Anda di halaman 1dari 13

Ejaan Mengikut Hukum

UNIT 5 EJAAN MENGIKUT HUKUM


HASIL PEMBELAJARAN
Pada akhir unit ini, pelajar dapat: 1. Mengenal jenis ejaan Jawi. 2. Mengenal ejaan Jawi berdasarkan Hukum Deranglu. 3. Mengenal ejaan Jawi berdasarkan Hukum Ka-ga. 4. Mengenal ejaan Jawi berdasrkan Hukum Ra-ma. 5. Mengenal ejaan Jawi berdasarkan Hukum Ha-aha. 6. Mengenal ejaan Jawi lampau hukum.

PENGENALAN
alam sistem ejaan Jawi terdapat beberapa hukum mengeja. Hukum tersebut ialah Hukum Deranglu, Hukum Ka-Ga, Hukum Ra-Ma, Hukum Ha-Aha dan Ejaan Lampau Hukum.

ISI KANDUNGAN
Hukum Deranglu
ukum Deranglu (dal, ro, nga, lam, wau), ialah cara mengeja dua suku kata terbuka dengan kombinasi vokal [a+a], iaitu sama ada suku kata akhirnya dieja dengan menggunakan huruf saksi alif atau tidak. Hukum Deranglu melibatkan lima huruf, iaitu dal ( ), ro ( ), nga ( ), lam ( ), dan wau ( ). Mengikut hukum ini, jika terdapat perkataan (dua suku kata terbuka) yang kedua-duanya menggunakan vokal [a], maka suku kata akhir perkataan tersebut hendaklah dieja dengan menggunakan alif, jika suku kata akhir itu dimulai dengan salah satu daripada huruf konsonan yang tersebut. Lihat contoh-contoh seperti berikut:

Dal ( ) Ro ( ) Lam ( )

Nada Cara Jala

Dada Sara Kala 73

Ejaan Mengikut Hukum

Wau ( ) Nga ( )

Lawa Nganga

Bawa Belanga

Nota: Bagi perkataan belanga, walaupun perkataan belanga mempunyai tiga suku kata, namun dua suku kata akhir adalah suku kata terbuka mengikut kombinasi vocal [a+a]. Ini memenuhi syarat hukum deranglu. Atas prinsip yang sama, perkataan ketara ini

- -- -

juga tertakluk kepada hukum ini.

Apabila suku kata akhir sesuatu perkataan itu tidak bermula dengan salah satu huruf Deranglu ( ), maka ejaan suku kata akhir tidaklah perlu menggunakan

huruf alif. Contohnya perkataan saya, rasa, baja, tanya dan mata dieja seperti berikut:

Ejaan Rumi Saya Rasa Baja Tanya Mata

Ejaan Jawi

Perkataan berikut juga dieja tanpa huruf alif di akhir perkataan. Daya Hama Jaga Jata Kaca Mana Masa Raja Saya Bapa 74

Ejaan Mengikut Hukum

Baka Gaya Haba Jana Kata Kaya Laba Nama

Hukum Ka-ga
ukum Ka-ga berasaskan kepada huruf kaf-ga. Hukum ini menentukan semua bunyi [ka] dan [ga] di akhir sesuatu perkataan tidak perlu dieja dengan menggunakan huruf saksi alif, tidak kira apa bentuk suku kata di depannya dan apa vokal yang digunakan. Contohnya dalam perkataan baka, angka, sangka, cempaka, ketika, mereka, naga, juga, bangga, jingga, mentega, dan pegaga. Perkataan tersebut akan dieja dalam ejaan Jawi seperti berikut:

Ejaan Rumi Baka Angka Sangka Cempaka Ketika Mereka Naga Juga Bangga

Ejaan Jawi

75

Ejaan Mengikut Hukum

Jingga Mentega pegaga

Peringatan: Hukum Ka-ga dan Hukum Deranglu seperti yang telah dihuraikan hanya melibatkan ejaan bagi dua suku kata terakhir bagi sesuatu perkataan sahaja. Contohnya, dalam perkataan cempaka dan mentega, yang telibat dalam hukum Ka-Ga ialah suku kata pa-ka dan te-ga.

Kekecualian: Hanya ada satu keadaan sahaja yang [ka] dan [ga] di akhir kata wajib dieja dengan menggunakan huruf alif; iaitu apabila suku kata yang mendahuluinya adalah seuku kata terbuka yang menggunakan vocal [e] pepet. Contohnya adalah lega, sega, dan teka. Ejaan Jawinya ialah:

Lega Sega Teka

Setelah anda memahami tentang Hukum Ka-ga, sekarang anda boleh mengeja dan menulis perkataan berikut mengikut Hukum Ka-ga.

