Anda di halaman 1dari 33

9.

MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.1. ANALIZA GREAKA IZRADE ZUPANIKA Zupanik je komplikovan mainski deo, koji iziskuje visoki nivo obrade i kontrole. Zupanici se izradjuju livenjem, valjanjem ili obradom skidanjem strugotine. Kod izrade zupanika skidanjem strugotine primenjuje se: - direktna metoda obrade profilisanim alatom i - indirektna metoda obrade odvalnim kotrljanjem. Greke koje nastaju pri obradi, korienjem bilo koje od ovih dveju metoda, utiu na otpornost zupanika na habanje, na buku koju proizvode u radu, na prenos snage i pojavu oscilacija. Poto je, kako je reeno, zupanik komplikovan deo, ima i vie izvora greaka, koje mogu negativno da utiu na njegov kvalitet. Tako greke mogu nastati usied netanosti orudja za proizvodnju (alata, maine, tehnolokih pribora i trnova ) ali i neispravno postavljenog i centriranog alata ili obradka, zatim greke u jzradi tela zupanika, kao i neispravne tehnologije u pogledu odredjivanja bazne povrine ili redosleda operacija i drugo.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


U praksi se, obino, utvrdi koja mera netanosti je dozvoljena, da bi se postigle dovoljno dobre osobine zupanika za upotrebu. Vrste greaka i dozvoljena odstupanja sistematizovana su standardima IS0, DIN, GOST, JUS itd. Propisi o tanosti i kvalitetu zupanika, koji su izradjeni 1967. godine u obliku ISO-Standard 1328 (Paraliel Invoiute Geors), Tehniki komitet za zupanike je poslao lanicama na razmatranje pa je nakon izmena i dopuna usvojen 1975. godine. Standardi JUS-a koji se odnose na problematiku zupanika su: JUS M.C1.011 - Opte definicije zupanika

JUS M.C1.012-019 - Definicije cilindrinih, koninih i hiperboioidnih zupastih parova JUS M.C1.030-036 - Definicije odstupanja i dozvoljene tolerancije JUS M.C1.039 - Podaci na crteima

Standardni DIN-a koji se odnose na zupanike: DIN 3960, DIN 3961, DIN 3963, DIN 3965 i DIN 3971.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Kontrola zupanika moe da se sprovede kao: - funkcionalna (kompleksna) - pojedinana (diferencijaina).

Funkcionalna kontrola obuhvata kontrolu medjusobnog rada zupanika sprezanjem, traga noenja i buke.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Pojedinana kontrola moe da se sprovede kao kontrola (slika): profila zuba evolvente (a), bone linije zuba (nagiba zavojne linije 3) (b), debljine zuba i mere preko vie zuba (c), osnovnog i tangentnog koraka (d,e), centrinosti i aksijalnosti (radijalno bacanje) (e), i medjusobnog poloaja osa zupanika.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Savremena kontrola daje prednost kontroli sprezanjem, jer omoguava dobijanje informacija i upotrebljivosti zupanika, a ne o pojedinanim grekama. Kontrola pojedinanih greaka ne daje uvek eljene rezultate, jer se u radu zupanika pojedinane greke mogu medjusobno kompenzirati. Na taj nain bi zupanik koji bi u radu bio upotrebljiv, mogao biti odstranjen.

Kompletna kontrola pojedinanih odstupanja vri se, medjutim, kod vrlo preciznih zupanika, zatim kod prvog komada pri izradi serije, kao i pri proveri u toku tehnolokog procesa, metodom uzorka. Ovakva kontrola se koristi, takodje, i u istraivakom radu, kada se eli otkriti uz-rok velikih odstupanja, koji se javljaju pri uobiajenoj kontroli medjusobnog rada zupanika.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Zupanici su svrstani u 12 kategorija po tanosti. Za sve tolerancije je predvidjeno po 12 kvaliteta, izuzev za tolerancije osnog rastojanja, za koje je predvidjeno 6 kvaliteta.

Oznaka naina kontrole i tolerancije zupanika sastoji se iz slovnih i brojanih oznaka. Kontrola sprezanjem oznaava se slovnom oznakom (S), odnosno kontrola preko jednog boka zuba tangencijalna metoda sa (S'), a preko dva boka profila radijalna metoda sa (S"). Pojedinana kontrola oznaava se slovom (E).

