkitektur, teatr, skenografi, balet dhe muzik. Parim themelor i futurizmit ishte mohimi i tradits (t kaluars) dhe kthim nga e ardhmja. Nga kndej edhe fjala latine futurum nga e ka prejadhjen fjala futurizm, do t thot ardhmri, nga kjo futurizmi ka qen lvizje letrare e cila i sht kthyer ardhmris dhe beson n afirmimin e tij n ardhmri. Futuristt besonin se tematikisht dhe shprehimisht kan zbuluar artin e s nesrmes, nga kndej edhe mohimi kategorik i tyre i fardolloj tradicionalizmi. Nj nga rregullat e tij ishte Ta flakim fjalin si prbindsh antipatik. Nga ana sintaksore, prfaqsuesit e ksaj rryme letrare mohonin madje edhe rolin e mbiemrave, mnyrt dhe koht e foljes dhe mendonin se poezis s ardhmris nuk i duhet as metrika, as ritmi, as strofa. Themelues dhe teoricien i futurizmit konsiderohet poeti italian

333

Filipo Tomazo Marineti (1876-1944), i cili m 20 shkurt t vitit 1909, n emr t grupit t vet, publikoi Manifestin futurist n gazetn parisiene Figaro, n t ciln proklamoi programin e futurizmit, ku n mes tjerash thuhej: 1. Ne dshirojm ta kndojm dashurin ndaj rrezikut, energjin nga shprehia dhe guximin e marr. 2. Brsit kryesor t poezis son do t jen kryelartsia, guximi dhe rebelimi. 4. Ne deklarojm se shklqimi i bots sht pasuruar me nj bukuri t re: me bukurin e shpejtsis. Automobili i shpejt karreria e t cilit e ngarkuar me gypa t mdhenj t cilt ngjajn me gjaprin me frym ekspolozive, automobili i cili ushton, i cili duket se shpejton n shrapnel, sht m i bukur se fitorja n Akropol 5. Dshirojm ta lvdojm njeriun i cili qndron pran timonit, boshti i menduar i t cilit an tokn e hedhur n orbitn e pists s saj planetare 6. Poeti veten e vet duhet ta shkrij n ngrohtsi, n plangprishje t shklqyer, q t mund ta rrit zjarrin entuziast t atyre q jan t ndijshm n uranium. 7. Vetm n luft gjendet bukuria. Ska kryevepra pa momentin agresiv. Poezia duhet t jet sulm mbi forcat e panjohura q ti ftoj kto t nnshtrohen para njeriut.

334

8. Gjendemi n platformn e skajshme t shekujve!Pse t kthehemi prapa asaj q gjendet pas nesh, tash kur pikrisht i shembim dyert e fshehta t s pamundurs! Koha dhe hapsira jan ngitur dje n lartsi. Ne tashm jetojm n absoluten, sepse tashm kemi krijuar shpejtsin e amshueshme t pranishme kudo. 9. Ne duam ta lavdrojm luftn t vetmen higjien t bots militarizmin, patriotizmin, gjestin, rrnues t anarkistve, mendimet e bukura t cilat vrasin dhe prbuzjen e gruas. 10. Duam ti rrnojm muzet, bibliotekat, t luftojm kundr moralizmit, feminizmit dhe t gjitha poshtrsive t cilat jan oportuniste dhe kan pr qllim dobin. 11. Do t kndojm pr njerzit q punojn, pr knaqsin dhe e kundrta, pr shumicn e nuancuar t deteve t hapur t revolucioneve n metropolet moderne, pr vibracionet e arsenalit e nats dhe kontejniert nn shklqimin e fuqishm t hnave elektrike; pr stacionet hekurudhore q glltitin plot gjarpinj tymi; pr fabrikat t cilat me penjt e tyre jan ngjitur n re; pr urat t cilat si gjimnaste krcejn npr farkataren e thikave t lumenjve t ndriuar nga dielli, pr anijet aventurore t cilat me flegrat e tyre nuhasin horizontin; pr lokomotivat kahgjera t cilat godasin n shina si kuajt gjigant t elikt t penguar me gypa t gjat dhe pr

335

fluturimin rrshqits t aeroplanit elipsi i t cilit valvitet si flamuri n er dhe duartroket si turma (masa) e rn n delirium. N aspektin estetik lvizja futuriste u shfaq si reaksion i sentimentalizmit, pesimizmit, pasivitetit t letrsis s athershme, pr pastaj e kundr tradits; etj., dhe shquhet pr frymn e saj militante, pr kultin e shpejtsis, lavdron N himnizimin tekniks agresivitetin, aspektin terrorizmin, futuristt rebelizmin, krkonin

goditjen, luftn, ndrrn, aventurn, knaqsin etj. gjuhsor thjeshtsimin e gjuhs poetike, flakjen e sintakss, interpunksionit, mbiemrave, ndajfoljeve dhe lidhzave, prdorimin e foljeve vetm n paskajore (infinitiv), interpunksionin veant t e zvendsojn dhe t me N shenja lirik matematikore, me formula kimke dhe me renditjen e fjalve shkronjave. kultivojn vargun e lir. Prve poezis futuristt u intersuan edhe pr artet e tjera dhe kshtu pasuan edhe manifeste t tjera, n t cilat futuristt prpunuan programin e tyre duke propaguar idet e tyreKshtu ata publikuan Manisfestin e teatrit futurist sintetik, Manifestin e pikturs futuriste, Kinemaja futuriste etj. Si edhe prfaqsuesit e rrymave t tjera letrare edhe futuristt patn qndrim kritik ndaj tradits letrare dhe kulturore t s kalurs dhe n kt aspekt ata u treguan aq radikal sa q krkonin rrnimin e muzeve, t cilt i quanin varreza

336

t artit, djegien e bibliotekave dhe t akademive, q i konsideronin konservatore q e pengonin zhvillimin e lir t artit dhe kulturs (Agim Vinca, Kursi i teorive letrare, Shtpia botuese, Libri shkollor, Prishtin, 2002, f. 216). Konfuzioni i ktill sociologjik dhe ideor i futurizmit italian shpjegohet me faktin se shkolln futuriste e krijuan poett t cilt i prkisnin borgjeziz s re italiane t paknaqur me pozitn n t ciln gjendej Italia, e cila kishte aspirata imperialiste dhe se nj pjes e saj gjendej nn pushtetin austriak ka deri diku e shpjegon militarizmin dhe prqafimin e lufts nga ta, t cilt m von iu bashkangjitn fashizmit; dhe se tradicionalizmi n Itali qe m i theksuar sesa n vendet e tjera kapitaliste si n Franc dhe n Angli, nga kndej edhe reaksioni i vrullshm dhe eksploziv kundr tradits, andaj futuristt italian i kndojn lufts, terrorizmit, rebelimit, aventurave dhe knaqsive. Nga kjo programi i par futurist m tepr pati karakter social sesa estetik.

