Anda di halaman 1dari 196

Monografa "Krahina e Plav-Gucis npr shekuj", shkruar nga historiani Rexhep Man Dedushaj, sht studim i rnirfillt, i cili,

per her t par, bn prpjekje t lavdrueshme per t ndricuar sakrificat e banorve t ktyre trevave etnike shqiptare per glMrnin dhe mbrqjtjen e trsis etnike territoriale kombtare nga pushtuesit e vjetr dhe t rinj. Gjithashtu prbn nj kontribut me viere per plotsimin e nj boshllku n historin kombtare t popullit shqiptar e n vecanti t krahins n fjal. Plava e Gucia me rrethinat ndodhen n pjesn veriore t tro-jeve shqiptare dhe kuflzohen me Malin e Zi, Rugovn, Malsin e Gjakovs, Dukagjinin dhe Kelmendin. Per nga bukurit natyrore sht nj margaritar i llojit t vecant. Krahina prbhet nga dy qyteza dhe shum fshatra. Kjo lugin prshkohet nga shum lumenj dhe sht shum e pasur me burime. Ajo q e bn t vecant dhe madhshtore pamjen e ksaj krahine sht Liqeni i Plavs me ujin e tij t kristalt. Gjithashtu duhen prmendur edhe bjeshkt livad-hore mahnitse q shtrihen nga Cakorri, Qafa e Diellit e deri n Qaf t Borit, si dhe Gerdhata me kullotat alpine e shkm-binjt shekullor. Krahina e Plavs e Gucis sht e njohur qysh n koh t lashta. Historikisht, etnikisht dhe ekonomikisht gjithmon ka qen e lidhur me Shkodrn dhe Pejn, treva kto historikisht ilire-shqiptare. Dshmi per nj gj t till jane rrugt q kalo-jn: Shkodr-Guci-Plav-Qafe e Diellit-Pej, si dhe toponimet: Cakorr, Qafe e Diellit, Gerdhata etj. gj q shpjegohen me an t gjuhs shqipe. Mirpo literatura keqdashse sllave vazhdimisht sht prpjekur dhe prpiqet t'i ndryshoj dhe deformoj me an t prkthimit n sllavisht. Kshtu fjaln Gerdhata q don t thot vend i thepisur shkmbor e kan prkthyer n fjaln "Prokletije" q do t thot "Bjeshk t Nemuna". Ndrsa togfjalshin Qaf e Diellit me fjaln "Dio" q do t thot pjes ose ndarje, kurse togfjalshin Qafa e Pejs me fjaln "Peqakeq", et). Po kshtu kan vepruar me toponimet e tjera, t cilat ktu nuk po i analizojm mbasi nuk jan objekt i shkrimit ton. Historikisht sht e njohur se kjo trev ka qen n lashtsi e populluar nga fiset iliro-shqiptare, pavarsisht nga absurdit tet e t ashtuquajturve historian dhe etnograf ser-bosllav, t cilt m kot jan prpjekur dhe sot prpiqen t shtrembrojn t vrtetn historike se gjoja kjo trev na paska qen e rezervuar pr fiset sllave, t cilat dihet dhe pranohet mirfilli se kaluan Danubin vetm nga fundi i shek.VI dhe filli-mi i shek. VII. Legjenda m e hershme, e ruajtur me fanatizm sht ajo e "Harapit t zi t prtej detit" (romake), i cili u ndesh n kt trev me banort autokton dhe mbeti i vrar nga Vajza e Vuthit. Dhe sot, si kujtim e dshmi, ruhet toponimi "Roman", vendi ku u vra dhe u varros ai. Banort autokton asnjher gjat historis mijravjeare nuk u pajtuan me asnj pushtues. Ata luftuan dhe mbrojtn me fanatizm trojet e tyre etnike nga pushtuesit e njpas-njshm. Veanrisht luftuan kundr pushtuesit osman, t cilt psuan shum humbje n kto treva. Pr t'u theksuar jan sidomos bashkpunimi i shqiptarve t ktyre trojeve me Bushatllijt e Shkodrs, kur ata luftonin pr autonomi kundr pushtetit

qendror Osman, rvoltt dhe kryengritjet e njpasnjshme n gjysmn e pare t shek. XIX. et). Kontribut t veant populli i ksaj krahine dha n vitet e Lidhjes s Prizrenit (1878-1881). Dihet dhe sht e njohur mbledhja q u b n Guci, kur traktatet famkeqe t Shn Stefanit dhe Kongresi i Berlinit, padrejtsisht dhe n mnyr arbitrare, n kundrshim me vullnetin e popullsis s ksaj trve e shkputen nga trungu kombtar shqiptar. N kuvendin e Gucis u vendos: "Me luftue prej n 7 e n 70 vje e trojet e t pareve ton mos me ia lshuar shkjaut, me qit kushtximin n t gjitha krahinat shqiptare, me hy besa n fuqi deri sa t mbaroj lufta, me drgu prfaqsues n Prizren, me organizue pritjen dhe prkujdesjen pr lufttart q do t vijn nga krahinat e tjera ..." Duhet thn se n marrjen e ktyre vendimeve rol shum t rndsishm luajti paria vuthjane. Gjithashtu prfaqsuesit legjitim t shqiptarve t Plavs dhe Gucis moren pjes aktivisht edhe n tubimet e tjera lokale e kombtare si n Kuvendin e Pejes q themeloi Beslidhjen Shqiptare t Pejes, n vitin 1899, n Kuvendin te Verrat e Lluks, m 1910, at t Junikut m 1912, ku u vendos per organizimin e kryengritjes se prgjithshme shqiptare, n Kuvendin e Vlors, i cili m 28 Nntor 1912 shpalli pavarsin e Shqipris, madje edhe n konferencn e Bujanit t vitit 1943-1944, ku u vendos e drejta per vetvendosje pas clirimit nga pushtuesit nazifashist, etj. Shqiptart e ksaj treve moren pjes aktive me arm n dor dhe luftuan heroikisht per clirimin e trojeve amtare nga pushtuesit osman dhe ripushtuesve serbo-malazez. U dal-luan vecanrisht n betejat e zhvilluara n dhjetor t vitit 1879 - dhe janar t vitit 1880 n Pepaj e Nokshiq, ku forcat malazeze psuan disfat t plot. Po ashtu moren pjes n Betejn e Slivovs m 1881, ku ra heroikisht 18 vjecari vuth-jan i prjetsuar n kngn popullore:
Ej medet po ban mileti Na u vra Elezi e Smajl Hyseni, U vra Mici e Smajl Mehmeti.. . (Elezi ishte djal vuthjan); Pastaj n kryengritjen e prgjithshme m 1912, e cila coi n shpalljen e pavarsis, n luft per mbrojtjen e Shkodrs nga serbo-malazezt, m 1913, 1920, n Luftn e Dyt Botrore per glirimin dhe bashkimin kombtar. Luftuan kundr cet-nikve q donin t ripushtonin kt krahin dhe t zhdukin nga faqja e dheut elementin shqiptar, etj. Regjimi komunist i vendosur pas Lufts II Botrore edhe n kto treva vrau me qindra shqiptare, cpopulloi, pothuajse, plotsisht fshatrat shqiptare n kufirin etnik: Pepaj, Arzhanic e Nokshiq. Me keqardhje duhet thn se per vrasjen e shum shqiptarve t Plavs e Gucis, UDBs Jugosllave i ndihmoi edhe regjimi komunist enverian, i cili i vrau vet, ose t lidhur ia dorzoi armikut shekullor?! Duke pasur parasysh perpjekjet qe ka bere autori per argu-mentimin dhe ndricimin e te gjitha ketyre ngjarjeve, themi se Rexhep Dedushaj i eshte kundervene me guxim dhe fakte his-torike pseudohistorise dhe

pseudohistorianeve serbosllave, te eilet, gjithmone, jane perpjekur dhe perpiqen te erresojne dhe fshehin te verteten historike mbi krahinen ne fjale. Po ashtu pa teprime, ka nxjerre ne pah traditat me te lashta te banoreve te kesaj ane si: atdhedashuria, fisnikeria, bujaria, guxirni e trimeria: "Me ba deken si me le ..." Prandaj mendqjme se puna e bere nga autori eshte nisme e lavderueshme qe duhet te pasohet nga intelektuale te tjere, duke u bazuar gjithmone ne fakte e argumente shkencore bindese dhe te pakundershtueshme, duke evidencuar dhe ndricuar ngjarje dhe personalitete te tjera qe kontribuan ne ceshtjen kombetare shqiptare. Rexhep Dedushaj me kete monografi, me fakte dhe argumente i kundervihet Mustafa Memiqit, i cili ne librin e vet vjell helm e vrer kunder vetvetes dhe bashkevendasve te tij duke i sherbyer armikut shekullor. Theksojme se konferenca e Ambasadoreve e vitit 1913 ne Londer, beri nje padrejtesi te madhe ne dem te popullit shqip-tar duke e copetuar ate ne disa shtete. Keshtu veproi edhe Konferenca e Parisit, me 1919. Ne te njejten menyre po vepro-jne sot disa fuqi evropiane me Bosnjen per te plotesuar ambic-jet shoveniste-ekspansioniste te Serbosllavise ne dem te bosh-njakeve etnike. Nuk eshte cudi qe neser te veprojne ne te njejten menyre edhe kunder Shqiperise Lindore. Prandaj o sot, o kurre duhet te themi: O vdekje, o bashkim kombetar! Per t'u arritur kjo kerkohet me shume se kurre ndonjehere tjeter bashkimi i te gjitha forcave intelektuale dhe fizike te kombit tone per glirimin e trojeve etnike shqiptare te pushtu-ara. Ne duhet ta kemi te qarte se geshtja kombetare shqiptare akoma nuk eshte zgjidhur dhe se ajo mund dhe duhet te zgjid-het ne rradhe te para nga vete ne. Te gjithe duhet t'i drejtohe-mi zotit shqiptar dhe te derguarit te tij - ILIRTT. Ne jemi bijte e tij dhe vetem kur te kemi kete bindje e te jemi te bashkuar mund te bejme digka per veten tone. I perkasim Evropes, deshirojme te shkojme atje dhe duhet, si gjith popujt e tjer, t zm vendin q na takon, si nj nga popujt m t vjetr t kontinentit. Por, pa bashkirnin e trojeve etnike shqiptare, ne, t coptuar n pes shtete, vshtir se mund t realizojm nj gj t till. Prandaj, duhet q n kt moment t rndsishm historik t tregojm dhe t bindim t tjert se jemi popull i lasht dhe i civilizuar dhe si i till t zm vend midis popujve evropian t qytetruar. Pr t ia arritur ksaj sht domosdoshmri q t luftohet dhe t rrnjosen nj her e prgjithmon grindjet dhe prar-jet fisnore, krahinore, fetare, klasore etj. Kushdo q nxit nj gj t till nuk mund t thot se i shrben atdheut dhe kombit t vet. Dy fjale pr autorin e librit: Rexhep Dedushaj, lindi m 1948 n Katund t Eprm t krahins Vuthaj. U edukua n nj familje me tradita t lashta patriotike. Arsimin fillor e mori n vendlidje -Vuthaj e Guci. Kurse arsimin e mesm dhe t lart n Pej, n Gjakov dhe n Prishtin. Pr shum vite rradhazi ka punuar si arsimtar duke e dhn lndn e

historis n shkollat shqipe t rrethit t Pejs. I detyruar, si shum bashkvendas t tjer, nga dhuna serbe n vitin 1989 largohet nga Kosova dhe emi-gron n SHBA, ku ndodhet edhe tani. Ktu ai ka dhn nj kontribut t shquar duke ju msuar fmijve t mrgats gjuhn e mbl shqipe dhe historin e kombit. Gjithashtu ka kontribuar me shum materiale n radiot lokale t New York-ut n gjuhn shqipe. Ka botuar shum artikuj dhe punime shkencore me tem historike n gazetat shqipe n SHBA, n Kosov, n Maqedoni dhe n Shqipri. Tani i paraqitet publikut me nj monografi t plot pr Krahinn e Plavs dhe t Gucis duke mirpritur kritikn dashamirse n shrbim t shtjes kombtare. NEW YORK, 6.08.1993 SULEJMAN AHMETI

DY FJALE TE AUTORIT
Krahina e Plaves dhe e Gucise eshte njera nder krahinat shqiptare qe ka nje histori shume te bujshme , per te eilen fatkeqesisht dihet shume pak. Eshte konstatim me vend i pleqve te kesaj ane se ketu s'kishte dite qe s'ka ndodhur dicka per t'u shenuar ne histori. Por mjerisht s'ka pasur kush! Eshte permendur ndonje ngjar-je ne kenget popullore te kenduara neper oda te burrave, brez pas brezi, te percjella me lahute, apo gifteli (sharki). Dig kane shenuar apo shkruar gazetaret e rralle, apo diplo-matet e huaj qe kane vizituar kete vend me ras tin e ndonje ngjarje te madhe. Ata shpeshhere jane sherbyer me thashethenat e shtegtareve qe kane takuar rruges per ne Cetine apo ne Prizren, ne baze te te cilave pastaj kane hartuar raportet per qeverite e tyre. Kjo jep te kuptosh se shenimet jane te pakta dhe jo aq te sigurta, sepse vuajne shume nga mosnjohja e vendeve - toponimeve dhe njerezve per te eilet behet fjale. Keshtu, kur i lexon njeriu ato eshte veshtire t'ia qellosh se per cilin fshat apo per cilin person eshte fjala? Sig ndodh rasti p.sh.: me fshatin Nokshiq, qe nje konsull a-h e quan Nevshok?! Lidhur me historine e ketyre trevave dig me shume kane shkruar historianet sllave, sidomos ata malazeze, por kupto-het se jane shume te njeanshem dhe jo reale. Si te them krye-sisht kane guar uje ne mullirin e vet... Si te tilla mund te gmohen shume libra, e sidomos ato te shkruara gjate Jugosllavise se Karagjorgjeviqve apo pas vitit 1978. Sig eshte b.f. "Vatra sa Komova", e botuar nga nje grup autoresh ne Beograd, me 1978. Nderkaq ne historine shqiptare shume pak eshte trajtuar kjo krahin. Jane prmendur shkurtimisht ngjarjet me t rndsishme, sic jane p.sh. ato nga Lidhja e Prizrenit, apo ndonj tjetr si n librat e Ajet Haxhiut: "Hasan Prishtina" dhe "Shota e Azem Glica", n at t Dr.Hakif Bajramit: "A.P. Bajram Curri" e ndonj tjetr. Ka edhe disa libra t tjera q trajtojn ndonj episod his-torike, apo luft nga kjo krahin, sic sht p.sh.: "Lahuta e Malcis" e Gjergj Fishts, libri i Xheladin Gosturanit: "Jakup Ferri" etj. Por, marr n trsi, duke pasur parasysh historin e bujshme t ktyre trevave, kjo sht fare pak, e cka sht edhe m keq kto shkrime kan edhe mjaft t meta. (1).

N kt drejtim die m shum sht prpjekur t bj nj autor vendas, veterani i LAC nga Gucia - Mustafa Memiqi, i cili n vitin 1989 botoi n Beograd librin me titull "Plav i Gusinje u proslosti" (Plava dhe Gucia n t kaluarn), i cili vuan shum nga njanshmria, nga mosnjohja e historis kombtare shqiptare dhe nga kujdesi permanent qe t mos prish "bashldm-vUazrirnin" e proklamuar nga monistt jugosllav. Prandaj, per kt libr mund t thuhet lirisht se sht simotr e asaj "Vatra sa Komova"?! Si shembull identik per krahasim mund t merret trajtimi i problemit t Vrmoshit. Lexojm: "Imena tadasnjih stanovnika ovog sela u cjelosti su slovenska" (Emrat e banorve t athershm t ktij fshati n trsi jane sllav?). (2). Tek e fundit nga Memiqi si titoist i prbetuar dhe propagan-dues i kombit t paqen "Mysliman", n vend t atij Boshnjak, as q sht pritur m shum. Sepse, sic thot Akad. Mark Krasniqi: "Ata shkenctar, t eilet e marrin penden n dor per ta mjegulluar t vrtetn shkencore, duke pasur qllime t caktuara, ata sic thot populli, qysh n oborr e humbin rrugn. Kshtu ka ndodhur me shum autor, t cilt jane marr me cshtje shqiptare nga aspekti historik, etnograiik, antropogjeograiik etj. (...) para s gjithash ata i injorojn burimet shkencore t cilat nuk shkojn n favor t tyre, kshtu q bjn selekcion t palejueshm n shkenc, madje ky sht nj lloj fallsifikati. Nga ana tjetr, ata nuk e njohin as q duan ta njohin at cka sht arritur n shkencn shqiptare mbi problemet e caktuara, megjithse shkenctart shqiptare jane m kompetente n studimet albanologjike, ku kan arritur rezultate te pamohueshme. Pervec kesaj ata nuk e njohin fare gjuhen shqipe, pa te cilen nuk mund te kryhet puna kerkimore etnografike, gjeograflke, folkloristike etj. Nga mosnjohja e gjuhes, por edhe nga tendenca e perher-shme, disa autore te tille bejne gabime dhe fallsifikime qeshareke edhe ne lidhje me shpjegimin e toponimeve, te cilat i hasim ne terren". (3). Pikerisht te verteten shkencore dhe historike mundohet ta mjegulloje edhe Memiqi ne studimin e tij per Plaven dhe Gucine si b. fjala emrin Zarunica e pershtat ne "Zharovnica", lagjen e Plaves - Pergejavorret e pagezon "Pernjavor", Nokshiqin - "Novshiqe", etj. Duke u nisur nga fakti se historianet serbo-malazeze gjith-mone kane tentuar qe te shtremberojne dhe ta njollosin te kaluaren e lavdishme te popullit tone per qellimet e tyre ekspansioniste e ne vecanti kete e kane bere dhe vazhdojne ta bejne me krahinen e Plaves e te Gucise, mora guximin, qe si bir i ketij trualli, te jap sadopak kontributin tim modest dhe t'i hyje nje pune te mundimshme per te shkruar historine e ketyre trevave kreshnike pa pasur pretendime qe ta them fjalen e fundit lidhur me kete. Sidoqofte kjo perpjekje e pare e ime le te jete si nje impuls per breznite e ardhshme, qe t'i rreken edhe me me seriozitet punes ne kete drejtim, me shprese se nje dite, duke jetuar ne atdheun e perbashket, dhashte zoti te ndodhe kjo sa me shpejt, do te gjejne frymez-ime te reja per nje mision te ketille te larte. Me te vertete eshte fatkeqesi dhe tragjedi kombetare kur historine tende ta shkru-ajne te tjeret!? E kjo tragjedi eshte aq me e madhe kur kete e shkruajne armiqte shekullore te popullit tone. Ne perpjekjet e mia te para per te shkruar historine e ketyre trevave jam munduar gjithnje qe te bazohem ne dokumentet ekzistuese te kohes qe

gjenden neper arkivat e ndryshme e qe shumica prej tyre jane botuar atyketu por ne" menyre te pasis-tematizuar ne gjuhen serbe apo shqipe, e qe kam pasur rast t'i gjeje neper bibliotekat ne Shqiperi, ne Greqi, ne Turqi dhe tash se fundi ne SHBA (ku gjendem ne ekzil, qe nga janari i vitit 1989), si dhe ne bibliotekat e Gucise, e te Plaves. Pastaj ne arkivat e muzeumeve ne Cetine etj. Por nje mbeshtetje te forte kam gjetur edhe n materialet (faktet) e mbledha n popull, nga m t moshuarit (kujtimet e tyre) duke fllluar q nga ditt e hershme t rinis sime, derisa isha nxns i Normales s Pejs. Kur jemi t materiali q e kam mbledhur n terren, duhet prmendur ktu se kjo ka qen nj pun mjaft e vshtir dhe e rrezikshme, sidomos n vitet para Plenumit t Brioneve t vitit 1966. N at koh pleqt, shumica e t cilve ditt m t bukura t rinis i kishin kaluar npr burgje dhe kishin ka t thonin, ngurronin t bisedonin pr t kaluarn: "S'dua t mer-rem me politik"- thonin ata: Natyrisht kt e bnin nga frika se mos dikush ka pr qllim t'i provokoj. Prandaj n t shumtn e rasteve shnimet sht dashur t'i marr n mnyr t trthort, duke dgjuar bisedat e tyre n mes veti kur vinin t rrinin me kostar ose mihtar - me argat. Pastaj npr t pame, ndeja e manifestime t tjera popullore. Pleqt, prej t cilve sht vjelur materiali kan qen t lin-dur kryesisht n njzet vitet e fundit t shek. XIX apo n njzet vitet e para t shek. XX Ndrkaq pas vitit 1967 n kt pun kam qen m kmbn-guls, por edhe pleqt ishin m t lire, m bisedar, m komu-nikues. Materiali i tubuar kshtu, pra n mnyra e forma t ndryshme, pr shkaqe t njohura ka "mrizuar" deri n vitet e tetdhjeta. N vitin 1986 fillova t'i botoj disa nga kto materiale n gazetn "Rilindja", kuptohet ato "q ishin t lejuara" ather me tematik nga LA, duke pasur kujdes pr "prshtat-shmrin ideo-politike" dhe gjithnj duke "mos ia trembur mushqit shtetit" - sic thoshte Nastradini!? Por publikimin e ktij materiali, si t them, pa dorza, fillova ta botoj, ose ta emitoj ktu n disa mjete t informimit t mrgats shqiptare n SHBA si dhe n "Flaka e Vllazrimit" t Shkupit, "Studime Historike" t Tirans, etj. (4). Prfitoj nga rasti q t gjith ktyre t'u falenderohem przemrsisht. N mnyr t veant dshiroj t falenderoj bashkvendasit e mi), merret vesh ata t moshuarit, t cilt i kishin t freskta ngjarjet q prshkruhen n kt liber, disa prej t cilve kan qene edhe pjesemarres te drejtperdrejte te tyre, duke shkruar keshtu me gjak historine e kesaj krahine, per ndihmen e tyre te pakursyer ne rrefimin e ngjarjeve te ndryshme ashtu sic kane ndodhur ato ne te vertete, pra material ky shume i emueshem, te cilin sic do ta shihni, do ta perdor dendur ne kete liber... REXHEP DEDUSHAJ NY, tetor 1992. Krahina kreshnike e Plavs dhe e Gucis sht nj lugin e bukur tektonike, e futur thell mu n krthlzn e Bjeshkve t Nemuna, t cilat n forme t shkronjs S t kthyer mbrapsht < rrethqjn n t gjitha ant, duke fllluar me akorrin, Qafn e Dlellit, Bjeshkn e Babines me Bogiqet, Horollacin e Hotit, I Jorin, Bjeliin, Romanin, Kamlemin, Rokopein, Trqjanin me ( herbaje, Libovicn, Zeletinin me Greben dhe

duke mbaruar me Vizitorin e Nik Sykajve. Nprmes t ktyre maleve "prbirohen" edhe shum qafa malesh q ia mundsqjn ksaj krahine lidhjen me botn pr-n il), sic jan: Qafa e akonit, e Diellit dhe e Bogiqes - me Krafshin e Dukagjinit dhe t Kosovs, Qafa e Vranics dhe e Borit - me Malsin e Gjakovs e Tropojn dhe Qafa e Jezercs Ile Maja e Pejs) dhe Vermoshit - me Malsin e Dukagjinit, t Bhkodrs dhe vet Shkodrn, apo Podgoricn e m gjer. Ndrsa Lugina e Limit e lidh kt krahin me Malin e Zi dhe Sanxhakun. Pra, si po shihet, unazat rrethore t maleve nuk e pengojn kM krahin t jet transverzalja e rrugve mjaft t rnd-ftlshme n Ballkan. Do t thot se kjo, si pjes prbrse e regjlonlt qendror t Gadishullit Ballkanik ka nj pozit shum le iilire q e lidh Detin Adriatik me pjest lindore t Ballkanit. Shtrihet n mes t tri shteteve (republikave) ballkanike: Kosovs, Malit t Zi dhe Shqipris dhe, si t themi, sht elsl i t trijave. Dikur npr t kryqzoheshin rrugt tregtare q e lidhnin llva rin, Kotorin e Podgoricn me Pejn, Prizrenin e Shkupin. 'sht e vrteta, Gucia sht njsoj larg prej Pejs dhe Podgorics (nj dit udhe). N koh me t hershme kndej pari kalonte rru-ga q e lidhte Sanxhakun, Luginn e Ibrit dhe Kosovn me Shkcxirn dhe anasjelltas. Kt e dshmon m s miri emri "Maja e Pejes" - n mes t Shals e t Vuthajve, gj q vrteton se rruga prej Shkodrs ka kaluar ktupari per n Peje. Por fatkeqsisht pas vitit 1913, me caktimin e kufljve politik t Shqipris, kjo krahin e humbi rndsin q e kishte dhe mbeti si zon qorre dhe rruga tani mbaron n kufij. Kjo gj u pa m s miri gjat Lufts II Botrore (n kohn e Shqipris, si i thon ktu), kur qe ringjallur srish shtegtirni npr kto rrug. Por mjerisht u mbyll prsri m 1948. Me qim, ksaj krahine iu shmang edhe Magjistrala e Adriatikut, e cila n vend q t kaloj npr Cakorr-Pej, apo Plav-Decan, iku kah Rozhaja n Mitrovic, gj q u dmtua jo vetm kjo krahin, por edhe mbar Kosova. N koh t lashta, kjo lugin ishte nj liqen i madh glacial. Por me kalimin e kohs, uji i ktij liqeni u trhoq Gryks s Limit, per t mbetur tani nj liqen i vogl - Liqeni i Plavs, i cili dita m dit po zvoglohet, varsisht nga thellimi i shtratit t Limit dhe shtresimi i fundit t liqenit me lym e mbeturina.

Lugina e Plavs me Vizitorin plak Liqeni i Plavs gjendet n nj lartsi mbidetare 900-950 m. Masivi malor i saj arrin lartsin mbidetare edhe prmbi 2000 m. E mbrojtur nga errat e forta - prej maleve per rreth, ka klim t prshtatshme me vera t shkurtra e t freskta dhe (limra t gjat (shn Mitri e shn Gjergji) e me bor, por jo edhe shum t ftoht. Ndrsa pranvera e vjeshta jo aq shum t Iheksuara e me shira. Vetit gjeologjike dhe meteorologjike - pyjet, dhe shtresat e I rasha t humusit, si dhe t reshurat e shumta atmosferike, kan mundsuar q n cdo an t ket burime, prroje dhe prrocka me uj t prhershm t kthiellt dhe t tejdukshm,

Rrugt tregtare q kalonin dikur neper ket krahine q derdhen n lumin Skafkaci - i cili buron n Vuthaj, n Kushn e Ropojanit, n nj rrafsh n form t nj kazani q populli e quan Syni i Skafkait. Skafkaci, bashk me disa prroje t tjera ose shena - sic quhen ktu) derdhet n Vruj, pasi e kalon Ujvaren pitoreske "te hartini" dhe kanjonin e thell - Gerrln. Ndrsa Vruja, duke i marr me vete edhe Krojet e Ali pash Gucis (q burojn po ashtu n rrafsh, rrnz Rokopecit) si dhe Sheun (prronin) e Dolit - derdhet n Lue. N Lue, po ashtu derdhet edhe Griori (Gerari) e t gjith s bashku, duke i prfshir edhe ca shena (prroje) nga Bori e Vizitori (sic sht Sheu i Madh i Martinajve) derdhen n Liqenin e Plavs. Liqeni i Plavs sht glacial, pitoresk dhe shum i pasur me peshk t llqjllqjshm. Nga ky liqen buron Limi i cili po ashtu i merr me vete edhe dhjetra prroje t tjera nga Vizitori e shpatijet e Cakorrit dhe Qafes s Diellit, sic jane p.sh.: Komarusha, Gjyriqi, etj e vazhdon npr Mal t Zi. Prandaj pozita e saj gjeograflke, prbrja gjeomorfologjike, relievi, hidrografa dhe klima e ksaj krahine bjn q kjo t jet nj trsi e vecant gjeografike, botanike, zoologjike, etj.

Gucia me luginn e vet n qoshe t "dynjas" Krahin e vogl, por shum e pasur me begati natyrore: pyjet gjithfarshe (sidomos bredhi e pisha) kullosa dhe livad-he t pasura m se 5000 h. q mundsojn zhvillimin e bleg-toris. Ndrkaq luginat e lumejve, sidomos rrethi i Plavs, Gucis e Murines jane t prshtatshme per lavrtari e pem-tari, sepse jane t pasura me tok pjellore - rreth 2000 h. dhe uj t bollshm per ujitje. Kjo krahin ka edhe pasuri t konsiderueshme nntoksore (n Bori -

thngjill, boksit...), por t pahulumtuara e t pash-frytzuara fare?! 10 nibi t gjitha i ka bukurit natyrore me liqenet e shumta ni.llore sig jane liqeni i Ridit, Vizitorit, etj.(5). I VT shkak se lavrtaria dhe pemtaria krkojn m shum pune lizike, fshatari i ksaj ane ka qen i orientuar kryesisht kah blegtoria. PreJ pemve m s shumti kultivohet kumbulla, molla, .lanilla, arra dhe qershia, kurse prej drithrave: misri, elbi, llii-kia etj. Nga perimet: patatja, qepa, lakra, fasulja, etj. Deg ndihmse e ekonomis s ksaj ane sht edhe peshkataria, i'judia, pylltaria e, kohve t fundit, shum pak industria -lw vesisht ajo prpunuese, ndrsa m pak zejtaria, tregua, etj. Npr shpatije, rrnj maleve, n nj lartsi mbidetare prej 900 - 1500 m. t vecuara njra prej tjetrs jane t vendosura vendbanimet e vogla. Kurse npr fusha, rreth lumenjve dhe rrugve, jane vendosur fshatrat m t mdha dhe m t dendura, n mesin e t cilave jane edhe qytezat: Plav e Guci. Gjithsej prfshijn 29 vendbanime t vogla e t mdha. PLAVA - Sipas nj legjend emri i saj rrjedh nga koha e sundimit romak. Lidhet me emrin e perandorit Fluvius II li vi us). Mendohet se me kt emr mund t jet quajtur perandori Vaspazian, i cili sundoi n vitet 6979 t e.re., ose I tomlcian, q sundoi prej vitit 81-96 t e.re. Kshtu mendon J. Ekaru... Ksaj legjend mund t'i besohet vetm ather kur t vrte-tohi I se lumi Lim e ka marr emrin nga fala "Limes" q dmth. ki ili. Nse n kt lum ka ekzistuar ather far kufiri n mes slitetesh, apo provincash, ather me siguri sht ndrtuar n hyrje t tlj ndonj kshtjell - qytet per ruajtjen e atij kufiri? (H). Kdhepse, sot nuk ka kurrfar gjurmsh (mirpo ende s'jan br kurrfar grmimesh arkeologjike per kt qytet), prapseprap n hartat dhe n dokumentet romake e gjejm I laven si nj vendbanim romak, gj q vrtetohet se ky qytet ka ekzistuar q nga ajo koh, apo edhe q nga koha ilire? Sipas disa shnimeve t mvonshme kuptojm se rreth I 'I. ivs jane gjetur disa pjes shtyllash nga ndrtimtaria e asaj kohe, disa skulptura, cepa harqesh, pjes muresh t vjetra dhe themele, q fatkeqsisht s'jan ruajtur. Edhe paralagjet (kalat) e qytetlt "Grade" dhe "eligrad" besohet q datqjn q nga kjo koh kur kishin prjetuar nj lulzim t madh (dmth. nga koha romake). (10). Por, pr Plavn e sotme, aty ku ndodhet tani, besohet se sht ngritur n vitin 1619, kur edhe prmendet pr her t pare si vendbanim. Deri ather e gjejm vetm si emrtim: Krahina (Zhupa) e Plavs, Nahia e Plavs, et). (11). N gjysmn e dyt t shek. XIX ky qytet i kishte 300 shtpi me m se 3.500 banor, ndrsa n fshatrat pr rreth kishte rreth 1.000 banor. (12). Pr rreth Plavs shtrihen kto fshatra: VELIKA - Dikur fshat shqiptar, shumica shalian, e tani pasardhsit e ryre e konsiderqjn vetn malazez. ARZHANICA - Fshat shqiptar, t cilt jan shprngulur, e tani shumicn e prbjn malazezt. NOKSHIQI - Po ashtu shqiptar, por q jan shprngulur pas Lufts s Dyt Botrore?!

METEHI dhe KOMARUSHA (Komoraa) - Shqiptar -"Mysliman". (13). DREZOVICA (Brezovica) e PEPAJT - Me popullsi t przier : Shqiptar (n shprngulje e sipr) dhe malazez. N kuadr t Drezovics, afr Martinajve, ndodhet edhe nj lagje e banuar me shqiptar - "Mysliman" : SHARKINAJT. JASENICA, GJYRIQI, HOTI dhe ZABELI - Fshatra shqiptar, perve n Gjyriq q ka edhe disa shtpi malazez. HAKAJT - Shqiptar dhe shqiptar - "Mysliman". VONOSELLA - Malazez e shqiptar - "Mysliman". GUCIA - QYTEZA E KELMENDIT Edhe pr kt qytet besohet se ekziston q nga koha romake, respektivisht ilire. Gypat e kanalizimit t yjetr, t zbuluara ktu, sht vshtir t identifikohen se a jan t kohs romake apo osmane? Grmime t tjera s'jan br?! (14). Sipas shnimeve q e prshkruajn Sanxhakun e Shkodrs, n fillim t shek. XVII, Gucia i kishte 100 familje. N t ishin t stacionuar 237 ushtar osman. Ndrsa n vitin 1485 i kishte pasur 121 familje. (15). M 1611 u ngrit edhe kalaja e pare n Guci. N kt kala dhe n qytet, n gjysmn e dyt t shek. XIX figurojn 680 shtpi me m se 4000 banor, n mesin e t cilve ishin edhe 50 familje pravosllave (ortodokse), q jetojn ndamas n nj lagje t caktuar. (16). Rreth Gucis shtrihen kto fshatra: MARTINAJT - Shqiptar. DOSUGJJA me ZAGRAJ - Shqiptar - "Mysliman". GRARI Shqiptar e malazez. DOLI E VUTHAJT - Shqiptar. Kur jemi te Vuthajt, duhet

theksuar se gjysma e tyre - Valbona (me Selimaj e Kukaj), e eremi (me Ahmetaj, Goaj e Dedushaj) jan prfshir brenda kulrit politik t Shqipris, e pjesa tjetr jo?! Por gjat shtjel-limit t lnds do t'i trajtojm si t pandar deri m 1948, pasi q deri ather as q e kan pranuar e respektuar at kufl. KOLINA, KRUSHEVA e BUDOVICA - Shqiptar -"Mysliman", dhe VISHNJEVA e KUKAJT - Shqiptar. Duhet theksuar se pjesa m e madhe e gjith popullsis n kt krahin jan t fisit keimend (m se 27 vllazri - mahal-l), gj q jep t kuptosh se edhe vet krahina e Gucis sht pjes e Kelmendit, e ndar me dhun nga ai!?

Pastaj vijn me rradh ata t fisit Ku-Duiqt, Gareviqt, Grgoviqt, Ivanoviqt, Llazoviqt, Mariqt, Vujosheviqt, 'lurkoviqt, Vueviqt, Arsoviqt, Drakulloviqt, (Drekaloviq), e Vukotiqt - q sot e ndiejn veten si malazez q ktu u vendosn n mes viteve 1730-1750. Po ashtu n flsin KU ka shqiptar, Ferrajt, p.sh. dhe shqiptar - "Mysliman" - sic dshirojn ta quajn veten sot disa prej tyre, p.sh. Radonciqt, etj. Ka Shalian - n Velike, Doli, Guci e Plav. Berish - n Pepa), Guci e Arzhanic. Hotian - n Hot, Plav e Guci me Dosugje. Pastaj: Trieshjan, Gruemiras, Rugovas, Kastrat, Grud, Shkrel, etj. Malazezt q jetojn n kt krahin, prvec kucasve q i theksuam m lart, ka edhe Vasoviqas, Piperas, Bratonozhiqas, Moracas, etj. t cilt si uskok, duke ikur nga hakmarrjet e gjaqeve gjenin strehim dhe fltonin tok e kullosa n beglluqet e Plavs dhe t Gucis, duke u shrbyer besnikr-isht sundimtarve vendas. Prparsi kishin sidomos ata q e prqafonin fen islame si p.sh. Radonciqt e Gucis, Oleviqt e Plavs etj. Q t gjith, si shqiptart ashtu dhe malazezt e kan ruaj-tur me gjelozi traditn, me prjashtim t nj pjese t shqip-tarve q, duke fllluar nga viti 1912 (pas okupimit malazez) e kan humbur gjuhn shqipe si gjuh amtare (por jo edhe tra-ditat e zakonet shqiptar: besen, burrrin, bujarin, etj) dhe sot e konsiderojn veten si "Mysliman"?! sht ky nj komb i trilluar artiflcialisht nga kreu komunist Jugosllav q iu "dhurua" boshnjakve t Bosnjs n vitin 1971 e q krijoi huti edhe n viset e tjera t ish Jugosllavis (n Sanxhak, Plav, Guci, e madje edhe n Gor e Dragash!). Pra nj politik titoiste, q shkonte n favor t ngatrrimit t lmshave n Ballkanin edhe ashtu t ngatrruar. Sic po shihet pra, e kaluara e bujshme historike n kt krahin ka sjell laramani nacionale e fetare (katolike, pravosllave e islame). Ngjarjet e ndryshme n kohn e Ilirve e Romakve, kolonizimi sllav, ardhja e turqve, ngjarjet n kohn e Lidhjes s Prizrenit, t Luftrave Ballkanike dhe Lufta e Par dhe e Dyt Botrore la n kt trev vuln e pashlyer sa i prket asaj laramanie - fetare e nacionale. sht kjo nj krahin me nj histori tejet t pasur. Gjithmon ka marr pjes n luftrat e bujshme per clirimin kombtar e shoqror duke u shkaktuar prher kokcarje t gjith pushtuesve t huaj. KOHA E LASHT Per gjurmet e njeriut parahistorik ne kete krahine dijme ne baze te ca vizatimeve te gjetura neper shpella dhe rrasa guresh neper bjeshket e saj. Ne keto vizatime shohim te skalitur ne gur gjuetare duke vrare kaprollin. Eshte kjo gjurma e pare qe deshmon per jeten e njerezve ne keto ane qe nga shek. VIII p.e.re. dmth. qe nga koha e metaleve. Vizatimi i tille me i qarte dhe me adekuat i ruajtur qe nga kjo kohe, ndodhet ne malin Rokopeg - permbi Krojet e Ali-pashe Gucise. (1). Sikurse ne pjesen me te madhe te gadishullit Ballkanik, edhe ketu banoret e pare ishin ILIRET. Gjersa Luginen e Limit e banonte fisi ilir: Ariatet, luginen prej Plaves, duke e perfshire edhe Gucine me malesite e vertut te Shqiperise - te Shkodres dhe Gjakoves, e banonte fisi trim ilir: Pirustet, te eilet Jane te njohur nga lufterat Iliro-Romake, e sidomos pas vitit 167, kur romaket e

zun rob Mbretin ilir -Gencin (167 p.e.re) dhe filluan te depertojne ne trojet e tyre. Ata per plot 130 vjet i bene rrezistence mbinjerezore okupimit romak, pra deri atehere kur ne krye te Romes erdhi perandori August Oktaviani, i eili, rreth vitit 40 p.e.re e nenshtroi krejt Ilirine, kuptohet edhe keto vise. Sic dihet, i pari per Iiiret shkroi babai i historise - Herodoti. Keta i permend edhe Tukididi, qe nga viti 436 p.e.re. Pastaj Polibi, Aristoteli, Luc-An Florin, Apiani etj. Ptolomeu - ne har-tat e veta e paraqet Ilirine, me theks te posacem fisin e tyre Albanoi dhe qytetin e njohur te kej fisi - Albanopolis. Ekzistojne edhe ca burime te shkruara me vone nga bizanti-net, bullgaret, serbet etj. ne te eilat paraqitet vazhdimesia e Ilirve, respektivisht e Arbreshve-Shqiptarve, n kto treva, ku i gjejm t shenuara me emra t ndryshm si: "Ilir", "arvanoi", "alvanoi", "raban", "arbanas", etj. N baz t ktyre kronikave t shkruara dhe zbulimeve arkeologjike t bra nga prof. Duje Rendiqi Mioceviq, Gerga Novak, Josip Kroshec, Skender Anamali, Aleksander Stipceviq, Artur Evans, Truhelka, Alqjz Benac, etj, si n baz t studimeve etnografike, gjuhsore t shum shkenctarve si : Tumani, J. G. Hain, V. Jokli, Shuflaj, Jereceku, Koticiqi, Zippeli, R. Burtoni, Sompati, Hernes, Hostetter etj, pastaj t linguistve : Garll Pauli, Heroman Hirt, Norbert Jokli, Anton Majer e sidomos E. Cabej q n baz t "nj raori faktesh t cilat dshmojn qart se shqiptart jetojn n trojet e tyre t sotme me mijra vjet para ardhjes s sllavve n kto vise". Madje, Gustav Majer, n vitin 1885 shkruante se: "Shqiptart duhet t quhen - Ilir t rinj, ashtu sikurse quhen sot - grekt moderne. Autoktonin e shqiptarve n kto troje e vrtetojn edhe burimet mesjetare: rregjistrat katastral, npr kristobulat (dekretet, vendimet) dhe ligjet e ndryshme t asaj kohe, n t cilat "Shqiptart - arbanast prmenden si etnos n kto troje". Gjat gjith sundimit t Nemanjiqve n Plav-Guci me rrethin prmendet se: "... Serbt e Latint (tregtar e zejtar t ardhur nga Venediku, Raguza etj. - R.D.) ktu jane klas sun-duese, e vlleht dhe Arbanast pastir (barinj, dmth. klas e ult - R.D.)". N vitin 1332 n kto an qndroi edhe prifti francez - Pere Brochard, i cili n Serbi i gjen: "Dy popuj, shqiptart dhe latint, t cilt i prkasin kishs s Romes. Shqiptart e kan nj gjuh plotsisht tjetr nga latint. (...) Q t dy popujt jane t shtypur nn robrin shum t urrejtur dhe t neveritshme t sllavve". N jeten e Pirustve dhe Ariatve n kto an pati ndikim edhe deprtimi i seve barbare-gjermane, sidomos i Gotve, q u dyndn kndejpari n vitet 372-376 t e.re. Per kto dyndje dhe per Ilirt n kt koh shkroi shkrimtari kishtar Ambrozi. Kurse L. Midarle shkruan se ktu: "Kishte mbetur pak popull-si, sepse ishin shkretruar m par nga invadimet barbare. (...) N viset jugore ilire i bri bail invadimit barbar e sllav dhe ruajti kompaktsin etnike t mparshme...". "M n fund - thot M. Krasniqi, edhe disa shkenctar ser-b, jane t mendimit se (...) persa i prket origjins s Shqiptarve, dihet se "Shqiptart (thon ata - R.D.) jane pr-faqsues t botes antike, kurse

sllavt e jugut prfaqsues t ardhacakve t rinj n Ballkan". Si shembull e prmend Jerecekun dhe D.K. Jovanoviqin, t cilt thon: "... t part e Shqiptarve qen ilirt e kohs s vjetr. Ata paraqiten n Mesjet si banor t vjetr t krishter, me kultur t lart qytetare". Duke mos e harruar edhe J. Cvijiqin per t cilin Krasniqi thot: "Madje edhe vet Jovan Cvijiqi, i cili shqiptart i trajton nga pozita e hegjemonis serbomadhe, shkruan se: "Shqiptart jane pasardhs t ilirve t lasht dhe se me ard-hjen e sllavve, sidomos gjat Mesjets n shum vise jane slavizuar disa flse ilire". Pas okupimit romak, Krahina e Plavs dhe Gucis hyri n prbrje t provinces romake "Iliriku" me kryeqendr Shkodrn. Gjurmt e sundimit romak n kt an i gjejm n shum vende, para s gjithash n toponime si p.sh. Vizitori - nga fjala "Vizitare", Trojani, Vuthaj - nga fiala "Vutkagni", Romani, dhe si duket edhe nga vet emri Plav, etj. Pra sic po shihet "cdo pushtues prpiqet q edhe nga aspek-ti i toponomastiks, ta vulos t drejtn e posedimit n vise t pushtuara duke zvendsuar toponimet e popullsis autok-tone me emrtime t reja n gjuhn e pushtuesit - vazhdon gjithandej Mark Krasniqi, (...) T gjith invazort (...) i kan ln gjurmt e ktilla n viset e pushtuara. (...) Toponimet, sidomos makrotoponimet, mund t tregojn se kush ka sunduar n vise t ndryshme, por jo edhe Strukturen kombtare t tyre". N shum vende t krahins n fjal ka edhe varreza q quhen: Varret e romakve i p.sh. n fshatin Martinaj... N kohn e romakve npr kt krahin kryqzoheshin shum rrug t rndsishme tregtar. Npr t kalonin kar-vant nga Bosnja, Lugina e Ibrit dhe Kosova per n Guci. Prej Gucis njra shkonte kah Vermoshi n Shkodr apo Podgoric e Kotor, ndrsa tjetra shkonte npr VuthajShal-Boge-Shkodr (kan Maja e Pejes) dhe anasjelltas. (12). sht n t vrtet kjo rrug e vjetr tregtare ilire - rrug parahistorike, t ciln me siguri duhet ta ken mbajtur gjall edhe romakt, aq m tepr kur dihet se Shkodra ishte krye-qendr e "Ilirikut" t krijuar nga ata, ashtu sic ishte edhe krye-qendr e shtetit t Teuts, apo m von e Gencit. KOHA E BIZANTIT, ARDHJA E SLIAVEVE DHE E TURQVE NE BALLKAN Dihet se n vitin 395 t e.re, Perandoria romake u nda n dy pjes: Perandoria romake e Perndimit me kryeqytet, Romn dhe ajo e Lindjes Bizanti, me kryeqytet, Konstantinopojn. Mustafa Memiqi, kuflrin n mes t ktyre dy perandorive e sheh diku afr Plavs dhe Gucis: "Prandaj sipas asaj, territori i sotm i Plavs dhe Gucis ishte n pjesn kufitare n mes t Perandoris romake t Lindjes e t Perndimit, dhe pastaj n mes t Perandoris romake dhe Bizantit (...) q ishin diku afr Plavs dhe Gucis". (1). Ndrsa e verte ta sht kshtu: "... q nga fundi i shek. VI deri n fillim t shek. IX, kur u krijuan themat e Durrsit e t Nikopojs, pra per gati dy shekuj e nj cerek, viset shqiptare mbetn t lira, pa garnizone ushtarake bizantine, dhe pa administrate provinciale perandorake. N t vrtet burimet historike flasin per nj "arkondi" me qendr n Durrs (...), arkondia e Durrsit, e cila prmblidhte Shqiprin Qendrore dhe

Veriore, ka qen nj njsi poli tike deri diku e pavarur, derisa u organizua thema bizantine e Durrsit, n cerekun e par t shek. IX" N baz t ksaj mund t konstatohet se "territori i Plavt dhe Gucis" nuk "ishte n pjesn kufitare n mes" t dy Perandorive romake (t Lindjes e t Perndimit) - sikur thot Memiqi, por ishte n pjesn kufitare n mes t Bizantit dhe "arkondis" s Durrsit, brenda kufijve t s cils arkondi prf-shihej edhe Krahina e Plavs dhe Gucis. Kjo do t thot se kjo krahin ishte e lire, j ash t ndikimit t pushtetit bizantin deri ne fillim te shek. IX kur hyri ne perberje te Themes bizan-tine te Durresit. Se pas shek. IX ne kete krahine kane ardhur bizantinet (ose greket - si u thone ketu) tregon edhe kjo legjende e ruajtur ne popull, sidomos ne Vuthaj. Flitet se greku ka dalur ta mbjelle token kah mesi i majit, e kur nisi te bjere bore, e la parmenden te ngulur ne are e iku duke thene se s'ka buke ketu kur bie bore ne vere! Pra greku i mesuar ne klimen mesdhetare, s'ka mundur t'i perballoje klimes se ashper te Alpeve te Shqiperise. Edhe sot barinjte e Vuthajve, kur i lodhe moti i lig ne pran-veren e vone thone: "Ka pase te drejte greku qe ia ka fale dreqit e ka lshue kete vend te mallkuem"! Koha, kur tokat shqiptare ishin pothuajse te lira, ishte koha kur Bizanti ishte i zene me luftera te shumta ne Lindje me Arabet. Kete dobesi te Bizantit e shfrytezuan sllavet qe tani me kishin depertuar ne Fushen e Panonise dhe bashke me Avaret - qe i gjeten aty (ne Panoni) e kaluan Saven e Danubin dhe depertuan luginave te lumenjve deri te Peloponezi ne Greqi, per t'u vendosur definitivisht ne keto toka te Ballkanit ne vitin 602 te e.re. Supozohet se ne kete kohe do te kene depertuar edhe Lugines se Limit, deri te Plava e Gucia. Eshte interesant se si "historianet" dhe autoret e ndryshem jugosllave, duke e numeruar ketu edhe Mustafa Memiqin, mundohen me cdo kusht, qe pas vendosjes se sllaveve ne keto troje, ta humbin ne teresi elementin ilir! Popullin me te vjeter dhe me te madh te Gadishullit Ballkanik! Ne vepren e tij ai shkruan: "Banoret Hire, te cilet ishin romanizuar u terhoqen ne qytetet bregdetare, ose ne viset malore, ne brendi. Sllavet depertuan edhe ne territorin e Shqiperise, sidomos ne Shqiperine e Mesme, kryesisht nepermes te Maqedonise. Barinjte e vjeter te romanizuar ilire, qe banonin neper bjeshke ne brendi (te Shqiperise - R. D.) u perzien me Sllavet dhe shkalle-shkalle u sllavizuan. Ne mesjeten e hershme sllavet keta barinj si dhe banoret e qyteteve, i quanin vllehe". Por te ndalemi pak ketu e ta analizojme kete citat te Memiqit, i cili eshte teresisht ne kuridershtim me realitetin his-torik, por edhe ne kundershtim me disa konstatime te tjera te vete autorit dhe t autorve t tjer srbo-malazez, t cilt ky i citon si "fakte historike" pr ta dshmuar t "vrtetn" sic jan: M. Filipoviq, J. Cvijiq, A. Urosheviq, D. Popoviq e t tjer. Sipas citatit n fjal del se Ilirt s'ishin gj tjetr vee se: "Barinj t vjetr t romanizuar Ilir, q banonin npr male"? Shtrohet pyetja: Kush banonte npr fusha para ardhjes s sllavve, pasi Ilirt paskan banuar npr male?! Apo, sic thot Akad. Rexhep Qosja: "... Shqiptart kan vendosur t bjn jet t vshtir npr bjeshkt prreth Kosovs vetm e vetm q t'ua ruajn Kosovn e but Serbve q do t

vijn (...) far shumice kan mund t jan srbt n Kosov apo, madje, n hapsirat e tjera t Gadishullit Ballkanik, t sunduara prej Car Dushanit, kur Serbt n Gadishullin Ballkanik, do t jen afr tre milon n fillim t shek. XX". Ndrkaq vete Memiqi n librin n fjal ka pr t konstatuar: "N jugperendim t fshatit Vuthaj, te Gucia, n kufirin e sotm JugosllavoShqiptar, prskaj liqenit, gjendet vendi i quajtur "Rudnice" (Rudica - n shqip - R.D.) i cili edhe prkah pamja ta prkujton ndonj xehe t vjetr, t braktisur. Dr. Josip Juricek ka sqaruar se xehet e arit t mesjets gjendeshin n territorin e Pirustve, n Shqiprin e sotme t Veriut. Pasi dihet q flsi ilir Pirustt kan banuar Luginn e Plavs dhe t Gucis, ather s'sht vshtir t konstatohet q ato xehe t arit kan rnundur t'i eksploatojn edhe banort e ksaj lug-ine..." Vetvetiu, mund t konkludohet se Pirustt n kohn e vet s'paskan qen vetm "pastir" (barinj ashtu sic thot Memiqi) por edhe xehtar e madje edhe argjentar, e tregtar t njo-hur. Faktet tregojn, e kto fakte her-her detyrohet t'i pranoj edhe Memiqi me shok, se Ilirt, e bashk me ta edhe Ariatt e Pirustt, nuk u romanizuan e as nuk u sllavizuan n trsi, por vazhduan t jetojn edhepse t rralluar, gjat gjith Mesjets e jetojn edhe sot n Alpet e Shqipris, n Krahinn e Plavs e Gucis me emrin Arbresh e m von Shqiptar, si? u eek edhe m lart. Pr kt t vrtet t pamohueshme, flet edhe udhpr-shkruesja angleze Edit Durham kur thot: "Serbt ose ndryshe strgjyshrit e tyre sllav, u vrsuln n Gadishullin e Ballkanit me turma te medha ne shek. VI e VII pas krishtit duke i mbu-luar banuesit e pare, shqiptaret. Ndonese u perpoqen pa mase, ne fund nuk munden t'i shfarosin. Mund te themi se vendasi me veshtersi te madhe mund te shfaroset. Shqiptari eshte shume i ngurte ne zakone. Ai hipi ne vetmite e maleve, luftoi me shpatulla ne mur, e ruajti gjuhen e tij dhe mbeti me kembengulje i lidhur me kishen e Romes". Keto te verteta deridiku eshte detyruar t'i pranoje edhe vete Memiqi duke u thirrur ne shume libra te shkruara para tij nga Tumani, G. Hon, V. Jokli, Shuflaj, Jericeku, Katiciqi etj, por gjithnje duke u munduar me tendence qe ta shtremberoje kete te vertete te kulluar: "Ne kristubulet e Decanit permendet Mali i Hotit permbi Plave. Ne lidhje me kete del perfundimi se vendbanimi i pare i fisit Hot (...) ne te vertete ishte permbi Plave". Megjithese Memiqi eshte shume i kujdesshem dhe perpiqet me cdo kusht qe t'i humbase gjurmet e gjenezes ilire te Hotit te lashte duke e lidhur ernrin e ketij lokaliteti dhe fisi shqiptar me dyndjen e Goteve ne Ballkan ne vitin 372-376 te e.re. (?!) dmth. shume kohe para vendosjes se sllaveve ne keto troje (viti 602 e.re). Lexojme: "... nga kjo del edhe supozimi se emri i fisit Hot rrjedh prej emrit Got". Por s'ia arrin dot, sepse fisi Hot eshte fisi me i njohur ne Shqiperine e Eperme. Eshte fisi i pare shqiptar, apo bajraku i pare - sic thote populli. E verteta e pamohueshme eshte se nga Hoti i Plaves, apo, sig quhet ndryshe, Hoti i Kujit, rrjedh krejt ky fis i madh shqiptar. Dhe prej ketyre kodrave, prej "Malit te Hotit", sic quhej me 1330, jane shperngulur nje pjese e tij ne "Rrapsh te Hotit, permbi Liqen te Shkodres" - sic thote edhe Memiqi, dhe ne viset e tjera te Shqiperise se Eperme, por duke pasur per

baze gjithmone Kodrat e Hotit te Kujit, cdo here nga 30-70 shtepi. E nese ky fis quhet me kete emer qe nga viti 372-376, (nga koha e romakeve) atehere vazhdimesia e Ilireve ne kete krahine eshte e pashkeputshme, se paku ne "Malin e Hotit" -ashtu sic e kane rregjistruar sllavet ne kristobulet e Decanit mevone (1330). Nje konstatim te tille e verteton edhe vete Memiqi ndoshta pa dashje kur thote: "Banoret ilire, te cilet ishin romanizuar u terhoqen (...) ose ne viset malore". Nga kjo del se hotjanet s'kane pasur ku te terhiqen me ne mal se qe ishin. Perkundrazi ata jane shperngulur neper fusha kur kane pasur mundesi : ne brigjet e Liqenit te Shkodres, ne Kosove, por edhe ne vete Luginen e Plaves e te Gucise. Ne Dosugje e Guci ka shume banore te fisit Hot, ku edhe sot dihen tokat e tyre ne fshatin ame - toka e Algoges - sic i thone neHot. 'Toponimin" "Hoti" dhe "Hotski" (i Hotit) e gjejme edhe sot me thelle ne luginen e Limit dhe ne Rrafshlarten e Peshterit, e sidomos ne emertimet e varrezave" - thote me tutje Memiqi. Mu ne Hot te Kujit - permbi Plave, ekzistojne edhe sot var-rezat e vjetra qe vendasit i quajne "Vorret e Ilireve". Kemi edhe mjaft shembuj te tjere qe e vertetojne vazhdimes-ine e elementit ilir-arberesh-shqiptar, ne keto ane. Ketu ne shek. XIV, permenden edhe dy kisha latine (katolike) - njera ne Gracanice dhe e dyta ne Trepce (sot Martinaj). Prezenca e kishes katolike ne Gracanice (fshat ne Luginen e Limit) e verteton konstatimin se: "... ne shek. XV kuptimi gjeografik Albania ishte tashme i standardizuar, si ne gjithe territorin e Malit te Zi te sotem, ashtu edhe mbi te gjitha trevat e sotme te Kosoves. Arsyet jane te qarta. Edhe ne keto vise mbizoteronte elementi sbqiptar, element ky qe u formua nga iliret e pasllavizuar dhe te pahelenizuar". Ndersa R. Qosja ne lidhje me kete shton: "E verteta eshte, nderkaq se Serbet jane shtrire ne Kosove ne fund te shek. VII, se toke e pare e tyre ishin stepat ruse, dhe se djep i shtetit te tyre ishte Rashka. Ne Kosove jane zgjeruar nen udheheqjen e pushtuesit Stevan Nemanja e me tej nen udheheqjen e pushtuesit te tyre te afte Car Dushanit. Kur kane ardhur ne fushen e pasur te Kosoves kane gjetur Gjurmet e Perandorise romake, institucionet e lodhura bizantine dhe iliret e pushtuar prej romakeve, prej bizantinasve, perkatesisht pasardhesit e tyre Shqiptaret". Ne fshatin Martinaj (Trepce), sipas regjistrimit osman te popullsise, te vitit 1485, gjurmet e arberesheve, si pasardhes te ilireve i gjejme edhe me dukshem. I gjejme edhe 3 familje thjesht shqiptare, e nj tjetr "t przier", pre] gjithsej 42 farniljeve sa kishte n at koh ai fshat. sht e sigurt se osmant jan bazuar n gjendjen faktike, por s'duhet harruar se si shqiptar n kohn e Nemanjiqve, e ashtu jan marr edhe nga turqit, jan regjistruar vetm shqiptart e besimit katolik. Ndrsa ata q kishin emra t bes-imit pravosllav, apo edhe ata q kishin marr at besim, pr shkaqe politike, serbt i shnonin si "serbe" ashtu sic do t ndodh edhe m von me shqiptart mysliman q deklarohen si "turq". Por, sic thot Akad. Mark Krasniqi: "... onomastika sllave n kto vise nuk tregon se ka zotruar elementi serb. Kjo pr arsye se shqiptarve t ktyre viseve, t cilt n fillim ishin katolik, shteti dhe kisha serbe ua imponuan fen ortodokse. Dihet se masa ndshkuese parashiheshin edhe

n Kanunin e Car Dushanit kundr "heretikve", do t thot, kundr t gjith atyre q nuk ishin ortodokse, kshtu q edhe shqiptart tshin emra sllav". Kjo do t thot se Car Dushani u kishte shpall luft pr vdekje katolikve, duke i prdorur t gjitha mjetet q ata t'i kthejn n "fen e vrtet" - n kishn e lindjes. E gjith kjo do t thot se n shek. XV e as sot t gjith t krishtert nuk ishin e nuk jan sllav, pa marr parasysh se a mbajn emra katolik apo pravosllav (ortodoks-sllav). Prandaj, ekziston mundsia q t gjitha familjet e Trepes (Martinajve) t asaj kohe (42 sosh) apo, s paku, shumica prej tyre t ken qen familje shqiptare me emra pravosllav...?! Por pr kt dukuri do t bjm fjal m von. sht evidente tendenca e historianve shovenist sllav e bashk me ta edhe e Memiqit, q do vendbanimi t asaj kohe me popullsi t krishter fia shtojn edhe termin: "Slovensko-hriscansko selo" (fshat i krishter-sllav). Mirpo faktori historik, arkeologjik, etnograflk dhe gjeografik, n fshatrat Martinaj, Hot, Vuthaj, Nokshiq, Graanic e vendbanime t tjera, flet bindshm pr nj vazhdimsi t pakputshme t etnikumit shqiptar n kto vise, q nga antika e deri n ditt tona. E gjith kt e vrtetojn edhe nj numr i madh toponimesh, antroponimesh, fenome-nesh gjuhsore si dhe shum fjal t leksikut t prgjithshm n t gjitha fushat e trashigimis materiale e shpirtrore t popullsis s ksaj krahine. Kemi ktu nj numr t madh antroponimesh e toponimesh q e ruajn sot e ksaj dite fraonominin e lashtsis antike t shqiptarve gjat shekujve si: Bardh, Bardhyl, apo Guci, Gricor, Lim, Rracin, etj, por q iu nnshtruan her pas here gjuhve t etnikumit sundues, qoft atij romak, bizantin (grek), osman, e sidomos sllav si p.sh.: Gucia-Gusinje, Vuthaj-Vusanje, Martinaj-Martinoviqi, Gricori-Grnar, KomarushaKomoraa, Pepaj-Pepiqe, etj. Te gjitha kto provojn se njerzit e ksaj krahine jetuan, punuan e krijuan prej kohsh t lashta, q nga neoliti, koha e bronxit, e hekurit, ajo romake, bizantine, mesjetare, osmane etj. Kta njerz i rrahn valet e ndikimit romak, oriental dhe evropian q deprtuan me pushtuesit e shumt q erdhn e shkuan kndej, por gjithmon ktu ishin ilirt dhe pasardhsit e tyre - shqiptart, duke qndruar t paprkulur para do rrebeshi t historis. "Duke kaluar npr shum vuajtje, pre-sione dhe prdhunime t rnda politike e fetare, prapseprap ata ngdhnjyen mbi t keqen duke ruajtur (me gjelozi, shumica e tyre - R.D.) gjuhn, zakonet e traditat e tyre". Sllavt, pasi zun rrnj n tokat e Ballkanit i formuan for-macionet e para shtetrore t quajtura "Zhupa" (Krahina), t cilat, ashtu sikurse edhe Arkondia e Durrsit q nga fillimi i shek. IX - sic tham edhe m lart, u futn n prbrjen e Thmes s Durrsit, t sunduar nga pushteti qendror bizantin n krye t t cilit ishte familja e mqisfme e Komnenve. Pas vdekjes s Manuel Komnenit (1180), Bizanti u dobsua dhe n tokat e Arkondis s dikurshme t Durrsit u formua shteti i pavarur shqiptar (Arbresh) me emrin Principata e Arbris, me kryeqytet Krujn, e kryetar Progonin, e m von t bijt e tij, Gjinin dhe Dhirmtrin. Dobsimin e Perandoris bizantine e shfrytzoi edhe zhu-pani i madh i Rashks (Serbis) - Stevan Nemanja, i cili e for-coi dhe e zgjeroi shtetin e vet brenda t cilit futi edhe Kosovn e "Krahinn e Pultit", Dukagjinin e

sotm. Gjith kt e ilustron m s miri edhe ky citt: "... kemi nj dshmi t vet Stefan Nemanjs m 1198, i cili na bn t ditur se kish pushtuar nga Arbria Pultin (od Arbanasa Pilot)". Sipas ksaj mund t konkludohet se n at koh Nemanja bashke me Krahinen e Pultit (Dukagjinit) e pushtoi edhe pjesen tjeter te Principates se Arberise, Krahinen e Plave-Gucise, e cila gjendej ne skajin verior te kesaj principate shqiptare. Kur dihet se: "Midis viteve 1203-1204, Zonen e Shkodres e kishin Serbet". (26). Ai jo vetem se i okupoi keto toka, por edhe i shkreteroi duke e demtuar masivisht popullsine e tyre. Kete e konfirmon edhe J. Seire ne librin e tij "Albania", ku, ne mes te tjerash, thote: "Shteti Serb i Nemanjiqve kah fundi i shek. XII e ka okupuar Kosoven, e cila ka qene e banuar me popullsi shqiptare. Mbas okupimit te Kosoves nje numer i madh i popullsise se saj eshte likuiduar...". Nemanja, pasi e pushtoi Plaven e Gucine me rrethine, si duket ia bashkoi njeres prej 11 "zhupave" te Dukles - "Zhupes Malore", qe i perfshinte kreshtat malazeze ose e krijoi nje "Zhupe" te posacme ne te, me ernrin "Guisenijo" qe duhet te kete qene Gucia e sotme. Nese vertete eshte krijuar "Zhupa" me ernrin e lartepermen-dur, sic konfirmojne disa shkencetare, atehere del se emri Guci rrjedh qe nga koha ilire? Ndersa ne kohen e sundimit te Mbretit Dragutin (1276-1282) kete krahine e gjejme me emrin "Zhupa" e Plaves, qe perfshinte, pervec Gucise me rrethine, edhe Lotinen - emer ky iliro-shqiptar, fshat ne Luginen e Limit. Pervec Gucise qe' kishte 90 shtepi, si vendbanime te kesaj kohe permenden edhe: Qyteti (aty ku eshte Plava sot), Komarusha (Komorjane), Ribari (ne breg te Liqenit te Plaves), Dobra Rijeka (Gjyriqi), Velika, Arzhanica, Trepca (Martinajt e sotme), Dosugja, Gercarevo (Gercari i sotem) dhe Vermoshi, si dhe Mali i Hotit (Hotska Gora). Te gjitha pronat e kesaj krahine i ndane ne mes veti manas-tirat pravosllave dmth. u bene m e t o h i (prone e kishes) te Manastirit te Decanit, Hilandarit, Banjeskes, Prizrenit etj. Se keto manastire vertete i shfrytezonin deri ne fund keto prona ne kete krahine flet edhe ky konstatim: "Permendet se keto vise edhe atehere ishin bukur terheqese per peshkim, ne te cilat askush s'guxonte te peshkoje, pervec njerezve te mana-stirit, ndryshe denimi ishte 12 qe"?! Si klase e ulte prore llogariteshin Arbereshet (Arbanasi - si u thonin serbt n at koh) dhe vlleht-pastir (barinj), ndrsa klas e lart, klas sunduese, ishin serbt dhe Latint (zejtart e tregtart e ardhur nga qytetet bregdetare - Dubrovniku (Raguza), Venediku etj.). Fshatart q mbeteshin pa tok shndrroheshin n pronar t feudalve serb q kishin t drejt edhe t'i shesin, pikrisht si n kohn e skllavopronaris?! (32). Q nga koha e Car Dushanit u paraqitn disa familje t forta feudale, q pas vdekjes s tij ftlluan t sundojn n pronat e veta. N Krahinn e Plav-Gucis mbeti t sundoj familja feudale e Alltomanoviqve. Kjo shihet edhe nga ky konstatim i Memiqit: "Nuk ka burime t sigurta se pas rnjs s Nikolla Alltomanoviqit, Plava e Gucia i takuan Bosnjs, apo Ballshajve"!!

sht e pamundur t besohet se kjo krahin nuk ishte n prbrje t Principats shqiptare t Shkodrs, kur n krye t saj ndodhej familja e fuqishme feudale shqiptare e Ballshajve, e cila principat u zgjerua n drejtim t Pejs e Prizrenit, treva kto q i muar m 1372. Se vrtet Krahina e Plav-Gucis ishte pjes prbrse e Principats s Shkodrs, prkatsisht e Principats s Ballshajve flet edhe ky konstatim: "N kto kohra prmenden edhe kryengritjet fshatare. Njra prej tyre ishte edhe ajo e vitit 1379, t ciln Ballsha III e shoi shum vrazhd". Ky konstatim hedh posht tezn e paqndrueshme t Memiqit se kjo krahin gjoja dikur i ka takuar Bosnjs. Se sikur t kishte qen e Bosnjs, Ballsha III s'kishte pasur nevoj t luftoj pr shuarjen e kryengritjeve n kto an, por kt do ta bnte Tverko I i Bosnjs, q sigurisht s'do t ishte vonuar "nj gjysm viti", por kt do ta bnte m pare. Pastaj, sht anomali t besohet q Ballshajt ta marrin Pejn e Prizrenin, ndrsa Plavn e Gucin jo? Madje nj pjes e mir e trimave t ksaj lugine moren pjes edhe n Betejn e Kosovs (1389), t udhhequr nga Gjergj Ballsha II, t cilt i ruajtn m s miri kujtimet, pr kt betej duke i pr-cjell brez pas brezi n lahut. Pas Betejs s Kosovs - ku sic dihet, psoi disfat Koalicioni i krishter ballkanik, sipas burimeve Jugosllave del se prsri n Krahinn e Plavs e Gucis deri m 1455 kan sunduar si vaza-l t Sulltanit princat serb, Vuk Brankoviq, Stefan Llazareviq dhe pastaj i biri i Vukut - Gjergj Brankoviq, i cili, sipas tyre, e ngriti edhe nj kshtjell vrojtuese n afrsi t fshatit Zagraj -prmbi Martlnaj (Trepg) q edhe sot quhet Stoli i Jerins - sipas Irenes (Jerins) - gras s Gj. Brankoviqit?! (36). Gjat ekzistencs s sundimit serb t Nemanjiqve - shek. XII-XTV, si dhe m von, gjat sundimit t Ballshajve e t Turqis, kjo krahin vazhdoi t jet vend strategjik dhe shum i rnd-sishm npr t ciln kalonin rrug t rndsishme tregtare q e Udhnin bregdetin e Shkodrn me viset e tjera t Ballkanit. Kt e vrteton m s miri ky konstatim: "M von, n shek. XVI pr-mendet fakti q npr Plav kalonte posta prej Venedikut per n Stamboll". (38). Se Plava e Gucia n kt koh ishin shndrruar n qendra t njohura tregtare e zejtare t Mesjets flet edhe fakti se n to ishin vendosur shum tregtare nga Kotori, Raguza dhe Venediku. Pastaj, ktu q nga viti 1411, turqit i vendosn n vendet kyce t ksaj krahin "kadit" (gjykatsit) si dhe doganat e veta, sig ishin ato n Lim, n Vuthaj - te Maja e Pejes dhe n Gergar -Godija, t cilat i siguronin njsit ushtarake osmane, t udhhe-qura nga subashi i Plavs - Sylejman Aga. Se Plava e Gucia tani m ishin qendra t njohura flet edhe regjistrimi i par osman i popullsis n kto an i vitit 1485, ku shihet se n "Nahin e Plavs" jetonin rreth 1157 familje, q ishte nahia m e banuar n Malin e Zi t sotm. Kt e vrtetojn edhe taksat (haragi) turke q iu caktuan popullsis, gka fregn se kemi t bjm me nj popullsi ekonomikisht t pasur - pra me shu-mic tregtare dhe zejtare, sepse nga bujqsia e blegtoria do t ishte e pamundur t sigurohen gjith ato t ardhura q jepen n kto defiere. (39). "Ather, si n shek. XVII, Plava ishte vend i njohur nga e cila niseshin dhe arrinin per 3 dit n Kotor karvane t gjata (nganjher me nga 200 kuaj) t ngarkuara me lesh, drith, djath e rrshin". N baz t rregjistrimit q e prmendm m lart e q e bn autoritete

osmane m 1485, del se kjo krahin bnte pjes n Sanxhakun e Shkodrs. Ajo kishte gjithsej 15 fshatra, me 1157 familje, n t cilat, sig thot Memiqi:"... banonte kryesisht popullsia sllave, q n kt drejtim ather paraqiste nj trsi t paster etnike prej 94%". Se n baz t gkaflt e nxjerr Memiqi kt prfundim tenden-cioz e shohim nga citati tjetr i tij: "Banort e kombsis shqiptare merrnin pjes n numrin e prgjithshm t popullsis me gjithsej 1,2%, ndrsa per 4,8% t popullsis nuk sht e mundur t vrtetohet me siguri se cils kombsi i takonin, sepse mbanin e m r a q prdoreshin si te sllavt, ashtu edhe te shqiptart, pran-daj mund t konsiderohen si t przier". Kto dy ctate meritojn nj vmendje m t madhe: Qka sht m me rndsi, nga kjo shihet se elementi ilir-arbresh-shqiptar, n kt krahin ka ekzistuar n mnyr kon-tinuele, q nga shek. VII (viti 602) e den n shek. XV (viti 1485). Pra shqiptart nuk u asimiluan trsisht n romak, as n sllav, sig pohon me tendenc Memiqi, por nj pjes e tyre, me nj prqindje t sigurt prej 1,2. E nse ksaj shifre i shtohen edhe ata t "przierit" prej 4,8% sig i quan Memiqi, q sigurisht ishin edhe ata shqiptare, ather del se rreth 6% ishin familje shqiptare. Ja tabela q Memiqi e paraqet si konkretizim t "prfundimeve" t veta:

Gjithsej: 13 familje shqiptare, 56 familje "t prziera" dhe 1088 familje "sllave", q bjn gjithsej 1157 familje... Nga kjo tabel shihet se rreth 70 familje ishin shqiptare, Nga kjo tabel shihet se rreth 70 familje ishin shqiptare, duke i llogaritur edhe 56 familjet q Memiqi i quan "t prziera" e q jan familje thjesht shqiptare, natyrisht me emra t przier sllavo-shqiptar, varsisht se kush i kishte pagzuar: prifti katolik, apo popi pravosllav. Prvec ksaj ka mundsi q edhe n ato 1088 familje "sllave" - si i quan Memiqi, t ket mjaft shqiptare, n mos t gjith, kur dihet se - sic thot Dr. Hivzi Islami: "Procesi i sllav-izimit t shqiptarve, q vrehet n sferen e antroponimeve, n mesjet n krahinat veriore sht zhvilluar kryesisht prej

shek. XI deri n shek. XTV nn ndikimin e faktorve politiko-fetar e kulturor, gjat sundimit t shtetit serb. Se ky proces ka shkuar aq larg, tregon edhe fakti se n nahit e prmendura (...), gjenden edhe kta emra, q i gjejm npr deftert osman t ksaj kohe: "Radosllavi, i biri i Gjonit, dhe Kojica, i biri i Gjonit; Stjepani, i biri i Gjinit; Todori, i biri i Shqiptarit (...) dhe Branisllavi, i biri i Shqiptarit". Ja pra kto jan pr Memiqin familje "t prziera"!! Raste t ktilla gjejm, pothuajse, n t gjitha fshatrat e Malit t Zi t sotm. Madje edhe n Nikshiq m 1485 - thot Selami Pulaha, t gjtih banort ishin shqiptare. Numrit t familjeve shqiptare q i gjetn Turqit n kt krahin duhet t'i shtohen edhe familjet e Hotit t Kujit, i cili, bashk me Shaln e Malsin e Gjakovs, u prfshi n Kazan e Podgorics. Prandaj Hoti i Plavs prmendet n vazhdimsi q nga koha e romakve (viti 372-376 - kur erdhn fiset gjermane - gott), q nga koha e Nemanjiqve (viti 1330) dhe q nga koha e ven-dosjes s turqve n kto an (viti 1485). Ather shtrohet pyet-ja: N baz t ckafit Memiqi pohon "sht m se e besueshme se banort e sotm t fshatit Hot nuk kan prejardhje t drejt-prdrejt prej hotve t vitit 1330, (?) vee se ata hotjan jan shprngulur n drejtim t Liqenit t Shkodrs, e q m von prej andej, disa u kthyen n kt fshat e n terrenin e Gucis".(?) Pasi ishte ashtu, ather pse Sanxhakbeu i Shkodrs u kujdes q "Malin e Hotit" t pabanuar me hotjan (sig e paraqet Memiqi) ta lr n nj kaza me Hotin e Podgorics? Pse i la Sanxhakbeu i Shkodrs ato toka that (Malin e Hotit) e s'ja dha dikujt tjetr pr banim, por i priti hotjant t kthehen m von n to, sig thot Memiqi: "Para 300 vjetsh"? Dmth. plot 200 vjet Turqit i pritn hotjant t kthehen n Ndarja administrative e Shqipris n shek. XV

Tokat- e veta, duke ua ruajtur ato toka t mos ua zr tjetrkush?! N baz t gjith ksaj, lirisht mund t prfundohet se teza c Memiqit s'ka kurrfar baze shkencore. Sig e tham edhe m hert, "Mali i Hotit" s'ka qen kurr pa banor, pa hotjan. Banimi i tij m kt fis shqiptar ishte i pashkputur prej vitit 395 e deri me sot. Nje e vertete kjo qe Memiqi me qellim nuk e pranon, i cili kete fshat, gjegjesisht, fis, here e paraqet si Got (gjerman) here si "slovenskim zivlem" (banore sllave), e here si "staro Hoti" apo "Novo Hoti" (Hotet e vjeter, apo Hoti i ri) dhe here si "etnicki mjesoviti" (etnikisht te perziere) duke here cmos qe ne fund banore t e ketij fshati - fisi, t'i nxjerre si "Myslimane".(?) Por, t'i kthehemi edhe njehere statistikes qe e patem ne shqyrtim per te pare se sa i paqendrueshem dhe tendencioz eshte mendimi i Memiqit. Sipas asaj statistike, qe e paraqet Memiqi, del perfundim i sigurt se ne 13 vendbanime prej gjtihsej 15 sosh (pa Hotin, qe s'eshte perfshire ketu, per shkak se, sic thame, bente pjese ne nje kaza tjeter - te Podgorices), jane gjetur shqiptare. Madje edhe ne Lotinen e Eperme dhe te Poshtmen. Kurse ne Nokshiq s' ka pasur?! S'ka as ne lagjet e sotme te Plaves -Grad (Qytet) dhe Komarusha? Absurd te pranohet nje gje e tille! Te pranohet perfundimi i nxjerre ne baze te emrave "sllave" apo "shqiptare" aq me pare kur dihet se te gjithe emrat e banoreve te atehershem kane qene te krishtere e jo "shqiptare". Pra emra shqiptare nuk kane lejuar kishat e ateher-shme, por kisha ortodokse-serbe (pravosllave), qe ka mbisund-uar ne keto ane plot 3-4 shekuj, i ka pagezuar femijet me emra ortodokse-sllave, pa marre parasysh se

kush i ka lindur -shqiptarja apo serbja, e rrallhere me emra latine-katolike, apo aspak. Me emra katolike (shqiptare) do t'i kene pagezuar femijet shqiptare vetem kisha latine-katolike e Graganices dhe e Trepces (Martinajve), nese atyre u eshte lejuar ndonjehere ta bejne kete. Por si duket jo, sepse defteret osmane te asaj kohe njoftojne se ketu s'ka pasur prifta, por vetem popa, pese sish: "... tre prej tyre ishin ne vendbanimin Ribari (Plave e sotme -R.D.) dhe nga nje ne vendbanimet Vojnihnu (Vonoselle) dhe Kiroshivi (Krusheve)". Edhepse, sig thote M. Krasniqi: "... jane ndertuar edhe disa kisha ortodokse (...) ku nuk ka asnje familje serbe, asnje shtepi, perveg xhandarmerise". Prej andej del edhe statistika e permendur!? Ne lagjet e Plaves: Grad (Qyteti), Komarusha dhe Nokshiq - s'ka fare emra latin-katolik (shqiptare)? Jo pse aty, n at koh, s'kan jet-uar shqiptart, por pse aty, vepronin tre popa pravosllav, pa asnj prift katolik-shqiptar dhe natyrisht ata i kan pasur duart e lira t'i sllavizojn t gjith shqiptart - s paku me emra!? Kt e ilustron m s miri fakti se n Ribari u gjetn prapseprap 12 familje "t prziera". Sikur t mos kish ard-hur Turqia edhe pak vjet as ato dymbdhjet familje "t prziera" s'ishin gjetur, por ishin br t gjitha etnikisht t pastra - sllave, gjegjsisht pravosllave, kuptohet prkah emrat... N lidhje me kt M. Krasniqi sqaron: "Nse merret si argu-ment onomastika pr t vrtetuar prkatsin kombtare, ather mund t thuhet se as shqiptart e sotm nuk jan shqiptar, po arab, turq, frangez, gjerman e gka t duash tjetr, sepse ata mbajn emra t huaj - fetar, t cilt n gjuhn shqipe nuk kan kurrfar kuptimi, nuk tregojn asgj". Pastaj Krasniqi vazhdon: "M n fund, edhe disa shkenctar serb jan t mendimit se: "N baz t emrave nuk mund t prcaktohet prejardhja kombtare". Kt problematik e sqaron mir edhe Avzi Mustafa kur thot: "Nse i hedhim nj sy kritik tr dokumentacionit mes-jetar serb, edhe prkundr pranimit t etnosit Shqiptar n tro-jet e veta, shihen qart synimet politike, ngase popullsia shqiptare sht regjistruar vetm n ato vende si arbanas ku ishte etnosi shqiptar i besimit katolik. Gjithashtu duhet t prmendet edhe nj fakt tjetr q sht shum i rndsishm n dokumentacionin mesjetar, se t gjitha vendbanimet me popullsi shqiptare t besimit ortodoks (apo s'pakut i kishin njerzit emra ortodoks-sllav - R.D.), pr shkak t t njjtit komunitet fetar dhe politik me serbt, jan konsideruar n veri si "serb"...". Pra, ardhja e Osmanve n kto an e ndrpreu politikn asimiluese t serbve, politie kjo q e zbatonin nprmes kishs pravosllave q deridiku e ndal procesin e ndrtimit t kishave dhe t manastireve t tyre (Serbeortodokse) n Kosov. Osmant, me regjistrimet e tyre t gjendjes ekonomike dhe shoqrore, politike, ideologjike, demograflke dhe etnike, t bra n gjysmn e dyt t shek. XV (viti 1485) i "hedhin posht t gjitha ato pretendime t historiografls s huaj (n kt rast t asaj sllave - R.D.) mbi "dyndjet" e shqiptarve nga malsia e Shqipris s Veriut n Kosov e m gjer. Edhe nse ka pasur dyndje t shqiptarve, ato jane br bren-da trojeve t tyre".

Si shembull tipik per t'i vrtetuar kto konstatime t paraqi-tura m lart e kemi fshatin Trepca-Martinaj: Aty, afer shkolls s sotme t ktij fshati ekzistojn varrezat e tij, q nga koha romake e deri m sot, pra varret e romakve (ndoshta t ilirve), shqiptarvekatolik, por edhe t atyre mysliman. Cka tregon se t gjith kan qen shqiptar dhe kan hyr n nj vend n dhe, pa marr parasysh se kush ciar besimi ka pas prqafuar gjat jetes s vet. Ndrkaq, n ane tjetr t rrugs, gjendet lokacioni i varrezave sllavo-ortodokse, por me shum pak varre dhe, per nga koha, tejet t reja, q nga flllimi i ktij shekulli (pas vitit 1912 ose 1918). Shtrohet pyetja: Ku jane varret e atyre "sllavve" q i gjetn turqit aty? Vetvetiu del prgjegjja se s'kan qen sllav, por shqiptar me emra sllav (t pagzuar nga popat e Ribarit, ose ai i Krushevs) q i kan varrat e "katolikve" afr atyre t romakve-ilirve, e t "turqve" (shqiptarve t islamizuar). Kur jemi te ky fshat, padyshim shqiptar, bie n sy edhe nj element tjetr: Derisa n vitin 1485 i kishte 42 familje, n vitin 1582 i mbetn vetm 24, per t'u shtuar n vitin 1611 n 70 familje, q edhe sot njihet si fshat me 70 shtpi. N baz t ktij oscilimi t numrit t familjeve, mund t supozohet se, edhe nse ka pasur n Martinaj (Trepc) n at koh serb t ardhur, apo shqiptar t sllavizuar, duhet t jen shprngulur n mes t viteve 1485 e 1582, kur edhe shihet se sht zvogluar numri i familjeve n t, prej 42 n 24 sosh. Dmth. se 18 familje kan humbur pa gjurm - ndoshta jane kthyer ande] prej nga edhe kan ardhur, nj apo dy shekuj m par - n Serbi (Rashk), e aty kan mbetur vetm vendasit e lasht - 24 familjet ilire-arbreshe-shqiptare. Prej vitit 1582 numri i banorve t Trepcs fillon t rritet jo vetm me shtlmin natyral t vendasve, por edhe me ardhjen e banorve t rinj nga Lugjet e Kelmendit. N kt koh duhet t jet vendosur n Trepc edhe MartiniSelcian, i pari i Balidemajve t sotm, sipas t cilit, m von, si duket, pas vitit 1703, e merr emrin i gjith fshati. Kt e ilustron edhe fakti se tri gjenerata pas Martinit e ruajn fen katolike: I biri Nika - i nipi Ula, ndrsa strnipi Omeri na paraqitet si mysliman (Omeri-Nika-Wa-Martini). Me kt demantohet mendimi i Memiqit se Martini vjen n Trep n vitin 1703 dhe se n kohn kur ka ardhur aty i ka gjetur 22 familje me 147 antar me fe islame, gj q sht e pamundur t'i ken rezistuar islamizmit edhe dy gjenerata pasardhsish t Martinit. Por me siguri viti 1703 duhet t jet vit! kur ky fshat e merr emrin Martinaj e kurrsesi "Martinoviqi" - sic e quajn sot sllavt, e me ta edhe Memiqi. Viti 1703 sht vit karakteristik pr kt fshat: Si duket nga ky fshat at vit Hodaverdi Mahmut Begolli, i cili erdhi ta shua-j kryengritjen n kto an, i ka shprngulur n Peshter krye-sisht ata banor t ktij fshati, t cilt nuk pranuan ta prqafojn fen islame. "Numri m i madh i pjestarve t ktij fisi (Kelmendit -R.D.) ather me dhun u shprnguln n Rrafshlartn e Peshterit - shkruan Memiqi, (rreth 68%) ose 251 familje me 1987 banor. M s paku mbetn n tri fshatrat (Martinaj, Vuthaj dhe Selc - R.D.) n Nahin e Gucis..."