Ejaan Rumi Belaka Derhaka Jenaka Pekaka Pustaka Kerangka

Ejaan Jawi

76

Ejaan Mengikut Hukum

Dermaga Pujangga Tembaga Kerengga Tetangga Tenaga Pedaka Pelaga Puaka Rongga Angka

Hukum Ra-ma
ukum Ra-ma ialah peraturan yang menentukan semua perkataan yang berakhir dengan dua suku kata [ra+ma] hendaklah memakai huruf saksi alif. Hukum ini merupakan kekecualiaan daripada Hukum Darlung. Contohnya, dalam perkataan asrama, anekarama, irama, drama, cengkerama, dan panorama akan dieja dalam ejaan Jawi seperti berikut:

Ejaan Rumi Asrama Anekarama Irama Drama Cengkerama Panorama Diorama Gimrama

Ejaan Jawi

77

Ejaan Mengikut Hukum

Hukum A-ha
Mengeja Kata Dasar Tiga Suku Kata ke Atas
ukum ini digunakan bagi mengeja kata dasar lebih daripada dua suku kata. Setiap perkataan yang mempunyai tiga atau empat suku kata dan bermula dengan huruf ha ( ) diikuti oelh vokal [a], suku kata pertama itu dieja tanpa menggunakan huruf alif. Contohnya, dalam mengeja perkataan harimau, haloba, halilintar, hadiah, haruan, halaman, dan haluan.

Ejaan Rumi Harimau Haloba Halilintar Hadiah Haruan Halaman Haluan

Ejaan Jawi

Huruf ini tidak valid disebabkan kerana 1. Walau apa pun huruf pertama kata berkenaan, jika huruf itu diikuti vocal [a] maka ejaannya tetap tidak menggunakan alif. 2. Walau huruf kedua buka ha ( ) sekalipun, maka ejaan suku kata pertama tetap tidak menggunakan huruf vocal alif. Lihat contoh huruf pertama bukan ha, dan huruf kedua juga bukan ha.

Ejaan Rumi Bagasi Cakra Negara Cakram

Ejaan Jawi

78

Ejaan Mengikut Hukum

Namun terdapat kekecualian bagi perkataan dua suku kata seperti hala dan hari. Hal ini termasuk juga bagi perkataan yang terdiri daripada gabungan seperti halaju (had laju) atau perkataan berimbuhan seperti hadapan (hadap+an). Oleh itu, perkatan hala, hari, halaju, dan hadapan dieja seperti berikut:

Ejaan Rumi Hala Hari Halaju Hadapan

Ejaan Jawi

Selain itu, terdapat juga kekecualian hukum ha pertama untuk mengeja perkataan pinjaman dan kata terbitan seperti habitat, hakisan, halangan, harapan, habuan, haruman, dan hawiah. Oleh itu, perkataan-perkataan tersebut dieja dalam Jawi seperti berikut:

Ejaan Rumi Habitat Halangan Harapan Habuan Haruman Hawiah

Ejaan Jawi

Hukum Ha Kedua (a-ha)


ukum Ha kedua ialah hukum yang digunakan untuk mengeja perkataan yang mengandungi suku kata pertamanya terbuka menggunakan vokal [a], kemudian diikuti suku kata berbunyi [ha]. Ejaan suku kata pertama tidak menggunakan alif, tetapi suku kata akhir menggunakan alif. Hanya dua patah kata dwisuku yang memenuhi sarad ini, iaitu maha dan paha. Kata lain ialah usaha dua suku kata terakhir sama sifatnya dengan yang di atas. Lebih jelasnya seperti contoh dalam perkataan berikut: 79

Ejaan Mengikut Hukum

Ejaan Rumi Maha Paha Usaha

Ejaan Jawi

Mengikut Hukum Deranglu, perkataan [ puasa] masih diejda < [buaya] mesti dieja <

> dan perkataan

>. Akan tetapi apabila kita membaca perkataan puasa atau

buaya mungkin kit abaca [puas] dan [buai]. Dua patah kata yang berlainan arti tetapi sama ejaannya seperti ini dipanggil homograf.

Untuk menghindarkan kesilapan dalam membacanya, maka ada eloknya kita bezakan ejaan kata-kata yang terlibat. Untuk dua patah kata yang di atas kita panda ejaan kata [puasa] menjadi < > dan [buaya] menjadi < >. Dengan demikian kita

sudah melanggar Hukum Deranglu. Berikut perihal Ejaan Klasik yang juga Lampau Hukum. Hal ini bukan kes ha kedua. Kalau huruf kedua bukan ha pun ejaannya serupa juga iaitu suku kata pertama tidak menggunakan alif. Contoh berikut merupakan kes tiga suku kata ke atas.