337

FUTURIZMI RUS
Lvizja futuriste, pavarsisht nga ai italian, u shfaq edhe n Rusi, e cila iu kundvu simbolizmit. Pr rrymat e ndryshme t futurizmit poet t shumt shkruan artikuj teorik-kritik ose vjersha. Derisa futurizmi italian krijoi vlera t mueshme vetm n artet figurative, futurizmi rus u b i njohur para s gjithash pr poezin e tij duke iu felnderuar dy poetve t vet m t mdhenj: Velimir Hljebnikovit dhe Vladimir Majakovskit. Edhe futurizmi rus, sikurse ai italian, ka qen radikal n krkesat e tij, duke krkuar krijimin e nj modeli t ri poetik: futjen e fjalve t reja q nga neologjizmat deri te barbarizmat. Prpjekja e till e oi Hljebnikovin te burimet e s kalurs duke u prpjekur t bj sintezn e s kaluars me t sotmen. Futuristt rus kndojn pr prditshmrin m t shmtuar, pr qytetet moderne me tempin e tyre t ethshm t zhvillimit (Qyteti zvendson natyrn dhe forcat e sajethshmrin ja, far i simbolizon temat e bashkkohsis Majakovski), i kndojn turms (mass) dhe prpiqen ti afrohen asaj, krkojn demoktarizimin e artit, sepse mendojn se inteligjencia sht veuar nga populli dhe mbi t gjitha e urrejn moralin borgjez dhe nacionalizmin. (Poezia e ardhmris sht kozmopolite- Majakovski). Prpjekjet

338

e para t futurizmit datojn nga vitet 1909-1910. Ai u krijua dhe u zhvillua n nj mjedis tjetr social dhe n kushte t tjera shoqrore nga futurizmi italian. Rusia n at koh n pjesn m t madhe t saj ishte vend agrar dhe i prapambetur, andaj futuristt rus shfaqn urrejtjen e tyre ndaj rendit borgjez dhe qytetit kapitalist (Kojrrila e Hljebnikovit), respektin ndaj gruas dhe ndjeshmris, patriotizmin, lidhjen me fshatin dhe traditat e tij revolucionare, e glorifikimit frymn t kryengritse, dhe mospranimin maqinizmit

amerikanizmit, lufts, terrorizmit, shovenizmit dhe urrejtjes s turms (mass). T gjitha kto e dallojn futurizmin rus nga ai italian. Ngjashmrit ndrmjet futurizmit italian dhe atij rus mund t vrehen m tepr n mnyrn e paraqitjes (guximi, skandalet, vetbesimi n avangardizmin e vet), n optimizmin dhe mbshtetjen e shikimit n ardhmri, n mohimin e trashgimis artistike (predikimi i rrnimit t muzeve dhe bibliotekave, urrejtja ndaj klasicizmit) dhe deri diku n parimet estetike-teorike t krijimtaris. Futuristt rus ngrihen kundr kanoneve t forms. Ndryshon gjuha, flaket fjalori religjiozi simbolistve dhe n fjalorin e tyre (futuristt), ve fjalve t harruara ruse dhe dialektizmave, futin fjal sharse dhe t folurit e deklasuarve, krijojn fjal t reja, t ashtuquajturat vanumi, fjal pa kuptim logjik, t cilat mund t kuptohen ekskluzivisht n baz t prshtypjes q ato ln te lexuesi me efektin e tyre tingullor dhe me

339

grafin e tyre. Hljebnikovi krijon teorin sipas s cils fjala sht lodr kukull e tingujve, kurse teoricieni tjetr Gruzdjevi mendon se materiali poetik prbhet nga fjalt e liruara nga kuptimshmria dhe e zakonshme. Fjala ohet kundr prmbajtjes, gjuhs akademike, rims, sintakss etimologjis (Majakovski). Fjala, sipas tyre, sht qllim m vete. N Manifestin i cili doli si hyrje n prmbledhjen e tyre Shuplak opinionit publik (nga fundi i vitit 1912, kur futurizmi u krijua prfundimisht), Hljebnikovi, David Burljuk, Aleksej Kruonih dhe Majakovski : urdhrojn t drejtn e poetit n urrejtjen e pakundrshtueshme ndaj gjuhs, e cila Vetm ka ekzistuar Hljebnikovi, deri duke ather(Majakovski).

eliminuar fjalt me prejardhje t huaj, t cilat i urrente shum, krijoi mijra shprehje t reja. Kujdes i vogl u kushtohet normave metrike. N fund t prmendim se n futurizmin rus ekzistonin dy rryma: egofuturiste (shum pak revolucionare n form dhe n aspektin ideor, pa program t caktuar, variant i futurizmit t sallonevemikroborgjeze, i cili n t vrtet edhe ssht futurizm), prfaqsues e t cilit ishte Igor Severjanjin, Vadim Shershenjevi dhe variati kubofuturist ose n kuptimin variant i pastr i futurizmit, t cilin e prfaqsonin: Jelena Guro, vllezrit Burljuci, Hljebnikov, Kruonih, Majakovski etj. I afrt me kt grup ishte grupi Centrifuga, t cilit i prkiste Boris

340

Pasternaku dhe Nikola Asejev, grup i cili prpiqej ti afroj futurizmin me simbolizmin duke u shrbyer me tema folklorike si Hljebnikovi (Asejev). I deradikalizuar n aspektin e parimeve formale estetike dhe deri diku futurizmin e ndryshuar e kemi n LEF (Fronti i majt i artit Levi front umentnosti prej vitit 1923-1925) Lefin e ri t Majakovskit (nga fundi i viteve t njzeta). Nga LEF futurizmi mori metodn formaliste dhe raportin negativ ndaj tradicionalizmit, duke i lidhur ato me analizn sociologjike (Osip Brik, Arvatov). Futurizmi shuhet me daljen e Majakovskit nga Lefi i ri dhe pas vetvrasjes s Majakovskit, prjeton ditt e tij t fundit. Megjithat futurizmi ndikoi mjaft n letrsin ruse: pa t nuk do t zhvillohej as formalizmi, as konstruktivizmi rus dhe nuk prjashtohet ndikimi i tri drejtimeve letrare t letrsis europerndimore (dadaizmit, surrealizmit, letrizmit)

341

EKSPRESIONIZMI
Ekspresionizmi sht lvizje artistike e fillimit t shekullit t 20-t. Ky drejtim letrar u shfaq ndrmjet vitit 1910 dhe 1920, ndrsa vet emrtimi doli n revista ndrmjet vitit 1911 dhe 1914. Edhe pse si shfaqje dhe shkoll qe e fuqishme vetm n Gjermani, nga ndikimet q jan br mbi t dhe nga ndikimiet q ai ka br, nuk mund t shpjegohet jasht rrymimeve t prgjithshme artistike n fund t shekullit t 19-t dhe n fillim t shekullit t 20-t. Ekspresionizmi shfaqet si nj lloj reaksioni ndaj krizs shpirtrore dhe morale q kishte prfshir vendin n prag t Lufts s Par Botrore. Si lvizje revolucionare ajo shquhet si pr nga tematika, ashtu edhe pr nga gjuhsor. Emrtimi ekspresionizm historia e artit, me t cilin, pr formimi nga sht marr nga dallim

impresionizmi, me t cilin shnohej drejtimi prkats n piktur, prfaqsuesit kryesor t t cilit jan Sezani, Van Gogu, Munk, kurse n Gjermani grupet pikturale Die Brcke (Ura) dhe Kalorsi i kaltr (Kandinski, Kle, Kokoshka, Barlah etj.). Pr t parn her termin ekspresionizm e ka prdorur Zh. A. Erve n vitin 1901, kurse n Gjermani e futi n prdorim kritiku letrar Vilhelm Voringer (Wilhelm Vorringer). Sipas ekspresionistve nuk duhet nnshtruar rrethit q