Oznaka za pojedinanu kontrolu zupanika, ako je na primer, kvalitet zupanika 6, tolerancijsko polje mere preko vie zubaca db, a kvalitet osnog rastojanja 3, imala bi oblik: E.6 db 3 JUS M.C1.031.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.2. MERENJE KINEMATSKE (ZBIRNE) GREKE ZUPANIKA Merenje zbirne greke je, ustvari, kontrola medjusobnog rada zupanika, odnosno kontrola sprezanjem. Kao to je prikazano, na jednom zupaniku se moe napraviti veliki broj pojedinanih greaka koje se specijalnim instrumentima i uredjajima mogu izmeriti. Medjutim, ovo bi bio vrlo skup postupak, tako da se ovako izuzetno visok zahtev kontrole postavlja samo za vrlo precizne delove, dok se za normalnu proizvodnju, kontrola pojedinanih vrednosti ograniava na nekoliko najvanijih. Odluka, koje e se veliine kontrolisati, zavisi, naime, od zahteva koji se postavljaju pred radni deo.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Uz pojedinanu kontrolu se vrlo esto ipak, koristi i kompleksna kontrola zupanika, koja omoguuje dobru ocenu kvaliteta ozubljenja i rada para zupanika.

Kontrola sprezanjem se vri: - radijalnom metodom (preko dva boka profila zuba) i - tangencijalnom metodom (preko jednog boka profila).

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.2.1. METODA I UREAJI ZA KONTROLU ZUPANIKA PREKO DVA BOKA PROFILA ZUBA (RADIJALNA METODA) Kod ove metode dva zupanika se dovode u zahvat bez bonog zazora, tako da se levi i desni bokovi zuba dodiruju (slika), to se postie elastinim radijalnim pritiskivanjem jednog zupanika u odnosu na drugi, stalnom silom.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Za jedan pun obrt dobija se dijagram kao na slici, gde je: Fi'' - odstupanje koje predstavlja razliku najveeg i najmanjeg osnog rastojanja u toku jednog obrta kontrolisanog zupanika, a fi'' - razlika najveeg i najmanjeg osnog rastojanja u opsegu jednog koraka.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Jedan zupanik se postavi na nepokretno postolje, dok se drugi zupanik postavlja na osovinu, ugradjenu u klizau, koji se moe pomerati, tako da se promena osnog rastojanja meri i snima na dijagramu. Na slici prikazan je uproen jedan ovakav uredjaj (C.Mahr). Pogonski sistem daje kretanje zupaniku (1), i ono se prenosi na zupanik (2), postavljen na trn, koji se nalazi na klizau (3). Promena osnog rastojanja L, koja nastaje zbog postojeih pojedinanih greaka, prenosi se na pokazane uredjaje: analogni i digitalni pokaziva (5) i (6), tampa (7) i pisa (8). Opruga (4) dri zupanik (2) uvek priljubljen uz pogonski zupanik.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Kontrola ovim postupkom daje sumarnu greku oba boka profila, jer su i levi i desni bok istovremeno u zahvatu. Ovo ne odgovara eksploatacionim uslovima, jer su zupanici u radu spregnuti na konstantnom osnom rastojanju i sa zazorom, tako da se dodiruju samo desni, odnosno levi bokovi, pa bi samo kontrola preko jednog boka dala tanu sliku rada zupastog para. Medjutim, ovaj nain je ipak naao iru primenu, jer je jednostavniji, dok poveanje trokova kontrole jednoprofilnim postupkom nije u srazmeri sa poveanjem tanosti merenja.

Merenje dvoprofilnim postupkom se moe vriti ili pomou zupanika spregnutog sa protivzupanikom, sa kojim e raditi u eksploataciji, ili sa etalonzupanikom, koji se izradjuje sa visokom tanosu, obino u II ili ak u I klasi kvaliteta. Drugi nain je ee primenjivan. Poto je etalon uradjen praktino bez greke, rezultat merenja nam daje greku ispitivanog zupanika. Cilindrini zupanici istog modula i ugla zahvata, ali razliitih broja zubaca, kontroliu se istim etalonom. Korigovani zupanici sa pomerenim profilom, kontroliu se, kod manjih korekcija, sa etalonom izradjenim bez korekcije.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Snimljeni dijagrami, koji mogu biti kruni ili razvijeni, omoguuju izvodjenje zakljuaka o kvalitetu i osobinama ispitivanog zupanika ili para zupanika. Na slici a dat je osnovni dijagram, na slici b osnovni krug ima greku. Kriva je u obliku sinusoide. Na slici c prikazana je kriva kod koje se vidi odstupanje oblika profila zuba, a na slici d je greka u koraku.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.2.2. METODA I UREAJI ZA KONTROLU ZUPANIKA PREKO LENOG BOKA PROFILA ZUBA (TANGENCIJALNA METODA) Zupanici, postavijeni na tanom osnom rastojanju, sa zazorom, ispituju se tako da se kontrolie posebno svaki bok profila zuba. Uslovi ispitivanja odgovaraju uslovima pod kojima kasnije zupanici rade. Osim toga, imamo sliku netanosti svakog profila posebno. Merenje jednoprofilnom metodom zahteva izradu preciznog uredjaja, komplikovanijeg i tanijeg od dvoprofilnog. Za sve vreme ispitivanja u dodiru se nalaze radni profili, levi ili desni, u zavisnosti od smera okretanja.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Snimanjem se dobija dijagram odstupanja (slika). Odstupanja: Fi'' - predstavljaju razliku najveeg i najmanjeg udaljenja dijagrama odstupanja od pola (apscisne ose), uzimajui u obzir uveanje uredjaja za merenje, a fi' - razliku najvie i najnie take dijagrama odstupanja u opsegu jednog koraka.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