N baz t citatit t lartprmendur mund t konkludohet se pjesn m t madhe t banorve t Treps (Martinajve) i shprnguli Turqia n Peshter, nj pjes e t cilve atje jeton edhe sot, e pjesa tjetr, u kthye, m von, n vatrat e veta shekullore. Pr kt na bind edhe fakti se n kt fshat ka mjaft familje q i kan kusherinjt e afrt n Peshter, q edhe sot shkohen n mes veti si p.sh. Bajraktarajt... Fakti q n vitin 1703, n Martinaj na paraqiten 22 familje me 147 antar t fes islame, jep t kuptosh se shumica e atyre q nuk u shprnguln pr n Peshter u detyruan t pra-nojn fen islame: "Vllezria Hasangjekaj sht evidente se e ka pranuar m hert fen islame, sepse tanim i biri i Gjeks prmendet me emrin Hasan". sht i pa baz konstatimi i dyt i Memiqit kur shkruan se: "Vllezrit Hasangjekaj, Prelvukaj dhe Balidemaj (...). I pari i tyre ishte Martini". Dihet se Martini sht nj selcian, i pari i Balidemajve, q deri vonjan quajtur Omeraj (si. Omer-Nilra-Ula-Martini). Kurse Hasangjekajt e Prelvukajt (bashk me Lecaj) jan Vukel... Ndoshta Martini ka qen "i pari i tyre" n luftrat e shumta kundr osmanve, gj q edhe krejt fshati e merr emrin e tij? Prandaj mund t prfundojm se shqiptart (arbresht) n fshatin Martinaj (Trep) kan jetuar n vazhdimsi q nga koha e Ilirve, Romakve dhe gjat Serbis Mesjetare pr t'u gjetur aty n vitin 1582 m se 24 familje. M von fllojn t vendosen edhe familje t tjera shqiptare, kryesisht nga fisi i Kelmendit, gj q e vrteton fakti se n vitin 1611 fshati i kishte 70 familje. Kt numr t familjeve ky fshat e ka ruaj-tur shekuj me rradh... Kjo njhersh do t ishte edhe prgjegjja n konstatimin e Memiqit se: "Fshati Nokshiq (Nokscichi) dhe Trepa njihen qysh hert, por sht m se e besueshme se duhet t ken qen t braktisura, ndryshe nuk do t kishte kushte q nga ather t formohen e t lajmrohen si fshatra t pas tra me banor t kombsis shqiptare..." Pra, fare s'kan qen t braktisura, sic thot Memiqi, por ata aty kan br jetn e tyre q nga koht m t lashta duke u rritur numri i tyre me ardhacak t rinj nga Kelmendi, q ishin kushrinj t tyre. N t vrtet ata i kan braktisur vetm emrat pravosllav duke i pagzuar fmijt e tyre me emra katolik (latin) - shqiptare, ose me emra mysliman, kur kaluan n fen islame. Kjo do t thot se me largimin e tre popave pravosllav nga Ribari (Plava) nisin t ndryshojn dalngadal edhe emrat e njerzve npr kto fshatra dhe n vend t emrave pravosllav, tani, pagzimi bhet me emra t rinj - katolik ose mysliman, varsisht nga prkatsia fetare. Edhe nj shtje q, sipas mendimit tim, duhet shqyrtuar me mjaft kujdes sht sa vijon: Pse prej Ribarit (Plavs) e gjer n Guci, ans s majt t lumit Luca dhe prej Krushevs e po ashtu gjer n Guci, ans se djatht t Lus, nuk gjetn turqit asnj kish pravosllav? Madje n Trep, n at koh, ishte kisha katolike-shqiptare. Athua do t thot kjo se kto vise, s bashku me

Gucin, ishin q ather t banuara me pasard-hsit e Pirustve-arbreshve, t cilve, popat e Ribarit, apo ai i Krushevs ua dhan emrat pravosllav, madje edhe Vermoshasve t Kelmendit?! Sigurisht se po. Kta popa kan arritur t'i prhapin emrat pravosllav thell n Keimend. Pr kt m s miri flet rasti i fshatit Nikcas t Kelmendit - Vuthajve, n t cilin, n at koh, gjejm, po ashtu, emra pravosllav si: Stanish, Vuko, Vucet etj, por emra q mund t merren edhe si emra sllav edhe si emra katolikshqiptar, "t przier", si p.sh. Ded, Vat etj. Kur sht fjala pr popullatn e fshatit Vuthaj, edhe ktu Memiqi ngatrrohet n lak t vet - si thot populli. T shohim se cka shkruan ai lidhur me kt: 1. "Nuk sht kontestuese q Gjon Bala dhe vllai i tij Nreli u vendosen n Vuthaj rreth vitit 1700, pasi q pashai Hodaverdi Mahmut Begu i przuri 247 (m pare thot 251 -R.D.) familje t fisit Keimend n Peshter. Kur u vendosen 30-50 yjet m von ishin katolik. Kjo sht evidente edhe n raportet e misionarve katolik n Malsin e Shkodrs, t cilt tek n decenien e gjasht t shek. XVIII raportojn se n Krahinn e Plav-Gucis kan mbetur vetm edhe 12 familje katolik. At e vrteton edhe analiza e pasardhsve t Gjon Bals dhe vllait t j Nrel Bals, q po ashtu tregon se edhe n at moment t vshtir pr popullsin e krishter kalimi n islam ishte i herpashershm e jo momental dhe i dhunshm, dhe se ai ishte proces m i gjat i shkaktuar nga kushte t ndryshme. Pas Gjonit e Nrelit kemi: Nikn, Dedushin (Deden), Stanishin, Bruncin, Vukun dhe Vaten (q n t vrtet jan bijt e Nrelit, prvec Vats - R.D.) pr t cilt nuk mund t vrtetohet se a e kan pas prqafuar islamizmin. Pas kater ose pes brezash, pasardhsit e Gjonit e Nrelit kaluan n islam". Memiqi i prmend gjasht djem t Nrel Bals, e n t vrtet ishin vetm pes : Deda (Dedushi), Stanishi, Brunei, Nika dhe Vuka. Kurse Vata s'sht i Nrelit, por pasardhs i axhs s Nrelit, i biri i Vuk Ded Nikcit (Nilit). Nuk qndron e vrteta se pasardhsit e Gjon dhe Nrel Bals e pranuan fen islame pas "Kater ose pes brezash". Kt mund ta dokumentojm me faktin se djemt e Gjonit kishin emra mysliman : Asllan dhe Hasan, si dhe nipat e Nrelit: Isuf Dedushi, Ahmet Nika, e kshtu me rradh. Mandej, n librin e Hasan I. Gjonbalajt gjejm se Gjoni 100 vjear i porosiste pasardhesit e vet: "Edhe n kjoft se fen e ndrro, thepin mos e lsho"! 2. Si duket Memiqi harron se n faqen 66 t librit t tij n lidhje me Vuthajt thot: "... 202 banor t fshatrave t prmen-dura, t cilt kishin kaluar n fen islame gjer n vitin 1703, si ta zem: N Martinaj 22 familje, me 147 banor, n "Vutkgni" (mendohet n fshatin Vuthaj, te Gucia, sapo i formuar?!), 40 banor (s'kemi shnime per numrin e farniljeve". Pra si po shihet, konstatimet e Memiqit jane tejet kontradik-tore. Sipas tyre, pasardhesit e Gjon dhe Nrel Bales nse "nuk sht kontestuese" se ata "u vendosn n Vuthaj rreth vitit 1700" e m 1703 n kt lokalitet me fe islame i gjejm "40 banor", ather bhet pyetja: Kush jane ata 40 banor t fes islame q i gjeti Gjon Bala aty? Kush jane ata banor t Vuthaj ve q at vit i

shprnguli me dhun pashai pejan (Hodaverdi Mahmut Begolli) n Peshter, pasi q fshati ishte "sapo i formuar" - sic thot Memiqi?! Per t gjitha kto pyetje ne kemi vetm nj prgjigje: N Vuthaj, sbekuj me rradh kan banuar shqiptart q m von u formuan si fis kelmendas, dmth. shum e shum vite para se t vendoset aty Gjon Bala me pes nipat e tij, djemt e Nrelit, i cili ishte vrar n luftrat me turq. Dhe, se disa nga ata vuthjan (kelmendas) Turqia i shprn-guli me dhun n Peshter, per shkak se kishin marr pjes n kryengritjen kundr saj. Kjo mund t ilustrohet edhe me faktin se sot n Vuthaj jeto-jn familje kelmendase q s'jan pasardhs t Gjon Bales dhe vllait t tij Nrels, si bie fjala: Gocajt dhe Selimajt, dhe se ato familje (Gocajt) i kan me shumic t afrmit e tyre - kusherin-jt n Peshter. (68). C'ht e vrteta, n Vuthaj flitet se ato familje kan ardhur aty pas vendosjes s Gjon Bales me ipa? Por s'ka shpjegime se a kan ardhur prej Kelmendit, apo Peshterit? Ekziston mundsia t jen kthyer prej Peshterit n vatrat e veta, s bashku me shum familje t tjera kelmendase q, sic dihet, u kthyen m von, duke i ln t afrmit e vet atje, me t cilt edhe sot mbajn lidhje?! Se duhet t ket pasur lvizje t shpeshta t kelmendasve -vuthjan n relacionin Vuthaj-Peshter dhe anasjelltas tregon edhe fakti se n Peshter (Sanxhak) ka sot mjaft familje t vl-lazris Qosaj (atje thirren Qosoviqi) strnipa t Stanishit, djalit t Nrel Bales, etj. Pastaj dihet se ka me qindra familje t shprndara npr Shqipri e Kosov me mbiemrin Vuthi, Vuthaj etj. Mund t prfundohet se Vuthajt jane fshat i vjetr i banuar me kelmendas dhe jane pjes e pandar e Kelmendit shekuj me rradh, pavarsisht nga ajo se kur aty ka ardh Gjon Bala me ipa, q po ashtu jane kelmendas dhe jane vendosur n tokn e vet. (69). Nuk qndron fare konstatimi i disa njerzve t pendes q jane marr me kt problematik, kur thon se Gjon Bala sht banori i par i ktij fshati. Prkundrazi, Gjon Bala dhe pasardhesit e tij, jane banort e fundit q e banojn edhe sot kt fshat. Si ustrim per gjith kt q u tha m lart po e prmendim edhe kt citat: "... N fillim t shek. XTV prmenden katundet q banonin n cadra (tbane R.D.) dhe q lvizeshin nga kul-lotat verore n ato dimrore. Megjithat q n shek. XV mund t vrehet se katund pas katundit po hiqte dor nga shtegtimet sezonale, dhe po vendoseshin n ultsira (kryesisht n ultsirn e Shkodrs) dhe po anonin gjithnj e m tepr nga bujqsia (...) Katundet n Malsi ishin dobsuar por kurr degraduar dhe kishin ruajtur parimin e lidhjes s gjakut. Vendimiare tani ishte q pushtimi turk solli prsri nj rishtegtim prapa t gjer nga fusha n malsi. Katundet dhe lshatrat ekzistuese n male u mbushn plot". Kshtu pra duhet t ket ndodhur edhe me fshtrat shqiptare t Plavs e Gucis: Vuthaj, Martinaj, Doli, Nokshiq, I lot, Vishnjev etj, banort e t cilave "her jane ngritur ndr male, her kan zbritur n fusha, her kan

shkuar prej lind-jes n perndim dhe anasjelltas, n trojet e tyre sipas ngushlimit ose clirimt t presionit t pushtuesve t huaj q kan ardhur n vendet e tyre gjat shekujve n tallaze t njimbas-njishme". M gjersisht per fshatin Vuthaj ka shkruar Dr. Ibrahim Ahmetaj n revisten "Koha", 5/1980. f.171, q botohej n Podgoric gjat viteve t 70-ta dhe Hasan I. Gjonbalaj, n nj studim t posam, ku bhet fjal per gjeneologjin e familjes Gjonbalaj, gjegjsisht Nrel Balaj, dhe pasardhsve t tyre, e m gjer. ("Kelmendi", Pej 1989.) N baz t gjith ksaj q u tha m lart del se turqit n krahinn e Plavs dhe t Gucis, i kan gjetur duke jetuar s bashku shqiptart dhe disa serbe, q t dy kta popuj me fe t krishter, por q rrfeheshin n kishat pravosllave dhe aty i pagzonln edhe fmijt, n munges t kishave katolike dhe n munges t priftrve t shkolluar katolike n kto an, gj q m gjersisht do t bjm fjal m von. Prandaj, lirisht mund t themi se prkatsia kombtare e ktyre banorve t asaj kohe (n krahinn e Plav-Gucis) s'sht reale dhe sht e pamundur q t caktohet n baz t emrave sic pretendojn t bjn autort dhe historiant e ndryshm Jugosllav, e bashk me ta edhe Mustafa Memiqi. Si shembull m konkret pr t ilustruar kt tendenc t tyre po prmendim rastin e kryecubit ("kryeetnikut" - sic e quan Memiqi) dhe t birin e njrit prej bajraktarve t Kelmendit, Jovan Mrshn (e jo "Jovan Mrsica - sic e quan i njjti), gjyshin e udhheqsit t Kryengritjes I Serbe -Karagjorgje Petroviqit: "... n mes t kelmendasve kishte edhe serbe - zbulon Memiqi (?!) t cilt bile ishin edhe udhheqs t tyre - bajraktar dhe vojvod. Edhe ata ndaj Plavs e Gucis vepronin s bashku me kelmendasit, pa marr parasysh q ishin t kombsis dhe religjionit tjetr (...) prleshja e prgjak-shme q rreth vitit 1698 ndodhi n Vizitorin e vogl..." Historiografa shqiptare - me t ciln s'po konsultohen fare fqinjt tan, e demanton plotsisht dhe vendosmrisht konsta-timin e lartprmendur - se "... n mes t kelmendasve kishte edhe serbe". Lexojm: "Qendra e Patrikans (shqiptare - R.D.) do t ishte Kelmendi. Pjetr Bogdani nuk e zgjodhi rastsisht Kelmendin pr qendr t vet. Ai i njihte kelmendasit, sepse kishte jetuar n gjirin e tyre, kur ishte peshkop i Shkodrs, sidomos gjat kohs kur strehohej tek ata pr f u shptuar persekutimave t administrates perandorake osmane. Kelmendi ishte nj ksht-jell natyrore me nj POPULLSI MONOLITE nga tri pikpamjet: banort e tij qen T GJITH SHQIPTARE, T GJITH KATOLIKE (nnvizoi - R. D.) dhe t gjith lufttar. "Jan popujt m trima t Shqipris; nnvizonte ai (Bogdani - R. D.) n relacionin e prmendur t vitit 1684". Gjat gjysms s pare t shek. XVIII, n saj t kryengritjeve t furishme kta lufttar trima e kishin kthyer Kelmendin n kshtjell t rezistencs shqiptare dhe ishin br t njohur n opinionin evropian, madje m t njohur se banort e do krahine tjetr t Shqipris. N kushtet e krijuara gjat gjysms s dyt t shek. XVII, kur shqiptart ndodheshin nn presionin e dyfsht, t islamizimit osman dhe t ortodoksis serbe apo greke, Pjetr

Bogdani mendonte q kt kshtjell luftarake t rezistencs s armatosur antiturke, ta kthente edhe n kshtjell t rezistencs ideologjike antiserbe dhe antigreke". Ose: "Edhe vojvoda i Kuit, Mark Milani, pr fqinjt e vet, Kelmendt ("Klimente - sic i quan Memiqi?!) thekson se ata jan "arbanasko pleme" (fis shqiptar)... Ky fis, gjer n fund t shek. XV dhe gjat shek. XVI, kishte vetqeverisje fisnore..." PERHAPJA E FESE ISLAME Kah fundi i shek. XVI dhe fillimi i shek. XVII, gjendja ne Shqiperi ishte me se e mjerueshme. Ishte kjo koha kur Perandoria Osmane e kishte arritur kulmin e zgjerimit te vet, dhe ishte here fuqi e madhe ushtarake dhe politike ne tri kon-tinente: ne Azi, ne Evrope dhe ne Afrike. Jo vetem neper viset fushore te Shqiperise, por edhe neper viset malore e kishte forcuar sistemin e vet feudalo-ushtarak, me tendence qe ta forconte per dite e me shume. Kelmendi, njeri nder fiset me te forta shqiptare ne Malesine e Shkodres, qe nga viti 1497 ishte detyruar ta pranoje kete sundim, edhe pse e ruajti te drejten e veteqeverisjes flsnore. Paguante nje harac vjetor prej 2000 akcish dhe u obligua t'i siguronte rruget tregtare qe conin nga Meduni ne Plave dhe anasjelltas. Meqe te drejtat e tyre veteqeverisese cenoheshin perdite e me shume, ne vitin 1603 i gjejme ne kryengritje bashke me Kucasit, Piperet, dhe Dukagjinasit, kryengritje kjo qe zgjati gjer me 1609. Kuptohet se sulmet e kelmendasve kane qene te drejtuara kunder sundimtareve osmane qe ishin te stacionuar ne cjytezen e tyre - Guci, nga e cila, sikurse edhe nga Shkodra e Podgorica, drejtoheshin ekspeditat ndeshkuese kunder tyre. Prandaj Gucine, kelmendasit, dhe jo vetem ata, e sulmonin per ta cliruar ate e per t'i perzene zullumqaret osmane, e jo per "t'i grabitur tokat dhe pasurite materiale ne viset e buta dhe te pasura (...) pertej Prronit te bardhe dhe Vermoshit, (...) ne Nahine e atehershme te Plaves". Pra qellimet e ketyre malesoreve kane qene clirimtare e jo grabitqare - sic mundohet t'i cilesoje M. Memiqi keto kryengrit je liridashse. Shum nga kto kryengritje q kishin shprthyer gjat shek. XVI dhe gjysms s par t shek. XVII n Shqipri - e sidomos n vlset veriore t saj, ishin shuar egrsisht nga jenicert e pamshlrshm osman. Nga frika se mos po shprthejn kryengritje t reja n kto an, Porta e Lart e mbante t "shtrnguar grushtin e shtyp-jes" ndaj shqiptarve, e sidomos t atyre t besimit katolik me qllim q t'i detyronte t islamizohen dhe kshtu t'i shkpuste edhe ato pak hallka q e lidhnin Shqiprin me Evropn Perndimore. Por edhe me qllim q t'i lidhte shqiptart ide-ologjikisht pas qerrs s vet dhe kshtu ata t heqnin dor nga kryengritjet e armatosura, t cilat, kryesisht, deri ather, kishin shprthyer nga popullsia shqiptare

joislamike: "Kryepeshkopi i Tivarit, Viqentije Zmajeviq lajmronte m 25 prill 1702 Kongregacionin n Rom se deri at dit kaluan n islam rreth 1000 katolik (n Nahin e Plavs - R.D.). Mahmut-pash Begolli prgatitet t udhtoj npr krejt Shqiprin e duhet t pritet edhe m keq". Ky konstatim e ilustran gjith at q u tha m lart, edhepse historia na mson se islamizmi te shqiptart nuk sht futur me dhun. Se Porta e Lart ishte lodhur me kryengritsit shqiptare na tregon edhe ky citat: "Shqiptart npr viset malore si: Kelmendt, Hott, Kastratt, Shkrelt, Dushmant, me rend jane katolik, dhe me disponim kryengrits ndaj Turqis". Sic sht e njohur banort e ktyre maleve m 1614 e patn mbajtur edhe nj kuvend n Kuc, n t cilin moren pjes paria e fiseve shqiptare dhe malazeze ku u moren vesh per nj kryengritje t prbashkt kundr pushtuesve osman. Kjo m s miri e demanton thnien e Memiqit se ata luftonin "f grabitnin tokat"!! N t vrtet sht e kundrta, kelemnda-sit luftonin t'i clirojn ato toka q ia u kishin grabitur osmant m par. Madje Memiqi, sipas mendimit tim, e bn edhe nj kon-kludim t gabuar n lidhje me kt problem, kur thot: "Per ta penguar deprtimin e fisit Kelmend, pushteti osman u prcak-tua ta ndrtoj nj fortiflkat ushtarake prmbi fshatin Grcar t Gucis, n kodrn e quajtur "Godila" (Godia R.D.). Kjo e mbyll kalimin natyror t fshatit Selc ndaj Gucis". Ishte dashur t thuhet se per t'u mbrojtur nga kryengritsit kelmendas, por edhe per ta siguruar e kontrolluar rrugn tregtare Medun-Plav-Pej, sht ndrtuar fortesa e ngjashme me at t Medunit, ku u vendosn 200 ushtar kmbsor e 50 kalors. Ndrkaq sa i prket deprtimit t kelmendasve n kt krahin, ata kishin hyrje t tjera pa pasur nevoj q ta bjn kt npr Grcar!? Kshtu pra, procesi i islamizimit e prfshiu edhe krahinn e Plavs dhe t Gucis. Data e sakt se kur ka fdluar islarnizimi te popullsia e ksaj krahine sht vshtir t caktohet, por mendojm se duhet t ket filluar diku rreth viteve t tetdhje-ta t shek. XVI. Vrtet, q nga viti 1471, ishte ngritur nj xhami n Plav, por mendobet se ajo u ka shrbyer pushtetmbajtsve t ard-hur nga Turqia. Megjithse, hoxha i ksaj xhamie me siguri do t ket filluar ta zgjeroj rrethin e besimtarve edhe n mesin e banorve vendas. Kshtu q: "M 1585 ktu u eviden-tuan vetm nja dhjet familje myslimane" Sipas shnimeve t Pjetr Mazrekut rreth vitit 1638 shumi-ca e popullsis s Plavs dhe Gucis me rrethin, kishin kalu-ar n fen islame. N kt koh, prvec se n Plav, edhe n Guci ekzistonte nj xhami. Ndrsa te Memiqi e gjejm se n dhjetvjetshin e dyt t shek. XVII, 70 familje, gjegjsisht 8% t popullsis ishin mysli-mane? Si duket popullsia e ksaj krahine u detyrua t pranoj fen islame per kto shkaqe: a) Per shkak t dobsimit t fes katolik, ku mungonin dukshm priftrit e shkolluar shqiptar-katolik.

b) Per shkak t agresivitetit t kishs ortodokse-serbe, t ciln filloi ta prkrah edhe vet Selia e Shenjt (Vatikani) n Rom, si dhe ta ndihmonin shtetet evopiane me qndrimet e veta diverzioniste ndaj kryengritjeve shqiptare! ' c) Por edhe nga presioni i vet Perandoris Osmane dhe gjendja e mjeruar e masave t gjera popullore, e shkaktuar nga zgjedha e sistemit feudaloushtarak osman, apo ndon-jher edhe dshira per t'i fituar ca privilegje ekonomiko-klasore dhe administrative n kt sistem. T shkojm me rradh: a) Pas vendosjes s sistemit okupues osman n kto treva shqiptare, fen katolike vendasit e shpalln per fe shqiptare, e cila duhej t'i mbronte ata nga agresiviteti i prhapjes s fes islame dhe asa] pravosllave. Cka do t thot se ata, fen kato-like, m n fund, e shihnin si t vetmn force shpirtrore, ndrsa kishn shqiptare-katolike si nj institucin q do t'u bnte t mundshme ruajtjen e ekzistencs s vet kombtare. Dobsimin e ksaj kishe dhe feje n kto an ekishte shkak-tuar, sic tham edhe m lart, mungesa e kuadrit predikus, shqiptare t shkolluar. Kjo m s miri shihet nga ky konsta-tim predikuesit (e fes katolike - R. D.) shpeshher ishin analfabet". Por, per dobsimin e ksaj feje n kto an ishte fajtor edhe vet qndrimi i Vatikanit. b) Selia e Shenjt n Rom, bnte cmos q ta lidhte kishn ortodokse-serbe me Papatin katolik gj q kishin dobi t dy ant. E gjith kjo bhej n dm t shqiptarve. Serbt pretendonin q nprmes Romes t dalin n Evropn Perndimore, por edhe t'i fusin n gjiun e vet edhe katolikt shqiptare e bashk me ta, kuptohet, edhe trojet e tyre. Kt m s miri e ilustron ky shembull: "N manastirin Moraga, me organizimin e Vlladiks Visarion, u mbajt m 1 shkurt t vitit 1648 nj tubim i madh. N t u vendos q kisha ortodokse, nn juridikacionin e Vlladiks s Cetins, t'i drejtohet Papes, si udhheqs i kishs katolike n Rom, me lutjen q t'i bashko-het. N juridikacionin e Vlladiks s Cetins ather ishin viset q shtriheshin prej Risanit gjer te territori i Shkodrs, n nj gjatsi prej 50 milash (...) me rreth 50.000 banor". (11). Ktu qndron edhe shkaku pse n mesin e kelmendasve kishte aq shum njerz me emra ortodoks-pravosllav si p.sh.: Jovan, Stanisha, etj. Ndrsa, n ann tjetr, selia e shenjt n Vatikan, duke emruar npr kishat katolike-shqiptare, prveg famulltarve shqiptare, edhe famulltar serb e bullgar (sllav) apo t tjer t huaj, dshironte (nprmes t tyre) t'i prgatiste malsort shqiptare per t'u hedhur n kryengritje kundr Turqis sa her q i konvenonte Republiks s Venedikut, por kurrsesi per interesat e vet shqiptarve.

Kt e vrteton edhe Memiqi kur thot: "Ishte i pranishm edhe faktori i jashtm, sepse kisha katolike (priftrinjt e huaj - R.D.) intenzivisht punonte q prore t'i mbaj n konflikt me pushtetin osman, duke llogaritur n ta, (shqiptart - R.D.) si n nj fuqi ndihmse per Republikn e Venedikut n qrimin e hesapeve t saj me Perandorin Osmane (...) Krahas kiyengrit-jeve t kelmendasve u paraqitn edhe kryengritjet e flsit Ku n vitin 1609, 1612 dhe 1613, por pa ndonj jehon, sepse mbshteteshin dhe ishin t motivuara nga aktivitetet politiko-ushtarake t Republiks se Venedikut". Priftrinjt e huaj n njoftimet e veta nga terreni shpesh e dezinformonin Vatikanin per gjendjen npr Malsit shqiptare - kuptohet me qllime t caktuara, sic bri p.sh. frati Gerogotija Romano Terezi, kur thoshte se malsort jane "vetm per nga emri katolik, se i mbajn 2-3 gra pa kuror, t cilat i lshqjn kurdo q t'u mrziten, edhepse me to kan lin-dur fmij..." Ktu shihet se fjala sht pr nj njollosje pa kurrfar baze, sepse nga tradita dihet se pr far motivesh e lshon shqip-tari gruan: ose pr vepra amorale, ose pr hajni, e kurrsesi "kur t'i mrzitet"! Ndryshe nga t huajt, prifterinjt shqiptar shkruajn pr kelmendasit ashtu

sic jan ata n t vrtet.

Xhamia e pare (e Mbretit) n Plav, shek. XV Pjetr Budi, m 1621 shnon: "Kelmendasit jan burra t vlershm dhe njerz t vendosur, q kurr nuk ka mundur turku pr t'i zotuar as me marr harain. Ata rrin vazhdimisht me arme n dore (...) me dshir q t shohin nj dit glirimin e vet". (15). Kurse Frang Bardhi me 1638 shkruan: "... Jane shum t egr prej natyre dhe shum t guzimshm n mjeshtrin ushtarake, t pashm dhe trupmdhej". Vet fakti se "kah fundi i shek. XIII e fillimi i shek. XTV n kto an prmenden vetm dy kisha katolike - njra n Gracanic, dhe e dyta n Trepc" tregon se n krejt Krahinn e Plav-Gucis, pas invadimit t Nemanjiqve, kishte mbetur vetm nj kish katolike - ajo e Trepcs, ndrsa t tjerat ishin shndrruar n kisha pravosllave. Ndikimi i kishs pravosllave n kto an u rrit prsri pas vitit 1557, kur u rimkmb Patrikana e Pejes, e cila ishte e mbyllur q nga viti 1521. Kt patrikan sllave, sic dihet, e rihapi Veziri i Madh i Turqis, Mehmetpash Sokolloviqi - me origjin sllave nga Bosnja, i cili per patrik t saj emroi vllan e vet, Makarie Sokooviqin, duke i dhn kompetenca t mdha edhe n viset perndimore t Ballkanit, ku pothuajse ishte e prhapur, krye-sisht, feja katolike, sidomos ndr shqiptar e me qllim q t mos lejonte shprthimin e kryengritjeve t tyre kundr Portes s Lart, n kto an. Efekti i rihapjes s saj u ndie edhe n kto an: "Mendohet se n deceniet e para pas prtrirjes s Patrikans (s Pejes -R.D.) u ndrtuan ose u rinovuan prmbi 100 faltore (kisha) ortodokse - n territorin e gjer n t cilin vepronte

Patriakana e Pejes. Vetm 10 vjet pas prtrirjes s Patrikans s Pejes n fshatin Drezovic, rreth 3 km. larg Plavs, u ndrtua kisha ortodokse (...) n ann e majt t Limit, n afrsi t qytetit t yjetr per t cilin supozohet se ka qen vendbanimi mesjetar "Grad" (Qyteti) n t cilin shihen mbeturinat e kshtjells s yjetr per t ciln mendohet se sht nga koha latine". Lidhur me shtrirjen e pushtetit t kishs pravosllave n kto an, Mark Krasniqi shton: "Kisha ortodokse per t'i mbajtur privilegjet e mparshme, u b vazale e Sulltanit, i cili, Patrikans s Pejes i dha leje t ushtroj pushtetin e saj mbi gjith t krishtert e ktyre trevave, pa marr parasysh ajan ortodokse, apo katolike". Kt e konfirmojn edhe "misionart katolike, duke fllluar nga Margjin Bici, argjipeshkvi i Tivarit m 1610 dhe pasard-hsit e tij, sic ishin p.sh.: Pjetr Mazreku (1623) etj. t cilt, n raportet e tyre, duke br fjal mbi gjendjen e shqiptarve katolik n Kosov dhe n Maqedoni, vejn n pah edhe pro-cesin e islamizimit dhe t sllavizimit t popullsis shqiptare n kto an. Ata theksqjn se m n hall t madh jan katolikt shqiptare nga zullumi dhe trysnia e patrikut e klerit serb se sa nga organet e pushtetit turk, kshtu q shum shqiptare jan detyruar t kalojn n fen ortodokse dhe t sllavizohen". N baz t gjith ksaj q u tha m lart, po shihet se shqip-tart n Kosov dhe n Malsit e Veriut, ose t "Shqipris s Eprme" - si i quan kto vise Fishta, u ndodhn n mes dy zjarresh: ose ta pranojn fen islame, ose t kalojn nga riti fetar katolik n at pravosllav - thik kjo me dy teha, sepse pranimi i fes krishtere ortodokse-sllave (pravosllave) conte, ashtu si edhe m pare, drejt sllavizimit t tyre. Shembuj tipik t till n kt krahin kemi sllavizimin e shalianve t Veliks dhe ca familje shqiptare t Arzhanics. A. P. Rovinski shkruan se "n janar t vitit 1858 n fshatin Arzhanic e Poshtme u kryquan m se 250 shqiptare meshkuj e femra (dmth. kaluan n fen pravosllave - R.D.)". Pastaj e kemi rastin e triepshianve Llonareviq, Radenovi dhe t fiseve t tjera shqiptare q sot konsiderohen malazez: "Do t ishte m mire t'u besojm kurajos dhe besnikris s shqiptarve katolik t Berdos, t Bjellopavliqve, Palabardhve - R.D.) t shumt, t Piperit, t Kuit, t Vasoviqit, t Kelmendit, t Hotit dhe t fiseve t tjera, t cilt mund t ngren 20.000 burra t armatosur n kmb, q e friksojn Sulltanin m tepr se t gjith malazezt s bashku" - jan kto fjal t t dlguant austriak q kishte ardhur n kto an pr fi ngritur n luft kundr Turqis kto fise shqiptare n vitin 1788, kur Rusia dhe Austria tard m kishin hyr n luft. (24). Udhprshkruesja angleze Edit Durham, nga citati i lartshnuar e nxjerr pastaj kt konkludim: "Ky sht nj shnim me interes t madh, sepse sot nj pjes e madhe e ktyre fiseve shqiptare, duke mbetur nn zgjedhn malazeze jan sllavizuar krejt dhe kan hyr n kishn ortodokse". Disa nga kto fise, apo pjes t tyre, pasi q kishin kaluar nga feja katolik n at pravosllave dmth. pasi q ishin sllavizuar, kaluan pastaj n fen islame,

sic sht rasti me kuasit - Radoniq, t Gucis, t cilt, me an t martesave me venda-sit - shqiptare ndikuan te nj pjes e mire e tyre q ta hum-basin gjuhn amtare shqipe dhe ta prvetsojn gjuhn serbe - si gjuh t nns?! Ka mjaft raste t tilla, kur shqiptart, pasi ishin sllavizuar dhe pranuar fen pravosllave, kaluan n Luginn e Plavs e t Gucis dhe duke e pranuar fen islame filluan ta prhapin gjuhn serbe ndr vendasit shqiptare q, po ashtu, e kishin pranuar m pare fen islame. Kt m s miri e vrteton edhe Memiqi kur thot: "sht evidente se kalimi n fen islame n kto an ishte njri ndr faktort q ndikoi jo vetm n nj pjes t caktuar t banorve t ardhur nga lartsit malazeze ta ruajn gjuhn e vet (serbe - R.D.) dhe tiparet e tjera t gjenezs s vet etnike (...) por edhe nj numr i mire i komb-sis shqiptare t islamizuar i pranoi t gjitha tiparet e Myslimanve - Boshnjakve ... (dmth. e humbi kombsin e vet - R.D.). Kjo gj ka qen e mundur t ndodh edhe pr shkak se gjuha serbe jo vetm se nuk pengohej t prdorohej nga autoritetet osmane, por prkundrazi, edhe favorizohej, n kra-hasim me gjuhn shqipe!? Kt e ilustron fakti se n vititn 1868 n Guci u hap edhe shkolla e pare fillore serbe, e cila u mbyll m 1877, pr t'u rihapur m von m 1892, n t ciln msonin gjithsej 35 nxns. Nj shkolll e till serbe punonte edhe pran kishs pravosllave t Drezovics!! Prandaj, duhet shtuar ktu se n at koh, por edhe m von, banort serbe t ktyre anve nuk patn kurrfar arsye pr ta ln fen dhe kombsin e vet sic trumbeton histori-ografia shoveniste serbo-malazeze. E nse ka pasur ndonj q e ka br kt gj, sigurisht do ta ket br pr t fituar ndonj pozit n kierarkin osmane dhe t tillt menjher jan turqizuar: "Dihet se menjher u vu sistemi i spahinjve (n Plav-Guci - R.D.) dhe se spahinjt e pare ishin dy t krishtere (sllav - R.D.) nga loza e Crnojeviqve. {.) Gjat gjysms s dyt t shek. XV dhe gjysms s pare t shek. XVI ka pasur mjaft spahinj t krishter (sllav - R.D.) dhe se kah gjysma e shek. XVI kishte m shum se mysliman". Kjo do t thot se kurrsesi nuk sht br "arnautizimi" i tyre, sic shkruan shpesh historiografa sllave, duke e doku-mentuar gjoja kt me ca defter osman, ku shum emra t shqiptarve t kohs kur jan rregjistruar n ato deftere shi-hen se jan emra ortodoks, dukuri kjo q mund t shpjegohet me mungesn e priftrinjve dhe kishave katolike-shqiptare, por edhe pr shkak t dominimit t kishs ortodokse-serbe n kto an, prej shek. XII-XV dhe prej gjysms s dyt t shek. XVI e m von, koh kjo, kur fmijt i pagzonin famulltart (popat) serb, kuptohet me emra sllav si p.sh.: Vuk, Stanish, Millun, Jovan etj, emra kto q i gjejm te shum paraardhs tan n kt krahin. Kt m s miri e ilustron edhe Memiqi kur thot: "N regjistrimin e vitit 1585 (t osmanve - R.D.) i gjejm 5 emra, para t cilve sht ofiqi "pop". (...) popi Novak, popi Stjepan, popi Jovan, popi Wadimir dhe popi Radivoje".

Ndrkaq, n kishn latine (katolike) t Trepcs (Martinajve t sotm) s'sht regjistruar fare n deftert turke ndonj prift, gj q do t thot se kishn katolike e kan gjetur t mbyllur?! Dhe n vend t saj, punn e ka kryer kisha pravosllave. E dihet se popi sllav me cfar emrash i ka pagzuar fmijt e shqiptarve: "Emrat e banorve t athershm t ktlj fshati (t Vermoshit sipas Hristovulave t kishs s Decanit - R.D.) n trsi jan sllav (Milak, Radosnik dhe vllai Jovan e Vertanj, Millun, Ranko dhe gjyshi Miresh, Bogdan dhe i biri Voloje, etj). N mesin e 59 banorve t lartprmendur t ktij fshati s'sht asnj me emr ose mbiemr karakteristik t kombsis shqiptare". Nse e analizojm vetm kt citat t M. Memiqit, del se nuk sht ashtu, sic konstaton ai, sepse n kt koh s'kemi pasur emra shqiptare, por emra, ose katolike (latine) ose sllav (pravosllave), varsisht se n ciln kish jan pagzuar fmijt e shqiptarve. Pastaj emrat Vrtanj, Mirash (Miresh) etj. jan emra katolike (latin)... Tek e fundit, emri i t krishterve (katolike ose ortodoks) s'mund t merret si dokument i sigurt pr caktimin e kombsis s personit, sepse sipas asaj logjike ather t gjith italiant do t na kishin dalur shqiptare katolik, ose anasjelltas. Aq m tepr kur dihet se krisobulat (dekretet, vendimet etj.) e Decanit n t cilat thirret Memiqi "sic dshmojn edhe disa autor serb, kto dokumenta jane mjaft t dyshimta, jo aut-entike, falsifikat t klerit serb, ose t tjetrkujt (pasi kopjet e tyre jane ven n veprim n shek. XIX - R.D.) me qllim q, me an t tyre, t vrtetohet e drejta pronsore e kishave mbi disa fshatra (...) (sic sht rasti me Vermoshin - R.D.)". Prmendja e vitit 1330 n kto krisobula t Manastirit t Decanit "shihet qart" se si dhe kur ka filluar asimilimi i shqiptarve prmes kishs grekosllave, sepse kta banor, si dhe shum t tjer t Malit t Zi (t sotm - R.D.) t Kosovs etj. ishin ather obligues t kishs s Decanit, ku detyro-heshin t drgojn tagra kishtare t ndryshme..." Prvec emrtimeve t njerzve, si dokument gjoja per vrte-timin e tezave t veta, historiograft serbo-malazez, shpesh-her i prdorin edhe emrat e disa vendbanimeve, q s'jan asgj tjetr vecse toponime thjesht "shqiptare ose latine, t prkthyera e t coroditura n gjuhn sllave si p.sh. Pepaj -Pepiqe, Nokshiq - Novshiqe, Guci - Gusinje, Vuthaj - Vusanje, Qaf e Diellit - Dio, Martinaj - Martinoviqi: "Vendbanimi Trepca sht fshati i sotm Martinoviqi - thot n nj rast M. Memiqi?! Ai ashtu u quajt gjithnj deri n vitin 1703 (...) I pari i t cilit u quajt Martin, prandaj Trepca e deriathershme e ndrroi emrin e vet n "Martinoviqi"?! Dmth. Martinin e bn Martin-OVIQI, pra ia shton edhe ca shkronja per ta sllavizuar n trsi si shqiptarin (kelmendasin) Martin, ashtu edhe fshatin q e merr emrin e tij!? Kshtu pra ndodhi me shum vendbanime, jo vetm n kto an, por edhe m gjer?! Sa i prket prdorimit t toponimeve si fakte historike M. Krasniqi mendon kshtu: 'Toponime sllave ka shum n vise t Ballkanit, ku nuk ka sllave, si

jane Greqia, dhe Shqipria. Edhe nga ky fakt autort serb nxjerrin prfundim se aty m par kan jetuar serbt. As ky prfundim nuk mund t mbro-het shkencrisht, sepse shum toponime tregojn se ka pasur ndikime reciproke ndrmjet popujve t Ballkanit nga nj an, kurse nga ana tjetr, toponimet mund t tregojn se aty ka qen nj koh pushteti i huaj. Serbia sht plot toponime turke, e te mos flasim per Bosnjen, sepse kjo dihet se nga yjen. Beogradi ka me shume toponime turke se sa serbe, duke fillu-ar nga qendra e tij Terazije, Kalemegdani, Cubura, Tashmajdanl, Rospi Cuprija etj. Kjo nuk do te thote se aty ka mbizoteruar popullsia turke, por tregon se aty ka qene admin-istrimi, perkatesisht pushteti turk". Keshtu shqiptaret katolike te Shqiperise se Eperme, e bashke me ta edhe ata te Plaves e Gucise me rrethine - e cila ishte nen presion te drejtperdrejt te Patrikanes se Pejes, te eilen e kishte shume afr e qe perdite ndertonte kisha te reja pravosllave ne keto ane, sic ishte bie fjala ajo e Drezovices, per te shpetuar nga asimilimi serb, gjegjesisht malazez, por edhe per te shpetuar gjoja nga shtypja e maltretimi feudalo-ushtarak osman, me shumice kaluan ne fene islame. Kete e ilustron me se miri ky shembull: Pas kryerjes se studimeve trevjecare ne Rome, doktori i ri i filozofise dhe i teologjise Pjeter Bogdani, me 1655 kerkoi nga Vatikani qe ta emroje famulltar-prift ne ipeshkvine e Pultit (Dukagjinit), ne Gash te Malesise se Gjakoves (do te thote ne afersi te Gucise) ku kete detyre deri atehere e kryenin misionaret e huaj, te eilet Bogdani deshironte t'i perzente per ta penguar keshtu sllavizimin e ketyre trevave. c) Se cfare presionesh e shantazhesh perdornin titullaret osmane per ta islamizuar kete treve dhe per ta shkeputur te njejten nga ema katolike Kelmendi kryengrites, po sherbehe-mi ketu edhe me nje gojedhene qe eshte percjelle brez pas brezi gjer ne ditet tona, e qe ka te beje me islamizimin e fshatit Vuthaj te Gucise, gjegjesisht te Nikcit te Kelmendit: Sanxhakbeu i Shkodres me Gjon Balen - te parin e Vuthajve, qe e kishte pranuar vazalitetin e tij, kishte pasur marreveshje qe deri sa te jete gjalle te ruhet ne Vuthaj feja katolike. (39). Por kur vdiq Gjoni, Sanxhakbeu i Shkodres e thirri atje djalin e madh te vellait te Gjonit - Dedush Nrelin, per ta bindur qe ta nderrojne fene. Pasi, si duket, s'pat sukses, i shtroi gosti me disa sahanlepires te vet - te krishtere, te eilet e therrin Dedushin "ne pije"! Per te zhdukur gdo dyshim, sundimtari dinak osman i burgos "te pafete" dhe i organizon varrosje madheshtore viktimes ne Shkoder!! Pas ketij rasti dalengadale te gjithe vuthjanet kalojne ne fene islame...? Keshu qe ne vitin 1703, permenden 40 banore me fe islame ne Vuthaj. Si duket, te fundit ne kete krahine e kane nderruar fene disa banore te fshatit Martinaj. Ndersa Vishnjeva dhe Doli me disa familje ne Pepaj shpetu-anpae nderruar fare fene... "Numri me i madh i myslimaneve te Plave-Gucise para kalimit ne fene islame kane qene katolike". Kurse ne fene pravosllave kane mbetur ne fund te shek. XIX edhe 147 familje, gjegjesisht 11,5% te popullsise se gjithm-barshme.

Duhet shtuar ketu se shqiptaret, edhepse e pranuan fene islame, prapeseprape nuk shpetuan nga shfrytezimi i eger ekonomik dhe diskriminimi politik, gje qe ndikoi qe kjo feja te mos ngulitet shume ne vetedijen e tyre, duke e konsideruar ate si fe te pushtuesit, si nje e keqe pa te eilen s'eshte bere. Se feja e re te shqiptaret e ketyre aneve nuk ishte ngulitur aq shume e ilustron me se miri prifti katolik shqiptar, Andrea Bogdani, i eili, qe ne vitet e dyzeta te shek. XVII, ankohej te Papa se:"... ka patur shume telashe me myslimanet (...) mbasi keta kerkonin me kembengulje qe t'i pagezonte femijet e tyre". Ose: "... famulltaret katolike i kryqojne femijet e myslimaneve, te eilet pastaj jetojne si turq (...) kumbarohen me turq (shqiptaret myslimane - RD.) dhe serbet ortdokse". Kurse prifti anglez, Hjuz (T. S. Hughes) shkruante: "Shqiptari mysliman nuk eshte besnik me i madh i doktrines, riteve dhe ceremonive nen ligjin e ri, se sa ka qene nen te vjetrin - prandaj osmanlinjte e vertete e shikojne me perbuzje te madhe. Ai shpeshhere martohet me grua te krishtere, djemte i con ne xhami, bijave u lejon qe me te emen te shkojne ne kishe, kurse ai vete, here shkon ne xhami e here shkon ne kishe". Ketyre nuk eshte veshtire t'u besohet kur dijme se ne kete krahine, edhe sot, krahas ceremonive te fese islame, festohen edhe ato te fese se vjeter - katolike: Shen Gjergji, Shen Mitri, Shen Kolli etj. Per te mbetur prore te lidhur me fene e vjeter dhe vellezerit e vet te fese katolike e ndoshta edhe per ruajtjen e kesaj feje te kelmendasit dhe popullsia tjetr e Plavs dhe Gucis ka pasur ndikim t madh emrimi i patriotit, shkrimtarit dhe dijetarit ton t madh, Pjetr Bogdanit, peshkop i Shkodrs n vitet 1655-1677, i cili, me veprimtarin e tij prej famulltari dhe patrioti iu kundrvu fuqishm propagandas agresive t Patrikans pravosllave t Pejs dhe Vlladiks s Malit t Zi, me t cilt ra shpesh edhe n konflikt. Se Bogdani e kishte Kelmendin kshtjell natyrore pr t'u fshehur nga armiqt sllav dhe sundimtart osman, tregon m s miri propozimi i tij q Kelmendin ta shndrroj n Patrikan Shqiptare, duke e quajtur veten Patrik i Kelmendit e Peshkop i Shkupit, (pasi pat kaluar t punoj n Shkup) q e gjejm n shum nnshkrime t tij. Se vrtet ishte njeri me autoritet dhe ndikim t madh n kto an, si n mesin e shqiptarve katolik, ashtu edhe atyre mysliman, tregon edhe rasti kur ai, m 1680, brenda 3 orve, i pajtoi 24 gjaqe n mes t fiseve Krasniqe e Gash. Pra rndsia m e madhe pr kt trev, e edhe pr mbar Shqiprin e Eprme dhe viset e tjera shqiptare, sht se Bogdani, edhe pse, n kundrshtim me urdhrat e Vatikanit dhe vrejtjet e Patrikans pravosllave t Pejs, mbajti lidhje t ngushta me t gjith banort shqiptare, pa marr parasysh se a ishin t fes katolike, mysliman apo ortodokse, duke i vn kshtu "bazat e bashkpunimit luftarak midis shqiptarve t feve t ndryshme n luft pr liri, t cilat shrbyen si gur themeltar pr historin e ardhshme t kombit ton". Ky ishte nj kapital i madh politik dhe ideologjik q Pjetr Bogdani u la brezave t ardhshm, kapital t cilin e prvetsoi, q n hapat e pare, Rilindja kombtare shqiptare". E u konkretizua me Kryengritjen e

Kelmendit t vitit 1684, e cila prfshiu edhe Krahinn e Plavs e t Gucis, por edhe shum t tjera. Si prfundim mund t shtojm se deprtimi i fes islame dhe aktiviteti i parreshtur i Pjetr Bogdanit n kto treva, bri q ky territor kishtar sllavoserb i shek. XIII-XV q nga fundi i shek. XVI dhe gjat gjith shek. XVII t humbas karakterin dhe rndsin ortodokse-sllave mesjetare duke e shndrruar kshtu n nj territor me dominim t fes katolike, gjegjsisht islamo-shqiptare, gj q kushtzoi rnien e kishs pravosllave n kto an, duke mbetur ktu vetm simbolikisht kisha sllave e Drezovics - e ngritur pas riprtrirjes s Patrikans s Pejs.

Krahas kullave shekullore shqiptare, lulzoi arkitektura turko-orientale, posacrisht n qytezat Plav dhe Guci, ku, njra pas tjetrs, u ngritn edhe shum xhami. N Guci: Xhamia e Qekajve (1687), e Vezirit (Mahmut-pash Bushatit -m 1765), e Gjyl Beut (ku ndodhet sot tregu i bylmetit - e ndrtuar m 1833-34) e Ali-pash Gucis (ku ndodhet sot poli-cial, e Radonciqve (Xhamia e re e Gucis, e ndrutar m 1899). Ndrkaq n Plav u ndrtuan: Xhamia e Ferajve (1880) dhe Xhamla "Sulltania", (n t eilen u vendos policia gjat sundimit t PKJ, e ndrtuar m 1909). Gjat shek. XIX u ndrtuan edhe 3 xhami t tjera n Vuthaj, nga nj n Martinaj, n Nokshiq dhe n Pepaj. Prvec ktyre xhamive ekzistonte edhe nj tjetr prmbi Pepaj - n Qaf t Xhamis, sigurisht per nevojat e ushtris kufitare?! (51).

Pran xhamive vepronin edhe mejtepet, q n realitet ishin shkolla fillore. N to msimin e mbanin imamt e xhamive, kuptohet n gjuhn osmane, mirpo interesimi i nxnsve ishte i vogl, e si rrjedhqj edhe analfabetizmi ishte shum i madh. Por, megjithat, pati edhe njerz t aull q pas kryerjes s ktyre mejtepeve vazhduan shkollimin e mesm (medresn), apo edhe fakultetin n Prizren, n Shkodr, n Shkup, n Stamboll, n Kajro etj. Si p.sh.: Mulla Jah-Musiqi, Ali-pash Gucia, Smajl-efendi Nikoci, Hysen-efendi Gjonbalaj, etj. t cilt zotronin edhe gjuh t huaja dhe llogariten si intelektualt e par t ktyre anve. Njerz me autoritet, e ndoshta edhe t shkolluar ishin edhe: Syl Hajdar Qosi, Ahmet Zeneli-Gjonbalaj, Smajl Ujka-Bruncaj, Omer-ag Plava, Medynaj e t tjer. NGJARJET NE GJYSMEN E H T SHEK. XVII DHE SHEK. XVffl Sic dihet, kah gjysma e dyt e shek. XVII, gjendja n Ballkan ishte e acaruar. Turqia hyri n luft me Republikn e Venedikut, luft kjo q zgjati prej vitit 1645-1669. Porta e Lart, per ta penguar pjesmarrjen e malsorve t Mbishkodrs n luft n ann e Venedikut kundr saj, e emroi n postin e Sanxhakbeut t Shkodrs, Sylejman-pash Bushatin. Ky, si shqiptar q ishte, e njihte mir mentalitetin e malsorve shqiptar e malazez dhe menjher vuri kontakt me krert e tyre. N t njjtn koh edhe Pjetr Bogdani punonte me t mad-he n mobilizimin e shqiptarve mysliman n luft t pr-bashkt me ata katolik kundr Portes s Lart. Per kt qllim Bogdani i vazhdoi bisedimet edhe me qarqet e kishs ortodokse-sllave, t cilat, edhepse e dshironin clirim-in nga Stambolli, nuk e shikonin me sy t mir mobilizimin e shqiptarve n kt drejtim e posacrisht t shqiptarve t islarnizuar, t cilt kishin ndihmn e Austris. Bogdani ia arriti qllimit ta afroj kishn pravosllave vetm ather kur Porta e Lart, e lodhur me luftra t gjata, i ngarkoi me taksa t renda edhe popullsin serbe, per t ciln gj ajo reagoi ashpr dhe fllloi t krkoj alate per luft. Ather Bogdani shpejtoi ta lidh marrveshjen per luft t prbashkt edhe me komandantin e forcave austriake, gjener-alin Pikolomini. Sipas ksaj marrveshje, shqiptart, pa marr parasysh se cils fe i takonin, do t luftojn n ann e Austris, me emrin "Milicia Shqiptar" (Arbanesen Miliz). sht reale t supozohet se kelmendasit, si fisi m i madh dhe m kryengrits i Malsis s Mbishkodrs, prore kan qen n konflikt me autoritetet osmane n Nahin e Plavs, gjegjsisht t Gucis - sic u quajt ajo m von. Dhe aq m tepr, kur dihet se nj pjes e mire e ktij fisi jetonte edhe n kto troje, duke mbajtur lidhje t mira me amn - Kelmendin. Ka shnime, ku kelmendasit n kt krahin prmenden madje q nga shek.

XV: "Sic sht shpallur, q n vitin 1455 prmendet pjestari i pare i religjionit islam n Nahin e Plavs - Sylejman Aga, Subashi i Plavs (...) Ather nga ai u nda nj timar dhe iu caktua Ded Bali Kastrolit. Timarniku, sipas emrit t vet dhe shenjave t tjera, ka mundur t jet katolik, nga fisi i Kelmendit, sepse ata, edhe sot n t njjtn mnyr e ngjashm, shprehen". (3). Sulmet e kelmendasve kundr pushtuesve osman n trevat e Plavs dhe Gucis u shpeshtuan sidomos pas vitit 1645, kur Turqia, sic tham edhe m lart, ishte e zn n luft me Republiken e Venedikut dhe m 1679 me Austrin, dhe kur n Nahin e Plavs kishin mbetur pak fora ushtarake osmane. (4). Se vrtet n kt koh Gucia me rrethin ka qen e banuar me kelmendas tregon edhe ky konstatim: "Babai i Karagjorgjit (udhheqsit t Kryengritjes s Pare Serbe - R.D.) Ptri, u lind n Guci dhe aty me siguri i kaloi 10 yjett e para t rinis s vet, (...) lindi rreth vitit 1690 (...) e u shprngul n Sjenic (kuptohet me dhun nga turqit - R.D.) dhe 2 ose 3 muaj para se t'i lind djali Gjorgji (m von Karagjorgji) kaloi prtej Javorit n Serbi. Atje, n moshn 62 vjeare, i lindi Gjorgji..." Shprngulja e djalit t nj bajraktari kelmendas - Ptrit n Peshter duhet t jet br n fillim t shek. XVIII, bashk me 251 familjet (me 1987 antar) t fisit Keimend, nga Nahija e Gucis. Aq m pare kur dihet se kjo ishte familja e atij q" ... e udhhoqi fisin e Kelmendit n cilsin e "Vojvods" dhe t bajraktarit". Pra ishte familje e rrezikshme pr pushtuesit osman, q djal pas djali i kishte udhhequr kryengritjet shqiptare t ktyre anve, kundr pushtuesve t ndryshm. Babai i tij (Ptrit) - Jovan Mershi u vra n nj" ... ndeshje t ashpr, ku pati shum t vrar n t dy ant (...) me turqit e Plavs q i udhhiqte Ramo Sujkoviqi". sht ktu sigurisht fjala per nj qerim hesapesh n mes t kryengritsve kelmendas nga kjo an (krahin) dhe reparteve osmane t udhequr nga ndonj kuisling - i turqizuar vendas (Sujkoviqi). Prandaj ky far Ramo Sujkoviqit (nga Gucia) dhe njfar Mua Cakoviqi (nga Plava) - t cilin "Mark Milani e quan Mu Cako - q n traditn e ksaj ane ruhen si trima n luftrat q u zhvilluan kah fundi i shek. XVH". (9). Por si duket kta luftuan n ann e turqve dhe per interesat e tyre, t pushtuesve!? Si dshmi per kt betej t ashpr n Vizitorin e Vogl, Memiqi i prmend ca varre q gjenden aty, n mesin e t cilve, thot se duhet t jet edhe ai i kryekomiteve kelmendas - Jovan Mershit? Duhet shtuar ktu se n Vizitor ka shum varre, cka tregon se kjo bjeshk ka qen shekuj me rradh aren prleshjesh n mes t ushtrive t ndryshme q e sulmonin, apo e mbronin qytetin e Plavs. Por aty ka edhe shum varre t familjes feudale kelmendase - Nik Sykajve, pron e t cilve ka qen kjo bjeshk - Vizitori i Nik Sykajve.

Po ashtu gjejm edhe varre t malsorve t tjer t rrethit t Shkodrs, n Bjeshkn e Hajdar Tafajve, prmbi Murin, q sot malazezt e quajn "Mis", pastaj n Qeransko, Bjeshk t Dulit, Golesh e gjetiu, pra npr ato bjeshk q i shfrytzonin per kullosa ata malsor t largt. Kta varre i gjejm me emra t ndryshm: "Varret e malsorve", "Varret e nizamve", etj. sht me inters t prmendet ktu se si M. Memiqi, n kt koh, n ngjarjet e gjysms s II t shek. XVII, n Luginn e Plavs dhe t Gucis, i sheh dy lloj popullsie: Lexojm. "Edhe pse Republika e Venedikut me planet e veta globale per luftn kundr osmanlinjve kishte llogaritur n Krahinn e PlavGucis, para s gjithash n numrin e mjaftuar t popullsis s krishter, ajo megjithat s'u angazhua n ann e Republiks s Venedikut dhe t Austris (m von - R.D.) e as m von n ann e Rusis. Prkundrazi, ajo sic e kemi sqaruar edhe m hert, n mnyr permanente ishte e rrezikuar nga ana e fisit Kelmend". Pr t konstatuar m pastaj: "Andrija Joviqeviq e prmend se n nj sulm i vran (fjala sht pr kelmendasit - R.D.) rreth 300 qytetar t Gucis gjat kohs kur kta ishin duke u falur". Nga kto dy ctate q e kundrshtqjn njri tjetrin, del se kelmendasit paskan qen gjithher n sulm kundr atyre q faleshin, pra kundr pushtuesve osman, por ndoshta edhe kundr atyre q e kishin ndrruar fen e luteshin, bashk me turqit, n xhami, apo edhe atyre q luftonin n ann e turqve, sic qe rasti me Ramo Sujkoviqin me shok. Kjo aq m tepr kur dihet se: "Kelmendasit shqiptar n kt koh shtrmeshin prej Malsis e Rugovs, n nj gjatsi t madhe, deri n trevn e Novi Pazarit dhe ata, sipas autorit H. Greba (...) for-monin, bashk me lokalitetet dhe katundet e tyre, nj republik shum t madhe". Kt e pranon bile edhe vete Memiqi kur thot: 'T gjitha kto ngjarje dhe konflikte ishin t bazuara n konfrontimin e krishterizmit me islamizmin dhe kishin, para s gjithash, shenjat e konflikteve ndrreligjioze". Nj pohim i till mund t pranohet, kur dihet se n kt koh n Guci, feja islame prhapej me t madhe, gj q e dsh-mon edhe ndrtimi i xhamis s Cekajve me "ndihmat vull-netare t popullit t Gucis". Nj veprim t till e shikonin me sy t mir kelmendasit katolik q pr at koh ishte fare e kuptueshme. Derisa kelmendasit e krishter e luftonin pushtuesin osman n kto an, ather si mund t konstatohet se "... banort e krishter prapseprap nuk u angazhuan n ann e Republiks s Venedikut, dhe t Austris"?! - sic u theksua n citatin e lartprmendur, se gjoja ata duhet t mbroheshin nga kelmendasit!? Sipas Memiqit del se kelmendasit e Gucis me rrethin duhej t mbroheshin prej dofar kelmendasish t imagjinuar!? Pr t qen edhe m t pakuptimta thniet e tij, po pr-mendim edhe nj citat tjetr t tij: "Patriku Arsenije III Qarnojeviqi (...) vendosi ta lshoj Patrikann (e Pejs - R.D.) dhe vendin, e me nj pjes t t krishterve (ortodoks dhe katolik) t kaloj n viset veriore, prtej Savs e Danubit (...)

q i prfshiu edhe nj pjes t popullsis s vjetr serbe n viset e PlavGucis. Nuk dihet saktsisht sa banor nga kjo an iu bashkuan Patrikut Garnojeviq. Dihet vetm se nga popullsia e vjetr serbe e "Zhups" s athershme t Plavs mbetn bukur pak". (?!) Bhet pyetja: Pse kjo "popullsi e vjetr serbe" e ksaj la-ahine iu bashkua Garnojeviqit, kur ajo "nuk u angazhua n ann e Republiks s Venedikut dhe t Austris ..." - si thot Memiqi m lart! Sipas mendimit tone, t gjitha kto konstatime t Memiqit jane t kontestueshme, ashtu si sht e kontestueshme edhe vet shprngulja e serbve, nn udhheqjen e Arsenije Garnojeviqit. Por ta lm per nj cast anash Memiqin e t'i ndjekim ngjarjet e asaj kohe sic kan ndodhur. Sic u cek m par, sipas marrveshjes s Pjetr Bogdanit me gjeneralin Pikolomin, posa hyri ushtria austriake n Prishtin, asaj iu bashkuan edhe m se 5000 shqiptar! Pastaj kjo ushtri vazhdon npr Kacanik dhe m 25 tetor hyri n Shkup, t cilin e dogji m 27 tetor t vitit 1689 pasi aty e gjetn smurjen e mortajes, q bnte krdi, nga e cila u infektua edhe vet Pikolornini. Pikolomini pasi e muar Shkupin u kthye drejt Prizrenit "kryeqytetit t Shqipris" - sic e quante nj kronist i kohs kt qytet, per t dalur pastaj n Shkodr, e prej atij n Detin Adriatik. Aty "argjipeshkvi i Shqipris dhe patriku i Kelmendit (Pjetr Bogdani R.D.) erdhi n vitin 1689, n Prizren me nj numr 8000 shqiptarsh t krishter: katolik, ortodoks dhe muhamedan q t bashkohet me gjeneralin Pikolornini, per t mbrojtur cshtjen e prbashkt". Por, sic dihet, n Prizren Pikolomini vdes nga mortaja m 12 nntor 1689, bile n prehr t Pjetr Bogdanit, t cilin, po ash-tu, e infekton nga kjo smurje e rrezikshme. Vdiq ather kur m se 20.000 lufttart e t dy besimeve "krahas 8.000 ushtarve austriake, prgatiteshin q pas Kosovs, ta clirojn edhe Shqiprin e Veriut (dmth. edhe Plavn e Gucin me rrethin). Gjenerali Veteranin q e zvendsoi Pikolominin, e q n vend t tij me ushtar komandonte Duka i Hollshtajnit, bri shum gabime, sidorUos ndaj shqiptarve - t cilt filluan t'i largohen e t kalqjn, madje, edhe n ann e turqve. Kshtu sig dihet, ushtria austriake u thye keq dhe Kosova prsri ra nn turq. Nga t gjitha ant vinin lajme mbi krimet e turqve dhe t tatarve, e dgjohej se turqit i kishin vrar t gjith robt shqiptar..." (20). M 6 dhjetor 1689 n Prishtin vdiq edhe udhheqsi i kryengritjeve shqiptar, Pjetr Bogdani, q ishte ky nj moment vendimiar pe disfatn e austriakve. sht m se e sigurt. se kelmendasit, kudo q t ken jetuar n kto vite, ata t fes' krishtere, por edhe ata t cilt tani m e kishin prqafuar islamizmin, duhet t ken qen t angazhuar maksimalisht n luft kundr pushtuesve osman.

Kt e themi me plt bindje, duke e ditur se ata e kan respektuar, dashur dhe dgjuar shum patrikun e vet -Bogdanin, i cili n marrveshjen e lidhur me Pikolominin u nnshkrua me: "PATRlKU IKELMENDIT". sht e sigurt se edhe n kto lvizje antiosmane muarn pjes me t madhe edhe kelmendasit e rrethit t Gucis: "...Kelmendasit q, ather, n kto treva (t Nahis s Plavs -R.D.) u zun rob dhe me dhun i shprnguln n Rrafshlartn e Peshterit. Kryepeshkopi i Tivarit, Viqentije Zmajeviqi, tregoi interesim t vecant per kelmendasit e ndjekur n Rrafshlartn e Peshterit. Ka shnuar se ather u shprnguln 251 familje me 1987 antar. Prmes pashs s Pejes, Zmajeviqi arriti t ndikoj q me t shprngulurit t shkjn edhe dy fretr t fes katolike-romake. Njri ndr ta ishte fra Antonije de Montemuro, q deri ather kishte shrbyer n Selc, e tjetri fra Karllo de Bellogio, m i ri. N kt mnyr, sipas mendimit t Zmajeviqit: "i ikin kelmendasit rrezikut t turqizimit..." Megjithat, ata (priftrinjt - R.D.) e prballojn vshtir mnyrn e re t jetes, Pa marr parasysh se kushtet e jetes tani i kishin shum mg t* mira, n krahasim me jeten q bnin n Bjeshkt e Nemuna t pakalueshme dhe "ata ven-dosin ta lshojn Peshterin". Duke i ln kelmendasit e shprngulur atje me dhun, n mshirn e fatit, ata qen t dtyruar t pranojn fen islame, apo at pravosllave e t sllavizohn, sig ndodhi rasti b.fj. me babain e prijsit t mvonshm t Kryengritjes s I Serbe -Gjorgjes (Karagjorgjes) Pjetrin, djalin e njrit prej bajraktarve kelmendas nga Gucia - Jovan Mershit q, sig thot Memiqi, e ka varrin n Bjeshkn e Kelmendit - Vizitor, q ai e quan "Mramorje"?! Nga kjo familje kelmendase pra, q Begolli i Pejes e shprn-guli nga Gucia n Sjenic, na paraqitet m von dinastia e Karagjorgjeviqve, pjestart e s cils, sig do t shohim m pas-taj do t'i bjn masakrat m t tmershme n vitin 1918-1941 n vendlidjen e strgjyshrve t tyre, Plav-Guci me rrethin!? I shptuan sllavizimit (pasi m von t gjith e humbin gjuhn shqipe, duke e zvendsuar at me sllavishten) vetm ata q arritn t kthehen n trojet e veta shekullore n rrethin e Plav-Gucis. N lidhje me kt, kryepeshkopi Zmajeviq e lajmroi Kongregacionin, m 31 maj t vitit 1708, ku thot se ather n Rrafshlartn e Peshterit ishin 274 familje kelmendase (kup-tohet - katolik) prej t cilave jane kthyer n treva t tyre vetm 147 sosh. Kjo do t thot se atje kan mbetur dhe jane sllavizuar m von (jane shndrruar n serb, apo boshnjak-mysliman) edhe 127 familje kelmendase t cilat, sig tham, u shprnguln me dhun nga Krahina e Plav-Gucis dhe Lugjet e Kelmendit (Selca) n vitet e para t shek. XVIII, pra pas Lufts Austro-Turke, n t ciln, sig po shihet, ishin shum aktiv edhe kelmendasit. Me kt demantohet n trsi thnia e Memiqit dhe e kolegve t tij se: "... ajo (Krahina e Plav-Gucis - R.D.) megjithat s'u angazhua n ann e Republiks s Venedikut dhe Austris ..." Sikur t mos ishte kshtu ather pse erdhi n vitin 1700 n Guci Hodoverdi Mahmut-Begolli i Pejes, s bashku me 3 pashallar t tjer, secili m i keq se

tjetri, dhe i solli ktu 6.000 ushtar? Dihet se per t'i shpartalluar kryengritsit e Kelmendit, respektivisht kryengritjen q e kishte prfshir edhe Plavn e Gucin me rrethin, e n t ciln s'ishin angazhuar fare serbt q jetonin aty e jo t "krishtert" sig thot Memiqi, por pravosllavt. Prkundrazi ata Xhudoviqt, RajKoviqt, Gjurianint, etj. s bashk" me disa vendas t ismizuar m par, i ndihmuan BegoUit ta shuaj at kjyengritje t kelmendasve t paepur. Citojm: qe permer-itat e arritura (serbt - R.D.) nuk fituan tituj agallarsh sikurse ^ farnilje t islamizuara m pa"e guciase e plaviase -J^p.), por ftuan status t vecant ekonomik. Andrija JoVqeviq i prmend Xhudoviqt, Rajkoviqet dhe Gjuricanint, t cilt fituan prona n Meteh, Drezovic dhe n Luginn e lu0iit Gjyriq, e cila, deri ather quhej "Dobra Rijeka" (Lumi i mir), si dhe kullosa-n akorr, Babin dbe Bogiqe". ]yle kt hudhet posht, n trsi, si e pabaz, teza e histori-0grafis shoveniste serbo-malazeze (t cs fatkeqsisht i JLmbahet edhe Memiqi), sipas s cs trx"het. se nga Krahina e plavs dhe Gucis, pas luftrave t fundit AustroTurke t shek. XVII, u shprnguln serbt dhe, n vend t tyre, erdhn shcliptart?! N t vrtet sht e kundrta: Se nga krahina e Plav-Gucis u shprnguln me dhun kryengritsit shqiptar-kejnendas (ata q shptuan gjall) 251 familje me 1987 an-taj, q ishte 68% e popullsis s prgjitbshme t kj fisi nga n-ethi i Gucis, duke i ln aty vetm 9.8% t popullsis kelmeidase!! (28). Dhe tokat e kullosat e tyre, Begolli i Pejes ua n{j^u bmirsve t vet pravosllav: Xhudoviqve, Rajkoviqve, GjUricaninve etj. q i solli m par: XhUdviqt nga Moraa, Gjuriganint nga Ceklinat e Cetinjes dhe Rajkoviqt nga Bjellopavliqi (Palabardhi) dhe i la n kt krahin ku jetojn edhesot!!. pra, pas ktyre kryengritjeve, mala#ezet u pasuruan me toKa pjellore e kullosa t bollshme, ndrsa shqiptart u shprnguln n stepat e Peshterit?! Di11*- "Pasoja e rrjed-j^jfjie t pakndshme e fatale per shqiptart, e jo per serbt, gjggjsisht malazezt, sic pretendojn t na bindin me disa t dlina Memiqi me shok, t cilt e qajri hallin se si, n kt koh, (viti1703) "... u paraqitn etnikishit t pastra fshatrat (e ka fjaln per Nokshiqin, Martinajt dhe Vuthajt - R.D.) me pop-ujjgi t kombsis shqiptare". Mirpo ai harron se, jo vetm kto tri fshatra, por edhe dhjetra t tjera, e bashk me to edhe Gucia me nj pjes t mir t Plavs (per ka flasin toponimet si: Rracin - q e ka marr emrin sipas nj trimi kelmendas. apo prezenca e disa familjeve me influence kelmendase - psh. Musiqet, etj.) ne kete kohe ishin te banuara me popullsi te flsit kelmendas, te perzi-er me flset e tjera shqiptare, si jane: Hoti, Kui, Shala, Shkreli, Kastrati, Berisha, etj. Pastaj me Gmemiras, Rugovas, Dezhas, etj. Keta, ne ate kohe, e flitnin vetem gjuhen shqipe (me per-jashtim ndoshta te ca Kucasve qe ishin sllavizuar nepermes kishes pravosllave, si kemi cekur edhe me larte) e qe, me kalimin e kohes, filluan ta zevendesojne ate me serbishten (sllavishten), qofte nepermes te fese pravosllave (psh. shalianet e Velikes) qofte asaj islame (psh. disa shaliane te Gucise, Plaves, etj.) Valle a s'ishin etnikisht te pastra, te banuara me shqiptare ne kete kohe (shek.

XVI-XVII) fshatrat: Hot, Hakaj, Vishnjeve, Budovice, Koline, Doli, Velike, Sharkinaj, Pepaj, Arzhanice, Dosugje (Beqirhotaj), e keshtu me rradhe?? Ose ta marrim ne shqyrtim popullsine e Gucise, te asaj kohe: Haxhialajt, Bekteshajt, Lloncaret, Mulajt (Mulliqet), Gekajt, Delajt, Dervishajt, Nikocajt qe te gjithe trieshjane te Malesise se Mbishkodres. Omeragajt - te Shales, Memajt (Memiqet) - Ilir! Merkulajt -Kug. Pastaj; Hotet, Grudet, Hoxhajt (Hoxhiqet) - Berishet, Ibrahimagajt, Kastratet, Laliqet, Shabanagajt, Laliciqet e Sujkoviqet - te Tuzit, (Kogaj); Baliqet (Baliajt, te Balidemaj) e Mekajt (Mekoviqet) - kelmendas, mandej Vukel, Nike etj. Te gjitha keto familje me origjine shqiptare ... Po keshtu del edhe nje pjese e popullsise se Plaves si: Ferrajt, Haxhimushajt, Kerciqet, Kuet, Medunajt, Shabajt, Toskajt - qe te gjithe te flsit Ku. Shahmanajt - trieshjane. Canajt, Musajt (Musiqet), Rekajt, Mekulet dhe Rugovasit -kelmendas. Beganet, Kasumet, Shalunajt - te gjithe shaliane. Bashajt (Bashiqet) - nga Lezha, Hoxhajt (Hoxhiqet) -Berishe. Pastaj ka Kastrat, Hot, etj. Ndersa Rexhepagajt -jane Gruemiras ... (32). Se eshte fjala ketu vertete per fise shqiptare tregon edhe udhepershkruesja angleze, Mis Edit Durham kur thote se: "Do te ishte me mire t'u besojme kurajos dhe besnikerise se shqip tarve katolik t Berdos, t Bjellopavliqve t shumt, t Pipent, t Kuit, t Vasqjeviqit, t Kelmendit, t Hotit dhe flseve t tjera ..." Pr t shpjeguar se ka ndodhi m von me ca nga kto fise shqiptare: "Ky sht nj shnim me inters t madh (i prfaqsuesit austriak qe erdhi t'i mobilizqj n luft kto fise -R.D.), sepse, sot, nj pjes t madhe e ktyre flseve shqiptare, duke mbetur nn zgjedhn malazeze, jan sllavizuar krejt dhe kan hyr nn kishn ortodokse". Ndrsa Milan Shufllai shton: "Przierjen e forte t gjakut shqiptar e tregojn emrat e disa vllazrive t yjetra malazeze. (...) Kshtu pr shembull, serbt e sotm Vasojeviqt, Pipert dhe Ozrihniqt, ashtu edhe shqiptart: Krasniqt e Hott, dalin prej 5 vllaznve". (34). Pr t shtuar Memiqi duke thn: "t gjitha kto vllazri (mahall t PlavGucis - R.D.) prve disa familjeve t Hotit, n fshatin me t njjtin emr, prmbi Plav, e kan pranuar serbokroatishten si gjuh amtare, jan zhvilluar dhe paraqiten si Mysliman (prve disa rastesh t veanta n mesin e intelektualve)" (!) . Nga ky citt veojm se : 1. N fshatin Hot, prmbi Plav (Hoti i Kujit), t gjitha famil-jet jan t ktij flsi, shqiptare, e jo disa familje t Hotit..."! 2. Memiqi, sigurisht me qllim e len t paqart kohn se kur e kan pranuar "serbokroatishten si gjuh amtare"?! Me sig-uri jo nga koha pr t ciln, po bjm fjal - q nga shek. XVII-XVIII, por une mendoj se kjo sht br pas vitit 1912, t ciln gj do ta dokumentojm m von, n kt tekst, me ndonj prjashtim - kuptohet. 3. "Jan zhvilluar e paraqiten si Mysliman" - dihet, q nga viti 1971 - kur u

lejua zyrtarisht n ish Jugosllavi "kombi Mysliman" - e jo m pare, kur ishin t regjistruar si "Cernogorac", "Cernogorac-Musliman", "neopredelen" (i pa prcaktuar) etj. sikurse 'ishin edhe Vuthajt, Martinajt etj. 4. "Rastet e veanta n mesin e intelektualve" - jan ato raste kur ata intelektual kan rn n kontakt me historin e t parve t vet dhe kan pare se kush jan dhe ka jan, prandaj e ndiejn vetn si t till, sic e kan ndier t part e tyre, deri n vitin e mbrapsht 1912, kur kjo krahin (Nahija e Plavs dhe Gucis) ka rn dfinitivisht nn Malin e Zi, koh kjo, kur me dhun u jan ndrruar njerzve mbiemrat (duke i regjistruar q t gjith m prapashtesn sllave VIQ), madje edhe kombsia, dhe feja, kuptohet prkohsisht. Pr kt dukuri do t bjm fjal m von... T tillt q e ndiejn vetn se jan ata q kan qen gjith-mon, sic sht psh. Rexhep Ferri, po shtohen pr dite e m shum, sidomos pas masakrave n Bosne e Hercegovin dmth. pas demaskimit t parulls fallso sllavo-komuniste "Bashkim-Vllaznim". Prandaj pr ato familje q e dijm dhe sigurisht e dijn edhe ata vet se kan prejardhje shqiptare, pa marr parasysh se si e konsiderojn veten sot, shqiptare apo mysliman, do t'i regjistroj kryesisht n kt punim pa pra-pashtesn famkeqe sllave - VIQ, n mbiemra t tyre. Nse flasim n gjuhn e shifrave del se, duke filluar q nga shek. XVII e gjer m sot, n Krahinn e Plavs dhe t Gucis, kan jetuar e jetojn edhe sot prafrsisht 264 vllazri (mahalle) t flseve t ndryshme shqiptare apo malazeze, por edhe turke gj q ende s'sht vrtetuar se ka jan (me prejardhje). Prej tyre me origjin shqiptar-arbresh - gjithsej jan rreth 150 sosh, duke i prfshir ktu edhe ato t fsit Ku, q, sic tham edhe m lart, ka asish q ktu kan ardhur edhe si malazeze, kan mbetur t till (malazeze), ose jan shndruar sot n mysliman (si psh. Radoniqt). Por sidoqoft, sic e theksuam edhe m pare, dihet se ata jan me origjin arbreshe. Kt e ka vrtetuar disa her historia, kt e kon-firmon edhe M. Memiqi, kur thot: "... Dr. Jovan Erdelanoviq, prve Piroviqve dhe Mariqve i prmend vetm edhe Memiqt, edhe pse ata para asaj lajmrohen n viset e Tares (Potarjes), si pasardhs t banorve t yjetr parasllav (...) sht m se e sigurt se nga terreni i Potarjes u shprnguln n terrenin e Kuit". Se vrtet Memiqi ka origjin ilire, q ai e quan "para-sllave" tregon edhe ky citt: "pr zanafllln ilire t vet fshatit Kria (prej nga thot Memiqi se rrjedh) flet edhe Shpiro Kulishiqi, ku, n mes tjerash, thot: "Dshmin pr zanafllln e lasht t disa patronimeve (...) sic jan Kriet, Mataguzhet, Matarunget, Bukomiret, q pa kurrfar dyshimi mund t thuhet se jan trashiguar nga fiset e lashta iliro-romane t banuesve vlleh shqiptar". Bazuar n antroponime q na i kan imonuar t tjert shpeshher, historiant padashtas, e her-her edhe me ql-lim, kan nxjerr prfundime t gabuara lidhur me kto problme. Por, sidoqoft, faktet flasin vet dhe tregojn se ktu ishin ata Iliro-Arbresh-Shqiptar, t cilt s pari i ka ndar feja: n katolik dhe pravosllav (ortodoks) e pastaj edhe gjuha, gjegjsisht kombi,

pasi pravosllavt dalngadal jan br malazez!! Disa nga ata shqiptar q pranuan fen islame e humbn gjuhn e vet e sot e quajn vetn mysliman e nj pjes mbeti ashtu sic ishte shekuj me rradh - shqiptar. Kt m s miri e konfirmon edhe Zekeria Rexha kur thot: "... Shum banor t viseve periferike t vendit ton, n sim-bioze shum shekullore me fqinj etnikisht t ndryshm dhe numerikisht m t shumt u asimiluan ose duke marr fen dhe gjuhn e fqinjve sllav n veri, ose duke humbur vetm gjuhn si n Plav, Guci, Peshter, Senic, Novi Pazar, pr shkak t krushqive me femra boshnjake (sllave t islarnizuara). "Sipas studimeve q i ka br n kto treva, n vitet 1905-1908 Dr. Jovan Cvijiq, ka ardhur n perfundim se: n qytezn e Plavs dhe n 29 fshatrat e saj pr rreth ka pasur serbe ortodoks 207 shtpi, me 2.053 frym, serbe mysliman 705 shtpi, Arbresh ("Arbanasa") 878 shtpi. Sikurse ky perfundim t kishte qen i drejt, serbt dhe malazezt kishin prbr 11,6%, myslimant 39,9% e shqiptart 49%. Metod t njjt ka prdorur (n baz t gjenezs etnike t banorve -R.D.) edhe Andrija Joviqeviq, dhe ka ardhur gjer te prfundimi i njjt". sht pr t'u uditur se si M.Memiqi i konteston kon-kludimet e ktyre dy shkenctarve t njohur sllav, duke u bazuar n disa fraza pa kurrfar baze shkencore. Si "kundrfakt" pr operim Memiqi e merr familjen e ekajve t Gucis, gjoja se ajo ka prejardhje nga Hercegovina!? Prej Hercegovins paska kaluar n Triesh - Krahina e Tuzit e pastaj n Guci? Ngjashm shkruan edhe pr Delajt e Gucis, duke e vn kshtu n pikpyetje edhe origjinn shqiptar t Delajve t Shqipris - n rrethin e Shkodrs, pr t'i pranuar si Delaj t vrtet ata q gj enden sot n Krushevc t Serbis "t formuar si serbe". Por qllimi i tij sht i tejdukshm, ai me do kusht don ta paraqes kt krahin si krahin "boshnjake", krahin q s'duhet t'i takoj as Shqipris (shqiptarve) as Malit t Zi (malazezve), por vetm Bosnjs e Hercegovins (boshnjakve) sepse sipas tij nga Hercegovina e paskan origjinn (!) familjet: "Radenoviq, ekiq (...) Delani, dhe Selimoviqi (...) Analizat e situtes konkrete n terrenin e Gucis dhe t Plavs tregojn q vllazrit e shprngulura nga Trieshi jan zhvilluar dhe se paraqiten si Mysliman, t cilt ather quheshin "Boshnjake". Kjo s'sht fare e vrtet, aq m parkur dihet se nga Trieshi kan ardhur edhe Curanajt e Vishnjevs q, jo vetm se s'jan quajtur kurr "boshnjake" por, bile, as q kan pranuar t prvetsojn fen islame. Megjithat, edhe nse vllezrit q i cekm m lart kan origjin nga Hercegovina - sic pretendon Memiqi, prapseprap jan vllezri ilireshqiptare, e asesi "boshnjake". Kjo aq m tepr kur dihet se: "Pr vllezrit sllave n Mal t Zi dhe n Hercegovin me prejardhje shqiptar flet gjersisht edhe etno-logu i njohur Shpiro Kulishiqi (n veprn "O etnogenezi Crnogoraca" - R.D.)". Ose, V. oroviq, i cili "prmend sa e sa vllazri ilire-shqiptare t asimiluara

n Hercegovin, t cilat jan asimiluar n sllav si p.sh.: Zotoviqt n katundin Lubomir (nga fjala shq. perendi) (...) Mbiemri Arnautoviq tregon qart pr prejard-hjen e banorve q e mbajn". Prandaj Delajt, ekajt, Selimajt (Selimoviqt) etj, pr t mos u shkri n "boshnjake", apo n serbe, u shprnguln nga Hercegovina (?) kah trojet e banuara m dendur me shqiptar - s pari n Triesh e pastaj n Guci... Pr t shpjeguar gjoja teorin e tij absurde Memiqi vazhdon: "Si mysliman"boshnjak" u formuan dhe u zhvilluan vllezrit q u shprnguln nga rrethi i Shkodrs, gjegjsisht nga Hoti (Hoti - dihet se sht n rrethin e Plavs - R.D.), Gruda, Kastrati, Gruemiri dhe Lezha..." Por e pengojn at se: "Duke jetuar n struktur heterogjene t banorve, jeta e tyre e prbashkt ishte e prcjell me ndikime t llojllqjshme - reciproke. Po ashtu edhe Myslimant, "Boshnjakt" t cilt, sipas gjenezs s vet flllestare etnike, (?) s'kishin kurrfar lidhjesh me pjestart e kombsis shqiptare, i pranuan normat juridike q ishin normuar n Kanunin e njohur t Lek Dukagjinit. Nj pjes e madhe e myslimanve "boshnjak" e pranoi dhe e barti kapucin e bardh shqiptare - ksuln ("kege"), gjegj-sisht "qulahin", si dhe nj pjes t veshjes mashkullore. Duke e prvetsuar gjuhn serbokroate (bhet pyetja: Vall cfar gjuhe paskan folur kta "boshnjak etnik" para se t vijn ktu?? - R.D.) si gjuh t komunikimit n jeten publike. Ata gjithashtu i prvetsuan edhe ca shprehje t caktuara nga gjuha shqipe, posacrisht me rastn e prshendetjes. Kjo ka t bj vetm me myslimant "boshnjak" e jo edhe me myslimant malazez (!) Kshtu p.sh. edhe myslimant, edhe shqiptart (cka tregon se t dy palt kan qen shqiptare -R.D.) i prdorin shprehjet: "punambar" (puna e mbar); "mbar-pac"; "prtmir" (per t mir); dhe "boft-mir" (t bft mir) !!" Shihet pra qart se Memiqin e pengojn edhe ato pak fjal shqipe dhe pjes t veshjes shqiptare q i prdorin ende ish shqiptart - tani "myslimantboshnjak" t Plav-Gucis, me cka vrtetohet se tradita e nj populli zhduket vshtir... Per t'i arsyetuar tezat e veta per lidhjet e ksaj krahine me Bosnjn "boshnjakt" - Memiqi e gjen edhe nj prove, duke u shrbyer me nj citat t Andrija Joviqeviqit: "... prej ather (kur Bosnja okupohet nga A.H. - R.D.) blegtoria mbaroi (n Guci - cka s'sht fare e vrtet - R.D.)" Madje, sipas tij, Bosnja pati edhe shum dobi: "... nga ata ("boshnjakt etnik" t Gucis R.D.) u sol nj lloj i posacm delesh, t cilat quhen "rude"." Vlen t prmendet ktu se cdokush, prvec Memiqit, natyr-isht, e din se "Ruda" - si rrac e njohur e deleve, e ka prejard-hjen prej Peshterit, e jo prej Gucis. Jane t njohura "rudat e Peshterit". "sht mir" q Memiqi nuk pretendon q kt krahin t ia jap Kosovs, duke u bazuar n faktin se: "... Zyfer Musiqi ka ardhur deri te do far prfundimesh se ata (Musajt - ose si quhen sot Musiqet - R.D.) ne anen e Plave-Gucise me se pari u shperngulen nga territori i Kosoves, pas Luftes se Kosoves (s'e dijme se a kane marre pjese ne te? - R.D.) se me vone kaluan ne

territorin e Malesise se Shkodres, e pastaj perseri u kthyen ne Guci. Perndryshe, gjuha amtare e tyre eshte serbishtja..." (48). Nuk tregon Zyferi, apo Memiqi se ku e mesuan Musiqet serbokroatishten: Ne Kosove, ne Keimend apo ne Guci?? Per kete fare Zyfer Musiqi, Muhamet Mjeku shkruan: "Zyfer Musiqi ishte nga Plava, ithtar i politikes serbomadhe. Punoi ne Shkup, ne mesin e Mehmet Bashiqit (drejtor i Medreses se madhe ne Shkup) dr. Hasan Rebiqit dhe Favzia Hamziqit, qe kishte orientim proserb. (...) Me vone Zyfer Musiqi do te behet gazetar dhe ne Gazeten "Nas Dom" te myslimaneve te Jugut, do te yjelle vrere kunder partise Xhemietit dhe liderit te saj (Ferat Drages - R.D.) (...) Ai, nen ndikimin e serbomedhenjve, do te shkruaje zi e me zi per shqiptaret dhe do te thote se keta nuk ben madje te gezojne as autonomine fetare..." Duhet cekur ketu se organizata politike "Xhemieti" u for-mua ne Shkup me 18 dhjetor 1919, dhe "me vone behet e vet-mja mburoje e Levizjes clirimtare shqiptare ne truallin e Jugosllavise se vjeter". Pra, nga te tillet si Musiqi, e merr Memiqi lenden per "deshmite" e veta? Eshte per t'u cuditur se si Zyfer Musiqi nuk shkruan se eshte pasardhes i Jugoviqve apo i Kraleviq Markut!? Kur ne librin e Hasan I. Gjonbalajt: "Kelmendi", e gjejme se Musajt (Musiqet) e Plaves jane pasardhes te djalit te peste te Nil (Nike) Shejtit te Kelmendit - Palokes, i cili "u ven-dos ne jug te Plaves (...)" dhe i kishte "tre djem: Musen, nga i cili jane barqet Salihoxhajt Salihoxhiqi... (te paret e Z. Musiqit - R.D.). Kjo do te thote se Zyferi nuk paska ardhur prej askundi, por eshte kelmendas prej Nikcit, i vendosur ne Plaven e Kelmendit shekuj me rradhe, i cili per ta fituar nje grade te gjeneralit jugosllav (dhe ate pas vdekjes) mundohet te zhduke cdo gje shqiptare. Pjelle e mallkuai- e Kelmendit - do te thoshin pleqte tane!! Pas perfundimit te luftes Austro-Turke dhe thyerjes se kel-mendasve e shpernguljes se nje pjese te tyre ne Rrafshlarten e Peshterit, Porta e Larte, i ndermori te gjitha masat per forcimin e pushtet t vet n kt krahin. I ngriti dhe i forcoi t gjitha kshtjellat dhe fortesat q ishin shkatrruar gjat atyre luftrave, e para s gjithash at t Gucis n vltin 1700. Qysh n kohn kur ishte sanxhakbe n Shkodr, Sylejman pash Bushati, e drgoi pr sundimtar n Nahin e Gucis, nj dhndr t vetin nga nj familje feudale e Gruemirit t Shkodrs - Shabanagajve - sic u quajtn m von, q Memiqi mendon se: "Shabani ishte kapedani i pare i Kshtjells s Gucis dhe ai ishte dhndr i Sylejman pash Bushatit. Prmendet pastaj Ali-Begu, i cili nnshkruhej si "Kurd-aga" ose "Kurd-Alibeg". Prmendet n dokumentet e vitit 1724 (...), pasardhsit e tij jan: i vllau Mehmed Pasha - Gjyl Begu Hasan Begu - Ali-Beg Shabanagaj, gjegjsisht prej vitit 1880 Ali-pash Gucia, me t cilin prfundon loza". (52). Prejardhja e ksaj familje sht mjaft kontestuese. Pasi q edhe familja feudale e Plavs - Rexhepagajt, ka prejardhje prej t njjtit fshat t Shkodrs Gruemirit, dhe shpeshher pre-tendojn t paraqiten si nj vllazri me Shabanagajt e Gucis: "Sipas tij (Hamdija Rexhepagiqit - R.D.), por edhe

sipas t tjerve, i pari i Rexhepagajve, i cili u shprngul n Plav n fll-lim t gjysms s dyt t shek. XVII u quajt Veli. Prej Veliut sht i biri Mustafa dhe i nipi, Shabani. Shabani e pati djal Aliun, e Aliu djemt: Sylejmanin, Rexhepin e Shabanin (...) prej Shabanit - Shabanagajt". Sipas ksaj deklarate, del q kater gjenerata t ken jetuar vetm 30-40 vjet (prej viteve 50-ta ose 60-ta deri n vitet e 90-ta t shek. XVII) (?) Kur dihet se m 1695 Porta e largoi Sylejman Bushatin nga Shkodra, pr cka dhndrri i tij, Shabani - sundimtari i Gucis kundrshtoi, gj q e gjejm te vete Memiqi: "pushtetmbajtsit n Guci paraqiten si mbrojts t tij, dhe u bashkangjiten lutjeve q iu drejtoheshin Sulltanit q Bushatliun ta kthejn n pozitn q e kishte pasur deri ather". Pra sht e pamundur q pr 30-40 vjet t arrij brezi i katrt pr t'u martuar e marr pushtetin n Guci. Kur dihet se mesatarisht 30-40 vjet jeton vetm nj brez Prandaj nuk e shoh t arsyeshme ta analizoj m thell kt lidhje t beglerve t Gucis (Shabanagajve) me ata t Plavs {Rexhepagajve), sepse, n baz t asaj q u tha deri m tash, shihet qart se ajo s'qndron fare. E vetmja lidhje e tyre mund tjete prejardhja nga i njjti fshat, nse edhe ky fakt sht i vrtet? Nse Shabanagajt e Gucis nuk kan prejardhje nga "Horosani" (Kurdistani) -"kurd Alibeg apo Kurdaga" - sic thot Memiqi se nnshkruante m 1724 nj pin i tyre - sundimtar i Gucis. Mund t jet fjala "Kurd" - q e prdor al sundimtar edhe far titulli osraan, q ai i a bashkangjet emrit t vet per t'u dukur m i afrt me Turqit?? Apo nse Rexhepagajt nuk jane pasardhs t Cernojeviqve, gjegjsisht kushrinj t Petroviqve t Cetins: "Krajl Nikolla i prvetsoi si pasardhs t Petroviqve, e per at dicka shkroi edhe Dr. Branisllav Gjurgjev (!)". Per ta "dshmuar" kt Memiqi pastaj thot: "... se supozimi mbi origjinn shqiptare t Rexhepagajve s'sht i sigurt, tregon edhe fakti se asnjher, askush se mban mend se gjuhn shqipe e kan pasur gjuh amtare" (!?) Por Memiqin, si duket, ka nisur ta lr memorja. Prndryshe si mund t arsyetohet thnia e tij e mvonshme n t njjtin libr se: "Hysen-beg Rexhepagaj (Husi i Shaban Begut - R.D.) ka qen udhheqs i Nndegs s Lidhjes s Plavs (e ka fjaln per Lidhjen Shqiptare t Prizrenit - R.D.) sht hetuar si lufttar e aktiv i parezerv i asaj lvizje". Prve asaj, dihet mir se msuesit e par shqiptare pas clirimit nga nazifashistt n Plav e Guci (prvec Isuf S. Balidemajt e Syl B. Ahmetajt) ishin edhe Ahmet e Ragip Rexhepagaj - t cilt shqiptart e ktyre viseve s'i harrojn kur-r, dmth. paskan ditur shqip). Pastaj Akad. Jashar Rexhepagaj (Rexhepagiq) ligjron njlloj si n serbokroatishten, ashtu edhe n gjuhn shqipe n Universitetin e Prishtins, etj. N vitin 1711, kelmendasit prsri hidhen n kryengritje, t nxitur nga Rusia, nprmes t Vlladika Danillos - princit t Malit t Zi, t cilve u bashkohet edhe Kuci e Vasoviqi. Kryengritja dshtoi duke qen e sabotuar nga Venediku, por edhe pse psoi disfat vet Rusia nga ushtria osmane.