342

na rrethon, pamjes s jashtme t gjrave dhe vlerave t paqndrueshme, duhet luftuar pr nj moral t ri, kundr harmonis s rrejshme dhe kundr idealit qytetar t bukuris s rrejshme. Duhet shprehur (prej kndej edhe fjala ekspresionizm q vjen nga fjala latine exprimere do t thot t shprehesh) do gj q shihet n realitetin jetsor, q prjetohet nga shpirti dhe zemra e njeriut. Sipas tyre sendet duhet t prshkruhen drejtprdrejt duke u shrbyer natyrshm me gjuhn, pa u zgjatur n prshkrime t sendeve. T gjitha mund t shprehen prmes mjeteve t reja shprehse, prmes satirs ose ironis; prapa dukurive t imagjinuara duhet krkuar thelbin e sendeve. Edhe kulturore. ekspresionistt, Ata hedhin si edhe t gjith shkrimtart avangard, ngrihen kundr tashgimis posht vendosshmrisht natyralizmin, simbolizmin dhe impresionizmin; por, megjithat, ata do t ushqehen me idet dhe prvojat krijuese t poetve t mdhenj pararends t tyre si, Sharl Bodler, Artur Rembo, F. Greg, Pol Klodel, Zhyl Romen, Andre Zhid (poet francez), pastaj t poetit amerikan Volt Vitman me prmbledhjen e vjershave (Fije bari, 1855, Laves of Grass), t romancierit rus Fjodor Mihajlovi Dostojevski, tregimtarit dhe dramaturgut suedez August Strindberg e veanrisht t dramaturgut gjerman, Frank Vikedind. Prve ktyre te ta kan ndikuar edhe filozoft e njohur si: Soren

343

Kjerkegor, Fridrih Vilhelm Nie, Henri Bergson, Eduard Huserl etj. Ekspresionizmi, si rrall ndonj lvizje tjetr letrare, pati lidhje t ngushta me artet figurative, sidomos me piktort e mdhenj francez t gjysms s dyt t shekullit XIX dhe t fillimit t shekullit XX Pol Sezan, Van Gog e deri te Pablo Pikaso. Edhe pse si djep i ekspresionizmit konsiderohet Gjermania, ai u zhvillua edhe n vende t tjera si n Austri e Zvicr, pastaj kishte disa qendra ku vepronin shkrimtart ekspresionist si Berlinin, Mynihun, Vjenn dhe Cyrihun. Ekspresionistt kishin edhe revistat e tyre ku i botonin shkrimet e tyre. qofshin ato artistike proz a poezi, qofshin ese, pamflete apo programe. Revistat m t njohur rreth t cilava u tubuan ekspresionistt ishin Die Aktion (Aksioni), Die Revolution (Revolucioni), Der Sturm (Stuhia). Ve ktyre u botuan edhe disa antologji. Ekspresionistt N lirik lvruan lirikn, dramn vlera dhe t prozn tregimtare (skicn dhe tregimin e shkurtr). ekspresionistt ndonse shumica krijuan e qndrueshme, poetve lirik

vdiqn ose u vran shum t rinj; nj numr i tyre kaloi edhe npr llogoret e prqndrimit, disa prej tyre i lan atje edhe eshtrat, ndrsa nj pjes bri vetvrasje. Autort m t njohur q lan gjurm n letrsi qen: Gottfrid Ben, Georg Trakl, Franc Verfel, Georg Hajm,

344

Ernst Shtadler, Johanes R. Beher. Disa nga temat m t adhuruara q i lvruan ekspresionistt jan: smundja, spitali, vdekja, shkatrrimi; trmeti, lufta; vllazria gjithnjerzore, kosmosi, konflikti i gjeneratave, qyteti (ekspresionizmi karakterizon tronditja, sht letrsi i qytetare), theksuar, entuziazmi si: miniera, tmerri, vizionar, fabrika. Qndrimin e poetve ndaj ktyre temave e emocionaliteti frika, rebelimi,

monologt lirk, ritmi dinamik, leksiku dhe figuracioni, ngjyrat e forta. Figura poetike ka pr detyr t paraqet esencn e gjrave dhe jo pamjen e tyre t jashtme. Ajo duhet t shpreh vizionin nj nga veorit e poetiks ekspresioniste. Ekspresionistt kontribuan edhe n zhvillimin e gjinis dramatike. Drama ekspresioniste shquhet pr renditjen e tablove simbolike t lidhura n mnyr jo t mjaftueshme pa veori individuale, duke mbetur n suazat e drams ideore (pjes me probleme ideore dhe me tez). Skenat shquhen pr muzikn, recitimet korale, lojn dhe pantomimn pa lidhje me koncepte t caktuara kohore dhe hapsinore. Monologu prshkohet nga elemente lirike. Mungojn karakteret dhe psikologjia e zakonshme, sepse me personazhet zotrojn instinktet ose forcat e fatit, t cilat i krahasojn me marionetat; konfliktete dramatike nuk jan individuale, por t prgjithshme: ndeshja e gjeneratave t reja dhe t vjetra kultur. Regjia prpiqet t n shoqri dhe n shquarjen e arrij

345

prmbajtjes ideore, duke u shrbyer me pamjen e caktuar t skens (shkallt, skelet, katrort abstrakt) si dhe me efektet e ndriimit. Teatri ekspresionist i ka dhn nxitje skens (sidomos mnyrs se si ekzekutohen pjest), por nuk ka ofruar vepra t nj rndsie t qndrueshme. Dramaturgu m i madh ekspresionist ka qen Bertolt Breht (1898-1956), i cili shkroi shum vepra dramatike. Dramat m t njohura t tij jan: Nna Kuraj dhe fmijt e saj, Rrethi i Kaukazit me shkums, Njeriu i mir nga Seuani, Baal, Daullet e nats etj. Prve q sht i njohur si poet, prozator e dramaturg, Brehti sht i njohur edhe si teoricien i teatrit me veprn e tij teorike Teatri epik. Si dramaturg n kohn e ekspresionizmit shquhen edhe Karl Shternhajm (komediograf) dhe Georg Kaizer (dramaturg). Ernst Toler, pas Lufts s Par Botrore ishte lufttar aktiv kundr reaksionit, i burgosur, m von antifashist (bri vetvrasje n emigraion) shkroi dramn agjitative-ekstatike Njeriu i mass, 1920. Kontribut t veant ekspresionistt dhan edhe n fushn e prozs tregimtare e cila shquhet pr groteskun, ankthin, thujsimin veori kto t stilit ekspresionist. Vmendje e veant i kushtohet prqeshjes satirike dhe parodike t qytetarve dhe mikroborgjezve, ushtris dhe shkolls, gjykats dhe medicins, paraqitjes s projekteve shkencore-utopike, vegimeve dhe gjendjeve t smura t shpirtit dhe t trupit t njeriut. Madhshtin e saj ndrkombtare