jmax, jmin - maksimalni/minimalni zazor pri tome je: Fi=Fp+ft gde je: Fp ft - ukupna greka podele - greka evolvente (profila)

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Za ispitivanje tangencijalnom metodom postoje dva osnovna tipa uredjaja sa mehanikim prenosima,

1. Sa frikcionim diskovima - parom krugova kotrljanja za svaki par sa drugim prenosnim odnosom i to: sa konstantnim medjusobnim rastojanjem i sa podeijivim medjusobnim rastojanjem.

2. Bez krugova kotrljanja.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Na slici prikazan je prvi tip uredjaja, ali sa konstantnim rastojanjem (L).

Rad para zupanika, koji e kasni je raditi u sprezi , ili zupanika i etalona uporedjuje se sa radom tanih frikcionih diskova, a odstupanje se prenosi na pisa. Pogonski zupanik Z1, se nalazi na istoj osovini sa frikcionim diskom r1, pa e se disk r2, koji se nalazi na osovini sa gonjenim zupanikom, obrtati sa istom ugaonom brzinom, za sluaj da je ispitivani zupanik uradjen tano.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Medjutim, ako zupanici u sprezi imaju greku ozubljenja, nastae neujednaeno obrtno kretanje mernog predmeta, tako da dolazi do razlike ugaonih brzina izmedju njega i frikcionog toka postavljenog u istu osu. Razlika brzina se tada uveava i registruje na pisau. Uredjaj bez krugova kotrljanja prikazan je u dve varijante ematski prikaz jednoprofilnog uredjaja za ispitivanje zupanika "Omega" dat je na slici.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Zupasti par (1) i (2) prenosi kretanje preko osovine (3) na konus (4) posredstvom para (5) i (6), a na konus (8) direktno preko osovine (7). Izmedju konusa se nalazi lopta (13), koja je postavljena na visinu koja odgovara preseku konusa, na ijem obimu su obimne brzine iste. Ako su zupanici izradjeni sa grekom, nastae zaostajanje jednog konusa u odnosu na drugi, odnosno razlika obimne brzine levog i desnog konusa na mestu dodira sa loptom, pa e se lopta pomeriti i pokrenuti uredjaj za pisanje (15) i iglu (14), tako da e se na dijagramskoj traci registrovati greka ozubljenja.

10

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Na slici prikazana je druga varijanta uredjaja za merenje zbirne greke zupanika tangencijalnom metodom, konstrukcija prof. Kimera |6|. Sadri: nosa sa osnovnom polukuglom (1), dve polukugle (2) tri satelita (3), nosa satelita (4) i prsten (5), vrsto vezan za nosa satelita, koji pokazuje razlike ugaonih brzina polukugli. Za razliku od predhodno uredjaja, umesto dva konusa, postoje dve ravne ploe. Izmedju njih se nalazi kugla, kojom se belee odstupanja od idealnog para zupanika, odnosno meri se zbirna greka para, ili jednog zupanika, ako se ispituje sa etalon-zupanikom. Principijelna ema uredjaja je sledea:

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Osovine koje nose zupanike, koje treba ispitati u zahvatu, vezane su svaka sa po jednom ravnom ploom - tanjirom, izmedju kojih se nalazi merna kugla postavljena tano izmedju dve osovine u poloaju gde se dodiruju kinematski krugovi, odnosno podeoni krugovi. Prilikom okretanja zupanika u zahvatu koji se ispituju, okretae se i ploe istim ugaonim brzinama kao i zupanici. Na mestima gde kugla dodiruje ploe, tangencijalne brzine e biti za idealno izradjene zupanike, potpuno iste po veliini i pravcu.