Ejaan Rumi Baharu Sahaja Pahala Mahadewa Maharani Mahaguru Mahasiswa Gaharu

Ejaan Jawi

80

Ejaan Mengikut Hukum

Dahaga Bahasa Bahana Bahagia Bahawa Cahaya

Ejaan Lampau Hukum


elain daripada Hukum Deranglu, Hukum Ka-ga dan Hukum Ra-ma, terdapat sejenis ejaan yang melampaui hukum-hukum ejaan yang tertentu seperti melampaui Hukum Deranglu atau Hukum Ka-ga. Lazimnya, hal ini terjadi kerana terdapat dua perkataan yang sama ejaannya tetapi berlainan maknanya (homograf). Contohnya, perkataan basya dan fasa. Jika mengikut Hukum Darlung, hanya suku kata yang berakhir dengan huruf da-ra-lam-wau dan nga sahaja yang memakai huruf saksi alif. Namun, disebabkan basya ialah perkataan yang dipinjam daripada bahasa Turki-Arab (basha) dan perkataan fasa dipinjam daripada bahasa Inggeris (phase) maka, huruf alif ditambah pada suku kata akhirnya.

Ejaan Rumi Basya Fasa Papa Mama

Ejaan Jawi

Selain itu, perkataan data, biodata, dana, dan plaza juga dieja menggunakan huruf saksi alif bagi suku kata akhirnya kerana perkataan-perkataan ini merupakan perkataan pinjaman. 81

Ejaan Mengikut Hukum

Ejaan Rumi Data Biodata Plaza

Ejaan Jawi

Dana

Perkataan dana dieja menggunakan alif untuk membezakan ejaannya dengan perkataan dan. Bagi perkataan yang mempunyai dua maksud juga akan dieja menggunakan huruf alif. Misalnya dalam perkataan jaga. Perkataan jaga bagi maksud bangkit atau awas, perkataan jaga dieja tanpa huruf saksi, manakala bagi maksud pekerjaan, perkataan jaga dieja dengan menggunakan huruf alif. Seterusnya bagi perkataan tropika, Tongga, Gangga, dan Amerika hendaklah dieja dengan menggunakan huruf saksi alif bagi suku kata akhirnya kerana perkataan tersebut merupakan kata pinjaman.

Ejaan Rumi Tropika Tongga Gangga Amerika

Ejaan Jawi

Banyak lagi contoh-contoh lain yang boleh kita saksikan, iaitu kes-kes pelanggaran hokum-hukum ejaan Jawi. Selain bersebab dari homograf, kemasukan kata pinjaman asing juga menjadi punca yang memerlukan kita membuat pindaan atau melakukan pelanggaran hokum. 82

Ejaan Mengikut Hukum

Ejaan Rumi Serai Bias Dan Pek Siap Jaga (Kata kerja)

Ejaan Jawi

Ejaan Rumi Seraya Biasa Dana Peka Siapa Jaga (profesyen)

Ejaan Jawi

RUMUSAN
1. Dalam sistem ejaan Jawi terdapat beberapa hukum ejaan, iaitu Hukum Deranglu, Hukum Ka-ga, dan Hukum Ra-ma. 2. Terdapat juga ejaan lampau hukum yang merupakan kekecualian daripada Hukum yang tersebut disebabkan oleh perkataan pinjaman untuk membezakan makna.

KATA KUNCI
1. 2. 3. 4. Hukum Darlung. Hukum Ka-Ga. Hukum Ra-Ma. Homograf.

LATIHAN
A. Setelah anda membaca unit ini, sila jelaskan apa yang anda faham tentang homograf dan bagaimana kewujudannya dalam system ejaan Jawi. ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ 83

Ejaan Mengikut Hukum

________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ ________________________________________________________________ _______________________________________________________________

B.

Sila tulis perkataan berikut mengikut ejaan yang betul dan jelas di manakah berlakunya pelanggaran hukum.

1. Buai 2. Buaya 3. Bias 4. Biasa 5. Puas 6. Puasa 7. Paha 8. Ketuka 9. Kerengga 10. Wahana 11. Dirgahayu 12. Serai 13. Semoga 14. Seraya 84

Ejaan Mengikut Hukum 15. Yoga 16. Afrika 17. Luka 18. Kerangka 19. Moga 20. Dewangga 21. Puaka 22. Nama 23. Kata 24. Serangga 25. Semangka 26. Lawa 27. Dari 28. Bunga 29. Irama 30. Maka

RUJUKAN
Daftar kata bahasa Melayu rumi-sebutan-Jawi (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Hamdan Abdul Rahman (1999). Panduan menulis dan mengeja Jawi. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustakal Matlob (2007). Pandai Jawi. Shah Alam: Cerdik Publications Sdn Bhd. Mohd Hussein Hj. Baharuddin (2010). Sistem tulisan Jawi. Serdang: UPM Holdings Sdn. Bhd.

85