346

proza ekspresioniste e mbrrin n veprn e Franc Kafks (1883-1924), e cila paraqet dika t re n letrsin botrore, por Kafka megjithat para s gjithash me stilin e vet t ngjeshur si te t gjith klasikt m t mdhenj mbetet jashta qendrs s shkolls ekspresioniste. Vepra tregimtare kan shkruar Maks Brod, Herman Hese, Franc Verfel, Xhems Xhojs, Miroslav Krlezha etj. Ekspresionizmi si lvizje iracionaliste q u zhvillua paralelisht me dadaizmin dhe futurizmin rus drejtprdrejt ndikoi edhe n surrealizmin. Historiant francez t letrsis nganjher konsiderojn se disa ekspresionist n t vrtet jan surrealistt e par (sidomos Shebarti). Nga krijuesit ekspresionist padyshim shquhen: n lirik Trakli dhe deri diku Hajmi, n proz Kafka, n risit e tekniks teatrore Brehti. Ekzistojn letrar t cilt edhe pas shuarjes s shkolls ekspresioniste vazhdojn t shkruajn n t njjtn mnyr dhe n t njjtn frym (Brehti, Beni). Ekspresionizmi prve arteve figurative dhe teatrit, ka ndikuar fuqishm edhe n formn dhe n prmbajtjen e filmit pa z, sidomos t atij francez dhe gjerman. Ekspresionizmi edhe pse si rrym letrare u zhvillua n letrsin gjermane, ai u prhap edhe n vende t tjera. Ai pati jehon edhe n letrsin shqipe. Kt e konstaton edhe studiuesi dhe poeti yn i mirnjohur Agim Vinca. Ndr t tjert, afri me

347

ekspresionizmin dhe ekspresionistt, konstaon Agim Vinca, ka pasur Migjeni. Ai konstaton se temat (mjerimi, studentt, papunsia, intelektualt prostitucioni, kundrshtar fatalizmi), t moralit personazhet (fmijt, grat, murgeshat, mantenutat, patriarkal etj.), vizionet (vizioni i mbinjeriut dhe i bots s re, n njrn an, por edhe i fundit t bots, n ann tjetr), mjetet shprehse q prdor ky poet e prozator dhe format letrare q kultivon ai (poezia lirike dhe proza e shkurtr) kan tipare t shumta ekspresioniste (Agim Vinca, Kursi i teorive letrare, Shtpia botuese, Libri shkollor, Prishtin, 2002, f. 214215). N lidhje me kt Herman Bar shkruante: Asnjher, asnj koh nuk ka qen e tronditur me aq tmerr, me aq frik nga vdekja. Asnjher bota nuk ka qen aq e heshtur si varri. Asnjher njeriu ska qen aq i vogl. Asnjher ssht friksuar aq shum. Asnjher paqja ska qen aq larg, kurse liria aq e vdekur. Nga ky ankth tash ngrihet klithma: njeriu klith pr shpirtin e tij, e tr bota bhet e vetmja klithm e ankthit. Edhe arti i bashkohet ksaj klithme, klith n errsirn e thell, klith n mesnat, me klithm thrret shpirtin: ky sht ekspresionizmi (Fric Martini, Istorija nemake knjievnosti, Nolit, Beograd, 1971, f.550).

348

SURREALIZMI

Surrealizmi

(fr.

surralisme)

sht

lvizje

letrare dhe artistike e cila u shfaq n Franc pas Lufts s Par Botrore. Ndonse n radh t par ishte lvizje letrare, format n t cilat sht shprehur nuk kan qen vetm letrare, por edhe vepra pikturale dhe filmike, manifeste politike dhe deklarata, skandale, qortime, rrahje dhe mbrmje letrare etj. Surrealizmi ka pararendsit e vet n artin modern q fillojn pas impresionizmit dhe simbolizmit: te kubizmi, futurizmi dhe, veanrisht, te dadaizmi, i cili n njfar kuptimi ka qen edhe faza e par, prgatitore e surrealizmit. N esenc surrealizmi shprehte synimet e s njjts shtres, t cilat dadaizmi filloi ti shpreh n kohn e Lufts s Par Botrore. Nj grup i intelektualve mikroborgjez q gjendej jasht prodhimit shoqror dhe sdihet se pr shkaqe gjendej jasht radhve t lufts t t dyja anve t prgjakura, dhe kt luft, e cila kapitalin e madh e shpiente pr hegjemonin botrore, smundi ta kuptoj si t veten, protestn e vet e manisfestoi si protest ndaj do gjje t asaj q pr mendimin e tyre ishte shkak i ksaj gjakderdhjeje grandioze.

349

DADAIZMI
Ishte normale q intelektualt mikroborgjez, t ngushtuar midis dy forcave t mdha historike, midis kapitalistve t mdhenj dhe proletariatit, t reagojn kundr lufts dhe shoqris borgjeze me ikjen e qllimshme n pakuptimsi, n lojra pa qllim, n paprgjegjsin fmijrore dhe n mohimin e do logjike. Domosdoshmria e reaksionit t till tregon qart faktin se dadaizmi thuajse njkohsisht u shfaq n mjedise t ndryshme. Dadaizmi n shenj proteste kundr parrugdaljes n t ciln civilizimi bashkkohor e shpuri njerzimin bashkkohor shpalli kundrshtimin (mospajtimin) kundr t gjitha shtrngesave. Ai u ua kundr artit borgjez, kundr manifestimit t entuziazmit poetik dhe krijuesve t zgjedhur, kundr racionales, kundr moralit dhe moralizimit, kundr t gjitha sistemeve, qofshin ato logjik, etik ose estetik, kundr t gjitha rregullave, madje edhe atyre gramatikore dhe sintaksore. (Fjala dadaizm vjen nga fjala frnge q n zhargonin e fmijve do t thot kal