11

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Svaka nepravilnost izrade zubaca uticae na promenu odnosa uganih brzina dva zupanika u zahvatu, a time i odgovarajuih tangencijalnih brzina na krugovima kotrljanja odnosno na mestima dodira kugle sa ploama. Da bi kugla mogla registrovati promene odnosa ugaonih brzina ili promene odnosa tangencijalnih brzina, a koje nastaju usled greaka obrade elemenata zubaca, predloena su dva reenja:

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


1. Donjoj ploi daje se preko prenosne pantljike isti smer obrtanja kao i gornjoj ploi. Tada e se kugla usled suprotnih smerova tangencijalnih brzina u takama dodira sa ploama, obrtati oko svoje horizontalne ose. Ako obe brzine imaju istu veliinu, sredite kugle se nee pomerati u prostoru, a ako su brzine razliite, onda e se sredite kugle pomerati u pravcu vee brzine. Tim pomeranjem sredite kugle e registrovati promenu odnosa ugaonih brzina para zupanika i oceniti greke obrade na osnovu toga.

12

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


2. Ploe zadravaju iste smerove obrtaja kao i zupanici u zahvatu (sl.9.8b), pa e tangencijalne brzine na mestima dodira kugle sa ploama imati isti smer. Kugla se jednom kosom ravni see na dve polukugle, koje se mogu obrtati oko jedne osovine, normalne na ravan preseka kugle. Time e svaka polukugla biti u dodiru sa po jednom pravom ploom, i obrtae se odgovarajuim ugaonim brzinama pri okretanju zupanika u zahvatu, ali sa suprotnim smerovima obrtanja.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Da bi medjusobno povezali ugaone brzine dveju polukugli, postavljen je izmedju njih jedan konini satelit, sa osom upravnom na osu polukugli. Osa satelita e mirovati, ili e se obrtati oko ose polukugli usled obrtanja dveju polukugli ve prema tome da li su: - ugaone brzine polukugli po veliini iste, odnosno tangencijalne brzine na mestima dodira polukugli sa ravnim ploama iste veliine, a suprotnog smera, - ugaone brzine polukugli razliite, odnosno razliite tangencijalne brzine na mestu dodira zbog greaka obrade elemenata zubaca u zahvatu.

13

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Firma Klingelnberg izradila je familiju uredjaja, modulnog tipa, za spitivanje zupanika jednoprofilnim postupkom (slika). Omoguuje ispitivanje cilindrinih zupanika sa pravim i zavojnim zubima, spoljne i unutranje ozubljenje (slika a), zatim koninih zupanika sa pravim i zavojnim zubima (slika b) i hiperboloidnih evolventnih zupanika. Za pokazivanje i registraciju greke razvili su elektronski uredjaj PEW 01 (slika c) koji ima mogunost i izdvojenog prikazivanja Fp' i fp' (slike d,e). Ovakav uredjaj ima mogunost analognog i digitalnog pokazivanja kinematske greke, zapisivanja na pisau, a ima i digitalni izlazni signal u BCD-kodu za spoljni raunar, analizator ili banku podataka.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.3. KONTROLA EVOLVENTE PROFILA ZUBA Kontrola profila zuba svodi se na kontrolu evolvente i moe se vriti uredjajima, koji se dele u dve grupe: na uredjaje sa stalnim i sa promenljivim osnovnim krugom. Kontrola se zasniva na uporedjivanju teorijske evolvente , koju simulira uredjaj, sa stvarnim profilom boka zuba zupanika.

14

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Uredjaj sa konstantnim osnovnim krugom Uredjaj za kontrolu evolvente (Maag, slika leva C.Mahr, slika desna) radi na taj nain, to se teorijska evolventa stvara odvalom tangente, predstavljene lenjirom (1) po osnovnom krugu, odnosno po ploi (2) , izradjenoj sa prenikom koji odgovara minimalnoj vrednosti osnovnog kruga ispitivanog zupanika. Sa ploom se na istoj osovini nalazi ispitivani zupanik, a sa lenjirom je povezan pipak (3), tako da centar kuglice lei tano iznad ivice lenjira i opisuje evolventu, koja se uporedjuje sa profilom boka zuba Odstupanje od teorijske evolvente prenosi se preko dvokrake poluge (4) na pisaljku (5), koja ostavlja trag po papirnoj traci. Hartija se kree paralelno sa vodjicama klizaa. Ako je evolventa zupanika ispravna, linija dijagrama e biti prava.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Uraj sa promenjivim osnovnim krugorn Drugi tip aparata za kontrolu evolvente su oni sa kontinualno promenljivim krugom (C.Zeiss, C.Mahr i drugi). Zupanik koji se ispituje (1) i odvalni disk (2) nalaze se na istoj osovini (slika). Za odvalni disk vezane su dve eline trake (3) i (4), jednim krajem, a drugim za odvalne saonice (5). Pomaci odvalnih saonica prenose se na tangencijalna kolica (9), pomou lenjira za upravljanje (6), i to u odnosu:

r0 s = R S

15

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


gde je: r R S s - podeeni odvalni radijus - poluprenik odvalnog diska - put odvalnih saonica - put na odvalnom radijusu r.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Odvalna kolica se pokreu runo pomou toka (11),a sa njima je sinhronizovano kretanje hartije preko brega (10), na kome se ucrtava kriva dejstvom pisaljke (8). Za sluaj da se pipak (7) kree po profilu boka zuba koji je idealno evolventan, imali bismo ucrtanu pravu liniju. Ako se dobije kriva koja nije paralelna sa ivicom kolica sa pisaem, znai da stvarni osnovni krug ne odgovara podeenoj vrednosti osnovnog kruga. Korekcijom radijusa moemo dobiti pravu liniju na dijagramu, a tada imamo mogunost da odredimo i veliinu odstupanja stvarnog osnovnog kruga od nominalnog.

16

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Greka poluprenika osnovnog kruga se izraunava prema:

Fg
gde je:

= r0

a Vb b Va

1000[m]

Fg - greka osnovnog kruga u m r0- poluprenik kruga mm osnovnog

a/b- srednja vrednost nagiba krive a- odstupanje vrednosti nagiba krive b- dvalni put u mm Va,Vb - razmera za greku i odvalni put.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Greka osnovnog kruga nastaje usled greke zahvatnog ugla ili usled ekscentrinosti osnovnog kruga. Firma C.Mahr proizvodi uredjaj koji kontrolie: profil zuba, prenik osnovnog kruga i nagib zuba zupanika. Omoguuje kontrolu profila i nagiba zuba u jednom zahvatu, tako da se dobija znatna uteda u vremenu, uz optimalnu tanost. ematski prikaz je dat na slici.

17

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Zupanik (1) i sistem za podeavanje ugla (2) su vrsto vezani. Merni pipak (3) je preko saonica (6) i mernog sistema (4) podeen na veliinu r . Odvalna kolica (6) kreu se po ljebovima saonica (7) dejstvom pogona (8), tangencijalno u odnosu na zupanik. Ovo kretanje je vodjeno preko digitalnog raunara, poto ga je upamtio merni sistem (5). Disk (9) omoguuje odvalu, a nosa (10) kretanje pipka u vertikalnom pravcu. Pogon (11) omoguuje zakretanje zupanika koristei impuls koji se dobija usled predjenog puta odvalnih kolica. Na taj nain pipak (3) ima simulirano kretanje po tanoj evolventi. Svako odstupanje, poto se kree po boku zuba registruje se na pokazivau.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Na s1ici prikazan je kompletan uredjaj C.Mahr, 891E.

Oblast podeavanja osnovnog kruga je u dijapazonu od 0-550 mm, a najvei prenik zupanika koji se moe ispitivati je 600 mm. Omoguuje ispitivanje zupanika modula (0,2-20) mm, a uveanje greke je 100x, 200X, 500x, 1000x i 2000x.

18

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.4. MERENJE DEBLJINE ZUBA I MEUZUBLJA Debljina zuba Debljina zuba se meri u pojedinanoj proizvodnji i u serijskoj pri podeavanju maine viestrukim merilima, dok se u serijskoj proizvodnji kontrola radnih predmeta vri tolerancijskim merilima.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Najjednostavnije viestruko merilo za debljinu zuba je kljunasto merilo (modulno merilo) koje predstavija ustvari , kombinaciju kljunastog merila i dubinomera. Sastoji se iz dve milimetarske skale sa nonijusom, postavijeno pod 90. Dua skala , horizontalna slui za merenje debljine zuba , a kraa vertikalna, za postavIjanje mernih pipaka prve skale na ispravnu dubinu merenja. Ova dubina se podesi tako da pipci horizontalne sklae dodiruju bokove. zuba na podeonom krugu (slika). Dubina na koju se naslanjaju pipci:

ht = m + r1 (1 cos

) mx

180 z

19

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


gde je: m - modul zuba z - broj zuba x - faktor pomeranja profila r1 - poluprenik podeonog kruga Pritom e pipci meriti tetivu na podeonom krugu, a ne lunu debljinu zuba. Mera tetive bie:

s t = 2r1 sin

= mz sin

Obino se ht. i st , nalaze bez raunanja u tabelama za odreeni broj zuba i za modul m = 1 mm. Mnoenjem sa odgovarajuim modulom, dobie se traena mera.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Za kose zube meri se veliina normalno na pravac zuba, pa je:

htn = mn + rln (1 cos


;

n
2

) mn x

s st = mn z n sin

n
2

r1n =

mn z n 2

zn =

z cos 3

n =

360 x tg n 360 2 2zn zn

tg n = tg cos

20

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Merenje ovim merilom je tano samo u sluaju kada je spoljni prenik tano izradjen i koncentrian sa podeonim prenikom. Merenje jednostrukim merilom se dosta retko koristi. Izuzetno u serijskoj proizvodnji merilom kao na slici a,b.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Uporedno merenje debljine zuba i irine medjuzublja moe se meriti jednostavnim uredjajem (slika), gde se zupanik postavlja na osovinu, na kojoj se moe slobodno okretati pa se posle merenja svakog zuba, pipak komparatora izvue, a merni predmet okrene za jedan zub. Pipak komparatora je izmenljiv, tako da pipkom sa ravnom povrinom moetno meriti bacanje spoljnjeg prenika (sl. b) sa kuglicom podeoni prenik (sl. c), sa eljastim nastavkom debljina zuba (sl. d) i sa zailjenim pipkom bacanje podnonog kruga (s1. e).

21

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


irina meuzublja irina medjuzublja se moe meriti postavljanjem kalibrisanog valjia u medjuzublje, pa se komparatorom tada proverava tanost mere (sl. 9.18). Prenik valjia se odredjuje po obrascu (slika):

d=

m cos 2

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Za sluaj kada centar valjia lei tano na podeonom krugu. Kod cilindrinih zupanika sa kosim zubima merenje se vri u ravni normalnoj na pravac zuba, tako da u obrascu figurie normalni modul m i normalni zahvatni ugao (ugao dodirnice) n. Ako merenje vrimo mikrometrom, staviemo dva valjia i meriti veliinu M (slika). Za paran broj zuba imaemo tada da je:

M = d1 + d
M = d 1 cos

, a za neparan

90 +d z

= arccos

d0 d1

22

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Mera preko vie zuba Ako se eli izbei uticaj netane obrade spoljnjeg prenika zupanika, tada se debljina meri indirektno preko razmaka vie zuba. Uzima se, pritom, onaj broj zuba z', zupanika sa brojem zuba z, iji su krajnji bokovi tangenti na dve paralelne linije (slika).

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Poto se radi o evolventi AB=EB BC=BD kako je: AC=W=ED

W = ( z , 1)t b + s b
gde je: tb i sb z' - korak i debljina zuba po osnovnom krugu - obuhvaeni broj zuba merenjem

W = r0 ( z '1) + r0 + 2r0

2 z

= CB = AB = r0 + r0

23

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


iz OBC:

= r0 tg
= tg

, pa je: (- luni ugao)

ev = tg arc poto je:

r0 = r1 cos
bie:

r1 =

mz 2

w = m cos ( z '0,5) + Zev


za korigovane zupanike dodaje se lan:

2mx sin

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Da bi tanjirii mikrometra dodirival i bokove zuba, tj. da bi spoljna linija AC tangirala osnovni krug prenika d0 i sekla podeoni krug d1 u takama dodira A i C, mora biti:

Z'= Z
obino se poveava za 0,5, pa je:

2 0 360 0

Z '= Z

2 0 + 0,5 360 0

Raunska vrednost nije ceo broj, tako da se zaokruuje na prvi ceo broj, koji se sada koristi pri merenju. Kod cilindrinih zupanika sa zavojnim zubima

Wn = mn cos n ( Z '0,5) + Zev s) 2 xmn sin n

24

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


gde je: as - eoni ugao dodirnice

tg s =

tgn cos

Broj zuba u zahvatu bie tada:

Zs '=

Z s + 0,5 180

Merenje razmaka preko vie zuba mogue je jedino kad je irina zupanika B > Wnsin (slika).

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Razmak preko zuba meri se mikrometrom sa tanjiriima. Na slici prikazano je Zeiss-ovo merilo, koje se i zradjuje u dve veiiine, za razmake od (0-20)mm i (20-45)mm. Tanost oitavanja 0,01mm na mernom dobou i 0,002mm na skali.

Obino se u tabelama nalazi vrednost C, izraunata za veliinu modula m=1mm, pa je W = cm. Tabele obuhvataju oblast broja zuba od 12-155.