Kryengritje t tilla pati edhe n vitet 1737-1739, kur prsri Rusia, tani bashk edhe me Austrin, u hodhn n luft kundr Turqis. Austriakt, t ndihmuar nga kryengritsit kelmendas, kuas, vasoviqas, not, grud etj. e moren Novi Pazarin m 28 korrik 1737, per ta lshuar m 24 gusht t po atij viti, pasi u thye keq ushtria austriake afr Banjalluks. Pas ksaj disfate, Sanxhakbeu i Shkodrs i burgosi m se 300 malsor, kryesisht nga Kuci e Kelmendi. Nj pjes tjetr e kryengritsve kelmendas dhe malazias (m se 200 familje) u trhoqn bashk me ushtrin austriake n Panoni, nj pjes e t cilve u kthye m von n vendlindje, e pjesa tjetr mbeti atje ku edhe sot i gjejm pasardhsit e tyre. Kt e konfirmon edhe ky konstatim: "Shqiptart e flsit Kelmend i udhhiqte nj nga priftt e tyre, Sumo. U ngulitn n Srem, ku n rrethin e Mitrovics i themeluan fshatrat Hertkovci dhe Jarak afr Savs". Dihet se q nga ardhja e turqve n kto an, Krahina e Plavs dhe e Gucis u prfshi n prbrje t Sanxhakut (prefekturs) s Shkodrs, per t kaluar m von n at t Dukagjinit, Prizrenit (pas vitit 1877) dhe n fund n at t Pejes (pas vitit 1882). Q t gjitha kto Sanxhaqe bnin pjes n Elajetin e Rumelis. Prej vitit 1877-1912 ekzistonte Vilajeti i Kosovs me krye-qendr Prishtinn, m von Shkupin (pas vitit 1889). Sic kemi cekur edhe m lart, q nga fundi i shek. XVII, nga koha e sundimit t Sylejman-pash Bushatit n Shkodr, n krye t Nahis s Gucis, u caktua t sundoj familja feudale -Shabanagajt. Pronat (beglluqet) e ksaj familje ishin, kryesisht, n rrethin e Budims (Berane t sotm). Fituan besimin e Sulltanit dhe vendosn pushtet t paku-fizuar mbi kt krahin. Njri q u dallua m s shumti dhe q sundoi m s gjati n kt krahin nga kjo familje ishte, Gjyl Beu. N kohn e tij Nahija e Gucis, u shndrrua n Kapedani, ndrsa vet e muar titullin Kapedan i Gucis. Posa erdhi n pushtet i ndrtoi edhe krshllahet (kshtjellat) e veta n breg t Vrujs, afr Krshit t Kalas apo, sic quhet ndryshe, Krshi i Gekas, krejt me pune hangari n nj gjatsi prej m se 2 km. Nga rrnj e Rokopecit (te Krojet e Ali-pash Gucis - sig quhen sot), u bartn gurt dora-dors dhe, n popull, sot sht rrnjosur gojdhna se duke i bartur njerzit kta gur, i mallkonin kullat q po ngriteshin me shprehjen: "mbetshi shkret", dhe, sipas ksaj gojdhne, vrtet, kto kshtjella mbetn shkret m von. Ishte kjo koh kur Sanxhaku i Shkodrs ishte ngritur n Pashallk, dhe me t sundonin, pothuajse, n mnyr t pavarur, Bushatlinjt e Shkodrs. Ishte dalluar Mehmet-pash Bushati ose sic quhej - Plaku, por kulmin e zhvillimit dhe t pavarsis nga Sulltani e arriti Kara-Mahmut-pash Bushati, q e shpalli vetn Vezir i Shkodrs. Ky arriti t'i bj pr vete tregtart dhe zejtart e Shkodrs si dhe fist kryengritse t Malsis s Mbishkodrs, Dukagjinit dhe Mirdits. N vitin 1786 ai organizoi nj mbledhje me krert shqiptar, malazez, hercegovas dhe boshnjak, ku u formua "Lidhja e Konferencs Hire", e cila kishte pr qllim ta przr Turqin nga trojet e ktyre popujve, pjesmarrs

n konferenc. Dhe pas pregatitjeve t nevojshme u nisn n luft kundr saj. Lufta shprtheu n nntor t vitit 1787, dhe ishte aq e fur-ishme sa e trhoqi edhe vmendjen e Evrops. Malazezt, jo vetm se nuk iu bashkuan lufts, sic ishin marr vesh n Podgoric, por me ndrhyrjen e Rusis, e sul-muan Bushatliun pas shpine duke ia fundosur disa anije n Liqenin e Shkodrs, derisa ai ishte i zn n luft me Sulltanin. Kur e prfundoi luftn me Sulltanin iu kthye Malit t Zi q t hakmirrej, por n Betejn n Krus, m 1796 u vra nga malazezt. Pas vdekjes s Kara Mahmut-pash Bushatit, n krye t Shkodrs yjen Ibrahim-pash Bushati - i ligu, sic quhej nga shqiptart. Quhej kshtu, sepse filloi t bj ka i thoshte Sulltani. N vitin 1806 ky nisi fora t konsideruara pr shuarjen e Kryengritjes I Serbe. Populli i Plavs e Gucis, e posarisht kelmendasit, i penguan forat ushtarake t Ibrahim Pashs t kalojn npr territoret e veta n drejtim t Serbis: "Vrtetohet se kelmendasit e Gucis me admirim shikonin n sukseset e Karagjorgjit, si udhheqs t Kryengritjes s Paire Serbe, duke u sjell ndaj tij si ndaj njeriut, origjina e t cilit rrjedh nga kto maie, prandaj m 1806 dhe iu kundrvun nj njsiti t armatosur t Sanxhakbeut (Bushatliut - R.D.) t Shkodres, i cili neper keto ane u nis ne drejtim te Serbise per ta shuar kryengritjen. (...) Per shkak te kundervenies se ushtrise osmane ne rruge per ne Serbi, ne shenje hakmarrje i varen ne lumin Tamara 6 udheheqes kelmendas". Pas Ibrahim-pashe Bushatit, ne krye te Shkodres vjen Mustafa-pashe Bushatl. Ky perseri e konsolidoi gjendjen ne kete pashallek dhe fllloi te sundoje po ashtu thuaja pavare-sisht nga Porta e Larte. Ne kete kohe ne Jug te Shqiperise ekzistonte edhe nje shtet tjeter shqiptar Pashalleku i Janines, ne krye me Ali-pashe Tepelenen, me te cilin pashai shkodran ishte ne grindje e siper rreth caktimit te kufljve pas renies se Pashallekut te Beratit?! Vertete, ishte kjo nje perpjekje qe keto dy pashalleqe te bashkohen ne nje, e te formohet nje shtet i forte shqiptar. Ne lufterat qe u zhvilluan rreth Beratit me 1820-1821 (?!) muar pjese edhe sundimtari i Gucise, Gjyl Beu me forcat e veta, ne perberje te te cilave kishte edhe ortodokse te Vasoviqit, te komanduar nga Lakiq Vojvoda. Keto forca, te komanduara nga Mustafa-pashe Bushati e Gjyl Beu i Gucise muaren pjese edhe ne shuarjen e kryengritjes greke kunder osmaneve, ku mbeten deri ne vitin 1824. U zhvillua e ashtuquajtura Beteje ne More, ku pashai shko-dran pesoi disfate duke i lene 6000 ushtare ne fushat e bete-jes. Edhe sot pleqte e Vuthajve e permendin Luften ne More, prej te ciles thone se nuk jane kthyer shume njerez tane!! Mustafa-pashe Bushati, i angazhoi forcat e Gjyl Beut edhe ne Luften e vllahise kunder Rusise - gjate Luftes Ruso-Turke te vitit 1828. Dhe meqe pashai shkodran atje kishte shkuar pa deshiren e vet, e sabotoi luften, gje qe ua

mundesoi ruseve fitoren. Por Mustafa Pasha u hidherua pastaj "sepse ne rend te dites ne tavolinen e bisedimeve ruset nuk e parashtruan ceshtjen e autonomise se Shqiperise". Ne baze te ketij citati shihet se Mustafa-pashe Bushati luftonte per autonomine e Shqiperise, e kete lufte jo vetem se e perkrahte, por e ndihmonte edhe beu i Gucise. Sic dihet, pas shkaterrimit te Pashallekut te Janines, sull-tani donte ta hiqte qafe edhe ate te Shkodres. Per kete qellim e drgoi n Manastir Mehmet Rashid-pashn, i cili, pasi e bri t ashtuquajturn - Masakr t Manastirit, m 1830, ku i vrau prnjher 500 feudal shqiptar e sulmoi m 1831 pashain shkodran. N mbrojtjen e Pashallekut t Shkodrs u angazhuan edhe forcat e PlavGucis t udhhequra nga Gjyl Beu, t cilat e sulmuan Pejn dhe n Banjic u takuan me forcat boshnjake t udhhequra nga Hysein-Kapetan Gardasheviqi, i cili ishte aleat i Bushatliut shkodran. N forcat e Gjyl Beut kishte 300 gucias, 200 plavian e 150 vasoviqas. Pas plot nj' muaj dit lufte u kthyen per n Guci m 20 gusht 1831. Duke u kthyer n rrug per n Guci vdes Gjyl Beu, t cilin e trashigoi i biri, Hasan Beu. N betejat afr Prilepit, Tikveshit dhe n Babun, Mustafa-pash Bushati psoi disfat dhe u detyrua t trhiqet n kalan e Shkodrs nga e cila i rezistoi Sulltanit, derisa m n fund u detyrua t dorzohet dhe e internuan n Stamboll. Kshtu n vitin 1831 ra Pashallku i Shkodrs. M 8 nn-tor t atij viti arritn n Guci forca t shumta turke, t cilat fil-luan menjher me zbatimin e reformave osmane q kishin per qllim centralizimin e pushtetit, mbledhjen e taksave dhe zvendsimin e administrates vendase me npuns t rinj, lojal t Sulltanit. Prej ksaj kohe Krahinn e Plavs dhe t Gucis e ndajn nga Shkodra dhe ia bashkojn Kosovs, gjegjsisht Pejes (Sanxhakut t Dukagjinit). Pas nj sundimi t shkurtr t Hasan Beut, kajmekam n Kazan e Gucis emrohet i biri i tij, Ali-Be Gucia. Aliu e kishte t kryer shkolln e lart t oflcerve osman. Ktij trashigimtari t fundit t familjes s Shabanagajve t Gucis, M. Memiqi ia mvesh kto epitete (karakteristike): "Ka qen i arsimuar, dhe n marrdhniet e brendshme me pr-pikri i ka zbatuar ligjet e shtetit q i ka shrbyer, e n ndr-marrjet luftarake dhe n front i shfrytzonte diturit e fituara, guximin dhe aftsit personale (...) Edhe n situatat m t vshtira banort malazias q jetonin n Plav e Guci i gzonin t gjitha t drejtat qytetare dhe mbrojtjen, derisa n konfron-timet n front ka br cdo gj q luftn ta prfundoj me Atore (...) I ka takuar rrethit radikal t Lidhjes (s Prizrenit - R.D.) . Si edhe: "Ishte i ri, energjik, dhe i vendosur fanakisht pr mbrqjtjen e privilegjeve feudale dhe kufljve t Perandoris Osmane (dmth. Shqipris R.D.) ... prmendet se ka qen i aft, dhe se luftn e udhheqte mjaft me mend.

U ikte lvizjeve npr rrug e drejtime pr t cilat mendonte se jan t ruajtura mir (...) Ka qen i aft dhe trim. N traditn e popullsis malazeze sht mbajtur si kundrshtar i rrezikshm dhe njkohsisht si trim dhe njeri i drejt ndaj t gjith banorve t Perandoris Osmane, pa marr parasysh dallimet nacionale dhe fetare". Me nj rast e citon edo QuUafiqin, duke thn: "Ali Pasha (Gucia - R.D.) ka udhhequr me krahin m tepr se 50 vjet. Pr emrin e tij jan t lidhura shum luftra e deprtime Lugins s Limit. I fort, dhe i pafrik, i udhhoqi shum ushtri turke (lexo: shqiptare - R.D.) dhe personalisht merrie pjes n beteja. (...) Ka shum legjenda rreth fuqis dhe mundsive t tij, rreth sundimit t tij m t gjat (55 vjet) n Ballkan, pas Krajl Nikolls". Ndrsa Xheladin Gosturani pr pashain e Gucis thot: "Ali-pash Gucia ka qen personalitet politiko-shoqror me kultur dhe nj orator i shklqyer. Ai ishte i shquar pr t improvizuar fjalime e ligjrata t menjhershme, aty pr aty". (72). Gjat periudhs s sundimit osman, e sidomos gjat shek. XVII e XVIII u ndie nj zhvillim i hovshm i ekonomis n kt krahin. U zhvlua bujqsia, blegtoria, zejtaria dhe tregua me qiraxhinjt e saj dhe mercenarizimi apo shprblimi me t holla pr punn e kryer q, n popull, njihet me emrin rrogtaria. Bujqsia u zhvillua nprmes t sistemit t ciflligjeve dhe fshatarve t lire. N sistemin e cifcinjve ishin t prfshir zakonisht popullsia e krishter, e m s shumti vasoviqasit ose, sic quhej ndryshe, Polimja e Eprme. Ndrsa n Krahinn e ngusht t Plav-Gucis prej gjithsej 27 fshatrave, sa ekzistonin ather, sta-tusin e cifcinjve e kishin Martinajt, Budovica, Drezovica dhe Gjyriqi. Ndrsa, n pjest e tjera t krahins ekzistonin fshatart e lire, me pronat e veta private. Pronsia garantohej me Kanunin e Lek Dukagjinit dhe ishte e paprekshme. Deg e rendsishme e ekonomis n keto an ishte blegtoria, e cila, sic dihet, ishte deg kombtare e ekonomis shqiptare. Malsort visheshin nga duart e arta t femrave, t cilat nga leshi i dhenve bnin n vek ose thurnin cdo gj q nevojitej per veshje dhe nuk kishin nevoj per importimin e ktyre lloj artikujve. Prej degve t tjera t zejtaris prmenden edhe farkatart, argjendart, t cilt dalloheshin sidomos me prodhimin e ciga-rlluqeve ("cibukve"). Ishte e njohur edhe zejtaria shtpiake, tradit kjo q kultivohet edhe sot... N fund t shek. XIX n Plav dhe Guci ekzistonin m se 240 dyqane zejtare e tregtare, derisa n vitet e 50-ta t atij shek. Plava i kishte 30 dyqane, e Gucia 50 sosh. Me dhjetra e qindra tregtare e qiraxhinj kalonin kndej pari. Ishte e zhvilluar sidomos tregua me bagti, me lesh, patate e fasule. Tregtart gucias i eksportonin prodhimet e veta deri n Selanik. N Guci n cdo tetor mbahej panairi tregtar "ku merrnin pjes edhe tregtare nga gjith Rumelia" (74). Kan mbetur t shnuara n analet e historis, sidomos qiraxhinjt e Gucis.

Me nga 2000 kuaj t ngarkuar "hun e buz" - si thon n kto an, kalonin rrugve npr t cilat mezi kalonte kmbsori, duke i mbajtur lidhjet tregtare me Pejn, Prizrenin, Gjakovn, Shkupin, Shkodrn e Kotorrin. Ruajtjes s ktyre rrugve dhe lidhjeve, turqit i kushtonin kujdes t madh. Kshtu p.sh. kelmendasit ishin liruar nga tatimet (haraci) me kusht q t sigurojn rrugt q shpienin nga Gucia per bregdet dhe Shkodr. Filloi t paraqitet edhe mrgimi, n fillim ai stinor e pastaj edhe m i gjat. T varfrit ua msynin qendrave t pasura per pune: Shkodrs, Pejes, Prizrenit, por edhe Selanikut e Stambollit. Kshtu pra edhe n kt krahin q me koh u b shtreszi-mi i popullsis: - Klasa e lart - q e prbnin agallart dhe beglert (Shabanagajt, Omeragajt, Rexhepagajt, Pashajt etj). - Fshatart pa tok - q u shndrruan n medites dhe qirax-hinj, dhe - Fshatart e lire - shumica fshatar.

Krshllahet" e Gucis - vizatim: C. Qullqfiq - Ushtaraket - qe do here ne Guci ishin te stacionuar rreth 500 ushtare osmane... Dihet se 47% e popullsise se gjithembarshme jetonte ne qytet -Plave e Guci, e pjesa tjeter ne katunde. Marredheniet shoqerore rregulloheshin sipas Kanunit te Leke Dukagjinit: familja, trashigimia, shitja e prones (t'i shitet me te afermit), martesa, gjakmarrja, sullet etj. Kishte lulezuar edhe arkitektura. Jane te njohura kullat shqiptare te ndertuara prej guri nga dora e dibraneve te cilat edhe sot po i qendrojne dhembit te kohes. Ishin tri kateshe dhe te mbuluara me derrasa druri. Krahas tyre, sic kemi cekur edhe me larte, u zhvillua edhe arkitektura e orientit, duke punuar xhamia, hamame, etj... SHEKULLI XIX

Q nga fillimi i ktij shekulli te shqiptart, si edhe te popujt e tjer t Ballkanit u ndie dhe filloi nj lvizje e gjall kom-btare per liri dhe pavarsi, nga sundimi shumshekullor osman, i cili tani m ishte t thuash i kalbur. Sic dihet, dhe sic kemi cekur edhe m lart, kah fundi i shek. XVIII dhe n 30 yjett e para t shek. XIX n Shqiprin e Veriut, gjegjsisht n Shqiprin e Eprme, pothuajse, pavar-sisht nga Porta e Lart, sundonte familja feudale shqiptare e Bushatlinjve t Shkodrs, duke filluar prej Mehmet Pash Bushatit (Plakut), Kara Mahmut-Pashs e deri te Mustafa-Pash Bushati. Pra, edhe Krahina e Plavs dhe e Gucis ishte pjes e ktij pashallku t fuqishm shqiptar dhe e ndau fatin me t gjith shqiptart e tjer q udhhiqeshin nga kta sundimtar t aft e trima, q luftuan per liri e pavarsi t plot, ashtu sikurse luftoi edhe Ali-pash Tepelena n jug t Shqiprsi. Por, pas rnies s Pashallkut t Shkodrs, n vitin 1831, edhe kjo krahin i prjetoi represaljet hakmarrse t anadol-lakve, t cilt i zvendsuan npunsit vendas - shqiptare me ata osman. Filluan t'i krkojn e t'i mbledhin taksat per sa e sa vjet q s'ia kishin paguar Sulltanit, t mbledhin rekrut, etj. Per t gjitha kto abuzime dhe represalje, populli shqiptar, e para s gjithash ai i Shkodrs, reagoi ashpr duke shprthyer n kryengritje t parreshtura, t cilat e prfshin edhe Malsin deri n Ulqin, Tivar, Podgoric, Kolashin, Guci, Plav, Berane, Rozhaj, Peje, Gjakov, Mirdit etj. - sic qe p.sh.: ajo e vitit 1835 e udhhequr nga Hamz Kazazi, Dasho Shkreli etj. n t cilat muarn pjes m se 10.000 kryengrits, pa dallim feje e krahine. Qeveritari i Shkodres, Hafiz Pasha i kerkoi nga Porta e Larte edhe 10.000 ushtare te tjere dhe ra ne ujdi me Vlladiken (sundimtarin) e Malit te Zi qe ai t'i ndihmoje me ushtrine e tij ne menyre qe ta shuaje kryengritjen, e si shperblim "t'i leshonte atij toka ne veriperendim te Liqenit te Shkodres". Por, si duket, Vlladika i Malit te Zi nuk pati guxim t'i sulmo-je malesoret trima, por me fort i konvenonte qe te vazhdoje kryengritja e kur te dobesohen mire, edhe Turqia, edhe male-soret, atehere t'i sulmoje e te grabiste sa te doje toka nga ata!I Per shuarjen e kryengritjes erdhi vete Valiu i Rumelise dhe sekretari i Sulltanit, Vasaf Efendiu me me teper se 30.000 ushtare, te cilet, duke pare se gjendja ishte tejet serioze, u detyruuan t'i pranojne disa kerkesa te kryengritesve duke e larguar edhe Hafiz Pashen nga Shkodra, e duke e zevendesuar rekrutimin e malsoreve per ne ushtri te Sulltanit me nje takse simbolike. Keto kryengritje te malsoreve dhe keqesimi i gjendjes se tyre pas renies se Pashallekut te Shkodres i shtuan apeutet e Malit te Zi per zgjerimin territorial duke i vene ne rrezik permanent viset shqiptare ne kufi me te. Jo vetem Mali i Zi, por edhe qarqet sunduese te vendeve te tjera te Ballkanit, duke e pare gjendjen e veshtire te popullit shqiptar ne te cilen gjendje e kishte katandisur pushteti shumeshekullore osmane, filluan t'i hartojne planet e veta ekspansioniste per pertrirjen e perandorive mesjetare, prapa te cilave

qendronte Rusia cariste, e cila planifikonte qe nepermes te tyre te dominoje ne Ballkan dhe ne Mesdhe. Por, dalloheshin ne kete drejtim Serbia dhe Mali i Zi, te cilat, duke e shfrytezuar gjendjen e tendosur dhe eksplozive ne Shqiperi, filluan t'i zbatojne planet e kryeministrit serb - Ilia Garashaninit, per okupimin dhe copetimin e tokave te saj. Dhe, duke u bazuar ne tezat shoveniste e pseudoshkencore te lansuara nga historianet serbomedhenj e antishqiptare te tipit te Jovan Cvijiqit: "Se shqiptaret perbenin nje etnitet me kom-besi ende te pakristalizuar e te pa percaktuar", ata shpejtonin te lidhin marreveshje ne mes veti per keto qellime grabitqare. Keto marreveshje djallezore, ata filluan edhe t'i vejne ne zba-tim, duke filluar qe nga fundi i viteve 40-ta te shek. XIX, ather kur hordhit barbare malazeze filluan t'i sulmojn par-reshtur tokat shqiptare. N kto rrethana shqiptart ishin t detyruar t luftojn n dy fronte: kundr sulmeve grabitqare e pirateske t shteteve t Ballkanit e n rend t par kundr Malit t Zi - kur sht fjala per popullin e Plavs e t Gucis me rrethin dhe kundr refor-mave centraliste t Sulltanit - Abdyl Mexhidit q i nxorri n vitin 1839 me emrin TANZIMATI. Kto reforma prej fshatarit shqiptar krkonin detyrime (taksa) t reja dhe ushtar, duke sjell ktu funksionar t rinj, t cilt filluan t sillen jashtza-konisht keq me popullin. Q t mund t'i zbatojn edhe n viset malore kto reforma dhe per ta kufizuar autonomin e tyre, Porta e Lart, kah fun-di i viteve t 50-ta e formoi n Shkodr nj komision t posacm t "Xhibalit" (Malsis) t cilin e prbnin 26 prfaq-sues t 26 bajraqeve t rrethit t Shkodrs q merrnin rrog t posacme dhe n secilin barjak e caktoi edhe nga nj "bylyk-bash" i cili kishte autorizimet e nj qeveritari osman per zba-timin e reformave n fjal. Kto reforma t Sulltanit e prfshin edhe Krahinn e Plavs dhe t Gucis duke ua ngushtuar her pas here edhe autonomin ktyre malsorve t cilt i pritn me kryengritje, sikurse cdo krahin tjetr shqiptare. Sa her q qeveritart osman krkonin rekrut dhe taksa t reja, sic qe rasti me Teufik Efendiun, n vitin 1856, ky pop-ull ngrihej n kryengritje dhe s'prkulej, por krahprkrah me malsort e rrethit t Tropojs, me t cilt i lidhte nj miqsi tradicionale, t udhhequr nga trimat e atyre maleve si: Binak Alia, Sokol Rama e Shaqir Curri i thyen pashallart osman njrin pas tjetrit dhe at n vitet: 1845, 1847, 1860, 1862, 1867, 1868 e kshtu me rradh, duke pasur kujdes q cdo her ta mbajn t siguruar kufirin me Malin e Zi. Udhheqs t ktyre kryengritjeve antiosmane nga Gucia me rrethin ishin: Osman Omeraga, Bali Dema i Martinajve, etj. Ndrsa nga Plava dalloheshin: Zeqo e Jakup Ferri, Man-ag Shehu, Adem Shahmani etj. Kta trima u shquan sidomos n kryengritjen e korrikut t vitit 1847, e cila e kishte prfshir Shqiprin e Jugut, t udhhequr nga Zenel Gjoleka, at t Mesmen dhe t Veriut, sidomos Plaven e Gucine. Per perleshjet e pergjakshme gjate ketyre kryengritjeve ne Plave tregon edhe kenga popullore:

"Qaj bimbashi mire peveti: Ku i ka kullat Jakup Ferri? Ne kershllaja h'ate kryeshehri Me nizam iau ka qite rrethin, me nizam i ka rrethua, top e pushke iau ka leshua? Ishin keto kryengritje e shperthime gjithepopullore te viteve 30-70-ta te shek. XIX per shkak te "pakenaqesive te grumbul-luara prej kohesh si rezultat i shtypjes kombetare, i shfry-tezimit ekonomik dhe i abuzimeve te administrates centraliste, burokratike, te vendosur nga Porta e Larte". Ne kohen e te ashtuquajtures Lufte e Krimese, lufte kjo Ruso-Turke e viteve 1853-1856, sikurse shume here me pare, edhe kesaj here, Rusia Cariste i ftoi ne ndihme Serbine dhe Malin e Zi, duke e derguar ushtarakun e vet atje, J.R. Kavalevskin. Ky erdhi ne Cetine dhe menjehere i organizoi kryengritjet ne keto dy shtete te Ballkanit me qellim qe t'i nxir-rte telashe Turqise e te mos angazhoje ajo forca te shumta ne Krime. Princi i Malit te Zi, Danillo Petroviqi me instrukcionet e Kavalevskit i nxiti Vasoviqasit ortodokse te cohen ne kryengritje dhe te shkeputen nga Turqia duke iu bashkuar principates se tij. Per kete qellim ai i ndihmoi ata edhe me ushtare malazeze. Kjo gje e ngacmoi Ali-be Gucine, i cili i kishte cifligjet e veta ne Vasoviq, por edhe pse nga Mali i Zi parashihte nje rrezik permanent per Gucine i cili i futej te pragu i deres. Begu i Gucise ne kete kohe grumbulloi nje ushtri te madhe, duke e shfrytezuar perparesine e njohjes se terrenit dhe gatishmerine e shqiptareve per mbrojtjen e tokave te veta dhe arriti t'u dale pas shpine forcave malazeze, te udhehequra nga Jole Piletiqi, t'i rrethoje duke i shpartalluar pothuajse ne teresi - ne rajonin e Vizitorit, me 9 shkurt 1854. Pasi filloi ta shkele Vasoviqin me zjarr e me hekur, u detyrua t'i kthej forcat e veta n Guci, pasi q Milan Vuku-Vojvoda (Duka) i ktij fisit: "... e luti ta pengoj deprtimin e mtut-jeshm t njsiteve t tij n Polimjen e Eprme, q t mos e shkatrroj krejtsisht popullsin". Ishin kto beteja t prgjakshme q s'mbaheshin mend n kto an, pas t cilave m se 120 krena t prer malazezsh u solln n Plav e Guci!! Pasi Rusia e humbi luftn n Krime dhe ushtria malazeze q kishte ardhur t'i ndihmoj Vasoviqit (rreth 3.000 veta) e humbi luftn, duke psuar disfat t thell, ather vasoviqasit u qetsuan, por prkohsisht... Per qetsi n kt rajn ishin t interesuara edhe Franca -q kishte ndikim n Mal t Zi dhe Austria - q kishte filluar t'i forcoj pozitat e veta n Shqiprin e Veriut, ku e kishte fituar t drejtn ndrkombtare per mbrojtjen r katolikve t rrethit t Shkodrs, e q t dyjat iu friksoheshin deprtimit t ndikimit rus n kto an. Princi Danillo Petroviqi, nuk qetsohej dot, duke pretenduar q t'i zgjerqj sa m shu kufijt e Principats s vet. Dhe q nga vera e vitit 1857 filloi prsri

ta nxis popullsin pravosllave t ktyre anve t ngritet n luft per t'u bashkuar me Mal t Zi, po me t njjtn fe. Se vrtet autoritetet osmane n Shkodr iu friksuan ksaj thirrje, tregon fakti se Valiu i Shkodrs, Mustafa Pasha, m 17 shtator 1857, e drgoi n kto an Mehmet Ali-Pashn, t njo-hur me emrin Maxhar Pasha, bashk me 9.000 ushtar, shu-mica e t cilve ishin shqiptar. Ky u vendos n fshatin Arzhanic t Plavs dhe i ftoi krert e Vasoviqit n nj takim per t biseduar per rrjedhat e mtutjeshme... Me ndrmjetsimin e konzullit francez n Shkodr (nga i cili krkoi ndihm princi Danillo), i cili udhtoi per n Guci m 23 shtator 1857, u evitua nj gjakderdhje e madhe dhe Maxhar Pasha u kthye per n Shkodr, m 29 shtator 1857. Pasi ai u largua nga Gucia, vasoviqasit, t nxitur prsri nga Knjazi i Malit t Zi, refuzuan ta njohin sundimin osman n kto an dhe tash taksat filluan fia paguajn Cetins. T brengosur nga situata e acamar, pes fuqit e mdha: Franca, Rusia, Anglia, Austria dhe Gjermania m 12 gusht 1858 ia filluan caktirnit t vijs kuftare n mes t Malit t Zi e Turqis. Se si u caktua ky kufl arbitrar - pa pjesmarrjen e shqiptarve, gjegjsisht banorve t Krahins s Plavs dhe t Gucis, kullosat dhe tokat e t cilve rrezikoheshin, shihet m s miri nga procesi i mbajtur nga pala ruse gjat kryerjes s ksaj pune: "... kur komesart (antart e komisionit ndrkom-btar - R.D.) i pyetnin fshatart (malazez - R.D.) se ku sht lumi Tara, i cili duhej t shrbente si kufl, vasoviqasit i dr-gonin n brigjet e Limit duke thn: Kjo sht Tara. Ky mashtrim bri q t shtyhet kuflri e q Vasoviqi t mbetet i MalittZi". Kshtu n vitin 1860 muar fund kuflri i ri, i cili Malin e Zi e zgjeroi gjer te fshati Krushev, 5 km n veri t Murines, duke ia ln kt fshat dhe mbar Vasoviqin Malit t Zi?! Ndrsa, Murina, s bashku me Arzhanicn e Velikn i mbetn Turqis, gjegjsisht Plavs dhe Gucis. Kshtu pra kuflri me Mal t Zi u vendos n Qafn e Previs dhe "... Prej ather e gjer n Kongresin e Berlinit, kufljt e Kazas s Gucis, kryesisht prputhen me kufljt e mesjets, t 'Zhups s Plavs'". Se vrtet ishte ktu fjala per nj krahln shqiptare e vrte-ton edhe udhprshkruesi francez, Ami Bue, q kaloi npr t diku n vitet e tridhjeta t shek. XIX dhe e cilsoi Plavn e Gucin si qytete shqiptare. Edhepse prfltoi prona mjaft t medha n Polimje, prapseprap princi Danillo i Malit t Zi, edhe pas nnshkrirnit t protokollit mbi kufljt n Stamboll, nuk hoqi dor nga ten-dencat per ta zgjeruar Malin e Zi edhe m shum n dm t Krahins s Plavs e Gucis!! Ksaj rradhe krkoi nga popullsia me fe ortodokse (pravosllave) e Veliks t shkputen nga Kazaja e Gucis, gjegjsisht nga Perandoria Osmane dhe t'i bashkohen atij. Pasi q velikasit e pranuan ftesn e tij, krert e Malsis s Gjakovs, Rugovs dhe Plavs e Gucis me rrethin, t zemru-ar q vasoviqasit, t cilt i konsideronin si shqiptare pranuan t'u bashkohen malazezve q me ta i lidhte

vetm feja, e n nj mngjez hert e sulmuan Velikn n befasi, duke i vrar m se 20, e zn robr m se 50 sish (velikas). Kshtu Velika u detyrua njher per njher t heq dor nga planet per ndarje nga krahina, t cils i takonte etnikisht dhe territorialisht. Madje nuk u przien as gjat luftrave t viteve 1877-1880. Trupat okupuese Serbo-Malazeze gjat viteve 1876-1878, fil-luan t'i shprngulin shqiptart me dhun nga shtpit e veta shekullore. Dmth. bnin spastrime etnike sipas porosis s P.P. Njegoshit: "Q vendi t spastrohet nga ata q nuk bajn kryq". (Da se oisti od nekrsta)!! (21). Malsort shqiptare, t cilt n fillim t ktyre luftrave kishin marr premtime nga Knjaz Nikolla (i cili i ftonte n luft t prbashkt) se Mali i Zi nuk do t rrezikoj tokat shqiptare, por do t zgjerohet n drejm t Hercegovins, tani u gjendn t zhgnjyer kur ai krkonte haptas q kuflri i shtetit t tij t mbaroj n lumin Dri?! "Milan Vuku (i pari i Vasoviqit - R.D.) i sulmoi karakollet n Previ dhe krcnohej rreziku ta sulmoj edhe Gucin. Erdhi deri te konfrontirni edhe n sektorin tjetr - kah Grari". U luftua edhe n Greben e Vizitor... Kshtu pra populli i ksaj krahine u desht t rrinte me pushk n dor gjat gjith atyre viteve, (1875-1877) kur u zhvilluan edhe t ashtuquajtura Luftra t Polimjes e t Moras (1876). Pas nj lufte t rrept n Luginn e Limit, forat malazeze q ia kishin msyer Plavs, thehen keqas dhe ushtria shqiptare vihet n ndjekje t tyre. N Mora, nj fshat afr Podgorics, i rrethuar me male, i prshtatshm pr qendres, forat shqiptare shprndahen pr t pushuar dhe pr t'u ushqyer. Malazezt, t cilt i kishin zn pritat atypari, iu ran n befasi shqiptarve, ku u zhvillua nj nga betejat m t prgjakshme. Lufta u zhvillua gjoks pr gjoks, duke i prdorur thikat e bajonetat. N kto beteja u dalluan edhe shum trima nga Rugova, si bie Cala: Zhuj Selmani, pr t cilin rapsodi popullor kndoi: "Zhuj Selmani me kapakli, Flak t kuqe e tym t zi, Kah len Dielli, kah merr Hana, Zhuj Selman nuk ban ma nana"! Ndrsa nga Plava e Gucia me rrethin u dalluan: Bilall Shehu, Man-ag Shehu dhe Zeqo Ferri - i vllai i Jakup Ferrit, i cili u vra n Polimje m 1875. U vran edhe Uk Bacaj, Shaban Gjika, Zenel Shabaj, pastaj Bajraktari i Gashit - Haxhi Brahimi me gjith djal, e u plagos ai i Krasniqes - Isuf Karnen. (25). Kt gjendje kaq t rnd e vshtirsonte edhe qndrimi i fuqive t mdha q tokat shqiptare i kishin shndrruar, t thuash, n nj monedh pr kusuritje n mes veti.

Kjo u pa m s miri n Paqen e Shn Stefanit, n mars t vitit 1878.

Vilajetet shqiptare ne kohen e krizes lindore Nga Shkodra, me 27 prill 1878 konsulli francez e lajmeronte Parisin se: "Plava e Gucia jane te vendosura te kundershtojne me force pushtimin e tyre (...) qendrim te njejte mbajne edhe malesite katolike te Kelmendit, Kastratit e Hotit". E kjo u vertetua edhe nga protestat qe popullsia e Pejes, e Gjakoves dhe e Gucise ia derguan me 10 maj 1878 ambasadorit t Frances n Stamboll ku, n mes t tjerash, thuhej: "... Vendi n t cilin banojm q n koht e lashta, quhet vendi i Shqiptarve (...) Perse duhet t'i nnshtrohemi administrates, (...) m mir me thn skllavris ruse? Cila ndrgjegje do t pranonte kt? N emr t cils drejtsi do t urdhrohej kjo? (...) Gjurmt q kemi ln afr kishs s Moracs (1876 - R.D.) nuk jan zhdukur ende (...) Nuk do t'u lshojm malazezve e serbve asnj pllamb t toks son". Komiteti i Stambollit n krye me Abdyl Frashrin, n kt situate vendos q t thirret nj kuvend gjithshqiptar n Prizren. Por "... pr t mos shkaktuar reagimin e hapur t organeve qeveritare osmane, Komiteti i Stambollit (...) nismn pr t thirrur zyrtarisht Kuvendin kombtar, ua la formalisht qarqeve t moderuara. Thirrjen e lshoi qysh n fund t prillit, nj nga prfaqsuesit m t shnuar t ktyre qarqeve - Ali bej Gucia (m von Ali-pash Gucia), pronar i madh tokash dhe armik i vjetr i Tanzimatit. Si vend pr mbledhjen e Kuvendit kombtar u caktua Prizreni, n at koh qyteti m i madh i Kosovs". Kt gj u mundua ta pengoj Porta e Lart: "Pr kt qllim ajo thirri n Stamboll, n fund t majit, per-sonalitetet m t dgjuara t jets politike shqiptare, si Iliaz-pash Dibrn, Ali bej Gucin, Abdyl Frashrin, Ymer Prizrenin, Ahmet Korenicn, dhe disa dhjetra t tjer, ndaj t cilve ushtroi pr disa dit me radh nj presion t fort pr t'i

detyruar q t zbatonin platformen e saj islamike. Madje figu-rat q nuk u nnshtruan, Porta u prpoq t'i mbante n Stamboll, me pretekste t ndryshme, pr t penguar pjesmar-rjen e tyre n Kuvendin kombtar. Por ata u nisn pr n Prizren pa lejen e saj". N kuvend muarn pjes delegate nga t gjitha krahinat dhe shtresat e ndryshme t popullit t shumvuajtur shqiptare, por t pathyer e t paprkulur dhe m 10 qersbor 1878 (3 dit para se t filloj Kongresi i Berlinit) e formuan Lidhjen Shqiptare t Prizrenit, e cila, si? dihet, e caktoi programin e vet politik. Kjo lidhje gjithshqiptar u shtri n t kater vilajetet q ishin t banuara me shqiptare, duke i formuar komitetet dhe degt e veta, sidomos n krahinat e rrezikuara drejtprsdrejti nga vendimet e Shn Stefanit dmth. edhe n Krahinn e Plavs e Gucis. (32). Vendimet e Shn Stefanit, q Rusia ia imponoi Turqis me luftn e vitit 18771878, i kundrshtuan Anglia, Franca, Gjermani, A-H dhe Italia - q ia kishin frikn shtrirjes s influ-ences Ruse n Ballkan dhe vendosn t thrrasin Kongresin e Berlinit. Sic dihet, Kongresi i Berlinit, q i filloi punimet m 13 qer-shor 1878, prve viseve t tjera, edhe Krahinn e Plavs e t Gucis ia la Malit t Zi, ashtu sic ia pat ln edhe ai i Shn Stefanit?! Duke mos i prfill fare krkesat legjitime t popullit shqip-tar dhe t Shqipris t ciln kancelari Gjerman, Bizmarku, q njhersh ishte edhe kryesues i kongresit, e njihte "Vetm si shprehje gjeografike"!? Derisa delegacioneve t Serbis, t Greqis, t Bullgaris, t Rumanis e t Malit t Zi iu lejua pjesmarrja n Kongres, atij t Shqipris, n krye me Abdyl Frashrin, jo. Prandaj Lidhjes Shqiptare s'i mbeti rrug tjetr prve se ta marr n duart e veta fatin e atdheut dhe me formacionet e armatosura popullore t'ua vr gjoksin kufjve t atdheut t vet etnik. Kshtu ndodhi edhe me Plavn e Gucin, krahina kto m t rrezikuara shqiptare, nga forat e Knjaz Nikolls. "Kur Ali Beu (Gucia - R.D.) muar vesh pr vendimet e Konresit t Berlinit, bisedoi me popin ortodoks - pravosllav n Guci (Risto Vujosheviq) dhe e njoftoi pr mundsin e konfron-timit me Mal t Zi. I propozoi atij se nse ata (malazezt) soli-darizohen me Malin e Zi, menjher duhet ta lshojn Gucin dhe Plavn, n t kundrtn mund t qndrojn aty, por vetm si lojal. Popi Vujosheviq dhe malazezt e Palv-Gucis, e zgjodhn kt t dytn. Gjat kohs s situatave m t vshti-ra dhe prleshjeve t prgjakshme askujt si "mungoi as qimja e flokut", e qndrimi dhe sjellja e tyre ishte pa vrejtje. Nuk shkuan n front, por e ndihmonin materialisht lvizjen e rrezistencs s Plavs e t Gucis, sepse sigurisht asaj s'mund t'i ikshin". sht fjala ktu pr nj krahin me rreth 10.000 banor, t shprndar n 29 fshatra dhe 2 qyteza me 7.500 banor (Plava 3.500 e Gucia 4.000 banor, me 680 shtpi). Krahin kjo q kryesisht banohej nga shqiptart-mysliman (termin ky q tani shpesh po e keqprdorin historiant dhe autort e

ndryshm, duke e cekur vetm nocionin MYSLIMAN, pa e pr-mendur fare nocionin shqiptar, ose e thon "shqiptar e mysli-man"?!) e disa t fes katolike, t gjith t gatshm per t vdekur duke i mbrojtur trojet e t parve. N Guci jetonin edhe nja 50 familje ortodokse-pravosllave. Me t marr lajmin per vendimet e Berlinit, gjegjsisht per prtrirjen e vendimeve t Shn Stefanit n lidhje me kt krahin, populli i saj u mobilizua i tri dhe iu drejtua per ndih-m krahinave t tjera shqiptare, q rapsodi popullor e prm-bledh kshtu: Qashtu Plava letr ka shkrue, Krejt Kosovs ia ka ue, "Oj Kosov ti kjofsh bekue! A po vjen ti me m' ndihmue a po m' duhet me u farue?" "Dhnja e Krahinave t Plavs e t Gucis Malit t Zi e tron-diti jo vetm popullsin e ktyre anve, por edhe gjith Shqiprin. Kudo hidhej kushtrimi, per bashkim e mbrojtje. Gjendja paraqitet e nder. N t gjith vendin u ngritn zra t fuqishm proteste. N shum e shum qytete t vendit gjat korrikut e gushti t vitit 1878, masat popullore u betuan pr-para Degve t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit se do t luftonin deri n fund per t mos lshuar asnj pllmb toke t banuar me popullsin shqiptare". Kt e konfirmon edhe knga popullore: "Kur n Kosov fjala ka shkue, I madh e i vogl ta jane ue, Desh e dath qysh jane qillue ta kah Plava kan t'flllue". Por "m tepr se kudo tjetr, mobilizimi i prfshiu banort e Plavs dhe t Gucis. Shqiptart, t cilt prbnin shumicn drmuese t ktyre dy krahinave, u vun n gatishmri t plot, duke vzhguar dit e nat lvizjet e ushtrive malazeze prtej kufirit". Nga Rugova u lshuan me qindra vullnetar, t udhhequr nga Kadri Bajri, el Shabani, Zhuj Selmani, Dem Isufi me t nipin Rexh Avdiun et). "Pr Rexh Avdiun, thuhet se ka qen aq trim sa e ka pasur trupin shkall-shkall nga t prert me jatagan me armiqt"! Pjesmarrjen e rugovasve n mbrqjtjen e Plavs dhe t Gucis me rrethin e dshmojn edhe kta rreshta: "Zo ka kan Rugova t'par? Jah Salihin bajraktar, Hajdar Fekun gazali, Rexhe Avdia pak prmi Se n'Nokshiq i paskan shti".

Erdhn vullnetar edhe nga Peja, Podguri - n krye me Nuro Kurtin e Kurt Azllanin, nga Gjakova - n krye me Sylejman Vokshin, Nikaj-Merturi me Prei Tulin, Prizreni, Luma, Gashi, Krasniqja, etj. Madje edhe nga Kurveleshi i largt, n krye me Bido Gjolekn. Ishin gati pr nisje edhe forat e Tetovs, Matit etj. Prve forcave luftarake, n Guci arritn edhe shum kar-vane nga t kater ant e Shqipris. Peja i drgoi menjher 500 thas miell, Prizreni 300 pushk "martina" me 100 ark fishek, etj. Kur jemi te ndihmat nga Kosova duhet patjetr t pr-mendet patrioti Haxhi Zeka nga Peja, i cili "Jo vetm se ishte nj ndr organizatort e drejtuesit kryesor, krahas Ali Gucis, Jakup Ferrit, Ali Ibrs, Mie Sokolit, Qerim Delis, etj. pr mbrqjtjen e trojeve tona, por mbajti me shpenzimet e tij, me buk dhe ushqime, fort popullore t Pejs gjat gjith kohs q qndruan me pushk n dor pr mbrqjtjen e kufljve verior t Shqipris". N luft arritn kah fundi edhe dibrant trima. Ardhjen e tyre e ilustron edhe knga popullore: "Ni takam q jan Gjakovas, Bajn yrysh e hidhen n'topa Hidhen n'topa e hidhen n'gryka Bajn shyqyr se na vjen Dibra"! Por, si zakonisht, nuk mbeti prapa as Shkodra trime, edhepse krahina e Plavs e Gucis, apo Kazaja e Gucis - sic thirrej aso kohe, nuk bnte m pjes n Sanxhakun e saj. Aty u mbajt nj miting popullor dhe u regjistruan vullnetar. M 27 e 28 tetor 1879 erdhi kontigjenti i pare prej 300 shkodransh, t komanduar nga Isuf Sokoli e Filip Geka, dhe 300 malsor nga Dukagjini e Kelmendi t komanduar nga Nik Leka. Q t gjith u dalluan n betejat q pasuan, n Pepaj e Velik. Rruga npr Vermosh sillte pandrprer karvane me ndih-ma materiale e arme pr n Guci. Npr t nga Shkodra kaluan 60 kuaj me gjra ushqimore, 200 pushk "martina", fishek dhe 1000 napolona ari. Kt mobilizim e vrejti edhe konsulli A-H n Shkodr dhe e prshkroi n letrn e vet, drguar Vjens m 23 tetor 1879, ku thot: "Kur u prhap lajmi ktu se Mali i Zi ka vendosur t pushtoj Gucin me foren e armve, u ndezn gjakrat dhe kudo u bn mbledhje dhe u vendos me u ardh n ndihm Gucijsve. Isuf Sokoli u zgjodh komandant i korpusit prej 700 vetsh me Shkodran". Dhe sic thot dhe rapsodi popullor: "Krejt Shqipria fjal ka ue. Nuk e la, tha pa liftue, pa liftue, pr pa u kri pa shkue gjaku deri n'zinxhi, Mos me i lshue Plav e Guci"! Edhe M. Memiqi e prmend se: "n terrenin e Plav-Gucis i sollen prej 8.000 deri n 12.000 ushtar jo t rregullt t fiseve t ndryshme t tubuar n 12

bajraqe-batalione (n nj telegram t Dervish Pashs flitet pr 20 bajraqe). Kjo ushtri u prhap npr shtpit e t gjith banorve t Plavse Gucis (...) Varsisht nga madhsia e shtpis dhe gjendja materiale e famlljes, detyrimi sillej pre) 5-10 ushtare. Kjo viente edhe per malazezt, q jetonln n Plav e Guci".

Krahina shqiptare t lshuara Mait t Zi n Kongresin e Berlinit dhe t Stambollit Gjith kjo prgatitje dhe ardhja e vullnetarve nga t gjitha ant, t nxitur dhe t udhhequr nga degt dhe nndegt e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit dhe t koordinuara nga Komiteti i saj, (46). sht njhersh edhe prgjegja m e mir n "kon-statimin shkencor" t Memiqit, i cili thot: "N punime t shumta per Lidhjen e Prizrenit, madje edhe n ato m seriozet, rezistenca n Plav e Guci i mvishet Lidhjes s Prizrenit, pa analiza t vrteta dhe shkencore, t cilat do t mbshteteshin n burimet objektive" (?!)

sht e teprt t krkohet nga Memiqi se cfar "burimesh objektive" krkon ai, q s'ka mundur t'i gjej as vet, per ta demantuar at q ka pasur dshir ta demantoj?! Duke par vendosmrin e popullit shqiptar, t udhhequr nga Lidhja e Prizrenit q kt krahin t mos ia lshoj armikut, Mali i Zi, krkoi nga Porta e Lart dhe Fuqit e md-ha, nnshkruese t Kongresit t Berlinit, q fia dorzoj at sa m par. Turqia u detyrua q t bj cmos per t'i prmbushur vendimet e Kongresit t Berlinit. S pari t gjith banorve t ksaj krahine ua anuloi nn-shttsin e vet, duke i trhequr njkohsisht edhe ushtrin e npunsit osman (q nga korriku i vitit 1878) dhe duke i rrethuar nga t gjitha ant kto vise per t penguar ardhjen e cdo ndihme dhe per t zhvilluar presione e shantazhe gjith-farshe me qllim q f i gjunjzoj e t dorzohen ata! Kjo shihet m s miri nga Proklamata me t ciln Porta e Lart iu drejtua banorve t ksaj krahine: "Territori i rrethit t Gucis dhe Plavs ka mbaruar t jet pjes e shtetit dhe Perandoris s t madhit Sulltan (...) per kt shkak secili kundrshtim kishte me qen i paligjshm. Ju dhe familja e juaj i nnshtrohi t keqs nga e cila qeveria e mbretit ka pas dshir fu ruaj. Per her t fundit u prbeton juve Porta e Lart q t bindeni, ose s paku t'i pranoni kshillat prindore q t sigurohet fati i atyre n mesin tuaj t cilt do t heqin dor nga rezistenca dhe t la token e dorzuar". Prvec ksaj, Porta ksaj popullsie i ofronte edhe shprngul-je kudo q ata t dshirojn, brenda Perandoris Osmane, duke u premtuar edhe pajisje t nevojshme per ta ndihmuar shprnguljen si dhe mjete per jtese. Menjher Ali-be Gucia e mbajti nj mbledhje gjithpopul-lore n Livadh t Kovacit, ku pasi ia sqaroi popullit gjendjen e krijuar u muar vendimi dhe u lidh besa q t mbrohet vendi gjer n pikn e fundit t gjakut. Kur jemi te kjo mbledhje duhet prmendur edhe nj detaj q e hasim n traditn popullore (te pleqt): Per vendimin e marr duhej t drgohej nj delegacin prej 3 vetash n Cetin per ta njoftuar Knjaz Nikolln. Por duke u kryer mbledhja Ali-be Gucia e krkon edhe mendimin e Duks (vojvods) s Vuthajve, Ahmet ZenelitGjonbalaj. E kur i trego-jn se ai sht i smur n shtrat i drgon disa djem q ta sjellin medoemos. Kur e solln n kal, ai u drejtua Ali-beut me kto fjal: "Pash - ashtu e quante populli at, as me vdek s'po don me m'lan - a?" Kurse Aliu ia ktheu: 'Vatani sht n rrezik, s'kemi koh as me vdek Ahmet-ag". Duke i shp-jeguar se ?'kan vendosur, Ahmeti e qortoi dhe i tha: "Pash, s'qenke i men?ur, he medet per ne. Me ia drgua Knjaz Nikolls at delegacin, ai i detyron ata t nnshkruajn, dhe Knjazi e lajmron Evropn se m*u dorzue Plava e Gucia!? Po na duhet ta presim Knjazin n kufl, e t'i mbrqjm vorret tona"! Si tha Ahmeti, ashtu edhe u b. N t njejtn mbledhje u pajtuan t gjitha gjaqet e ngatrre-sat dhe i caktuan 500-600 djem vullnetar per t zvendsuar ushtrin e trhequr osmane n

kufl, prball t cilit q nga gushti i vitit 1878 u renditn forcat malazeze, t komanduara nga Bllazho Petroviqi. Nj numr vullnetarsh u caktuan edhe per mbrojtjen e rendit e qetsis - si nj lloj policie n vend. Pasi pra popullsia e ksaj krahine i refuzoi t gjitha "bmirsit" e Sulltanit, ai e drgoi per n kto an Mehmet Ali-pash Maxharin, i cili kishte qen edhe delegat i Stambollit n Kongresin e Berlinit. U drgua n cilsin "si komisar me fuqi t jashtzakon-shme per kufljt turko-malazez". E zgjodh Sulltani mu kt, duke shpresuar se ky do t arrij t'i bind krert e ksaj ane me t cilt ishte i njohur q nga vjeshta e vitit 1857, kur kishte qndruar n Arzhanic me repartet e veta ndshkuese karshi Vasoviqit, por edhe kur, bashk me ta, kishte marr pjes n Be tejen e Moracs disa vite m par. Por si? dihet, u mashtrua edhe Sulltani, edhe Maxhar Pasha. Sepse, ky i fundit, u vra nga kryengritsit shqiptar, n konaqet e Abdullah-pash Drenit n Gjakov, m 6 shtator t vitit 1878. (56). E vrau me doren e vet Col Delia, e jo si? thot Memiqi: "Bashk me Mic Sokolin (duke aluduar n Jakup Ferrin R.D.) prej Gashit (q s'sht i Gashit fare Mici R.D.) hyri n saraje t Abdyl-pashs (?) n Gjakov dhe e vrau Mehmet Alipashn". Nga kjo bindemi se Mustafa Memiqi s'e njeh fare historin e popullit shqiptar?! Athua si ka dgjuar kto vargje, edhepse shpesh e me shum dshir kndohen n odat e burrave n Krahinn e Plavs dhe Gucis: "Col Delia fort piskati: Vet pojes pashn p'e ?arti". Por sht mir q Memiqi e pranon se: "Angazhimi i par ushtarak i pjesmarrsve t lvizjes s rezistencs nga Plava e Gucia u krye bashkrisht me ushtrin e flseve t Malsis s Gjakovs dhe vet Gjakovs (ushtrin e Lidhjes s Prizrenit -R.D.) n ndeshjet me gjeneralin osman, Mehmet AliPashn, ditt e para t shtatorit t vit 1878". Ndrsa, Xh. Gosturani thot: "Pjesmarrja aktive e burrave t Plavs e t Gucis n betejn e Gjakovs shpjegohej, qoft nga rreziku q u kanosej atyre drejtprsdrejti nga Kongresi i Berlinit, qoft nga afrsia gjeograflke e Plavs me Gjakovn, por edhe besa shqiptar i krkonte ata si pjesmarrs t Lidhjes". Esht me rndsi t ceket ktu edhe nj konstatim me inters i M. Memiqit: "N kohn kur Mehmet Ali Pasha arriti n Prizren, e gjersa bnte luft n Gjakov, delegacioni i Principats s Malit t Zi, i prbr nga vojvoda Simo Popoviq, sekretari i Knjaz Nikolls - Serdar Niko Matanoviq dhe Vojvoda Gavrillo Vukoviq - si njohs i gjuhs franceze (...) arriti n Andrievic m 1 shtator 1878". Por, kur merret vesh se sht vrar Ali-pash Maxhari, Knjaz Nikolla ia drgon nj letr Ali-be Shabanagajt (Gucis -R.D.) duke i shprehur habi se si edhe ai ka qen i przier n kryengritjen kundr t deleguarit t Sulltanit".

Lidhur me kt ngjarje t madhe (kt vrasje) Grimi - pr-faqsuesi anglez per territorin e Shqipris dhe Malit t Zi, lajmronte m 15 shtator t vitit 1878, qendrn e vet n Londr se: "Nuk duhet harruar se Sulltani asnjher nuk ka pasur autoritet t vrtet n Malet e Shqipris dhe tashti ka fare pak t ngjaj q Porta t bj at q deri m sot ka qen e pamundur". N Prizren (pas vrasjes s Maxhar Pashs) nga Komiteti Ndrkrahinor i Vilajetit t Kosovs, Ali be Gucia u emrua Komandant i Shtabit Ushtarak per mbrojtjen e kuflrit verior t edhe me pjesmarrjen e vet, me kundrvnie ndaj njsive t armatosura me t cilat komandonte Mehmet Ali Pasha dhe n likuidimin e tij flzik. N t njjtn mnyr u paraqitn edhe ndaj Muhtar Pashs..."

Shqipris, per t eilen detyr u falenderua dhe e dha betimin para Kryesis s Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. Pas vrasjes s Mehmet Ali Pashs, Sulltani n Kosov n vjesht t vitit 1879, e drgon me t njjtn detyr (si pashain e par) komandantin e Rumelis, Ahmet Muhtar Pashn, t pr-cjell nga 22 batalione, i cili, nga frika se mos po e pson si i pari, u ndal n Prizren e m von kaloi n Peje, duke e mbajtur q nga andej nn nj kontroll rigoroz Krahinn shqiptare q e shqetsonte Evropn e asaj kohe, dmth. n nj shtebrethim t plot. Ahmet Muhtar Pasha dukej se e kishte t qart se: "... i ekspozohej nj prgatitje dhe vendosmrie t plot q edhe me arm t'i kundrvihen trupave t rregullta osmane nse do t vinin n kto an, me qllim q me forcn e armes t'i detyrojn t'i pranojn vendimet e Kongresit t Berlinit. Kt e treguan

Kryetrimi kelmendas: Nik Leka - Pepaj Mali i Zi, i paknaqur me rrjedhat e ngjarjeve, e akuzoi Valiun e Shkodrs Hysen Pashn, gjoja se po e prkrah lviz-jen popullore n Guci (t eilin e shkarkoi Sulltani nga ai post) dhe n t njjtn koh grumbulloi fora t mdha n kufi t l'laves e Gucis dhe her pas here bnte presione e provokime t llojllojshme. N Arzhanic e masakruan, e plakitn dhe ia dogjn shtpin Vesel H. Shabajt. I dogjn stanet e Pepajve dhe n stan u dogj Kune Drejaj, pastaj stanet e Gerarit, duke i vrar ca barinj dhe plakitur bagtin. Madje barinjt e vrare i bn cop cop, i futen n thas dhe i rrokullisn shpatit, duke ln n to nj letr, ku thuhej: "Kto viktima i drgohen Ali-pash Gucis". N fshatin Zagraje e plakitn nj vajz, e cila duke kaluar kah Maja e Valit, krceu nga nj maje e u coptua. Edhe sot ajo maje quhet "Maja e Vajzs". Pastaj e dogjn xhamin e Pepajve dhe e masakruan Mulla Osman elen, duke i grabitur me dhun edhe 3 vajza nga ky fshat dhe Arzhanica, t cilave "u kishin prer gjinjt dhe i kishin ln t sakatosura". Nga ana tjetr, fuqit e mdha vendosn ta drgojn komi-sionin e vet per t'ia caktuar Malit t Zi kufijt e rinj me Turqin, duke ia dhuruar atij kto troje?! Komisioni kishte arritur n Podgoric dhe bhej gati t nisej n detyr. Ishte vera e vitit 1879. Por pasi n ndrkoh i arriti nj letr nga paria e Krahins n fjal q e kishte shkruar n marrveshje me Komitetin Ndrkrahinor t Kosovs (n Prizren), u detyrua t heq dor nga ky udhtim i pakrye. N at letr gjejm sa vijon: Guci m 3/15 gusht 1879... "Zotrinjve - Komisionit t Fuqive t mdha per caktimin e kufljve t Malit t Zi, Kam marr vesh se Ju jeni drguar nga qeverit tuaja respektive per caktimin

e kufljve t Malit t Zi dhe se keni arritur n destinacionin tuaj. Caktimi i kufljve nuk do t mund t prfundohet pa plqimin e t gjith Shqipris dhe pa pjesmarrjen e prfaq-suesve q gzojn pushtet t plot dhe t rregullt. T caktosh pa kta kufirin, sipas dshirs dhe intrigave t Malit t Zi, do t ishte e pavlerehme dhe na, pa pjesmarrjen e prfaqsuesve t Shqipris son, nuk do t pranojm q t lshohet as edhe nj pllamb nga toka jone. Kemi nderin, sipas nj vendimi t marrur n mes nesh, per t'u br t njohur kt sitate, n mnyr q ju t merrni masat e duhura". Pasojn flrmat e njerzve q e quajn veten antar t "Komitetit t Gucis per shptimin popullor". Kt komision, apo sie e gjejm shpesh n dokumente, me

Letra e Paris se Plaues e Gucis, derguar Komisionit ndrkombtar per caktimin e kufijve. emrin Komitet per shptimin popullor, e zgjodhn n nj mbledhje gjithpopullore t mbajtur te Krojet e Ali-pash Gucis - si? quhen sot, n t eilen Ali be Gucia e mbaj edhe kt fjalim: "Posa e mbaruam punen n Gjakov (dmth. mbledhja duhet t jet mbajtur diku gjat pranvers, apo n nilim t veres s vitit 1879 - R.D.) ku atje, sie e keni marr vesh, populli e zhduki prej ksaj dynjaje murtatin (tradhtarin) Mehmet Ali-pash Maxharin, u kthyen n krahinn tone t gzuem se e gjith Kosova u lidh me ne, e gjith Arbnija do t najap ndihm. Atje pash e ndgjova se t gjith kan lidh bes me dek me ne, prandaj mos humbisni durimin, por pritni, se kjo nuk sht vetm puna jone, por e gjith Arbnis". N t njjtn mbledhje u aprovua edhe lista e Shtabit ushtarak pr udhheqjen e mbrojtjes s ksaj krahine n krye me Ali be Gucin.

N shtab ishin edhe: Sylejman Vokshi, Haxhi Zeka, Ali Ibra, Jakup Ferri, Mulla Jaha, Kadri Bajri, Filip eka, Isuf Sokoli, Husi i Shaban Beut et). N baz t gjith ksaj q u tha del se: "... Guciant dhe Plaviant s'deshtn t ndiejn, as pr vendimet e Kongresit t Berlinit, as pr apelet, fermanet dhe proklamatat e Sulltanit, as pr intervenimet dhe protestt e fuqive t mdha, as pr bisedimet n mes t A-H dhe Malit t Zi. Madje as pr fuqin e armtes s Perandoris Osmane, e cila n mnyr permanente i friksonte dhe krkonte zgjedhjet m t mira se si kishte mundur me fuqin e armtes t'i bind dhe nnshtroj. Prmendet se ather n Kosov kishte 39 batalione t rregull-ta t ushtris osmane"! Dihet se njerzit m t shquar pr organizimin e rezistencs nga kjo krahin ishin prve Ali be Gucis edhe: Husi i Shaban Begut, Rexhepagaj, Mulla Jah Musiqi, Jakup Ferri, Selman-ag Kurti, Nuro Sejdirexha, Abdyl-be Tesheviqi, Halil-ag Mullafejziu, Halil Sejdi, Agan Nuri, Nue Shahmani, Orner Shabaj, Mehmet dhe Bilall Shehu, Rushid Jakupaga, Nuradin Bejta, Mehmet-ag Jakupi, Ahmet-ag Beqiraga, Orner Bashuli, Man-ag Shehu, Ali-ag Kurti, Ajdin-ag Kurti, Ali Koja, Alush Smajli Haxhaj, Curr Mehmeti dhe Mehmet Asllani - t Hotit, Ali Nova, Hys Kastrati, Daut Musliu, Orner Haxhia - i Nokshiqit, Nue Ferataj, Bali Dema - i Martinajve, Mehmet Mulliqi, Smajl Bajraktari, Bali Shpendi, Hysen Haxhiali, Abdullah Bekteshaj, Gal Kolina, Huso e Syl Radoniqi, Abdullah Gruda, Adern Qorri, Fehrat Nikoi, Arif Bashi, Brahim Jakupi, Ulaj dhe Ahmet Zeneli, Gjonbalaj, q populli e njeh si kshilltar personal t Ali be Gucis (sic pam edhe n nj rast m lart). Ktyre u bashkangjiten edhe: Haxhi Zeka, nga Peja, Isuf Sokoli e Filip eka nga Shkodra, Ali Iber Neza - nga Gashi, Qerim Delia, Mic Sokoli e Man Avdia - nga Krasniqja, Beqir Bajraktari - i Drenics, Jah Salihi, Kadri Bajri, el Shabani, Zhuj Selmani, Dem Isuf, Hajdar Feku dhe Rexh Avdia - t Rugovs, Bido Gjoleka i Kurveleshit, Myrteza-ag Batusha, Nik Leka i Kelmendit, Kurt Asllani e Nuro Kurti - t Podgurit, Prel Tuli i NikajMerturit, Ali Bajraktari - i Vranocit, Rrustem Uka, etj. sht me inters t prmendet ktu se M. Memiqi t gjith mbiemrat e atyre q i prmend nga kta q i cekm m lart i shnon me prapashtesn sllave VIQ, edhepse e din mire se, n at koh, t rrall kan qen mbiemrat me at prapashtes n kt krahin. Prapashtesn VIQ e kan pasur vetm familjet malazeze dhe ca familje malazeze t islamizuara, si p.sh. Radoniqt. Kt prapshtes n mbiemrat e t gjith banorve t Plav-Gucis me rrethin e imponojn me force malazezt pas tetorit t vitit 1912 kur, bashk me mbiemra ua ndrrojn edhe fen, gjegjsisht kombsin pr ka do t bjm fjal m von. Se vrtet sht fjala ktu pr nj krahin thjesht shqiptare (n at koh me mbiemra pa prapashtesn famkeqe VIQ) tre-gon m s miri Raporti i konzullit A-H Lipih, drguar Ministris s Jashtme n Vjen nga Shkodra m 12 mars 1880: "Shqiptart e ksaj krahine flasin shqip dhe pjesa m e madhe e tyre, nga origjina jan kelmendas. Ky fis shkon deri n Rugov t Pejs".

(75). N shtator t vitit 1879 Knjaz Nikolla pasi konsulltohet me konzullin rus n Cetin, Jonin, vendos t okupoj me force Plavn e Gucin. Pr kt e lajmron vetm ministrin e vet t lutes - Pllamencin. Pra n msheftsin m t madhe e nis luftn kundr shqip-I a rve n kt krahin. "Ve n fund t tetorit t vitit 1879, Mark Milani e pushtoi i ije karakoll te fsha Pepaj, (n Qaf t Xhamis - R.D.) e n lilluil t nntorit t dytin, te Arzhanica". Kshtu pra, forat malazeze t armatosura, prve tjerash, edhe me 10 topa, t komanduara nga Mark Milani - vojvoda i Ki iit dhe ai i Vasoviqit - Todor Milani e filluan sulmin e befa-sislim m 1 nntor 1879 n drejtim t Plavs, q n t vrtet ishle nj sulm provues, t cilin e zbrapsin shqiptart. Shqiptart u mobilizuan shpejt e shpejt duke e br planin e Bl il rirjes s forcave t veta: I'laven duhej ta mbronin forat e Plavs - t komanduara nga Mulla Jaha, Nue Shahmani e Bilall Shehu, ato t Rugovs - nga Kadn Bajri, t Reks - t komanduara nga Myrtez-ag Batusha pastaj ato t Gashit, Junikut, Strellcit, Vranocit, Vokshit Podgurit' Krasniqes, etj. Q t gjitha kto fora u renditn prgjat kufirit shqiptaro-malazez, duke filluar q nga Bjelluha e akorri e gjer n lumin Lim. N ann tjetr t Limit, n Pepaj, po ashtu u renditn forat e rrethit t Plavs, t komanduara nga Ajdin-ag Kurtaj, Ali Koja dhe Avdyl R. Pepa. Komandant i t gjitha ktyre forcave ishte Jakup Ferri, e pr zvends e kishte el Shabanin e Rugovs. Prgjat kufirit prej Vermoshit e gjer mbi Pepaj shtriheshin forat pr mbrojtjen e Gucis, t komanduara nga Ali-be Gucia v |jr zvends i kishte Bali Demn e Ismajl Omeragn si dhe Bali Shpendin.

Kuvend burrash n Malsi N prbrje t ktyre forcave ishin: ato t Gucis, Vuthajve, Martinajve, Kelmedit, Shkodrs, Dukagjinit, etj. Mark Milani sulmoi prsri kah fundi i nntorit (1879) n drej-lim t Plavs, ans s djatht t Limit, nprmes fshatrave Arzhanic e Velik, ndrsa Todori n drejtim t Gucis, ans s majt t Limit, nprmes t fshatit Pepaj, por edhe nga Vizitori. Kto fshatra i dogjn dhe i bn rrafsh me tok! U zhvilluan prleshje t papara n mes t forcave ndrluftuese, prleshje gjoks m gjoks dhe malazezt u detyruan t zbrapsen duke i ln npr kto fshatra 267 t vrar, katr flamuj, e boria dhe arma-lime t llojllojshme. Ndrsa nga pala shqiptare mbetn 200 t vrar e 300 t plagosur. N Qaf t Previs u vra edhe Ismajl Omeraga, kokn e t cilit c drguan n Cetin. Kto beteja m s miri na i prshkruan gazeta "Zri i Shqipris" q e udhhiqte patrioti A. Kullurioti, arbresh nga Greqia: 'Tri halalione malazeze nn komandn e vojvods Mark Milani, pr-paruan mjaft gjer afr Plavs m 23 nntor, po ather sulmuan sliqiptart n numr t madh dhe i detyruan ata t'ua mbathin kmbve dhe, pasi shqiptart kishin zn m pare urn nga ku ktluheshin malazezt, kta t fundit u detyruan q ta kalonin lumin n not dhe kuptohet se psuan shum humbje. T nesr-iiHii sulmuan me shumic, por u mundn prsri". l'as dyjavsh, m 4 dhjetor 1879, u prsritn sulmet malazeze. Marku me 4000 ushtart e vet arriti gjer n Nokshiq, por prsri 11 nda me humbje, pasi

q Jakup Ferri ia bri nj trik (mashtrim) ( li ike u shtir se u thye e kur e futi n kurth armikun, e sulmoi me 3000 lufttar shqiptare. Dihet se ktu u vran 30 shqiptare e u plagosn 40 t tjer. l(i sa pr humbjet e armikut msojm nga konzulli francez n Shkodr: "... u vran 700 malazeze, ndrsa 74 koka dhe 4 fla-ini ij u uen triumfalisht n Guci". Ndrsa M. Memiqi, q kt betej e merr si m kryesoren -I i iftn e Nokshiqit, thot: "... numri i prgjithshm i t vdekurve sht rreth 1000, prafrsisht n mnyr t barabart nga njra dhe ana tjetr (?)". N Nokshiq, u vra edhe njri nga udhheqsit e vullnetarve t Vranocit t Pejs - Muzli Syla, q ishte njhersh edhe vlla i Jakup Ferrit. E kemi me borxh t theksqjm se n kto luttera u dalluan sidomos rugovasit. Kt e konfirmon edhe konsulli francez n Shkodr, n letrn q ia drgon Parisit m 13 dhjetor 1879: "... Sulmuan (rugovasit - R.D.) pararqjet malazeze q ndodheshin afr fshatit Velik (m 4 dhjetor - RD.) Batalioni malazez, i koman-duar nga Vuksan Musikini i zbrapsi sulmet duke i detyruar q t trhiqeshin n fshatln Nokshiq. Vullnetart Plavian, si dhe banort e ktij qyteti u erdhn n ndihm. Pas nj luftimi, u shpartalluan forat malazeze plotsisht dhe nuk mundn t mer-rnin asnj ndihm pr shkak t rritjes dhe daljes jasht shtratit t lumit Lim". Nga diplomatt e huaj msojm edhe pr nj betej tjetr t dhjetorit t ktij viti ku malazezt psuan po ashtu disfat. Ambasadorit osman n Vjen i erdhi m 14 janar 1879, nj telegram nga Stambolli ku thuhet: "... malazezt kan sulmuar natn e dites 26 dhjetor fshatin Meteh q gjendet n nj largsi prej 1 ore nga Plava dhe kan grabitur afrsisht 200 krer bagti. T nesrmen, duke u nisur me fora t rndsishme nga tre drej-time t ndryshme mbi Gucin dhe Plavn populli u ka br nj qndres t forte. Pas nj lufte t prgjakshme n t ciln malazezt kan pasur shum t vdekur dhe t plagosur dhe n t ciln kan gjet vdekjen 40 shqiptar, e 50-60jan plagosur". sht arritur q t'i rimarrin fshatrat Velik e Arzhanic q ishin pushtuar nga malazezt m pare. Kto disfata t njpasnjshme dhe t papritura e detyruan Mark Milanin t bj nj prgatitje m solide e m t kujdesshme dhe n janar t vitit 1880, me 12 batalione (12.000 ushtar) t armatosur deri n dhmb t sulmoj prsri pozicionet e vullnetarve shqiptar q ishin rreth 8.000 veta, t armatosur shum m dobt, por me nj vullnet t elnikt pr mbrojtjen e varreve t t parve t vet.