350

druri). Prfaqsues kryesor ishte poeti francaz me origjin rumune Tristan Cara (1896-1963). Si lvizje artistike dadaizmi lindi gjat Lufts s Par Botrore n Cyrih (1916). Ktij grupi iu bashkangjit edhe grupi i piktorve Hodis dhe i letrarve Hans t nacionaliteteve (alzasas), t t cilt ndryshme: Hugo Bal dhe H. Hilsenbek (gjerman), van (holandez), Arp mblidheshin n kabaren Volter Ky poet i talentuar (T. Cara) vite me radh do t jet inspirues i t gjitha ekzibicioneve dadaiste. Nj nga kto ndodhi n vitin 1916, pikrisht m 16 shkurt n orn 18. N kt koh, hap fjalorin francez Lorus (Laroousse) pr t gjetur pseudonimin pr nj krcimtare kabaretase. Fjala e gjetur dado q n gjuhn famijare franceze do t thot kal, u b flamur i nj loje eksplozive dhe bizare, komike, imagjinative dhe proteste. N shenj t pakuptimsis dadiste shprthyen manifeste, pamflete, deklarata; me kt simbol t marrzis u mbajtn mbrmje letrare, u shkruan vjersha kundr vjershave, mugullonin vjersha nga republika, republika merrej si simbol i njeriut, me dshir simulohej marrzia, zhvidhoseshin t gjitha madhshtit e bots qytetare me mjaullima mohohej muzika e cila sipas fjalve t Albert Savinit sht e pakuptimt dhe art amoral, me teneqe krijohej muzik e re, trillohej alfabeti muzikor i ri, n ka u shqua Kurt Shviters; ai, n t vrtet, duke imituar t folurit e shpendve i prshndet miqt e ardhur nga maja e nj

351

druri n kopshtin e vet. N nj parrull t tyre lexojm: Ne jemi kundr t gjitha parimeve, arti sht produkt apotekar pr budallenjtdo gj sht e pakuptimt, aq m mirDada sdo asgj, asgj. Ai krijon dika vetm sa q publiku t thot: ne skuptojm asgj, asgj, asgj. Dadaistt vet nuk paraqesin asgj, asgj, asgj. Dhe, pa dyshim, ata nuk do t arrijn asgj, asgj, asgj. Por, prandaj, palodhshm kan br dika; p.sh. ekspozita n t cilat ka mundur t hyhet npr nevojtore, ekspozonin n to fotografi t cilat askush ska dashur ti blej. Disa kan br edhe kolazhe verbale. M spirituoz[ (gazmor) n kt aspekt gjithsesi ka qen Fransis Pikabi me kolazhet aforistike t uditshme t tij: Plus on plait, plus on deplait (Sa m shum t plqen, aq m pak t plqen). Les hommes gagnent les diplmes et perdent linstct (Njerzit fitojn diploma, por humbin instinktin). Il est plus facile de se grother le cul que le coeuer (M leht sht t kruash prapanicn sesa zemrn etj.) Shkenctari austriak, n mbshtetje t provave t tij me pikturat e rastit (Zufalsbild), ka vrejtur se jo vetm artistt, por edhe njerzit e rndomt, duke vrejtur objektin e caktuar, hijen, njolln, kan nj numr vizionesh dhe emocionesh, t cilat zbulojn karakterin, imagjinatn e tyre. Nga kualiteti i imagjinats s tyre do t varet edhe pasuria e figurave t provokuara.

352

Por edhe vet natyra her-her krijon fabrikate, gjysmfabrikate t cilat i ofrohen krijuesit. Mbi natyrn si kreatore e pavetdijshme dhe ndihmse e autorit, jo moti gjallrisht ka shkruar Rolan Kajoa (Caillois, Rolland) n artikullin (Natura pictrix). Kt e kan vrejtur edhe njerzit antik. Pliniu Plak tregon se si Protogjeni nga Rodosi, i hidhruar pse ska mundur t vizatoj turirin t shkumbzuar t nj qeni, n plhur gjuan shpuzn e lagur me ngjyra; menjher njolla e cila mbeti, i ngjalli iluzionin e till fare e krkoi ky artist. Si shembull t rolit t rastsis mbi krijimtarin prmenden mendimet e Leonardo Davinit n librin Shqyrtime mbi pikturn. Davini shkruan se ret dhe rrethojat e vjetra kan qen shtytje pr shum vizione artistike. Edhe Viktor Ygo ka vepruar ngjashm, pr ka flet Rorshahu me rastin e ekpserimentit t tij. N t vrtet, ky gjeni romantik do t lyente njolla ngjyre n letr dhe, duke i vzhguar, prjetonte vizionin e visoreve fantastike. Nga procedeja e ktill zvierani Rorshah ndrtoi sistem t tr t hulumtimit t imagjinats dhe t karakterit t tyre. Testi prbhej nga sa vijon: letrat me njolla me ngjyra t ndryshme do ti mbshtillte n katr pjes dhe kto njolla t shkrira do tua tregonte pacientve t tij. Kshtu vrtetoi se ekzistojn dy lloj vzhguesish: intravert dhe ekstravert; ata q i jan kthyer bots s jashtme dhe ata q i jan kthyer bots s brendshmekjo teori ka mundur t ndikoj te dadaistt edhe pse sulmet e tyre

353

kan

pasur

qllime

tjera.

Nse

protestat

dadaistve, n radh t par, mund t shpjegohen si shprehje e revolts kundr lufts dhe t shpirtit t shkatrruar t njerzve pas lufts, disa metoda t veprmit t tyre, aktiviteti i tyre veprues, idet e tyre mbi botn kan qen shprehje e trthort e ndikimit t teoris s Anshtajnit, t pikpamjeve t Jungut dhe t Frojdit mbi psikanalizn dhe, m shum msimet e zviceranit Bjojler, me t cilin dadaistt cyrias ishin shum t afrt. Pr kt kan qen t vetdijshm gjithsesi edhe surrealistt, pasardhsit e tyre. Duke flakur gradualisht metodn dadaiste t britmave dhe (skandaleve), ekzibicioneve antiletrare

antiartistike, pranuan automatizmin psikik dadaist, barcaletat e tyre me kolazhet verbale dhe pikturale, t cilat do t hyjn n strukturn e eksperimentimit t tyre t ardhshm shkencor dhe artistik. Ndrkaq, disa dadaist krkonin edhe rrug t tjera m radikale t larjes s hesapeve me mizerien qytetare, histerin e lufts dhe artit akademik Variantin revolucionar t dadaizmit n aspektin social e kan dhn avangardistt gjerman t tubuar rreth Baargeldit, njrit nga themeluesit e partis komuniste renanase dhe gazets Der Ventilator. Ktu duhet prmendur edhe mikun e Carit, R. Hilzenberkun, i cili do t bhet komisar pr art gjat kohs s shkurtr sa zgjati kryengritja berlinase: Georg Gros n kt ndrmarrje revolucionare luajti rol t veant me karikaturat e tij.