25

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Za serijsku proizvodnju vrsta jednostruka, tolerancijska merila imaju izgled kao na levoj slici. Za velike zupanike pojedinane i serijske izrade koristi se merilo sa komparatorom (desna slika).

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Instrument za kontrolu spoljnjeg prenika (slika) koristi se za merenje preko vie zuba. Merni pipci su ojaani tvrdim metalom. Jedan pipak je nepokretan u periodu merenja, a drugi je pokretan i u vezi sa komparatorom. Skala komparatora moe biti izradjena sa veliinom podeoka od 0,01 mm i 0,001 mm. Merilo se izradjuje za oblast merenja: (0-40) mm, (40-80) mm, (80-130) mm i (130-180) mm.

26

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.5. MERENJE KORAKA Korak je najvaniji elemenat sprege dva zupanika. Nejednak korak dovodi do neravnomernog sprezanja zupanika, tako da nastaje u radu um i brzo troenje zubaca. Na zupaniku moemo meriti korak na osnovnom krugu (tb) ili na podeonom krugu zupanika (to). Usled svojstva evolvenata, nastalih sa istog osnovnog kruga, da su ekvidistantne, odnosno, da evolvente predstavljaju kongruentne krive pojavljuje se osnovni korak kao najkrae rastojanje dva istoimena boka zuba. Poto se osnovni korak (t.) ne meri na osnovnom krugu, ve po tangenti na osnovni krug, to se on naziva i tangentni korak, za razliku od podeonog koraka (t ), koji se meri po podeonom krugu.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA

Podeoni krug

Njihova meusobna veza, data je izrazom:

t b = t a = t 0 cos = m cos

27

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Merenje tangentnog koraka Na slici dat je izgled merila za kontrolu tangentnog koraka, firme Maag, koji se koristi za cilindrine zupanike sa pravim i zavojnim zubima. Merilo sadri tri pipka, od kojih je pipak (1) izradjen kao ravna ploa, tako da tangira zub. Pomerljivi pipak (2) izradjen je sa sfernom povrinom. Preko dvokrake poluge deluje na komparator. Pomoni pipak (3) slui za postavljanje instrumenata u taan po loaj. Podeavanje nule vri se pomou specijalnog draa merki.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Instrument se izradjuje u etiri veliine, za merenje koraka zupanika modula od (0,7-2)mm, (2-5)mm, (5-10)mm i (10-18)mm. Podeok skale komparatora iznosi 0,001mm. Firma Zeiss proizvodi merilo kao na slici, sa dva merna pipka, nepokretnim i pokretnim i treim pomonim pipkom, koji slui za tano postavljanje instrumenta.

28

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Pogodan je za kontrolu koraka zupanika kada je jo na maini, jer se dri u ruci za vreme merenja. Koristi se za module (2-10) mm. Oblast merenja iznosi 0,12mm, a vrednost podeoka 0,002mm. Postavljanje nominalne vrednosti tangentnog koraka, odnosno podeavanje instrumenta na nulu, vri se slogom graninih merila, koja se stavljaju u specijalni dra.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Merenje podeonog koraka Za merenje podeonog koraka cilindrinih zupanika sa pravim i kosim zubima, koninih zupanika i puastih kola, koristi se merilo firme C. Mahr (slika). Pogodan je za merenje veih i teih zupanika na samoj maini. Sastoji se iz tela (1), pominog pipka u periodu podeavanja (2), kojim se grubo regulie korak, ali koji je u toku merenja nepokretan, i pokretnog pipka (3), ustvari dvokrake poluge, iji se drugi kraj naslanja na pipak komparatora. Pored ova dva merna, imamo i dva pomona pipka (4), i (5), koji se naslanjaju na dno medjuzublja i slue za pravilno postavljanje instrumenata.

29

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Na donjoj projekciji vidi se nain postavljanja instrumenta, kod kontrole koraka zupanika sa kosim zubima. Ako umesto pipka (2) stavimo pipak (6) (slika), isti instrument moe sluiti i za merenje debljine zuba.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.6. KONTROLA POMOU TRAGA NOENJA Kontrola pomou traga vri se na uredjaju na kome se spreu zupanici i simulira rad kao da je u eksploataciji. Jedan iz zupastog para, ili etalon zupanika, premae se bojom, koja se pri okretanju prenosi na drugi zupanik i daje sliku noenja, na osnovu koje donosimo sud o kvalitetu izradjenih zupanika. Kod izrade konusnih i spiralnih zupanika ovo je nezamenjiv nain ispitivanja prvog, probnog komada, radi tanog postavljanja maine i alata za ozubljenje. Karakteristian trag noenja za dobro uradjen zupanik pri kazan je na slika, ovalnog oblika, na sredini zuba po duini i visini (a).