Nurari i lufttarve t sjell nga Mali i Zi pr kt rast, sht diskutabil. Duket se ka qen shum m i madh se sa u cek m lart. Kt e konfirmon edhe ky citt: "... sipas burimeve zyrtare ii kohve t fundit, 25-28 batalione armike me nj effektiv q i kalonte t 14.000 ushtart t strvitur n kushtet e nj ushtrie h ircgullt, t pajisur me pushk, mitraloza, e topa, prapa t cilve qndronte edhe Rusia Cariste". Se numri i ushtarve malazeze ka qen vrtet i madh tregon cdl ic lakti se n "Andrievic u ndrtuan 8 furra pr pjekjen e I u ikfis j)r ushtar me nj kapacitet prej 12.000 oksh ose 18.000 kg n dite". Sulmit t janarit i parapriu edhe nj letr e Knjaz Nikolls, q ia drgoi Ali be Gucis n fillim t kuj muaji t viti 1880: "Ushtria naltmadhris s tij, do t marshoj pr t okupuar Krahinn c Plavs e Gucis me vendim t Kongresit t Berlinit. Edhe Sulltani, Abdyl Hamiti i sht shtruar atij vendimi. Pr kt O Ali Beg s'ke arsye t kundrshtosh dhe nuk t bn dobi Lidhja e Prizerenit.... ' iulmet malazeze u bn prsri nga dy drejtime: Marku me .5000 ushtar sulmoi prsri ans s djatht t Limit n drejtim t Plavs. Kurse Todori me 7.000 t tjer e sulmoi Gucin, nga ana e majt e Limit dhe at prej 3 drejtimesh: Andrievic-Libovic- Gerar, VMtor-Martinaj dhe Murin-Pepaj. Forcat e tjera ushtarake duhet t'i ken ln n rezerv? Edhe Shtabi ushtarak shqiptar me forat e Lidhjes Shqiptare u prgjegj me t njjtn mnyr: Jakup Ferri me 4.000 vullnetar ishte prball forcave t mark Milanit n mbrojtje t Plavs. Ndrsa Ali Be-Gucia me 3.000 t tjer ishte prball forcave t Todor Milanit, n mbrojtje t Gucis. Fora t tjera t shumta shqiptare rrinin rezerv. Nga ca burime t kohs del se gjithsej n front dhe jasht tij kishte rreth 20.000 lufttar. Se vrtet duhet t ket qen numri i madh i forcave shqiptare n rezerv, e

dshmon edhe nj letr e konzullit britanik, dr-guar nga Prizreni m 2 tetor 1879, ku thuhet: "... kt mngjez une pata nj vizit interesante prej nj antari t Liges Shqiptare t quajtur Ali Ibra (...) Thuhet se ai i ka 5.000 njerz t armato-sur, t gatshm pr t'iu bindur urdhrave t tij". (90). Ndeshjet e para t ushtrive ndrluftuese u bn m 7 e 8 janar t viti 1880, kur Ali-be Gucia i theu keq malazezt n Grar, Vizitor e Martinaj dhe i dual prpara Todorit n Pepaj. N kto beteja Todorit iu vran 2.000 ushtar dhe 500 kuaj, nj top e shum arme t tjera i mbetn n fushat e betejave! M. Memiqi shton se: "N kt betej (n Pepaj - R.D.) u zun edhe dy flamuj rus, t cilt m von Ali-beg Shabanagaj (Gucia - R.D.) ia dorzoi Sulltanit n Stamboll dhe ata si duket i ndihmuan q mos ta dnoj". Kjo tregon m s miri pr interesimin dhe pjesmarrjen e Rusis n kto luttera. Pas ksaj fltoreje t shklyeshme, Aliu i kaloi ca fora t veta n sektorin e Plavs, n ndihm t Jakup Ferrit, i cili ia bri edhe nj trik Mark Milanit, duke u trhequr prpara tij, gjoja se sht thyer. Se Mark Milani ishte i sigurt n fltore para se t'i sulmoj forat vullnetar shqiptare tregon ky detaj: "... ishte nisur me bind-je t plot q do ta dnoj Ali-beg Gucin dhe plaviant. N at Vojvoda Milan (Milan Vuku -R.D.) duke e parapar disfatn, ia ktheu: Shko Marko, ve ruaju se ksaj here Ali-Beu mos po t bhet pash"! Ndrsa, se vrtet ai mendoi se i theu forat e Jakup Ferrit dhe e muar Nokshiqin pa luft tregon edhe ky citat: "Arnautt, t cilt filluan t ikin e kta (malazezt - R.D.) i ndiqnin prm-bas, sidoms kuciant (...) N at ndjekje, Kuci nuk pat kujdes per prapashpindn dhe pjest e veta ansore. Kshtu me pakujdesin e vet ua ofruan mundsin Arnautve q t'i sulmojn me forca t mdha drejt n shpind". E sa ishte i bindur dhe krenohej me Atoren e arritur, shihet edhe nga sjellja e Markut n Nokshiq:"... hyri n nj kull amaute, e zdathi njrn gizm dhe filloi t pije kafe, (...) e zoja e shtpis n t ciln ishte Mark Milani iu drejtua Vojvods me fjalt: Plak, mbathe cizmn se llogaris q m von s'do t kesh koh"! Por derisa Marku e pushtoi Nokshiqin, n afrsi t Plavs dhe u ul t pije kafe, Jakup Ferri, pasi i asgjsoi urat dhe trap-at n Lim e futi ushtrin malazeze n kurth. Prball i kishte mbrojtsit e Plavs, t udhhequr nga Mulla Jaha, djathtas -kah Cakorri, ishin vullnetart nga Rugova, Rrafshi i Dukagjinit, Kosova dhe Malsia e Gjakovs, majtas ishte Limi i turbullt dhe breg m breg me uj, ndrsa nga prapa sulmoi vet Jakupi me ushtri n bashkveprim me rugovasit. T part n luft, nga drejtimi i Plavs sulmuan hotiant, n krye me trimin e njohur t ktyre anve, Alush Smajlin-Haxhaj, me kushtrimin: "Nima e Zotit - pushka e Hotit". E gjith kjo prgatitje, shtyrje e kundrshtyrje, zgjati tri dit, q ishin dit mjaft t liga, me bor dhe acar, per t cilat letrari malazias, Trifun Gjukiq

thot: "Nga t ftohtit e asaj kohe binin zogjt e ngrir nga ajri"! Kulminacioni i lufts arriti m 11 janar 1880, kur shqiptart kaluan n ofenziv nga t gjitha ant. U zhvillua beteja legjendare e Nokshiqit. Prdorej kryesisht shpata e jatagani. Cka do t thot se u zhvillua lufta gjoks per gjoks gjat tr dits. "Kuct u mbrojtn trimrisht edhe ksaj here, sikurse gjithher, duke deprtuar npr rradht e shpeshta t shqiptarve (...) sepse kthimi pas u ishte ndrpre-r. Askush s'donte t dorzohej, por cdokush luftonte per jet a vdekje. Vdiqn edhe oflcert Gavro S. Dedoviq dhe pop Nesho Mirkoviq". Nj kng malazeze e prshkruan kshtu kt sitate dramatike:

"Lim se muti, Vojvoda se luti, Sto mu nosi mrke Crnogorce" (Limi turbullohet, Vqjvoda hidhrohet, pse ia mon malazezt e mrrolt). Ka shnime se beteja ka zgjatur gjithsej 5 or. Ktu forat malazeze u thyen keq, dhe ia msyn Limit pr ta kaluar e gjetur shptimin n ann tjetr t tij. Por shumica prej tyre u mbytn n t. Ndrsa Mark Milani, i kapur pr bisht t kalit t vet, mezi q e kaloi at dhe iku duke e ln shtabin e vet, dhe m se 3000 ushtar t vrar, t plagosur dhe t zn rob, e sa e sa t tjer i bante Limi i shqetsuar: "Mark Milani se n Previ, Shikjon Limin me dyrbi, ka ka Limi qi shkon zi? Kuku Nane, asqert e mi "- kndoi m pas rapsodi popullor. Ndersa per trimat vullnetar shqiptare i njejti kendon: "Fjale e rrept' na shkoi Sulltanit, dil e shifna n'fushe t'mejdanit, as Berlini, as Stambolla, nuk vendos per trojet tona. Djelt e Plaves shpirtin ta therin

n'jatagana ta vene asqerin, nuk lane kend me u shkele te pragu, Se i ka ba huta nga arku"! "Jane te ruajtura deri ne ditet tona dy letra qe vullnetaret nga Shkodra, pjesemarres ne keto luftera, u shkruajne familjeve te tyre per pershtypjet e perleshjeve te pergjakshme. Ne to flitet per ndeshjet trup per trup, me pushke dhe jatagana, per flamujt qe iu moren arrnikut, per entuziazmin luftarak, etj". (100). Ndersa nje nuse malazeze e posa ardhur nga Kuci, duke e shikuar betejen dhe Limin, i cili bante malazeze, e tera e gervish-tur, piskatet: "Kuku per mua me mbaroi fisi". Ne fushen e nderit mbeten edhe 1.000 luftetare shqiptare, me afer 600 te plagosur. " Ne kete lufte ra heroikisht edhe komandanti i forcave mbro-jtese te Plaves, luftetari ketij qyteti, Jakup Ferri, zbatuesi i tak-tikes luftarake te terheqjes se shtire te forcave shqiptare dhe te kundersulmit te befasishem te mevonshem qe coi ne shpartal-limin e plote te ushtrise malazeze. Per kete hero flasin edhe keto vargje: "Ndizet flake Plave e Guci, tuj ba lufte me dymbdhet mi, Jakup Ferrit, tuj dal fryma na i ka pre tridhete kaptina" Ose: "Padishah me t'kallxue seri, tridhete vet i ka pre nji njeri, n'dvetsh per emen ashte Jakup Ferri". Prve ktij trimi n kto beteja ran edhe kryetrimat: Sadik Hamza, Qel Shabani, Kurt Asllani e Nuro Kurti. Pastaj hotant: Rrustem e Etem Isi, Hysenaj; Uk Shabaj, Ram Veseli e Osman Mehmeti; Zhuj Selmani i Rugovs - per t eilin Mark Milani i kishte porositur ushtart e vet q n fillim t betejs: "Kush ma bjen Zhujin gjall, n'dymbdhet mij po e baj t par, n'dash Vqjvod, ndash bajraktar"! Pra, si edhe m par, edhe n kt betej shklqyen trimat e Rugovs: "Rugovasit turren edhe m shum nga Cakorri e n Cikusha e prfundojn betejn" Kt e dshmojn edhe kto vargje popullore:

"Dem Isufl, trim si fjera, bie n'Nokshiq e i nxierr 3 krena, Si sokol po i ndihmon Rexha, Rexh Avdia i Avdi Smajlit fyt per fyt me djemt e Markut, Mark Milani po ban be, Me ksi trimash kurr s'jem pre" . Por edhe Alush Smajli i Hotit, per t cilin rapsodi popullor kn-doi: "Alush Smajli i Hotit TKujt, Sod mbi Shkje m'asht ue lugat Siell m'tagana sa ku asht tue muejt Si po t'nxierte huj npr shpat" sht fakt se Martinajt, Vuthajt, e t thuash krejt Gucia me irethin kan luftuar n kufi m Mal t Zi pre] Vermoshit e gjer te Qafa e Xhamis n Pepaj, kundr forcave t Todor Milanit, t udhhequr nga Ali be Gucia q kishte per zvends Bali Demn dhe Bali Shpendin. Kurse nj pakic prej tyre ka marr, pjes n Luftn e Nokshiqit. Prej Gucis n kt betej merr pjes Avdyl Mrkuli (bajraktar i ksaj qyteze) "i cili u vra s bashku me shtat vllezrit e tij, duke ia pasuar bajrakun njeri-tjetrit" (108). Pastaj, prej Vuthajve merr pjes bariu, Bajram Musa-Dedushaj, q ato dit gjendej me dhen n Zabel, prmbi Plav. U qet dhenve per gjasht dit san e bjen n Nokshiq e i pret tre krena malazezsh. Q bashk me 300 t tjer i ekspozon n Kodr t Smajl-ags n Guci, ku u ekspozua edhe koka e "harambashit" malazias, Nenadit, q ia kishte prer n dyluftim n luftn e dhje-torit 1879, trirni Sadri Murseli Kukaj. U dalluan edhe femrat e Nokshiqit: Motra e Zhuj Selmanit nga Rugova e martuar n Nokshiq -Kaj Selmanja, q: "S'kish ken cik, po ish ken krajlic Shtat vet i preu sakic"! . Pastaj, Hata e Nokshiqit q po ashtu me sakic i preu 8 ushtar t armikut, q i patn hyr n shtpi npr nj tnel dhe qn-droi gjersa e dogjn me gjith shtpi. Nj femr tjetr e Nokshiqit (ika e Nokshiqit - si quhet n literatur) i shptoi 100 lufttar shqiptar q digjeshin n nj kull, per cka Jakup Ferri ia dhuroi nj pushk me 100 fishek. Si edhe shum femra t tjera t ksaj krahine q dalluan n prgatitjen e ushqimit per vullnetar, t veshmbathjes, t bart-jes s armve e t municionit, bartjes dhe shrimit t t plago-surve, etj, t udhhequra nga bashkshortja e Jakup Ferrit -Pemba. sht shum interesant se si malazezt i minimizojn humb-jet e veta n kt

betej: "N luft dhe n valt e Limit - thot njfar Qulafiqi, e humbn jeten 400 kuas e bratonozhiqas, ndrsa teprica shptuan"! Por megjithat ata pranojn se: "... shqiptart n t vrtet ishin n pozitat mbrojtse t toks s vet, prandaj edhe lufta (aftsit luftarake) e tyre ishte ndryshe, sepse ishin t motivuar n mbrojtjen e shtpive t veta dhe t ekzistencs s vet". Edhe qeveria e Malit t Zi "sht munduar t'i mshef sa ka qen e mundur (...) kto humbje t mdha per shkaqe politike". Nga e gjith kjo kuptohet se pse malazezt e paraqesin aq t vogel numrin e t vrarve t vet. Bile Knjaz Nikolla n memoaret e veta e paraqet si fltore t madhe t malazezve vrasjen e 1.000 shqiptarve, ndrsa humbjet e veta s'i prmend fare. (116). Por, pa marr parasysh at, me rndsi sht se Plava e Gucia i thyen vendimet e Kongresit t Berlinit dhe po ai Kongres u detyrua t krkoj nga shqiptart t'i ndrprejn luftimet pasi kt gje e krkonte Knjaz Nikolla dhe n vend t ksaj krahine ia cak-toi Nikolls Krahinn e Hout dhe t Gruds, duke llogaritur se ata jan t besimit katolik, e do t pranojn m leht pr t hyr nn Malin e Zi. Kjo u b me propozimin e ambasadorit italian n Stamboll - Kortit (orti). Por u mashtruan keq, se edhe kto i mbrojti ushtria e Lidhjes s Prizrenit, e udhhequr nga dega e saj n Shkodr. Ather fuqit e mdha Malit t Zi, sic dihet ia dorzuan Ulqinin n nn-tor t vitit 1880, pasi q e bllokuan nga deti, e Turqia e Mali i Zi nga toka, edhepse popullsia e tij dhe fort vullnetare bn nj qndres mbinjerzore. Kto luftra kan rndsi t madhe n historin e popullit shqiptar, kur dihet se aksionet e para ushtarake t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, t cilat, n saj t patriotizmit e vullnetit popullor, Lidhja i prfundoi me sukses si n Plav e Guci ashtu edhe n Hot e Grud. Si t tilla patn nj jehon t madhe n bot. Kt e ilustron m s miri Memiqi: "Rrall mund t gjendet mendoj nj rast i till i internacionalizuar pr kah pamja jo aq e rndsishme, q ka dhn shum shkaqe pr intervemrrn e fuqive evropiane dhe rreth t cils u b nj luft aq e gjer diplomatike, sic sht rasti i Plav-Gucis". Patrioti arbresh nga Greqia n gazetn e vet "Zri i Shqipris" pr kto fltore, n mes t tjerash shkruan: "... mbasi e kuptuan (shqiptart - R.D.) se dorzimi i Gucis dhe Plavs sht njlloj sikur t'ua hapin dyert e Shqipris t huajve, u betuan q anke-sat e tyre t'ia transmetojn Evrops m mir me krismn e pushkve". Ndrsa Xh. Gosturani me plot t drejt konstaton: "Lufta pr mbrojtjen e Plavs e t Gucis provoi se edhe nj popull i vogel, por i bashkuar si nj trup i vetm, kur bn nj luft t drejt, i vendosur gjer n vdekje pr t mbrojtur trojet e tij, fton kundr nji armiku shum m t madh dhe shum m t armatosur se verja". Duhet prmendur edhe kt, se pas Lufts s Nokshiqit, malazezt asnjher tjetr gjat historis nuk patn guxim t hapin luftn frontale me shqiptart.

Madje pas thyerjes s tyre te ura e Rzhanics (n Hot e Grud) Hodo-be Sokoli - kryetari i Shtabit ushtarak t Shkrodrs dhe Ali-be Gucia - kryetari i Shtabit ushtarak t Kosovs, u muarn vesh t'i sulmqjn fort malazeze n thellsi - prtej kuflrit njri nga Tuzi e tjetri nga Plava e Gucia, me qllim q ta deryrojn "Knjaz Nikolln q t hiqte dor njher e prgjithmon nga lakmia e tij pr trojet shqiptare (...) Pritej vecse miratimi nga Komiteti Kombtar i Lidhjes Shqiptare. Por udhhe-qsit e tij, pr t'iu shmangur ndrlikimeve ndrkombtare q do t shkaktonte msymja shqiptare, nuk e pranuan propozimin e dy shtabeve ushtarake"!? Pr t gjitha kto ngjarje udhprshkruesja angleze, Mis. Edi Durham shkruante: "Pr fat t keq Mali i Zi u shprblye m tepr me toka shqiptare (n Kongresin e Berlinit -R D.). Kjo ishte nj padrejtsi e madhe. Shqiptart kishin luftuar pr kombsin e tyre aq burrrisht sa edhe malazezt, dhe kurr nuk e kishin humbur autonomin e tyre lokale. Luftuan n rreptsi edhe i ndaluan malazezt t pushtonin Plavn, Gucin dheTuzin". Ndrsa diplomat! A-H n Shkodr - Shmuker shtonte: "Fuqia e Lidhjes e theu at ushtri malazeze (...) Shqiptart luftuan t udhhequr nga ideja kombtare". Pas Atores n kt krahin u organizua nj e kremt e madhe, q zgjatl dite t tra. Pasi u identiftkuan t vrart dhe i var-rosn n varrezat e prbashkta n Plav, AU be Gucia mbaj nj fjalim: "O ju shehit (dshmor) q dhat jetn pr kt vatan! N saj tuej, n saj t gjakut tue] t derdhun n hyxhym (sulm) kundr Cernagores, shptoi e bekueme, vatani yn i amshuem. Krahina jon dhe gjith Arbanija nuk do t'ju harrojn sa t jet jeta. Nipat e strnipat do t'ju kndojn kangt e trimnis. Nipat e strnipat do t'ju falen mbi vorr. Edhe tl, shpirtmadhi Jakup Ferri, tl na Ie at name e jehon pr me shptue kt vatan. Do t jesh i paharruem pr t gjith brezat e Arbnis. O ju bjeshkt e Nemuna! A asht gjykue pre] ors s maleve e pre] zanave t bjeshkve? A vallzojn shtojzovallet pr Atoret tona mbi ordin e Knjaz Nikolls? A u kndoni kangt e trimnis Jakup Ferrit, el Shabanit, Zhuj Selmanit, Nuro Kurtit e Kurt Asllanlt?

Edhe mbi varrin e ktyre shehitve sot po japini fjaln, po japim besen se do ta mbajm edhe tash e mbrapa vatanln tone po simbas amanetit t t parve e simbas lufts q bam sot, e t msojm brezin e ri, djelt, nipat e strnipat q edhe ata t luftojn kshtu si luftuem ne. Mbasardhsit tone le t marrin shembull prej gaziut (heroit) Jakup Ferrit, e Ismail Omerags. T rite mos ta harrojn se t gjith jane t nji gjakut e vllaznije, jane strnipat e Skenderbeut. E muerrt vesh q t gjith se Mark Milani me ordi kaprceu lumin Lim dhe ordija e tij u derdh fushs s Nokshiqit deri n Komarushe, ngjitun shehrit t Plavs dhe fushs s Rracins deri n afrsit e kalas s qytetit, n ann tjetr, Jakup Ferri ishte aty q diti me manovrue me forcat tona, i vendosi kodrave, faqeve e majave, si prreth Plavs ashtu edhe Gucis e pastaj tuj zbritun i rrethoi forcat anmike e i thyen menjher. O Ali Ibra, o Man Avdia, o Kadri Bajri, o kren e bajraktar! Q t gjith ju ishit krahu i djatht i Jakup Ferrit: Si kreshnikt e dikurshm Muji e Halili, sulmuet ordin e Mark Milanit prej Qafes s akorrit, prej Qafs s Diellit dhe e rrethuet anmikun. Ju o sokola mali, q sot jeni gjall, e shndosh e mir, q jetoni e gzoni s bashku me ne, pash zotin, t'i msoni edhe tash e mbrapa mashkujt tuej (djelmin) q t luftojn per vatan, se vatani asht prmbi gjithcka, e kemi s bashkut dhe ashtu na patn la edhe gjysht e strgjysht ta. O ju flsnik, t krahins son! Ta dini se e kemi gjithmon per amanet per t'i ba hyzmet vatanit dhe ktij memleqetit (popullit). Qe Cika e Nokshiqit q mundi t shpetoj prej zjarmit ma tepr se 100 burra n nji kull t Nokshiqit. Malazezt i kishin ngu-jue dhe u kishin vu zjarrin. Ajo e ndihmoi shum Jakup Ferrin. Ktu ka shum gra si kjo q luftuen barazi me burrat". Me t kthyer n sarajet e veta afr Vrujes n Guci, Aliu nga ballkoni i shtpis s vet e mbajti edhe nj fjalim t zjarrt: "O memleqet i Gucis!

Ju dhe bijt e tuej luftuat me trimni per vendin tone t pr-bashkt, per kt krahin t bukur e t mrekullueshme, per kt tok t shenjt, gjithmon t vaditun me gjak. Nuk ishte lufta e par kjo. Vendi yn ka luftue shekuj me rad-h kundr anmiqve: kundr latinve, kundr malazezve, e kundr osmanllinjeve, pra lufta per vatan ka qene e asht krenaria e lav-diaeflsittone. Pse te paret tane kane luftue? Pse luftuem edhe sot? Luftuem per erz e namuz (ndere), per vatan, ne luftuem te gjithe se bashku ne saj tande, o memleqet, me ndihmen e gjithe arbanaseve. Musaflret po na largohen. Ne i pershendesim dhe po i lutirn te mos na harrqjne. Atyne u urojme udhe te mbare. Rrnofte gjithe Arbnija! Le te cuditet vete Sulltani, te shtate krajlite e ma teper ata te sllaveve se ne, arbanasit, luftuem pa allat (mjete). E cka do te thote Kongresi 1 Berlinit dhe kryetari i Gjermanise, Bismarku. Ata do te thone se Krahina e Arbanaseve, Plave e Guci e thyen Knjaz Nikollen e fuqishem. Pra ata qe thonin se s'ka Arbnl e arbanas sot me siguri jane ba pishman". ( Dihet se pas mbylljes se oeshtjes se kufijve te Turqise me shtetet ballkanlke, Porta e Larte e dergoi gjeneralin e vet me famekeq -Dervish Pashen, per ta shuar Iidhjen e Prizrenlt. Ky erdhi ne Shkup me 7 prill 1881 duke i sjelle me vete 20.000 ushtar t strvitur e t armatosur gjer n dhmb, piveg tjerash, edhe me 138 topa t marks "krup". Duke e pare rrezikun nga kjo ushtri, Malsia e Gjakovs, e udhhequr nga patriott Ali Ibr-Nezaj, Mie Sokoli etj, m 8 prill 1881, tubohen te Varrt e Shals, prmbi Valbon rreth 5.000 veta, n mesin e t cilve kishte mjaft lufttar edhe nga Krahina e Plavs dhe Gucis. Aty u vendos q 3.000 veta t shkojn n mbrqjtjn e Prizrenit, kurse 2.000 t tjer t dalin n kufirin e Malit t Zi, i cili i krcnohej prsri Plavs dhe Gucis?! N luftrat q u zhvilluan n Shtimje e Carralev, nn udhhe-qjen e Mie Sokolit, muarrn pjes shum lufttar nga kjo krahin. Madje ca nga ata edhe u vran: Elez Isufi dhe Rexh Breca-Selimaj, dhe u plagosn shum t tjer. (126). Me kt demantohet edhe thnia e Memiqit se: "Ata (plaviant e guciant R.D.) s'kan marr pjes n lvizjet dhe luftrat pr autonomi dhe pavarsi t shqiptarve, t cilat u zhvilluan nn udhheqjen e Ymer Prizrenit (...) N konfliktet me ushtrin osmane, t komanduar nga Dervish Pasha dhe njsit e Iidhjes s Prizrenit me t cilat ka komanduar Sylejman Vokshi, plavian e gucian s'kapasur". (127). Sa i prket autonomis duhet t shrbehemi me kt citat: "N Kosov veprimet e armatosura filluan n Sanxhakun e Prizrenit (ku bnte pjes edhe Plava e Gucia - R.D.) qysh n muajin dhje-tor 1880 me nj varg sulmesh nga ana e fshatarve kundr admin-istrats osmane. Fill pas tyre u ngritn banort e Prizrenit, t cilt dbuan nga qyteti i tyre mytesarifin e sanxhakut s bashku me npunsit e huaj. Brenda pak ditve, krahina t tjera si Gjakova, Luma,

dhe Gucia u pastruan gjithashtu nga adminis-trata perandorake dhe u bashkuan me pushtetin e ri q u ngrit n Prizren".(128). Prandaj me plot t drejt mund t konkludohet se shqiptart e Plavs dhe t Gucis me rrethin ishin n korrent t ngjarjeve n atdhe edhe n kto dit vendimtare, qoft n luft pr autonomi e bashkim kombtar, qoft n kuii pr ruajtjen e krahins nga sulmet hakmarrse malazeze, apo n luft kundr hordhive ndshkuese t Dervish Pashs. sht interesant q n kt koh t prshkruhet pak m gjer-sisht personaliteti dhe qndrimi i Ali be Gucis - pas gjith atij autoriteti dhe fame q e arriti n popuil, por edhe n bot, si strateg i pare i Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, i cili, n kiye t nj pjese t forcave t saj, u bri ball forcave t Knjaz Nikolls dhe i theu vendimet e Kongresit t Berlinit. Pra, ky, pas Sylejman Vokshit ishte njeriu i dyt i Lidhjes s Prizrenit me merita m t mdha ushtarake e komanduese t forcave t saj, q i mbrojti kufljt e veriut shqiptar. sht Agamemnoni i shqiptarve - si? e quante Fishta. Ai me endje i mbante veshur rrobat kombtare-shqiptare, dhe kur, Ali Ibra e ngacmoi - n sarajet e tij pas Lufts s Nokshiqit: "Pasha, hiqi kto rroba e vish uniformen tande, vesh rrobat q duhet t vesh nj pash", u prgjegj: "Jo, o Ali Ibra, kjo asht vesha jon, kjo vesh, kto rroba e shptuan krahinn ton. Ju me kt vesh e thyet Mark Milanin". (129). N "Historin e Popullit Shqiptar" e gjejm si antar t grupit t moderuar t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, i cili n Kongresin e Dibrs, t mbajtur n tetor-nntor t vitit 1880 n mesin e 300 delegatve, u dallua me angazhimin e tij pr "fomiimin e Vilajetit t Shqipris", dhe bashk me Iliaz-pash Dibrn "e miratuan n Ihe tezn e Abdyl FYashrit pr ta realizuar vilajetin autonom KH6 ann e veprimeve t armatosura". (130). Por si pr gudi, dhe pr fatkeqsin e tij m t madhe, po n kt Histori (n kt libr) e gjejm edhe kt konstatim: "Sapo 11 vendos n Ferizaj (Dervish Pasha m 8 prill 1881- R.D.) ai u drgoi nj ultimatum forcave t Lidhjes (s Prizrenit - R.D.) I luke i krenuar se do t merrte masa ndshkimore t rrepta kundr atyre q do t qllonin me arme ushtrit osmane. Krerftt (radikal - RD.) dhe vullnetart e Lidhjes nuk lvizen pozitat e tyre. Vetm feudalt kapitullues, midis tyre edhe All pash Gucia, u paraqitn t Dervish Pasha, duke i shprehur I K'snlkrin e tyre ndaj sulltanit dhe duke dnuar aksionin auton-miiisl ic Lidhjes s Prizrenit" (131). iI >as nj verzionit q sht ruajtur n popuil del se: Pas Lufts |fl N( ikshiqit dhe rnies s Lidhjes s Prizrenit Ali-be Gucia iu I M . gjeg) thirjes s Sulltan Hamitit II, apo "Sulltanit gjakatar" -iv e qt ianin shqiptart, dhe i prcjell nga bylykbashi i bajrakut ir Vthajve - Smajl Ujka, Brungaj, Omer-ag Plava e ca t tjer, .ii i lil n Stamboll. Mendohej se Sulltani do ta dnonte pse s'u |ihti ibindur urdhrave t tij. Por ndodhi e kundrta. Nvend la (l<;noj ai ia dha graden e gjeneralit ("mir-miran") dhe prej vitit 1881 quhet Ali-pash Gucia (edhe pse kshtu populli e qua-jti gjat gjith luftrave pr mbrqjtjen e Plav-Gucis) dhe emro-het si sanxhakbe i Sanxhakut t Pejs.

Pr prparimin e tij n kierarkin osmane ka shum supoz-ime: Se shum i ndihmuan dy flamujt rus t kapur n luft me malazez m 8 janar 1880. Mendohet se i kan ndihmuar shum edhe plaviant q punon-in n administratn (suiten) e Sulltanit n Stamboll - sic ishte p.sh. Omer-ag Plava (Medunaj). Apo, ka mundsi q t'i ket ndihmuar edhe fakti q e eek n nj rast Aleks Buda: "... ishte e qart se pr mbrqjtjen e integritetit t zotrimeve t saj ishte vete Porta po aq e interesuar. N kt kuptim interesat e shqiptarve me ato t Ports n kt moment shkonin dor pr dore". (132). N favor t ktij fakti shkon edhe ky mendim: "Ali -pash Gucia ("Grada") e ka te Mitrovica nj mal t njoftun. Ai ka qen udhhe-qs i kryengritjeve shqiptare e m von qeveris turke, nprmes Dervish Pashs (t cilit sic e prmendm m lart iu ka dorzuar n Ferizaj- R.D.) i ka kryer shum shrbime pr cka me inter-venimin e Dervish Pashs arriti autoritetin e tanishm". (133). Ngjashm me kt flet edhe konstami q e gjejm n Historin e Shqipris:"... pasi mori fund qndresa e armatosur, Dervish Pasha thirri n nj mbledhje t vecant n Prizren t gjith krert e rryms s moderuar (q asnjher s'kishin qen pr t'u shkputur krejt nga Stambolli - R.D.) t cilt pavarsisht se e kishin kundrshtuar qeverin e prkohshme t Lidhjes Shqiptare u kritikuan pr rezolutn q kishin nnshkruar n kuvendin e Dibrs, n tetorin e kaluar n favor t krijimit t nj vilajeti t vetm shqiptar. Dervish Pasha theksoi aty se krkesa pr nj vilajet t vetm shqiptar, qoft edhe e kushtzuar nga plqimi i Sulltanit, ishte nj akt aq armiqsor ndaj Perandoris Osmane sa edhe kryengritja e armatosur. Si rrjedhim, t gjith krert e moderuar, t cilt e dnuan me shkrim iden e vilajetit autonom, u konsideruan t falur, madje disa prej tyre, midis t cilve, edhe Ali-pash Gucia, u emruan n poste t rndsishme t adrnin-istrats s vilajetit t Kosovs". (134). Kjo pra duhet t jet e vrteta pr piparimin e Ali-pash Gucis n postet osmane, por mbetet diskutabile vrasja e tij t Krshllahet e Pejs - duke dalur n zyre n vitin 1888 (edhe pse s'sht aq me rndsi) nga nj ushtar 1 tij rugovas. Varroset n oborrin e Carshi-xhamis n Pej, i cili varr u riparua me rastin e 100 yje-torit t Lidhjes s Prizrenit m 1978. Rreth vrasjes s ktij, tani pashallari osman, ka shum thash e thna: Nj verzion thot se at e ka vrar A-H pr shkak se gjoja paska qen duke e prgatitur nj kryengritje n B.H. pr ta cliruar nga A-H. Madje edhe se A-H e ka vrar nprmes t Haxhi Zeks, i cili s'paska qen 1 knaqur me sjelljet e Aliut ndaj Lidhjes s Prizrenit, pas Lufts s Nokshlqit, etj.!? Ndrkaq nj verzion tjetr thot se vrasjen e kan prgatitur beglert e Pejs (aludohet n Begollt - edhepse e kishin dhndrr) nga gjelozia pse ai po sundonte me vendin e tyre?! (135). Sidoqoft, jemi t mendimit se Haxhi Zeka s'ka gisht n kt vrasje. Jan kto vetm Intriga t armiqve t populllt shqiptar -para s gjithash t sllavve, pr t'i ngatrruar ata n mes veti dhe me kt rast pr t'ia humbur autoritetin

patriotit ton t njohur I laxhi Zeks. Kt e dshmon edhe knga popullore: "... por tradhtari koft i zi, njanin krah ma ka thy ma verboj mua njanin sy, e ka marr si arme tradhtin edhe e vrau Ali Pash Gucin Ali Pasha me m'pas qillue Ma mir punt m kishin shkue". (136). Jan kto fjal t Haxhiut q i tha n mbledhjen themeluese b Lil II Ljes s Pejs n vitin 1899. i ;i i prket przierjes s beglerve t Pejs, sht pak m vc .1 ii ii e l vrtetohet nj gj e till. Vurgjet popullore thon: "T kam thn ka me t'vra Ademi S'm ka vra hanem Ademi, Adem Goska ia ka ba me sy Meta i Bals m bjen allti ..." ka do t thot se vrassi sht quajtur Met Bala, e jo "Mahmud Rarnin Rugovac" - sic e gjejm te Memiqi?! (137). Dihet se pas shkuarjes s Ali-pash Gucis n Pej, n krye t Kazas s Gucis e sjellin njfar Beqir Sitki-beu. Cka do t thot se pushtuesit osmane s'kishin m besim q kt krahin ta ln n duar t ndonj kajmekami vendas... Por, prapseprap me popull udhhiqte i biri i Jakup Ferrit, Hasan Ferri, Hasan Jakupi apo sig e quante ndryshe populli: Hasi i Ferrit q ishte nj "udhheqs popullor dhe organizator i aft, jo vetm n Plav, por edhe n tr Kosovn, me luftrat e njpasnjshme qoft kundr pushtuesve osmane, qoft kundr shovenistve fqinj". (138). Ishte pjesmarrs aktiv - krahas babait t vet, i luftrave pr mbrqjtjen e Plavs dhe t Gucis, gjat viteve 1875-1880. Kur n vitet e nntdhjeta t shek. XIX malazezt prsri i fil-luan sulmet kundr ksaj krahine dhe at n form vrasjeve nga pritat e nga kufiri, plagkitjeve etj, ky patriot e lufttar i liris kri-joi forca vullnetare vendase rreth 600 veta, dhe i drgoi n kufl me Malin e Zi, duke e penguar kshtu edhe lojn me vi t kufir-it n dm t shqiptarve. P.sh. kufirin nga Qafa e Previs (kuiirin ndrkombtar) malazezt e shtyn deri n Qaf t Xhamis, n mes t Pepajve e Murins, ku edhe sot quhet nj prrue "Sheu i Kufinit"!! Pr kt qllim, Hasani organizoi mbar popullsin dhe "brenda nj nate atje (n Qaf t Cakorrit - RD.) u ndrtua nj shtpi dhe mngjesi e gdhiu me roj te dera". Kjo kull, q m von u quajt "Kulla e Hasan Ferrit" ishte si pikvrojtlm pr pla-viant dhe prcaktonte kufirin n mes t shqiptarve e malazezve:

Hasan Ferri duel te sheshi armt e babs shpejt i ngjeshi dikush gurin, dikush tullen n'majet malit bani kullen". (139). Edhe n kt periudh Krahina e Plavs dhe e Gucis mbante lidhje t ngushta me viset e tjera t Vilajetit t Kosovs, e sido-mos me Pejn e Prizrenin. Kt e dshmon m s miri ky kon-statim: "... n fillim t vitit 1901 vepronte n Prizren nj "Komitet Qendror" (i lvizjes shqiptare - R.D.) pr liri e ruajtjen e trsis toksore q i kishte degt e veta n Prishtin, Shkodr, Guci dhe q zhvillonte nj propagand t gjer..." (140). Krkesave dhe protestave t shqiptarve n disa vise t Vilajetit t Kosovs, si n Prizren, Prishtin, Mitrovic dhe n fshatrat e rrethit t Pejs e Gjakovs t zhvilluara n vitin 1903 - sig dihet t udhhequra nga Sylejman Batusha, e t tjer iu bashkangjitn edhe shqiptart e Plav-Gucis, me rrethin t udhhequr nga Hasan Ferri e Mulla Jaha. Kto kryengritje i shtypn me gjak e me hekur batalionet e shumta osmane t komanduara nga Shemsi Pasha "i njohur pr egrsit e tij kundr shqiptarve", duke i arrestuar m se 47 udhheqs t lvizjes nga Peja e Gjakova dhe 25 t tjer nga Plava e Gucia me irethin. T gjith i inter-nuan n Selanik. Ndr ta ishte edhe Mulla Jaha - nga Plava, i cili, n burgun e Selanikut ra n kontakt me nj npuns q e kishte pasur shok shkolle dhe nprmes tij del n liri. Kt ngjar-Je madje e shnuan edhe gazetat greke t kohs, duke e prcjel-l edhe m nj fotografi t Mulla Jahit-Musiqit. "Pr ekspeditat ndshkimore t Ruzhdi Pashs, Shemsi Pashs cl). q vran gra, pleq, foshnje dhe guan n mternim qindra shqip-tnr" - shkroi edhe gazeta "Drita" e shtatorit 1903. (141). Pas shuarjes s kryengritjes t viteve 1903-1904, n Gjakov, Pej, Lum, Rek, Mitrovic e vende t tjera t Kosovs, autoritetet Osmane vendosn ta shkelin edhe Plavn - si vatr t prher-Mlune kryengritse n krye me Hasan Ferrin, i cili, me punn e tij patriotike arriti nj autoritet t lart te popullata vendase, q ishte hal n sy pr beglert dhe agallart vendas, posagrisht l i simdimtarin e Pejs Xhafer Tajarin, i cili e shfrytzoi vrasjen e Fejzi-beut Rexhepagajt q ta sulmoj e ta zhduk njher e pergjthmon kt pinjoll t Ferrajve, t rrezikshm pr pushtetm bajtesis osmane. Ngjarja u zhvillua n gusht t vitit 1904, kur shum taborre osmane t Xhafer Tajarit e rrethuan Plavn, t armatosura deri ne dhemb, prve tjerash, edhe me 2 topa. Por kryetrimit plavian, prve shqiptarve vendas - e n rend lt par atyre nga Hoti e Vuthajt, i erdhn n ndihm edhe Malsia e Gjakovs dhe Rrafshi i Dukagjinit. Lufta zgjati 3 dit dhe pas shum prpjekjesh, ushtria osmane arriti t pushtoj kullen e Ferrajve t that, duke i ln rreth saj mase 30 ushtar t vdekur: "Po pvet pasha i Osmanllis Ku i ka kullat Hasi i Haxhis? Qe tri dit e qe tri net topi zidit (murit) nuk po ia qet". (142).

"U zhvillua luft e ashpr. Nuk mundn ta shpojn murin (turqit - R.D.) vee arritn ta kallin kulmin e drurit. Zjarri u zhvillua shpejt n kulm dhe e vshtirsoi edhe m gendjen e vshtir t njerzve n kull... Plaviant dhe t tjert trimrisht dhe n befasi e sulmuan ushtrin turke nga shpina. Duke e pare hutlmin dhe befasin e ushtris turke edhe ata nga kulla kaluan shpejt n sulm drejt topave. Ishte luft e ashpr, mjaft e vshtir, dhe e rrezikshme pr jetn e atyre n kull. Zgjati me nj ashprsi t njjt q nga mngjezi i hershm e deri nga ora kater pas dite. Pas ksaj Hasi (Hasan Ferri - R.D.) me vllezr e kusherinj kaloi n Babin, jo larg Plavs, ku e ngriti kullen dhe jetoi 1 vit e m shum si i arratisur nga pushteti turk. Ushtria ia dogji kullen n Plav, i internoi disa plavian e ca t tjer i dnoi me t holla". (143). Ndrsa rapsodi popullor kndoi: "Hasan Ferri po pisket Thirrma Metin shpejt e shpejt Binaj thast me flshek? Kti asqerit me ia shkrep i kan ardh me ne me dek Met Rrustemi na ka vdek"! Pra sic po shihet edhe nga kto vargje, kishin ardhur shum vullnetar "me vdek" me Hasin dhe n kto prpjekje t prg-jakshme u vran edhe shum prej tyre, e n mesin e tyre edhe trimi hotian, Met Rrustemi-Hysenaj. Kjo ngjarje ia ngriti edhe m shum autoritetin n popuil Hasan Ferrit dhe tani e tutje ky bhet tribun i vrtet popullor i ksaj krahine... KRYENGRTTJET E VITEVE 1909-1912 Sikurse Perandorin Romake, Bizantine, Bullgare dhe Serbe, po ashtu edhe at Osmane do ta gjej 1 njjti fat nga luftrat e pandrprera t shqiptarve pr liri e pavarsi kombtare. Kt ishin t detyruar ta pranojn shpesh edhe qeveritart turq si p.sh.: Kryeministri Haki Pasha, kur n nj mbledhje t Qeveris Xhonturke thot: "Rreziku m 1 madh i Turqis, nga t gjitha kombet q jetojn nn perandorin ton jan shqiptart. sht frik e madhe nga ky komb se mos zgjohet, mos mkmbet e merr dituri n gjuhn e vet, dhe ather e mori lumi Turqin e Evropn (...) Historia e tyre po doli n shesh, sht prishja e Turqis". (1). Dhe pr t'i penguar t gjitha kto prej t cilave frikohej kryeministri turk, e intensifikoi shrypjen kombtare, duke ua mohuar shqiptarve edhe ato pak t drejta politike e kulturore q ua patn premtuar, kur ata u angazhuan n luft kundr Abdyl Hamitit dhe 1 sollen xhonturqit n pushtet, dmth kur u shpall "Hyrjeti". Kshtu pra me nj politike shoveniste otomanizuese, xhonturqit ngjalln te populli shqiptar nj urre-jtje dhe revolte t madhe. Shqiptarve s'u mbeti gj tjetr vetm se

t'i rrokin armt si shum her m pare dhe t dalin n kryengritje gjithpopullore, duke filluar q nga viti 1909. Kto dit, krah pr krah me udhheqsit e tjer kosovar gjendet edhe Hasan Ferri, i shoqruar nga Isa Boletini, me t cilin kishte lidhur edhe krushqi q n vitin 1904, duke ia dhn t bijen pr djal. Hasani n cdo tubim q mbahej, prfaqsonte Krahinn e Plavs dhe Gucis, e cila ishte ndr krahinat m t rrezikuara nga lakmit e Knjaz Nikolls. Ishte prezent edhe n tubimin gjithpopullor te Verrat e Lluks m 1910, bashk me vllezrit e vet dhe bajraktarin e Vuthajve - But Smajlin me nipa: Ali Hlmn e Zeqir Smajlin, Ahmetaj. Me kt demantohet edhe konstatimi i M. Memiqit kur thot se: "N historiografin e gjejm se si ca autor pa baz (pa t drejt) Hasan Feroviqa (?) gabimisht e kan renditur n mesin e t ashtuquajturve "udhheqsve arnaut" sigurisht ata q kt an e Uogarisin si "Arnautiluk" (?!) Pas kryengritjeve t vitit 1909-1910, kur u zhvilluan betejat m t prgjakshme t masave t gjera popullore me bishat e egra t Shefqet Turgut Pashs, si ajo e Kacanikut, Carralevs et], kur kryengritsit nga Plava e Gucia luftuan n rrethin e Pejs. Shqiprin e posacrisht Kosovn, e prfshiu nj terror i shfrenuar. Turqit vranin edhe fmij, gra e pleq t pafa-jshm. U shpall shtetrrethim i prgjithshm. Carmatosej edhe rrahej populli publikisht. Burgoseshin dhe inter-noheshin kryengritsit, maltretoheshin msuesit para nxnsve t vet shqiptare, duke e prcjell gjith kt me mbylljen e shkollave, klubeve dhe gazetave shqipe. Por populli u hodh n luft duke e shpallur kushtrimin nprmes t ksaj knge: "Kush asht Shqiptar nuk don hyrrjet, lidhim besn si e kern adet, me fitue ose me dek". Me cka dshmohet se kurrnjher nuk u prkul populli trim, e luftarak shqiptar. N kto dit t vshtira Krahina e Plavs dhe e Gucis u b kshtjell natyrore, ku u strehuan nj numr i mir kryengritsish dhe udhheqsit e tyre. Ekspeditat ndshkuese duke i ndjekur kryengritsit koso-var dhe ata vendas, e posacrisht Hasan Ferrin, e prfshin edhe kt krahin, pr cka flasin m s miri kto vargje: Dergut Pasha n'gjog t bardh Has Jakupit po i con fjal, "Qat manzerre me ma fal" "Qat manzerre s'muj me dhan tridhet lira m'ka bam". Se Plavn e vrshuan forca t mdha osmane gjat qershorit t vitit 1910 tregon edhe Zekeria Cana: "Brigada e pavarur e Pejs marshoi n Rugov, doli n Plav dhe i bllokoi t gjitha shtigjet e kufirit malazez. Kjo manovr u b me qllim q kryengritsve q ishin nisur n kt drejtim n krye me Isa Boletinin t'u bhej i

pamundshm kalimi n Malin e Zi". (6). Dihet se shtypjen e kryengritjeve shqiptare t viteve 190-1910 e ndihmuan edhe Serbla e Mali 1 Zi, nprmes t konsu-jve, klerit dhe msuesve t vet, t cilt i prinln ushtris osmane, npr shtigje e rrug t shkurtra duke i krkuar, zbuluar dhe ndjekur kryengritsit shqiptare. Kt e vrteton m s miri gazeta "Shqiptari" e dates 2 gusht 1910, q n t vrtet e citonte at t Beogradit "Mali Jurnal" ku thuhej: "... Vee ksaj lypset q Serbia e Mali 1 Zi t'i pr-gatitin t gjitha fuqlt e tyre, q t'i ndihmojn turqit ta shuajn kryengritjen shqiptare, se kjo gj sht n interes t Turqis dhe t Serbis". Pr t'i arritur kto qllime t ndyta serbt dhe malazezt s'lenin gur pa lviz pr t'i prcar kryengritsit shqiptare. Kjo m s miri shihet nga raportet e konsullit serb n Prishtin, t cilat ua drgonte eprorve t vet n Beograd, ku flitej: "se si punohej pr t prcar shqiptart dhe prfitimet q mund t nxirreshin pr qllimet e Serbis nga nxitja e grindjes dhe smlrs midls tyre". Beogradl e Cetina punonin pandrprer edhe " pr t'i kom-promituar e trhequr n ann e vet udhheqsit m t shquar t kryengritjes si Hasan Prishtinn, Isa Boletinin, Bajram Currin, Idris Seferin etj. Po sa t shumta e t gjithanshme qen prpjekjet e qeveris serbe e personalisht t Pashiqit, pr t'i br pr veti ata, aq t mdha ishin edhe dshtimet e tyre". Kt e vrtetojn m s miri fjalt q ua thoshte atyre (ser-bve e malazezve) Isa Boletini kur prpiqeshin ta bindin t punoj sipas urdhrave t tyre duke ia trhequr vrejtjen se vetm shqiptart s'do t korrin kurrfar suksesi: "... kemi ven-dosur t ngrihemi n luft edhe sikur t vritemi t gjith shqiptart". Duke e pare vendosmrin e kryengritsve shqiptare, Monarkia serbe dhe Principata malazeze filluan t merren vesh e t'i koordinojn qndrimet n lidhje me kto kryengritje. Para bots t'i paraqesin si lvizje fetare, duke ua mohuar cdo karakter kombtar. Madje i ndan edhe zonat e pushtimit, kuptohet nse shqiptart e przan Turqin nga kto troje. Zona pushtuese e Malit t Zi e prfshinte terrenin q nga Peja e gjer n Shkodr e Ulqin (dmth. edhe Plavn e Gucin me rrethin). Nga ndjekja barbare osmane dhe ekspeditat ndshkuese t Knjazi i shoqronte shpesh, madje 1 drgoi ta vizitojn edhe muzeumin e njohur t Cetlns, ku ndodhej ekspozuar edhe shpata e Jakup Ferrit, q armiqt ia kishin marr ditn e vdekjes n Luftn e Nokshiqit. Rreth ksaj shpate Hasani e Knjazi malazias e zhvilluan kt bised: "K. Nikolla: Ky sht jatagani 1 Jakup Ferrit, 1 babait tnd. E doni, se po ua shes?"

Mulla Jaha

Xhavit e Turgut Pashs, dy kta pashallart m t paskrupullt q i kishte Turqia n at koh, udhheqsit e kryengritjeve shqiptare t viteve 1909-1910 u detyruan t krkojn strehim n Mal t Zi: "... Isa Boletini krkoi nga Qeveria malazeze strehim, n emr t t gjith krerve t kryengritjes". (11). Knjaz Nikolla, jo vetm q i pranoi, por edhe i trajtoi si refug-jat politike dhe ua lidhi njfar rroge, sidomos Isa Boletinit, Sylejman Batushs, Sadik Rams, Bajram Daklanit, Hasan Ferrit etj., me qllim q, q t gjith t'i shfrytzoj m von pr qllimet e veta djallzore, gj q do t dshmojn edhe ngjarjet q pasuan pastaj. Aty u vendosn rreth 300 kryengrits shqiptare. "H. Ferri: Jo nuk mund ta blej, se nuk kam shum para." "K. Nikolla: Nuk po ua l shtrejt. Do ta bleni lire."

"H. Ferri: Nuk ke se si t m shessh lire, sepse shtrejt t ka kushtuar: rreth 3000 njerz prej saj kan mbetur n Nokshlq dhe n lumln Limit. Knjaz Nikolla hesht i turpruar". (12). Sipas planeve t veta djallzore, Knjaz Nikolla e sabotoi sa mundi edhe kryengritjen shqiptare n Malsi t Madhe, pasi ata nuk pranuan q n viset e cliruara t ngrisin flamurin malazez. Madje duke i przn kryengritsit nga Mali i Zi, ku ishin strehuar pas kryengritjes s vitit 1910,1 detyroi ata t'ia llojn lufts para kohs q ishte parapar t flllonte kryengrit-ja n mbar Shqiprin.E filluan n mars t vitit 1911. Ndrsa "Isa Boletini me shok, e kuptoi lodrn e Malit t Zi (...) dhe iku i ashpruar, me t gjith shokt e tij luftar, nga Mali i Zi tue shkue rishtas n Malet e Kosovs". (13). S pari Isa kaloi n Guci dhe u vendos n shtpin e Ali Muratags e pasta] kaloi n Vuthaj te Ali (e jo Halil - sic e gje-jm te S. Luarasi) Brahimi-Ulaj. Prej nga pastaj kaloi n bjeshkt e Decanit... (14). Pr ta shtypur kryengritjen e Malsis s Madhe, Turgut Pasha, prvec 20.000 ushtarve q i grumbulloi n Shkodr "pr t'i ven kryengritsit midis dy zjarrsh, nj kolon tjetr turke ishte nisur nga Gucia n drejtim t Kelmendit, ku psoi disfat t rnd nga kryengritsit afr Selcs". (15). Me kt kuptojm se kto dit edhe n Kazan e Gucis gjendja ishte shum e nder, pr shkak t grumbullimit t for-cave t mdha osmane q bnin tortura e represalje t papara n popullsin vendase. Planet shoveniste srbo-malazeze e friksuan edhe udhhe-qsin e kryengritjeve shqiptare - Hasan Prishtinn, i cili krkonte madje edhe t ndrmerren masa mbrojtse npr krahinat e rrezikuara nga kto plane grabitqare. N revistn "Kalendari Shqiptar" shkruante: "... pa pare e shpenzime do t krijojshim nj ushtri prej burrash, vajzash e grash, ndr vendet ma t ashpra t kufljve ku jetojn malsort. Me i armatos ata me mjetet ma moderne t kohs, me i ndihmue, stervitur, dhe nxituar t mbrojn vendin kundr fqinjve lak-mues, kjo do t'ishte puna ma e logjikshme ..." (16). Populli yn pra ishte i shtrnguar t bnte luft t dyflsht: kundr pushtuesit shekullor osman pr liri dhe kundr lak-mive grabitqare shoveniste serbomalazeze, t cilve asnjher s'guxonte t'iu kthente shpinn. Pra luft n dy fronte: kundr dy pushtuesve, t yjetrit-turkut dhe t riut-malazezit, gjegjsisht serbit. (17). Kta t fundit e ndjeknin kt politik kundrejt shqiptarve: 'T nxitin crregullime dhe revolta serioze n Shqipri (kundr osmanve - R.D.) t cilat duhej t prkraheshin deri n at pik sa t krijonin kushte pr hyrjen e Serbis n'aksion kundr Turqis". (18). Duke theksuar se: "Ideja e autonomis s Shqipris t kup-tohej e t ndjehej si rrezik pr t gjith (shtetet e Aleancs Ballkanike - R.D.). (19). N kto kushte dhe n kto rrethana u bn prgatitjet e prgjithshme t popullit shqiptar kundr t smures s Bosfrit. Nuk kishte mbetur rrug tjetr q t hiqej qafet njher e prgjithmon, prvec lufts me arme kundr saj, pr t'i sjell lirin Shqipris, duke u mbshtetur, kryesisht, n popullin ton patriot, trim dhe liridashs. Hasan Prishtina, Bajram Curri, Idriz Seferi, Isa Boletini, Ahmet Delia, Hasan Ferri

etj. secili n krahinn e vet e organi-zonte popullin dhe lidheshin besn pr vdekje e liri: "Besa lidhej me kto fjal: Bajm be e japim besn e bur-rave, se kemi me ba cfardo flije e n kjoft nevoja kemi me i ba kurban me duar tona robt e femijt ton". (20). M 21-25 maj, 1912 u mblodhn n Junik 250 prfaqsues t popullit shqiptar kryesisht t Kosovs, por edhe nga viset e tjera shqiptare dhe formuan Komitetin e Kryengritjes s Kosovs me n krye Hasan Prishtinn, i cili m 25 maj e lshoi nj thirrje pr t gjith shqiptart: "Sot Shqipria e Verhit dhe e Jugut i kan kapur armt q me an t kryengritjes t'i fitojn t drejtat e natyrshme dhe t siguruara me ligj, q u jan mar-r. Ajo dshiron dhe pret ndihmn njerzore t t gjith bashkatdhetarve dhe bots s qytetruar. Atdheu pret prej nesh bashkimin. Jan afruar minutat, kur do t vendoset fati i Shqipris". (21). Si prfaqsues i Plavs dhe Gucis n kt kuvend merrte pjes Hasan Ferri. N kt mbledhje u hartuan edhe krkesat q ishin t ngjashme me ato t Lidhjes s Prizrenit. (T njihen kufy't e Shqipris, flamuri kombtar, npunsit shqiptare, gjuh zyrtare shqipja, shkolla shqipe etj.) t cilat krkesa iu paraqitn Qeveris turke dhe fuqive t mdha. (22). Menjher, kah fundi i muajit maj, u ngrit n kmb mbar Kosova duke knduar kngn: "Betimit t Kosovs": "Besa bes nji bes kemi dhn, Ty Shqipni na t kemi nan, Besa bes, nji fjal kemi than, Pr Shqipni jetn duam me dhan". Qendra e Komitetit t Kryengritjes u b Krasniqja (n Malsi t Gjakovs) prej nga udhhiqeshin forcat kryengritse t 23 rretheve shqiptare, duke filluar nga Gucia e Tropoja e gjer te Shkupi e Vlora, t ndara n 4 grupe. Forcat kryengritse t krahins s Plavs e Gucis, pasi lan mjaft njerez ta sigurtojn kufirin me Mal t Zi, t udhhequr nga Hasan Ferri u integruan n Grupin e pare kryengrits t ashtuquajtur "Grupi i Rrafshit t Dukagjinit". Ky grup i komanduar nga Plaku i maleve tona - Bajram Curri muar pjes n rrethimin e Pejs m 31 maj gjer m 6 qershor 1912, t ciln e kishte siguruar me forca t mdha osmane Xhafer Tajari, i ndihmuar edhe nga beglert e ktij qyteti, t cilin kryengritsit s'mund e cliruan edhepse "... rugo-vasit dhe malsort (kryesisht nga Plava e Gucia me rrethin -R.D.) deprtuan n lagjen e Kapeshnics". (24). Nga Peja, kryengritsit pastaj, pasi u mungonte municioni e armt u detyruan t kalojn n Guci, m se 2.000 sish: "Ku m 9-10 qershor 1912 i sulmuan kazermat ushtarake, shtin n dor nj sasi t konsiderueshme armsh e municioni dhe pastaj vazhduan rrugn n drejtim t Krasniqes pr t'u bashkuar me kryengritsit e ksaj zone". (25). Nga Krasniqja kalojn n sulm kundr batalioneve osmane n Qaf t Prushit, duke ua vrar 300 ushtar e dhjetra t tjer duke i zn robr. Pasi edhe ktu u armatosn si sht m mir, t njjtit muarn pjes n clirimin e Rrafshit t Dukagjinit e

Kosovs dhe sulmuan Prishtinn. (26). T gjitha kto fakte e demantojn bindshm M. Memiqin i cili thot: "Hasan Ferri, edhepse udhheqs dhe njeri me influ-enc n Plav e Guci, ather nuk arriti q n kiyengritjen e Isa Boletinit, t'i inkuadroj edhe Plavn e Gucin..." (27). Ather vetvetiu shtrohet pyetja: Pasi Plava e Gucia nuk u integruan n kto kryengritje, pse Memiqi n ndrkoh thot: "... pas revolucionit t turqve t rinj kur u vendos "Hyrrjeti" dhe n kt terren u stacionua nj taborr (batalion) ushtarsh t rregullt osmane dhe e fllloi mbledhjen e taksave me mjete t dhuns". (28). Sipas tij del se populli u pajtua me dhunn e nuk u bashkua me "kryegritjen e Isa Boletinit" - cka s'sht fare e vrtet, por prkundrazi ky popuil u bashkua dhe u dallua n at kryengritje. Kur dukej se Turqia tani m po shkatrrohej dhe Shqipria ishte n pragun e fitores s autonomis, qarqet shoveniste Iqinje u ngutn ta prfundojn formimin e Alenacs

Hasan Ferri me kryengritsit e vet Ballkanike, duke u marr vesh q t'i pushtojn dhe t'i coptojn tokat e posacliruara shqiptare dhe ato t Maqedonis. Kjo aleanc s'ishte gj tjetr vee, sic konstatonte edhe Komisioni Evropian i ashtuquajtur i Ankets, q erdhi ato dit n Ballkan: "Aleanca Ballkanike (...) ka qen n rradh t pare nj mjet lufte (...) kundr tendencave shqiptare pr autonomi". (29). Kshtu q, kjo aleanc djajsh, kur u bind se Turqia vertete ishte molisur nga kryengritjet katrvjecare, e sidomos nga kjo e fundit (1912) dhe pasi q shqiptart e cliruan edhe Shkupin - kryeqytetin e Vilajetit t Kosovs, u bn gati t'i vjn n veprim planet e veta djallzore. (30). Duke e vrejtur rrezikun q po u kanosej trojeve tona, Hasan Prishtina me patriott (udhheqsit) e tjer shqiptare u detyrua ta prfundoj marrveshjen me Sulltanin, i cili pranoi

Veprimet kryesore t kryengritsve shqiptare gjat vitit 1912 m 14 gusht 1912, t "14 Pikat e Hasan Prishtins" - sic quhen n Histori, sipas t cilave shqiptart i fitonin nj varg t drejtash ekonomike, politike, administrative e kulturore. (31). Kuptohet se nuk u fltua ajo autonomi far ishte krkuar n fillim, sepse patriott nuk mundn t ngulin kmb pr fltimin e saj, pasi tani m forcat ushtarake t monarkive t Ballkanit ishin tubuar n kufijt e Shqipris dhe cdo moment pritej sulmi i tyre. Kshtu pra muar fund kryengritja e vitit 1912, gjegjsisht kryengritjet shqiptare t viteve 1909-1912 kundr pushtuesit ( kalbur pes shekullor osmane. Pr kryengritjen e vit 1912 Hasan Prishtina shkruan: "Kjo kryengritje na ka dhn eksperienc t madhe (...) Me t vrtet, patm flllue me u organizue ma themelisht se prpara, por cka t bajshim, mbasi mbas pak kohe krisi Lufta Ballkanike, e cila i qiti posht t gjitha planet tona". LUFTRAT BALLKANIKE Pas kryengritjeve katrvjeare (1909-1912) dhe shponjes s ushtris osmane nga trqjet tona, vendin e saj fllluan ta zn ushtrit shoveniste serbe, malazeze, bullgare dhe greke. U vrsulen ato, si nj llav e tr ujqish grabitqar dhe t lrbuar me qllim q, jo vetm ta okupojn e coptqjn kt vend, por edhe ta plackisin e t hakmirren pr disfatat q i kishin psuar nga luftrat me shqiptart ktu e 30 e ca yjet m pare - n

kohn e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. Krahas sulmeve n drejtim t tokave shqiptare, monarkit shoveniste t lartprmendura popullit ton i drejtoheshin me inesazhe, manifeste dhe thirrje demagogjike "pr luft t pr-bashkt" e "jet t lumtur vllazrore"?Ndrsa boten pr-piqeshin ta bindin se "po i realizqjn t drejtat e veta historike n Kosov" dhe se do ta luajn "rolin qytetrues ndaj flseve t egra e barbare t barinjve t Adriatikut" t cilin rol, sipas tyre, po e pranojn vullnetarisht kta t fundit si: "fen, kombsin dhe misionin qytetrues" t tyre (shteteve Ballkanike). (1). Sa u prket "t drejtave historike" t serbve n Kosov, Akademiku Rexhep Qosja prgjigjet kshtu: "... shtetin e tyre serbt m s pari e kan formuar n Rashk. Kurse n Kosov dhe territoret t tjera t Ballkanit jugor kan ardhur n fund t shek. XII (pas vitit 1180). N Kosov, ku i kan gjetur shqiptart e pushtuar prej Bizantit, serbt ishin pushtues, q po e zgjeronin mbretrin e tyre. Sundimin e tyre n Kosov, ndrkaq, serbt do ta hum-basin pas lufts me Turqit n Fush t Kosovs, m 1389. Kjo dmth. se e drejta historike e shqiptarve n Kosov, si pasard-hs t ilirve sht m e yjetr se e serbve". (2). Ditt e para t sulmit barbar t ushtrive Ballkanike, ndr shqiptare dhe udhheqsit e tyre u duk njfar hutie, e prcjel-l me habi dhe jogjeturi Ndodheshin n dilem t madhe: Tu bashkangjiten fuqive Ballkanike kundr Turqis? Ti ndihmqjn Turqis kundr tyre? Apo, t luftojn kundr t dyjave: pushtuesit t yjetr dhe atyre q po vinin? (3). M n fund erdhn n veti. Organizata patriotike shqiptare "shoqria e zez pr shpetim", dhe Komiteti shqiptar "Shptimi", mbajn mbledhje n shtpin e patriotit Sali Gjuka-Dukagjini, n Shkup, m 14 tetor 1912, nn udhheq-jen e Nexhip Drags dhe vendosin t'i drejtohen Evrops se: "Populli shqiptar po i kap armt jo pr ta mbrojt ekzistencn e Turqis, n Ballkan, por pr t'u dal zot tokave t veta. Pra sido q t jet fati i lufts, populli i Shqipris ngul kamb pr nj Shqipni t lire e me nj form qeverisjeje t vetme. N mbledhjen u dalluan: Mithat Frashri, Bedri Pejani etj. (4). Nj vendim t till e pat paralajmruar edhe gazeta "Liria e Shqipris" e dat. 5.10.1912, kur shkruante: 'T gjith sajemi Shqiptare (...) t marrim armt dhe t mbrqjm kufijt e mmdheut ton, duke krkuar autonomin e Shqipris". (5). Nga e njjta mbledhje dual nj delegacion me detyr q ta organizoj shptimin e atdheut dhe t'i mbroj t drejtat e shqiptarve pran diplomacive evropiane kudo q t gjen-deshin ato, n Ballkan apo m larg. Delegacioni n fjal, duke mbledhur nnshkrime nga populli arriti m 22 tetor edhe n Pej e Carrabreg t Decanit, ku t organizuara nga Bajram Curri mbaheshin, mitingje protestuese gjithpopullore. Edhe ktu muar shum nnshkrime nga t pranishmit e edhe nga paria e Plavs e Gucis q gjendeshin n kto mitingje dhe vazhdoi rrugn pr n Shqiprin e Mesme e t Jugut me t njjtn detyr. (6). Po n tetor malazezt sulmojn n drejtim t Tuzit, Plavs dhe Gucis. Dhe pas ca betejave t lehta me forca osmane, tanim t molisura e t shkallmuara nga luftrat me shiptar q detyrohen t trhiqen n drejtim t Pejs e t Decanit duke e

shfrytzuar mbrojtjen e trimave shqiptare t vendosur q t vdesin pr trojet e t parve, t cilt ia lshonin rrugn ushtris malazeze t prgatitur e t strvitur vite me rradh, vetm pasi e shndrronin tokn arbrore n pelgje gjaku. Para hyrjes n luft, Mali i Zi i kishte 35600 ushtar, 106 topa, dhe 12 mitraloza. Pasi Krahina e Plavs dhe Gucis ishte vend shum strategjik, t thuash, ishte gelsi pr hyrje n Rrafsh t Dukagjinit dhe Malsi t Gjakovs e m gjer, atje vrapuan n ndihm Bajram Curri, Bajram Daklani, Niman Syla, Sadik Rama, Ramadan Zaskoci e trima t tjer, t prcjell nga njerz t armatosur, ku bashk me Hasan Ferrin, e orga-nizuan qndresn. N kt krahin arriti kto dit edhe turkofili e renegati rnalazez Riza-beg Kryeziu, q kaloi menjher n Guci pr t'u ndihmuar forcave t mbetura turke q t trhiqen me sa m pak humbje! (7). Betejat m t prgjakshme kundr ushtris malazeze u zhvilluan n vijn kufitare: Vizitor-Qaf Xhami (Pepaj)-Arzhanic-Cakorr - pr ta mbrojtur Plavn, dhe Vermosh-Greben-Zeletin-Vizitor - duke e mbrojtur Gucin. Vetm pr nj dit n Greben jan vrar e plagosur 90 shqiptare, pjesa m e madhe e t cilve ishte nga Vuthajt. Me forca malazeze komandonte gjenerali famkeq Radomir Veshoviqi, q e kishte n dispozicion nj brigade t Vasoviqit t Eprm, e cila ishte pjes prbrse e njsive t armatosura, t ashtuquajtura t Lindjes, t komanduara nga Janko Vukotiqi. Pas humbjeve t mdha n t dy ant, shqiptart detyrohen t trhiqen para armikut shum m t madh n numr, m t ushtruar dhe me armatim m modern t kohs dhe at pas nj lufte, t thuash, fyt pr fyt. Ktu plagoset Sadik Rama, e plag m t lehta merr edhe Bajram Curri. U trhoqn vetm ather, kur Janko Vukotiqi u detyrua t'i drgoj n kto luftra edhe kater batalione t armatosura, prvec tjerash, edhe me 2 topa. Qndresa e fundit u b n ur t Plavs, ku u vran shum mbrojts t saj, n mesin e t cilve edhe Shelko H. Hasangjekaj. (8). Gazeta "Glas Crnogoraca" n Cetin, lajmroi m 11 tetor 1912: 'T shtunn n 6 ora ushtria e jon e muar qytezn e Plavs e n 7 ora e muer qytezn e Gucis me rrethin, pa asnj rezistenc nga ana e Turqve (...) Sot u vendos nga ana e jon pushteti edhe n Guci. Turqit (popullsia vendase se turq s'kan gjetur fare aty R.D.) kan filluar t'i dorzojn armt. Ushtria turke ka ikur n drejtim t Babins". (9). Sic dihet nga historia, kah fundi i Nntorit 1912, duke kalu-ar npr ca metropole t Evrops, Ismajl Qemali, Luigj Gurakuqi, etj. arritn n Vlor, ku duhej ta shpallin pavars-in e Shqipris. Prvec delegatve t ftuar nga t gjitha krahinat e banuara me shqiptare, aty i gjetn edhe 400 lufttar kosovar, t udhhequr nga Isa Boletini. N mesin e tyre ishte edhe Bub Binaku, Ulaj. (10). M 28 Nntor 1912. u shpall Shqipria e pavarur, si rezultat i natyrshm i kryengritjeve katryjecare shqiptare 1909-1912. Delegat nga Plava, Gucia, Peja dhe Gjakova n Kuvendin Kombtar t Vlors u drguan: Rexhep Beu, Mithat Frashri, Bedri Beu dhe Sali Gjuka, Dukagjini - i cili,

n kt kuvend, u zgjodh edhe "kshilltar n prbrje t pleqsis (senatit)". (11). Po kto dit, gjersa n Vlor po rilindte Shqipria, n Krahinn e Plavs e Gucis, Radomir Veshoviqi bnte masakra t papara n histori! Pasi i pushtoi kto gryka iu drejtua Valbons - duke u bazuar n porosin e malazezve vendas (rajs) se pa pushtuar Valbonn, at kshtjell natyrore t Malsis, nuk mund ta pushtoj as Shkodrn!? Valbonn, Veshoviqi e sulmoi nga drejtimi i Qafs s Borit. Pas Kollats e dogjn shtpin e Rexh Mehmetit, Metaliaj duke e djegur edhe Rexhen n t E pastaj hyn n Valbon, ku jetonte vllazria vuthjane - Selimaj, t cilt u ngujuan n kull. Pas nj qndrese mbinjerzore mbetn t vrar t pes djemt e Haxhi Alit, Selimaj: Mushak Haxhia Brahim Haxhia Sherbet Haxhia Prrok Haxhia dhe Abdyl Haxhia. Nga kjo shtpi shptoi vetm i biri i Sherbetit - Haxhiu 17 vjecar, i cili pasi q e vret nj oficer malazez ngujohet n nj shpell, bashk me nj plak. Kur e thrrasin t dorzohet n "bes" ky e qet plakn prpara t ciln e korrin n der t shpells. Ather Haxhiu s'pranon t dorzohet derisa ia jep "besn" vete Veshoviqi, i cili e merr me veti dhe e bashkon me t internuarit e tjer nga kjo krahin n Nikshiq, ku ndejti 6 muaj dhe e liruan me t tjer. (12). Kt ngjarje e ilustron edhe knga popullore: Krisi reja prbi male, Nuk jan re por pushk Shqiptare, Veshoviq klysh i Serbis, Si ke njoft djemt e Shqipnis, S'njeh Shqiptar e s'njeh Shqipnin. Se ke njoft Mushak Haxhin N Valbon ushtrin e Kralit E han korbat gurve t'zallit. Pasi q kthehet nga Valbona, Veshoviqi kalon n Decan e Gjakov, duke e ln n Plav-Guci me rrethin nj batalion ushtar t prbr nga malazezt vendas q jetonin n kt krahin q m pare, me detyr q ta ruajn rendin e qetsin, t udhhequr nga Niko Vuceliqi. (13). Pushtuesit kt krahin e shpalln kapiteni (rreth) n veti, t prbr nga 5 komuna, me kryeqendr Gucin. E q nga janari i viti 1913, bashk me krahinn e Gjakovs, ia bashko-jn Rrethit t Pejs. Prkundr t gjitha ktyre krimeve q i bri Veshoviqi, M. Memiqi e arsyeton at me kto fjal: "Radomir Veshoviqi sht prpjekur q ndaj banorve n terrenin e

Plavs dhe t Gucis t sillet n mnyr korrekte, dhe me urdhresat e veta ka ndaluar cdo dhun, plackitje, tjetrsim dhe cdo gj q s'i ka hije nj ushtari malazias"(?!) (14). Konstatim ky q e demanton vete Memiqi m posht kur thot: "Sipas shnimeve jo t plota, pa banort e tri fshatrave (shqiptare - R.D.) q kan qen t djegur dhe ather momen-talisht t braktisur (Nokshiqi, Arzhanica e Ult dhe Pepajt, me rreth 127 shtpi) ..." (15). sht e sigurt se kto tri fshatra shqiptare i ka djegur vete Veshoviqi me "naredbat" e veta, duke u sjell "n mnyr kor-rekte" (!?) N mnyr "korrekte", sic u pa edhe m lart, u soll edhe n Dragobi e Valbon!? Kapiteni i pare i ksaj kapitenije u caktua Millutin Radonjiqi, q ia lshoi vendin m von kriminelit fashist -Milivoje Dragoviq (shkurt-korrik 1913), pr ta prfunduar kt pozit Gjuro Vujosheviq, q n popull njihet me emrin Gjuro kapetani, i cili arriti pak a shum ta pacifikoj gjendjen dhe n popull, n krahasim me paraardhsit e vet, la prshtypje m t mira!? (16). Vullnetart e batalionit malazez vendas q i la Veshoviqi t komanduar nga Niko Vugeliqi - nga Drezovica, i fllluan men-jher represaljet hakmarrse ndaj fqinjve t vet, duke u hak-marr pr t gjitha vuajtjet e veta q i kishin prjetuar gjat sundimit osman, e t cilat duhej t'i paguante tani popullsia e pafajshme jo ortodokse e ksaj krahin, e cila, po ashtu, kishte vuajtur mjaft nga sundimi pesshekullor osman!? Vitet 1913-1914 jan vite t dhuns, ndshkimeve, shkom-btarizimeve, shprnguljeve dhe gjenocidit t tmerrshm, t papar ndaj ksaj popullsie t pambrojtur. Frymzues i gjith ksaj politike ishte Patriku i Pejs Gavrillo Dozhiqi dhe Ministri malazias pr arsim dhe pun kishtare - Mirko Mijushkoviq, i cili e lshoi "naredbn" (urdhresn) e dates 21 dhjetor 1912, sipas s cils u lejohet murgjve (popave) t kryejn kalimin e popullsis nga feja islame ose katolike n at pravosllave?! (17). E gjith kjo bhet me krkesn e organeve policore duke e miratuar gjithsesi edhe vete Knjaz Nikolla, i cili parashihte si "mjet t dhuns e brutalitetit serbomadh q u prdor pr shkombtarizimin e serbizmin e viseve shqiptare ka qen lufta pr ta detyruar popullsin e tyre t lente fen myslimane e katolike dhe t prqafonin fen ortodokse dhe t lidheshin me kishn pravosllave serbe (...)" dhe sic thoshte E. Durham: " u thonin myslimanve t pranonin pagzimin, ose vdekjen dhe shtinin mbi ta". (18). Ditt e para t hyrjes s malazezve n kto an ata i mblod-hn njerzit m me infiuenc t ksaj krahin, m se 323 sish dhe i internuan (si pengj) n Nikshiq. N mesin e tyre gjen-deshin edhe Ismail Nikogi, Medo N. Radonciqi, Osman Cekaj, Omer dhe Medo Ferri, Shaban Beu, Jakup Beu, Emin Beu, Ismail Beu, Ejup Beu, Emrullah Beu, Abdullah Beu, dhe Sylejman Beu - q t gjith kta Rexhepagaj nga Plava. Kishte edhe shum bajraktar, vojvod, tregtar, agallar e Ishatar t tjer me infiuenc, emrat e t cilave nuk jan ruaj-I ur apo s'jan regjistruar fare?! Ishte aty, sig tham m lart, edhe i riu Haxhi Sherbeti, Selimaj, nga Valbona.

T gjith kta, gjat marsit dhe prillit t vitit 1913 i "falen" dhe i lshuan npr shtpit e veta pr t'i "ndrequr" pastaj M. I )i agoviqi dhe Avro Cemoviqi, apo Avro Cemi - sig e quan populli, i cili erdhi n kt krahin, bashk me brigaden e vet (t Beranit, q prbhej nga vasoviqasit m kriminel q njeh his-loria - Brigada e Vasoviqit t Poshtm) pasi q e kishte lar me i-jak nj pjes t Sanxhakut-TutinRozhaj dhe Rrafshit t I )ukagjmit-Rrethin e Pejs dhe Istogut. (19). Kjo brigade terroriste u drgua n kto an me qllim "t garmatimit m efikas t myslimanve dhe shqiptarve, dhe nga frika prej trazirave t banorve t'atjeshm"(?!) (20). Edhepse garmatimi i popullsis kishte filluar q nga ditt e para t okupimit t ksaj krahin dhe ishte kryer gjat nntorit c dhjetorit 1912, kur u mblodhn m se 2000 pushk, dhe dy lopa. Mirpo s'ishin fare t knaqur pushtetmbajtsit n Guci duke thn: "madje as nj njsit (ushtarak) prej 600 ushtarsh nuk sht mjaft t garmatos popullsin e atjeshme". (21). Syrin e kishin sidomos n territorin e Vuthajve, t Hotit dhe Martinajve, e sidomos t Vuthajve q konsiderohej si: "gerdhe e dshmuar" e t ikurve (komiteve), q kishin kaluar n Shqiprin e Veriut dhe ishin bashkuar me getat e Bajram Currit. (22). 'sht e vrteta, vete pushtimi i ktyre anve nga malazezt dhe sjelljet e tyre individuale, apo n formn shtetrore, t pakontrolluara, t prcjella me garmatimin dhe terrorizmin e popullsis, bn q nj pjes e mir e ktyre banorve, madje edhe fshatra t tra t'i lshojn shtpit e veta e t ikin n Malsi t Gjakovs, t Shkodrs apo edhe n vete Shkodrn. U zbrazn t thuash krejtsisht - sig tham edhe m lart, Arzhanica, Pepajt e Nokshiqi. Pastaj, Ho, Hakajt, Vishnjeva, Martinajt, Doli dhe Vuthaj - fshatra kto thjesht shqiptare, por edhe fshatra t tjera me shqiptare q tani po e quajn veten "Mysliman", si Kolina, psh. "N mbarim t gushtit (1913 - R.D.) shkova n Malsi t Shals - shkruan E. Durham, ku pash refugjat t Krahlns s Gucis, q e kishin grabitur Mali i Zi, q vinin n gjendjc ( mjeruar. Kta qen ata q kishin mbetur nga masaki iincl (| bheshin n emr t krishterimit. Pyeta dshmues t vrtet. Kater batalione malaziase kishin qen duke kallur tmerrin n ato an. Myslimant ose duhej t pagzoheshin, ose i priste vdekja". (23). Po n kt muaj t t njjtit vit (gusht 1913) Isa Boletini, n nj letr q ia drgonte nga Malsia e Gjakovs, Ismail Qemalit, kryetarit t Qeveris s prkohshme t Shqipris, n mes t tjerash thoshte: "Cdo skut e Malsis, gur e shkmb, gjithandej shkruante ai, sht mbushur plot shqiptare (...) Kan ardhur n nj gjendje jo t lypin, por t vdesin. Nuk ka zemr q duron prpara vajtimit t ktyre bijve t'atdheut. (24). T gjith t ikurit pushteti i shpalli "komite", ndrsa t afr-mit e tyre, nse kishin mbetur npr shtpi i shpalli "jataqe t komiteve". T gjith i burgosnin, ua placldtnin pasurin dhe ua djegnin shtpit. "Shum negativisht ndikoi shkatrrimi i nj familje myslimane n fshatin Meteh, prmbi Plav, t cilin shka-trrim e kreu kumara i gjertanishm i shtpis (malazez q e kishte shptuar kumara me dhjetra her nga Turqit - RD.)". (25).

sht ky shembull q s'don koment Torturat e mdha, t papara n historin e njerzimit deri ather, fllluan pasi ra bora e madhe, kur njerzit s'kishin kah t ikin prej saj. Ather filloi edhe ndrrimi i fes s njerzve me dhun, gjegjsisht detyrimi i njerzve t kalojn nga feja islame apo katolike n at ortodokse-pravosllave. Ndr t part fen pravosllave e pranuan ca hoxhallar sic ishin: Mulla HajraBashiqi, Mulla Muja-Lloncari etj. Madje, Mulla Hajra u shprblye me 100 perpera dhe me emrin e ri BALLSHA BALLSHIQ dhe graden major i armats malazeze!! (26). Avro Cemoviqi m s pari i ngriti gjyqet e jashtzakonshme ushtarake-mbretrore dhe menjher filloi me ekzekutime t njerzve t pafajshm!? Grupin e pare t tyre e pushkatoi n Racin t Plavs, m 5 mars t vitit 1913. El^kutimin e bri komandanti i batalionit ushtarak t Plavs, Vukota Pantoviq. I ekzekutoi n prezencn e popullit t thirrur me "telall": Mulla Sado-Musiqin, Dem Markoviqin, Osman-ag Shehun, Beqo Alimulin, vllazrit: Hajro dhe Jonuz Omeragaj, vllezrit: Agan dhe Emin Ferrin (axhat e Hasan Ferrit), vllezrit: Mazo dhe Hako Haxhinushin, dhe Shaqo Ferrin. 'T njjtn dit u pushkatuan edhe dy grupe me nga 8 qyte-tar". (27). Ndrsa, po at dit, n Guci u pushkatue Ram Isufi, Kukaj, q sht njeriu i pare i pushkatuar n kt qytet publikisht nga ana e Avro Cemit. Kt e dshmojn edhe kto vargje: "Ram Isufi mjera Nana, Sa sahat t'majti hapsana"? (28). N Racin t Plavs m 11 mars u pushkatuan edhe 11 qytetar t tjer, q n dokumentacionin e kohs figurojn vetm 4: Mulla Can Ivanaj, Halil-Beu, Emrullah Beu, dhe nj hoxh q s'i dihet emri - t gjith Rexhepagaj. Bile c'sht m interes ata n dokumentacion i gjejm si njerz t "fes orodokse" dhe secili prej tyre e ka, prvec emrit t vet, edhe emrin e ri pravosllav: Cana-Ivan, HalilDanillo, Emrullah-Ivan dhe Hoxha-Urosh. (29). N baz t ksaj del se vrasjet jan br n mnyr perfide, duke pasur kujdes q t mos paraqitet numri i sakt i t vrarve dhe q shpeshher t pagzohen me emra pravosllave q t mendohet se po vriten edhe malazeze "pravosllave" e jo vetm myslimant shqiptare!? N Guci pushkatimet masive fillojn m 9 mars 1913. Sipas fletdnimeve shihet se jan dnuar me vdekje dhe ekzekutuar prnjher 28 veta, por sipas kujtess q sht ruajtur n popull thuhet se ka pasur edhe m shum. T regjistruar jan: Prej Radonciqve: Haxhi Hasi, Haxhi Beqi, Ibrahim Halili, dhe vllezrit Halil e Murat Haxhiu. Prej Omeragajve: Mulla Sheqi, dhe Muj Aga, t bijt e Talit (dy vllzr) e Hako Ali. Prej Kolinasve: Ram Zeqiri e Hasan Alku. Prej Nikocajve: Mala i Haxhi Sejdit. Prej Laliciqve: Sejdo Metku.

Prej Shujakve: Ram Kuja. Prej Cekajve: Hako Lita. Prej Baliqve: Hako Smajli. Prej Pepajve: Jakup Arifi e Shaban Hasani. Prej Sharkajve: Began Sharku, Nuc Jakupi e Jupo Rexha. Prej Qosajve: Avdyl Zeka, Shaban Hasani, e Mehmet Shabani. Prej Celajve: Reko Rama. Prej Gjonbalajve: Cel Shabani. Pastaj Mal Ibishi... etj. Po t njjtn dit u dnnan n Plav - sic shihet nga procesi 29 veta, po ashtu nga Gucia me rrethin, e duhet t ken qen m shum, s paku 35, sig thon t vjetrit? sht interesant pse t dnohen n Plav njerzit nga Gucia? Sigurisht jan munduar q sado pak ta zbusin krirnin, duke u munduar q gjysmn e t pushkatuarve pr nj dit t'i paraqesin nga Plava n mnyr q t prfshihet nj rreth m i gjer, prej t cilit jan mbledhur njerzit. Naivitet apo jo?! Krimi kurr nuk mund t fshihet. Gjukats n kt proces ishin: Millun Pantoviqi, Tule Gjuriganin, dhe, kuptohet, Ballsha Ballshiq (ish Mulla Hajra)!! N kt grup i gjejm njerzit nga kto vllezri: Prej Nikogajve: Hasan Bajri, Adem Basha, Haxhi Shabani, Ali Frci, Bajr Zeqiri, Ibrahim Rrustemi dhe Syl Istrefi. Prej Omeragajve: Avdi Hasani, Iber Ahmetaga, dhe Avdi... Prej Bekteshajve: Mulla Emini, Mulla Hasi, ... Prej Delajve: Mujk Ahmeti. Prej Laligiqve: Haxhi Jakupi. Prej Radongiqve: Adem e Din Tali. Prej Kolinasve: Hasan Smajli. Prej Sujkoviqve: Ram Nuri. Prej Merkulajve: Nuro Hysi. Prej Feratajve: Asllan Jakupi. Prej Balidemajve: Bajram Haxhia dhe Arif Avdyli. Prej Dervishajve: Halil Sejdi. Prej Qosajve: Adem Zeka. Prej Gogajve: vllezrit, Shog dhe Hul Sokoli. Prej Hasangjekajve: Muj Gali. Prej Dedushajve: Bajram Xhuku. Pastaj: Ibrahim Rrustemi - vuthjan etj. (30). Kto jan dy grupet m t mdha q jan pushkatuar ato dit, si duket s bashku, dhe n t njjtin vend. sht interesant t shnohet se pr gka jan pushkatuar t njjtit: Aktakuzn e ka ngritur pr grupin e pare kapiteni i Gucis, Milivoje Dragoviqi: "Si tradhtar t mdhenj, jatak t kagakve dhe pr mshefjen e armve, duhet t dnohen me vdekje, sipas kodit 39. neni 5. t Ligjit ushtarak (...) Pushkatimi duhet t kryhet aty ku dje, sipas urdhress gojore t Z. Brigadier, Cemoviqit dhe at ushtart e batalionit t atjeshm do ta kryejn vendimin e Juaj me pushkatim - e kta q i sjellin atje (dmth: ushtart - R.D.) prej atje t kthehen ktu". (31). N baz t ksaj aktakuze, n t vrtet n baz t nj urd-hrese gojore shihet se edhe nj dit m pare sht kryer nj pushkatim tjetr dhe "aty ku dje" u krye edhe ky?!