354

Kukulla e tij e njohur me kokn e derrit, n uniformn e oficerit gjerman, e varur n tavan n nj ekspozit dadaiste m 1920, ishte nj manifestim i pakrahasuar antiluftarak sesa poemat dadaiste fatagage, fatrastit e Zhakobit dhe teoria e abnegacionit e cila mbshtetej n iden: e matur me masat e amshueshmris, do aksion sht i kot. ... Dadaizmi rreth vitit 1920 n masn m t madhe u shtresua dhe me nj krah u dredh n nj lvizje t re: n surrealizm, prandaj ka t drejt kur kritiku Klasnie kur thot: Surrealizmi pa dadaizmin sdo t ishte ai q ishte. Vet fjala surrealizm sht marr nga Apolineri dhe e kombinuar n njfar kuptimi me domthnien e fjals supernatyralizm t poetit Zherar de Nerval dhe t ideorealizmit t poetit Sen Pol Rua. N lidhje me kt term n Manifestin e vitit 1924 prmendet edhe mendimi i Tomas Karlajlit mbi supernatyralizmin e natyrshm. Surrealizmi sht njra nga lvizjet m t rndsishme midis Dy Luftrave. Lindi n Franc si vazhdim i dadaizmit, t cilin e lansuan shkrimtart e tubuar rreth revists Letrsia (Litterature, 1919 -1924)nn redaktimin e Lui Aragonit, Andre Bretonit dhe Filip Supos. Prijs i ksaj lvizjeje letrare ishte Andre Breton, i cili m 1924 botoi Manifestin surrealist, kurse n dhjetor t t njjtit fillon t dal revista Revolucioni surrealist, me ka fillon koha

355

dhjetvjeare e ktij drejtimi letrar. Realizmi do t lr gjurm t thella n letrsin franceze dhe do t vijoj t ekzistoj edhe pas Lufts s Dyt Botrore dhe formalisht, e m tepr si stil letrar i cili me prosedet e tij hyri n themelet e letrsis moderne, t liriks moderne. Edhe surrealizmi si eksprenionizmi, futurizmi dhe dadaizmi, u krijua si kundrshti ndaj letrsis s deritashme, kulturs dhe jets n prgjithsi, sidomos t asaj shoqrore. Nga t gjitha lvizjet moderne, surrealizmi e pati m t theksuar vijn revolucionare sociale, sidomos pas Manifestit t dyt surrealist (1929), kur edhe revista ndrroi emrin n Surrealizmi n shrbim t revolucionit(1929). Tekstin e par surrealist Bretoni e botoi m 1919 n revistn Letrsia me titull Fushat magnetike. N t prdori prosedeun e shkrimit automatik, i cili n fazn e par t surrealizmit qe baz e tekniks krijuese surrealiste, t ciln Bretoni e formuloi kshtu: Surrealizm. Emr i gjinis mashkullore. Automatizm i pastr psikik, me ann e t cilit synohet t shprehet, qoft me goj, qoft me shkrim, qoft me ndonj form tjetr, funksionimi real i mendimit. Diktati i mendimit n munges t fardo kontrolli t arsyes. M tej ai vazhdon: surrealizmi mbshtetet n besimin te nj realitet superior t disa formave t asociacioneve t cilat deri m tash ishin ln anash (pas dore); n gjithfuqin e ndrrs dhe n lojn e painteresuar (t

356

lir)

mendimit.

Ai synon

ti rrnoj

(zhduk)

definitivisht (prfundimisht) t gjitha mekanizmat e tjer psikik dhe ti zvendsoj ata n zgjidhjen e problemve kryesore t jets Ose, me fjal t tjera, t prjashtohet do gj logjike dhe racionale n dobi t iracionales, e cila mbrrihet me ndrra halucinative dhe vizione. Prej vzhgimit vizuel i cili sht baz e impresionit, kalohet n vzhgimin halucinant( M.Zhan). Q ky vzhgim t grabitetn gjendjen e pastr, qasja m e mir sht t shkruarit automatik, kur fjalt renditen ashtu si na vijn n nj gjendje t lir t mendimeve pr fardoqoft lidhjesh praktike-reale n mes t gjrave, por prqndrim t skajshm pr lvizjet e brendshme t shpirtit ton. Gjendja e till arrihet n letargjin e ngjashme me ndrrn, n halucinacione, n prdorimin e pamas dhe t pasionuar t figurave t cilat befasojn (L.Aragon), t cilat paraqesin shkalln m t lart t bizaritetit (A. Breton). Mnyra e shkrimit automatik solli deri krijimi i lidhjeve m t pamundshme t fjalve dhe prodhoi tekste nga m bizaret (t uditshmet). Paraimi i vrtet t cilit i jan prmbajtur sht ai i se duhet t jesh bizar, jo i rndomt dhe i paqart. Prandaj shkrimi automatik ka qen prosede krysore e surrelizmit, kurse teknika krijuese e tyre mbshtetej n lidhjen e largt t fjalve dhe t figurave. N lidhje me kt Andre Breton shkruante: Shkruani shpejt dhe pa syzhe t paracaktuar, aq shpejt duke mos u ndalur dhe

357

duke mos provuar ta lexoni srish at q keni shkruar. Fjala e par do t vij vetvetiu, sepse e vrteta sht se ndonj fjali e huaj pr ndrgjegjen ton t mendimeve mezi pret t shfaqet. (...) Vazhdoni kshtu sa tju do qejfi. Burim tjetr kryesor i inspirimeve t surrealistve kan qen ndrrat. Pr vlerat e tyre n mnyr patetike flet Aragoni te Fshatari prej Parisi: I proklamoj bots kt fakt me rndsi t dors s par: Lindi vesi i ri, entuziazmi iu dha njeriut, Surrealizmi i Frenezis dhe i Hijes ... ndrrn dhe imagjinatn ata i kuptonin si pjes t realitetit, si nj realitet i barabart me realitetin objektiv. Mbirealiteti pr t cilin fliste Bretoni si nj sintez e realitetit dhe e ndrrs paraqiste n t vrtet nj realitet n t cilin ndrra e fshin ( eliminon) realitetin. ndra sht e vetmja q ia jep njeriut t gjitha t drejtat n liri. Duke iu falnderuar ndrrs, vdekja nuk duket m e errt, kurse kuptimi mbi jetn bhet indiferent ... Ne gjendemi nn pushtetin e ndrrs dhe ne duhet ta ndjejm forcn e saj n gjendje t zgjuar. Kjo sht nj tirane e veuar me pasqyra dhe rrufe. sht letra dhe pena, sht t shkruarit prpara ktij gjiganti i cili i mban muskujt e reve me muskujt e vet thuhet n numrin e par t Revolucionit surrealist, ku flitet pr vlern dhe rolin e ndrrs. Ankthi, rrfimet e t marrve, krizat shpirtrore (mentale) jan objekt i interesimit t surrealistve, kurse poetikn e tyre e