30

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Pomeren, medjutim, trag noenja govori o nepravilnostima koje su nastale u toku izrade zupanika. Tako imamo: a) Kontakt u nozi zupca (b). Uzrok ovakvog traga je nesi metrinost bonih strana zubaca, koji je izazvan nesi metrinim ili loe centriranim alatom. b) Kontakt (i trag noenja) na vrhu zubaca (c). Uzrok istikao i u prethodnom sluaju. c) Kontakt samo u uglovima (d). Uzrok ovakvog noenja je umanjen ili uvean uspon zavojne linije zuba, koji je nastao kao posledica deformacije pri kaljenju, ili usled netanog postavljanja tocila pri bruenju. Pod optereenjem ima jak um. d) Trag noenja je konusan (e). Uzrok je neparalelnost osa alata i radnog predmeta ili deformacija pri kaljenju. Stvara buku pri radu.

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Ureaji za ispitivanje tragom noenja su jednostavne konstrukcije. Na slika. prikazan je ureaj za ispitivanje konusnih zupanika. Ruicama (1) i (2) podeava se poloaj ispitivanih zupanika, konicom (3) simulira se rad pod optereenjem, a viekorani motor (4) omoguuje pogon.

31

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


9.7. KONTROLA UMA ZUPANIKA Sve vea proizvodnja brzohodnih maina dovodi do potrebe usavravanja kontrole zupanika na um. - Osnovni uzroci uma pri radu zupastih parova su: - Netanost koraka, profila i pravca zuba, koji izazivaju periodian udar. - Ekscentrinost zupanika izaziva pulzirajui um. - Netanost montae. - Trenje zuba u radu, koje se umnogome smanjuje dobrim podmazivanjem. - Deformacija zuba i osovina pod optereenjem. - Rezonansa kuita zupastog prenosnika (ukoliko se pojavi).

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Karakter uma, kao to smo videli zavisi od uzroka nastajanja, dok jaina zavisi od uslova pod kojima prenosnik radi, odnosno da li radi pod optereenjem ili ne. Tako zupanici pri praznom hodu mogu praviti veliku buku, a pri optereenju sasvim malu i obratno. Ovo zavisi od uzroka zbog kojih buka nastaje. Naime, ako nastaje usled neravnomernosti podeonog koraka i prevelikog bonog zazora, to e se pri praznom hodu uti jaka lupa, koja e u velikoj meri nestati u radu, pod optereenjem. um, uglavnom, zavisi od kontakta zuba u radu. Dodir po sredini boka zuba, kada trag noenja ima razvuen, elipsast oblik, smatra se najboljim i daje najmanji um. Specijalni uredjaji za kontrolu uma omoguuju ocenjivanje kvaliteta zupanika prema visini, tonu i karakteru uma koji nastaju pri radu, i to na sluh direktno ili pomou pojaivaa zvuka (1), (slika na sledeem slajdu). Njime se prekriva ispitivan zupanik, a oslukivanje buke, se vri tada kroz izlazni otvor. Zupasti par, koji se ispituje postavlja se na dve paralelne osovine (2) i (3), od kojih jedna dobija kretanje od elektromotora i moe dostii 2000 /min. Druga se osovina moe pomeriti, tako da se omoguuje postavljanje zupastog para na potrebno osno rastojanje, Zupasti par se moe ispitivati bez i sa optereenjem.

32

9. MERENJE I KONTROLA ZUPANIKA


Optereenje vodeeg vretena, odnosno koenje, vri se pomou konice sa trakom, koja se moe regulisati polugom (4) Promena broja obrta se vri pomou elektromotora, koji je obino dvobrzinski, i izmenljivih kajinika. Pored toga, moe se na uredjaju promeniti i smer obrtanja. Metoda ocene uma sluhom je dosta nepouzdana i iziskuje veoma izvebanog kontrolora. Stoga se preporuuje korienje specijalnih meraa, fonometara, iji se mikrofon postavlja na udaljenju od 300 mm od izvora zvuka. Danas se esto u automobilskoj i avionskoj i industriji nalaze razradjeni normativi za kontrolu zupanika na um, gde su dozvoljene jaine uma, izraene u decibelima, date u zavisnosti od namene i obimne brzine zupanika. Dozvoljena jaina uma zupastog para obino se kree u granicama od (65-120) decibela. Radi uporedjenja, naveu da normalan razgovor iznosi oko 60 db.

33