I ngjashm me kt sht edhe vendimi q u muar n Plav t njjtn dit: "Hasan Bajri Nikocaj (njeri me infiuenc n kt krahin - R.D.) me shok, ishin n shoqri dhe kan vrtetuar n mes veti tradhtin kundr pushtetit shtetror, n krahinat e athershme t posafituara (...). Vendimi t kryht sot n'ora 5 (m 9 mars 1913 - RD.) pas dite n Polimje, n vendin e quajtur "Kruska" (dardha) i cili do t kryhet nga batalioni i Komandirit Simo Cukiq (komandant i Gucis - RD.) ..." (32). M 13 mars 1913 "n baz t vendimit t Gjyqit ushtarak n Guci" u pushkatuan edhe 6 kagak". (33). Dhe kshtu, gdo dit, gjat gjith muajit mars dhe prill, kriminelt malazias e bnin spastrimin e terrenit duke pushkatuar kend mundnin, vendim e pa vendim. Sig qe rasti edhe me 24 veta q i vrau ushtria n sektorin e Nikgit... (34). Shpeshher gjyqi i binte vendimet pasi i pushkatonin njerzit, madje publikisht: "Nga deklarata e prfaqsuesit t Komuns s Plavs shihet se pr nj numr t t pushkatuarve s'ka ekzistuar as paraqitja penale, prandaj as gjykimi, madje as i karakterit formal s'sht mbajtur, e vllezrit Ferri s'jan gjetur as n listen e t pushkatuarve" (!!?) Kt e deklaronte R. Popoviq. (35). Kshtu me gjyq e pa gjyq, sig thoshte n nj rast Akad. Mark Krasniqi, u vran gjithsej 700 veta. Vetm nga Vuthajt 78. Sepse, sig thonin edhe vete oficert e okupatorit: "Mnyra m efikase pr t paqsuar Shqiprin ishte shfarosja totale e shqiptarve mysliman. Kjo parull u adaptua me shpejtsi nga ushtria okupatore (...) N shum fshate shtpit u dogjn (...) burrat vriteshin para grave e fmijve t tyre, pastaj nnat fatkeqe i detyronin t asistonin n spektaklin e masakrimit t fmijve t tyre, t cilt i prisnin copacopa". (36). Ksi rasti pati p.sh. te plepat e Gjonbalajve n Vuthaj, ku u masakruan: Plak Tahiri, Qosaj, Kamer Neziri, Gjonbalaj ... Pastaj te pragu i shtpis s vet e masakruan plakun 80 yjegar: Syl Istrefin-Gjonbalaj, etj. "Gjenocidi serbo-malazez pr ndrrimin e fes si dhe pagz-im t fmijve, (...) tregojn se kta njerz me kultur QOPOR, NUK I KISHIN harruar veset e Karpateve, veset e njeriut t egr, pa fe, pa ndjenja e q sundon ndaj t afrmeve n baz t instikteve ..." (37). Fitohet prshtypja dhe sht m se e sigurt se pushteti malazias gjith kto pushkatime e masakrime i ka br pr tri arsye: a) Pr t'u hakmarr pr disfatat q i ka pasur nga lufttart e ksaj krahin n betejat e zhvilluara gjat gjysms s dyt t shek. XIX pr gjat bregut t Limit, e posagrisht n Morag e Nokshiq. b) Pr ta detyruar kt popullsi me fe islame t kaloj n fen pravosllave, gjegjsisht pr t'i sllavizuar q t gjith dhe kshtu t zgjidh njher e prgjithmon problemin e ksaj krahin shqiptare q shekuj me rradh ka qndruar dhe i ka kundrshtuar planet e tilla shoveniste serbo-malezeze. c) Pr t'i zhdukur shqiptart nga zonat q do t'i vizitonte komisioni ndrkombtar pr kufi... Konstatimi i pare (nn a.) mund t vrtetohet me shum fakte: - Fshatrat kufitare: Pepaj, Arzhanic dhe Nokshiq, n t cilat vasoviqasit, e jo

vetm ata, shpeshher kishin psuar disfata dhe ln n to me dhjetra e qindra t vrar, tani u bn rrafsh me tok, i zhdukn krejt nga harta gjeografike. - Po t'i shikojm listat e t pushkatuarve, listat pr t cilat dihet, hetohet se m s shumti ka: t familjes s Jakup Ferrit (dy vllezr t tij, Agani e Ernini, dy t bijt e tij, Shaqa e Beqi dhe dy nipat, Haku e Elmazi, si dhe e rrafshuan me tok kullen legjendare t Ferrajve, e cila u kishte prballuar stoikisht sulltanve t Turqis). - T familjes s Husit t Shaban Begut-Rexhepagaj, me dhjetra sish... - T familjes s Ahmet Zenelit, Gjonbalaj. - T familjes s Bali Dems, Mulla Jahs, Musiqit, Fehrat Nikogit, Ismajl Omerags e kshtu me rradh ... Se vrtet malazezt thjesht jan hakmarr tregon edhe ky rast: Duke e ditur ata se bariu vuthjan, Bajram Musa, Dedushaj, i ka prer tri koka malazezsh n Betejn e Nokshiqit, e krkojn at, si thot populli - me firu. Mulla Hajra - Ballsha Ballshiq, duke e ditur se ku gjendet Bajrami - pasi shum ramazana i kishte kaluar n shtpin e tij, i prin nj gete malazezsh 6 or npr bor dhe i shpie n Zabel, prmbi Plav, ku ai dimronte me dhen! Para syve t plakut (Bajramit) ia vrasin dy djemt Salihin e Lacin dhe ia plagkisin tr pasurin. Djali i vogel i tij, Ali Bajrami, nga torturat dhe trishtimi q i prjetoi u b i paaft psikikisht dhe tr jetn e ka kaluar abnormal, duke brohorit-ur npr Guci: "Rrnoft baba mret"! - aludonte n Sulltanin, pr gka shpesh e maltretonin getniko-komunistt malazeze m von, madje duke e mbyllur edhe n thark t thive, me derra tr natn (38). Ose, rasti tjetr: Duke e ditur se Gel Shabani, Gjonbalaj, gjat luftrave mbrojtse n Graben ia kishte prer kryet ofi-cerit malazez - Uroshit, dhe ia mbante ngulur n hu n oborr t vet, e marrin t shtrir n shtrat, pasi ishte i plagosur n at luft dhe e pushkatojn me t tjert n Previ!? (39). Raste t tilla trishtuese ka me qindra n kto an ... Edhe konstatimi i dyt (nn b.) sht m se i sakt: sht e sigurt se me ann e pushkatimeve publike sht arritur ajo q populli n mnyr masive, pr t'i shptuar vdek-jes, e ka ndrruar fen. Kt m s miri e ilustron ky konstatim i Memiqit: "N ditt e pushkatimit (publik, n prezencn e popullit - R.D.) t 11 plavianve - m 5 mars t vitit 1913, u paraqitn pr kalim n fen pravosllave 108 veta, prej t cilve 94 t fes islame e 14 t asaj katolike (...) Nj dit m hert lajmronin se 15 veta t fes myslimane kaluan n at ortodokse". (40). Se si vinte deri te ndrrimi i fes me dhun m s miri tre-gon udhprshkruesja angleze, Edi Durham: "Pagzimet bhen me tortura. Njerzit hidhen n'uj t akullt t lumit dhe pastaj vihen t piqen pran prushit t zjarrt deri sa krkojn mshir. Dhe cmimi pr gjith kto ishte kthimi n fen krishtere (ortodokse - R.D.)". (41). Pastaj e njjta vazhdon: "Mizorit e poshtra me t cilat po krijohej Serbia e madhe (...) Cdo dit thrret telalli npr rrug: "sot qeveria do t pushkatoj nja dhjet veta (ose m tepr) Asnjri nuk di cilt jan kta njerz, ose pse vriten, i shpien prpara nj grop q do t jet varri i tyre. Pastaj qllojn mbi ta dymbdhjet ushtar dhe derisa bijn pr dhe, u hidhet balla prsipr pa marr parasysh n jan gjall apo t vdekur". (42).

Ndrsa Thoma Murzaku n lidhje me kt shton se: 'T gjitha metodat e prdorura dhe masat e marrura kundr shqiptarve synonin t'i vinin ata gjithnj para t njjts alter-nativ "t sllavizoheshin ose t vriteshin" prndryshej t largo-heshin nga tokat e tyre". (43). Se me kto metoda sht arritur efekti i dshiruar m s miri tregojn njoftimet e Avro Cemit, me t cilat e njofton Ministrin ushtarake dhe at t Arsimit m 5, 7 dhe 13 mars 1913, ku, n mes tjerash, thot: "Duhet t shnohet se kryqimet q jan kryer n fund t shkurtit, prkah prmbajtja e dokja, dallojn dukshm nga ato q u bn pas 5 marsit 1913, pasi q filloi t punoj Gjyqi i prkohshm ushtarak mbretrror (do t thot se puna po shkon shum mir - R.D.) (44). Dmth: sic shkruante edhe shtypi shqiptar i kohs, njerzit detyroheshin "me u ba shkije, e me ndrrue besirnin e vet" (45). Krahas pagzimit me emra t rinj, pravosllave, t gjith mbiemrat ua regjistronin me prapashtesn Viq, psh.: Dedushaj-Dedusheviq, t cilt shumica i kan edhe sot (sepse deri n vitet e 70-ta ofiqart ishin t detyruar t'i regjistrojn fmijt vetm me VIQ, prndryshe s'kishte tjetr rrugdalje -madje dnohej me burg ai q e "kundrshtonte ligjin" - sic thonin pushtetmbajtsit) Kt e vrteton edhe gazeta e kohs "Makedonski Gllasnik" e 2 marsit 1914 nn titullin "Po serbizohen shqiptart", e cila n mes tjerash lajmronte se serbt i shkruanin n dokumentet e tyre zyrtare "emrat shqiptare Ahmet Xhaferri - Ahmet Xhaferoviq, kurse Koco Kola - Koco Koloviq etj." (46). Kshtu pra, krahas ndrrimit t fes, ndrrohej edhe kom-bsia e njerzve, dhe prmbusheshin krkesat e Krajl Nikolls q i kishte paraqitur haptas gjat Luftrave Ballkanike. Gj q kuptohet nga intervista e Ismajl Qemalit dhn gazets italiane "II giornale D'Italia" m 2 prill 1913, ku n mes t tjerash thoshte: "Si mundet t'i shkoj ndr mend mbretit, Nikolls t'u imponoj me arme e me dhun myslimanve shqiptare q t ndrrojn fe? A mendon ai pr luftimet e prgjakshme q e presin"? (47). Dhe m n fund t shtojm se "n bisedn me korrespon-dentin e Poliks" - Vuko Dragoviqin, proti Gjorgje Shekullarac nga Gucia, sqaroi se i kishte kryquar 12.000 njerz t fes islame". (48). Dhe at n kt mnyr: "... n pranin e prfaqsuesve t pushtetit, ata i sprkatte me uj, emisari pravosllav i vendit (Shekullarci - R.D.) duke ua caktuar kumbarn dhe emrin e rinj pravosllav (...) dhe i kthenin duke i brohoritur Krajl Nikolls"!! (49). Prvec ndrrimit t fes dhe mbiemrit, gjegjsisht kombsis s njerzve, pushtuesit, sipas metods s vjetr t njohur sllave t mesjets dmth. t para okupimit osman, i ndrronin n mnyr arbitrare e me masa administrative edhe emrat e vendbanimeve, maleve, lumenjve, etj. (50). si p.sh.: Bjeshkn e Borit e pagzuan Radovan, Rokopecin - Brada, Vuthajt -Vusanje, Gucin - Gusinje, Martinajt - Martinoviqi, Plavn -Pllav, Qafn e Diellit - Dio, Syrin e Skafkacit Savino Oko etj. Bile, shkuan aq larg me kto ndrrime sa q, sic thot Dimitrije Tucoviqi edhe "emrave n tabelat e dyqanave u ishte shtuar prapashesa VIQ". (51). c) E gjith kjo bhej me shpejtsi, pr ta zhdukur elementin shqiptar nga kto an

q kur t vij komisioni ndrkombtar pr caktimin e kufijve, ktu t mos gjejn shqiptare fare. Kt e ilustron m s miri E. Durham, kur thot: "Serbi dhe malazezi bashk jan duke u prpjekur pr t qruar shqiptart nga zonat q do t merren n bisedime q kshtu t'u paraqiten komisioneve nj shumic sllav" (52). Th. Murzuku e prmend edhe nj metod tjetr t sllavve pr ndryshimin e strukturs s popullsis s nj vendi. Metodn q ata po e prdorin edhe sot: "Mohimi i ekzistencs s kombsis shqiptare bhej duke prdorur n zvendsim t saj termat "mysliman" ose "turq". (53). sht me interes t'i kthehemi edhe njher statistiks se gfar ka qen prbrja kombtare dhe numri i banorve t ksaj krahin para se t bhen kto krime dhe gjenocide klasike q s'i mban n mend historia e njerzimit. Sig kemi cekur edhe m lart, n kt krahin n vitet 1905-1908 ka br hulumtime antropogjeografi shovenist serbo-madh dhe antishqiptar i prbetuar Dr. Jovan Cvijiq, si dhe Andrija Joviqeviq. Si njri, ashtu edhe tjetri e gjetn kt gjendje: "N qytetzn e Plavs dhe 29 fshatrat pr rreth ka serb ortodokse 207 shtpi me 2053 frym, serb mysliman 705 shtpi, Arbanas (shqiptar - R.D.) 878 shtpi". (54). Kjo do t thot se serb e malazeze kishte 11,6%, serb "mysliman" - sig i klasifikon Cvijiqi 39,9% ndrsa shqiptare 49%. (55). Me emrin "serb mysliman" Cvijiqi i quan t gjith ata banor t ksaj krahin q kan ardhur ktu nga viset e Malit t Zi t sotm e q e pranuan ktu fen islame, ku i prfshin edhe ata t fisit KUC, edhepse dihet se gka kan qen kugasit prpara, por jo vetm ky fis, por edhe ca t tjer, pr gka kemi br fjal m lart e s'e shohim t arsyeshme t prsrisim... Pastaj, sipas ktyre shkenctarve serbo-malazez (Cvijiq e Joviqeviq) del se n kt krahin kishte m s shumti kelmen-das, 373 familje, ose 20% t popullsis s saj, mandej triesh-jan, 365 familje, apo 20% kugjan 319 familje ose 18% t popullsis dhe shalian, lezhas, grudian, kastrat, e hot kishte 168 familje, apo 9% t popullsis. (56). Sipas gjith ksaj del se gjithsej n kt krahin m 1908 ishin 1.225 familje me prejardhje shqiptare, apo 67% t pop-ullsis s gjithmbarshme t saj - kuptohet, duke i prfshir ktu edhe ata t fisit Kug. Si t mos prfshihen n shqiptare Ferrajt p.sh. apo trieshjanet - Curanajt?! Ndrsa pjesa tjetr e popullsis ishte me origjin nga "terreni i viseve t tjera malazeze q ather kishte 227 familje, 12,2% t popullsis". (57). Prandaj, si prfundim del se okupatort malazeze n vitin 1912 i gjetn ktu 67% t popullsis mysliman me origjin shqiptare dhe 12,2% t popullsis mysliman me origjin malazeze (?) - q bjn gjithsej 79,2% dhe 11,6% ishin serb e malazezpravosllav (apo 207 shtpi me 2.053 antar famil-je). Kurse pjesn tjetr t ksaj popullsie rreth 9% duhet ta ken prbr shqiptart e besimit katolik - Vishnjevasit, Doli etj. Me gka vrtetohet se m se 75% t popullsis s ksaj krahin n vitin 1912 ishin thjesht me origjin shqiptare, pa marr parasysh se gfar feje kishin, ose gfar gjuhe flitnin. Cka do t thot se: "Shqiptart kan qen shumic drmuese me prqindje m t madhe se sot, n Kosov dhe n viset tjera ku jetojn prgjat

kufirit t Jugosllavis me Shqiprin edhe n vitin 1912, kur Serbia e ka prvehtsuar Kosovn. Kosova me viset tjera shqiptare n Maqedoni, Serbi e Mal t Zi duhet t trajtohet tok e okupuar - thot Akad. Rexhep Qosja. Domethn pr shqiptart viti 1912 sht vit i okupacionit (...) ku si popullat shumic drmuese kan jetuar dhe jetojn edhe sot, kurse gjendja e tyre e sotme - gjendje e popullit t okupuar. Shqiptart e ktyre trojeve kan mbetur nn Serbin dhe Mal t Zi, sepse u sht mohuar e drejta e vetvendosjes. Sepse nuk sht prfillur vullneti i tyre, sepse jan detyruar me dhun t ndahen prej pjess tjetr t popullit shqiptar. Sipas t drejts ndrkombtare, toka iu takon atyre q jetojn n t". (58). Sikurse gdo her, edhe ksaj here, historin e ksaj krahin, apo m mir t themi tragjedin e saj e ka prcjell knga pop-ullore: "Po prvete qaj Mbret i ri Zo far krajlash kan hi n Guci? Cernogorja me Serbi, Brigadir kush rrin aty? Avro Cemi - faqe zi, Ka mbledh Plav ka mbledh Guci, Ka mbledh Vuthajt 200 shpi Martnoviqin 70 shpi, I ka mbledh i ka bashkue, N nj kish i ka gujue, A po doni fen me nrrue?! Apo tan kini marue?! Hasan Bajri n'kam a ue, Largou shkja, gejat je afrue 500 vjet t'kena sunue, Asnji her n'xhami s't kern cue, S't kena then fen me nrrue, A dal Avri npr Guci, Tan po i mledh konopt e ri, Tan po i lidh dy nga dy, E po i nis pr Prev? Shog Sokoli shkon tuj knue, Afrou vlla me m'nimue, Tzifsha kangn gi je tuj knue, A s'po e sheh i kem marue?! I kan nal me pushue, I kan shti vorret m'i marue, Djali i Mems asht merue, G'jan kto vorre Bab tu i marue? Nuk jan vorre tue i marue, Jan llogore pr t'luftue, Me i batare iau kan lshue, Asnj i gjall nuk ka pshtue!!

Sipas rapsodit (anonim) popullor dhe tradits popullore, del se jan pushkatuar m shum njerz se gjejm npr listat dhe aktpadit e Dragoviqit. P.sh. n asnj list nuk e gjejm 16 vjecarin, Halil Nimanin, nipin e Mem Oss-Gelaj (Djalin e Mems - sig e quan rapsodi popullor) q t dy kta, nip e gjysh, t pushkatuar n Qaf t Previs me grupin e Hasan Bajrit-Nikogaj m 9 mars 1913?!! Vlen t prmendet ktu se familjes Celaj iu pushkatuan n Drezovic edhe Hasan Gelen, Vesel Selimin e Reko Demn s bashku me 9 eremas e dragobias. (59). Gjat atyre ditve t marsit 1913, nj get malazeze del n Qerem t Vuthajve dhe i pushkaton 20 eremas (vuthjan): Ram Smajlin-Ahmetaj, Deli Smajlin-Ahmetaj, Hysen Smajlin-Ahmetaj, Hamz Ademin-Ahmetaj, Sadri Ademin-Ahmetaj, Can Ademin-Ahmetaj, Xhok HalilinAhmetaj, Bali Halilin-Ahmetaj, Etehem Zeqirin-Ahmetaj, Beke Zeqirin-Ahmetaj Ali Zeqirin-Ahmetaj, Ahmet Fazlin-Ahmetaj, Hysen Nimanin-Ahmetaj, Xhuk Nimanin-Ahmetaj, Azem Nimanin-Ahmetaj, Bek Smajlin-Ahmetaj, Brahirn Syln-Ahmetaj, Beqir Z. Goaj Zymer H. Goaj, Sadri H. Goaj. Prej t gjith ktyre shptoi gjall vetm Brahim Syla, t cilin s'e kishin kapur pushkt dhe u gua nga mesi i t vdekurve pasi shkuan malazezt dhe ka jetuar deri von, duke treguar pr tmerrin q e ka prjetuar. (60). E njjta get, duke u kthyer pr n Plav, e masakroi n Hot, Hajdar OsmaninQosaj, duke e gozhduar pr s gjalli n ah, sig e patn gozhduar Krishtin, e pastaj duke ia prer mishin me thika ia nxjerrin shpirtin. Ndrsa Alush B. Qosaj e marrin me veti dhe e vrasin diku kah Nakuti?! Masakrat e Avro Cemit do t kishin vazhduar me siguri edhe gjat muajit maj, sikur t mos kishin intervenuar fuqit evropiane pas rastit me priftin e Gllogjanit t Pejs - Luigj Palit, t cilit, m 7 mars 1913 kriminelt malazias s pari ia pren dy gishtrinj t dors s djatht, me qllim q t kryqohen vetm me 3 gishta, e pastaj e vran. Pr kt reagoi A-H dhe mbar bota e krishter-katolike. Problemi kaloi edhe n Konferencn e Ambasadorve n Londr ku u krkua nga Serbia e Mali i Zi: "... pr t siguruar mbrqjtje efektive t popullsis mysliman dhe katolike shqiptare n territoret q u jan ln (Serbo-Malazezve - R.D.)". (61). Dhe kur, si thot populli - zri e mori dheun, pr masakrat q Mali i Zi i bri n Rrafsh t Dukagjinit dhe Plav e Guci, ather Krajl Nikolla e ndrpret procesin e turpshm t krirn-inelve dhe gjoja formon komisionin pr hulumtime dhe dnimin e fajtorve pr krimet e bra! Nj gj t till e bri edhe Krajl Petri, gj q shihet edhe nga urdhresa q m 8 prill 1913 e lshon Komanda Suprme Serbe n adres t Armats s tret serbe, ku n mes t tjerash thuhet: "... n territorin e Kosovs t mos vazhdoj kthimi me forc i shqiptarve n ortodokse... ". (62). N fillim t majit 1913 Nikolla e pranon n bisedime n rezi-dencn e vet n Cetin nj delegacion nga Gucia n prbrje t: Ismajl Nikogit, Adem Omerags, dhe Myftiut (hoxhs) s Gucis. Mbreti gjoja befasohet shum pr gka dgjon prej ktij delegacionit dhe u premton atyre se do t dnohen t gjith ata q kan br krime t tilla dhe se do t hapen prsri xhamiat e kush t doj mund t kthehet n fen q e ka pasur. (63).

M 5 maj arriti n Guci i deleguari i Nikolls, Mashan Bozhoviq dhe e muar pushtetin, duke i suspenduar t gjith pushtetmbajtsit e deriathershm. N nj mbledhje gjithpopullore e lexoi nj shpallje t Mbretit me t ciln feja shpallej e lire, kush t doj mund t mbeste n fen pravosllave e kush nuk don mund t kthehej prsri n at q e ka pasur. U lejua edhe rihapja e xhamive, etj. Dhe brenda nj kohe shum t shkurtr n Cetin merret vesh se: "Prej atyre q kishin kaluar n fen pravosllave mbetn n t vetm pes familje. Ky popull nuk kishte qen shum i dhn (i edukuar) pas fes, e n xhami shkonin dy her n vit, me rastin e festave t bajramit. Pas ktyre ngjar-jeve xhamit ishin plot"! (64). Komisioni q u formua nga ministria e punve t brend-shme m 17 maj 1913 punoi n Guci prej 12-21 qershor dhe pr t gjitha vrasjet, djegjet, plagkitjet, dhunimet, e masakrat e fajsoi ish kapitenin e rrethit, Milivoje Dragoviqin me t gjith antart e Gjyqit t prkohshm ushtarak mbretror: Ballsha Ballshiqin (Mulla Hajrn), Vuksan Dragoviqin, Millan Veshoviqin, Millun Pantoviqin, Tule Gjuriganinin dhe Radoje Zegeviqin, t cilt gjoja i burgosn Prveg ktyre u fajsuan edhe dy komandantt e batalioneve t ardhura n Plav Vukota Pantoviq dhe n Guci - Simo Cukiq. (65). N lidhje me kt Memiqi shton: "Burgosja e kapitenit t Kapitenis s Gucis dhe e antarve t Gjyqit ushtarak mbretror me siguri kishte pr qllim q t qetsoj pak-naqsin e popullit dhe opinionin ndrkombtar, sepse t gjith ata u lshuan shum shpejt nga burgu" (?!) (66). Se vrtet t gjitha kto krime ishin vepr e vete Krajl Nikolls tregojn edhe kta shembuj: "Pr Ballsha Ballshiqin (ish hoxhn e Plavs) dihet se pastaj (pas daljes nga burgu R.D.) u emrua major i ushtris malazeze. Kur e shoqja e lshoi, pasi nuk deshti t kthehet n islam (me insistimin e vllezrve t saj) Krajl Nikolla sugjeron q t'i jepet malazezja m e bukur nga Plava. U martua me vajzn e pop Noviqeviqit nga Plava". (67). Shembulli i dyt sht se komisioni mbretror pr hulum-timin e krimeve nuk e muar fare n pyetje kriminelin Avro Cemoviqin, gj q jep t kuptohet se ai s'ishte gj tjetr prveg se dor e zgjatur e vete Krajl Nikolls. Bile Nikolla pr ta spastruar veten para bots se gjoja s'ka gisht n kto krime "nprmes Mitrofan Banit, mundohet ta bind Avrin q pr opinion ta marr gabimin mbi vete dhe kshtu para opinionit ta heq gdo prgjegjsi t Krajlit, duke i premtuar pr m von graden e gjeneralit t divizionit: "Prano q je fajtor, edhepse s'je. Lejo q t degradohesh dhe un, n emrin e Gospodarit dhe n emrin tim, t siguroj q s shpejti n mnyr solemne do t kthehesh dhe at me graden m t lart: brigadier i divizionit n Kolashin - i tha Mitrofani Avro Cemit". (68). Dihet se Avri asesi nuk pranoi nj gj t till dhe asgj s'i ndodhi pr kt shkak!? (69). Kshtu pra pr t gjitha ato masakra t papara n historin e gjerathershme t njerzimit nuk u prgjigj askush e aq m pak vete Krajl Nikolla q ishte vete urdhrdhnsi dhe predikuesi kryesor pr sllavizimin e "territoreve t liruara" - si i quante ai tokat e pushtuara nga ushtria malazeze. Shptuan t pamasakruar e t pasllavizuar vetm ata njerz q arritn t ikin para

ushtris malazeze gjat tetorit e nntorit t vitit 1912, por edhe m von. Sipas burimeve malazeze del se kishte gjithsej 795 t arratisur, kryesisht nga Vuthajt, por edhe nga fshatrat e tjera. Numr ky q s'sht i sigurt. Kur dihet se, sig sht cekur edhe m lart, vetm nga Nokshiqi, Arzhanica e Pepajt u shprnguln me dhun 127 shtpi. (70). M. Memiqi n lidhje me kt thot: "Gjithsej nga kjo krahin t shprngulur me dhun ishin 154 familje me 900 antar". (71). Kta t ikur posa dualn n Malsi t Gjakovs dhe gjetiu, filluan t organizojn rezistencn kundr okupatorit t pamshirshm duke e lidhur besn n mes veti. Th. Murzaku thot se: "Pr zhvillimin me sukses t lufts kundr shkelsve serb, beslidhjet e formuara patn nj shtrirje gjeografike mjaft t gjer. Ato u vendosn n Kruj, Mat, Dibr (...) n Gjakov e Pej, n Plav e Guci, n Hot e Grud, Kelmend, Shkrel e Kastrat..." (72). Kshtu, pa vonuar, i formuan getat glirimtare, t cilat, sig i shkruante Isa Boletini nga Malsia e Gjakovs, Ismail Qemalit: "po tregojn mjaft aktivitet, duke zhvilluar me serbt jo vetm ndeshje t vogla, por edhe beteja t mdha e me rndsi". (73). Pasurin e t shprngulurve, okupatori ua ndau familjeve malazeze - kolonve. Ato familje shqiptare q u kthyen pasi q shteti e shpalli "amnestin" internoheshin n brendi t Malit t Zi!? (74). Nga torturat dhe keqtrajtimet e ndryshme shum familje vendase u detyruan t shprnguln edhe m von... Shprnguljet masive u bn gjat vers s vitit 1914. N dokumentet e kohs prmenden 128 familje t shprngulura, por me siguri duhet t ket pasur m shum. Shprngulja bhej nprmes t Serbis pr n Turqi. M s shumti, t shprngulurit nga kjo krahin, vendoseshin n rrethin e Izmirit dhe Ada Pazarit. Deri von disa familje nga Hoti dhe Vuthajt mbanin lidhje me t afrmit e vet n vendlindje. (75). Mustafa Memiqi, i cili tiet mjaft gjer e gjat pr kto krime t paskrupullta, pr kto vrasje e shprngulje me dhun t popullsis s ktyre anve, duke i demaskuar laiminelt aq sa ka pasur mundsi e duke ua qajtur hallin t vrarve, t masakruarve e t ndjekurve nga vatrat e veta, prapseprap pr hir t njfar "jugosllavizmit" apo "patriotizmit jugosllav" -sig ishin msuar ta quajn Cetniko-Komunistt malazeze, pjes e t cilve me nj krenari t pashoqe e paraqet veten edhe Memiqi, nuk ngurron m n fund t'i akuzoj pr s vdekuri ata (t masakruarit e vitit 1913) si armiq t Jugosllavis, kur edhe paraqitet vete m jugosllav se sa krim-ineli Novica Popoviq duke thn: "Q t mund t sundqj dhe q t ia siguroj vetes votat e varfnjakve Plavo-Gucias, Novica Popoviqin asgj s'e ka penguar. Vetm kshtu mund t sqarohet se si fmijt e Agan Ferrit (Shemso Ferri - R.D.) dhe Hasan Nikogit (Hasan Bajrit - Sali Nikogi - R.D.), t cilt n mars t vitit 1913 u pushkatuan n Rracin dhe Previ, u zgjodhn si kryetar t Komunave ..." (76). Fatkeqsisht po shihet se Memiqi ka harruar se kta -kryetar t komunave (Shemsi e Sali) ishin bijt e patriotve n z vendas dhe populli kishte shum besim n ta, andaj edhe i kishte zgjedhur q ta udhheqin at (popullin) n luft kundr atyre q ua kishin pushkatuar baballart pa kurrfar faji -vetm pse ishin shqiptare.

CAKTIMII KUFIJVE T SHQIPRIS Nga historia dihet se q nga gjysma e shek. XIX fuqit e mdha t Evrops ishin marr vesh n mes veti q cdo prob-lem, i cili do t rrezikonte ekuilibrin n mes tyre ta shqyrtojn e ta zgjidhin bashkarisht. Kshtu ndodhi edhe me rastin e fil-limit t Lufts s pare Ballkanike, luft kjo q zhvillohej nga fuqit aleate t Ballkanit (Serbis, Bullgaris, Greqis dhe Malit t Zi) kundr Turqis. Posa filloi kjo luft, menjher u thirr Konferenca e Ambasadorve n Londr n prbrje t gjasht fuqive evropi-ane: Nga Austro-Hungaria ishte ambasadori, Mensdorf, Nga Gjermania ambasadori, Lihnovski (Lichnoski) Nga Italia ambasadori, Imperial Nga Franca ambasadori, P. Kamboni (Camboni) Nga Rusia ambasadori, Benkendorf dhe Nga B. e Madhe ambasadori, Eduard Grei {E. Grey), q njhersh ishte edhe kryesues i mbledhjeve. (1). Konferenca n fjal i zhvilloi punimet n seanca, duke fillu-ar q nga 17 dhjetori i vitit 1912. Gjat gjith puns s vet ajo e ndiqte situatn n frontet e lufts n Ballkan dhe zhvMmin e punimeve t Konferencs paralele t Aleatv t Ballkanit me prfaqsuesit e Turqis, e ca mbahej, po ashtu, n Londr, q zgjati deri m 30.05.1913. Kjo konferenc e palve ndr-luftuese i diskutonte t gjitha problemet e krijuara, prvec problemit t tokave shqiptare, pasi q at problem ia kishin besuar Konferencs s Ambasadorve, duke hequr dor nga planet pr coptirnin e plot t tyre (kuptohet se jo me dshir) dhe duke pranuar q t krijohet nj shtet sado i vogel shqiptar. (2). T gjitha seancat e Konferencs s Ambasadorve n Londr ishin mjaft t mundimshme dhe zhvilloheshin shum polemi-ka n frymn bllokiste n mes t Bllokut Qendror (A-H, Italis e Gjermanis) dhe atij t Antants s Madhe (Rusis, Francs dhe Anglis). Vrtet, Anglia, si kryesuese e Konferencs, mundohej t mbante qndrim neutral, por c'dobi q trthorazi i prkrahte aleatt e vet, duke manipuluar dhe bllokuar mbledhjet?! N konferenc sa i prket Shqipris trajtoheshin dy cshtje: Statusi (autonomi apo pavarsi) dhe caktimi i kufijve t saj. Derisa problemi i pare u zgjodh m shpejt - pavarsia e plot, ai i dyti u b pothuaj se objekt kryesor i t gjitha sean-cave, por edhe objekt i kundrthnieve dhe i grindjeve permanente n mes t palve pjesmarrse - bllokiste. Rivalt krye-sor ishin Rusia e prkrahur nga Franca n njrn an, dhe A-H e Italia n ann tjetr, q pr interesat e veta n Shqiprin e ardhshme krkonin q ajo t jet e pavarur, neutrale dhe sa m e madhe q t ishte e mundur. Madje pr t'i friksuar kundrshtart, por edhe pr interesa t veta, kto dy shtete e bn nj marrveshje t msheft pr ta okupuar e ndar n mes veti kt vend, me t cilin vendim trthorazi i bn me dije edhe fuqit e tjera - gj q ndikoi q puna e Konferencs t mos bllokohet, sig kishte pretendime n fillim. Q n fillim t Konferencs u ndoq nj rrug e gabuar. N vend se t merret si

kriter pr caktimin e kufijve prbrja etnike dhe gjuha n vendbanimet kufitare, u pranua si kriter kryesor ai i "s drejts s fituesit n luft". (3). Ky kriter ekstrem, imperialist, i vnte n rrezik shum krahina shqiptare, q ishin okupuar nga monarkit ballkanike "fitimtare", e sidomos n veri dhe verilindje t vendit. Sepse, derisa n jug me Greqin, n saj t kmbnguljes s Vjens, u przie ky kriter (ai i fituesit n luft) me at "etniko-gjeografik" dhe t "gjuhs s folur n familje", n pjest e tjera - kufiri me Serbin e Malin e Zi, duhej t caktohej vetm n baz t "s drejts s fituesit n luft"?! Sepse ktu "fituesit n luft" i kishin t drejtat m t mdha T prkrahur me kmbngulje nga Rusia e Franca dhe n mnyr t pahetuar edhe nga Britania e Madhe (me manovrimet e Greit) pushtuesit futeshin thell n tokat shqiptare, prandaj s'mund t vinte n shprehje prbrja etnike e popullsis - kur dihej se ajo ishte thjesht shqiptare dmth. s'do t prfillej vullneti i popullit fare. Bile ky coptim i trungut shqiptar do t ishte edhe shum m i madh sikur planeve cariste - pr t dalur n D. Adriatik nprmes Serbis, t mos u ishte kundrvu AH. Pr gka sig kemi cekur n fillim, kto dy rivale me qllim t qerimit t hesapeve n Ballkan, bile edhe i bllokonin her pas here seancat?! Rol vendimtar n caktimin e ktyre kufijve luante edhe situ-ata n frontin e Shkodrs, t ciln ia dorzoi Malit t Zi, pas humbjeve katastrofale n njerz Esat Pash Toptani m 23 prill 1913 - por fatbardhsisht ishte tepr von. (4). Sa i prket mbetjes s Plavs e Gucis nn Mal t Zi, duhet cekur se vendimi u muar n dy faza: N seancn II t Konferencs s Ambasadorve n Londr, t mbajtur m 20.12.1912, A-H ka dalur me nj harte t veten si propozim t mundshm pr caktimin e kufijve t Shqipris. Si shihet edhe n kt harte, Gucia me rrethin (Doli e Vuthajt) i mbetn Shqipris, kurse pjesa tjetr e Krahins me Plavnjo?! Kt verzion ambasadori i A-H e ilustron edhe me fjal n seancn e ardhshme t 25 janarit 1913, ku u fol kryesisht pr problemin e Shkodrs. Ai tha: "... Se udhzimet e tij (sigurisht nga Vjena - R.D.) e detyrojn t mos pranoj si kufi t Shqipris n veri, me prjashtim t krahins s Plavs (duke mos e prmendur fare Gucin - R. D.) vegse kufirin e sotm t Malit tZi..." N ndrkoh, sigurisht nga presionet e ndryshme dhe ndryshimi i rrethanave n Frontin e Shkodrs, A-H lshon pe sa i prket Gucis me rrethin. Kjo shihet nga seanca e mbajtur m 6 shkurt 1913, kur Eduard Grei, del me propozimin definitiv t kufirit verior t Shqipris, q ia kishte dhn ambasadori gjerman - Lihnovski dhe, n mes t tjerash, thot: "... Plava, Gucia, Peja dhe manastiri Visokovegani do t mbetshin jasht Shqipris..."!! Perse me kt projekt u pajtua Mensdorfi m s miri shihet nga deklarata e tij: "... Se vetm dshira pr t'arritur n nj zgjidhje me lshime nga t dyja palet (edhe Rusia - R.D.) dhe kt e bn me mundime ..." . N seancn e 14 prillit 1913 konkretizohet n detaje mbar vija e kufirit verior dhe verilindor (me M. e Zi dhe Serbin). dhe fiseve t Kastratit e t Kelmendit, nga ana tjetr, duke ia ln t dy kto fise Shqipris. Pastaj ai bashkohet me kufijt

Kufijt e Shqipris t propozuar nga A-H m 20.12.1912 Sa i prket kufirit verior n procesverbal thuhet: "Kufiri i Shqipris do t niset nga bregdeti Adriatik n Grykn e derd-hjes s Buns, dhe do t ndjek talvegun e ktij lumi gjer n fshatin Goric q ndodhet n bregun e djatht. Q andej, ai arrin n majn e maleve q ndajn Bunn nga Liqeni i Shkodrs, duke ia ln Taraboshin Shqipris. Ai e prshkon liqenin afr fshatit Zogaj q do t'i mbetet Shqipris gjer n Gjirin e Liqenit t Hotit, prej nga ai do t ndjek kufirin midis fiseve t Gruds e t Hotit, q i lihen Malit t Zi, nga njra an

Kufijt e Shqipris t propozuar nga Rusia, m 20.12.1912 e sotm midis fiseve malazeze t Kucit, nga njra an dhe fisit t Kelmendit, nga ana tjetr. Gjer n territorin e Gucis e t Plavs, ai (kufiri - R.D.) ia len kto dy qytete, s bashku me rrethinat e tyre, Malit t Zi, duke ndjekur vargmalin kryesor dhe vijn e ndarjes s ujrave midis Limit, nga njra an dhe Drinit, nga ana tjetr. Ai largohet nga ky vargmal pr t arrit-ur n kreshtn e kodrave n jug t qytetit t Gjakovs q mbetet jasht Shqipris". (7). Me kt vendim u njoftua Qeveria Serbe, m 15 prill 1913. Se n krahasim me Shkodrn e rrethinn e saj, Krahina e Plav-Gucis s'ka luajtur shum rol, mund t konkludohet edhe nga Memorandumi i Qeveris s Vlors, gjegjsisht shte-sa e ktij memorandumi, drejtuar Konferencs s Ambasadorve n Londr m 25 janar 1913, ku, n mes t tjerash thuhet: "... Gjat gjith kufirit t tanishm me Malin e Zi nuk ka sllav me prjashtim t nj pakice fare t vogel n Guci dhe n Plav, q sht e przier me elementin shqiptar". (8). Duhet theksuar ktu se Konferenca e Ambasadorve n Londr i prfundoi punimet m 29 korrik 1913, duke e hartu-ar vendimin prfundimtar t saj, mbi statusin e rregullimin e ardhshm t Shqipris dhe kufijt e saj. Pastaj u krkua me kmbngulje nga shtetet Ballkanike t'i trheqin ushtrit e veta nga Shqipria, gjegjsisht gjer n kufi-jt e saj q ia caktoi arbitrarisht kjo konferenc imperialiste, si dhe t ndrmarrin masa t domosdoshme "... pr t siguruar mbrojtjen efektive t popullsis mysliman dhe katolike shqiptare n territoret q i jan ln (atyre - R.D.)" (9). Pas 29 korrikut t gjitha mbledhjet q i mbajti kjo konferenc, u muarn me caktimin e komisioneve t kufijve dhe punn e tyre n terren. sht me rndsi t prmendet ktu, se para se t caktohej dhe t nisej komisioni pr caktimin e kufijve me Mal t Zi, pr-faqsuesi i Cetins n Londr ka krkuar nga ambasadori i Rusis, Francs, Italis dhe Gjermanis, "... t'i siguroj Malit t Zi

disa zgjerime t vogla territoriale (kuptohet prvec atyre q ia kishin siguruar R.D.) duke e arsyetuar me faktin se Cetina pr lshimin e Shkodrs lyp "kompenzime t tjera" sic ishin: Taraboshin, rrethin e Buns, kullosat e Vermoshit etj. (10). T gjitha kto krkesa Mali i Zi i bnte sipas kshillimeve q ia jepte Pashiqi, i cili Qeveris s Malit t Zi i rekomandonte: "Kur nuk ka m t ngjar q Shkodra t shptohet prderisa Fuqit e mdha, bashk me Rusin, kan vendosur t'i takoj Shqiprsi" t krkojn si kompenzim pr kt "humbje" q "krejt lumi i Buns t'i takonte Malit t Zi (...) Krejt krahina e Mbishkodrs, me Hotin, Kelmendin e Krasniqen...". (11). Ndrsa pr Plavn e Gucin, sipas Pashiqit, s'kishte disku-tim, ato posepo "ishin t Malit t Zi"!! Prvec ksaj, krkesat "e arsyeshme" t Malit t Zi prkra-heshin fuqimisht edhe nga Rusia, ministri i s cils n Beograd - Hortviqi, e pati quajtur pushtimin e Shkodrs nga Mali i Zi, "fitore e sllavizmit". (12). Edhe pse pr kto krkesa t Malit t Zi u diskutua n seancn e 11 gushtit 191 dhe u vlersuan si t paarsyeshme, prapseprap ky shtet vazhdoi t'i prsris gjat gjith puns s komisionit n terren, t njjtat, me cka e vshtirsonte shum punn e tij duke i br presion t drejtprdrejt!? Komisioni i kufijve i prbr nga: Gjenerali Patapov (Patapoffi) i Rusis, i cili pr shkak t grads u zgjodh edhe kryetar i komisionit. - Koloneli Grane (Granet) i Britanis s Madhe. - Koloneli Marafini - i Italis. - Koloneli Micll (Mietzl) - i A-H. - Nnkol. Furnie (Fournier) i Francs dhe - Majori fon Lafert (Laffert) - i Gjermanis, u takuan n Shkodr dhe m 23 shtator 1913 e mbajtn mbledhjen e vet t pare. Sekretar i komisionit n fjal u zgjodh kapiteni francez Perje. Detyr e tij ishte t hartoj procesverbalet e seancave t mbaj-tura dhe ditart e puns n terren. N mbledhjen II, t mbajtur, po ashtu, n Shkodr m 1 tetor 1913 u emruan edhe truprojet q do ta prcillnin komi-sionin gjat puns n terren. Kto erdhn nga forcat ushtarake t Italis dhe t A-H. (13). Komisioni vendosi q puns t'ia floj nga Liqeni i Ohrit, aty ku ia kishte filluar edhe komisioni pr caktimin e kufijve t jugut, dhe at pr shum arsye, e njra ndr to ishte edhe ankesa e krerve t Hotit e Gruds q e kishin ngritur pran komisionit ndrkombtar n Shkodr dhe qeverive t tyre. Prandaj prej 22 tetorit gjer m 14 dhjetor 1913, komisioni punoi n caktimin e kufijve shqiptaro-serb prej Ohrit e gjer n Prizren, kur, pr shkak t dimrit, e ndrpreu punn, pr t'u takuar prsri n Shkodr, m 20 prill 1914. Derisa proceset dhe ditart e puns s br nga komisioni n fjal gjat vjeshts s vitit 1913 jan ruajtur n trsi, ata t puns s kryer n vitin 1914 nuk jan ruajtur. Qka do t thot se ose s'jan mbajtur n rregull, ose kan humbur gjat Lufts s Pare Botrore. Gjer m tani jan gjetur vetm dy pjes (fragmente) t ditarit t komisionit n fjal. Nj fragment u gjet n Arkivin e Ministris s Lufts n Paris, n t cilin bhet fjal

pr fillimin e puns s komisionit - fundi i prillit dhe fillimi i majit t vitit 1914. Ndrsa pjesa tjetr e ktij ditari gjendet n Arkivat e Vjens dhe flet pr punt e zhvilluara gjat qershorit e korrikut t vitit 1914.N kto arkiva u gjet edhe Ditari personal i dele-gatit t A-H q mban daten e 4 gushtit 1914, ku bhet fjal pr ditt e fundit t puns s komisionit.

Trojet shqiptare t mbetura nn sundimin serbo-malazez me vendimin e 14 prillit 1913, n Londr Sipas dokumenteve t lartprmendura mund t konkludo-het se komisioni n fjal e rifilloi punn e vet nga Deti Adriatik, pasi q i mbajti ca mbledhje prgatitore n Shkodr n fund t prillit 1914 dhe vazhdoi me shnimin e kufijve deri n rrethin e Puks, ku e gjeti fillimi i Lufts s Pare Botrore dhe n fund t korrikut komisioni u detyrua t shprndahet, secili n drej-timin e vet, pa ln ndonj proces, apo dokumentacion tjetr t finalizuar nga veprimtaria e vet gjat vitit 1914, prveg frag-menteve q i cekm m lart. (14). Kjo pra sht e verte ta e tr, se si ka mbetur Krahina e Plavs dhe e Gucis nn Mal t Zi dhe si sht caktuar kufiri n mes t saj e Shqipris. sht ktu me interes t prmendet se gjat puns sime n terren kam hasur n mendime t ndryshme n lidhje me kto dy probleme. Si duket austrohungarezt pasi e kan pushtuar ca vjet m von kt krahin e kan prhapur lajmin se ata kan krkuar n Londr q Gucia me rrethin (Doli e Vuthaj) t'i mbetet Shqipris, por bajraktart dhe parsia vendase e kan shitur pastaj?! Kjo gj m s miri shihet nga thirrja e A-H, drejtuar shqip-tarve m 28 janar 1917 me rastin e njvjetorit t okupimit t viseve shqiptare, ku, n mes t tjerash, thuhej: "... Monarkia A-H sht prpjekur gjithnj t ruaj njsin e popullit shqiptar dhe paprekshmrin e truallit shqiptar". (15). Supozojm se pr t'i br m bindse parollat e veta (A-H) intelektualve vendas e, para s gjithash, prijsve t fes do t ua ken treguar edhe projektin e pare t harts q e ka paraqi-tur ambasadori A-H n Londr, m 20 janar 1912. Kuptohet, duke mos i njoftuar edhe me propozimet e tij t pastajme n dm t ksaj laBhine?! sht m se e vrtet q Mali i Zi, ashtu sikurse edhe Serbia, kan pasur frik nga komisioni se mos po e prfl vullnetin e popullit gjat caktimit t kufijve, prandaj kan br gmos e nuk kan ln mjet pa prdorur q ta bindin popullsin vendase, e posagrisht krert dhe parsin e saj q t pranojn "vullnetarisht" t'i bashkohen Malit t Zi, prkatsisht Serbis. N t dyja ant kah duhej t kalonte vija e kufirit Mali i Zi dhe Serbia prqndruan

forca t mdha ushtarake. "Kt kufi - urdhronte Pashiqi, duhet ta mbani t okupuar me ushtri dhe ta mbani deri sa t vij komisioni ndrkombtar. Gjat ksaj kohe t punoni - vazhdonte ai, q popullsia e zonave kufitare t prfitohet nga ana jon dhe kur t vij komisioni ajo t shpreh dshirn pr t mbetur nn Serbin (ose Malin e Zi -RD.)". (16). Pr kt qllim atje drguan edhe komisione t posagme q u prpoqn t mashtronin popullsin ose edhe me presione e krcnime t'i detyrojn ata t pranqjn qndrimin e Malit t Zi, gjegjsisht t Serbis. "Por nuk arritn asnj rezultat konkret". (17). Ata shqiptare q s'i bindeshin pushtuesit t deklarojn para komisionit, ashtu sic dshironte ai, i izolonin nga cdo kontakt i mundshm me komisionin n fjal. Pr kt dshmon edhe nj letr - ankes, drejtuar konsullit t A-H n Shkodr m 23 qershor 1914 nga prifti i Selcs, ku thuhet: "Posa vuri kmb n Vermosh, komisioni i kufijve t Veriut t Shqipnis (m 3 qershor 1914 - R.D.) malazezt erdhn me shumic, vendosn aty telefonin, mbylln cdo shteg, kshtu q ne t mos kishim mundsi t kishim marrdhnie me komisionin n fjal, arrestuan njerz t pafajshm, carmatosn banor, vun rojet e tyre rreth komisionit (.) dhe t gjitha kto i kryen prpara syve t komisionit" (!!) (18). Dhe, si rezultat i gjith asaj torture t ushtruar nga malazezt n Vermosh "prpara syve t komisionit" (?!) - del, sig thot edhe M. Memiqi se: "... u arrit q Vermoshi n nj for-m juridike (lexo: me dhun, e kurrsesi sipas vendimeve t Konferencs s Londrs, apo atyre t Komisionit pr kufi -R.D.) t mbetet si pjes prbrse e Kapidanis s Gucis (...) Kshtu ky problem s pakut ishte i zgjidhur prkohsisht (pr 1 muaj dit, gjersa filloi Lufta I Botrore - RD.)". (19). Nse komisioni pr kufij ishte n Vermosh m 3 qershor 1914, mund t konkludohet se i njjti duhet t ket arritur n Guci kah fundi i atij muaji apo fillimi i korrikut t po atij viti. Ardhjes s ktij komisioni n Guci, mund t'i ket parapri edhe misioni i ndyr i Petar Kelanoviqit - t deleguarit t Krajl Nikolls, q, sig thon t moshuarit n terren, pasi s'mundi t'i bind krert e Vermoshit - Prek Calin me shok (sig u pa edhe n letrn e priftit t lartprmendur t Selcs) pr t mbetur me Malin e Zi, (20). do t ket biseduar edhe me krert e Gucis - Adem Omeragn me shok? Po ashtu edhe me krert e Malsis s Gjakovs. Ndoshta edhe sht e vrtet se ata i ka bindur pr nj gj t till?! (21). Por sht nj e vrtet tjetr edhe m e madhe se asnjrin prej tyre s'i ka pyetur fare komisioni i kufijve pr kt gj. Sepse gdo gj ishte vendosur n Londr. ka do t thot se kufirin kah sht sot, n rrethin e Gucis, e ka vendosur vetm propozimi i Eduard Greit: "... Duke ndjekur vargmalin kryesor dhe vijn e ndarjes s ujrave midis Limit nga njra an, dhe Drinit nga ana tjetr". (22). Pra, sikur t ishte derdhur lumi Valbona n Lim, edhe fshati me t njjtin emr do t ishte sot me Mal t Zi, ose anasjelltas, t ishte derdhur Vruja n Dri, Vuthajt do t ishin sot prbren-da Shqipris... Sidoqoft, duhet konstatuar se popullit shqiptar t ksaj krahin, gjegjsisht popullit shqiptar n trsi iu b nj padrejtsi q s'mbahet n mend n historin e njerzimit duke e ndar territorin e tij q "me shekuj ishte nj trsi, jo vetm n

pikpamje etnike, por edhe n pikpamje ekonomike, tregtare dhe kulturore. Viti 1912, si viti i lufts s pare Ballkanike - shton Rexhep Qosja, prfaqson, prandaj ndarjen e nj populli - t popullit Shqiptar dhe ndarjen e nj territori -t territorit Shqiptar, q me shekuj ishte trsi etnike, ekonomike dhe kulturore". (23). Dhe jo vetm kaq, por si Qeveria e Beogradit ashtu edhe ajo e Cetins "kishte si qllim t kryente shkombtarizimin dhe sllavizimin e territoreve shqiptare t aneksuara dhe pr kt qllim ata i porositnin ushtart e vet n viset kufitare" (sig ishte p.sh. Gucia - RD.) se nuk ishin aty pr "znien e shqip-tarve robr, por jan drguar pr shtimin e numrit t varreve t tyre", e kjo do t thot, sig shprehej me nj rast Bajram Curri, "i kishin ven vehtes si qllim (Beogradi e Cetina - R.D.) t gfarosin me gra e fmij, t gjith Shqiptart q jetonin bren-da kufirit t ri Serb" dhe at, sig deklaronte edhe vete Pashiqi, vetm pr "20 -25 vjet". (24). Por populli shqiptar, t cilit "vuajtjet q hoqi, dhe humbjet q psoi, ia kalitn edhe m vullnetin e vendosmrin e paprku-lur q zotronte, pr t'i qndruar gdo agresioni e shtypje, gdo intrige e komploti, ia forcuan besimin n fitore, i cili mbshtetej n drejtsin e gshtjes q mbronte". (25). Dhe kshtu, jo pr 20-25 vjet. e as "s shpejti" - sig deklaronin ushtarakt e Pashiqit, nuk u "serbizuan" as nuk u "asimiluan nga pikpamja kulturore dhe nacionale". (26). E as pr 70-80 yjet bile, por prkundrazi "si robr t Serbis (...) do t ngri-hen n kmb pr t mbrojtur at q sht e tyre"... (27). LUFTA E PARE BOTRORE Lufta e Pare Botrore kt krahin, sikurse edhe mbar Kosovn e m gjer, e gjeti n nj mjerim t madh, t masakru-ar, t plackitur, t djegur e me popullsi t prgjysmuar dhe me nj ekonomi krejtsisht t shkatrruar. N Guci, n prag t ksaj lufte, gjat pranvers s vitit 1915, ishin grumbulluar forca t shumta t armatosura malazeze, t cilat ushtronin nj terror t papar mbi popullsin vendase dhe, nga kjo trev, m 8 qershor t atij viti e kaluan kufirin politik t Shqipris dhe ia msyn Shkodrs, t ciln e push-tuan m 27 qershor 1915 dhe kshtu Krajl Nikolla e realizoi "ndrrn e shenjt t jets s tij". (1). Ushtria e Austrohungaris duke i ndjekur hap pas hapi for-cat e shpartalluara serbomalazeze (nj batalion i t cilave kaloi edhe npr kt krahin, e pastaj npr Shqipri, u bashkuan n Korfuz t Greqis) n janar t vitit 1916 arriti edhe n kt krahin, pasi Qeveria malazeze nnshkroi kapit-ullirnin. Menjher, pas ushtris serbo-malazeze, t ndihmuar nga vendasit u evakuan edhe 33 familjet koloniste malazeze n krye me pushtetmbajtsin e fundit malazez n Guci - Gjuro Kapetanin, q n Guci i kishin kaluar m tepr se 2 vjet e gjys-m si sundimtar t paskrupull. Aso kohe n Shqiprin e posaformuar ishin tubuar shum patriot kosovar, pra edhe shum sish nga kjo krahin e Kosovs sic ishin: Hasan Ferri, e t tjer, t cilt nuk i pranon-in fare kufijt e imponuar t vitit 1913-1914, t caktuar arbi-trarisht nga fuqit e mdha dhe me cdo kusht krkonin ta clirojn Kosovn nga serbomalazezt, duke u prgatitur pr kryengritje t armatosur q t'ia bashkojn at

shtetit am. Posa kapitulloi Mali i Zi ata u kthyen n shtpit e veta q ua kishte djegur okupatori. (2). sht e kuptueshme se kta patriot, pas t gjitha atyre masakrave e torturave q i ushtroi ktu ushtria e Krajl Nikolls, t udhhequr nga kriminelt cfar ishin Avro Cemoviqi, Dragoviqi, Pantoviqi, Cukiqi, Vuceliqi, Mulla Hajra-Ballsha Ballshiqi etj. e pritn me njfar simpatie A-H. Aq m tepr kur e dinin se ajo kishte qen e vetmja fuqi evropiane q e kishte prkrahur Shqiprin n Konferencn e Ambasadorve n Londr, sidomos gjat caktimit t kufijve t saj. Kshtu q at e Uogaritnin si t vermen fuqi q ua shporri sundimin malazez dhe e bashkoi prsri kt krahin dhe viset e tjera kosovare me trungun shqiptar. Gjith ksaj i kontribuan edhe vete A-H me propagandn e vet se n Shqipri ata erdhn si "miq" me qllim q ta luftojn "armikun e prbashkt" serbo-malazez, duke i ftuar q t'u bashkohen n at luft. (3). Kto qllime e premtime t veta A-H i prcillte me ca hapa konkret gjoja n dobi t shqiptarve, duke e lejuar prdorimin e Flamurit kombtar shqiptar, shkollat shqipe etj. N Shkodr ajo formoi Kshillin Adrninistrativ t ashtuquaj-tur civil, t prbr kryesisht nga shqiptart, por q varej e kontrollohej nga Komanda e Korpusit XIX ushtarak t A-H me seli n Shkodr. Ky kshill, n prbrje t vet i kishte tri drejtori, q ishin, drejtorin e financave, t drejtsis dhe t arsimit - n krye me Luigj Gurakuqin. Kshilli vepronte edhe n Krahinn e Plavs e t Gucis, edhepse, kjo krahin mbeti si pjes prbrse e Guverners s Cetins, bashk me Pejn, Istogun, Gjakovn, Tivarin e Ulqinin. Kjo u dha mundsi kuislingve malazias n Cetin q t ndikojn te autoritetet A-H q t'i caktojn udhhe-qsit promalazias edhe n Guci. Sic ndodhi rasti me shkarkimin e patriotit Ismail Nikocit nga posti i kryetarit t komuns n kt qytet dhe emrimin n vend t tij, Adem Omeragaj e m pastaj "majorit t Malit t Zi" - Sheq Radonciqit. Se vrtet ishte i madh ndikimi i prijsve malazeze te organet A-H n Cetin tregon edhe ky citat: "Ishin prezent gjithashtu krkesat e disa t parve malazias te pushtetit A-H q banort e Plavs e Gucis t carmatosen". (4). N Plav, kryetar i komuns ishte Bejto Haxhihajri. Ndrsa kryetar i krejt rrethit ishte gjermani Feldi Fuks, q e kishte pr zevendes vllain e Hasan Ferrit - Mediun. Medi Ferrit, M. Memiqi ia z pr t madhe se: "... i prkrah pretendimet e Shqipris ndaj Plavs e Gucis dhe ishte njri prej bartsve t atyre aspiratave" (!!) (5). Pr t'i mashtruar sa m mir, A-H shqiptarve ua lejoi edhe prdorimin e Flamurit kombtar dhe pr her t pare n his-torin e ksaj krahin bn t mundshme hapjen e shkollave shqipe. (6). Kto shkolla u hapn n Plav, Guci, Vuthaj, Martinaj etj. Msuesit u sollen nga Arbresht e Zars. P.sh. n Vuthaj m 1916, u emrua msues shkrimtari yn i njohur J.V. Rela. (7). Pra mund t konkludohet se shqiptarve A-H u'a njohu nj-far autonomie kulturore, edhepse e gjith administrata ushtarake dhe politike ishte e prqndruar

n duar t A-H q pr t'i izoluar krahinat njern prej tjetrs e ndaloi edhe qarkullimin e lire t njerzve. Pushtuesi filloi menjher t'i regrutoj shqiptart "vullne-tar" pr n luft. Kt regrutim e zbatonte me ndimn e kuislingve vendas: bejlerve, tregtarve dhe klerit fanatik. Ushtart e regrutuar drgoheshin ose n ushtrin e A-H n Frontin e Karpateve, ose n ushtrin turke (aleate e A-H n luft) n Frontin e Kaukazit - pr cka n Kosov erdhn shum ofcer turq, pr t agjituar q t mbledhin sa m shum ushtar "vullnetar" t till. Ata kt pun t ndyt e kryen me mjaft sukses duke u lidhur me ca hoxhallar e fanatik mysli-man, t cilt te populli e prhapn lajmin se gjoja sht feja islame n rrezik e duhet t shkojm ta shptojm nga Miskovi (Moskva)?! Kshtu pra, shqiptart, si A-H ashtu edhe Turqia, i shndr-ruan n mish pr top, pr interesa t imperialistve Regrutimi i t rinjve pr ushtar t till "vullnetar" n Krahinn e Plav-Gucis u b nprmes t Sefedin Begollit nga Peja, i cili, nprmes feudalve dhe mbeturinave turkomane vendase e realizoi kt aksion duke prdorur lloj-lloj mnyrash e malverzimesh. Pr n Karpate nga mbar Kosova i prcolln rreth 1.000 shqiptare, kurse pr n Kaukaz rreth 2.000 t tjer q asnj i gjall nuk u kthye. Ca nga kta vullnetar u angazhuan edhe si polici vendase n luft kundr kacakve - me pages!? M kot u munduan patriott vendas ta pengojn kt katas-trof t re q u kanosej shqiptarve, duke mbajtur edhe kso fjalimesh para mass: "... Oficert turq q na kan ardh, jan t bijt e atyre q na sunduan 500 vjet. Prap ata kan ardh ktu me na ngatrrue mendjen pr interesat e veta. Vllazr, tjetr asht feja e tjetr asht kombsia. Tjetr asht Turqia, e tjetr Shqipnia..." (8). Kshtu pra, shum djem edhe nga kjo krahin i mobilizuan e shum t tjer u arratisn n mal, duke iu bashkuar cetave kacake, e nj pjes t tyre i zun e i internuan, duke i drguar n pun t detyrueshme n ndrmin e urave dhe t objekteve ushtarake npr vende t nxehta t Shqipris {Durrs, Lezh, etj.) me vite t tra, ku ca prej tyre edhe vdiqn nga ethet e malarjes. Deri von kan jetuar ktu njerzit q kan qen t internuar dhe kan prjetuar lloj-lloj mundimesh, sic ishte p.sh.: Arif T. Dedushaj, i cili me shum kosovar t tjer ishte i internuar 2 vjet n Durrs dhe u kthye vee sa gjall nga andej. Kurse n Hungari ishin t internuar patriott Ismajl Nikoci, Mulla Huli (Hysen) Rexhepagaj, Duq G. Bacaj q vdiq atje, etj. Jan t konsiderueshme humbjet n njerz dhe dmet materiale gjat ktyre tre yjetve t sundimit t A-H n kto an. Pr shkak t thatsis q mbretroi n vitet 1916-1917 dhe marrjes s meshkujve t aft pr pun n luft, n pun t detyrueshme apo q muarn arratin dhe s'kishte kush t punoj tokn, pr shkak t plackitjeve e djegjeve gjat Luftrave Ballkanike, rekuizimet t drithrave e bagtive dhe taksave t rnda q i aplikoi pushtuesi A-H, kt krahin e prfshiu nj skamje e madhe. Pra nj uri e hatashme, kur njerzit ushqeheshin me barishta e "buk bocash" - sic trego-jn pleqt. Nga uria vdiqn shum njerz, e sidomos fmij. Thell n kujtesn e njerzve ka

mbetur pr t keq "Vakti i Austris". Pr t gjitha kto shkaqe mund t arsyetohet edhe "trheqja" me nj an e Hasan Ferrit, i cili nuk pranoi "kurrfar detyr gjat okupimit A-H" (11). Sa m e padurueshme bhej jeta nn A-H aq m e madhe bhej rezistenca e popullit shqiptar kundr saj. Pr dit e m shum shtohej numri i njerzve n getat e armatosura q vepronin kundr okupatorit n kto an, t udhhequra nga "Azem Galica" i Plavs - trimi Mulla Agan Koja, q bashkve-pronin me getat simotra t Sanxhakut, t udhhequr nga kryetrimat: Hysen Boshkoviqi, Isuf Mehaniqi dhe Rek Bisheva, pastaj me ato t Rugovs, t udhhequr nga Keri i Sadri Bardhit, etj. Organizatori kryesor i ktyre getave ishte Hasan Ferri. Qeta e Agan Kojs, n vjeshtn e vitit 1918, n afrsi t Plavs, i garmatosi tre batalione ushtarake A-H dhe vrau kapitenin e tyre Haufraun Gustav Hashor, duke i armatosur kshtu pjesn m t madhe t popullsis s Plavs e t Gucis. Kjo get e pengonte trheqjen e trupave t ushtris s mundur A-H, q vinte nga Fronti i Selanikut. E pasi Azem Galica s'i lejonte t kalojn kah Mitrovica e Peja, drejtoheshin kah Decani e Plava ku binin n pritat e Azem Galics II - Agan Kojs. (12). sht shum interesant se si t gjitha kto trimri t Mulla Kojs, M. Memiqi ia mvesh njfar Boshko Gjuriganinit q, po ashtu, sipas tij, paska vepruar n kto territore, me getn e tij?! MBRETRIA Serbo Kroate Slovene (JUGOSLLAVE) Q nga tetori i vitit 1918, A-H filloi t trhiqet edhe nga kjo krahin, duke e ln popullsin e saj n mshirn e fatit, para nj rrebeshi t shfrenuar t ushtris serbomalazeze. (1). Kt krahin e cliruan m 15 tetor 1918, dy batalione ven-dase, t cilat, pastaj, t udhhequra nga Ismail Nikoci, Shefko Kurti, etj. ua zun rrugn forcave A-H q trhiqeshin npr Malsi t Mbishkodrs. U zhvillua nj luft e rrept m 17 tetor 1918 n Perdolec, Gropzez dhe Selc, ku u zun rob 700 ushtar A-H, n mesin e t cilve ishin edhe 17 oficer dhe arme t ndryshme. Mbetn t vrar 15 ushtar t armikut e u plagosn 27 sish. Kurse nga lufttart vendas pati 6 t vrar e 8 t plagosur. (2). Derisa lufttart vendas e spastronin terrenin nga mbeturi-nat e ushtris A-H, n kufijt e ksaj krahin u dukn 6 batalione malazeze q u formuan n Vasoviq, duke e demonstruar dhunn dhe duke e bllokuar totalisht kt krahin. (3). Duke e pare situatn e krijuar n Kosov pas trheqjes s A-H patriott e ktij vendi, m 7 nntor 1918, formuan n Shkodr Komitetin "Mbrojtja kombtare e Kosovs", apo sic u b zakon ta quajn m von "KOMITETII KOSOVS", q ishte nj organizat politike, demokratike dhe kishte pr qllim ta udhihiqte Lvizjen patriotike pr clirimin e Kosovs nga serbo-malazezt. Kryetar i saj u zgjodh Hoxha Kadri Prishtina, e sekretar Bedil Pejani. Komiteti i Kosovs e nxorr edhe organin e vet: "Populli" q e udhhiqte msuesi, Sali NMca, t cilin e vran italiant n prag t Kongresit t Lushnjes. (4).

Menjher pas clirimit nga A-H n Plav e Guci u vendos pushteti popullor, organet e t cilit u zgjodhn m 15 tetor 1918, dmth. po at dit q u cliruan dhe u organizuan rniting-je gjithpopullore n t cilat foln Hasan Ferri, Ismajl Nikoci e t tjer. N njrin prej ktyre mitingjeve m von, u zgjodhn edhe delegatt e ksaj krahin n Komitetin e Kosovs: Isamil Nikoci dhe Hysen Efeni-Gjonbalaj. Po n t njjtat tubime u vendos q t mbrohet me cdo kusht kjo krahin nga ushtrit serbo-malazeze, t cilat, sic tham m lart, ishin t gatshme pr sulm. (5). Pr shkuarjen e Ismail Nikocit n Shkodr (pas zgjedhjes s tij antar i Komitetit t Kosovs) M. Memiqi thot: "... Udhtoi (...) me qllim q atje t vej kontakte me konzullatn franceze e italiane dhe nga ata t krkoj mbrojtje nga sulmi i vasoviqasve n Plav e Guci". (6). Duke ia zn pr t madhe atij pse nuk krkoi mbrojtjen e ushtris serbe (nga vasoviqasit)?! "Por nga konzullatat e huaja n Shkodr". (7). Gka do t thot se Memiqi fare nuk e din, apo s'don ta dij, se Nikoci shkoi atje si delegat i ksaj krahin pran Komitetit t Kosovs. Dhe ndihma q krkoi ai nga konzullatat e huaja n Shkodr (sht e shnuar nj bised e thukt q e pati ai me konzullin e Francs) ishte krejt normale dhe e drejt e ksaj krahin, kur dihet se Krajl Nikolla dhe shteti i tij, pjes e t cilit e ln me dhun nga Evropa kishte qen edhe kjo krahin, nuk ekzistonte m. Prandaj, e njjta, tani i kishte dy rrug: ose t'i bashkohej shtetit t ri (artificial) - Mbretris SKS, me t ciln s'kishte asgj t prbashkt, ose Shqipris mm dhe me plot t drejt, me plebishit, n mbledhje gjithpopullore u prcaktuan pr kt t dytn. Duke u mbshtetur edhe n thirrjen e Komitetit t Kosovs, e cila iu drejtua mbar popullit kosovar, ku thuhej: "Vllazn, asht tue u afrue dita ma e ngusht, e ma e mbrame q ka pr ta caktue fatin e vendlindjes son, s dashtuns e s mjers Kosov. Nji dakik e bjerrun n gjum mundet me na kushtue tepr shtrejt"!? (8). Krahas ksaj Komiteti e nxorr edhe "programin e prgjithshm pr veprimtarin e kryengritjes", ose sic u quajt m von: "Kosova 1919" n t ciln parashihej veprimtaria politike dhe luftarake e kryengritjeve t armatosura n Kosov. Me fjal t tjera, ishte kjo nj rregullore pr getat e armatosura n baz t s cils duhej t vepronin ato, si dhe fliste pr karakterin e rndsis e tyre. Dokumenti "Kosova 1919" u prhap npr t gjitha getat komite, t cilin e studionin mir, duke filluar q nga Plava e Gucia e gjer n Sanxhak e Gjilan, gj q na jep t kuptojm se t gjitha getat kryengritse t Kosovs vepronin sipas t njjts platform. (9). N letrn q ia drgoi n kt koh Komiteti i Kosovs popullit t Plavs e Gucis thuhet: "Gra, burra dhe fmijt q nga 12 vjeg deri ke pleqt 70 yjegar, t jeni gati pr t mbrojtur nderin dhe atdheun. T sakrifikojm jetn dhe grania e t mos dorzohen gjall, ma mir t vdekur me nder n fush t lufts. Kurr nuk duhet t'i dorzohemi nj bishe t egr malazeze, nji egrsie t serbve! Ne jemi bind q do t jemi gati t sakrifikoni jetn pr mbrojtjen e nderit e t'atdheut". (10). Posa e marrin kt letr, populli i ksaj krahin e mbajti prsri nj mbledhje t prgjithshme dhe vendosi t mbrohet me gdo kusht nga ushtria e karagjorgjeviqve. N mbledhje u formua Komiteti Krahinor i prbr nga Hasan e Medi Ferri, Mulla

Agan Koja, Gun Mula-Gjonbalaj, Keri i Sadri Bardhit - nga Rugova, etj. dhe u dha urdhresa q t gjith banort e aft pr pushk t armatosen me gdo kusht. (11). Pr t gjitha kto pregatitje Memiqi e "fajson" Ismail Nikogin ku thot: "Me t kthyer nga Shkodra hap tas u angazhua q Plava e Gucia duhet t hyjn n prbrje t Shqipris. Bashkpuntort e tij m t alert n Plav ishin: Bejto dhe Medo Haxhihajri, Medo Ferri, dhe Shefki Kurti". (12). Harron Memiqi n kt rast, se sig thot Akad. R. Qosja: "Gdo popull q sht i pushtuar duhet t glirohet, sepse edhe sipas t drejts ndrkombtare atij i takon e drejta e glirimit. M n fund e drejta q t jetoj i lire sht e drejta legjitime natyrore, e secilit popull". (13). Nj organizim i till i vetmbrojtjes bri q pr 3 muaj e gjys-m (nntor-dhjetor, 1918, dhe janar e gjysma e shkurtit 1919), kjo krahin t ket, t thuash, nj autonomi t plot, q udhhe-qej nga banort e saj. G'sht e vrteta, aty ekzistonte nj get ushtarake serbe q kishte ardhur nga Shkodra (?!) por q s'kishte kurrfar infiuenc, vegse rrinte totalisht e izoluar n periferi t Plavs. (14). Pr t gjitha kto msojm nga nj gjeneral jugosllav -Millutinoviq, m 13 shkurt 1919, ku, ndr t tjera, thot: "Arnautt nga Plava e Gucia, me rreth 600 veta mbrohen n roje prej sulmeve malazeze nga Polimja". (15). Msymjeve serbo-malazeze, si pr inat, u ndihmonte edhe bora e madhe q ra n dirnrin e vitit 1918/1919. Por pavarsisht prej bors e t ftoftit, mbrojtsit e viseve shqiptare nga Plava, Gucia, Rugova e vende t tjera, duke u bazuar n rregulloren dhe porosit e Komitetit t Kosovs, pas disa ditsh, duke br prpjekje t ashpra me forcat serbo-malazeze, m 7 shkurt 1919, e sulmuan Pejn, t cils iu afman gjer n 5 km. nga Gryka e Rugovs. Nga frika se mos po e marrin qytetin, Qeveria e Beogradit e drgoi n Pej "pr t qetsuar lvizjen" serbomadhin dhe laiminelin, Punisha Raciq, me prforcime t reja ushtarake. "Kam urdhr q nesr, m 15 t ktij muaji (shkurt - R.D.) t organizohet marshimi i njsiteve nga 4 ceta, me 4 mitraloza dhe 4 topa malor, npr Rugov, n drejtim t Gakorrit - thoshte ato dit Komandanti i Armats III jugosllave - ku do t kapet lidhja me malazezt nga Andrievica, t cilt, sipas marrveshjes, n t njjtn koh, nisen kah Gakorri, dhe s bashku t nisemi pr n Plav, ta clirojm cetn ton (q e kishin atje - R.D.) e t'i ndjekim kryengritsit arnaut dhe ta vendosim pushtetin ton" (16). M 16 shkurt, forcat serbe e marrin Grykn e Rugovs dhe m 19 e 20 shkurt e sulmuan Plavn e Gucin q deri n kt koh ishin t lira - n duar t patriotve vendas, por, sig tham edhe m lart, mbaheshin trsisht t bllokuara nga shovenistt serbo-malazez. Malazezt n kto sulme i udhheqte Lakiq Vojvodiqi. "N luftimet e ashpra rreth Plavs u zbrazn mbi 11 mij fishek (n disa dokumenta thuhet 17.000 fishek - R.D.) dhe disa dhjetra granata". (17). Ktu s'jan llogaritur ato q i ka prdorur Lakiq Vojvodiqi me vasoviqasit e vet. Ushtria serbe u soll edhe m zi se n vitet 1913-1914. Kahdo q kalonin lenin shkretir. Masakrat m t mdha u bn n 13 fshatrat e Rugovs, ku i dogjn 410 shtpi. Vetm n Bog e Dugajiv, prveg shum mnxyrash q bn, vran edhe

30 gra e fmij dhe i dogjn 57 shtpi. N Koshutan e Shtupeq (t Madh e t Vogel) i vran e i masakruan 206 veta dhe dogjn 163 shtpi. Gjihtsej ato dit n Rugov i vran 946 veta. Kurse n Plav me rrethin u vran 450 veta, kryesisht gra e fmij dhe u dogjn 489 shtpi. Popullsia e pakte e Rugovs q shptoi, u trhoq, bashk me kryengritsit, n regjionin e Plavs, e prej andej, me kryengritsit e popullsin vendase n Malsi t Gjakovs dhe rrethin e Shkodrs. (18). Pr masakrat q ushtria serbo-malazeze i bri ato dit n Plav njfar Gedo Qulafiqi thot: "Ushtria malazeze me komanduesin Shaigiq, n prbrje prej 6 batalionesh vaso-viqas nga dy "nahi" e sulmoi Plavn dhe Gucin, duke e br rrethimin: Murin-Plav dhe Libovic-Guci. Gjylja e pare e topit u nis nga Drezovica, n Plav.(...) Prveg masakres, orgjive dhe mundimeve, nuk munguan as plagkitjet, dhunimet dhe gjith ajo q ka munduar t bhet gjat 24 orve. Shum mbaruan npr prroje e edhe sot njihen shenjat e gjakut npr muret e xhamis s Rexhepagajve". Kurse Zyfer Musiqi, n mes t tjerash, ka shkruar: "... dhe gjat disa ditve ka qen e lejuar q me myslimant (kshtu i quan ai titoist kta banor - RD.) t bjn kush gka t doj. U bn plagkitjet dhe gjith ajo q mund t bhej (...) vrasjet, masovike dhe therrjet e grave, fmijve dhe pleqve, se njerzit e aft ikn..." (20). Ndrsa, Xh. Shatri shton: "Pushten ka djegur me qindra shtpi dhe ka pushkatuar e therr me bajoneta me mijra t pafajshm (...) U dogjen 489 shtpi, dhe u vran 500 veta". (21). Mbar popullsia tjetr q arriti t shptoj, iku n Malsi dhe Shkodr. Shaban S. Hasangjekaj, nj bashkkohs dhe bashkpjes-marrs i ngjarjeve n fjal, trheqjen e refugjatve rugovas npr Plav-Guci-Vuthaj-Shal-Shkodr, e prshkruante kshtu: "Ishte marsi i vitit 1919. Dit me diell, bora e krit. Kolona e t'ikurve e pafund. Kishte m s shumti nga Rugova, por edhe nga "mim-leqeti" yn. Te Maja e Pejs, nj vajz 17-18 vjegare, shnosh si topi dhe shum e bukur e Rugovs, rrshqit n bor dhe flu-turoi teposht me mijra metra, derisa u ndal n rrafsh t Shals. Sa mjerim ish me pa njerin n'aq gazep e mos me pas gka i bon. T nesrmn e vorrosm n Shal. Rugs na pjellshin gjaja, e veg i gjuejshim t posalindunin dar rruge e ecshim. Besa edhe themi kan gjuajt "hallku" (populli). Qfar "zavallit" kena hjek"!! (22). Kshtu pra popullsia e arratisur, pas nj udhtimi jashtza-konisht t vshtir e me shum rreziqe, npr Alpet e Shqipris, plot bor, t uritur, desh e dath arritn n fshatrat e Tropojs t Shkodrs ose n vete Shkodrn, ku kryesisht u vendosn n rrethin e saj: Bushat dhe Barbullush. Pr kt msojm m s miri nga nj letr e paris s fshatit Vuthaj, q m 22 mars 1920 ia drgoi Komitetit t Kosovs, ku, ndr t tjera thuhet: "Prej 200 shpive Vuthaj (Plav) kan dal kndej si t ikun 1.700 frym dhe jan vendos n Malsi t Tropojs e t Shkodrs (n Shal - RD.)". Letra sht nnshkruar nga Cun Mula (Gjonbalaj), Deli Shpendi (Ulaj), Cub Maxhuni (Bruncaj), Deli Beqiri (Ahmetaj) dhe Hysen Syla (Vucetaj). (23).

Pr vuajtjet e refugjatve t ktyre anve, e sidomos t atyre nga Rugova m s miri dshmon knga popullore: Zot g'po ban Rugova e ngrat? 'po ban e shkreta Rugov, Ka marr iken pr i shok bor, Ka marr iken ra n Malsi, Rob e thmi kakan mrdhi!! Edhepse ishte dimr i rnd, varfri e madhe dhe koh lufte, malsort zemrbujar, sikurse edhe m 1912-1913, e ndan kafshatn e gojs, duke i ln edhe fmijt e vet t uritur dhe m bujari i hapshin dyert e kasollave t veta duke u thn refugjatve t Rugovs dhe t Plavs e Gucis me rrethin: "Vllezn! Byrem n shtpin time. Buk e kryp e zemr. Mir se u ka pru zoti!" Kt e ilustron edhe knga popullore: Njefsha mir, mori malsi, Mir na mbajte shtetmdhet mij, Dymdhet vet ma e vogla shpi! Kshtu pra i priti vllezrit kosovar, "Malsia e Gjakovs, Kshell e pamposhtuar e burrave t Kosovs" - sig kndonte rapsodja e jon popullore, Fatime Sokoli. (25). "S'kishim tesha me u mlue, e tan natn duhej me nejt me ren ka nja me ba zjarm i kujtohej Shaban S. Hasangjekaj, se u mordhijshin thmija n ato shpija ka shkatrrohen, q gja e gjall s'i zejke". Edhe ata q u vendosn n rrethin e Shkodrs, mbetn gjall n saj t bujaris shkodrane, por jo edhe Qeveris antikom-btare t Durrsit, q vepronte n at koh, por edhe atyre t mvonshme, n t cilat kishin ndikim t madh feudalt satrap t tipit t Ahmet Zogut. Kt e dshmon m s miri Komiteti i Kosovs, q nprmes t delegatve ia prcjell Kongresit t Lushnjs kto fjal: "Qeveria e tashme (e Durrsit) qndroi e heshtun dhe memece, sikur t mos kishte pas dijeni fare pr kta refugjat t ndershm. Sado q Komiteti "Mbrojtja Kombtare e Kosovs" i pati shkrue sa e sa her qeveris, se refugjatt e vendosun n mogalet e Bushatit e t Barbullushit do t shfarosn nga malarja e smundjet e tjera shkaktue nga ajri i helmatisun i atij vendi (...) qeveria, jo veg q nuk u interesue me iu sigurue jetn, ktyre refugjatve patriot, por as nuk pati mirsin me marr masa ordinare sa me shptue jetn e ktyre t shkretve, q po u krcnonte vdekja e vrtet. Nga turma e emigrantve t veguem, q luftuen pr lirin e Shqipnis, dhe t emigruem, tue lan plang e pasuni, me qin-da kan vdek tue hjek veujtjet ma t idhta. N nj shekull kur nuk mendohet t ket nj qeveri q t mos interesohet me sigurue jetn e nevojat e refugjatve t vet, sjellja e qeveris tashme (t Durrsit) mbasi asht nji nga pand-jesit q jan pam pr heren e pare, meriton gdo urrejtje e

qortim (...) Qeveria e tashme (e Durrsit) n kt pun ose u ka shrbye apsolutisht dshirave t Italis, ose qllimisht nuk i ka dhn randsi nj Komiteti q ia pat kushtuer vete sigurimit t jets s atdheut e t avenirit t tij. Qeveria e tashme (e Durrsit) me veprimet e sjelljet e saj, edhe me masat e zbamit e saj nuk ka marr parasysh dshirn edhe kombtare vetm asht ba nji vegl e dshirave dhe qllimeve t autoriteteve ushtarake e politike t'Italis". (26). Se vrtet smundjet e ndryshme bn krdi ndr kta refugjat tregon edhe shembulli i familjes s Smajl Ahmetit-Rugova (Lajqi) nga Vishnjeva, ku prej 60 antarve t familjes u kthyen n vendlindje vetm 7 sish, t tjert vdiqn nga "zhavelli" - m thoshte Beq S. Rugova. N t gjitha dokumentet e kohs dhe raportet nga Shkodra prmendet numri prej 3.000 refugjatsh: "Nga Stambolli ushtaraku Protiq, i lajmron komands suprme (jugosllave -RD.) se Komandanti i ushtris aleate i njoftuar pr ngjarjet rreth Plavs, Gucis, Rugovs e Pejs dhe se (...) m tepr se 3.000 refugjat u detyruan t'ikin n Shkodr... (27). Stjepa Stjepanoviq - komandant i Armats II me seli n Sarajev n lidhje me ngjarjet e Plavs e lshoi nj urdhres, ku n mes t tjerash thuhej: "... Q vllezrit Ferri dhe disa udhheqs arnaut t kapen e t internohen..." (28). Kt detyr aspak t leht ky ia beson delegatit t Qeveris s Pashiqit - Punisha Raciqit (i lindur n rrethin e Andrievics), i cili i prcjell nga njfar tradhtari gucian - Smajl Omeragiqi (ashtu dshironte t ia thon mbiemrin) i vizitoi shkretrimet dhe masakrat q u bn ato dit n Plav dhe u knaqn, nse s'u jan dukur pak: "... ose t bie n kontakt me vllezrit Ferraj e t'i prfitoj pr t mirn ton... e porositte Raciqin gjithandej Stjepanoviqi". (29). Nga nj letr q patriott e Pejs dhe Plav-Gucis ia dr-guan ato dit Komitetit t Kosovs msojm se: "Po vazhdojn pa pra vrasjet, plackitjet, dnimet me vdekje dhe cnderimet (...) jan masakrue nja shtatdhet gra shqiptare n nji mnyr shum t shmtueshme". (30). N Nokshiq b. fjala, kullat u shndrruan n barrikada dhe nuk dorzoheshin deri sa armiku i rrafshonte pr tok, sic ndodhi rasti me kullen e Zymer Maliqit-Bucaj, t cilit heroik-isht i ndihmoi e ma - Kaja, deri n minutin e fundit t jets... N Arzhanic e masakruan Halil M. Shabaj, etj. Pr gjendjen n kt krahin pas okupimit t saj nga Jugosllavia, gjegjsisht, okupimit nga ana e Mbretris SKS -sic filloi t quhej ajo pas 1.XTI 1918, na njofton m s miri letra e Komitetit t Kosovs drguar Ministris shqiptare n Tiran, m 28 shkurt 1921, ku thuhet: "N Podgur t Pejs, n Rugov, n Plav e n Guci, serbt kan djeg me qindra shpia e kan prshkue me bajoneta me mija t pafajshm... (31). Nj letr tjetr e ardhur nga Kosova m 3 prill 1921, na njofton: "Katundet u rrafshuan me tok, fmij, gra e pleq u coptuan e u ndan kartar-kartar. Kush mujti me kap malet u nda prjet t jets prej t vetve". Pr kto masakra merr vesh edhe shteti amerikan: "... Ambasada britanike n Washington ka informuar Departamentin e Shtetit (...) n lidhje me masakrat n shqiptare n Mal t Zi: Gusinj, Plav, Pej, Gjakov, Pozhur (Podgur - R.D.) dhe Rozhaj (...) qllimi i t cilave sht cfarosja e popullsis shqiptare n ato troje..."