358

prbjn ironia, paradoksi, shakaja, batutat, sharjet dhe humori i zi.. Surrealistt e kultivuan humorin e zi si nj lloj t mospajtimit me hipokrizin shoqrore. Humori i zi sht nj lloj largimi (shmangie, evazion), shptim nga thurja morale, nga vetvrasja, t ciln disa surrealist e kan praktikuar, t paktn nj her n jetn e tyre, kur ky akt ka qen i suksesshm. Humori i zi surrealist nxit m shum grimas (ngrdheshje) sesa t qeshur, m shum mllef se sesa nga t gzim. gjitha Disa shkrimtar e konsiderojn manifestimet

surrealizmit m i qndrueshmi dhe m i rndsishmi sht humori i tyre (Rozhe Vajan). Zhak Vashe, apostull i humorit surrealist, humorin e ka definuar si kuptim teatral i pakuptimsis s plot t do gjje. Shum efekte t tyre m serioze kan ndikuar si prqeshje e pakuptimsis e cila sht e fshehur dhe atje ku zakonisht nuk pritet. Andaj ssht aspak e rastit q Salvador Dali ka qen nj koh bashkpuntor i komikve t njohur filmik amerikan t vllezrve Mark. Kjo do t thot se surrealistt kan krijuar mjaft edhe fjal t urta, barcaleta, letra sharse etj. Duhet rrahur nnn tnde se sht e re, Qershit bien atje ku mungojn tekstet, sht dita? grua e cila lahet lakuriq kur bie nata ... sht dhunimi? dashuri e shpejt, t bjm me katedralen Notre-Dame? ta shndrrojm n shkoll seksuale pr virgjineshat!; Nj

359

kundrshtar t tijin L. Aragoni e cilson kshtu: Ju jeni nj zero, gjegjsisht dy. Si edhe do poetik tjetr, edhe teoria krijuese surrealiste n qendr t saj kishte shprehjen, gjegjsisht problemet e gjuhs. Nj nga krkesat kryesore t Bretonit sht edhe evitimi i shenjave t piksimit: i pikave, i presjeve dhe i shenjave t tjera t piksimit, sepse, sipas tij, ato pengojn rrjedhn e lir t mendimit. Mnyra e shkrimit automatik solli deri te krijimi i lidhjeve t pandashme t fjalve dhe prodhoi tekste m bizare dmth. ata ishin kundr do logjike. Me kt nuk mohohet realiteti, por vetm kuptohet m gjer: jo vetm si realitet i racionales dhe i vetdijes, por si realitet i nn- vetdijes dhe i iracionales. Pr shpjegimin poetik t s vrtets poezia thrret n ndihm shkencn moderne, s pari psikanalizn dhe nuk sht ppjekur q fuqit iracionale t jets s njeriut ti mbshtjell n fshehtsi, por sht prpjekur q ato ti shoh si pjes prbrse t misteries s jets s nnvetdijshme t njeriut. Prandaj poezia e tyre sht poezi e friks, e ankthit dhe e tmerrit. N Manifestin e par, Bretoni merr definicionin e Riverdis mbi imazhin poetik si lidhje e dy realiteteve m pak a m shum t largta (Renik knjievnih termina, Nolit, Beograd, 1986 f. 458). Imazhet jan imazhe t gjendjes paranoike ose si i quante Bodleri imazhe t opiumit dhe si t tilla ato jan spontane, despotike, arbitrare dhe plotsisht

360

autarkike n pikpamje logjike, konstaton Agim Vinca, kurse piktori Salvador Dali, n mbshtetje t studimit t smundjeve shpirtrore ndrton teorin mbi t ashtuquajturin interprtim paranoik i realitetit ose paranoja kritike e deliriumit. N librin e tij Gruaja e dukshme Salavador Dali jep definicionin vijues: Kjo sht metod spontane e njohjes iracionale e cila mbshtetet n objektivizimin kritik, sistematik t asociacioneve dhe interpretimeve t marra. Me an t procesit t pastr paranoik sht e mundur t nxitim figur t dyfisht, dmth. paraqitjen e dy objekteve: njri i cili as pa t voglin ndryshim figural ose automatik, sht figur e nj tjetri, i objektit absolutisht t ndryshm, edhe at plotsisht besnik, pa devijime ose abnormalitet i cili do t mund t jepte fardoqoft grupimi t qllimshm ... Figura e dyfisht mund t vazhdohet, nse vazhdon procesi paranoik, dhe ather mjafton t ekzistoj ndonj ide e re, dominante, pr tu prodhuar figura e tret, dhe kshtu me radh, deri te bashkimi i shum figurave, numri i t cilave sht i kufizuar me vet aftsin panaroike t kuptimit t ides. Kjo metod ssht vetm mjet i mohimit t besnikris objektive t figurave t cilat na i ofron vetdija mbi realitetin, ajo, sipas mendimit t Dalit, sht rrug efikase pr tu krijuar gjeometria e re e mendimeve, kryesisht, i mendimit poetik... Dali poashtu i ka pasuruar objektet mbirealiste me nj

361

variant t ri, sepse u ka dhn tipare t qenieve t gjalla. Kombinimin e till e ka quajtur objekt-qenie. Nga fundi i vitit 1925 krijohet nj etap e re n zhvillimin e surrealizmit. Si ndrmarrje e lirimit t personalitetit t njeriut dhe t transformimit t jets s tij, surrealizmi i afrohet marksizmit dhe disa prfaqsues t tij si Aragoni, Elijari, Bretoni, bhen antar t partis komuniste dhe krkojn angazhimin e artit n ngjarjet shoqrore politike. Bretoni n nj rast deklaron: Arti i sotm autentik sht i lidhur me aktivitetin revolucionar shoqror: bashk me t, ai synon rrnimin e shoqris kapitaliste. Shkaktohet arje (plsaritje) n lvizje, disa natar do t mbeten n pozicionet e vjetra. Pas shum polemikash dhe diskutimesh e sidomos pas prjashtimit t Bretonit nga Pk, 1933, shkrimtari i manifestit mohon lidhjen e artit me luftn politike dhe pohon se surrealizmi me vete bart forcn revolucionare. Pas lufts Bretoni i kthehet misticizmit dhe okultizmit, me ka prfundimisht ndahet krejtsisht nga bashkpuntort e dikurshm, por fiton antar t rinj. Ata organizojn ekspozita ndrkombtare 1947 dhe 1959. Por kto jan vetm mbetje t surrealizmit. Nse ska mundur t ndryshoj pamjen e bots, ai arrti ta ndryshoj pamjen e poezis. Edhe pse shum vepra kan t bjn thjesht me radhitjen e figurave midis t cilave nuk mund t vendoset kurrfar lidhjesh, edhe pse n to shpesh ka mistifikime dhe poza, me interesimin e tij pr ndrdijen

362

dhe iracionalen, me synimin e tij ti kaprcej suazat tradicionale t letrsis, surrealizmi tregoi pr mundsit e rrugve t reja t krkimit t shprehjes poetike dhe prmbajtjes poetike duke ndikuar kshtu edhe n poezin moderne.