- jan kto fjalt e Sekretarit t shtetit amerikan, Robert Lansing, thn kolegut t tij britanik, Lordit Balfour n Paris m 18 prill 1919. (32). Stjepa Stjepanoviq, me urdhrat e veta, nprmes t udhheqsve ushtarake t Divizionit t Zets, jo vetm q i vret e pjek banort e pakt q kishin mbetur n kt krahin, por s'i le rahat as ata q ishin arratisur n Shkodr. Atje e drgon nj oficer nga Divizioni i Zets, i cili qndroi prej 12 prillit gjer m 6 maj t vitit 1919 dhe i vizitoi t 2.500 refugjatt - sa thot ai, q i gjeti atje?! N raportet e shumta q i drgoi ato dit te eprort e vet, n mes t tjerash thoshte: "Udhheqsi kryesor i lvizjes n rrethin e Plav-Gucis ka qen njfar Ismajlefendia (Ismajl Nikoci - R.D.)Se Komiteti i Kosovs, n krye me njfar Hoxha Kadriu m s shumti kujdes i ka kushtuar lvizjes s Plav-Gucis (...) Italiant ata (t'ikurit - R.D.) i kan vendosur n Barbullush duke i mbajtur prore nn mbikqyrje rigoroze (...) Smaka Nikoci sht vrar nga njerz t panjohur (e prmend njfar organizimi nga ana e ndonj shteti t interesuar? Pyesim: Kush ishte m i interesuar pr ta likuiduar kt udhheqs shqiptar m fort se ai vete - oficeri jugosllav?? RD.) Pas vrasjes s tij, refugjatt ishin t lshuar vetvets e ajo ka ndikuar n kthimin e tyre n Plav e Guci, ku kan ardhur n "ledin" pa asgj kurrkund". (33). Nga kto raporte t ktij far oficeri fashist, kuptojm se shkuarja e tij atje i ka pasur dy qllime: t vras Nikocin dhe t kthej me premtime t rrejshme sa m shum refugjat prapa, n mnyr q ta bindin opinionin botror se gjoja sht qet-suar gjendja n kt lauhin kryengritse dhe se njerzit kan krijuar panik pa nevoj, por edhe pr t pasur mundsi q t shfryj mllefin mbi ta, n ndonj dimr tjetr, sic ndodhi gjat gjith sundimit t asaj mbretrie fallse. Nj pjes e mir e ksaj popullsie nuk u kthye kurr, por i formoi vendbanimet e reja atje, sic jan p.sh. Gucia e re n Shtoj, fshati Martinaj n Gurz, etj. q ekzistojn edhe sot. E n pasurit e tyre n Plav-Guci, pushtuesit vendosn familje malazeze, madje edhe n Vuthaj i vendosn disa sosh, edhepse aty gjer ather s'ka pasur kurr shtpi malazeze. Ndrsa kolonistt e ardhur u bn dora e djatht e xhandarmeris gjakpirse, duke i prdorur metodat m cnjerzore pr t'i detyruar vendasit t ikin e t'i lshojn vatrat e veta shekullore. Gazeta "Hak" e Shkupit, n maj t vitit 1920, shkruante: "N dit t sodit jan ndr krahina t Kosovs n veprim afr 30 ceta t rregullta, e secila cet ka deri afr 50 djem t rinj. Kto ceta i kan ndalur pak hovin ktij sundimi mizor". (34). Kjo jep t kuptosh se populli, edhe prkundr represaljeve t papara t armikut, diti t'i kundrvihet e t'ia ndaloj turrin atij. Dhe Qeveria jugosllave kurrsesi s'mund e qetsonte Kosovn. Kurrsesi s'mund ta shuante lvizjen patriotike koso-vare q nisi ta quaj si "Lvizje kacaksh" ndrsa cetat e armatosura (komitet) shqiptare t'i quaj "Geta kacaksh". (35). Q nga shkurti i vitit 1921, kjo qeveri filloi t'u krcnohej kacakve se nse nuk dorzohen pr cdo njrin prej tyre "ka me u djeg nj katund dhe me u internue familja e me u sekuestrue pasuria". Afati i dorzimit ishte deri m 10 mars 1921. (36). Me t msuar lajmin pr kt vendim t Qeveris s Pashiqit, shum kacak e ceta t tra i drejtohen Bajram Currit e Hasan Prishtins me letra duke i pyetur se cka

duhet ndrmarr: "Na Rugova - thuhet n letrn e 8 shkurtit 1921, drejtuar Bajram Currit - kena mbetun rrugve me burra, gra, djem e fmij. Jena grumbullue gati 200 djem n Krasniqe. Megjithq a tuj na thirr qeveria e Serbis e kena sos mos me ra n dor. Fmijt, shka na kan mbet mbrenda, edhe n na i hupshin, s'kemi me ra n thoj t pangopshm t armikut". (37). M 11 mars 1921 t njjtit njerz - rugovasit, i drejtohen prsri Bajram Currit me nj letr tjetr: "Kena mbetur si shota (rosa) n mjegull (...) desh e zdath n bor, n shi, npr male (...) Na presim msimet dhe urdhnat e z. tuaj. Nuk i ndgjojm ata, t cilt n kto koh t rrezikshme lypin karrik (...) E pra shka me ba? Si m'u sjell? U lutem t kini mirsin me na msue! (...) Paria e djelm-nia e Rugovs". (38). Kundr vendimit t lartprmendur t qeveris s Pashiqit, kundr masakrave dhe internimit t familjeve shqiptare nga ana e ksaj qeverie, Komiteti i Kosovs e organizoi edhe nj demonstrat t grave, prpara prfaqsive t shteteve t huaja n Tiran. Demonstratn e udhhoqi bashkshortja dhe bashklufttarja e Hasan Prishtins - Ikballe Prishtina. Fatkeqsisht Evropa s'donte t dgjonte pr ato probleme q ajo vete ua kishte shkatuar kosovarve, ndrsa shteti shqiptar e shprndau at demonstrat, duke i prdorur mjetet e dhuns?! Megjithat, n pranvern e hershme t vitit 1921, etat e armatosura shqiptarekosovare u kthyen prsri n malet e Kosovs pr ta vazhduar rezistencn kundr armikut t tr-buar sllav. Kto ceta komite, tr veren luftonin npr Kosov, bnin propagand te populli q t mos paguajn taksa, t mos ua dorzqjn tokn kolonve serb e malazeze q u merrej n baz t t ashtuquajturs "Reform agrare", t mos shkojn n shrbim ushtarak, t krkojn t drejtn e prdorimit t gjuhs shqipe dhe hapjen e shkollave shqipe etj. Pastaj i vrit-nin zullumqart serb e malazeze dhe bashkpuntort e tyre shqiptare. Me fjal t tjera e ngritnin moralin te populli dhe shpresn pr fitirnin e liris. , Kur afrohej dimri, cetat u kthenin prsri n Shqipri - n shtetin e tyre am, nga t gjitha viset e Kosovs dhe t Sanxhakut Kt e ilustron m s miri nj letr q i drejtohet Bajram Currit m 24 tetor 1921, ku thuhej: "Hysen Boshkoviqi, me nja njizet e pes shok t cets s Sanxhakut ka ardh ktu, gjithashtu kan ardh pardje ktu edhe komitat e Krahins t Jenipazarit e t Mitrovics. Shkurt, numri i komiteve q gjenden sot n Shkodr, bhet 250 vete dhe po vijn pa pra". (40). Prveg se n Shkodr e rrethinn e saj, edhe shum geta t tjera kosovare i kalonin dimrat n Has, Krasniqe, Gash, Dragobi, Gerem, Valbon, Kolmekshaj, Koganaj, Margegaj, etj. sht me rndsi t shohim se gka deklaruan m von mal-sort e ktyre fshatrave pr kagakt kosovare t asaj kohe: "Kena pa tulifar burrash e grash, po njerz ma t ndershm, trima e t njerzishm s'ua kemi pa shokt dhe s'i gjen kah krkon kamba e kalit. Ata dhe na shpejt u bam si njerz t nji shpije. Tan robt e shpis rrijshin pa teklif me ta". (41). Shum geta e lufttar t tyre, rrinin edhe n zonen neutrale t Junikut. Vetm n vjeshtn e vitit 1922 u tubuan aty rreth 2.000 lufttar nga t gjitha ant e Kosovs

dhe Sanxhakut. (42). Sig po shihet pra, getat komite t Plav-Gucis ishin drejtprsdrejti t lidhura me ato t Rugovs, Pejs dhe Istogut (Podgurit), por kishin lidhje dhe i koordinojshin aksionet n mes veti edhe me geta simotra t Mitrovics e Sanxhakut, t cilat i udhheqshin Hysen Boshkoviqi, Isuf Mehaniqi etj. (43). Me getat e Plav-Gucis me rrethin, t organizuara nga Hasan Ferri udhheqshin: Mulla Agan Koja, Xhemajl Koja, Ismajl Sharkini, Ram Mazi, Beqir Arifi, Jusuf (Jule) Metku, Haxhi Nimani, Myftar Gali e Haxhi Meta-Prelvukaj, Jakup H. Gjonbalaj, Rexha i Vogel, Back dhe Cak Alushi-Haxhaj, Met Hajradini e Sadri Rexhepi-Smajlaj, Ram e Rexhep Faku-Bacaj, Azem A. Bacaj, Tom BecaniLekaj, Lek Prela-Lekaj, Imer M. Bugaj, Bajrush H. Mehaj, Iber Hysi-Balidemaj etj. Getat e ktyre trimave bn shum aksione t guximshme: Njri ndr aksionet e tilla sht edhe ai q e bri Geta e Mulla Agan Kojs, n Qaf t Diellit ku i vrau kater oficer malazeze dhe garmatosi 50 ushtar. T gjitha pushkve t tyre ua hoqi shulat dhe ua dha pronarve bashk me nj letr ku thuhej: "Kshtu kemi urdhr prej Hasan Ferrit". (44). Getat e Myftar G. Prelvukaj, Smajl Sharkinit, Ibr H. Balidemaj, Ram F. Bacaj, Tom e Lek Lekajt etj. veprojshin n reonin e Vizitorit-prej Pepajve gjer n Martinaj e Guci. sht i njohur nj aksion i guximshm i ktyre getave q e kryen me "1927, n Pepaj, prmbi Murin" (45). Getat e Rexhs s Vogel, Jakup H. Gjonbalaj, Shpend dhe Isuf Hakut-Gjevukaj etj. veprojshin n reonin e Gucis. Kurse t tjerat n at t Plavs, Murins, Arzhanics, Gakorrit dhe Rugovs. (46). N muzeun e Tirans gjendet nj "medalje (relikt) serbe prej bronzi e vitit 1912 (...) sht dhuruar nga veterani Haxhi Meta (Martini-Prelvukaj - R.D.) me banim n Gurz (...) ajo ishte mbajtur nga nj vojvod malazez q u vra n vitet 20 n prpjekje me nj get kryengritsish kosovare, lufttar t lvizjes pr glirim, kundr politiks shkombtarizuese antishqiptare, t regjimit shovenist t karagjorgjeviqve. Medalja me mbishkrim-in "Osveceno Kosovo" (...) ka kuptimin - hakmarrje (hakmarrje pr Kosovn) pr humbjen e psuar n Betejn e Kosovs t vitit 1389". (47). Pas Lufts I Botrore, prsri u aktualizua gshtja e kufijve t Shqipris, pasi q, sig kemi thn edhe m lart, puna gjat viteve 1913-1914 pat mbetur prgjysm, ngase tanim kishte filluar Lufta I Botrore dhe komisioni qe shprndar pa ln as shenimet minimale, t cilat do t flitnin pr punn e kryer, apo t pakryer t tij!? Kt gshtje e inicoi Shqipria pas 21 qershorit t vitit 1921, kur ajo krkoi nga Lidhja e Kombeve, antare e s cils ishte br q nga 17 dhjetori i vitit 1920. Por problemi kaloi prsri t zgjidhet n Konferencn e Ambasadorve dhe kjo u b me krkesn e Mbretris SKS, e cila madje krkonte q gdo gj t fillonte prej fillimi, duke krkuar t'i lshohen edhe m shum troje shqiptare?! Kshtu pra, Lidhja e Kombeve e kaloi kt problem n kompetenc t Konferencs s Ambasadorve me vendirnin e dates 26 qershor 1921. Kjo konferenc, pas disa mbledhjeve t mbajtura, m n fund, m 9 nntor 1921, e caktoi nj komision q t dal n vend, pr ta rishqyrtuar e ricaktuar kt kufi, duke

e marr pr baz kufirit e vitit 1913-1914. Komisioni u caktua nga kto shtete: - Italia - F. Telini, kryetar i komisionit, q e vran grekt gjat caktimit t kufijve m 1923, sigurisht t paknaqur me t. - Anglia - Herding Ov Penzharost - Franca - Zhil Kambon - Japonia - Ishil E ktyre u bashkohet edhe prfaqsuesi jugosllav: M. Jovanoviq?! Komisioni dual n vendin e ngjarjes dhe punoi n kufirin Jugosllavo-Shqiptar, ku hasi n shum probleme t shkaktu-ara nga jugosllavt, e ndr problemet m delikate ishin gshtja e Vermoshit dhe Shn Naumit, t cilat u zvarritn shum edhe n vete Konferencn e Ambasadorve. Kur jemi te Vermoshi sht me interes t shnojm se gka thot Arben Puto pr historikun e ktij lokaliteti: "Zona e Vermoshit kishte qen prej kohsh pjes e pandar e bajraqeve t Kelmendit. Deri n Luftrat ballkanike kjo zone shrbente si vend kullotash pr kelmendasit. Kta n dimr uleshin me bagtit e veta n fush, n Breg t Matit, kurse n ver kthe-heshin n vendet e tyre dhe gjn e gjall e gonin n bjeshkt e larta t Vermoshit. Mirpo kjo zone ka qen objekt grindjesh t vazhdueshme dhe prleshjesh me arme midis shqiptarve dhe malazezve. Q n koh t Turqis, pr t menjanuar disi ngatrresat, ishte shnuar n kufi me Mal t Zi, nj zone "neutrale" ku nuk duhej t shkelnin as malazezt, as shqiptart. "Davaja" u duk sikur mori fund kur Fuqit ia lan Vermoshin Shqipris m 1913". (48). Pas Lufts I Botrore, jugosllavt e arsyetonin krkesn e tyre se gjoja npr Vermosh duhej t kalonte nj hekurudh q do t'i lidhte n mes veti pjest jugore t Jugosllavis. Por Konferenca e Ambasadorve m 1922 prsri ia la Shqipris, Vermoshin. Pr gka u ankua prsri Jugosllavia, ksaj rradh duke u bazuar n sa vijon: 'Vermoshi pr Jugosllavin sht edhe nj tregti: Ka nja dy yjet q nji afarist i Beogradit (...) i cili i ofronte nj Arme franceze, t njohur pr punimin e lnds s drurit, nj pyll me rndsi afer kufirit t Shqipris n krahinn e Vasojeviqit (M. i Zi) ... Firma franceze drgon teknikt e vet e kta dhan nj mendim negativ pr pjesn e pyllit q prfshihej brenda kufijve t Jugosllavis. U vrtetua se 3/4 e pyllit ishin n ann tjetr, n territorin shqiptar, (...) Shoqria franceze u angazhua q ather t'i siguronte protests jugosllave mbshtetjen e qeveris s Parisit n Konferencn e Ambasadorve.E kshtu Beogradi ngulte kmb". (49). Dhe me t drejt Puto konstaton se: "N vitet e 20 pozita e Francs ktu identifikohet gati krejt me at t Jugosllavis, s cils diplomacia franceze i ngarkoi dalngadal nj rol t dors s pare n sektorin e Ballkanit." (50). Dyftyrsia dhe tradhtia e Francs ndaj gshtjes shqiptare u vrejt edhe me rastin e caktimit t vijs kufitare n sektorin e Plavs, kur delegacioni i ktij shteti i tradhtoi prcjellsit shqiptare t ktyre anve: Kerin e Sadri Bardhit dhe Gjero D. Hasangjekaj, duke i qitur n prit t ushtarve jugosllave. Me at rast Keri arriti t shptoj disi, ndrsa Gjerin, t plagosur, e sollen n Plav, tr natn e maltretuan dhe ia nxorrn shpirtin pr gazep, saq tr Plava sht trishtuar prej gjamave t rij n nj xhami. (51).

Ndryshimin e vijs kufitare, t caktuar n Londr m 1913, e kundrshtonte me t drejt Italia, ku prfaqsuesi i saj Benini thoshte: "Nse n kt periudh t punimeve ai Protokoll (i vitit 1913 - R.D.) vihet n diskutim, na lindin shum gshtje, m t rndsishme se caktimi i manastirit t Shn Naumit, sig jan gshtja qytezave Guci dhe Dibr ..." (52). N baz t ktij reagimi mund t konkludohet se edhe Fuqit e mdha (s paku disa prej tyre) ishin t vetdijshme se Gucia sht dasht t'i mbetet gjithsesi Shqipris dhe se me pa t drejt sht ndar prej saj m 1913?! Me kt konstatim tonin, jo vetm q nuk pajtohet Memiqi, por ai derdh lot krokodili pse edhe Vermoshi nuk i ka mbetur Jugosllavis?! Pr kt ai i fajson: Ded Cokun, Prek Calin e Fran Palin - patriot kta nga Vermoshi, t cilt, gjoja e paskan bler me t holla prfaqsuesin jugosllav - M. Jovanoviqin dhe komisionin pr caktimin e kufijve, gj q s'sht fare e vrtet. Por, pasi q Mbretria SKS kishte ngul kmbt q Vermoshi t'i mbetej asaj, ather Konferenca e Ambasadorve, detyrohet q zgjidhjen e ktij problemit t ia kthej prsri Lidhjes s Kombeve dhe m daten 6 tetor 1924, Kshilli i Lidhjes s Kombeve vendos q Vermoshi e Shn Naumi t'i mbesin Shqipris dhe t njjtn gj e vrtetoi pr t satn her edhe Konferenca e Ambasadorve n prill t vitit 1925, e cila e "hoqi nj vij tranzicionale duke i ln Shqipris n an t Vermoshit kullotn e Libovics, dy shtpi t katundit Grencanj (Grcar - R.D.), udhn e Lumbrajs, Majen e Vogel dhe gjith liqenet, kurrizin e Vellopojs me gjith karakollin e yjetr t Turqis ..." (53). Dhe derisa Vermoshin e lshoi ushtria jugosllave e ndjekur nga vendasit, t udhhequr nga patriott e lartprmendur, Shn Naumin, fatkeqsisht, e mban edhe sot duke mos i respektuar fare kto vendime?! (54). Ktu pra qndron e vrteta pr mbetjen e Vermoshit aty ku e kishte vendin, n Kelmend, pjes e pandar e t cilit ishte. Mbeti pra me vendimin e Kshillit t Lidhjes s Kombeve dhe t disa vendimeve t Konferencs s Ambasadorve e jo me tradhtin e komisionit, apo me t hollat e Ded Cokut, Prek Calit, apo dikujt tjetr, sic pretendojn t na mbushin mendjen "historiant" jugosllave?! Por, prkundrazi, Prek Cali - sig flasin pleqt, i ka refuzuar 3 mushka t ngarkuara me dukat, q ia pat premtuar Krajl Nikolla - nprmes t Petar Kelanoviqit m 1913 dhe, n vend se ta marr dukatin e ta shes Vermoshin, e kapi pushkn dhe e mbrojti at nga ardhacakt e Karpateve ... (55). G'sht e vrteta, edhe komisioni n fjal, edhe konferencat e Ambasadorve, kan br shum gabime kur Gucin -qytezn e Kelmendit, sig quhej gjithmon, e kan ndar nga ama e vet, Kelmendi, gka do t thot se ajo sht dashur t'i mbetej Kelmendit, mendim ky, jo vetm i yni, por edhe i shum delegatve t ktyre seancave, q ka dominuar n vitet 1913, 1921, 1922 etj. por q, fatkeqsisht ka vendosur i forti -Rusia Cariste, e prkrahur nga Franca dhe, n heshtje, edhe nga dhelpra plak - Anglia!! % Te M. Memiqi, n nj vend, n librin e tij, e gjejm kt konstatim: "Disa yjet n

fillim, shum prej tyre (e ka fjaln pr t arratisurit - R.D.), kan dalur kagak, por numri i komiteve pas vitit 1924 u zvoglua dukshm". (56). Ndodhi kjo pas caktimit t vijs kufitare n Shqipri dhe heqjes s zones neutrale t Junikut (1924), vrasjes s Azem Galics (1924), gjegjsisht pas rikthimit t Ahmet Zogut n pushtet, kur padroni i tij, Pashiqi, arriti nprmes t Qeveris Zogiste, t'i vras udhheqsit m t spikatur t getave kryengritse kosovare!! (57). Gazeta "Ora e Shqipris" q dilte n Vjen, njoftonte m 23 shkurt 1928, se Musa Juka - minister n Qeverin e Zogut, pr nj gjysm milioni dinar, t marr nga ministri jugosllav n Tiran e likuidoi njrin prej udhheqsve m t shquar t lvizjes kryengritse t Sanxhakut - Jusuf Mehaniqin. Pastaj "Rilindja e Arbris" nr. 69, e dates 18 shtator 1930, shkruante pr vrasjen e "Azem Galics s Plavs", apo "Luanit t Krshit t Vujkut" ose "Skifterit t Dobrdolit", sig e quanin, n at koh, Mulla Agan Kojen e Plavs, i cili, me getn e vet, i bri m se 40 beteja kundr pushtuesve malazeze, austro-hungarez dhe ushtris SKS, pr vrasjen e t cilit, kjo e fundit, i kishte vn n lvizje 100.000 dinar. T holla kto q i hangri vrassi mizor: Ali Hysk Shahmani nga Plava, i cili, sipas gazets n fjal - ua pranoi krimin vllezrve t vet duke thn: "Nagallniku i Plavs, Novica Popoviqi, m premtoi shum para, po t merrja prsipr vras-jen e Mulla Agan Kojs. Un pranova. Tre malazeze, t veshur si un, me rrobe malsorge, u caktuan t jen shoqruesit e mi. Mbasi moren udhzimet, ushtria na prcolli natn deri n kufi. Dy dit qndruem npr pyje dhe n oren e mbrmjes tjetr u afruam dritareve t shtpis s Mulla Aganit, t ciln e dijsha se ku sht (n nj katund t Tropojs - R.D.) Mbrenda ishte Mulla Agani me grua e nji fmij. T kater shtim me nj batare pushksh mbi dritare dhe der. Dritat n dhom u shuen. U ndgjue nji klithm njerzish. Un me tre shoqnuesit malazeze u larguem. Natn e dyt kaluem kufirin dhe u ndod-hem n Qafen e Vranics, ku na priste komandanti i posts kufitare Jugosllave. Ai na shtrgoi doren, sepse kishte marr vesh ngjarjen m pare nga burimet t tjera (!?) Kur mbrritm n Plav "nacallniku" na dha paret e premtueme dhe bashk me zyrtart e tjer festoi lajmin e vrasjes se Mulla Aganit". Duhet shtuar ktu, se prvec vrasjes s Mulla Aganit, at nat u plagosn n dhomn e tij edhe e shoqja, fmia i vetm i tij dhe nj shok. Dy vllezrit e vrassit (Aliut), Vejso dhe Deli-Shahmani, q kishin qen lufttar t cetave t Mulla Aganit, kur i treguan nns plak pr tradhtin q e kishte br i vllai, ajo u zemrua shum n t birin dhe tha: "Na paska nxi faqen e ndye gjakun, na paska qit korin shtpis, ja qitshin syt! Ju dhe asnji tjetr duhet me hjek korin e tradhtis q ka prlye gjinin tim dhe emnin e shtpis. Merrjani hakun patri-otit, pastrojani gjakun e fytyrs fisit ton. Nse jeni bijt e mi t vrtet tradhtari duhet vra nga vete ju. Kto fjal ka nana, pr ju. Bani at q krkon atdheu, nderi e nana e shkret. Vee, amanet, ma prpara ma bini ktu ta vras vete me mal-lkimin tim e mandej vrajeni ju"!!. Aliu pasi e merr lajmin mashtrues n Plav se "Nana asht smund dhe para vdekjes, kkon me t pa"... dual menjher n Cerem, ku ishin t vendosur e ma dhe vllezrit e tij me familje.

Pasi e ma mallkoi si diti zi e m zi dhe pasi ia pranoi asaj loirnin, Vejsiu e Deliu e drguan n nj prrua laiminelin (t vl-lain) dhe e vran! Pr gka e ma i qetsoi me kto fjal: 'Tashti, ju paste nana, jetoni t qet, pa kori e me faqe t bardh". (58). N t njjtn mnyr, me tradhti "nacallniku" i Plavs - N. Popoviq e pagoi Ndue Lleshin dhe e vrau n katundin Bregmat t Lezhs njrin prej komandantve m t spikatur t getave komite t Gucis - Rexhn e Vogel. Se krimineli ishte i paskrupull u pa kur populli e rrethoi dhe ia gjetn atij koken e prer t trimit gucias n nj teneqe me shllin, q donte t ia gonte Popoviqit n Plav, si dshmi pr t'i marr parate e premtuar Kuptohet, populli patriot i Bregmatit e dnoi dhe e ekzekutoi tradhtarin. Po ashtu me tradhti Popoviqi i vrau kagakt trima: Halit I. Shabaj, Niman D. Bacaj, Hasan S. Bacaj dhe Gjon P. Lekaj. Pastaj Ismajl Galin-Prelvukaj, etj. (59). Megjithat, as "nagallniku" i Plavs, as M. Juka i Zogollit, e as "nagallnikat" e tjer t asaj kohe n Tiran e n Kosov nuk ia dolen q ta ndalin lvizjen kagake, gjegjsisht, lvizjen kryengritse t kosovarve, por ajo vazhdoi deri sa zgjati edhe ekzistenca e Mbretris SKS e cila, prej vitit 1929-1941, sig dihet, e pat ndrruar emrin n Mbretria Jugosllave. Sadoq ajo mbretri apo "miniperandori", Kosovn e ndau n disa banovina, (Krahina e Plav-Gucis i takoi asaj t Zets) ashtu sikurse dikur Turqia n vilajete, me qllim q t'i shkom-btarizoj e sllavizoj sa m shpejt, prapseprap megjith ter-rorin ushtarako-policor, shprnguljen e dhunshme dhe gjeno-cidin shtetror, Kosovn nuk mundn ta nnshtrojn as ta mposhtin dhe as ta sllavizojn. Por, pandrprer, getat komite t Myftar G. e Haxhi M. Prelvukaj, Ibr H. Balidemaj, Shpend e Isuf H. Gjevukaj, Ram Mazit, Jusuf Metekut, Kerit t Sadri Bardhit, Sali Rams - "Shqipes s Gryks s Rugovs" etj. t organizuara nga Hasan Ferri, Bajram Curri etj. i ran kryq e trthor Krahins s Plav-Gucis dhe asaj t Rugovs sa her q deshtn e kur deshtn duke vrar spiun e zullumaqar t okupatorit, duke ua kositur arat n gjysmn e vers kolonistve malazeze e duke vrar xhandar e ushtar gati pr gdo dit. (60). Dhe s'mund i ndaln as 21 karakollt e qendrs s ushtris kufitare jugosllave q ishin t renditura pr gjat tr kufirit, prej Vermoshit e gjer n Bogiqe, si: n Vejush, Nakut, Libovice, Grgar, Trojan, Popadi, Zastan, Vuthaj, Zarunic, Qafe t Borit, dy n Sjapic, Osqjn, Qafe t Vranics, Trokuz, Koshutic, Bjellaj, te Krshi i Vujkut, n Maje t Spalit, etj. Sig po shihet, vetm n Vuthaj dhe bjeshkt e tyre ishin m se 9 karakolle t tilla q ishin aty vetm pr ta shtuar numrin e "varreve t tyre" - sig thonin ata vet M kot mundoheshin komandantt e ksaj ushtrie t shumt kufitare - Gjoko Mirasheviq e Pavle Gjurishiq (m von komandant i cetnikve t D. Mihajoviqit pr Mal t Zi) t'i sht-in n dor kta trima - kacak e lufttar sypatrmebur pr lirin e trqjeve t veta. Prveg ktyre ushtarve kufitare, pothuajse n gdo fshat dhe qendr banimi, ishin t vendosura edhe stacionet e xhan-darmeris fashiste. Dalloheshin sidomos ato n Vuthaj e Martinaj pr veprimet e veta gnjerzore, t cilat, edhe sot, kur i kujtojn pleqt u rrnqethet trupi, t rrall jan ata q kan shptuar... (61).

Duhet cekur se n kto geta trimash (kagaksh) kishte edhe femra trimresha, t cilat, krahas meshkujve, merrnin pjes n aksionet tejet t rezikshme: "N Plav, prkrah burrave luftonte femra e njohur Bad Alushi - sig thot Ajet Haxhiu. Ajo ishte mbesa e dy trimave n z, Alush Smajlit nga Hoti i Kujt dhe Bajram Tafilit. Sa her q Plava luftoi kundr ushtrive turke dhe malazeze, Bade Alushi u ndodh prbri vllezrve t vet (Back dhe Cak Alushit - R.D.). Ajo gjithmon ndejti me pushk n dor, e veshur si burrat". (62). Duhet shtuar se Bade Alushi sht e bija e trimit n z -Alush Smajlit, por edhe e mbesa e Bajram Tafilit-Haxhaj, nga Hoti i Plavs (Hoti i Kujt). Badja vdiq tash von n Vitomiric, m 1975, dhe u varros n Katund t Ri afr Pejs, pa i hequr kurr tirqit dhe xhamadanin nga trupi. N Vuthaj, ishte e martuar (ndr Ulaj) dhe jetoi gjer n vitet e 60-ta edhe nj trimeresh tjetr, e mbesa e Col Delis, Cuc AVDYLI, q m 1915 "u kap fytafyt dhe preu me sakic pushtues serbo-malazez, duke prsritur kshtu aktin e Col Delis dhe duke treguar heroizmin e gruas malsore shqiptare: Bini djem e bini gika Geg Hyseni me sakica Karadaku me petica". (63). Kto geta dhe kta kagak, jo vetm se kryenin aksione patriotike n Plav e Guci dhe vise t tjera t Kosovs, por patriott dhe popullsia e ktyre anve q ishin vedndosur brenda kufirit politik t Shqipris ishte shum aktive n jetn politike dhe n mbrojtjen e ktij shteti (Shqipris). Bajram Curri, posa u kthye nga Vjena - ku e kishin detyru-ar t qndroj pr ca koh A-H, n maj t vitit 1920, i organizoi menjher malsort, e bashk me ta edhe shum kosovare t arratisur atje dhe i shpartalloi n trsi bandat e tradhtarit shqiptar, Esat pash Toptanit, t cilat i udhhiqte, Osman Bali. Kt e dshmonte edhe organi i Komitetit t Kosovs, gazeta "Populli", kur shkruante se: "Vullnetart Kosovas, dallohen ndr kto luftime". (64). Ose njoftimet e Komitetit t Kosovs, ku thuhej: "Serbt tue marr guxim prej apatis s Shqipris s Londonit kah mesi i ksaj vere okupuan edhe Gashin, Krasniqen, Nikajn, Merturin, Kelmendin e Thethin (Shaln e Siprme) e kshtu e shtin n dor nji t katrtn e malsive t Shqipnis. Para ktij rreziku, ashtu si ju patm lajmrue ma prpara, me ini-ciativ t Komitetit tan, u lidh nji bes pr deri n Shn Gjergj e me disa hapa guximtar u shtrnguan Serbt me u praps prej Thethit, Nikajt, Merturit e Krasniqes, tue u pregatit me lirue edhe Has e Lum". (65). Se t gjith malsort e Plav-Gucis ishin vn n shrbim t "Komitetit t Kosovs", gjegjsisht n shrbim t lufts pr ruajtjen e kufijve t Shqipris s 1913-ts, tregon edhe ky citat: "Me kt kemi nderin me t ba me dije se mbas tri ditsh q dualt zotnia juve (Hysni Curri - RD.) prej Shkodre, paria e Malsis na guen dy letra me dor t bajraktarit t Vuthajve..." (66). Derisa n Vlor po ngadhnjente populli trim shqiptar kundr imperializmit italian e po glirohej mbar territori i ktij shteti, ai grime territor q ia patn ln fuqit e mdha (e bashk me to edhe Italia) t Evrops n Konferencn e Ambasadorve n vitin 1913, mbretria SKS, e prkrahur nga disa krer e bajraktar, tradhtar t vendit, t shitur te kjo mbretri, n gusht t vitit 1920, e filloi luftn n Koplik, duke marshuar n drejtim t Shkodrs.

Malsort patriot, t ndihmuar nga refugjatt kosovare, q ishin t stacionuar n Shkodr me rrethin, e para s gjithash ata t Plavs, t Gucis e t Rugovs, t udhhequr nga Hasan Ferri, q e kryente detyrn e Komandantit t kolons II mbrojtse, e cila vepronte ans s majt t liqenit, i thyen keq invaduesit serbo-sllav. Aty ishin edhe shum vuthjan, t udhhequr nga But Smajli. (67). Trimat kosovare, q ishin t vendosur n Malsi t Gjakovs, Has dhe Shkodr e ndihmuan me t gjitha forcat e veta edhe Revolucionin Borgjez Demokratik t Qershorit t vitit 1924 n Shqipri, Revolucionin Demokratik t Fan S. Nolit -sig jemi msuar ta quajm shpesh. (68). Ata, t udhhequr nga Plaku i maleve t tyre - Bajram Curri, bashk me malsort trima ia msyen Tirans. N kto luftra u vran edhe shum patriot nga Plava e Gucia me rrethin, si p.sh. Sali B. Hasangjekaj, e po at dit u plagos Ali M. Gjonabalaj - q me ca t tjer ishin duke ua sjell bukn nga Shkodra kryengritsve n rrethin e Puks, t cilt ran n prita t armatosura t zogistve mirditas. (69). Prkundr t gjitha ktyre prpjekjeve dhe sakrificave t patriotve kosovare, si pr glirimin e Kosovs, ashtu edhe pr ruajtjen e pavarsis dhe trsis toksore t Shqipris, lirisht mund t themi se te asnj qeveri shqiptare, q formohej dhe q ndrroheshin si ngjyrat e ylberit ato vite n Tiran, sikurse as te ajo e Durrsit, nuk gjetn prkrahje e mirkuptim, e t mos flasim pr gfardo ndihme tjetr!? Prkundrazi, ishin t ndjekur e t rrezikuar nga ministri i punve t brendshme Ahmet Zogu - q e kishte siguruar kt post q nga Kongresi i Lushnjs, n janar t vitit 1920, dhe nga zyrtart e tij m von - Musa Juka, Kadri Mehmeti etj. Kta, sig kemi cekur edhe m lart, n bashkpunim me Pashiqin, nprmes t agjentit t tyre, Cano-beg Kryeziut, s'lan gj pa br e gur pa luajtur pr t'i zhdukur kto geta (kagake) e gjunjzuar kosovart e paprkulur. Kt e konfir-mon edhe patrioti, Abas Ermenji kur thot: "... Prishi tr Komitetet Kosovare q ndodheshin n Shqipri (e ka fjaln pr Zogun - R.D.) sipas premtimeve q i kishte dhn Jugosllavis..." (70). Kryetrimin plavian, Hasan Ferrin e burgosn n Shkodr -n vend q ta shprblenin pr meritat ndaj atdheut?! Dhe, kur e liruan, nga skamja dhe mjerimi u detyrua q, n moshn 78 vjegare, m 1938, t emigroj n Turqi, duke u thn shokve q e prcolln: "M dhimset Shqipria q po heq sikiet prej (...) Ahmet Zogut e Musa Juks. Un nuk dojshe me shkue n Turqi, por, sig e dini edhe ju arsyen, nuk kam se gka baj. Plavianit, kudo q t gjendet zemra duhet t'i rrah pr Shqipni". (71). Satrapt zogollian, gjat sundimit t vet vran dhe zhdukn shum udhheqs t getave kosovare. Ata vran edhe Plakun e Maleve - Bajram Currin - sig dihet, n mars t vitit 1925 n folen e tij luftarake - n Shpelln e Dragobis, si dhe idolin e popullit shqiptar t Kosovs - Hasan Prishtinn, n gusht t vitit 1933, n Selanik. (72). Por duhet cekur gjithsesi se, edhepse qeverit e Tirans, t cilat sig tham ndrroheshin shpesh, sikur fazat e hns, nuk u kujdeseshin sa duhet pr Kosovn dhe trimat e saj, pjesa prparimtare e popullit, deputett demokratik e patriot n Parlamentin Shqiptar n Tiran, prore e venin n rend t pare t dits problemin e Kosovs dhe vllezrve t vet nga kjo krahin martire. Kt e ilustrojn m s miri disku timet e shpesh ta n kt parlament t patriotit

gjithshqiptar - Luigj Gurakuqit, q i bri n ato dit t vshtira pr popullin shqiptar n trsi, e n veganti pr at t Kosovs: "Si e dini, mbrenda kufirit t shtetit t Malit t Zi gjendn edhe mjaft vise shqiptare, t cilat na u rrmbyen ne koh t Kongresit t Berlinit 1879, e t Konferencs s Londrs 1913. Kto vise jan: Ulqini, Kraja, Ana e Malit, Kugi, Triepshi, Gruda, Hoti, Plava, Gucia, Peja, Gjakova... Kur u b i prmenduni plebishit i Podgorics m 1918 (kur Mali i Zi iu bashkua Serbis, gjegjsisht Mbretris SKS - R.D.) shqiptart e ktyre viseve, jo vetm q nuk muerrn pjes n t, po treguan sheshazi se dojshin me u bashkue me Shqipnin e pr kt gja ka edhe dukumenta e prova t shklqyeshme. Nji hap kso dore e ban edhe prfaqsuesit e Gjakovs, t Pejs, t Plavs e t Gucis. E sikur t mos mjaftonte vullneti i treguem me fjal, vllaznit ton t'atyne viuseve, e shkruan edhe me gjak, deshirn e tyne, tue rrokur armt kundra pushtuesit. Kjo asht nji form plebishiti shum ma e vlefshme settjerat..." (73). Ose: "Qllimin e qeveris s Beogradit e kupton edhe njeriu i humbur, ai asht gjithmon i njejt, t ndrrqj pak e ngapak flzionomin etinike t t gjitha krahinave shqiptare me hekur e zjarr, dhe kjo baht n shek. XX n syt e gjith bots s qytetruar q shef dhe hesht" (74). Por dihet se si e psoi edhe Gurakuqi... Sic kemi theksuar m lart, shkuarja e oficerit jugosllav n Shkodr dhe vrasja e Ismail Nikocit, bri q shum t arratisur t kthehen n vendlidje-Plav e Guci me rrethin. Por ku t kthehen n nj mjerim t papar, me asgj pos shpirtit, si thot populli, apo n "ledin", sig thoshte ai oficeri serbomadh. Prveg mjerimit ekonomik, q t gjith ishin t ndjekur edhe politikisht, "si armiq t shtetit t rinj, t cilve nuk guxohej t'u jepen kurrfar t drejtash nacionale dhe politike, dhe t cilt mjaft gjat, sidomos deri n vitin 1924 mund t'i vrante gdokush e askuj mos t'i prgjigjen". (75). Ishin formuar grupe t posagme kriminelsh, t prbr nga Leko Sllavkoviqi, Grubel Llabani, etj. t cilt i udhheqte msuesi Novica Popoviqi, "nagallniku" i rrethit dhe kryetar i komuns s Plavs, q vazhdonin traditn e filluar me 1913 kur i njjti Llaban ishte kryetar i komuns s Plavs! M se 46 veta i likuiduan ato dit, derisa ktheheshin nga Shkodra. Kt e bnin kudo, npr ara, livadhe dhe pyje me bagtit e veta etj. N t shumtn e rasteve njerzit i vritshin nga prita si psh. Sadri M. Hasangjekaj, Sadik M. Dedushaj, Hazem Hasangjekaj, Vesel G. Bacaj, Brahim D. Drejaj, Galan G. Bacaj, etj. pa u zbuluar kurr vrassi e as pa e krkuar pushteti, edhe pse ai pushtet e dinte se vrass ishte Radisav Peshiqi, i cili ka jetuar deri von dhe me goj t vet i pranonte, bile u lavdronte se i ka vrar rreth 40 shqiptare gjat Jugosllavis s vjetr dhe gjat Lufts II Botrore, si gjithmon, tinzisht pas shpine ose nga prita, e asnjher s'sht thirrur n polici bile! Por gka sht edhe m keq shpeshher pushteti i akuzonte shqiptart pr kto vrasje misterioze me gka e nxiste vllavrasjen gfarosse n mes t tyre?! Novica Popoviqi "i ngatrronte njerzit (n mes veti - R.D.) e pastaj i mbronte edhe njrin edhe tjetrin". (76). Mbahet mend nj thnie e tij (e Popoviqit), kur i drgonte xhandart pr ta burgosur

ndonj njeri, gjegjsisht pr ta likuiduar: "... q t mos t ik, q t mos ma sjellish ktu"!! I njjti, pr t'i prekur si dinte m zi popullin n sedr bnte rinos. I shkatrronte edhe xhamit bile. Sig ndodhi rasti me xhamin m t bukur t Plavs - "Sulltanin", ku gjendet sot SPB, t ciln e pat shndrruar n shkoll - pasi q ia prishi ininaren e mbi kulm ia qiti kryqin Nga frika se mos po ln gj mangut, her pas here Popoviqit i vinte n ndihm ktu edhe gjakpirsi i shqiptarve, kryegetniku Kosta Peqanac me ekspeditat e veta ndshkuese ... Kan mbetur n kujtesn e popullit, sidomos Stevo Popoviqi dhe Savo Protiqi t ashtuquajturit "tejgashet" (shtegart) ose "batinasht" t cilt e rrehshin njeriun aq shum sa shpeshher e lenin edhe vdekur. (77). Memiqi e prmend edhe kt rast: "Kur nj fshatari nga Martinajt ia vran djalin, e pastaj gjat bastisjes s shtpis ia gjetn dhe ia muarn edhe pushkn, babai tetdhjet vjegar u prgjegj: Nse e muarn hekurin, nuk e muern zemrn"! (78). N nj fshat tjetr, pas vrasjes s nj eksponenti t regjimit, xhandarmt i lidhen 22 veta nga vllezria e vrassit dhe pritej q axha i t vrarit t jepte plqimin pr t'i pushkatuar q t gjith n shenj hakmarrjeje, por plaku patriot t cilit i kishte dalur nipi dore, e nxjerr briskun nga xhepi dhe ua pret t gjithve litarin duke i than komandirit: "Del zne vrassin n mal, se kta s'kan faj"!! Kshtu plaku bujar nuk lejoi t shtohen varret e fshat. (79). Cka do t thot se sa m i madh ishte terrori ndaj ktyre malsorve q s'kishin tjetr faj vetm, se ishin shqiptare aq m e fort bhej "zemra" e tyre, dhe aq m tepr shtohej urrejt-ja e tyre ndaj ktij armiku shekullor. Nj grup kriminelsh malazeze, i udhhequr nga Vuksan Gojkoviqi, n veren e vitit 1923 i dogj t gjitha stanishtat e shqiptarve n Roshkodol, Milishec, Niqinat, Jelenk, Bogiqe, Horollac, etj. duke i vrar m se 40 barinj e duke plagkitur 1.500 dele, 800 lop, e gka gjetn tjetr!! (80). Edhepse u kthyen mjaft njerz nga Shqipria prapseprap mbetn atje edhe mjaft t tjer. Memiqi i z n goj rreth "200 familje". (81). Se vrtet kan mbetur shum njerz n Shqiprin politike - sig po e quajm sot, por edhe se shum prej tyre jan vrar gjat e pas Luftrave Ballkanike e Lufts I Botrore, tregojn edhe kto fakte: "Regjistrimi statistikor i vitit 1921 tregon se popullsia e gjithmbarshme gjat Luftrave Ballkanike dhe atyre botrore m tepr se u prgjysmua. N at vit numri i gjithmbarshm i popullsis n komunat: Guci, Plav dhe Vonosell ishte gjithsej 8.337, gjersa ai, sipas Dr. J. Cvijiqit, pesmbdhjet vjet m pare sillej gjer n 23.180 banor, gjegjsisht 2,8 her m shum. Qka mjaft tregon se sa popull-si e ksaj ane ka mbaruar, apo i ka lshuar shtpit e veta". (82). Duhet cekur ktu se n kt regjistrim prmendet vetm feja e banorve, ndrsa kombsia pr t gjith sht serbe (edhe pr malazezt bile!). Sipas ksaj del se kishte 70,8% banor me fe islame, 24,7% ortodokse, e 4,5% katolike.

Ja sesi duket tabela:


Komuna Gjithsej F. Islame Ortodokse Katolike Guci Plav Gjithsej 3.541 3.370 8.337 2.577 2.256 1.072 5.905 70,8 657 1.097 303 2.057 24,7 307 17 51 375 4,5

Vonosell 1.426 Strukt. % 100%

Nn regjimin e Mbretris SKS, kjo krahin, ashtu sikurse edhe mbar Kosova, ishte politikisht dhe ekonomikisht e pabarabart, n krahasim me viset e tjera t banuara me pop-ullsi sllave pr rreth. Ktu, nn maskn e reforms agrare, u sollen shum kolonist malazeze t ashtuquajtur "t dshiru-arit nacional", sepse popullsia vendase - shqiptare, kon-siderohej, nga borgjezia serbomadhe, si nacionalisht e padshiruar, prandaj u terrorizua pa mas gj q solli pak-naqsi t madhe. Pas ardhjes s kolonistve t shumt kjo krahin u b krahina m e dendur me banor n Rrethin e Andrievics. Sipas regjistrimit t vitit 1931, vetm n komunat e Plavs, t Vonosells dhe t Gucis jetonin 10.615 banor. (84). Me qllim q ta shkombtarizojn popullsin vendase, ta shprngulin dhe ta krijojn hendekun sa m t madh n mes t shqiptarve dhe kolonistve, mbi vendasit u ushtruan padrejtsi t mdha, sig ishte vendosja e prdhunshme e kolonistve n shtpit e shqiptarve, marrja e toks s tyre, politika e padrejt tatimore, etj. E gjith kjo zbatohej sipas elaborateve famkeqe t Garashaninit, Andriqit dhe Cubrilloviqit. Kshtu pra, vendasit i ekspozoheshin nj regjimi t ashpr, ndjekjeve e plackitjeve gjer n palc. S'kishin kurrfar t drej-tash. Kt e ilustron m s miri shovenisti malazez, Batriq Jovanoviq: "N fillim t vitit 1928 u vran n loifirin JugoslavoShqiptar 3 financier. Gjindarmt menjiher i burgosn 500-600 fshatar nga fshatrat kufitare shqiptare dhe i tubuan n Tuz, ku i rrahn. Afr Tuzit ka qen i organizuar llogori, n t cilin silleshin edhe fmijt. Ktu njerzit i mbanin n fush t hapte, t ekspozuar kohs s keqe". Kt e regjistroi edhe organi lokal i PKJ pr Mal t Zi, "Radni narod" m 1 dhe 16 shkurt 1928 ku, n mes t tjerash, thot: "N Mal t Zi kan filluar si n Maqedoni (...) Na protestqjm kundr ktij skandali - nse vlejn hig lig]et n kt tok, t formohet nj komision, i cili do t'i shqyrtoj kto raste dhe q kta zullumqar n uniforma t qiten n gjyq pr pun t ktil-la". (85). N baz t ksaj mund t konstatohet se Mbretria Jugosllave ka qen burg dhe skterr pr shqiptart. Ata nuk gzuan kurrfar t drejtash nacionale dhe demokratike. Administratn dhe pushtetin e kan mbajtur elementt m reaksionar malazeze t tipit t Novica Popoviqit, e t tjerve si ky q u pr menden m lart, e q i shrbenin hegjemonis serbe.

Shqiptarve u ishin ln t lira vetm feja dhe disa zakone prapanike t tyre, sepse ato i konvenonin pushtetit borgjez. N opinionin publik jugosllav prhapej ideja mbi nevojn e asimilimit, terrorizimit, shprnguljes dhe shfarosjes fizike t shqiptarve,sepse ata gjoja ishin t rezikshm e madje edhe m t rrezikshm se gjermant dhe hungarezt pr bashksin territoriale jugosllave. T gjitha masat e ndrmarra kundr tyre, kishin pr qllim shprnguljen e shqiptarve n Turqi, apo n Shqipri, me ql-lim q ta ndrrojn strukturn nacionale t ksaj krahin dhe t'i sigurojn pozitat e veta shoqrore, ekonomike dhe politike n t. (86). Ja edhe disa prej shum torturave q i kan br qeveritart serbomdhenj pr t'ua arritur qllimeve t lartprmendura n kt krahin: Bajram S. Ahmetaj, e marrin gjindarmt natn n shtpi t vet dhe e qesin mbi fshat n mal, ku e mbysin n mnyr shtazarake, duke i zbrazur dy pushk n t pr s vdekuri dhe ia ln nj kg. duhan te kryet pr t'u arsyetuar se gjoja e kan zn duke u kthyer me duhan 'Tarabosh" nga Shkodra?! Ngjashm vepruan edhe me Xhem S. Celaj, etj. Ka pasur edhe kso rastesh: Ja jepnin njeriut analfabet letrn e i thuanin t'ua drgoj kufitarve n karakoll, n kufi, e n letr shkruante q ta mbysin pr gazep si p.sh. Abdyl Shabanin, Celaj. Mund t merret me mend se sa me apetit e zbatonin urdhrin ushtart e egrsuar nga dshira pr t pir sa m shum gjak shqiptari Kshtu n kufi i vran edhe Arif Taken, Vucetaj, Sadri Brahimin, Gjonbalaj, e shum t tjer... Pas Lufts I Botrore edhe n kt krahin u paraqitn pr-laqsuesit e partive t ndryshme borgjeze. Ishin kta kryesisht nj pjes e inteligjencis dhe fshatart autoritativ, t udhhequr nga msuesi, Novica Popoviq. N ndrkoh paraqitn edhe simpatizuesit dhe prhapsit e pare t ideve e programit t Partis Komuniste. Kryesisht kta ishin nxns t shkollave t mesme dhe studente. (87). Politikant e ndryshm ishin aktiv, sidomos n prag t zgjedhjeve dhe ather mbanin fjalime t zjarrta demagogjike, duke u premtuar zgjedhsve gjith t mirat dhe duke i fyer rivalt e vet. N kt mnyr i gnjejshin masat fshatare q ata masivisht t votojn pr kandidatt e regjimit! (88). Prveg veprimtaris s prijsve shqiptare dhe atyre borgjeze serb n kt krahin deprtoi edhe propaganda fashiste. Kjo propagand u intensifikua, sidomos pas okupimit italian t Shqipris. Agjentt fashiste i binden nacionalistt dhe krert shqiptare se pushtimi italian i Shqipris ka rndsi t madhe pr shqiptart n Jugosllavi, sepse ata, shum shpejt, do t'i bashkohen vendit am. N kt drejtim dallohen sidomos aktiviteti i kapitenit italian, Angjelio Anti, q ishte udhheqs i Shrbimit pr kufirin Shqiptaro-Jugosllav. (89). Dihet se, qysh para lufts, n Plav, ishte stacionuar spiuni gjerman, Eugen Zorati, i cili paraqitej si turist q kishte ardhur pr peshkim n Liqenin e Plavs dhe n Luge. Kshtu nprmes t tij, funksionoi plot dy yjet qendra e spiunazhit fashist pr rrethin e Plavs e t Gucis dhe Shqipris s Veriut. (90). Ideja e krijimit t Shqipris Etnike, gjegjsisht e bashkimit t ksaj krahin me Shqiprin mm, e propagaduar nga fashistt u prputh me iden glirimtare

(ndrr kjo e kahmot-shme pr glirimin e Kosovs) t Komitetit t Kosovs, i cili, pas vdekjes s Hasan Prishtins, udhheqej nga Bedri Pejani. N kt Komitet ka pasur shum antar edhe nga Krahina e Plavs e Gucis. M t njohur ishin: Shaban-beg Rexhepagaj, Shemsi Ferri, Jusuf Medynjanini, Ibro Mashiqi, Sali Nikogi, Avdo Avdiqi, Ram Baliqi (Baliaj), Mazo Haxhihasi, Hasan I. Kukaj, Avdyl H. Gjonbalaj, un M. Gjonbalaj, Medo ekaj, Imer Maliqi-Buaj, Cen Gjelaj, Niman U. Hakaj, Imer Muji etj. (91). Kta personalitete, jo vetm q i kundrshtonin torturat dhe represaljet q i ushtronte borgjezia serbe mbi popullsin jo sllave vendase, por t njjtit edhe i shfrytzonin, duke e pro-movuar veten si mbrojts legjitim t ksaj popullsie dhe duke ua hedhur t gjitha fajet kolonistve malazeze n trsi. Kshtu krijohej te shqiptart nji disponim i madh antisllav, t cilin e shfrytzuan m von edhe fashistt italo-gjerman. (92). Ndrkaq gjendja kulturo-arsimore n kt krahin ishte nn gdo nivel. Periudha pesshekullore e sundimit osman dhe m von politika e padrejt dhe asimiluese kulturo-arsimore e borgjezis serbomadhe, e lan popullsin e ksaj krahin n prapambeturi t madhe kulturore. (93). U vrejt nj prparim vetm te popullsia koloniste-malazeze, pr hir t s cils u hapn shkolla fillore gati n gdo fshat. Por kto shkolla u hapn edhe pr nj qllim tjetr: Ministria e Arsimit i udhzonte n kt koh organet prkatse t t gjitha qeverive e rretheve q:"n kto shkolla t punohet me kujdesin m t madh pr t kultivuar gjuhn serbe, historin serbe dhe gjeografln e Serbis e t tokave serbe me qllim q fmijt e t rinjt (edhe shqiptare - R.D.) t edukohen n frymn nacionale" dhe popullsia e nnshtruar "ta ndiejn veten si popullsi serbe"!! (94). Lidhur me kt duhet cekur edhe udhzimet e Pashiqit, i cili "shtronte si detyr asimilimin e shqiptarve, nga pikpamja kulturore e kombtare, pr t'i shkrir n mnyr t plot viset e tyre n Serbi, ashtu sig u shkrin pas vitit 1878 Nishi, Piroti, Leskovci dhe Vranja". (95). Por g'ti bjsh q n kto shkolla shkonin shum pak shqip-tare, t cilt nuk e njihnin gjuhn serbe dhe ndaj tyre siUeshin shum keq msimdhnsit. Edhe sot jetojn njerz me t meta fizike nga lndimet q ua shkaktonte atyre si nxns njfar Qulafiqi - msues n Vonosell!? (96). sht interesant se si duket edhe vete pleqt e kishin kup-tuar qllimin djallzor t qeveris: "Mos e go djalin n shkoll me t'u ba shkja - kshillonin ata"?! "Pr gdo vit msuesi i fshatit ia merrie babs tim nga nji qingj pr mos me m'lyp mua n shkoll - m thoshte Man A. Dedushaj"?! Ekzistonin gjithsej 11 shkolla fillore me rreth 1133 nxns, me t cilt punonin 31 msues, sig tham - vetm n gjuhn serbe!! Prej numrit t prgjithshm t nxnsve q kaluan npr kto shkolla 107 veta arritn t'i vazhdojn msimet n shkolla t mesme dhe fakultete, kuptohet jasht ksaj krahin - kryesisht malazezt (40 sish) dhe shqiptart - "Mysliman" (63) q e zotronin gjuhn serbe, e cila dalngadal filloi t'u bhej gjuh e nns - pra ata q sot jan prcaktuar si kombsi mysliman (pas vitit 1971!?). Kishte edhe 4 sish q gjuh amtare e kishin shqipn, sig ishte p.sh. Esat Mekuli...

N vend t bibliotekave, univerziteteve t puntorve, kine-mave, shtpive t kulturs etj. u ngritn dyqane, hane (bujtina) e kafene t errta, npr t cilat njerzit e kalonin kohn e lire dhe t cilat, shpeshher, shndrroheshin n burime ngatrresash q mbaronin me pasoja t rnda. Pastaj dukuria e vrazhd shekul-lore - hakmarrja prbindte njerz t fajshm dhe t pafajshm me t ciln gj solidarizoheshin edhe vete pushtetmbajtsit, pasi kjo shkonte n llogari t planeve t tyre. (97). Pas nj ngatrrese n mes dy vllazrive n Martinaj, koman-danti i xhandarmeris s ktij fshati kishte deklaruar publikisht: "M vjen keq q s'pata aq pushk e fishek sa m i armatosur t dy kto mahalle e m i lan t luftojn n mes veti deri n gfaros-je"!? (98). Banort e ksaj treve nuk dinin se g'sht mjeku, rryma elek-trike e shum gjra t tjera. Pra jetonin n errsir totale sa i prket jets kulturore. (99). Dhe sig thot Akad. Rexhep Qosja: "Prej vitit 1912 e deri n vitin 1941 kur Italia dhe Gjermania e pushtojn Jugosllavin, shqiptart nuk kan pasur kurrfar t drejtash..." (100). Shum aktive ishte edhe feja. Hoxhallart gati pran gdo xhamie kishin hapur "mejtepe" - shkolla fillore fetare, ku msohej vetm pr at "dynja" (at bot). Nj mejtep i till vepronte edhe n Vuthaj - pran xhamis s Gjonbalajve. (101). Rol t rndsishm n ngritjen e vetdijes kombtare shqiptare ka luajtur sidomos kisha katolike n fshatin Doli, afr Gucis. sht kjo nj kish e re, e ngritur n prag t Lufts II Botrore, mbi themelet e kishs s vjetr Katolike-Shqiptare t Kelmendit n kt fshat, e cila nuk arriti t'u qn-droj rrebesheve t kohs. N at kish kan punuar shum priftrinj, patriot shqiptare gfar sht sot Dom Nik Ukgjini, i cili po i vazhdon traditat e saj, duke themeluar edhe nj mini muzeum etnografik n lokalet e ktij tempulli ton kombtar. Prvec shrbimeve fetare e patriotike n kt kish jan zhvilluar gjithmon edhe veprimtari t tjera me interes shoqror, sig sht mjeksia, e cila ka munguar prore n kto troje. Motrat e nderit u kan ofruar shrbime t llojllojshme popullats s ktushme, pa marr parasysh kombin, apo fen. Ata t rinj q patn mundsi t'i vijojn msimet fillore n vendlidje - kuptohet n gjuhn serbe, u regjistruan, sig tham edhe m lart, npr gjimnaze dhe m von, npr fakultete, larg vendlidjes s tyre, ku u bn antar t SKOJ-it dhe PKJ. Propaganda joshse komuniste i bri pr vete duke ua shp-jeguar gjoja shkakun e vrtet t vuajtjeve, luftrave vllavrasse, mosdurimeve nacionale, hakmarrjeve etj. duke u premtuar, n t njjtn koh "luie t xhenetit" dmth. "shoqri ideale" n t ardhmen Kta intelektual t rinj u edukuan, u prgatiten dhe u kalitn me ato ide e premtime (fantazi) bolshevike dhe m 1941 u integruan n luftrat antifashiste t udhhequra nga PKJ, prkasisht PKSH, pr glirimin e vendit, t okupuar nga ItaloGjermant. Pr njrin prej tyre - Esat Mekuli nga Nokshiqi i Plavs, M. Memiqi thot: "... intelektuali i pare shqiptar n kto an, n programin e PKJ e ka pare mundsin pr afirmimin e plot edhe t popullsis nga e cila rrjedhte (demagogji fund e krye R.D.). Pr at n Gjimnazin e Pejs ka bashkpunuar me komunistt dhe m von

n fakultetin e Veterins n Beograd, ku ishte njri ndr aktivistt e lvizjes prparimtare studen-tore". (102). Kshtu si ky u mashtruan edhe shum t tjer ... Mashtrim ky q rrjedh q nga Kongresi i Katrt i PKJ, i mbajtur n vitin 1928, n t cilin u deklarua pr "luftn e popullit shqiptar t coptuar e t shtypur, pr nj Shqipri t pavarur e t bashkuar". E gjith kjo e bazuar n vendimet e Konferencs s Tret t vendit t PKJ, t mbajtur m 1924, ku ia kishin premtuar "secilit popull t drejtn pr sovranitet n prcak-timin e t gjitha marrdhnieve, pra edhe t drejtn pr shkputje t lire dhe formimin e shtetit vetanak, respektMsht pr bashkim me shtetin e vet kombtar". Dhe kshtu n luft hyn me proklamatn se: "Partia Komuniste kurrnjher nuk ka hequr dor e as q do t heq dor nga parimi i saj (...) q gdo popull t ket t drejtn pr vetprcaktim deri n shkputje"() Komunistt dhe simpatizuesit e pare t atyre ideve, q krye-sisht studjuan n Medrezen e Madhe t Shkupit dhe n Beograd jan: Salih Shujaku, Beqo Bashiqi, Jusuf, Emin, Omer, Niman, dhe Mustafa Rexhepagaj (Rexhepagiq), Hajro Shahmani, Ibro Ganiqi, Isak Laligiqi, Aio Haxhiali (eviqi), Osman Cekaj (Gekiqi), Radomir Gjuriganini, Vllasto Knezheviqi, Huso Omeragiqi, Miqun Novoviqi, Xhafer dhe Aio Nikogi (Nikogeviqi), Aio Avdiqi, Mustafa Memiqi, Gjuro Llongareviqi, Zyfer Musiqi, Salih Radongiqi, Vuko Turkoviqi e shum t tjer. Diku rreth 60 sish ... Prveg ktyre, rol m rndsi n organizimin e Lvizjes Antifashiste n kto an, kan luajtur edhe ata intelektual shqiptare q patn ikur qysh hert n Shqipri pr t'u shkollu-ar dhe atje ran n kontakt me lvizjen glirimtare dhe revulu-cionare shqiptare. Ca nga ata u bn edhe antar t grupeve komuniste t Shqipris. Intelektualt m t njohur, t shkolluar e m t ngritur n Shqipri nga kjo krahin jan: Fazli R. Ulaj, Sadik Bekteshi-Ahmetaj, Isuf Syla-Balidemaj, Zymer H. Balidemaj, Mehmet D. Gjonbalaj, Rexhep H. Hasangjekaj, Rexhep Gali-Balidemaj, Rexhep Valbona-Kukaj, Sali R. Selimaj etj. Kta, gjat pushimeve verore, her pas here sillnin me vete edhe libra shqip q ua lexonin shokve dhe moshatarve t vet n kto an, sidomos atyre shqiptare, ku ndihej m pak ndiki-mi i ideve komuniste, pr munges t intelektualve vendas. Isuf S. Balidemaj - kishte ikur nga terrori i Jugosllavis s Karagjorgjeviqve, dhe prej 1.04 .1931, punoi n Shkodr, Tiran, dhe Korg si nnpuns ushtarak dhe doganier, gjer m 7.04.1939. Pasi kishte ide prparimtare nuk u avansua fare n profesionin e vet, sikurse shokt e tij nga rregjimi i ather-shm feudal. Kur u okupua Shqipria, Isufi refuzoi t nnshkruaj doku-mentin, se pranon t'i shrbej okupatorit pr cka dshmon faksimili me shkrim Nr. 3-51314 i dates 25.07.1939. Menjher kalon n Shkodr, ku lidhet me bashkvendasit e vet antart e grupit komunist t ktij qyteti: Zymer Halilin-Balidemaj, Sadik B. Ahmetaj, Fazli R. Ulaj etj. dhe me reko-mandimin e tyre n maj t vitit 1941 kalon t punoj si npuns n Komunn e Gucis ... Sadik, Asllan dhe Abdyl Bekteshi-Ahmetaj, q nga viti 1930 nga terrori i Diktaturs Monarkofashiste t 6 janarit 1929 u detyruan t emigrojn n Shqipri. Vendosn n Shtoj t Shkodrs. E ngrisin zrin kundr terrorizmit ndaj shqiptarve, mohimit t t drejtave t tyre kombtare, politiks s padrejt agrare, etj.

Kto ide, prvec tjerash, i prfshin edhe nprmes afisheve, dhe proklamatave t ndryshme, aktivitet ky, t ciln e dshmon edhe ky konstatim i Xh. Shatrit: "Komiteti qarkor i Shkodrs kishte ndikim t madh n kto an, bile organizata e partls n Ulqin mori lidhje me Komitetin Krahinor t Malit t Zi, nprmes Qarkorit t Shkodrs". Duhet shtuar ktu se njeriu i pare q i krijoi kto lidhje ishte sekretari i Qarkorit t Shkodrs - Sadik Bekteshi, Ahmetaj. . Fazli R. Ulaj - i ikur nga i njjti terror, kishte kryer shkolln e mesme n Tiran. M 1941, vete i dymbdhjeti u burgos nga italiant dhe e internojn n Itali, ku qndroi 6 muaj, dhe nga mundimet e mdha i ra pesha n 36 kg. Por, m von arriti t ik dhe, pas arritjes n Shqipri, u integrua n batalionin "Perlat Rexhepi" t Shkodrs. Pr angazhimin e shqiptarve t ksaj krahin n Lvizjen Antifashiste, rol t posacm luajti edhe shkrimtari e akademiku yn i mirnjohur Esat Mekuli, q u rrit e u brumos me ide revulucionare t nipit t vet Xhemajl Kades, interna-cionalistit shqiptar, t vrar n Luftn e Spanjs. Esatin, n shum libra e gazeta t botuara viteve t fundit, sic sht psh. "Vatra sa Komova" etj. shovenistt malazeze mundohen ta njollosin n baz t nj diskutimi q e bri n qeluln partiake t Komunistve n Plav m 1941, pr pozitn e shqiptarve n Jugosllavin monarkiste...

Sukseset e para, rinia prparimtare dhe komuniste e Plav-Gucis i arriti n zgjedhjet q u bn m 11 dhjetor 1938, pr Kuvendin Popullor Jugosllav. Arritn q n kto zgjedhje, n komunn e Plavs, prkundr terrorit politik t ushtruar

ndaj zgjedhsve dhe blerjes e falsifikimit t votave, t fitoj disa qin-dra sosh, kandidati i tyre, Zyfer Musiqi - student nga Plava. M 1938 dhe 1939 formohen edhe Kshillat e para t partive fshatare n kt krahin, si n Arzhanic, Velik, etj. Vendimet q u muarn n Konferencn e pest nacionale t PKJ, t mbajtur n tetor t vitit 1940 n Zagreb, n t propozua zgjidhja "ideale" e cshtjes nacionale t shqiptarve (demagogji e kulluar - R.D.) bn jehon t madhe dhe gjetn prkrahje edhe n kto an. As 27 marsi i vitit 1941 nuk kaloi pa u shnuar me mani-festime t shumta antifashiste edhe n kt krahin. Kso manifestimesh pati edhe n Murin, Velik e gjetiu. Kshtu 6 prill i vitit 1941 i gjeti edhe komunistt e ksaj ane n gjendje mobile, por aksionet e tyre u penguan nga udhhe-qsit borgjeze dhe antikomunist t vendit si psh. kryetari i komuns s Gucis, Sali Nikoci i cili u krcnua me burgosjen e te rinjve komuniste, t udhhequr nga Gjuro Lloncareviqi nse ata do t ndrmerrnin dicka. N fund t muajit janar t vitit 1941 formohet edhe qelula e pare partiake n Plav, me kt prbrje: Milija Millaciqi, Vuko Turkoviq, Bozhidar Gagjanoviq dhe Hajro Shahmani (pas i kthimit nga burgu), e cila u prtri n maj t atij viti, me sekre-tar, Gjuro Lloncareviqin. N baz t asaj q u tha m lart del se Krahina e Plavs dhe Gucis para Lufts II Botrore ka qen krahina m e prapam-betur si n pikpamje ekonomike, (96% t popullsis mer-reshin me bujqsi ekstenzive) ashtu edhe n pikpamje kulturore. Ka mbetur kshtu, sepse borgjezia serbomadhe e ka pen-guar zhvillimin e saj normal, por edhe pr arsye t nj sundimi t gjat osman. Ishte nj krahin me bujqsi ekstenzive, me zejtari e tregti primitive dhe pa komunikacion t zhvilluar. Ndrsa pr indus-tri dhe pr shfrytzimin e pasurive natyrore as q mund t bhet fjal. N pipkpamjen kulturore arsimore karaketerizohet me vijimin e pakte t shkollave fillore nga ana e nxnsve shqip-tare, gjegjsisht "mysliman". Pastaj me nj shkall t ult t kulturs shndetsore dhe me nj dominim t madh t analfabetizmit. N gjendje t vshtir ekomomike dhe politike ishin sidomos shqiptart. Mbi ta sht ushtruar nj presion permanent me qllim q t'i shkombtarizojn, t'i shprngulin, ose t'i likuidojn fizikisht. Kt gjendje t tyre m s miri e prshkruan shkrimtari i madh malazias, Jevrem Berkoviq: "Jugosllavia e pare pr ship-tart, t ashtuquajtur kosovare, ka qen burg, t cilt cdo xhandar serb, ose malazias, sidomos malazias, ka mundur t'i terrorizoj, e nse i mbushej mendja edhe t'i vras pr qejf, dhe pr t mir t shtetit". Kjo gj ka shkaktuar urrejtje t madhe t tyre ndaj Jugosllavis borgjeze. Prandaj sht i kuptueshm gzimi q e kan prjetuar ata me rastin e shkatmmit t saj. Okupimi fashist kt krahin pra, e gjeti t ngarkuar me shovenizm, pa klas puntore, me cshtje nacionale e sociale t pazgjidhur, por edhe pa ndikim t madh t komunistve n popull.

LUFTA E PRILLIT DHE PUSHTIMI FASHIST Ditve t para t prillit t vitit 1941 n krejt krahinn prhapeshin lajme panike mbi deprtimin e shpejt t Regjimentit t 48 jugosUav n Shqiprin e Veriut, i cili iu afrua Shkodrs, mbi largimin e mbretlt nga Jugosllavia, mbi tradhtin e gjeneralve dhe ministrave, mbi thyerjen e ushtris, kapiftillirnin e vendit dhe vrasjen e ushtarve dhe rezervistve shqiptare nga ana e oficerve jugosllave. N rrethin e Tuzit nga dora e oficerve t vet u vran: Ram C. Hasangjekaj, Imer H. Dedushaj, Din S. Balidemaj e t tjer. Bile ktij t fundit, e ma Hajria (q e kishte djal dshiri) ia gjeti var-rin, e zbuloi, u email me t dhe e mbuloi prsri pa lshuar pik loti! N kt koh u vrejtn edhe njsit e motorizuara ushtarake gjermane dhe italiane q npr Luginn e Limit arritn gjer n Guci. S shpejti nga t gjitha grykat, filluan t kthehen ushtart e demoralizuar t Regjimentit 48 jugosllav nga Shqipria e Veriut, t cilt, n mnyr euforike ia patn msyer Shkodrs? "O Novak, eja t shkojm n Shkodr, Shkodra asht e jona i thirrshin dit m pare duke u ngjitur Shkalls s Zarunics ata ushtar nj kolonisti malazez n Vuthaj" - tregonte Man Dedushaj. Kthimi i tyre i srishm npr kt krahin u dha shkas fshatarve vendas q t armatosen mir. Shum fshatar t ndershm shqiptare, t ksaj krahin, i merrnin n bes dhe i prcjellnin gjer n Murin, kuptohet, pasi m pare i carmatosnin sepse jeta e tyre mund t ishte n rrezik. TJ thyen edhe magazinat ushtarake dhe populli u furnizua me ushqime e veshmbathje. Me disfatn e prillit u binden mbar popullsia, e sidomos masat malazeze pr kalbsin e shtetit t vjetr jugosllav dhe pr trad-htin e borgjezis n pushtet. Por, derisa pr malazezt, kjo ka qen humbje e liris dhe e pavarsis nacionale, te shqiptart nj disfat e till u prit si lehtsim i pozits s tyre dhe si clirim nga torturat e borgjezis serbomadhe q s'kishin t ndalur! Pr kt arsye malazezt ishin q n fillim, m t disponuar t kacafyten me okupatorin, gjersa shqiptart thonin se "edhe dreqi sht m i mir se ata q shkuan" (pushtetmbajtsit serbomd-henj - RD.). N Guci nga Vermoshi erdhi me vullnetart e vet Prek Cali, t cilit iu besua mbajtja e rendit dhe e qetsis n kt krahin, gjersa t konsolidohej pushteti italian n t. Ky vendim u muar nga paria e Gucis nj dit para se ai t hynte n Guci. Mbledhja e ksaj parie u mbajt n ndrtesn e komuns, dhe n t muar pjes edhe nj prfaqsues i malazezve t Gucis - kapiteni Niko Vuceliq q, po ashtu, u pajtua me kt vendim?! Po kshtu u vendos edhe n Plav. Posa hyri n Guci, Prek Cali e shpalli bashkimin e ksaj krahin me Shqiprin mm, dhe vuri Flamurin Shqiptar n Ndrtesn e Komuns. Po ato dit n kt lcrahin u kthyen edhe emigrantt e saj nga Shqipria n krye me t birin e Medo Ferrit - Rizain dhe Hasan Ferrit - Shabanin, msues. Me ta ishin

edhe Bejto Haxhihajri -i njohur si Bejto Plava, dhe shum t tjer q kishin emigruar atje pas masakrave t vitit 1919 e m von. Q t gjith u vendosn npr shtpit e veta q ua lrishin zap-tuar malazezt m pare, t cilt pas ksaj u detyruan t'i lsho-jn, jo vetm shtpit e huaja, por edhe krejt la-ahinn! Me okupimin italian Plava, Gucia dhe Murina me rrethin u shkputn nga ish Rrethi i Andrievics dhe iu bashkuan Shqipris. Kjo u b n baz t negaciatave italo-gjermane t Vjens, t mbajtura m 23 prill 1941 dhe u zbatuan me urdhrin e Kontit Giano, m 12 gusht t atij viti. Ferdo Qulinoviq, t gjitha kto i shpjegon n kt mnyr: "Me qllim q t'i knaq bashkpuntort e vet n Shqipri, Qeveria italiane ia bashkoi Shqipris Ulqinin, me rrethin, mandej pjest e ish Rrethit t Podgorics (Tuzin, Hotin, Grudn, Kogen, Trieshin etj.) e prej ish Rrethit t Andrievics, Plavn e Gucin me rrethin,

Prek Cali si dhe prej atij t Ivangradit (Berans - R.D.), Rozhajn me rrethin. E bri kt duke u thirrur n prbrjen etnike...'' Dhe kto vendime i konkretrzoi Prek Cali, duke e ngritur Flamurin Shqiptar n Qaf t Previs (n Krushev), 5 km n veri t Murins, aty ku ishte kufiri i vjetr Turko-Malazez i caktuar n Stamboll, m 1860. F. Qulinoviq me siguri nuk ka ditur se t gjitha krahinat q i prmend ai, pas shpartallimit t Mbretris Jugosllave, i dr-guan delegacionet e veta n Tiran pr t krkuar nga Qeveria e atjeshme zbatimin sa m pare t vendimit t Vjens t 23 prillit 1941, gjegjsisht rikthimin e ktyre krahinave shqiptare shtetit m Shqipris. Nga Plava e Gucia n Tiran udhtoi delegacioni i prbr nga Avdyl HysaGjonbalaj, Iber Hysi-Balidemaj, Rexhe M. Hoti, Avdyl Q. Mulosmanaj, Isuf SylaBalidemaj, Avdo Avdiqi dhe Isuf Kameri elaj.

Kjo krahin u vu nn sundirnin e Komesarit t Lart civil t "Viseve t gliruara" n krye me Fejzi Alizotin. Dhe kshtu, m 22 shtator t vitit 1941, Nnprefektura e Plavs dhe Gucis iu bashkua Prefekturs s Pejs. Cka do t thot se Krahina e Plavs dhe Gucis iu kthye prsri Kosovs, ashtu sig ishte q nga fillimi i shek. XIX, q nga viti 1831. Kohn e sundimit t ktij far komesariati m s miri e pr-shkruan patrioti Bedri Pejani, n fjalimin e vet, t mbajtur n

Delegacioni i Plav-Gucis n Tiran n ver t vitit 1941 Mbledhjen III t Kuvendit t Lidhjes II t Prizrenit, m 16 qershor 1944, ku, n mes t tjerash, thot: "... Kur u liruan kto vise nuk u liruan me krejt kuptimin e fjals. Vendet tona kaluan prej nji dominacioni n nji dorninacion tjetr; prej dominacionit jugosllav n at italian. Tue ken se kjo dominat Italjane ishte shum ma e leht nga pikpamja administrative politike, se sa dominanta Jugosllave, t pranojm deri diku se neve na duk si nji lirim n realitet. U ndrruem: ishim bujq serb e u bam bujq italian? Si konseguenc e ksaj n vise t lirueme u krijue nji adrninistrat shum e keqe e Tirans. U krijue n Prizren nji Komesarjat me z.Fejzi Alizon si komesar, i cili ishte rekomandue Luogotenencs drejt pr s drejti prej Musolinit. Ky komesarjat na pruni neve, (...) nji trup npunsash gjithfar kategorie edhe kta i cuen npr vende t lirueme, prej atij elementit, t cilit nuk ka dhan

prova t mira npr zyre t Shqipnis s vjetr e jan largue prej tyne si jo t ndershm. Ata npunsa npr vise tona lan nji prshtypje t keqe e u tha n popull se cdo npuns q vjen prej Shqipnis s vjetr nuk asht element i vlefshm. Nji element i dyt q ka ardh bashk me Komisarjatin ishte elementi me ideologjin komuniste. Ky ishte elementi i msuesve e i profesoravet, i doktorravet etj. Nji pakic prej tyne, tue veprue n baz t ideologjis krkoj me ba qendren e vet Gjakovn ..." Fill pas okupimit, n Plav e n Guci u stacionua nj batalion ushtarsh italian, i prbr nga artileria, karabinjert dhe financiert, t cilt n fillim u sollen mjaft mir ndaj popullsis vendase. Kta shkall-shkall e konsoliduan pushtetin e vet, duke i shfrytzuar me mjeshtri mosdurimet dhe antagonizmat nacionale dhe mosbesimin e mbjellur n mes nacionaliteteve qysh me masakrat e viteve 1912-1941. Kundr ktij konsolidimi t rregjimit fashist u ngritn men-jher antart e PKJ q ishin t tubuar rreth organizats parti-ake t Murin-Plavs, duke i dhn popullit vullnet dhe duke e ftuar at t mos demoralizohet. Kjo vlente, sidomos pr popullatn malazeze. Pushtetin e vet italiant e mbshtetn n nacionalistt shqip-tar-"Mysliman". Pasi ktu dominonte ai elementi nacional, pushtesi u soll mir me ta, me qllim q t'i prvetsonte n luft kundr elementit malazez, duke ngacmuar plagt e vjetra shovinizmin dhe mosdurimin e t dy palve. Pr kt qllim n Plav e formuan Gjyqin e prkohshm ushtarak, n krye me Riza dhe Shaban Ferrin, me vendimet e t cilit u pushkatuan 28 malazeze. "Ishte ky nj imitim i asaj q pat ndodh 28 vjet m pare, kur Gjyqi Mbretror i prkohshm ushtarak i dnonte me vdekje ata t cilt refuzonin t kalojn n fen pravosllave {e t ndrronin kombin - R.D.). Tash t bijt e atyre t vrarve, i pushkatojn qytetart e pafajshm, vetm pse ishin malazeze" (?). N Guci u pushkatuan 12 veta. Krahas ktij konstatimi, te Mustafa Memiqi e gjejm edhe nj tentim t tij pr prdhosjen pr s vdekuri t kompozitorit koso-var nga kjo an - Rexho Mulliqit, gjoja se italiant at paskan pas dasht ta pushkatojn pse s'ka pranuar ta vr n kok kapucin e bardh ("qulahun"- sig i thot Memiqi) dhe se n sekondat e fundit e paska pas shptuar i vllait i tij, Shabi (?) i cili edhe "ia ka treguar kt rast"!? N krye t pushtetit lokal mbetn ata udhheqs q i gjetn italiant aty: Shemsi Ferri dhe Sali Nikogi, kryetar t komunave, ndrsa Riza Ferrin e zgjodhn pr nnprefekt. Ktyre u bashko-hen m von edhe Halim Prushi e Prek Cali - i cili, ato dit, mbante fjalime t zjarrta duke i prshkruar "masakrat q ia kishin br vajzs s tij ushtart malazeze e serb t Regjimentit t 48". Apo ato t "egrsirave t Vasoviqve, t cilat na i kan br m 1912". Duhet theksuar se pretendime pr pushtet mbi kt krahin kishin edhe kuislinget malazeze, t cilt q n fillim, deshtn t'i sjellin ktu ca xhandar dhe t'i prtrijn stacionet e xhan-darmeris. Bile Leko Llalliqi, komandant i stacionit t xhandarmeris fashiste malazeze n Andrievic e lshoi edhe nj urd-hres dhe nj list t xhandarve fashist-malazez, q duhej t punonin ktu, duke ardhur edhe vete dy her n Plav pr t biseduar me autoritetet italiane pr kt qllim, por,

kuptohet, pa sukses. Vrasjeve t kolonistve malazias n Plav e Guci, getnikt malazias iu prgjigjen me djegjen e shtpive dhe prznien e shqiptarve nga fshatrat shqiptare t rrethit t Murins: Pepaj dhe Arzhanic, banort e t cilave, duke mos e ndier veten t sigurt n kt situat konfuze e t rrezikshme, u trhoqn n bren-di t krahins (n Plav e Guci). G'sht e vrteta, nacionalizmi malazez i atyre meseve kishte ngritur krye dhe paksa ishte m i dobt se ai shqiptar dhe kishte fllluar t kontaktoj edhe me fashistt italiane. Dmth: kishte ardhur nj koh, e cila Luginn e Limit e mbushi me tym, uri, vuajtje, paqartsi, gjak dhe urrejtje t reja ndrna-cionale ... Duke ditur se ktu shumica e popullsis ishin shqiptare dhe duke i njohur vuajtjet e tyre nn Mbretrin Jugosllave, Italia prdorte parolla dhe ndiqte politikn demogogjike, duke e paraqi-tur veten si: "shptimtare" t shqiptarve nga anarkia dhe ter-ritori i rregjimeve t Mbretris Jugosllave. Madje ajo shqiptarve, q n fillim ua njohu edhe disa t drejta sig jan: bartjen e lire t armve, prdorimin e lire t flamurit kombtar, gjuhn zyrtare shqipe, mospaguarjen e tatimit, ndih-mn me gjra ushqimore, Irthimin n tokat e marra m pare nga kolonistt malazeze, hapjen e shkollave shqipe, heqjen e "viqit" nga mbiemrat, tregtin e lire - sidomos me Shkodrn, etj. (20). T gjitha kto lshime kishin pr qllim t'i prvetsojn shqiptart dhe kt krahin ta shndrrojn n nj mbshtetje t sigurt pr luft kundr Malit t Zi dhe viseve t tjera pr rreth. Me kalirnin e kohs, okupatort italiane frlluan edhe t'i reduko-jn ato lshime ndaj popullsis shqiptare. M 1942, pasi q i emroi kryetart e rinj t komunave dha urd-hr q n vend t rentes n t holla t mblidhet e dhjeta q i prgjigjej rentes feudale n natyr. Pra i restauroi marrdhni-et feudale n fshat! Pas Halim Prushit, kryetar i komuns n Guci u zgjodh Shemsi Ferri, n Plav Sali Nikogi, kurse n Arzhanic (q i prfshinte fshatrat: Mashnice, Velik, Pepaj, Murin, dhe Nokshiq) ishte Avdo Avdiqi. Hakmarrja dhe vrasjet mbi kolonistt dhe popullsin malazeze ndoshta do t ishte edhe m madhe sikurse ksaj popullsie dhe indMdve t mos u kishin dalur n ndihm ca shqiptare autori-tativ me ide internacionaliste dhe humanist t ksaj ane sig ishte p.sh. Isuf S. Balidemaj, i cili, prej dates 16.05.1941 u gjend n postin e sekretarit t komuns n Guci dhe si i till e pen-gonte popullin vendas q t mos i dmtojn n mas malazezt, duke u paraqitur se kinse pr kt e ka urdhrin, kurse malazezve u ndihmonte t arratisen, duke u lshuar leje zyrtare pr ta kaluar kufirin ... Isufi, n fillim t vitit 1942, pa urdhr t askujt e shtyp dhe e v n qarkullim urdhresn, sipas s cils askush s'guxon t shkqj prtej kufirit, n Mal t Zi, kundr kryengritsve t atjeshm. Pr kt ai u thirr n Tiran n prgjegjsi ku hasi n Maliq Bushatin, i cili i ndihmoi q disi t shptqj. Kshtu veproi edhe Asllan Bekteshi-Ahmetaj, i cili shptoi 62 malazeze, n mesin e t cilve gjendej edhe popi (proti) i Gucis - Gjorgje Shekullarci, q m pare u detyrua ta rruaj mjekrrn! 'T gjith i prcollm npr Vermosh n Mal t Zi,

ndrsa n Plav u arsyetuam se gjoja i prcollm pr n Shkodr si vullnetar..." Edhe 60 familje t tjera malazeze u shptuan nga vdekja, e sigurt nga vete banort e Gucis... Prveg ktyre rasteve, kemi edhe dhjetra e dhjetra raste t tjera individuale, kur shqiptart i kan shptuar kolonistt malazeze nga vdekja e sigurt, madje duke rrezikuar edhe jetn e vet. Historiografia shoveniste malazeze, jo vetm q nuk i shnon fare, por as edhe vete indMdt e shptuar s'e kan thn asnj fjal pr kt gjest njerzor t shqiptarve. Ata, m von, n vend se t'i falenderohen shptimtarit, mbas "glirimit" at e vrasin vete, sig ndodhi rasti me Niman U. Hakaj, ose e burgosin dhe e mal-tretojn, si p.sh. Rrust Mulliqin, e t tjer. Kur okupatori fashist mendonte se gdo gj ka marr fund n interes t tij ather antart e PKJ dhe SKOJ-it, duke u bazuar n direktivat e PKJ, bnin prgatitje pr nj kryengritje t armato-sur, prkundr masave rigoroze t pushtuesit q gdo dit i ash-prsonte. Hapi i pare i Komitetit krahinor t PKJ pr Mal t Zi, Bok e Sanxhak ishte propaganda n mesin e ushtris jugosllave q gjendej n Frontin e Shkodrs (!) dhe n Garnizonet e Podgorics, q t mos i dorzojn armt, por t'i ruajn npr shpi t veta "se s shpejti do t'u nevojiten". Qndrimi partiak ishte q t gjith njerzit e aft t armatosen. Kto qndrime u vun n jet edhe n Plav e Guci me rrethin. Fshatart kurrsesi nuk i dorzonin armt, ose i dorzonin ato t vjetrat. N Vonosell u mshefn p.sh. 2 pushkomitralez, 1 kanavet me bomba dore dhe shum municion tjetr. N Drezovic, Beqo Bashiqi grumbulloi shum arme n shtpi t vet, etj. Propaganda komuniste ishte orinetuar edhe kundr lufts ndrnacionale ("vllavrasse" - si i thonin ata!) me parulln e tyre t mirnjohur: "BashkimVllazrim"?! Q nga fundi i majit, sipas instruksioneve t PKJ, t gjitha organizatat parake i formuan "grupet luftarake" ose, sig quheshin ndryshe "sulmuese" q prbheshin prej 10-30 vetash. Me to udhheqnin oficert rezerv, antar apo simpatlzues t PKJ. Ndr kto grupe ishte edhe ai i Plavs me rrethin, q numronte 10 lufttar, me udhheqs Cvetko Turkoviqin dhe Beqo Bashiqin, i formuar m 16.7.1941, n shtpi t Bashiqit n Drezovic, nga Gjuro Llongareviqi. Po n maj t vitit 1941 - sig u eek edhe m lart, u riorganizua Qelia partiake pr Plav, Guci dhe Velik, e cila u prpoq q t'i pengoj veprimet "vllavrasse" t nxitura nga nacionalistt ekstrem shqiptare dhe nga "Grupi i armatosur pr luft kundr turqve dhe arnautve" q e kishte organizuar ish nagallniku i rrethit t Andrievics, Vuksan Gojkoviqi, n qershor t vitit 1941 n Velik dhe Vasi i ZelitLlaban. Sikurse gdo kund, edhe n Plav e Guci, te komunistt e atjeshm bn jehon vendimet e 4 korrikut 1941, t KQPKJ. N Drezovic e Murin njsit guerrile bnin jet ushtarake q nga 4 korriku... Njsitet e formuara operonin Fushs s Drezovics, duke kry-er diverzione n komunikimet telefonike, duke i ndihmuar t shprngulurit nga Plava e Gucia, duke likuiduar njsi t vogla dhe roje italiane, etj. Me kalimin e kohs njsitit t

Drezovics iu bashkuan edhe shum komuniste e antifashiste nga Plava -ish studentt: Hajro Shahmani, Jusuf e Emin Rexhepagaj, Bajram Metku (Metkoviq) etj. N kto geta t posaformuara u futen edhe disa element get-nik, t cilt haptas deklaronin dhe prhapnin propagandn se nse do t ken sukses ta glirojn Plavn dhe Gucin do ta dje-gin, plagkisin dhe do ta vrasin masivisht popullsin e tyre zanat ky i ushtruar nga ata n kto an q nga viti 1912!! Dalloheshin me kto "virtyte" sidomos Velisha dhe Radosav Tomoviq, Vaso Llaban, Leko Sllavkoviq dhe ish tagrmbledhsi Tomo Otasheviq, i cili e udhhiqte getn guerrile t Arzhanies?! Kta element t kolons s pest malazeze, me qllim q t dezorientqjn popullsin malazeze dhe t'i largojn nga armiku kryesor - okupatori italian, e ftonin at t'i qrojn hesapet "me armiqt e kahershm - turqit e Kosmetit dhe t Plavs e Gucis". Po t njjtit element cetnik, bnin cmos t likuidqjn edhe grupin e komunistve nga Plava q ishin futur n cetn e Drezovics, q ata i quanin "spiun turq". "Millorad Qulanoviqit (...) i kujtohet se si Vasi i Zelit me rreth 30 bashkmendimtar shkoi n kodrat e Drezovics, ku gjen-deshin partizant "Mysliman". Kur e takoi Qullafiqin e pyeti: "Ku don Vaso?" Ai u prgjegj: 'Ti vras kta turq n mesin tuaj" ...Ose: Nj grup fshatarsh t armatosur, poashtu, ia ktheu Radovan Zogoviqit - ather komandant i kryengritjes n rela-cionin MurinPlav: -"Ku jeni nisur? ka doni? - u tha. -Turqit na djegin, turqit na komandojn! Dom t'i vrasim" -u prgjegjn ... Se n cfar mase komunistt nga Plava ishin t indoktrinuar nga parolla "BashlcimVUazrim'' tregon edhe ky shembull: Isufi, Hajra, Beqi e Bajrami "ishin marr vesh t'i lusin shokt (malazeze - RD.) nse do t'i vrasin nacionalistt (cetnikt - R.D.) t'i varrosin fshehtas e ta fshehin vdekjen e tyre, se jetn e vet ia kan falur Bashkim-Vllazrimit dhe do t'u vinte rnd q vdekja e tyre t shfrytzohet pr prhapjen dhe forcimin e mosbesimit ndrna-cional..." Kur t'i shtohet gjith ksaj edhe paraqitja e herpashershme n kto an me grupe t armatosura e ish "nacallnikut" t Plavs - Vuksan Gojkoviqit, ather mund t merret me mend shqetsi-mi i popullsis vendase, i nxitur edhe nga nacionalistt shqiptare dhe okupatori. M 17 korrik filloi kryengritja duke e sulmuar stacionin e ital-ianve n Murin, i cili ra menjher. T njjtn dit u muar edhe stacioni i karabrnjeris n Velik. Nj grup nga ky fshat i shkatrroi dy ura n rrugn Andrievice-Pej, prmbi Kuqisht. Nj grup tjetr e sulmoi n Fush t Drezovics nj kolon post-jersh italiane q shkonte nga Plava n Murin dhe e kthyen pas. Me kt rast u vra plaviani Bako Qutoviqi, t ciln vrasje e shfiytzuan italiant pr t'i mobilizuar forcat vullnetar shqiptare kundr kryengritsve, duke e kualifikuar kt sulm si sulm t drejtprdrejt kundr popullit t Plavs. (33). C'sht e vrteta, frika e plavianve nuk ishte e pa baz, kur dihet se marrdhniet

n mes t shqiptarve-"myslimanve" dhe malazezve ishin shum t acaruara, sidomos pas prznies s kolonistve nga kto an dhe nga Rrafshi i Dukagjinit. Kshtu cfardo paraqitje e kryengritsve malazeze n Plav dhe Guci n kt situat, kishte sjell pasoja tragjike, aq m tepr kur dihej se, n rradht e kryengritsve, kishte mjaft element shoveniste dhe cetnik pr t cilt folm edhe m lart. Pr kt kishte qen i vetdishm edhe Komiteti i vendit i PKJ pr Andrievic, i cili i kishte ndaluar aksionet e kryengritsve n kto qytetza me rrethin, qysh para se t filloj kryengritja, n mbledhjen e 15 korrikut 1941. Duke e vlersuar gjendjen si shum serioze dh t rrezikshme pr qytetin e Plavs, pushtetmbajtsit vendas n kt krahin, ashtu si n kohn e Lidhjes s Prizrenit, e lshuan kushtrimin n t gjitha krahinat shqiptare gj q na dshmon edhe kjo kng popullore: "Shemso Ferri n kam a ua, t part e Plavs na i ka bashkua, a po shihni se kem marua! Mali i Zi na ka rrethua! tybe n'mujshim gjall me pshtua!? I kan marr lefrat e na i kan shkrua, n'Dukagjin na i kan ua, n'Dukagjin kush e merr ma i pari? Se n'Junik Ali Bajraktari Sadik Dula, Ahmet Krajki, e n'Isniq Selim Shabani, Bajraktar Jonuz Bilalli, Dem Alia prej Pozhari n'Vranoc Haxhi Bajraktari n'Vranoc kti Haxhis, Prej Rugovs Sak Fazlis, Riz Zymerit e Zhuk Haxhis, Sli Rams e Ker Sadris Nis selame krejt paris, Binu mrapa Plavs e Gucis! Bajraktart n kam jan cue, Pr tri gryka jane fillue Drejt n Plav pr me shkue, Kur kane hy n'te shkretn Plav, Qesin pushk e bajn piskam, Tpart e Plavs para u kan dal; Mir se erdht vllazn Shqiptar, Mir se u gjejm more vllazni, Sot kem pshtu prej Malit Zi, I kan shkrep shpi pr shpi, ka s'po i ze po i shtien n'xhami,

Kang e dajre me qiteli, Kang e dajre tue kndue, Nise sabahi me u zbardhue, Shemso Ferri n kam a ue. Tri dit urdhni asht me pushtue, N mes veti jan kuvenue, Si me ba me luftue? Pa na gri, pa na coptue, Nja pr mas s'kena me shkue! Imer Maliqi n'kam asht ue, Duel kufinin me kontrollue, Sak Fazlia gka ka kallxue? Uren e Limit due me zapue! Nja t gjall s'kam me lshue! Ahmet Krajku djal sokol, Un po bie pr Vizitor, Vizitor pr qat rudin N'ma mrrift ymri me ra n'Murin! Ju t tjert npr Nokshiq; Trup po bien npr Velik! Kur jan dal n t'shkretn Arzhanic Arzhanicn e mbuloi timi, Aty mbet qaj Lan Selimi Lan Selimi shehit asht met! do shqiptar i gon rahmet! Kan luftue pr vatan t'vet..." Pra, sig po shihet edhe nga vete knga popullore, n Plav u grumbulluan shum forca vullnetar shqiptare t ardhura nga t gjitha ant dhe u mobilizua e tr popullsia vendase. Duke e pare situatn e krijuar, Komanda e Komitetit politiko-ushtarak q gjendet n Drezovic, prej nga udhhiqej me kryengritsit malazeze, ua drgoi nj letr plot demagogji Shemsi Ferrit dhe Shaban-beg Rexhepagajt, ku i ftonte ata q gjoja t mos mashtrohen nga gnjeshtrat e armikut, t mos e prhapin urrejtjen n mes popujve tan dhe t bashkpunojn me kryengritsit, sepse prhapja e shovenizmit n mes t popujve gon uj n mulli t okupatorit, i cili po e shfrytzon at "pr t'u forcuar n vendin ton dhe pr t'i bart pasurit tona n atdhe-un e vet prtej detit". Njhersh u premtohej atyre, q nuk do t prsriten m egrsirat e viteve 1912 dhe 1919 (?) t cilat i kan br baballart tan t shtyr prej zotrinjve (udhheqsve) t vet dhe me qllime t caktuara q u kan sjell, shum t kqi-ja, jo vetm juve, por edhe vllezrve e baballarve tan" Nuk mundi t ndikoj n neutralizimin e formacioneve vullnetar t ksaj treve as grupi i myslimanve autoritativ nga Berani, i cili kishte ardhur n kto an me nj get kryengrit-sish dhe pat marr detyr t bisedoj me autoritetet e Plavs dhe t Gucis!

Kshtu m se 3.000 vullnetar shqiptare t udhequr nga autoritetet e vendit, por edhe nga shum bajraktar e prijs t Rrafshit t Dukagjinit dhe Malsis s Gjakovs sig ishin: Tahir Hoxha i Gashit, Sak Fazlia, Riz Zymeri, Sali Rama, Zhuk Haxhia dhe Arif Kadria - t Rugovs, Haxhi Bajraktari i Vranocit, Dem Alia i Pozharit, Ali Bajraktari i Junikut, Sali Mani i Krasniqes, Ali Shabani-Selimaj etj. u tubuan n Plav dhe pritnin urdhrat pr sulm. Sulmi i pare u b m 17 korrik 1941, mbi shtpit e malazezve n Vonosell. Kt sulm e udhhiqte Riza Ferri q kishte pr qllim - sig thoshte vete: 'Ti paguajn borxhet e vjetra me Turkoviqt". G'sht e vrteta: "N kt fshat (...) ka pasur disa personalitete politike, t cilt, pas vendosjes s pushtetit t Mbretris s Malit t Zi dhe m von, n mes t dy luftrave, kishin pasur ndikim t rndsishm n shum ngjarje, si edhe n mosdurimet ndr-nacionale, nga t dy ant. Ky moment u shfrytzua pr spastrimin (...) "e llogarive t vjetra". Si shkas pr sulm mbi kt fshat u muar formimi i njsitit guerril nga Vuko Turkoviqi, edhepse qndrimet partiake (komuniste) n t gjitha nivelet e kishin ndaluar cdo lvizje dhe formim t njsiteve guerile n ur t Plavs e prpjet. Lufta zgjati 3 dit. Pastaj malazezt i ran n bes Ali Shabanit-Selimaj dhe ky, n marrveshje me Adem Bajramin-Bajraktarin e Krasniqes, i prcjellin me njsitt e veta vullnetar, prtej Luces dhe i qesin n Drezovic. Vlen t prmendet se Vuko Turkoviqi n shenimet e veta, fare s'u falenderohet shptimtarve t vet, e as q bile e prmend Ali Shabanin M 22 korrik, forcat vullnetar shqiptare nga t gjitha ant e sulmuan t ashtuquajturit territor t lire, q e tshin marr dit m pare kryengritsit malazeze, t cilt marshojshin drejt Plavs e Gucis. Duke u gjendur para nj rreziku t madh, kryengritsit malazeze pranuan t hyjn n bisedime me udhheqsit e vullnetarve shqiptare dhe m 23 korrik u arrit marrveshja, sipas s cils, malazezt duhej t trhiqeshin n kufijt e Malit t Zi, para vitit 1912. Ndrsa udhheqsit shqiptare u zotuan q t mos i dje-gin shtpit e malazezve n Drezovicn e braktisur. Marrveshja u arrit, kuptohet, pas disa luftimesh t prgjakshme n: Vizitor, Jecmisht, e Zeletin dhe malazezt u trhoqen prtej kufirit n fjal. Por vetm pr nj koh t caktuar. Se Komiteti i vendit i PKJ e bri planin operativ pr kundrsulm t prgjithshm t forcave malazeze me t cilin duhej ta merrnin Plavn e Gucin?! Pr t ia arritur ktij qllimi, Komanda e rrethit m 26 korrik i kon-centroi n Murin e Mashnic dy batalione q n prbrje t vet e kishin edhe nj bateri topxhinjsh. Me kto forca komandonin, kush tjetr, vee Gjorgje Llashiqi dhe Andria Veskoviqi? Ishte i njjti Llashiq q s'kishte ln gj pa br npr fshatrat kufitare t ksaj krahin, kur ishte me detyr ushtarake atje. Njri batalion sulmoi m 26 korrik n drejtim t Gakorrit e tjetri, t nesrmn, nga Murina, n drejtim t Plavs, ku n natn n mes 26 e 27 korrikut filluan ta godisin at me granata, duke shkaktuar kshtu panik t madh n qytet. N batalionet malazeze kishin hyr njerz me ide t ndryshme.

Kishte asish me ide prparimtare dhe t ndershme (?), por fjaln kryesore e kishin elementt antikomunist dhe cetnikt, n krye me komandantt e vet, Llashiqin dhe Veskoviqin, t cilt, shum slipejt, u bn udhheqs t shquar t cetnikve dhe laiminel t rrezikshm t lufts. Kta pjestar t kolons s pest prhap-nin n mesin e kryengritsve ide shoveniste, plackitse dhe hak-marrse. Prandaj ka qen fat i madh pr Plavn dhe Gucin q kto batalione partlzano-cetnike nuk hyn aty m 27 korrik, sic ka qen parapar, se sigurisht do t kishte pasoja katastrofale. Kjo gj u hetua qysh n mngjezin e 27 korrikut, kur i dogjn shtpit e shqiptarve dhe xhamin n Nokshiq!? Kjo gj e arsyeton edhe loishtrimin e plavianve, t lshuar dit m I)ar n krahinat shqiptare pr rreth pr mbrojtjen e saj, n mnyr q t mos prsriteshin vitet e tmerrshme 1912 dhe 1919, q sigurisht do t ishin prsritur e, ndoshta, edhe tejkaluar, sikurse gjakatari Gjorgje Llashiqi t kishte hyr n kt ltrahin ... Pr kt u binden shpejt edhe komunistt, q filluan t'i gjyko-jn veprat e terrorit mbi Nokshiq. Ather cetnikt filluan t paraqitn haptas, duke prhapur lajme shqetsuese mbi gjoja lvizjet e ekspeditave ndshkuese npr Mal t Zi, mbi sukseset e ushtris gjermane n BRSS dhe mbi sukseset e okupatorve kundr kryengitsve jugosllave. U dallua sidomos Vuksan Bakiq, Millutin Jeliq, Novica Popoviq e shum t tjer q mbolln panik t madh n rradht e kryengritsve. Kshtu kryengritsit e demoralizuar, qysh m 28 korrik, filluan t dezertojn dhe t'i lshojn njsit e veta. Fal sabotimit t vete komandantve q punonin pr armikun (italian) dhe fal sidomos mbrojtjes s gelikte t vullnetarve shqiptare, plani pr marrjen e Plavs dshtoi. N luftimet dyditshe t 26 e 27 korrikut 1941, malazezt i patn 3 t vrar (?) e 4 t plagosur, kurse pr humbjet shqiptare nuk dihet. Supozohet se kan pasur humbje m t mdha. (38). Duke e pare dobsimin e intenzitetit sulmues t forcave malazeze dhe sWraprxlerdhjen e tyre, njsit vullnetar shqiptare i konsoliduan rradht e veta dhe m 1 gusht 1941 kaluan n sulm nga disa drejtime: Pej - Kuqisht - Mokra Shekullar, Plav - Murin dhe Guci - Zeletin. Ndrsa forcat italiane, m 3 gusht, sulmuan nga drejtimi Podgoric - Matoshev - Treshnjevik -Andrievic. Duke e pare gjendjen e krijuar n vete rradht e njsive kryengritse (shkaprderdhjen e tyre) dhe sulmet gjithnj e m t fuqishme t kundrshtarve, Komitetet e vendit getniko-komu-niste pr Andrijevic, Berane dhe Kolashin muarn vendirnin pr trheqjen e njsive t mbetura kryengritse nga t gjitha frontet. Kshtu m 5 gusht t vitit 1941, t gjitha njsive kryengritse t Rrethit t Andrievics u urdhrohet q ta ndrprejn luftn frontale n terren. Po at dit komanda e Divizionit Italian "Pul" u dha ultimatum banorve t ktij rrethi q m s largu deri 7 gusht n oren 12 t dorzohen pa kurrfar kushti. Dhe m 8 gusht DMzioni Italian "Venecia" npr Treshnjevik hyri n Andrievic. N kt mnyr dshtoi plani i kryengritsve cetniko-komu-nist malazeze, n krejt ish rrethin e Andrievics dhe forcat vullnetar shqiptare i rikthyen territoret e veta, t okupuara dit m pare nga ato forca. Situatn e krijuar kto dit e shfrytzuan disa ekstremist shqiptare dhe n shenj

hakmarrjeje pr shtpit e djegura shqiptare n fshatrat Nokshiq, Pepaj e Arzhanic, si dhe t xhamis n Nokshiq, i dogjn t gjitha shtpit malazeze. "Prej Drezovics deri te Andrievica, u dogjn rreth 1.300 shtpi". Sigurisht duhet t jen llogaritur ktu edhe shtpit shqiptare, t djegura nga malazezt m pare? Uniteti i masave popullore, rezultatet e aritura dhe heroizmi q tregoi populli i Malit t Zi n luftrat e korrikut kundr pushtuesve italiane, pati ndikim edhe n Plav e Guci. Cka do t thot se, sikur t kishte qen organizimi m i mir dhe sikur t'i ishte dhn nj besim i plot rinis antifashiste vendase, q ishte pa mdyshje e frymzuar nga idet liridashse, gj q e tregoi edhe pjesmarrja e disave nga ata n luftrat e korrikut n prbrje t Gets s Drezovics, sigurisht as kjo trev nuk kishte mbetur kaq prapa n krahasim me krahinat fqinje. Kt e vrtetoi koha m von, kur dita m dit, n kto dy qytetza, me rrethin, rritej dhe prhapej lvizja clirimtare. Prandaj me plot t drejt B. Jovanoviqi ia z pr t madhe Komitetit t vendit pr Andrievic, pse n nj kshill t zgjedhur m 17 korrik n mbrmje nuk u zgjodh asnj prfaqsues nga Plava dhe Gucia? Ndrsa Memiqi thot: "... direktivat e KVPKJ s'kan parapar luft guerrile n territorin e ngusht t Plavs e Gucis, as formimin e grupeve guerrile n at hapsir, por vetm n Drezovic, Velik e Pepaj". Vetm m 16 korrik n mbrmje ka qen i informuar pr fil-limin e kryengritjes t 17 korrikut - Gjuro Lloncareviq?! T gjitha kto i japin t drejt Xhafer Shatrit kur thot: "PKJ as prafrsisht nuk i ka shfrytzuar mundsit pr ta zgjuar ndikimin e saj n masat shqiptare gjat tr kohs n mes dy luftrave dhe nj koh t gjat edhe gjat Lufts II botrore". Ndryshe, si mund t shpjegohet fakti q Komiteti i vendit i PKJ pr Andrievic pasi i pat ndalur aksionet e kryengritsve nga jasht n kto dy qytetza (Plav e Guci) me rrethin, qysh para lllimit t kryengritjes, gjegjsisht qysh m 15 korrik 1914, duke vlersuar me t drejt se cfardo ardhje e kryengritsve malazeze nga jasht, n situatn e krijuar ato dit, do t sillte pasoja t rnda negative. E pastaj i njjti Komitet e bri Planin Operativ pr kundrsulm t prgjithshm t forcave kryengritse malazeze pr marrjen e Plavs e Gucis(?!) dhe m 26 korrik sig cekm m lart, i kon-centroi n Murin e Mashnic shum njsi malazeze (2 batalione) ?! Aq m tepr kur ky komitet i dinte mir qndrimet dhe qllimet e Velisha dhe Radosav Tomoviqit, Leko Sllavkoviqit, Tomo Otasheviqit, Vuksan Bakiqit, Millutin Jeliqit, Novica Popoviqit, Vaso Llabanit si dhe vete komandatve t ktyre batalionve: Gjorgje Llashiqit e Andrija Veskoviqit (se nse do t ken sukses "me e gliruar "Plavn dhe Gucin do t'i djegin, plagkisin, dhe do t'i vrasin masivisht popullsin shqiptare - mysliman")?! A mos vall n at far Komiteti t PKJ n Andrievic kishin deprtuar, n ndrkoh, edhe njerz shoveniste me qllime t dyshimta dhe hakmarrse ndaj shqiptarve, apo komiteti, si komitet nuk ishte mjaft i pjekur, apo nuk e njihte mir situatn si n repartet e veta ushtarake (kryengritse) ashtu edhe n Plav e Guci me rrethin? Ndryshe, si mund t tregohej aq i luhat-shm n qndrimet e veta brenda

aq pak ditsh? Ndoshta komu-nizmin e kishin vetm fasad ...?! N baz t gjith ksaj q u tha, vetvetiu del konkludimi se aq sa jan fajtor pushtetmbajtsit shqiptare n Plav e Guci, n lidhje me djegjet dhe vrasjet q u bn ato dit n Luginn e limit, po aq jan fajtor edhe antart e t ashtuquajturit Komitet t vendit t PKJ pr Andrievic, q me t drejt mund t quhet edhe Komitet Cetniko-Komunist, pr qndrimet e tyre t marra gabimisht pr sulmimin e Plavs dhe t Gucis me forca t jashtme, malazeze, me gka e nxitn grumbullirnin e forcave, po ashtu t jashtme, nga krahinat shqiptare pr rreth. Dhe sikurse ky komitet nuk mundi ta kontrolloj situatn gjat luftimeve n terren, (q t pengohn djegjet dhe vrasjet) po ashtu, as Shemsi Ferri me shok s'ka mundur ta pengoj kundersulrnin e forcave vullnetar shqiptare t ardhura me shumic nga viset e ndryshme t Shqipris Etnike!? Do t ishte vrtet nj fat i madh sikur n vete Icrahinn e Plavs dhe t Gucis t ishte organizuar nj kryengritje sado e vogel nga vete aktivistt dhe popullsia atifashiste vendase, e cila me siguri nuk do ta kishte lkundur krejt Malsin e Gjakovs dhe Dukagjinin, dhe veprimet do t ishin m t matura dhe m t kontrolluara nga t dy palet. Kuptohet edhe pasojat do t ishin m t vogla. Megjithat, situata e krijuar ushtarako-politike n bot, n Jugosllavi dhe n Shqipri, edhe n kto an e bri t veten. Prveg Lvizjes antifashiste n Jugosllavi (q pat ndikim te nj pjes e mir e rinis s shkolluar plaviane e guciase) ndikim t madh pat ktu edhe disponimi antifashist i masave n Shqipri. Kjo gj u vrejt, sidomos, te nj pjes e rinis shqiptare fshatare, qysh para forrnimit t PKSH, n nntor t vitit 1941. Antifashistt e atjeshm t lindur n kt krahin si: Zymer H. Balidemaj, Fazli R. Ulaj, Asllan B. Ahmetaj, Mehmet D. Gjonbalaj, Rexhep H. Hasangjekaj, Rexhep Valbona-Kukaj, Sali R. Selimaj, etj, por edhe asish nga Malsia e Gjakovs, vinin n kto an me direktivat e grupeve komuniste me detyr q t punojn n organizimin dhe zhvillimin e Lvizjes antifashiste edhe ktu. N saj t tyre, q nga fundi i vitit 1941, n Vuthaj filloi t orga-nizohet si sht m s miri lvizja kundr fashistve italiane. Fal ktij organizimi u krijuan kushtet e nevojshme q n maj t vitit 1942 npr kt fshat t kaloj nga Shkodra n Bosnj (getniko-komunisti) Dushan Mugosha, pr t'u lidhur atje me Shtabin suprem t UNCJ. At e shoqronin komunistt shqiptare, Vasil Shanto dhe Vojo Kushi, t cilt, kaluan npr fshatin Deg-Vukel (Ihe arritn n Vuthaj. Fjetn n shtpi t Sadik Bekteshit dhe l nesrmen, me ndihmn e kusherinjve t Zymer H. Balidemajt (sot. Martini) kaluan npr Guci dhe npr Bjeshk t Martinajve Vali e hyn n Mal t Zi. sht interesant t theksohet ktu, se si Dushan Mugosha n kuj timet e veta, m von e mohon ndihmn e Sadikut n kt iTug, duke thn se kan kaluar kndejpari duke u rn shqiptarve vendas n "bes"! Nga kjo koh, fshati Vuthaj bhet baz e sigurt e partizanve, duke shrbyer pr lidhjen e atyre nga Kosova, Shkodra e Tropoja me ata t Plavs, Gucis dhe m gjer... Burimet flasin se lidhjen e pare t partizanve (guerrilve) nga Plava e Gucia me

ata t Kosovs dhe t Shqipris e bri Fazli R. Ulaj. Ky, edhepse qysh hert kishte emigruar n Shqipri, ishte shok me shum komuniste nga Gucia: Xhafer Nikogin, Aio Avdiqin, etj. Gjat vitit 1942 u aktivizua lidhja edhe npr Grykn e Rugovs, ndrsa prej vitit 1943 edhe nprmes t Jasenics e Hotit. Duke iu friksuar ndikirnit t LA nga Jugosllavia e Shqipria dhe duke vrejtur shtirnin e disrx>nimit antifashist n kt trev, okupatort ndrrnuarn masa rigoroze ndaj simpatizuesve t IA. Viktim e ktyre masave ran Beqo Bashiqi, Jusuf Rexhepagaj, Hajro Shahmani etj, t cilt u burgosn n dhjetor t vitit 1941 dhe i mbajtn npr burgjet e Pejs, Prizrenit, Shkodrs dhe Tirans, prej nga i nxorrn prindrit e tyre n shta-tor t vitit 1942 duke paguar shuma t mdha t hollash. Ktij aktiviteti t komunistve n Plav e Guci n kt koh i friksoheshin edhe getnikt malazeze, t cilt ishin t interesuar shum pr kt krahin (!) Bnin prpjekje t ndikojn sa m shum te pjestart e popullsis malazeze n kto an, q t'i ndrsejn kundr shqiptarve. Arritn t'i prvetsojn sidomos ish oficert, xhandart, npunsit dhe ish tregtart, ku nprmes t tyre e prhapnin dhe thellonin urrejtjen e malazezve ndaj shqiptarve. Qlimin e getnikve n kt krahin e ilustron m s miri edhe ky shembull: Kur e pyesin vonoselasit Drazha Mihailloviqin se gka do t bhet me ata shqiptare q na kan shptuar jetn duke na nxjerr n bes nga retiiimi? Ai u sht prgjegjur: "Ata s'do t'i torturojm fare, por do t'i vrasim menjher"!! Cetnikt i brengoste sidomos lidhja dhe bashkpunirni i partizanve malazeze me ata t Kosovs, q mbahej m s shumti me ndrmjetsirnin e komunistve dhe t aktivistve nga Plava e Gucia, n rrethana shum t rrezikshme. Pr ta penguar kt aktivitet t plavianve, vete Drazha Mihailoviqi dha urdhrin q nprmes t Novica Popoviqit, Miro Protiqit, dhe kapitenit Marko Vuceliqit t vihej kontakt me ndonj njeri autoritativ n kt krahin, si? ishin: Shaban-beg Rexhepagaj, Niman U. Hakaj, Gjok Curanaj e ndonj tjetr, n mnyr q t'i bind ata pr nj koordinim t aksioneve luftarake kundr partizanve. Rol t rndsishm n kt drejtim duhej t luante ish deputeti popullor dhe funksionari shumvjecar n kt krahin, Novica Popoviq, getnik i njohur me pseudonimin "Alia" q ishte i emru-ar nga komanda cetnik si spiun kryesor pr Krahinn e Plavs dhe Gucis me Rugov. Por dihet se cetnikt nuk arritn ndonj sukses t sigurojn prkrahje t dshiruar n kto treva pr shkak t masakrave q i bnin ata n popullsin mysliman t Bosnjs dhe Sanxhakut, t cilat u shrbyen komunistve vendas m s miri pr ta treguar fytyrn e vrtet t tyre (getnikve). T njjtin fat ktu e prjetoi edhe lvizja balliste, e cila nuk mundi t prhapej n kt mes?! Duke qen n dijeni pr t gjitha kto q i cekm m lart dhe pr t'i ndihmuar komunistt e aktvistt e ksaj krahin, Komiteti i rrethit t Andrievics, n ksliilirnin e mbajtur n dhjetor t vitit 1942 nxorri vendimin q n kt krahin t futen dy grupe ile-galsh-partizan. N grupin e pare u caktuan: Mirko Arsenijeviqi, Mihajllo Vllahoviqi, Zamo Gekaj dhe Mustafa Memiqi, ndrsa n at t dytin, prej kater t planifikuarve n Plav

hyn vetm Beqo Bashiqi dhe Hajro Shahmani. U prgjysmuan pasi grupi i pare u kap n Krushev dhe u drgua s pari n burgun e Pejs, e pastaj n at t Tirans, duke vshtirsuar kshtu ardhjen e grupitt dyt. Duhet theksuar se rinia e ksaj krahin ishte prej dits n dit m e disponuar dhe m e frymzuar me ndjenja antifashiste dhe revolucionare. Sa pr ilustrim po e prmendim kt shembull: I riu, Niman S. Gjonbalaj, n ver t vitit 1943 e vrau n zall t Pejs policin fashist, i cili u kishte dalur prpara ca vuthjanve q kishin bler drith n qytet, me qllim q t'ua marr at dhe t'ua drgonte gjer-manve n front, sig kishte vepruar edhe dit m pare! Nimani, duke e pare se s'ka rrugdalje tjetr pr t'i shptuar shokt dhe pasurin, e vret policin. Kuptohet, e burgosin n Kullen e Sheremetit, ku mbeti gjer n "glirimin'' e Pejs. Pr rrjedhn e lvizjes partizane n kto an pati rndsi urd-hresa e delegatit t KQPKJ - S. Vukmanoviq-Tempos q e lshoi n Prizren n prill t vitit 1943, e q kishte t bj me prfshir-|en e ksaj krahin n zonen operative t Dukagjinit, sepse e dinte se shqiptart e ksaj krahin m me dshir integroheshin n aradhat partizane t Kosovs, se sa n ato malazeze. Kjo urdhres filloi t zbatohet q nga qershori i vitit 1943. E n kt drejtim, e dobishme ishte edhe marrveshja e korrikut t vitit 1943 n mes t Tempos dhe udhheqsve t LA t Shqipris, pr bashkpunim n zonat kufitare dhe pr aksione t prbashkta ushtarake e politike, duke i aktivizuar shqiptart e Kosovs n luft t armatosur kundr pushtuesit. Si rezultat i gjith ksaj del se q nga qershori i vitit 1943 Aradha partizane "Bajram Curri" e Kosovs zhvilloi propagand npr stane t malsorve t ksaj ane, n kufi t Malsis s Gjakovs, t Plavs e t Gucis. M s shumti lvizte npr bjeshkt e Vuthajve: Trokuz, Qaf t Borit, Vranic t elajve dhe Sjapicn e Dedushajve. Malsort e ktyre staneve e furnizonin aradhn me ushqime dhe s'kishin frik nga ndshkimet italiane. Kur sht fjala pr ndshkimet e fashistve, Asllan Bekteshit - lufttar i aradhs partizane "Perlat Rexhepi" i kujtohej se n veren e vitit 1943, armiku i bri ca represalje npr Vuthaj, me qllim q t'i friksoj dhe t'i largoj fshatart nga bashkpuriimi me partizant. Si shembull ai e prmend se m 28 qershor 1943, fashistt provuan ta djegin shtpin e Bajraktarit t Vuthajve -Muzli R. Ahmetaj dhe ca t tjera. Si pretekst pr kt e merrnin lvizjen e antarve t Shtabit kryesor t UNQdhe AP pr Kosov e Dukagjin npr kt fshat, Mehmet Hoxhs e Jah Salihit me shok, prej nga funiizoheshin me ushqime, pasi ky shtab, ather, ndodhej i stacionuar n nj skaj t Vuthajve - n Valbon. N korrik t po ktij viti shtabi i AP "B. Curri" i filloi edhe kontaktet e para me qeluln komuniste dhe guerrilt e Gucis dhe at nprmes komunistit plavian Hajro Shahmanit, i cili, ato dit ishte i strehuar n Sjapic. Po n kt bjeshk gjendej edhe komanda e AP "P. Rexhepi" nga Shkodra, me t ciln, nprmes lufttarit t saj Fahri Ramadanit, u vu, po ashtu, kontakti i pare i Hajros. Bile te H. Bajrami n librin "AP B. Curri" e gjejm se: "Aktiviteti politik dhe propaganda n baz t direktivave q jepte organiza-ta e partis s aradhs (...) bn q shumica e fshatarve t ksaj ane t prfshihen n LNG". Pr shkak t tolerirnit t ktyre kontakteve dhe sjelljes s partizanve kosovare e

atyre nga Shqipria npr kt krahin, fashistt italiane u hakmuern edhe ndaj pushtetmbajtsve t ksaj ane: Shemsi Ferrit dhe Sali Nikocit, kah fundi i korrikut t vitit 1943. Pr kt shkak u shkarkuan nga detyra kryetari i komuns s Plavs Nikoci dhe ai i Gucis - Ferri. Q t dy u detyruan t arratisen n mal e s'u kthyen deri m kapitullirnin e Italis. Kt e dshmon edhe fakti se Shemsiut, itaiant ia dogjn edhe kullen (shtprn). Kta gjat kohs sa ishin n mal vun kontakte me partizant dhe komunistt vendas, prej t cilve "krkonin kshrlla se gfar duhet br, dhe deklaronin se jan t gatshm t'i ndihmojn LNG, por vetm me kusht q n territorin e Plavs e Gucis t mos hyj asnj njsi e UNG nga jasht, prveg atyre q do t formoheshin nga vendasit". SITUATA PAS 8 SHTATORIT T VITIT 1943 Disponimin antifashist t masave e shtoi edhe m shum kapit-ullimi i Italis m 8 shtator t vitit 1943. Kjo shihet m s miri nga sulmi mbi stacionet italiane n Guci, Plav dhe Murin, ku populli u orvat t'i carmatoste ushtart fashiste. Sulmet mbi kto stacione t ushtris ishin br sipas vendimeve t marra n taldmin e mbajtur t komunistve t Plavs e Gucis, n t cilin asistuan edhe Beqo Bashiqi, Jusuf Rexhepagaj, Xhafer Nikogi, etj. U vendos q t mos lejohet q armt e fashistve italiane t bijn n dor t gjermanve, apo getnikve. Kshtu u arrit q m 11 shtator t organizohet nj lvizje masive, e cila e sulmoi batalionin italian, t mbetur n Murin. Batalioni, duke e pare situatn e krijuar, u trhoq n drejtim t Andrievics, n saj t ndihms dhe t mbrojtjes s getnikve t Korpusit t Komve. Ky batalion, para nisjes ua vuri zjarrin depove t veta, prej t cilave vendasit, npr flak, i shptuan pa u djegur vetm ca rroba, artikuj ushqimor, nj mitraloz t rnd, tri pushk, nj radiostacion, shum fishek dhe nj kamion. Prleshje t ashpra me italiant pati edhe n Guci, ku ata ishin barrikaduar n nj shkoll. U vran m se 20 kryengrits. Memiqi thot vetm 10, duke mos i prmendur fare vuthjant: Islam Karnen e Xhem Sadiku-Gjonbalaj dhe Ali S. Ulaj?! Prveg ktyre u vran edhe Hamdi, Zaim e HaM Kolina, Nuro Nikogi, Hajrudin Radongiqi, Shaban Gekaj, Began Merkuli, Ali Shujaku, etj. Megjithat, n saj t organizimit dhe udhheqjes s mir e sulmit t guximshm, kryengritsit arritn ta garmatosin shum shpejt garnizonin e barrikaduar. Me kryengritje udhhoqn: Xhafer Nikogi, Aio Hoti dhe Jusuf Rexhepagaj. Situata e krijuar pas Itapitullimit t Italis mundsoi q t for-mohet edhe nj batalion partizan n kto an, po n shtator t vitit 1943. Komandant i tij u zgjodh Sali Radongiqi, zevendes Meho Baliqi e komesar politik Jusuf Rexhepagaj, q kishte pr zevendes Mustafa Memiqin. Vendi i laijirnit dhe i operimit t ktij batalioni ishte Vizitori plak. sht e njohur lufta e ktij batalioni q e bri kah fundi i vitit 1943 kundr hordhive cetnik n Cecun, afr Andrievics.

Batalioni partizan i Plav-Gucis Prpos ktij batalioni, n kto treva u grumbulluan prsri forca t shumta vullnetar shqiptare t ardhura nga Rrafshi i Dukagjinit dhe Shqipria e Veriut, pr t'u mbrojtur nga forcat e shumta cetnik q ia tshin msyer ksaj laahine. Cetnikt erdhn n Murin m 12 shtator. Ishte ky korpusi cetnik i Komve, i udhhequr nga Velicko Brajeviqi. Rezistencn e pare ktyre hordhive barbare ua bri ceta e posaformuar dhe grupet e armatosura nga Plav-Gucia me rrethin, t cilave u erdhn n ndihm menjher - sig tham edhe m lart, forca t shumta vullnetar nga jasht, q kurrsesi nuk lejuan deprtimin e getnikve n ter-ritorin e "Shqipris s Madhe" - sig po e quajn historiant jugosllave. E q n t vrtet, sig thot Akad. Rexhep Qosja: "Nocioni Shqipri e Madhe sht trillim i vetdijes imperiale Serbomadhe. Shqipria e prbr edhe prej trojeve etnike, ku shqiptart kan qen gjithmon e jan edhe sot popullat e vetme, apo shumic e madhe nuk mund t quhet Shqipria e Madhe, por vetm Shqipri (...) Prkundrazi, mund t flitet pr nj Mal t Zi t madh n t cilin bjn pjes edhe ato vise ku shqiptart kan qen m 1912 - kur i ka okupuar edhe aneksuar Mali i Zi - e jan edhe sot shumic drmuese, apo e vetme". Duke e pare vendomrin dhe trimrin e jashtzakonshme t forcave vullnetar shqiptare dhe "duke iu friksuar ndikimit partizan n masat popullore" getnikt vendosn t hyjn n bised-ime me bajraktart, gjegjsisht udhheqsit e njsive vullnetar dhe partizane. Bisedimet u zhvilluan m 13 e 14 shtator n mes t udhheqsve getnik: Novica Popoviq, Gjorgje Llashiq dhe Aleksa Llalliq nga njra an, dhe Shemsi Ferrit, Shaban-beg Rexhepagajt e Hajro Shahmanit nga ana tjetr. Pasi ishte e pamundur q getnikt t'i bindin bashkbisedue-sit e vet q t'ua mundsojn atyre qrimin e hesapeve me grupet partizane - sig thonin ata, n Luginn e Plavs e Gucis, ata u detyruan ta pranojn marrveshjen q forcat shqiptare t trhiqen nga kufiri i vjetr malazezo-shqiptar (i para vitit 1912) duke ua lshuar atyre, prveg Murins me rrerin, edhe Velikn, ku do t ktheheshin lirisht t gjith t ikurit prej tyre!! Filloi bile edhe trheqja e menjhershme e forcave shqiptare n drejtim t vijs s caktuar: Qaf-Xhami-Gakorr, derisa nuk

intervenuan an-tart e Komitetit t Kosovs, apo t Lidhjes popullore Shqiptare - sig quhej tani: Nexhip Mahmut-Beu dhe Xhevat Beu nga Peja. Kta u dhan ultimatum "sepse ata, sig thonin, nuk pranojn dominimin e askujt, prveg atij gjerman" n kto treva. Kshtu, duke mos pas rrugdalje tjetr, njsit getnike, bashk me batal-ionin italian t Murins, po at dit, m 15 shtator, n oren 23 u larguan nga rrethi i Murins - kuptohet mjaft t dshpruar, duke i zn pozitat prgjat kufirit Shqiptaro-Malazez t vitit 1912. Prpjekjet dhe shtyrjet triditshe me getnikt ua mundsuan partizanve dhe komunistve vendas q t qarkullojn lirisht npr terren dhe t bashkpunojn e t kmbejn arme e muni-cion me pjestart e ushtris vullnetar shqiptare. Mirpo kjo gj fatkeqsisht zgjati pak, deri m ardhjen e gjermanve n kt lcrahin. Ishte pra, fjala ktu pr nj front t prbashkt antigetnik, pr mbrojtjen e trojeve t t parve, trojeve t prbashkta, pa marr parasysh ideologjin, apo sig thot Memiqi: "... mbrojtjen e shtpive, fmijve dhe grave t veta nga tmerri getnik". Kapitullimi i Italis pati jehon t madhe n masat e gjera, sepse ato e pan me syt e vet carmatimin e ushtarve italiane, t ciln gj s'kishin mundur ta marrin me mend m prpara. U kthyen edhe t burgosurit politike t ktyre anve: Osman Cekaj, Sali Radongiqi, Manojllo Vllahoviqi, Sali Shujaku, Mustafa Memiqi, Zamo Cekaj, Aio Haxhiali, e t tjer, q kishin vuajtur drmin n kampin famkeq t Tirans. Pa vonuar ia arriti edhe kolona gjermane e pajisur me 5 tanke, 5-6 motora trevendsh, me ca karro dhe automobila q npr Cakorr u futen n kt gryk t ngusht?! U vendosn n kazermat e vjetra ushtarake dhe at dit, sapo arritn n Guci filluan nj marshim t rrept rrugve kryesore pr t treguar vitalitetin dhe ashprsin e vet. Megjithse kta nuk ishin ushtar t vrtet gjermane, por ishin ushtar rus (nga Turkistani - gerkez) t zn robe gjat betejs s Stalingradit dhe pas riedukimit t tyre, i sollen n kt krahin - gjoja si mysliman q ishin! Vetm oficert i kishin gjermane, t cilt "prpiqeshin t'i mba-jn gjall antagonizmat e vjetra serbo-shqiptaro-malazeze dhe t provokojn, sa her q do t paraqitej nevoja, prleshje t reja me qllim t parandalimit t gfardo lloj marrveshjesh ndrm-jet tyre kundr tij (gjermanit - R.D.)". Gjermant bnin, po ashtu "politike demagogjike, duke thek-suar se trupat e tyre e kan "gliruar" Shqiprin prej robris italiane dhe se Gjermania naciste e prkrah "Shqiprin e pavarur" dhe 'neutrale'". Duke e pare situatn e krijuar dhe me qllim q ta kontrol-lonte pushtetin lokal n Kosov dhe tokat e tjera q kishin qen nn ish Jugosllavin, Komiteti i Kosovs apo, sig u quajt q nga viti 1941, Lidhja Popullore Shqiptare, e thirri nj Kongres Shqiptar n Prizren. Kongresi themelues i Lidhjes II t Prizrenit u mbajt prej 16-19 shtator 1943, "q synonte loijimin e nj shteti etnik shqiptar". N mesin e 42 delegatve n kongres gjindeshin edhe pr-faqsuesit e Krahins s Plavs e Gucis, apo t Maleve t Kosovs - sig u quajt kjo toahin n at mbedhje: Shemsi Ferri, q e gjejm t nnshkruar nn nr. rend. 15, si "delegat i Plavs e

Gucis" dhe Rexh Meta-Ulaj, nn nr. rend. 37, "delegat i Vuthaj". Madje, Rexh Meta merr pjes edhe n komisionin q e prpiloi Statutin dhe regulloren e brendshme t Lidhjes t Prizrenit. Ndrsa n Kongresin e dyt t saj, t mbajtur prej 17-20 janar 1944, zgjedhet edhe antar i "Komitetit Qendror t Organizats (...) pr malet e Kosovs (Plav-Guci me rTethin - RD.) pr derisa ata t drgojn nj tjetr, ose pranojn Rexh Meten". Me sa duket nga populli sht pranuar i njjti, pasi n dokumentet e ksaj kohe s'flguron ndonj emr tjetr. N Kongresin e dyt, n t cilin merrie pjes edhe Shemsi Ferri - "N.Prefekt i Plav-Gucis", n mes t tjerash, vendoset q: "t merren masa, si nga Qeveria si dhe nga Komiteti Qendror i Lidhjes, pr konsodimin e situats son n Plav e Gusinj, tue forcue n kto dy krahina administratn civrle, ushtarake dhe tuj krijue depoja t ndryshme armsh, municionesh dhe ushqimesh (...) T ndrtohet me urgjenc rrugaTheth-Gusinj". E gjith kjo do t thot se Lidhja II e Prizrenit, kishte infiuenc t madhe edhe n kt krahin, ku ishin formuar "Komiteti Rrethor", (i nnprefekturs), "Komitetet Komunale" dhe ato "Katundare" apo Pleqsit e katundeve. Kjo organizat kombtare e fillon edhe relunitimin e t rinjve t lindur n vitet 1920-1924, pr njsit vullnetar t ash-tuquajtura: SS, regjistrim ky q kontrollohej nga vete Komiteti Qendror i saj dhe bhej, sig thot, Bedri Pejani "... me i ba ball rrezikut drazhist". Man Dedushaj, i lindur m 1922, dshmon se regjistiimin pr njsit SS n Vuthaj e bnte Avdyl H. Gjonbalaj, n cilsin e antarit t Pleqsis s fshatit, apo t Komitetit Komunal n Guci, duke shtuar se: "Avdyli me ushtar ishte n'oborr tue bisedue me mixhn, e un e Isufi (i kushriri - RD.) ikm pr dere t'izmes (ahrit) n mal, dhe me se dy muaj, pjesa me e madhe e djel-moshave t katunit kan fjet n mal, nga frika mos po i gjejn fjetun n shpi e i marrin SS". Kjo do t thot se relmitimi i t rinjve n njsitin SS n kto an s'pati aq shum sukses!? Si duket, nuk pari sukses sepse, sig thot edhe vete Bedri Pejani - njri prej kryetarve t Lidhjes II t Prizrenit (janar-prill 1944), n mbrojtjen e vet para gjyqit n Prizren m 15.2.1946: "... e shtina n dor, Lidhjen e dyt t Prizrenit e me an t ksaj, u ndalua mobilizimi i Komitetit kundr lvizjes NG Shqiptare. Tuj e sabotue, po menjher planin poli-tiko-ushtarak t'okupatorit n Kosmet". Bile, n lidhje me kt, Pejani ktu e prmend edhe nj polemik q e kishte zhvilluar me gjeneralin Fitztum - kryekomandant i SS-ve n Shqipri duke i thn se: "... Na shqiptart me mija vjet jemi vra mes veti apo t huajt. Por nuk na ka takue ndofta kurr q t vrasim burrin para fmijs, djalin prpara nns, apo vl-laun prpara motrs. Kjo mnyr e veprimit (sig vepronin gjer-mant - R.D.), asht kundr zakoneve, kundr traditave t'ona ktu". Pra, sig po shihet, Lidhja e dyt e Prizrenit, shum shpejt e kuptoi planin djallzor t okupatorit dhe, sig thoshte m posht n gjyq Pejani: "Synimet e planit ushtarak tbkupatorit q krkonte m'e prdor Kosmetin si nji depo forcash t mobilizueshme pr t'i hudh n Shqipri, n Mal t Zi, Maqedoni e n Serbi (...) kundr lvizjes NC ballkanike" duke thn se: "Lidhja II e Prizrenit nuk mirret veg me punt e Kosovs dhe nuk trazohet n asnj pun q zhvillohet jasht kufijve t Kosovs". N baz t gjith ksaj q u tha, mund t prfundojm se, mobilizimi zgjati nja 2-3

muaj dhe pastaj u ndrpre n Plav-Guci me rrethin, pasi q pr t e humbi mteresimin edhe vete Lidhja II e Prizrenit, pr shkaqe t lartprmendura. Por edhe m tutje, synimi kryesor mbeti mbrojtja e vendit, e mbshtetur, kryesisht n forcat vullnetar shqiptare, tubimi i t cilave bhej, sipas nevojs, n kt mnyr: "N nj kodr (suk) ndonjri shtinte me arme, duke thirrur: "O hiq djal se na ra shk-jau" apo "O hiq kush asht trim se na ra shkjau". Dhe i madh e i vogel sig thon pleqt, e kapte pushkn (armen personale) dhe dilte n front, duke u treguar secili m trim se shoqi. Me forca t tilla udhheqnin antart e Pleqsive t fshatrave, t Komiteteve komunale apo t rrethit, t zgjedhur nga Lidhja II e Prizrenit, sig ishin: n Vuthaj Avdyl Hysa e Mustaf Haxhia-Gjonbalaj, Hasin I. Kukaj, etj. N Martinaj Bajraktari - Shaban I. Hasangjekaj, Ibr H. Balidemaj, etj. N Arzhanic - Xhem Bajraktari, n Nokshiq - Imer Maliqi-Bugaj, e kshtu me rradh... Krahas akti\azimit t Lvizjes partizane (komuniste) dhe Lidhjes II t Prizrenit, situatn n kt krahin, gjat gjith kohs, e ndjeknin edhe getnikt e Drazha Mihailloviqit. Kjo shihet m s miri nga ky citat: "N kohn n mes t ofenzivs IV e V t armikut ai (Pavle Gjurigiqi - R.D.) ua drgoi nj letr t gjer dhe krcnuese udhheqsve t pushtetit "kuisling" n Plav-Guci, duke i krcnuar se s'do ta presin lirin nse me krejt banort e krahins nuk i nnshtrohen Komands s tij n dispozicion" (!?) Mirpo, fal propagands komuniste, asaj t Lidhjes II t Prisrenit dhe masakrave q i bnin getnikt n Sanxhak u thel-lua (lisponimi antigetnik n popull dhe Gjurigiqi nuk arriti t sig-uroj kurrfar ndikirni ktu. Sig po shihet pra, mbi popullsin e ksaj krahin t varfr e t vetmuar, theheshin shigjetat e komunistve (jugoslav e shqiptare), nacionalistve t Lidhjes II t Prizrenit dhe getnikve t Mihailloviqit. Secila pal krkonte prkrahje e ushtar, krcnohej e propa-gandonte "t mirat e veta" duke e vn kt popull t shumvua-jtur para provave t reja, q do t ishin veno!imtare pr ardhmrin e tij n gjysmn e dyt t shek. XX. Pr fatin e mjer t tij!! E mbi t gjitha shtoheshin krkesat e okupatorit gjerman, i cili kishte parapar - sig thot Bedri Pejani: "Krijirnin e nj fron-ti unik anti-komunist tuj bashkue e tuj i pajtue elementt fashist e profashist t Ballkanit n lamin politik e n lamin ushtarak". Ktu pra e ka burimin edhe letra e Gjurigiqit q e prmendn m lart. N gjith kt lamsh t pafije, m s miri e shfrytzuan situatn komunistt malazeze, t cilt, pr fatin e keq t ktij populli, gjetn mbshtetje t fort te komunistt vendas, e para s gjithash te ata q ishin shkolluar n Medresn e Shkupit, apo n Beograd, por edhe te ata q u shkolluan n Shkodr, Tiran e gjetiu (!?) dhe at n emr t njfar "internacionalizmit prole-tar, bashkim-vUazrirnit" e gka mos tjetr... Kshtu, ata, q nga paraqitja e pare e gjermanve n kt laahin, e sollen nga Andrievica n akorr Brigaden II Dalmatine q prbhej nga 2 batalione dhe nj get italiane e mbetur nga divizioni "Venecia". Prveg armve t lehta, me vete i kishin edhe dy topa, dy mortaja dhe dy mitraleza.

Pas shum prpjekjesh q bri Shtabi i brigades, gjat nats s 14-15 tetorit pr t'i bindur prijsit shqiptare q t heqin dor nga rezistenca dhe s bashku ta spastrojn vendin nga ushtria e posaardhur gjermane, vendosi t kaloj n sulm. Sulmin e filloi n bashkpunim me njsit partizane vendase q i gjeti aty. Batalonin e Plav-Gucis (?!) dhe cetn e Lotm-Maslinics, m 15 tetor 1943. Prball i kishte, prvec forcave vullnetar shqiptare, edhe nja 150 ushtar gjermane. Posa partizant filluan t avancojn, nga Gakorri deprtuan forca t mdha gjermane, duke korrur fitore t konsiderueshme dhe duke u shkaktuar atyre 9 t vrar dhe shum t plagosur. Humbje patn edhe forcat partizane q operonin bregut t Limit, duke qen t sulmuara nga Vizltori... Luftimet u zhvilluan tri dit rresht, duke mos e ln asnjra tjetrn t prparoj. I gjendur prball 3000 ushtarve shqiptare dhe gjermane, i ekspozuar nj t ftohti t madh t tetorit dhe nj lodhje permanente t lufttarve, Shtabi i Brigades II Dalmatine krkoi nga Shtabi i Korpusit II prforcime t reja, ose plani do t dshtoj. Pasi nuk iu drguan prforcime, gjendja mbeti ashtu sic ishte para arrdhjes s ksaj brigade n kto an. Mbase edhe m keq, pr lvizjen partizane n kt krahin. Pr arsye se kur batalioni vendas, i Plav-Gucis ishte n hovin e afirmimit t plot dhe kishte zn pozicione t prshtatshme - strategjike, rreth Murins, kur pritte se do t'i bashkohet Brigades II Dalmatine, papritmas pasoi vendimi "i padrejt" - sig thot Gj. Llaboviq, pr shprndarjen e tij nga ana e Komitetit t Rrethit t Andrievics dhe i atij t Qarkut?! Vendim ky q arsyetohej me gjoja faktin se nse futet ky njsit n ndonjrn prej brigadave proletare "ter-reni i Plavs dhe i Gucis do t sakatosej me kuadro partiake, prandaj kuadrot duhet t kthehen n terren"?! Me kt vendim me t drejt nuk u pajtua asnj lufttar i atij njsiti, edhepse e zbatuan - si pr gudi, n mnyr t dispilin-uar, por pjesa m e madhe e tyre hyri n prbrjen e batalionit kosovar "Bajram Curri". Aq sa ishte i padrejt vendimi i lartprmndur, po aq ishte i guditshm edhe zbatimi i ktij vendimi nga ana e Plavo-Guciasve, t cilt sht dashur ta vazhdojn veprimtarin e Batalionit, pa u bazuar fare n vendimet q vijn nga jasht dhe pa iu bashkangjitur asnj brigade t huaj. sht me vend dyshimi, se mos dikujt i ka penguar ekristimi i ktij batalioni liridashs? Kt e vrtetojn ngjarjet dhe qndrimet e mpastajme t komunistve malazias q tshin pr qllim minimiziiriin e LA n kt krahin, duke u munduar t mshe-hin gdo gjurm t saj dhe duke u paraqitur si t vetmit glirim-tar t ktyre anve, pa e prmendur fare aktivitetin dhe kon-t ributin e liridashsve vendas!? sht pr tu guditur se, deri sa n njrn an e shprndajn batalionin vendas (t Plav-Gucis) n ann tjetr, po at dit, Shtabi i Korpusit II sulmues t UNCJ i fton n ndihm njsit partizane nga Zona e Dukagjinit dhe ajo e Shkodrs, me qllim - sig thon ata, t koordinimit t aksioneve n luft kundr okupatorit n kto an?! (100). Si duket, malazezt kan qen krejtsisht t orientuar q krahi-nat e Plavs e t Gucis duhet ta gliroj dikush nga jasht, e jo ata vete!? Edhepse Plava e Gucia

kishte forca t mjaftueshme dhe disponim pr ta br vetglirirnin pr nj koh t shpejt. Dhe n vend q lufttart e ksaj treve t luftojn pr glirirnin e vatrave t veta, bhet shkaprderdhja e tyre npr njsit partizane, malazeze, kosovare e shqiptare, pa ditur kush pr kend se ku gjendet?! Sipas krkess s lartprmendur t 14 tetorit 1943, n ter-ritorin e ksaj la-ahine erdhn, m 5 nntor 1943, nja 60 lufttar t AP "B. Curri" nga Rrafshi i Dukagjinit, bashk me 40 lufttar t gets vullnetar t Ram Mujs e disa dit m pare kishin ardhur m se 120 partizane t Batalionit "P. Rexhepi" nga Shkodra. Lufttart e pare u vendosn n rrethin e Plavs e ata t dytt t Shkodrs n at t Gucis - n Vuthaj. G'sht e vrteta, batalioni kosovar kishte koh q jetonte n kto an. Kt e ilustron m s miri Ismet Shaqiri n librin e vet "M kujtohet", ku thot: "Na u desht t trhiqemi (pas okupimit gjerman t Gjakovs -R.D.) ndr bjeshk n mes t malsis dhe Plavs e Gucis, ku edhe kemi ndejt dhe punuar nj muaj e ca (...) Ktu kemi jet-uar npr stane t barinjve dhe populli na kan pritur mir". Cka do t thot se prsri u kan shrbyer bazat dhe lidhjet e vjetra t viteve t mparshme. Kshtu pra, prej lumit Gjyriq e deri n Vuthaj, ans s djatht t Lugs, q nga fillimi i shtatorit (10.09.1943) ishte krijuar nj territor i lire, n t cilin jo vetm se lviznin partizant, por edhe vepronin Kshillat NG- si organe t para t t ashtuquajturit pushtet popullor. "Partizant i mbajshin n krye plisat e bardh, n t cilt ishte qndisur ylli i kuq, thot M. Memiqi, e disa e Idshin flamurin e vogel shqiptar, me yll mbi Shqiponjn dykrenare ..." (101). Udhheqsit e njsive t lartprmendura bn prpjekje t mdha q t merren vesh me autoritet sunduese n Plav, duke u munduar q t'i bindin ato t bashkpunojn n luft kundr okupatorit ose, s paku, t'u lejohet ktyre njsive, q t kalojn dimrin n kto treva. N kto prpjekje u dalluan sidomos Hajro Shahmani, Qamil Brovina, Xheladin Hana, Milosh GiUqi-Selirni, etj. U mbajtn shum takime n mes t palve ndrbiseduese, e m i njohuri sht ai q u mbajt n Kersh t Kalas- afr Vrujs, ku partizant e arsyetonin dhe e mbronin, sic e quanin ata, LNC, dhe fitoren e sigurt t saj n Jugosllavi e n Shqipri. Kurse t tjert u mundoheshin t'i bmdnin ata pr "nevojn" e bashkpunim-it me gjermant dhe mbrojtjes s kufijve etnike t Shqipris. Bisedimet prfunduan pa sukses!! Fatkeqsisht u reprizua Mbledhja e Mukjes, pasojat e s cils, sic e vrtetoi edhe koha, qen katastrofale pr kt popull. Menjher, komandanti i vendit n Plav, Nuo Gjon Markagjoni, m 9 nntor 1943 e urdhroi cetn vullnetar shqiptare t Pergjavorrit (Pernjavorit) t hap zjarr kundr cets partizane "Bajram Curri", e cila u detyrua ta pranoj luftn vllavrasse. U vran: Ibrahim Rexhepagaj, Halim Shahmani e Medo Radongiqi nga Plava dhe u zun robr udhheqsit politike dhe ushtarake t "B. Currit", duke u prpjekur me tr fuqin e vet ta ndalin zjarrin: Hajro Shahmani dhe Hysni Zajmi, t cilt i pushkatuan n qendr t qytetit, afr xhamis - ditn pr drek, si thot populli. Pas ktij epilogu t prgjakshm, geta partizane "B. Curri" pa pasur koh t merret

vesh me njsitin "P. Rexhepi" u detyrua t trhiqet atje nga kishte ardhur. (102). Vrasja mizore e ktyre dy t rinjve kosovare (Hajrs nga Plava dhe e Hysniut nga Gjakova) ishte taimi m i madh q sht br n kt krahin gjat Lufts II Botrore, pr shkaqe ideologjike. Q t gjith ishin vllezr, si vrassit ashtu edhe t vrarit. T gjith luftonin pr t njjtin qllim: Glirimin e ksaj krahin nga fashistt gjermane dhe mbrojtjen e saj nga hordhit getnike me t gjitha forcat q i Idshin n dispozicion. Por, fatkeqsisht, u takonin ideologjive (partive) t ndryshme. Dhe, pr fat t kob-shm t shqiptarve, n mesin e tyre sundont prgarja dhe urre-jtja. Ishte hudhur kjo far e keqe, nga dora tradhtare e getniko-komunistve malazeze, t tipit VukmanoviqTempo e Dushan Mugoshs, dhe e nazi-gjermanve, duke e prdorur parollen prcaj e sundo, paroll kjo q fatkeqsisht, te shqiptart gjeti tru-all t prshtashm!? Prej 9 nntori 1943 e deri n korrik 1944 ktu u vu nj rregjim i egr antikomunist. Q do t thot se u thelluan edhe m divergjencat n mes t prkatsive partiake n popull. (103). Kjo shihet edhe nga vendimet q i nxorr Kongresi i Lidhjes II t Prizrenit i mbajtur n ndrkoh: "Edhe qeveria dhe Komiteti (i Lidhjes II t Prizrenit - RD.) qendror duhet prpjekur pr t konsoliduar pozitat ton n Plav dhe Guci, duke forcuar adrnin-istratn civile dhe ushtarake dhe duke ndrtuar depo t mdha pr arme, municion dhe ushqime (...) q t ndrtoj me nguti rrugn Trieshe-Guci, 40 km. ... "etj. (104). Batalioni "P.Rexhepi" m saj t mbrojtjes dhe prkrahjes s fshatarve vendas, mbeti n Vuthaj gjer m 14 dhjetor 1943. Asllan Bekteshit i kujtohet ky detaj n lidhje me qndrirnin e ktij ktu: "Kur i urdhruan Gun Muls-Gjonbalaj, (njrit prej paris s fshatit - RD.) me i przan partizant nga Vuthajt ai u prgjegj: e di vete gka baj me mashkujt e mi. S'kam mashkuj pr me hup"!! Kjo bised u zhvillua n mbledhjen e mbajtur te Krojet e Ali-pash Gucis, n Shtpi t Selman Sh. Gjonbalaj, ku, prveg Sadik Bekteshit me t vllezrit: AsUanin e Abdylin, merrnin pjes edhe Sali Nikogi, Gun Mula, Duq Alia-Ahmetaj, Rasho Hoti, Medo Cekaj etj.- antar t "Komitetit komunal" t Lidhjes II t Prizrenit e aktivistt partizane t Gucis me rrethin. (105). N krye t ktij batalioni ishte Sadik Bekteshi -Ahmetaj, q e mbante pseudonimin "Bajraktari" - pasi ishte i shtpis s Bajraktarit t Vuthajve. (106). Prveg tjerash, n kt arradh, kishte edhe shum t rinj nga Vuthajt, e fshatra t tjera pr rreth q, gjat sundimit hegjemonist t Jugosllavis monarkiste, Idshin ikur n Shqipri pr t'u shkol-luar, e pas okupimit t vendit, si shum t rinj t tjer kosovare, kthehen e luftojn kundr okupatorit n vendlidjen e tyre. T till ishin psh.: prveg vllezrve Ahmetaj (Asllanit e Abdylit) edhe Fazli R. Ulaj, Mehmet D. Gjonbalaj, Zymer H. Balidemaj, Rexhep H. Hasangjekaj, Rexhep Valbona-Kukaj, etj. Batalioni ishte i stacionuar n verilindje t fshatit n Zarunic. (107). Nga sa u tha m lart, shihet se ktu i kemi dy veprime t kundrta t udhheqsve shqiptare. Derisa udhheqsit e Plavs e vrasin Hajro Shalimanin me shok, dhe i

przejn pjestart e tjer t rinis s vet, edhepse komuniste, nga Plava e iretihlna e saj, ata t Gucis, prkundrazi, rinin e vete, e mbrojn dhe e strehojn n Zarunic t Vuthajve, edhepse komuniste, ashtu sic u shpreh Gun Mula udhheqs i ktij fshati: "S'kemi djem pr me hup". Pasojat e ktyre veprimeve do t shihen m von : Derisa udhheqsit nacionalist t Plavs do t psojn shum keq pas lufts: Shemsi Ferri psh. bn vetvrasje, pasi nuk ka Hajron q do t'i ndihmonte, ata t Gucis kalojn m leht !! Sali Nikoci i mban ca vjet burg, ndrsa Gun Mula s'dnohet fare!! Sigurisht do t'i ken ndihmuar ata djemt ("mashkujt") q i ruante gjat lufts - anipse komuniste, t cilt gdo dit pritnin prfundimin e lufts, sepse tani m ishte gjykuar q ata t vijn n pushtet. Kjo gj ishte caktuar n Konferencn e Jalts - pr fatin ton t keq!? "Edhe Saliun do ta kisha shptuar sikurse t m ishte dorzuar mua. Sali Nikogi, ka qen burr i mir" - m thoshte n nj rast (n Tiran, n maj t vitit 1971) Sadik Bekteshi. Nga kjo mund t nxirret edhe nj porosi: Njeriu s'duhet t bj gka t'i vjen ndorsh! Se kohrat ndryshojn, e pendohesh! - si thot populli. Partizant n Zarunic me ushqim e veshmbathje i furnizonin vete fshatart. "Cug Tahirit (Dedushaj - RD.) na i ka pas lan arat me patate pa i nxierr, tue m than merrni sa t doni"- m thoshte Sadiku, po ato dit n Tiran. N pronn e Asllanit dhe Sadiku u ngrit furra e buks, e ash-tuquajtura: "Furra partizane" pr pjekjen e buks, prej s cils shpeshher furnizoheshin me buk nprmes t kanaleve ile-gale, edhe njsit e Bragads II Dalmatine, q gjendeshin n front n rrethin e Murins{!?). (108). Derisa ishte AP "P. Rexhepi" n Zarunic, erdhi nj korrier nga Maqedonia, q ishte korrier personal i S. Vukmanoviq-Tempos, I cili e bante posten pr Shtabin kryesor t Malit t Zi dhe pr Shtabin Suprem t UNCJ. Lidhur me prcjelljen e ktij korrieri pr n Mali t Zi, Ali Jahs lufttarit t ktij njsitit i kujtohet ky detaj: "...Sadiku i zgjodhi nja 12 partizane , n mesin e t cilve isha edhe un, pastaj vllau i tij Abdyli e vllau i tret Asllan Bekteshi (...) Na u nism prskaj Gucis, kaluem lumin Grcar, npr Vizitor, n Nakut. Nga Nakuti, lugins s lumit, shkuem gjer n Andrievic. N Andrievic mbetm 10 dit. Ishte fillimi i muajt nntor 1943 (...) Sadiku me vllezrit e vet shkoi n Beran, e u kthye pas 2 ditsh, por i solli me vete edhe 3 veta, pr t cilt muarm vesh gjat udhtimit se ishte nj delegacion q duhej t shkonte pr Bullgari, q prbhej prej 2 bullgarsh e 1 rusi q quhej Janko (...) Kur na dhan kt mision na urdhruan q na t gjith mundemi me vdek e atyre nuk guxon t'u ndodh gj. Na pr-coll nj get e Brigades IV proletare gjer sa kaluem Vizitorin (...) Kur u kthem n Vuthaj u njoftuam se sht sulmuar batalioni "B. Curri" e jan vrar Hajra e Hysnia (...) N Gerem jemi br me batalionin "B. Curri" e misionin ushtarak n Malsin e Gjakovs e muerr kuriri i Brigades I Maqedono-kosovare". N t vrtet ata bullgar kan qen dy antar t Komitetit Qendror t PK

Bullgare. Ndrsa Sadiku ishte musafir n Shtabin e Korpusit II sulmues n Kolashin, e jo n Beran. Nga gjith sa u tha m lart shihet se komunistt shqiptare ishin t mashtruar dhe nuk e dinin q, sig thoshte Bedri Pejani: "... Titoja me shok nuk jan (...) n shrbim t ides liberatore, por n shrbimin e ides pansDaviste robnuese e shkatrruese ... " Kt e konfirmon m s miri urdhresa q iu dha Sadikut:"... t gjith mundeni me vdek (t gjith shqiptart - RD.) e atyre nuk guxon t'u ndodh gj (delegatve bullgar q iu dorzuan Sadikut n Kolashin - RD.)"!! Rndsi t posagme pr ardhjen e LA n kto an e posagr-isht n Martinaj pati ardhja n Zarunic e Zymer H. Balidemaj. Lidhur me kt Aio Avdiqi - komunist i vjetr nga Gucia thot: "Ardhja e Zymerit dhe kontaktet e tij me Martinajt, e sidomos me Balidemajt, njohja e tij me disa njerz t caktuar, pati dobi pr lvizjen, organizimin e aksioneve dhe udhheqjen me ato aksione n Guci". (112). Pas nj muaj qndrimi n Vuthaj, i shlodhur dhe i prforcuar me ushtar t rinj vendas, edhe ky batalion u trhoq n drejtim t Geremit. (113). Posa u kthye nga territori i Plavs dhe Gucis, geta partizane "B. Curri" dhe batalioni i UNG t Shqipris "P. Rexhepi" e sigu-ruan punn e Konferencs themeluese t Kshillit Antifashist Krahinor t Kosovs dhe Dukagjinit. Kjo konferenc, sig dihet, u mbajt m 31 dhjetor 1943 dhe m 1 e 2 janar 1944 n shtpin e Sali Manit, n fshatin Bujan (Bunjaj) t Krasniqes - Malsi t Gjakovs. Duhet theksuar se n kt konferenc, kan marr pjes dhe nnshkruar dokumentat e saj si dhe jan zgjedhur edhe antar t Kshillit Antifashist pr Kosovn dhe Dukagjin edhe 4 delegat nga Krahina e Plavs dhe Gucis: Zymer HaliliBalidemaj, Mehmet Dermani-Gjonbalaj, Sadik Bekteshi-Ahmetaj dhe Bejto Shahmani. (114). Zymer Halili (Balidemaj) sht nga fshati Martinaj q aso kohe ishte zevendes dhe sekretar i Byros s Partis n Batalionin "P. Rexhepi" e m von n arradhn "Curri-Rexhepi" q m 16 janar 1944, npr vendlidjen e vet, bashk me M. Migkoviqin, Xh. Vokshin, G. Gavdarbashn, dhe Z. Rexhn e prcjell selo-etarin e Komitetit Krahinor t PKJ pr Kosov e Dukagjin - Pavle Joviqeviqin gjer n Andrievic. Mehmet Dermani (Gjonbalaj), q n librin e H. Bajramit, "A. P. B. Curri" f. 151, thuhet se sht nga Malsia, e n t vrtet fjala sht pr revolucionarin e njohur nga Vuthajt. Sadik Bekteshi (Ahmetaj), i shtpis s Bajraktarit t Vuthajve, pr t cilin edhe n librin e lartprmendur t H. Bajramit f. 142. thuhet: "Mehmet Hoxha e Bajraktari (Sadik Bekteshi) ishin larguar n nj drejtim ..." Gka do t thot se Sadiku nuk e ka marr rastsisht pseudonimin "Bajraktari". Emigroi n Shqipri n vitet e 30-ta, ku edhe u shkollua e, pas okupimit italian, ishte i internuar nj koh n Itali. Ka qen sekretar organizativ i PKSH n Qarkorin e Shkodrs dhe komandant i Batalionit partizan "P. Rexhepi", diskutoi n konferenc. Sig u theksua edhe m lart shtpia e tij n Vuthaj ishte br baz e sigurt partizane dhe n t bujtn e pushuan n rrug nga Shqipria pr Mal t Zi dhe

anasjelltas: D. Mugosha, V. Slianto, V. Kushi (1942), M. Hoxha, e Jah Salihu (1943) korri-rrt e Tempos (1943), P. Joviqeviqi me prcjellsit e lartprmendur (janar 1944), Radiostacioni i pare i Shtabit Kryesor t i INC dhe AP pr Kosov e Dukagjin, e shum e shum korrier piirtizan nga t dy ant. Bejto Shamani - nga Plava. I vllai i Hajro Shahmanit t I >i ishkatuar bashk me Hysni Zajmin m 9 nntor 1943 n Plav. Bejtoja, n emr t popullsis s Plavs me rrethin, e nn-HI kruan Rezulutn e Bujanit dhe zgjedhet antar i KA t Kosovs. Pr kt ai fliste me krenari. Pas "glirirnit", tr jetn ka qen, jo vetm i mnjanuar nga jeta politike, por edhe i prbuzur nga . ii itoritetet moniste t sistemit ortodoks bolshevik 'Vetqeveriss" jugosllav. M. Memiqi bile as q ia prmend kund emrin si lufttar, ndrsa i historiant e tjer e quajn her "malazez" e her "mysliman"!? sht me rndsi t ceket ktu se Historiografia serbo-malazeze, kta delegat t Plav-Gucis, prveg Bejto Shahmanit, (q, si tham m lart, e cilsojn her si malazez, e her si mysliman) I citon si delegat nga Shqipria. Ndrkaq, n baz t bisedave q I pata me Maxhun Nimanin - Doin, Mehmet Dermanin, Zymer Halilin, e Sadik Bekteshin n Tiran, n maj t vitit 1971) dhe Bejto Shahmanin (shum her n Plav) del se nga Shqipria n Konferencn e Bujanit ka pasur fare pak delegat, sig ishin bie fjala Beqir Nou, Veli e Maxhun Nimani Doi, e ndoshta edhe ndonj tjetr, por sigurisht jo 10-15, si e cekin historiant jugosllave. Me t drejt konstaton Dr. Esat Stavileci se: "Rezuluta e ksaj konferenc (t Bujanit - RD.) popullit shqiptar i garantoi t drejtn \)r vetvendosje deri n shkputje. Vetvendosjen e shqiptarve e garantuan UNG e Shqipris, dhe aleatt e mdhenj n Luftn e Dyt Botrore: Anglia, Amerika dhe Bashkimi Soyjetik (Karta e Aantikut, Konferenca e Mosks dhe Konferenca e Teheranit)... Kosova dhe Dukagjini - thuhet n at Rezulut, sht trev, e cila n pjesn m t madhe sht e banuar nga populli shqiptar dhe e cila, si kurdoher, ashtu edhe sot dshiron t bashkohet me Shqiprin dhe prandaj e ndiejm pr detyr t tregojm rrugn e drejt nga duhet nisur (...) Kur t gjith popujt, madje edhe shqiptart do t ken mundsi t deklarohen pr fatin e vet me an t s drejts pr vetprcaktim deri n shkputje". (121). Kt m s miri e konfirmon Xhafer Vokshi - pjesmarrs i konferencs n fjal, kur thot: "Kt konferenc e ka prshn-detur edhe prfaqsuesi i misionit ushtarak anglez, q i thonin Kapiten Bejli". (122). Kshtu pra, ku ta dijsh pr t satn her, gjat historis s vete t prgjakshme, populli shqiptare i Plav-Gucis me rrethin, nprmes t kater delegatve t vet n Konferencn e Bujanit, por edhe t atyre dy t tjerve, n Konferencn e Prizrenit, kur u formua Lidhja II e Prizrenit (shtator 1943) u deklaruan se fatin e vet e lidhin ngusht me fatin e popullit shqiptar n Kosov e Rrafsh t Dukagjinit, e bashk me t, pas clirimit nga nazigjer-mant do t vetprcaktohen "deri n shkuputje "dmth. do t shkputen nga Jugosllavia, s cils s'i kan takuar kurr, por i ka pushtuar me dhun, duke shkretruar cdo gj mbi siprfaqen e dheut, m 1919. Pra pasi q ishte zhdukur shteti malazez dhe mbreti i tij, Nikolla, t cilit ia kishte falur kto toka (t Plav-Gucis) Konferenca e Ambasadorve n Londr, m 1913. Pasi q nj vit m

pare - m 1918, me plebishit, n mbledhjen gjithpopullore, sic kemi cekur edhe m lart, populli i ksaj krahin u deklarua pr bashkim me nnn Shqipri. Prandaj, mund t priundojm se Kiahina e Plavs dhe Gucis ka qen (prej vitit 1832) dhe duhet t bhet pjes e pandar e Kosovs dhe Rrafshit t Dukagjinit (Pejs me rrethin). (123). Kjo sht vendosur m s nj her: N Prizren, m 1878, te Verrat e Lluks m 1910, n Junik, m 1912, n Vlor, m 28 Nntor 1912, n Guci m 1918, n Vjen, m 1941, n Prizren m 1943, dhe n Bujan m 1944 ... Pas Konferencs s Bujanit, AP "B. Curri" dhe ajo "P. Rexhepi" u bashkuan n nj njsi me emrin "Curri-Rexhepi". Bashkimi u b m 12 janar 1944, sipas marrveshjes s Tempos me KQ t PKSH dhe Shtabit Kryesor t UNG t Shqipris, q kto dy njsi t kryejn "aksione t prbashkta". (124). Vrasjen e Hajro Shahmanit dhe Hysni Zajmit dhe t komunistve t tjer n Plav (1943) nacionalistt vendas e arsyetonin prpara mass s pezmatuar si aksion t imponuar nga njsit gjermane q pr dit e m shum grumbuUoheshin n Plav dhe, sic thonin ata: "... t mos veprohej kshtu vendi do t ndshko-hej nga kto njsi". Gj q edhe ia arritn qllimit deri diku. Prandaj pas przrjes s partizanve t Dukagjinit dhe atyre l Shkodrs si dhe zbrapjes s Brigades II Dalmatine, n kt krahin u vshtirsua shum jeta dhe puna e komunistve t saj, dhe ata u detyruan t kalojn prsri n ilegalitet. (125). Sig sht cekur m lart, pas kapitullirnit t Italis, por edhe m pare, shum lufttar nga teritori i Plav-Gucis me rrethin u bashkuan njsive partizane nga Rrafshi i Dukagjinit dhe Shqipria, ku ca prej tyre arritn t bhen edhe udhheqs t ktyre njsive si psh. Zyfer Musiqi nga Plava, m 20 shtator 1943, 11 zgjodh zvendskomandant i batalionit t pare kosovar "Rarniz Sadiku". Kurse m 24 qershor 1944 u b komandant i Brigades s pare sulmuese NG t Kosmetit, t formuar afr Strugs, n ishatin Zbazhde. Ky serbofil i prbetuar me brigaden e tij do t drgohet pr ta shuar Luftn e Drenics, n janar t vitit 1945, ( udhhequr nga Shaban Polluzha. "N Drenic, me brigaden e tij, ku kishte t inkuadruar shum getnik, do t bj terror t pashembullt, duke vrar fmij, gra dhe pleq. Zyfer Mysiqi n Gllogovc (me 6, 7, 8, 9, e 10 janar 1945 RD.) do t urdhroj t merren njerz t pafajshm npr shtpi (me receta t kolonve) dhe do t bj masakrn e Polacit, duke hudhur 43 fshatar n knet, pasi t'i ken prer me thik, e t'i ken pushkatuar. Zyfer Musiqi, i udhzuar nga Petar Brajeviqi, i igrihet me brigaden e tij famkeqe kundr gdo gjje shqiptare dhe kundr Kosovs". (126). Me Zyfer Musiqin n Drenic, ato dit, ishte edhe Petar Brajeviqi, 1 cili "me brigaden e tij t Mbrojtjes popullore n Drenic do t bj masakra t pashembullta mbi popullatn shqiptare (janar -shkurt 1945 - RD.) dhe duke qen antishqiptar i prbetuar, do t shpallet hero i popullit"?! (127). T gjitha kto krime q i bn kta dhe shokt e tyre n trojet shqiptare s'ishin gj tjetr veg se vnie n jet e elaborateve t "ideologut neofashist serb - Vasa Gubrilloviqit" - pr spastirimet etnike, q i prpiloi n tetorin e vitit 1944. 'T parin mbi likuidlmin < shqiptarve, ua dorzoi qarqeve komuniste m 3 nntor 1944. T dytin, mbi likuidimin e shqiptarve, hungarezve, ebreitve, 11uqve, romve dhe

kroatve ia dorzoi Shtabit etnik, t Ravna Gors". Situatn e vshtir pr Lvizjen partizane t krijuar n kto an (pas vrasjes s Hajrs e Hysniut) e ilustron edhe letra e Shtabit t Korpusit II t UNC q ia drgoi Shtabit Kryesor t LNC t Shqipris m 26.03.1944. N kt letr, pasi prshkruhet sit-uata e rnd n kto vise, u ftuan njsit e UNCSH q t bashkpunojn me njsit e ktij korpusi n luft t prbashkt kundr armikut t njjt, fashist - gjerman dhe "tradhtarve t vendit" - sic thuhej n letr!! (129). Pr shkak t gjendjes s krijuar n fillim t vitit 1944 u zbu-luan, gjat kryerjes s detyrs, edhe partizant Xhafer Nikogi -nga Gucia, Gani Cavdrbasha - nga Prizreni, dhe Nexhmedin Nixha - nga Gjakova, q pas qndrimit pesditsh n Andrievic, ishin nisur pr n Malsi t Gjakovs, ku duhej t'i dorzonin Komitetit Krahinor t Kosovs lefrat e Komitetit Krahinor t PKJ pr Mal t Zi, e dokumente t tjera... Komiteti Krahinor i Kosovs ndodhej aso kohe n Geghysen, q nga ofenziva e armikut, e shkurtit 1944. (130). Partizant e lartprmendur u kapen n shtpin e Beqo Dervisheviqit n Grgar. Pas pak ditsh i transferojn n Kullen e Sheremetit n Pej, prej nga s'u kthyen kurr m. Brahim G- Dedushaj dhe Niman S. Gjonbalaj q ato dit ishin, po ashtu, n at kull, u kujtohet Xhaferi si shum trim. Kur i thonin se nse pranon gabimet do t lirojm thoshte: "Nuk them kurr ashtu, se Ju e keni humbur luftn, fitorja sht e jona". "S shpejti e mori kalljen e mushkrive - vazhdojn ata, e pas kontrollit mjeksor n Prizren, e vendosn n Hotelin "Skenderbeu" (sot Korzo - RD.) n Pej dhe prej ather s'e kemi pare m". M kot u munduan ta shptojn edhe komunistt e Pejs, sepse kur ata arritn t hyjn n spitalin e Karagagit, e pan se ishte tepr von, pasi e kishin pushkatuar gjermant, n nj vend t panjohur pr ne ... (131). Prkundr kontrollit, ndjekjes s rrept dhe humbjeve q psuan n njerz komunistt e ksaj treve nuk e ndrpren aktrvitetin e vet Ata ran n kontakt me kornandantin e gets gerkeze n Guci, Mur-muhamed Abdukali, dhe nprmes tij e organizuan ikjen e t gjith gerkezve (q ishin n shrbim t Hitlerit) nga Gucia. Provuan t'i ndihmojn pr t ikur edhe gets gerkeze n Plav, por pa sukses, se ishin hetuar nga gjermant (132). "Para se t niseshin rust (gerkezt - RD.) nga Gucia - thot sekretari i komuns s athershme n Guci, Isuf S. Balidemaj, e lan te un nj mitraloz t rnd t cilin ua dorzova m von partizanve. E kur lidhja e ime me ta u zbulua menjher m burgosn - m 2.7.1944 dhe m drguan n burgun e Pejs, ku mbeta deri m 20.7.1944". (133). N muajin korrik 1944 n kto an erdhi Brigada IV Proletare Jugosllave, e cila i zuri pozicionet n vijn Andrievic-Gakorr dhe Brigada e pest proletare q ia msyri Gucis, kah Nakuti. Duke i hetuar luhatjete e armikut, pas rrethimit t krahins, nga kto dy brigada, komandanti i grupit operues t Divizionit, e bri planin dhe i prgatiti forcat pr marrjen e Plavs dhe t Gucis. Posa kto brigada filluan t lvizin n drejtim t atyre qytezave, n shtabin e tyre,

m 25 korrik arriti nj telegram nga Komandanti Suprem - Tito, ku bhej me dije se forcat partizane n Serbi ishin n situat t vshtir dhe urdhronte q t nisen menjher 3 divizione nga ky rejon nn komandn e gjeneralit, Peko Dapgeviq, pr t'u ardhur n ndihm ktyre forcave. Urdhri u zbatua menjher. Shkuarjen e ktyre divizioneve pr Serbi dhe lirimin e rrugs npr Cakorr e shftytzuan gjermant pr ta kaluar pjesn krye-sore t forcave t veta nga kjo krahin n at t Pejs. Kurse ktu mbeti nj batalion me rreth 800 ushtar, i Divizionit SS "Skenderbeu", i stacionuar n Murin. (134). Kjo trheqje e njsive kryesore gjermane nga kjo loahin, te aktivistt politike t Rrethit t Andrievics dhe n Shtabin e Divizionit t tret sulmues q gjendej n Andrievic, e krijoi bind-jen se kishte ardhur koha pr marrjen e ksaj krahin! Prandaj, m 29 korrik u drguan n te disa lufttar nga kjo trev, q deri ather gjendeshin n njsitet partizane malazeze ose si pun-tor t prapavis n organet ushtarake dhe t pushtetit n Andrievic (?!) me detyr q ta prgatisin kryengritjen e popullsis kundr okupatorit gjerman, brenda n vete krahinn, dhe ta udhheqin at me rastin e sulmit t njsive partizane nga jasht. N mesin e ktyre gjendeshin edhe sekretari organizativ i KQ t Berans - Beqo Bashiqi, sekretarii SKOJ-it (LRKJ) n at komitet - Jusuf Rexhepagaj, antari i Komitetit t PKJ pr Andrievic - Vojo Novoviq, sekretari i parapar i OPKJ n Guci Alo Hoti, etj. Kta kaluan npr Nakut e Libovic dhe arritn n fshatin Doli. (135). Posa erdhn aty, ran n kontakt me antart ilegal t Qelis partiake t Gucis, q vepronin n prapavi: Iso e Salo Delaj, Aio Avdiqi, Sadri Haxhiali, Zamo Cekaj, Nadire Gjurkaj, Maliqe Gekaj, Mustafa Memiqi, etj. (136). Derisa ky grup aktivistsh nga Gucia punonte dit e nat pr organizimin e kryengritjes, Gucia u rrethua nga t gjitha ant me partizane: Brigada e pest malazeze i kishte zn pozicionet - Zeletin-Greben-Libovic, dhe priste urdhrin pr sulm, ku m 2 gusht nj get e Batalionit t tret t ksaj brigade hyri n luft dhe e dboi nga Libovica nj batalion \aillnetarsh shqiptare, i cili u trhoq n drejtim t Gucis. Kaloi n Grcar dhe iu afrua kishs s Dolit. Ky incident shkaktoi panik te gjermant, n Guci. Te grupi komunist n Doli u krijua bindja se filloi sulmi i Brigades s pest malazeze - sig ishte planifikuar m pare! (137). Gucia ishte e rrethuar edhe nga ana juglindore, pasi n Vuthaj, ato dit, ishin t vendosur ushtart e ish batalionit "P. Rexhepi" dhe aj "B. Curri", apo, sig qen quajtur pas bashltirnit: "Curri-Rexhepi". Kt njsit tani, Ali Hadri n librin "LNG n Kosov 1941-1945" n f. 400 e quan "Kosova". Si duket sht fjala ktu pr nj njsit t ri partizan, t formuar nga mbeturinat e ish batalioneve t lartprmendura q i pat shkatrruar ofenziva e dimrit e armikut, q u zhvillua n Malsi t Gjakovs n fillim t vitit 1944. (138). Ky njsit prmendet po me kt emr edhe n librin e H. Bajramit: "A.P.B. Curri", ku thuhet se sipas letrs s Ymer Puls - zvendskomisar politik i Shtabit t zones operative t Dukagjinit, del se aradha e Malsis (ish aradha "Curri-Rexhepi") po riorga-nizohet prkundr grushtit q kishte marr nga sulmi frontal i forcave t okupatorit.