BIBLIOGRAFIA
1. Grup autorsh, Odnosi meu umetnostima (Raportet midis arteve), Nolit, Beograd, 1978 2. Aristoteli, (Pr poetikn), , 1979 Aristoteli, Poetika, Rilindja, Prishtin, 1968 3. Horaci, Arti poetik, Prishtin, 2000 4. , (Gjuha e veprs letrare), , 1961 5. Dragia ivkovi, Teorija knjievnosti (Teoria e letrsis), Beograd, 1986 6. , (Teoria e letrsis), , 1972 7. Milivoj Solar, Teorija knjevnosti, (Teoria e letrsis),Zagreb, 1977

363

8. Gani Luboteni, Teoria e letrsis, Beograd, 1964 9. Rene Velek Ostin Voren, Teorija knjievnosti (Teoria e letrsis), Nolit, Beograd, 1974 10. Zejnullah Rrahmani, Teoria e letrsis (pr shkollat e mesme), Prishtin, 2002 11. Zejnullah Rrahamani, Nga teoria e letrsis shqipe, Rilindja, Prishtin, 1986 12. 1983 13. Sterjo Spasse, Elementet e para t teoris s letrsis, Prosveta, Nish, 1969 14. Hyrje n shkencn e letrsis, prshtatur nga Jakov Xoxa, Napredok, Tetov, 1970 15. Enver Muhametaj Xhevat Lloshi, Njohuri nga teoria e letrsis dhe stilistika gjuhsore, Tiran, 1992 16. Ali Aliu, Teoria e letrsis, 1986 17. Floresha Dado, Teoria e veprs letrare Poetika, Tiran, 2003 18. Ilir Yzeiri, Poetika nga Aristoteli ... te Natali Sarrot, Tiran, 2000 19. / , Teopja keboc aaa aaa , 1937 20. , (Teoria e letrsis me shembuj), , Zdenko kreb/ Ante Stama, Uvod u knjievnost (Hyrje n letrsi), Grafiki zavod Hrvatske,

364

21. , (Poetika strukturaliste), , 1990 22. Xhonatan Kaller(Jonathan Culler), Teori letrare, Prishtin, 2002 23. Aleksandr Xhuvani / Kostaq Cipo, Fillime t stilistiks e t letrsis s prgjithshme, Rilindja, Prishtin, 1982 24. ruse), , 1972 25. Gjergj Zheji, Vzhgime metrike, Tiran, 1980 26. 1968 27. Hysni Hoxha, Struktura e vargut shqip, Rilindja, Prishtin, 1973 28. erar enet, Figure (Figurat), Beograd, 1985 29. Grup autorsh, Metafora, figure i znaenje (Metafora, figurat dhe kuptimi), (zbornik teorijski radova,( prmledhje punimesh teorike), Beograd, 1986 30. Milazim Krasniqi, Soneti n poezin shqipe, Prishtin, 2005 31. Klara Kodra, Dramaturgjia e arbreshve t Italis n periudhn e Rilindjes, Tiran, 2004 32. Grup autorsh, Epohe i pravci u knjievnosti (Epokat dhe drejtimet n letrsi), Narodna knjiga, Beograd, 1965 Dhimitr S. Shuteriqi, Metrika shqipe (pr shkollat e mesme dhe t nalta), Rilindja, Prishtin, , , (Poetika e letrsis s vjetr

365

33. Grup autorsh, Moderni pravci u knjievnosti (Drejtimet moderne n letrsi), Beograd, 1984 34. Osval i Dykro / Cvetan t Todorov, Fjalor enciklopedik Prishtin, 1984 35. Fjalorth termash letrare (pr nxnsit e shkollave t mesme) Tiran, 1965 36. Moderna teorija romana (Teoria moderne e romanit), Beograd, 1979 37. Moderna teorija drame (Teoria moderne e drams), Nolit, Beograd, 1981 38. Teorija tragedije (Teoria e tragjedis), Nolit, Beograd, 1984 39. Rejmond Vilijams, Drama od Ibzena do Brehta (Drama prej Ibsenit deri te Brehti), Nolit, Beograd, 1979 40. er Luka, Istorija razvoja moderne drame (Historia e zhvillimit t drams moderne), Nolit, Beograd, 1978 41. Mihal Bahtin, O romanu (Mbi romanin), Nolit, Beograd, 1989 42. Teorija filma (Teoria e filmit), Nolit, Beograd, 1978 43. Henrik Markjevi, Nauka o knjievnosti (Shkenca mbi letrsin), Nolit, Beogra, 1974 44. Renik knjievnih termina (Fjalor i termave letrare), Nolit, Beograd, 1986 45. Edgard Alan Poe, Poezi dhe ese, Tiran, 2004 shkencave ligjrimit, Rilindja,

366

46. Rexhep Qosja, Historia e letrsis shqipe Romantizmi I, Rilindja, Prishtin, 1984 47. Agim Vinca, Kurs i teorive letrare, Prishtin, 2002 48. Dr. Milko Popovi, Poetika (Poetika), Tisak i naklad St.Kugli, Zagreb, Ulic 30, god.? 49. Dr. Vladimir Kral, Uvod u dramaturgiju (Hyrje n dramaturgji), Novi Sad, 1966 50. Rene Velek Ostin voren, Teorija knjievnosti (Teoria e letrsis), Utopija, Beograd, 2004

PRMBAJTJA
RAPORTET MIDIS ARTEVE..........................................................1 LETRSIA, ART I FJALS................................................................8

367

LETRSIA DHE ARTET E TJERA.................................................11 ...........................................................................................................13 LETRSIA DHE GJUHA.................................................................14 ...........................................................................................................21 FUNKSIONI SHOQROR I LETRSIS.......................................22 SHKENCA E LETRSIS................................................................27 PROCESI KRIJUES.........................................................................49 ANALIZA E VEPRS LETRARE...................................................63 STRUKTURA E VEPRS LETRARE............................................70 KOMPOZICIONI I VEPRS LETRARE.........................................94 ..........................................................................100 STILI DHE STILISTIKA..............................................................101 .........................................................................................................108 FIGURAT STILISTIKE.................................................................109 VJERSHRIMI...............................................................................148 LLOJET E VARGJEVE.................................................................159 GJINIT LETRARE.......................................................................191 LLOJET E POEZIS LIRIKE .....................................................206 FORMAT E POEZIS LIRIKE ANTIKE....................................211 POEZIA EPIKE ..............................................................................241 LLOJET E POEZIS EPIKE.........................................................246 POEZIA EPIKE LIRIKE ...........................................................253 PROZA TREGIMTARE ................................................................262 LETRSIA DRAMATURGIKE.....................................................284 STRUKTURA E TEKSTI DRAMATIK.........................................292 HISTORIK I DRAMS...................................................................295 LLOJET E DRAMS......................................................................301 ......................................................................................................316 KOMPOZICIONI I DRAMS......................................................317 LLOJET E PRZIERA LETRARE ................................................320 LLOJET E SHPREHJES GAZETARESKE ...................................327 PROZA SHKENCORE...................................................................329 RRYMAT LETRARE AVANGARDE T SHEKULLIT XX ..........................................................................................................331 FUTURIZMI ...................333 FUTURIZMI RUS .........................................................................338 EKSPRESIONIZMI.........................................................................342 SURREALIZMI..............................................................................349 DADAIZMI.....................................................................................350 BIBLIOGRAFIA............................................................................363 PRMBAJTJA.................................................................................367

368

369