Fjala sht pra pr konsolidimin dhe forrnimin e aradhs partizane "Kosova" n mes t 15 dhe 21 prillit t vitit 1944. (139). Edhe n librin "Vatra sa Komova" thuhet: "Prej Qafs s Borit vepronte nj get e batalionit partizan t Kosmetit". (140). Vlen t prmendet se kuadri komandues i ksaj njsie ishte pothuajse po ai i ish batalionit "Curri-Rexhepi"... Kta hyn n Vuthaj nga Geremi dhe arritn deri te xhamia e Katundit t Eprm. "Kjo njsi erdhi pr t'i zn lidhjet me njsit malazeze, pr t'u furnizuar me arme e municion" pasi q n Kosmet bhej derdhje gjithnj e m e madhe e njerzve n njsit e LNC pr t cilat mungonte municioni dhe armt". (141). Kurse Sadik Bekteshi - komandant i batalionit, m thoshte se ishte nisur pr t hyr n Guci, me ftesn e Sali Nikogit, i cili, si duket, kishte pasur dshir q t'ia lshoj n dor Gucin ktij batalioni para se t hyjn n t brigadat malazeze, nga t cilat ai druante me t drejt. (142). Kur e hetuan batalionin e lartprmendur se arriti n Vuthaj, ca antar t Shtabit t UNG dhe AP pr Kosovn, q ato dit ndodheshin n ann tjetr t Vuthajve - n Valbon, u nisn n at drejtim. Por nga barinjt e Vuthajve n bjeshkn Zastan, afr Valbons, u lajmruan se sht paraqitur rreziku nga Shala dhe se batalioni sht rrethuar. Dhe pasi hngrn buk n stane, t prir nga i riu, Hasan M. Vugetaj, kaluan npr Bjelig dhe dualn n Qafe t Borit, ku e pritn SHtabin e batalionit q trhiqej nga fshati. Hasanit i kujtohet mir Mehmet Hoxha, t cilin e kishte njohur qysh prpara, kur kishte ardhur me Jah Salihin n kt bjeshk. I kujtohet se mezi kishte arritur t'i shptoj kta udhheqs nga barinjt n Bjelig, t cilt t udhhequr nga Bajram H. Gjonbalaj, s'donin t'i ln komunistt t kalojn aty pari!! Batalioni "Kosova", jo vetm q nuk mundi t deprtoj pr n Guci, por u detyrua edhe t largohet nga fshati, sepse at e sulmuan 700 vullnetar nga Shala! Shtabi i batalionit u mundua t merret vesh me udhheqsit e vullnetarve shqiptare, por pa sukses. Ather batalionit iu imponua lufta. N ndihm i dual i gjith Katundi i Eprm i Vuthajve, m shum pr t'i ndihmuar Sadikut - m thonin ata. Me vullnetart shqiptare nga Shala komandonte nj major, i cili mbeti i vrar. Atyre u erdhn n ndihm edhe shum vullnetar nga Gucia e Doli. Ishte aty edhe Avdyl H. Gjonbalaj me t vett - m thoshte Sadiku... Marri, marri e shekullit. Luft vllavrasse!? N mes t shqiptarve. Madje edhe n mes t vuthjanve?! N vend se t gjith t bhen s bashku, me qllim q t'i przn gjermant nga Gucia dhe t'u thon malazezve se s'kan gfar t lypin aty, se Gucin e glirojm ne dhe sht e jona. Kto fjal ia kam thn edhe Sadikut n Tiran dhe ai mu prgjegj: "Tjera kohra kan qen ather". Duke e pare se sht n rrezik, Shtabi i batalionit i drgoi kor-riert e vet: Isuf Z. Dedushaj e Bajram S. Rugovn - q sht vrar m von, n Travnik t Bosnjs, m 1945, n Krasniqe pr t'i thirrur n ndihm Mulosmanajt, t cilt, s shpejti, arritn n Fush t Siprme - prmbi fshat, t udhhequr nga Sali Mani e Ali Nimani-Dogi. Lufta n Vuthaj zgjati 4 or, ku u plagos nj partizan dhe batalioni u detyrua t trhiqet n drejtim t Geremit, bashk me Mulosmanajt dhe Mehmet Hoxhn me

shok. (143). Kur bataiioni "Kosova" gjendej n Sjapic t Ceremit, del kor-rieri nga Gucia, Iso Delaj dhe lajmron Shtabin e tij pr vrasjen e Aio Hotit me shok n Doli. (144). Sig po shihet, vriteshin shqiptart n mes veti. Njra pal donte t'ua ruante Gucin gjermanve, ndrsa pala tjetr donte t'i przente gjer-mant e t'ua dorzonte Gucin malazezve - sig ndodhi m von!! Vrasja n Doli kishte ndodhur kshtu: Lufta e filluar n Libovic e Grgar nga Brigada V malazeze (dhe ajo n Vuthaj, nga batalioni "Kosova") i hutoi forcat vullnetar n Guci, si edhe vete gjermant. Shum vullnetar u trhoqn n drejtim t Dolit, e cila gj e trimroi Aio Hotin me shok, duke menduar se Gucia mbeti pa ushtar dhe se forcat partizane do ta marrin at shum shpe-jt. N ato gaste njsive gjermane, n kt laHhin, u erdhn prforcime nga Peja, t cilat nga Gakorri filluan t'i qllojn pozicionet e Brigades V malazeze me "haubica". Me paraqitjen e ktyre forcave gjermane, Komanda e Divizionit IV e ndrroi planin e opera-cioneve t Brigades V pr t cilin ndrrim nuk u b me dije aspak grupi i Aio Hotit n Doli?! Ai, tani m e kishte filluar luftn, me qllim q ta pengonte trheqjen e gjermanve dhe vullnetarve nga Gucia, duke dashur n kt mnyr ta lehtsoj hyrjen e partizanve malazeze n qytez - sipas marrveshjes q e kishin me ta. (145). Me pusliirnin e lufts n libovic dhe n Vuthaj, krejt vmend-ja e vullnetarve dhe e gjermanve u prqndrua n Doli pr asgjsimin e grupit kryengrits t A. Hotit, i cili grup s'pati kur-rfar mundsie t ver kontakt me njsit partizane q gjendeshin atypari. Prjetoi sulme t furishme nga t gjitha ant. Friste ndihmn e Batalionit t tret t Brigades V, ushtart e t cilit e dgjonin luftn e grupit por m kot, ndrhma s'u vinte (146). Lufta u zhvillua gjoks pr gjoks dhe zgjati 6 or, n t ciln ran: Beqo Bashiqi, Jusuf Rexhepagaj, Vojo Novoviqi dhe Aio Hoti. Ndrsa t tjert, pasi mbetn pa municion, si ra muzgu, arritn t dalin nga TTeiimi. Kshtu pra, "vllezrit" malazeze, q Aio Hoti me shok bnte "pasha kryet e tyre" i lan n balt dhe fare s'u mrzitn pr jetn e tyre. Bile fitohet prshtypja se pr getniko-komunistt malazeze, t cilt tani m kishin filluar t'i vejn n veprim planet e errta (hakmarrse) t tyre ndaj ksaj krahin, vrasja e ktyre komunistve t paralufts ishte nj fitore e madhe. Sepse kshtu, me vrasjen e tyre dhe Hajro Shahmanit e Xhafer Nikogit, u hapej gjer e gjat rruga pr t lar lesh e li n kt popull dhe n kt krahin martire, sig do t shohim m von!? Brigada V malazeze sulmoi dy dit m von (?) tek m 4 gusht, kur edhe e merr Plavn me rrethin, duke e rrethuar edhe Gucin. (147). Po kt dit - m 4 gusht, prej Geremit, batalioni shqiptar q kishte 70 lufttar, i cili ishte trhequr dit m pare nga Vuthajt, kaloi n Jasenic - prmbi Plav, vuri kontakt me Brigaden V malazeze dhe, sipas marrveshjes, me t u nis ans s djatht t lumit Luca, n drejtim t Gucis, kurse ans s majt t Lugs, u nisn njsit e Brigades V proletare t UNCJBatalioni "Kosova", prkatsisht komandanti i tij - Sadik Bekteshi, ua trhoqi vrejtjen shqiptarve t asaj ane, para s gjithash, martinajve q t mos u bjn rezistenc njsive partizane malazeze (!?), duke u sugjeruar atyre q t trhiqen n

drejtim t Vuthajve nse kan frik nga ndshkimet eventuale, me g'rast t gjith ata kaluan n rejonin e Vuthajve!? N fshatin Kolin, afr Gucis, shtabit t ktij batalioni iu dorzuan disa udhheqs nacionalist lokale nga Gucia. (148). Pasi ky batalion, bashk me Batalionin e dyt t Brigades V t UNGJ e muarn Gucin, m 5 gusht 1944, batalioni i shqiptarve u trhoq n Vuthaj, ku lufttart e tij u prhapn npr fshat, u ushqyen e pushuan duke e ln n Guci njsitin malazez, nj pjes e t cilit kaloi n Vishnjev dhe Budovic me qllim q t'i siguroj drejtimet nga Vermoshi e Hoti dhe Bogiqet, derisa batalionet tjera t Brigades V tr ditn bn luft me gjermant n Gakorr. (149). M 7 gusht 1944, n Vuthaj u mbajt nj rniting, n t cilin u zgjodh "Kshilli Nacional Clirimtar'' i fshat, me kryetar Asllan Bekteshin e sekretar Fazli Ulajn. Jan mbetur n kujtesn e fshatarve vendas fjalt e ashpra q i kmbyen n mes veti n at mbledhje Sadik Bekteshi dhe Pulec Hima-Ahmetaj, i cili e sulmoi Sadikun pse po trhiqej pr n Shqipri e po e lente fshatin dhe krejt krahinn n mshirn e t pamshirve - "Shkieve" - sic thoshte Puleci?! Megjihtat, batalioni "Kosova" kaloi po at dit Qafn e Valbons, duke e ln pas vetes nj mjegullin ... (150). N baz t gjith ksaj q u tha del se ka t drejt lideri i demokracis shqiptare, Dr. Sali Berisha kur thot: 'Trajtimi i gabuar fatal i gshtjes kombtare q n fillim t krijimit t Partis Komuniste (Shqiptare - RD.) duke e ln Kosovn nn sundimin e Titos (...) pr shkak, se sic pohon ai, (Enveri n 'Titistt" - RD.) nuk kishin njohuri t mjaftueshme pr gjysmn e kombit, pr Kosovn, dhe pr shkak se mund t bhej konflikti me Partin Komuniste Jugosllave, pra vihej n kt rast flamuri ideologjik para flamurit kombtar. T gjitha kto dshmojn se Partia Komuniste Shqiptare (...) n mnyr tragjike firmos edhe njher coptimin e trojeve shqiptare. (151). Kt e sqaron m s miri letra e KQ t PKSH, e shkruar me 17 gusht 1943, pas prishjes s vendimeve t Konferencs s Mukjes nga ana e PKSH, ku thuhet: "Cshtja e Kosovs, do t zgjidhet pas lufts dhe popujt e Kosovs dhe t Camris, sipas dshirs s tyre, do t vendosin pr fatin e tyre. Ne do t'i japim t gjitha mundsit q t krijohet nj situat e till q gshtja t zgjidhet me drejtsi t plot. Derisa fashizmi t zhduket, detyra jon patri-otike sht t frymzojm dhe t ndihmojm q popujt e Kosovs dhe t Camris t hyjn n luft kundr okupatorit dhe shr-btorve t tij, se vetm n kt mnyr ata do t sigurojn jetn e tyre dhe t drejtn e vetvendosjes". (152). Po kshtu tekstualisht, u thoshte vuthjanve n at koh Sadik Bekteshi - sig deklarojn pleqt sot, t cilin m von PKSH e dnon me 13 vjet burg. Prveg Brigades V malazeze dhe batalionit shqiptar "Kosova" kto dit n kt krahin, gjendeshin edhe batalioni sulmues malazez i njsitit t Komve dhe nj get e fort e formuar n vete kxahinn. Ato dit n Plav e Guci u formuan Kshillat N. Por "problemi m i rnd ishte se nuk kishte kuadro partiake nga ato mese"?! . Pasi, sig tham m lart, ishin vrar ata m t zott (Hajri, Xhaferi, Ali, Jusufi, Beqi, Vojo etj.) Se kush erdhi n pushtet ato dit n trojet shqiptare n Mal t Zi, m s miri tregon

ky citat: "... prve "trimave" t Brigades X (Malazeze - e cila, n krye me Gash Markoviqin, vrau n Tivar n prill t vitit 1945, m se 1.700 shqiptare - R.D.) jan organizuar t gjith komunistt dhe SKOJ-istt prej Ulqini e deri n Kotor n aksion pr t'i zn ata q kishin shptuar (dhe ishin fshehur npr shkurret e atij terrenit - RD.) T gjith kta q ishin angazhuar n kt aksion t turpshm njerzor tshin vetm nj urdhr: Ku t'i gjenin aty pr aty t'i vrisnin ..." (154). Pra pushtetin e muarn n dor getnikt serbo-malazez, t cilt Kryesia e AVNOJit i kishte amnestuar qysh m 21.11.1944, n nj mbledhje q e kishte udhhequr Dr. Ivan Ribari, e n t ciln kishte marr pjes e diskutuar edhe Tito! Ja se gka thuhej n vendimin e marr at dit: "Bhet arrmestimi i prgjihtshm i t gjith personave q kan marr pjes, ose kan ndihmuar njsit getnike t Drazha Mihajlloviqit (...) edhe ata persona (...) q ende gjenden n lmadrin e ktyre njsive e q deri m 15 janar 1945 i braktisin, paraqitn dhe vihet n dispozicion t organeve ushtarake t ushtris Jugosllave". T gjitha ata getnik "pr nj koh t shkurtr u ambientuan dhe aty kah fillimi i dhjetorit t vitit 1944 do t vihen n aksione masive barbare. Me moton "Likuidimi i shiftarve" (155). Edhe pse dihej se Plav-Gucia me rrethin kto dit ndodhej n nj gjendje t mjeruar ekonomike, pr shkak se gjat tr vitit ishte fushbetej e luftrave t ashpra t forcave t shumta gjermane, getnike e partizane dhe se disa her, q nga viti 1941, n shum fshatra t saj, u b djegja dhe plagkitja totale e pasuris. Prapseprap Kshilli popullor i rrethit t Andrievics dhe Komanda e vendit krkoi nga Kshilli popullor i prkohshm i Plavs q me ann e konfiskimit t nj pjese t pasuris "s arrniqve t popullit "(dmth: shqiptarve) dhe me ann e reloizim-it t tubohen sasi sa m t mdha t misrit, i cili do t shrbente pr ushqimin e popullsis dhe njsive t Divizionit III sulmues si dhe spitalit partizan q ndodhej n Kolashin. Aksioni u ndr-muar dhe "pr jo plot 6 dit u konfiskuan dhe u rekuizuan n Plav pr mbi 35.000 kg. misr q u drguan n Rrethin e Andrievics"? (156). Derisa n Plav vazhdonte i famshmi "otkup" (rekuizicion) n natn n mes 11/12 gushtit nga Peja filloi sulmi gjerman me emrin "Ribecall" q sulmoi jo vetm Plavn, por krejt Malin e Zi. Duke e shfrytzuar terrenin e mjegulln e dendur, njsit e armikut gjer n oren 9 e gjysm t dits s 12 gushtit 1944 e muarn Velikn, Nokshiqin dhe i rrethuan Pepajt, ku ndodhej Shtabi i Brigades V proletare, i cili, mezi, u trhoq pa viktima, por humbi mjaft material luftarak dhe krejt arkivin e vet. Deri n oren 11 armiku e shtiu n dor gjith rrugn Cakorr-Murin dhe t gjitha fshatrat e Plavs e Gucis me kto dy qytet-za dhe para muzgut, edhe Andrievicn. Duke e pare situatn e krijuar, Shtabi i Brigades IX ia drgoi nj batalion t vetln n ndihm Brigades V Malazeze. (157). Ndrsa prej Kosovs erdhn n ndihm dy batalione parti-zansh q bashk me njsit e Brigades s nnt, luftuan n rejonin e Plavs. (158). Pas arritjes s ktyre ndihmave njsit partizane kaluan n ofenziv. Kshtu m 16 tetor 1944, njsit e Brigades s nnt prsri e muarn Plavn dhe n bashkpunim, me njsitin e Komve dhe me partizant vendas e muarn dhe e bn

t pa aft rrugn Pej-Murin, npr Cakorr, duke e penguar Iralimin e forcave t shumta armike nga ky drejtim, t cilat ishin kon-centruar n Kosov e s'dihej kah e kan n plan t'ia mbajn. M 11 nntor e shtin n dor dhe e spastruan pr her t fun-dit nga gjermant edhe Gucin me rrethin, ku n t njjtn dit, n kto dy qyteza (Plav e Guci), u mbajtn mitingje masive, n t cilat u formuan prsri "KNC" dhe Komitetet e vendit. (159). Kto dit erdhi n Vuthaj nj batalion i Brigades s 25 t Shqipris, i komanduar nga Idriz Rexhepi e Mehmet Bajrami. Aty zuri rob beglert nacionalist t Plavs n krye me Shaban-beg Rexhepagaj dhe t nesrmen i pushkatoi n zall t Kocis (n Krushev)?! Para se t largohej nga Vuthajt, ky njsit partizan i mobilizoi t gjith vuthjant q i gjeti n fshat dhe i futi n rradht e veta. Duke vazhduar rrugn ans s djatht t Lucs pr n Plav e pastaj npr Gjyriq kaloi n Malsi t Gjakovs dhe Shal, ku u vra partizani m i ri i mobilizuar n Vuthaj, 18 vjecari, Ahmet E. Ulaj. Prej Shals kthehen kah Valbona n drejtim t Kosovs, ku marrin pjes n "glMmin e Ferizajit dhe viseve t tjera t saj. N kt njsit shum vuthjan t mobilizuar kryen pun me rndsi dhe t besueshme si p.sh. Isuf Z. Dedushaj, shrbeu si korrier, i cili pasi e njihte mir gjuhn serbe e mbante lidhjen (si prkthyes) n mes t ksaj brigade (Brigades s 25 shqiptare) dhe brigadave jugosllave. Sic dihet kjo brigade zhvilloi luftime gjer n Vishegrad. (160). Se gfar ishte gjendja n Plav dhe trojet e tjera shqiptare n Ballkan n at koh m s miri e dshmon avokati Idriz J. Shahmani, i cili m 5 tetor t vitit 1944 ia drgoi nj "Raport politik" Komitetit t Rinis Nacionalist Shqiptare, ku, prveg tjerash, thuhej: "I nnshkruemi Av. Idris J. Shahmani kam nderin me parashtrue Raportin politik si ma posht vijon: ... Kufiri i jon etnik asht i sulmuem po thuej nga tana ant. Plava asht e marrun prej banditave malazez. Sjenica, Rozhaja e Tutini jan n rrezik, por forcat atyne nuk u drgohen. N frontin e Prishtins, n sektorin e Podujevs, e Prapashtics, e Gilanit, e Preshevs, e Kumanovs edhe t tjera, anmiku serb e bullgar asht tue sulmue vazhdimisht... E Shqipnija e 1913-ts, tue qen e prgame me partinat t prgjakosuna ndrveti, duket se nuk asht e informueme mjaft mbi luftn ton edhe n kt mnyr na gfaqet si e dezinteresueme pr luftn e pr mbrojtjen shqiptare t Kosovs Shqiptare". Pastaj Shahmani propozon se gfar duhet ndrmarr: "Me zgjedh e me drgue nji drgat prej tri personash t pajisun me autorizim e me krkim t prgjithshm t Shqiptarvet t Kosovs drejtue t gjith personalitetit politik edhe prijsavet t partinavet politike t Shqipnis me propozim marrveshjeje t prgjithshme. N rast se mbrrihet kjo marrveshje (...) Kufit etnik siguro-hen, mejtimi e djenjat kombtare drejtohen qllimit t shptim-it t Kosovs, n vend t ftoftsie vjen nxehtsia shpirtnore, Shqipnija do t interesohet pr shptirnin e Shqiptarvet t Kosovs me viset t tija..." (161). Idriz Shahmani ishte njri prej atyre patriotve shqiptare, t cilt e hetuan rrezikun q po u kanosej trojeve shqiptare n Kosov e m gjer, nga getniko-komunistt serbosllav dhe "menjher do t organizohen dhe do t formojn komandn pr

mbrojtjen e Kosovs. Komandant i t gjitha njsive do t zgjedhet Ali Shasivari. Ajo komand, n traktet dhe dokumentat e saj e thrret popullin shqiptar pr mbrojtjen e trojeve etnike, qysh n shtator tvit 1944..." (162). Meqense brigadat malazeze n kt krahin i filluan repre-saljet dhe torturat n popullsin vendase, nj delegacion nga Vuthajt, n krye me Azllan Bekteshin shkoi n Rrethin e Shkodrs, n Shtabin e ish batalionit "P. Rexhepi", gjegjsisht "CurriRexhepi" apo sig u quajt s fundi "Kosova" me lutje q ata t'i shptojn shqiptart e ksaj krahin nga ngarkesat e pafajshme gjat lufts, si dhe t merren masat e nevojshme q t zbatohen vendimet e Bujanit, ku, s paku, krahina e Plavs e Gucis t'i bashkohet Kosovs, sig kishin nnshkruar delegatt e saj n Bujan: Sadik Bekteshi, Mehmet Dermani-Gjonabalaj, Zymer Halili dhe Bejto Shahmani. Ata, prveg nj letre dhe ca premtimeve nuk sollen asgj me vete. At letr Azllani ia dorzoi n Guci Komands s Brigades IX, e cila sadopak ndikoi n zbutjen e masave ndaj njerzve t pafajshm!? Por plagkitja, gjegjsisht rekuizimi i pasuris, vazhdoi edhe m tepr. Vuthajt u detyruan t mbledhin, prveg tjerash, edhe shum drith e mbuloja dimri (q s'kishin as pr veti!) dhe i dorzuan n Komandn e Brigades s lartprmendur n Guci?! (163). Malsorve t Mbishkodrs q gjendeshin me bagti n bjeshkt e veta shekullore prmbi Guci ua plagkitn "2.000 dele (...) q i ruante Nol Buli nga fsha Doli". (164). "Kishte familje t cilave ua konfiskuan prej 200 deri n 450 dele (...) N shtpin e Gjon Deds u konfiskuan 450 dele, e pr familjen (shumantarshe - R.D.) ia lan 50". (165). Andaj, kur t merren parasysh t gjitha kto, del se kishte shum t drejt veterani i LAG ga kto an - Rexhep G. Balidemaj kur thoshte se: "Qysh me prfundimin e lufts ne shqiptart fil-luam t ndienim se ishim t tradhtuar, sa nuk respektonin prem-met q na i kishin dhn se do t gzojm status t barabart me t gjith popujt e Jugosllavis. Po shkileshin parimet eprokla-muara t PKJ, lidhur me barazin kombtare, q nga kongresi i Drezdenit e kndej, ku popujve u garantohej e drejta pr vetven-dosje dhe shkputje. Mbi shqiptart filloi t hidhej gur e dru, se gjoja kishin qen ballist e bashkpuntor t okupatorit, etj. Neve komunistt, t bindur, t dal nga lufta si kuadro ushtarake dhe t tjer, na goditste ky mosbesim dhe e ndienim at si tradhti ndaj gshtjes pr t ciln kishim luftuar. Ne, para syve tan sMinirn se si po bheshin pigatjet pr t'u gllabruar Shqipria!! Un, aso kohe, epror i ri i shkolluar n BRSS pr pilot t avia-cionit t lufts, i ndjeva n lkurn time padrejtsit q m bheshin si shqiptar. Kshtu, fjala vjen edhe pse isha aftsuar pr pilot t aeroplanve luftarak, mua m kishin dhn vetm aeroplan shkollor pr t ushtruar me ta"! (166). Po kt gj e konfirmon edhe veterani tjetr i LAG - Xh. Vokshi kur thot: "... q ather ishte fare e qart se Kosova ishte tradhtuar dhe se do t mbetej jasht kufijve t shtetit shqiptar, pra do t thyheshin dokumentet e konferencs s Bujanit dhe me paskrupullsi u shkel mbi gjakun e aq partizanve t vrar, t cilt vdiqn pr kt ideal t shejt t bashkimit t truallit shqiptar".

Se, pas glirimit" n kt krahin u aktualizuan krkesat pr zbaurnin e vendimeve t Bujanit, gjegjsisht, pr bashldmin e saj me Kosovn, ashtu sig ishte pr rreth nj shekull (viti 1831-1912) por edhe gjat LAG, tregon edhe ky citat i Memiqit: "N disa rapor-time nga ajo koh prmendet se n mesin e banorve t Plavs e t Gucis ather u paraqit ideja q t'i bashkohen Kosovs e Metohis". (168). Meq Memiqin e pengon shum kjo krkes, e cila thirrej n Konferencn e Bujanit - t ciln ky s'e prmend askund n libr, madje as aty ku i citon fjalt e Sadik Bekteshit t thna n t, ndrsa Bejto Shalimanin, bile, nuk e prmend as qe ka qen gjall, e lre m si delegat, gjegjsisht prfaqsues i "Msylimanve" - sig i quan ky nj pjes t popullsis t ksaj krahin, n at mbledhje historike. Ky mundohet q at krkes legjitime gjithpopullore ta arsyetoj gjoja me kto fjal: "Ato (krkesat - RD.) megjithat veg e veg paraqitn si tentime dhe at, para s gjithash, me qllim q t'u iket obligimeve aq t mdha t rekuizicionit, t cilat n Kosov ather ishin m t lehta(?! ...) Kurrfar arsyesh tjera, as objektive, as subjektive, pr kso dukur-ish (lexo: krkesash - R.D.) s'ka pasur". (169). Dhe, n saj t Memiqit me shok, kjo krahin u nda prsri nga trungu i saj Kosova!? Dhe u katandis aty ku sht sot, regjioni m i pazhviulluar ndoshta n bot, se n Evrop po se po. Pas hyrjes s Brigades V malazeze, n kto an u b mobiliz-imi i plot i popullsis s saj, q i shprndan npr: Brigaden IX sulmuese, VII malazeze, I "Bokelska" etj, t cilat ia msyn Sarajevs, Kosovs, Karllovcit, Zidani Mostit e gjer n Maribor. Vetm n rrethin e Trnovs jan vrar 57 lufttar nga kto an! (170). "M 20 nntor 1944 nj get lufttarsh nga Martinajt dhe ca vuthjan ua kemi bashkuar njsitit partizan t komve - tregonte Istref S. Hasangjekaj, ku kemi shkuar me t deri n Matoshev, e aty na shprndan npr brigadat malazeze. Un, me Ram B. Dedushaj e me disa bashkvendas t tjer luftuam n Brigaden IX malazeze. N fillim t vitit 1945 u vra Rama, n rrethin e Sarajevs - dhe at si duket nga vete oficert malazeze, t cilt u idhnuen n te pse e lshoi pozicionin e u nis t vij t'un t'i marr nji pal garape leshit pasi kishte t ftoft n kam"!? (171). Ngjashm u vran edhe Isuf S. Vugetaj, Brahim M. Ulaj e shum t tjer. Se oficert malazeze kan vrar shum partizane shqiptare t mobilizuar asaj vjeshte t vitit 1944, t thuash me dhun, tre-gojn edhe kto raste: Selim Manin Prelvukaj, e nxjerrin natn nga shtrati, duke i thn se duhet t shkoj n komand si prkthyes me ca partizane shqiptare dhe e vrasin n nj prrua. E kur kushrinjt e tij Zeqir Duku e Halil Bajrami-Prelvukaj, pyesin pr t, u thon se nse pyetni edhe nj her pr t ua bjm m zi ju se atij... (172). Dhe kshtu, dikend e vran italiant, dikend gjermant, e dik-end vete oficert e brigadave malazeze. Nga ky terren u vran n LAC gjithsej rreth 290 lufttar q llogariten si partizane (dsh-mor) t vrar. (173). Prveg ktyre partizanve t vrar, ka edhe shum e shum t tjer q ran si viktima t terrorit fashist - dhe at m s shumti ka nga popullata malazeze. Por edhe shum shqiptare si p.sh. 11 gra e burra nga Nokshiqi e Arzhanica q jan: Dervish A. Gjelaj, Hazem I. Bugaj, Reko B. Bucaj, Eles M. Bugaj, Ujkan Z. Bugaj, e bija e Dan Z. Bucaj, ajo e Reko B. Bugaj, Seko M. Bucaj, Mehmet N. Mehaj,

Selman I. Mehaj dhe Brahim K. Mekuli. T gjith kta t pushkatuar prnjher nga gjermant dhe at si duket me ndihmn e getnikve nga Velika!? sht e gjat edhe lista e dshmorve vullnetar shqiptare q u vran n prpjekje me bandat getnike, apo getniko-komuniste malazeze sig jan: Lan Selimi, Din Bajrami- i Gashit, Cen Tishukaj, Hasan Rrustemi, Deli Harapi, Mehmet Uka, Avdyl Alia, Zeqir Gagjia, Beq Meta, Beq Kukalaj, Bajram Selimi, Rexhep Bajraktari-Ahmetaj, Bajram M. Prelvukaj, Mon H. Ahmetaj, Dem R Balidemaj, Isuf K Qelaj, Xhem e Zeqir Sadria-Dedushaj, Bek Haxhia, Met A. Haxhaj, Mehmet R. Hakaj, Hysen A. Gjevukaj, Shpend Rugova, Ujkan Alia, Mark Martini, Gjok Ujka, Belo H. Ahmetaj, Xhem Bajraktari-Tahiraj, Azem M. Gjalaj, Imer M. Shabaj, Hagk H. Kukaj, e shum e shum t tjer q dihen e nuk dihen, nga krahina dhe nga krahinat shqiptare t Shqipris Etnike, q erdhn ta ndihmojn kt popull n ditt m t vshti-ra... (174). Nse mund ti besohet thnies s Memiqit se: "Cdo i dyti njeri i aft pr luft (duke i prjashtuar femrat me ferexhe) ka marr pjes n LNCJ (apo n at t Shqipris RD.)". (175). dhe kur t kihen parasysh edhe ata q luftuan n njsit vullnetar shqiptare, kundr malazezve (getnike apo getniko-komunist), ather del se gdo njeri i aft pr pushk n kt trev ishte gjat tr kohs n luft. Por n fund t saj, n vend q ta gzojn lirin e merituar, n kto an, sig u pa m lart "erdhn njsit serbomalazeze (...) q prbheshin nga getnikt e riuniformuar, t cilt zn vend edhe n OZN- edhe gjetiu, duke organizuar arrestime dhe likuidime t njerzve pa gjyqe e pa dshmitar - thot Xh. Vokshi. Mjaftonte nj kallzim, denoncim i rrejshm, thjesht shpifje e ndonj serbomalazezi q t rrethoheshin shtpit dhe t zhdukeshin pa fije e pa gjurm! (176). Kt e konfirmon edhe vete partizani tjetr M. Memiqi kur thot: "Megjithat, n mars t vitit 1945, pati disa (njerz t "pushtetit popullor" - R.D.) t paprgjegjsi t cilt tentuan t'i kompromitojn disa prindr t revolucionarve m t merituar t vrar dhe udhheqsve t LNC n kto an!! Ishin ato mbe-turinat e s kaluars dhe tentimet q edhe n rrethanat (kushtet) e reja t prsriten metodat t cialt i ka shkelur lufta revolu-cionare (?) pr marrdhniet e reja shoqrore. Dukuri t ngjashme u paraqitn edhe ndaj nj pjese t'inteligjencs plaviane"!? (177). Zhgnjim ky i Memiqit, apo dicka tjetr. Shtrohet pyetja: ka do t thoshte M. Memiqi sot, pas gjith asaj qe po ndodh n Bosnj, Kosov e madje edhe n vendlindjen e tij n Guci?? KOHA E SUNDIMIT T PKJ (LKJ) Lufta katrvjecare, n t ciln muarn pjes me qindra shqiptare nga kjo lauhin, ku shumica prej tyre e flijuan edhe jetn e vet, duke filluar prej Shkodrs e Ohrit e gjer te Beogradi e Sarajeva, e solli m n fund "lirin"!). Pas "clirirnit" kt lq-ahin, sikurse edhe tr Kosovn e prf-shiu vala e hakmarrjs, "spastrimit t vendit nga ballistt" repre-sionit, reloiizimit (otkupit) kolonizimit dhe kolektivizmit. Q nga ditt e para t formimit t "pushtetit popullor", cetniko-komunistt malazeze filluan t hakmerren ndr shqiptare gjoja pr veprat e pamira dhe vrasjet

q i bri okupatori fashist ital-iano-gjerman npr fshatrat malazeze pr rreth, me pretekst se at e kan ndihmuar shqiptart, por edhe pr ato t m hersh-met, madje q nga Luftrat e Lidhjes s Prizrenit, gjegjsisht q nga Lufta e Nokshiqit, e vitit 1880. Sa pr ustrim po prmendim kto raste: Nipin e Bali Dems - njrit prej udhheqsve shqiptare n Luftrat pr mbrojtjen e Gucis (1879-1880) - nga Martinajt, Sadik B. Balidemaj, e thr-rasin n Komandn e vendit n Guci, e burgosin dhe e pushkatojn m von, n Bjellopoje!? Ose: M 25 mars 1945 udhheqja e Brigades malazeze e ash-tuquajtura "Bokelska" i vrau n pabesi 17 shqiptare, n Grykn e Decanit, afr hidrocentralit "Kozhnjer". Dihet se dhjet prej tyre ishin nga Hoti i Plavs, t familjes Haxhaj, (Ali Caku, Shpend Backu, Rexh Backu, Niman Curri, Haxh Curri, Rexhep Tishuku, Halil Tishuku, Gjero Medi, Mehmet Medi dhe Shaqo Rexha), prndryshe nipat e Alush Smajlit - njrit prej udhheqsve m t shquar t Lufts s Nokshiqit, pr cka dyshohet me t drejt se vrasja sht br pr shkak t hakmarrjs ndaj ktij trimi leg-jendar t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. N mbar krahinn u b nj represion i papar, me qllim q t ndrpritet rezistenca popullore q filloi t'i bhet pushtetit "t ri" e q n realitet s'ishte i ri, por vazhdim i atij t paralufts, por tani, nn maskn komuniste, gj q u pa qart q nga dita e pare e vendosjes s tij. Shum njerz t cilt, gjat okupimit fashist s'kishin marr pjes n LA, ose kishin qen kundr saj, nuk guxuan t kthe-hen fare n shtpit e veta. Madje edhe disa nga at q muarn pjes n LA nuk guxuan t kthehen n vatrat e tyre, shum njerz mbetn npr shpella e male, t ndjekur kmba-kmbs nga OZN-a. N mesin e tyre ishin dy kategori njerzish: - Patriot t vrtet, q gjat gjith lufts kishin ndejtur me pushk n faqe n luft kundr gdo t huaji q ia kishte msyer ta robroj kt krahin. Ata kishin simpati ndaj partizanve shqiptare vendas dhe atyre t Shqipris, i mbanin dhe i ndihmonin ata, e shpeshher bashkluftonin, si p.sh. n kohn kur kapitulloi Italia, por nuk aktivizoheshin n rradht e tyre, pr shkak se nuk e shihnin me sy t mir bashkpunimin e komunistve shqiptare (nga Kosova e Shqipria) me ata malazeze, t cilve, nuk ua kishin besn fare, pr shkak t prvojs s idht nga e kamara, gj q fatkeqsisht, shum shpejt, u vrtetua se kishin pasur shum t drejt?! T till, pothuajse ishin shumica e popullsis s ksaj krahin, e sidomos m t vjetrit q i kishin prjetuar vuajtjet e shtetit heg-jemonist t Karagjorgjeviqye. Kta njerz, posa hyri "partia" - sig thot populli, duke pare se gfar torturash filloi t bj ajo mbi popullsin shqiptare, dolen n mal dhe me pushk n dor e vazhduan rezistencn kundr pushtetit t "ri". - N kategorin e dyt t t arratisurve n mal, bnin pjes nj numr i vogel i atyre njerzve q dikur kishin pasur pozita t lar-ta si: prefekt, nnprefekt, e detyra t tjera, sig ishin p.sh. Shemso Ferri, Sal Nikogi, Rizo Ferri, Shaban BeguRexhepagaj, Halim Prushi, Prek Cali, etj. Por, n kt kategori duhet t'i numrojm edhe disa ekstrem-ist, q duke e shfrytzuar situatn e krijuar dhe t nxitur nga okupatori italo-gjerman bn disa krime n popullatn malazeze, duke u hakmarr pr vrasjet q i Idshin br ata n

periudhat e mparme n familjet dhe t afermit e tyre?! T till ishin p.sh. Sokol S. Dedushaj, Avdi S. Hasangjekaj, Pulec H. Ahmetaj, Selman F. Prelvukaj, Elez H. Balidemaj, Bek H. Vugetaj, Rexhep B. Ahmetaj etj. N pyetjen time: Pse ke vrar njerz? Sokol S. Dedushaj m prgjigjej: "Mi kishin vrar malazezt dy vllezn Xhemn e Zeqirin. Si mos t'i vras ather"?! Sokoli i pat kaluar shum vjet n burg. Por, si tham m lart, n mal mbetn edhe ca nga ata njerz q i kishin ndihmuar malazezt dhe partizant vendas, si p.sh. Niman U. Hakaj, Rrusti i Sems-Mulliqi, etj. Por, pa marr parasysh sa kush ishte fajtor, q t gjith pushteti i shpalli pa t drejt "ballist". Them pa t drejt se, n baz t dokumenteve t kohs del se n kt krahin s'ka pasur Lvizje Balliste. Kta s'ishin antar t "Ballit Kombtar". Pa mbaruar mir lufta filloi gjahu n ta. Pr t'i detyruar t tregojn se ku strehoheshin ata, pra pr t'i zbuluar se ku gjendeshin, OZN-a ua burgosi familjet e t afermit e tyre, duke i maltretuar me metodat m shtazarake q i njeh historia. Kur e zbulonin vendin e tyre OZN-a mblidhte krejt banort e fshatit m t afrm dhe familjet e tyre dhe e rrethonte at vend n at mnyr q n mes t "ballistve" dhe policis ndodheshin fshatart. Cka sht edhe m tragjike dhe tejet jonjerzore, i detyronin fmijt e t rrethuarve t piskasin: "Bab mos m vraj, del se kam ardh me t marr n shpi". Shpesh, n kso rastesh, psonin edhe fshatart e pafajshm, si p.sh. n Kamlem, n gusht t vitit 1946, kur u vra bujku Xhem S. Ulaj, e u plagos Asllan B. Ahmetaj. Duke mos dashur t'i rrezikojn, prkatsisht t'i vjn n rrezik familjet dhe t afermit e vet, t arratisurit bnin edhe vetvrasje (p.sh. Shemsi Ferri n Koplik), ose u dorzonin n "bes"!? Kshtu duke i nxjerr n "bes", n rrethana trishtuese, me qindra veta, OZN-a i vrau prrojeve e rrugve, pa i dorzuar fare n gjyq, e as bile pa i dhn kush kujt llogari pse e si i vran. T shumt jan ata q i vrau me doren e vet Mikail Bullatoviqi me shok. Tradhtisht, pas shpine, duke i ulur lidhur pr n Plav i vran Pulec H. Ahmetaj e Selman F. Prelvukaj dhe t tjer. Apo i vran posa i Udhnin si p.sh. Imer Currin, Met Rexhn e Zenel Mehmetin e Hotit. Pastaj: Ahmet, Bek e Shaban Vucetajn, Niman Ukn-Hakaj, Azem Sema Mulaj, Halil H. Rexhepagaj, Juso Medynaj, Rexho Medynaj, Hasan Hoti, Prenk L. Shala, Islam Bali Nokshiqi, Hazir A. Celaj, Rrustem O. Ferri, Man A. Shabaj, Rrahim Hoti, Rrustem Cecunaj, Shaban Rexhepagaj, Ali Agaj, Mal Rexhepagaj, Halil Markishi, Imer M. Hasangjekaj, Man Z. Qosaj, Ibrahim Duci-Bacaj, Sali Jah Musaj, Jup Bashaj, Rashid Kendaj, Ram A. Lluka, Ahmet B. Kuci, Isa R. Medynaj, Ram Mazi, Sahit Shahmanaj, Lac Maliq Sefa, Shaban Ibish Rugova, e t tjer. Pasi e kuptuan se OZN-a s'ka bes, ca nga t arratisurit s'u dorzonin pa rezistenc, gjersa vriteshin q t gjith. Kshtu ndodhi me vllezrit: Mark e Shpend Vocrr Shala dhe Ded, Nik e Gjergj Gjon Vukli. Pastaj: Kol Nikci, Gjekot U. Nikci, Mus S. Hysenaj, Mehmet R. Hysenaj etj. Nj pakic e ktyre lufttarve arriti t emigroj jasht vendit, si p.sh. Avdi S. Hasangjekaj, bashk me Dem Ali-Pozharin. Disa nga ata e gjetn vdekjen edhe

nga ortegjet e bors, duke krkuar stiehim prpara ndjekjeve t OZN-s, sic ndodhi rasti me Mustaf H. Gjonbalaj dhe shokt e tij n Niqinat t Rugovs. N Rugov i likuiduan edhe Imer Maliqin-Bucaj e Sokol I. Shabaj... Por pati edhe t till q u dorzuan, dualn n gjyq e me pro-cese t montuara u dnuan me vdekje (Hasan Isufi-Kukaj, Arrnaut Rama, Malush Bajrami e Haxhi S. Novaj, Shaban A. Haxhaj, Emrush Lluka e t tjer), apo u dnuan me 10-20 vjet burg: "A po qe ky ta ka vra burrin - i pyeste gjykatsi shkinat, n gjyq. Kuptohet se ato u prgjigjeshin "po", edhepse s'ishte ashtu, se un e dijsha ken kam vrar, kshtu me ngarkuan me shum t pabame" - m thoshte Elez Hyseni-Balidemaj, q i vuajti plot 20 vjet burg. N kt mnyr, me fakte e pa takte, u dnuan dhe i mbajtn nga shum vjet burg edhe: Naso S. Hysenaj, Muj A Mustafaliaj, Sharo I. Mujaj, Shaqir Z. Bucaj, Zymer I. Bucaj, Uk D. Mekuli, Mehmet Mustafa, Zymer Haxhia dhe Zeqir Bajrami-Kukaj, Shaban S. Gjonbalaj, Zenel Mehmeti Ahmetaj, Sali H. Nikoci, Halil T. Hasangjekaj, Rrustem S. Rugova, Idriz S. Geliqi, Adem R. Hakaj, Hilmi Ferri, Huso Sh. Rexhepagaj, Sali Zh. Tahiraj, Ali F. Smajlaj, Ram F. Smajlaj, Cen A. Gjelaj, Halil U. Novaj, Smajl H. Shabaj, Idriz B. Gjelaj, Shaban U. Shabaj, Lek P. Lekaj, Haxhi Meta-Martini, Sadik R. Ahmetaj, Sherif M. Ahmetaj, Imer A. Ahmetaj, Hako Rexhepagaj, Juso H. Koja, Hamo Omeragaj, Sejd B. Radonciqi, Lui F. Kuci, Halit A. Mulaj, Adem Sh. Gjonbalaj, Adem Shabani-Leshnaja, Selim S. Lluka, Abedin Haxhimusaj, Braho Sharkinaj, Ibish C. Rugova, Hasan D. Hoti... Kshtu q nga dita e "clirimit" e deri m 1948, OZN-a i vrau dhe i likuidoi me qindra veta. "N nj list q qarkullonte n vitet e 60-ta n qarqet revolucionare t Kosovs del se kah fundi i lufts, kryesisht brigadat jugosllave dhe OZN-a i kan vrar rreth 47.300 shqiptare (...) n Plav e n Guci 800 ... (kur prmenden qytetet mendohet edhe n rrethin e tyre)". (7). Titoisti i prbetuar, Mustafa Memiqi, thot se jan vrar gjithsej 7 veta?! Duhet pyetur kt antar t athershm t Qeveris malazeze se a mos jan kta 7 veta q i di vetm ai? Ndrsa pr 793 t tjer q i kan vrar shokt e tij, si duket, ky s'ka marr vesh, ose s'ka pasur koh t'i numroj se ka qen i zn me pun t "Qeveris popullore" dhe gjyqit... Ndaj ktij populli t pambrojtur u b edhe nj diskriminim tjetr: T gjith partizant q u kthyen nga brigadat NG t Shqipris u paraqitn n Komandn e vendit n Guci ose Plav, ku i dorzonin edhe vrtetimet q i sollen me vete n t cilat ishte e shnuar koha e pjesmarrjes s tyre n LNG- Q t gjith kta t rinj pastaj, pa t drejt, Dobrashin Gjuricanini, i drgoi n shrbimin ushtarak me nga 2-3 vjet, me arsyetim se: "S'dijm ku na kan humbur vrtetimet tuaja?! Kush kundrshtonte e drgonin n burg dhe me procese t montuara e dnonin, duke e shpallur madje kriminel t lufts?! E gjith kjo bhej me paramendim t caktuar: - T mbetet sa m i vogel numri i pjesmarrsve n LNG nga kjo krahin. - T mos gzojn far beneficonesh t mundshme si pjes-marrs t lufts m von. - T thyhen moralisht e psikikisht ata, q me vullnet t madh dualn partizane, u

kthyen ngadhnjimytar nga lufta por, fatkeqsisht, t zhgnjyer thell. Vlen t prmendet se t gjtih kta ish partizane, n vitet e shtatdhjeta i sollen prsri nga Shqipria vrtetimet pr pjes-marrje n LNC, por shteti Jugosllav, shumics prej tyre, nuk ua pranoi stazhin e lufts pr pension, me motivacion se e kan kry-er shrbimin ushtarak pas clirimit?! Krahas krimeve gjat aksionit "pr spastrimin e vendit nga bandat balliste", organet e "Pushtetit popullor" e zbatonin edhe aksionin e rekuizimit (otkupit) q, po ashtu, prcillej me mjete represive gfar dinin ata. Kishte raste kur me fshes ua fshinin hambarin e drithit njerzve, duke i ln familjet shumantarshe n pik t dimrit pa fije buke. Mandej ua merrnin lopen, apo dhin e vetme, duke i ln pa qumsht me dhjetra fmij t vegjl etj. Dhe me plot t drejt mund t themi se rekuizimi ishte shndrruar n plackit-je t hapur t popullsis. "Pr jo plot 6 dit u konfiskuan dhe u rekuizuan n Plav prmbi 35000 kg. misr dhe u kalua n rrethin e Andrievics". Dihet se shum familje q patn ikur n prag t "clirimit" n Shqipri nuk patn besim t kthehen m n vend t vet. "Pushteti popullor" n shtpit e tyre i vendosi kolonistt malazeze, t cilt do t'i zn innstitucionet politike, administrative dhe kulturore n komun. Sjellja e kolonistve t rinj dhe kthimi i atyre t vjetrve (q patn shkuar gjat lufts) filloi kah fundi i vitit 1944 dhe fillimi i vitit 1945. Ardhja e tyre shkaktoi n popullsin shqiptare pak-naqsi, sepse tashme ishte e qart se po prsriten padrejtsit e paralufts. Kolonistt i zaptuan edhe ato toka t shqiptarve t cilt para lufts nga terrori i Karagjorgjeviqve patn emigruar n Shqipri e kur u kthyen pas lufts s'mundn ta rikthejn token e vet?! Kso rastesh pati sidomos n Martinaj, Grgar e gjetiu Si kolonistt, ashtu edhe banort sllav t fshatrave pr rreth Plavs u vrsuln npr shtpit e shqiptarve "n krkimin dhe gjet-jen e pasuris s dmtuar nga lufta"! Edhe nse vete e kishin shitur n treg ndonj bagti apo gjsend tjetr, tani ia merrnin shqiptarit duke e akuzuar se ia ka plackitur pr gka edhe e dnonin me burg. Dmth. bhej dislaiminimi i shqiptarve n cdo pikpamje. "... Ka ndodhur q n Plav t hyjn me kolona burra dhe gra, nga pjesa e djegur e ish rrethit t Andrievics, t cilt Uogaritnin se njsit partizane dhe pushteti i prkohshm popullor, n shen-j hakmarrjeje (...) do t'u lejojn t'ua marrin drithin e bagtin..." Malfretime dhe malverzime t mdha u kryen edhe gjat kolek-tivizimit t vendit. Pothuajse pjesa m e madhe e fondit t bag-tive u shkatrrua, por edhe mbar ekonomia fshatare, e cila edhe ashtu kishte qen e prapambetur. N kt koh ia behu edhe nj e keqe tjetr, Rezoluta e Informbyros (m 1948), kur t gjith ish pjesmarrsit e LA u shpalln stalinist dhe kush nuk arriti t emigroj n Shqipri, sig bri p.sh. Syl B. Ahmetaj, u drguan me vjet t tra n kampin famkeq t Goli Otokut. Kjo i ndodhi ushtarakut Rexhep Gali-Balidemaj, q u burgos n Zagreb ku ishte n shrbim, pastaj Omer Rexhepagajt, e shum t tjerve. Pas prishjes s marrdhnieve Jugosllavo-Shqiptare (pas Rezoluts s Byros

Informative), kur sllavo-komunistt e riven-dosn prsri murin e Berlinit prmes Shqipris, ktu u vun n lvizje srish getat kagake, prbr nga ata patriot t ksaj lcrahine, t cilt nuk iu dorzuan okupatorit t ri getniko-komu-nist Jugosllav, por edhe ata q ikn n Shqipri pas ksaj rezo-lute (1948) e m pare me t vermin qllim q ta bindin popullin q t mos i dorzohet pushtuesit, t mos i mashtroj doktrina e UDB-s (ish OZN-s) q pr moto kishte parollen romake: "prgaj e sundo", dmth. t mos spiunojn njri-tjetrin, t mos vriten n mes veti, t mos pranojn t shkojn si diverzant n Shqipri -veprime kto tejet t poshtra q i organizonte UDB-a pas vitit 1948. Pastaj, t mos hyjn n kooperativat fshatare, prmes t cilave bhej plagkitja e pasuris popullore nga ana e pushtetmbajtsve (psh. i vetmi kolonist malazez q gjendej ende n Vuthaj, n at koh - Raj Gariqi, ishte drejtor i kooperativs s fshatit, pa asnj dit shkoll?!) dhe t punojn n shlratrrimin e tyre, t mos lejojn mbylljen e shkollave shqipe n Mal t Zi) dhe t krkojn rihapjen e atyre q ishin mbyllur, t organizojn shkollimin masiv t shqiptarve, t mos lejojn shprnguljen e tyre nga kjo laahin, e sidomos at n Turqi, e shum e shum gjra t tjera. Kta lajmtar t liris, gjenin strehim dhe prkrahje te pjesa m madhe e popullsis s ksaj krahin. Strehim t sigurt gjenin n gdo koh, sidomos n shtpin e patriotit 60 vjegar: QUG (Jah) TAHIRTT, Dedushaj. ungu kishte nj tradit t lavdishme pr mbajtjen e kagakve q nga Jugosllavia e pare, dhe Lufta II Botrore. Organizonte tubimin e informatave, gazetave dhe kontaktet midis person-aliteteve t lvizjes. Njhersh i zbatonte me prpikri kshillat e musafirve t vet t shpesht. Ishte njri ndr fshatart e rral-l q kurr nuk u b antar i kooperativs dhe shpeshher u angazhua pr shkatrrirnin e saj, pr gka edhe ia prjashtuan nga PKJ nipat, pjesmarrs t LAC, Isufin, Ibrn dhe Brahimin. N forma t ndyshme, por shum t sigurta, Qugu i prite dhe i prcjellte kta lajmtar t liris, q sic thot n nj rast Dr. Mark Krasniqi: ishin opozita n mal, duke shtrir e zgjeruar rrjetin e jataqeve t tyre. M 18 korrik t vitit 1951, veterani kagak i ktyre anve, Haxhi Meta (Martini) Prelvukaj, i shoqruar nga Brahim Prelvukaj dhe Rexhep H. Balidemaj, n afrsi t tban-it t tij, e vrasin policin jugosllav, Nikoliq Millan, (me qllim po ia prmendim emrin, ngase propaganda jugosllave kt vrasje e eek n t gjitha "librat e veta t bardha e t verdha" me pretekst q shqiptart t'i paraqes si krirninel n faqe t bots, duke mos thn asgj se n g'mnyr mizore u hakmuar UDB-a pr vrasjen e tij?!) Lidhur me kt ngjarje, Brahim Smajli Prelvukaj m deklaroi n Tiran m 25 maj 1971, sa vijon: "Dy dit ishim asaj here t strehuar n Gerrl (prrue) n fund t livadhit t Cugut. Mngjezin e tret, isha n roje, e shokt flinin. Pa pritmas, nga kagubat dolen me pushk n dor dy polic dhe n pyetjen kush je ti aty, nuk u hamenda fare, sepse nuk kisha rrugdalje tjetr, por t shtij me automat kundr tyre, njri prej policve u vra kurse tjetri iku, n drejtim t tbanit t Cugut q s'ishte larg. Mujta me vra edhe at, por s'ishim ardh me vra njerz"?! Ndrkaq, polici q shptoi, tregon m von: "Ishim n roje vro-jtuese t

zakonshme, por me t vermen detyr q ta mbajm nn vrojtje t prhershme stanin dhe lvizjet e ugut me familje. At mngjez Cugu, i cili, si duket, na kishte hetuar, ra n fund t livadhit, e pastaj shkoi n drejtim t fshatit. Millani m tha se n Gerrl sht dikush, dhe u nis n at drejtim pr t pare pse ishte Cugu m pare aty? Un kundrshtova, por isha i detyru-ar t'i shkoj pas, mbasi ai ishte eprori im, dhe kshtu ram n kagak"! Pas ksaj ngjarje, brenda nj kohe t shkurtr nga t kater ant, vrshon ushtria dhe policia duke i rrethuar tbanet e Dedushajve. UDB-a Rankoviqiane i lidhi t gjith burrat q ndodheshin n Stanishte. Q nga ajo dit, autori i ktyre rreshtave, n moshn 3 vjecare, e msoi fjaln sllave: "NE BOJ SE" (mos u friko) t ciln e shqip-tonin ata polic t mallkuar e gjakatar gjat bastisjes derisa un qaja me dnes, i shtrnguar fort pr prehrin e nns. E mbaj n mend, si sot, kur e muarn tejen e re mbi buler dhe i lidhn babain dhe mixhn - Isufin. Mbeta duke qar dhe duke thirur: "O bab"!! Duke ecur rrugs, policia dhe t arrestuarit e takojn Gugun, i cili, posa i kishte dgjuar t shtnat, ishte nisur n drejtim t stanit, duke e parandier se digka kishte ndodhur. E lidhin edhe at dhe t gjith i drgojn n stacionin e policis, n Vuthaj. "E merrshim me mend se gka po u prgatitet - m thoshte kolegu i Isufit, msuesi Isa E. Ulaj, n Tiran, n maj t vitit 1971, pasi Isufit ia hoqn qesn (kuletn) dhe sahatin me qystek. Ndrsa Gugut, pa e pyetur asgj, n prezenen e shum fshatarve q na kishin tubuar aty, komandanti i policis - Drago Vugeliq nga Drezovica, ia shtrngoi duert me tel aq fort sa filloi t'i rrjedhi gjak nga lkura. Ather Cugu i tha: "Kshtu nuk bajn burrat, po nxirre alltin e vram he t p... n ta"!! Ndrsa Dragu iu prgjegj: "Bice vremena i za to (do t ket koh edhe pr at)"!? "Pasi i liruan t tjert, mua dhe Ibrn, kur praroi dielli, t lidhur s bashku, na nisn pr n Guci - thot Brahim Dedushaj. Kur ram te Krshi i Qos, na u urdhnua t ndalemi, tue e kqyr sahatin. Pasi pushuen t shtnat n Tshtrejt na Muen prsri. Kur na drguen n policin e Gucis na than: "ugu e Isufi deshtn t ikin, por i vrau ushtria"?! U habitm pse nuk na vran edhe neve?! Shifej se gdo gj ishte e prgatur q m pare. N kohn e caktuem kur ugu e Isufi duhej "t'ikin" ata na ndaln n rrug derisa i rahatuen"?! Pra n t njjtn dit, kur u vra polici, rrugs pr n Guci, n vendin e quajtur Tshtrejt, me qindra predha nga automatikt u hodhn mbi trupin e njom e t pafajshm t msuesit t pare pr zhdukjen e analfabetizmit n Vuthaj dhe ish korrierit partizan n Brigaden e 25 shqiptare, q muar pjes n luftrat prfundimtare kundr fashizmit deri n Vishegrad - ISUF Zymerit, DEDUSHAJ dhe axhs s tij 60 vjegar, UG TAHIRTT. T dy kta i varrosn n nj grop, t ciln pastaj e rrafshuan prtok dhe nuk dihej se ku jan varrosur fare. ka do t thot se jo vetm q ua moren jetn, por edhe vdek-jen, duke ua marr kshtu edhe t drejtn pr t pasur, s paku nj varr!? Kushrinjt e t vrarve, Ibra dhe Brahimi, i kaluan nga disa vjet n Goli Otok, ku

Ibra, posa doli nga burgu vdiq. Mbar familja Dedushaj u lecit. Ky izolim i saj vazhdoi deri n kohn e rnies s Rankoviqit. "Isufin e ugu - me thoshte n shtator t vitit 1990, n N.Y. (SHBA) bashkpuntori dhe miku i mir i Isyfit - Syl B. Ahmetaj - i vrau UDB-a, vetm se ishin patriot"!! Pra cetniko-komunistt jugosllave vepruan sipas shembullit t Hitlerit: pr nj serb t vrar i vran 4 shqiptare t pafajshm. Them t pafajshm, sepse dy prej tyre jan pushkatuar pa u qitur fare n gjyq, dhe pa u vrtetuar fajsia e tyre, ndrsa dy t tjer asnjher s'e kan pranuar fajsin e vet. Kt akt gjenocidi fashist, hegjemonistt serbo-malazez e kryen pr dy qllime: -Pr ta shfryr edhe njher mllefin e vet shovenist mbi shqiptart dhe pr t'i friksuar patriott e tjer q t mos t'u ofrojn stehim kagakve vendas, gj q s'ia arritn qllimit fare, sepse lvizja kacake vazhdoi dhe u zhvlua edhe m tepr gjat viteve t 50-ta dhe 60-ta t shek. XX. Kt e konfirmon m s miri bur-gosja e herpashershme e jatakve t tyre: Sali R. Ahmetaj, Avdi R. Rugova, Brahim H. Hasangjekaj, Zymer B. Prelvukaj, Binak A. Brucaj, etj. Pastaj vdekja misterioze e kaakut trim, Cuf Sokoli Gjonbalaj dhe vrasja e Rrustem Thait, si dhe burgosja dhe vdekja n burg e Hasan H. Selimaj, dhe Imer I. Thait etj. Rast identik pikrisht si ato q ndodhnin n Mbretrin e Karagjorgjeviqve sht edhe vrasja e Zymer Haxhis-Kukaj, t cilin, pasi i vuajti 12-13 vjet burg n Goli Otok, e nxorrn nga shtpia dhe e qitn afr kufirit ku edhe e vran gjoja se ka dashur t ik n Shqipri!? Edhe at e gjuajtn n nj grop, aty ku e vran, pa e ln familjen as ta shoh e lere m ta varrosin, prkundrazi e lecitn. Kur UDB-a e ndrmuarr aksionin famkeq pr mbledhjen e armve n Kosov, te shqiptart q mbetn nn Mal t Zi u ndrmuarr nj aksion tjetr, ai i mbylljes s shkollave shqipe. Pr 3-

Viktima t terrorit t UDB-s Rankoviqiane: UG (Jah) T. dhe ISUF Z. DEDUSHAJ 4 vjet me rradh s'punoi asnj shkoll shqipe n kt krahin, prvec asaj katrklasshe n Vuthaj, q sht pr t'u cuditur se si mbet edhe ajo pa u mbyllur?!

Me mbylljen e shkollave shqipe nj pjes e mir e msuesve u detyrua t emigroj n Shqipri, ose ra n burg sig ndodhi rasti me msuesin e pare shqiptar nga kjo trev - Isuf S. Balidemaj, q s'e dinte pse i kaloi 2-3 vjet n Goli Otok. Bashk me Isufin, kishte edhe t burgosur t tjer nga kjo trev. Nj pjes e madhe e rinis u detyrua ta kaloj kufirin pr ta vazhduar shkollimin n Shqipri - ku jan edhe sot? Shqiptart e ksaj krahin kurr s'do t'i harrojn torturat e UDB-ashve - Petar Gjokiq, Gjoko Gerbiq, Drago Vueliq, Mirko Drobnjak, Radoman Serdanoviq, Vojo Maziq, Millan Stevoviq, etj. N mesin e vers t vitit 1954, Mirko Drobnjak e rrethoi Stanishtn (bunin) e Qafs s Vizitorit - bjeshk e Marunajve dhe tr natn s'pushoi shtnia me automatik dhe hedhja e bom-bave. U tmerruan grat e fmijt, ndrsa bagtia merrnin malin. T nesrmn i tuboi t gjith njerzit q kishin qlluar aty, kryesisht, gra e pleq dhe i maltretonte si dinte zi e m zi, duke i pyetur se a keni dgjuar gj natn? Ata q pohonin, i mundonte duke i pyetur se kush ka shtir me arme? E ata q mohonin, i mundonte se pse po gnjenj?! Dhe m n fund t gjith i urdhroi q ta lshqjn sa m pare bjeshkn dhe t bijn n fshat, n pik t vers me bagti! Kurse pr t arsyetuar aksionin e vet fashist mbi popullatn e pambrqjtur, e burgosi fshatarin Lan C. Hasangjekaj. Pr t dnuar t njjtin publikisht, e tuboi krejt fshatin dhe krkoi nga t gjith q ta ngrisin doren pr ta dnuar e lecitur nga fshati. Madje u krcnua deri n at mas sa q u tha fshatarve se nse dikush ia qet emrin fmijs Lan do ta vras n vend!? Me gjith krcnimet e torturat, Drobnjaku nuk arriti t'i frik-soj t gjith q ta ngrisin doren. Bujku Shaban S. Hasangjekaj dhe intelektualt e fshat Rexhep Gali e Isuf Syla-Balidemaj, madje votuan kundr krkesave t UDB-ashit: Kta dy t fundit q votuan kundr Drobnjaku s'vonoi e i drgoi n Goli Otokun famkeq edhepse Lanin, pas torturave shtazarake, gjat hetue-sis e liroi gjyqi si t pafajshm. Fshatart m t pasur, por edhe t ndershm nuk i lejonin t dalin me bagti n bjeshk, gjoja si t paprshtatshm e t pasig-urt pr t iu afruar kufiritMe nga 1200 kokrra dele e disa krer lop i lenin t silleshin npr fshat tr veren, vetm e vetm t'i ligin shpirtrisht e t'i bjn vegla t vetat... Gjith kjo diktatur e ashpr partiake, policore dhe ushtarake e kishte vetm nj qllim: q shqiptarve t ua bnte jetn e padu-rueshme e t'i shprgulte nga kjo krahin. Ky sht konkludim m se i vrtet, sepse dihet se vete shefi i UDB-s Jugosllave, Aleksandr Rankoviqi ishte udhheqs i komisionit pr shprn-guljen e shqiptarve pr n Turqi dhe at madje q nga viti 1951 edhepse, zyrtarisht, figuron se komisioni sht formuar m 16 mars 1953. Prej ather, kur Tito e nnshkroi "Marrveshjen Xhentlmene" me Turqin q s'ishte gj tjetr vetm se vazhdi-mi i Konvents Turko-Jugosllave e vitit 1938 pr shprnguljen e mijra shqiptarve n shkretirat e Anadollit. E gjith kjo u b sipas Elaboratit famkeq t racistit - Vasa Cubrilloviq, aksion ky i studiuar dhe i montuar me kujdes pr pastrimin e Jugosllavis nga "nj element i padshiruar e i rrezikshm pr t" - mendo-het n shqiptare!? Burgosjet, mbytjet n burg, maltretimet, thirrja e njerzve n polici n pik t nats,

keqprdorimet e pozits, torturat dhe shantazhet s'kishin t ndalur. Nj malsore burrresh, gjat puns sime n terren, m rrfente: "Burrin ma kishin burgosur, kisha mbetur me 4-5 fmij t vegjl, pr gazep. Isha e re. Nji mbramje m zuri vonja n'oborr tue pjek do pekmez, se s'kisha me gka ua epi fmijve bukn. Fmijt mi kishte zan gjumi npr oborr. Pa prit e pa kujtue prej mas shpins m kapi nji udbash-spiun i cili duel nga kollomoqi. "Mos ba zhurm-m tha, kam ardh t flasim se a don me ta lshue burrin nga burgu"! Un isha e fuqishme, i dola nga dora dhe me prziesen tan pekmez t vale (t nxeht me qindra grad celsius RD.) ia mshova shpins. Ishte n kmish t bardh-prllonit. Gjmoi dhimbshm dhe u fut n kollomoq. Pr disa muej s'asht pa ma n katund ... ?!" T gjitha kto q u prmenden m lart, ndikuan q nj pjes e njerzve t'i lshqjn vatrat e veta e t ikin me gjith familjen e tyre n Shqipri si psh: Din S. Ulaj, e shoqja e Sherif Delis (Raza), Dedushaj, e cila iku me 5 fmij (m i vogli 2 yjeg), pasi i vdiq burri nga pasojat e rrahjes dhe t torturave t UDB-s por edhe n Turqi si psh.: Meko Rexha, Hasangjekaj, apo n Rrafsh t Dukagjinit: Zenel M. Ahmetaj, Man A. Dedushaj, Smajl e Islam B. Haxhaj, Qerim A. Vugetaj e shum t tjer. Nga presionet gjithfarsh t partis, UDB-s dhe t ushtris, vatrat e veta shekullore u detyruan t'i lshqjn edhe mbar fshatart e tri fshatrave shqiptare, fshatrave kreshnike Arzhanic, Pepaj dhe Nokshiq, popullsia e t cilave u vendos kryesisht n Rrafshin e Dukagjinit, por edhe m larg. N vitet e 60-ta, e sidomos pas Plenumit IV t Brioneve, pas rnies s A. Rankoviqit (1966) n kt krahin u rihapn shkol-lat shqipe, e n Hot e Vishnjev u hapn pr her t pare (q deri diku sht merite edhe e kryetarit t athershm t komuns -Hasan M. Vuetaj). Kah fundi i viteve t shtatdhjeta u hap edhe gjimnazi n gjuhn shqipe n Plav dhe kshtu u krijuan deri diku mundsit q edhe ky popull i shumvuajtur ta marr rrugn e civilizimit dhe prparimit, rrugn e shkollimit dhe ngritjes s vetdijes kombtare. Me dhjetra e qindra t rinj, t etshm pr dije e shkollim ua msyn shkollave t mesme n Pej, n Gjakov, n Prishtin, n Mitrovic e n Prizren. N saj t ndihms dhe prkrahjes vllazrore q treguan popullsia dhe profesort e ktyre qyteteve dhe t mbar Kosovs (populli i ksaj ane kur s'do ta harroj ndihmn e prof. Sali Lika, Mehmet Mulliqi e shum t tjerve nga Peja) pothuajse t gjith nxnsit e ksaj treve anitn t'i krye-jn kto shkolla dhe fakultetet m t ndryshme n Univerzitetin e Kosovs. Me dhjetra sish u promovuan edhe doktor t shkencave t ndryshme q i kontribuan me t madhe zhvillimit t shkencs, ekonomis, shndetsis dhe arsimit e kulturs kosovare si p.sh. Rexhep Qosja, Sherif Kuka, Ibrahim e Ali M. Ahmetaj, Isuf Dedushaj, Hahl Ahmetaj, Zyvdi Kandiqi, Jashar Rexhepagaj, Abedin Ferri e shum e shum t tjer. Kta intelektual t shumt, t profileve t ndryshme, edhepse s'patn mundsi t inkuadrohen e t kthehen t jetojn n vendlindje, prapseprap mbetn t lidhur me kt Icrahin e pr kt la-ahin si mishi me koeken. T shumta jan mbledhjet dhe tubimet e ndryshme ku kta ishin shum aktiv, krkonin q t emrtohen e dnohen xhe-latt e UDB-s Rankoviqiane, q kishin br krime n kohn e vet n kto an, t ndalohet regjistrimi i fmijve shqiptare me prapashtesn - VIQ, dmth. t ndalohet ckombtarizimi i tyre, t hapet gjimnazi

n Plav, t ndrpritet diskriminimi i shqiptarve me rastin e punsimit n t gjitha nivelet n mnyr q edhe ata t zn pun sipas prqindjes q u takon dhe sipas strukturs kombtare t popullsis. T ndrpritet plackitja e begative natyrore t ksaj krahin (sidomos e pyjeve) dhe t nxitet zhvillimi ekonomik i saj, etj. Posa u lejua prdorimi i flamurit kombtar shqiptar nga organet federative, t njjn e solli dhe e shpaloi edhe n kto gryka inteligjenca e re vendase, e udhhequr nga "Pipthi i Adem Demait" si e quan Xhafer Shatri, Binak Ulajn. Binaku u dnua n vitin 1974 n Prishtin me 5 vjet burg?! Por UDB-a posrankoviqiane e zbuloi patentin e ri si ta pengo-j kt shkollim dhe ngritje t hovshme t shqiptarve: Duke filluar q nga viti 1968 e nxiti shprnguljen e tyre jasht Jugosllavis, n fillim, n shtetet e Evrops Perndimore e pastaj prmes kanaleve t ndryshme e sidomos prmes "kanalit t Mexikos", n SHBA, i cili fatkeqsisht u ndihmua edhe nga disa shqiptare. Fmijve 14-15 vjecar, por edhe atyre t rritur, duke mos u krijuar kurrfar mundsie pr punsim dhe perspektive pr jetn n kt krahin, ua lshonin pasaportat dhe i prcjellnin n rrug t paktnim, nj pjes e mir e t cilve ngeli prgjithmon n tokat e huaja, ose u kthye e po kthehet n atdhe n arkivole. Kt pun t ndyr organet e pushtetit n Mal t Zi e bnin me paramendime t caktuara. -T ndalin hovin e shkollimit dhe t ngritjes s shqiptarve t ksaj ane, duke u bazuar n thnien fashizoide se: "Shqiptar i mir, apo i ndershm sht vetm shqiptari i pashkolluar"?! Por mbi t gjitha, qllim kryesor kishin dhe kan pastrimin e ktyre viseve nga elementi shqiptar. Gj q, fatkeqsisht, ia arritn mjaft qllimit. Sot npr vendbanimet e ksaj krahin kan mbetur fare pak t rinj. Ka vetm pleq e plaka. Shkollat shqipe n Vuthaj, Guci, Marnaj e Vishnjev jan para mbylljes, nga mungesa e nxnsve. N Vuthaj, fshat me 200 shtpi, n vitin 1990/91 kishte vetm 18 nxns!! Ndrsa shkolla shqipe n Hot sht me dyer t mbyllura q nga viti shkollor 1989/90, sepse nga 60-70 shtpi sa i kishte Hoti dikur, tani kan mbetur vetm 10 sosh. Pra lirisht mund t thuhet se at q nuk e arriti dot Avro Cemi (Cemoviqi) me vrasjen masive t banorve t ksaj louhine, at e bri UDB-a me an t pasaportave vrastare. Lidhur me shprnguljet nga kjo krahin Dom Ukgjini - prift n kishn e Dolit n nj rast shtonte:"... nga ky lokalitet prej vitit 1912 jan shprngulur 14000 shqiptare. Ata kan shkuar n Turqi, pjesn qendrore t Shqipris, kurse viteve t 60-ta dhe atyre t fundit n SHBA N SHBA sht edhe numri m i madh i tyre, i cili dita-dits po shkon drejt humbjes s gjuhs, tradits dhe kulturs, drejt asirnilimit (...) Isha n kish dhe u dshpro-va shum kur pash se msuesi u ligjronte fmijve n gjuhn angleze..."

Viti 1981, kur n Prishn dhe n tr Kosovn u bn demon-stratat revolucionare t studentve dhe t mass s gjer popullore, shnon fillimin, e m von, edhe kulmin e ndjekjes s shqiptarve edhe n kt krahin. Menjher pas demonstratave t atij viti e nisn lojn me flamurin ton kombtar, derisa e ndaluan krejtsisht prdorimin e tij?! N prill t vitit 1983, i burgosn dhjetra nxns t gjimnazit t Plavs, nga Vuthajt, Hoti, Jasenica e Martinajt, me motivacion se gjoja, t indoktrinuar nga ish arsimtarja e tyre, Ajshe R. Gjonbalaj (t ciln e patn pushuar vjet m pare nga puna n shkolln e Gucis, e q u dnua m von n Prishn me 13 vjet burg, bashk me t vllan - Beqirin) deshn ta ngrisin flamurin tani veg t ndaluar shqiptar pr festn e 1 Majit n Vuthaj. Se gjoja te ta u gjet lista e spiunve shqiptare dhe udhheqsve komunal q sht dashur t'i likuidojn me atentat pr shkak t ndalimit t ktij flamuri, etj. T gjith kta fmij t mitur i dnuan me burg t rnd: Sadri Ahmetajn, 5 vjet e gjasht muaj, Naim Selimajn 5 vjet, Tahir S. Prelvukajn 4,5 vjet, Burim U. Ahmetajn e Sadri Xh. Mehajn nga 3 vjet dhe Musa Selimajn 2 vjet. E burgosn dhe e dnuan me 5 vjet burg edhe profesorin Dem B. Ulaj, t cilin, posa e kreu burgun, e drguan ushtar pr ta burgosur prsri pasi t kthehet nga ushtria. Ksaj here bashk me dy vllezrit e tjer. Vllezrit e Dems, Hasanin e Naserin, pasiq ua shkatrru-an shndetin i lirojn, ndrsa Demn e shpallin "fajtor" dhe e dnojn me 6 vjet burg? Duhet theksuar se sundimi i gjat, m se 80 yjegar i serbo-malazezve, e sidomos futja e termit "mysliman" si komb (1971) ka ndikuar shum n dezorientirnin dhe

hutimin e nj pjese t popullsis s ksaj krahin, sidomos t asaj pjese q e ka hum-bur gjuhn amtare - shqipen nprmes martesave me femrat sllave! Ata n shkoll e kan msuar vetm historin malazeze, e nga pleqt e dijn se jan me origjin shqiptare - gka u tregon edhe plisi q e mbajn ende n kok, por edhe shum fjal shqipe q i prdorin n t folmen e prditshme, bashk me ato turke e sllave, si p.sh. puna e mbar, mbar pa?, pr t mir, t baft mir, katun (bune, stanishte), struga (shtruga), balega (balg, bagl), hira (hirra), shulina (shllina), bardoka (bardhoke), bar-rlla (kapele e br nga lkura e dels), balja (balusha emr dele, lop, etj), balosh (qenit, kalit etj.), vra? (kal i zi), balast (ka ose dhi me shenj n ball) etj. Kshtu q deri n janar t vitit 1989 s'dinin kah t'ia mbajn, deri sa "mitingasht" e Millosheviqit ia msyen Plavs me parul-la: "Musliman-i, dosli su vam cmi dani"! (Mysliman, u kan ardhur dit t zeza). Ather u bashkuan me vllezrit e vet t gjakut - shqiptart dhe iu kundrvun sulmit t getnikve. Tr ditn kordonet e polici mezi e shptuan prsritjen e Lufts s Nokshiqit. Ishte ky, sic e quajtn m von "Mitingu i mosunitetit" i 25 janarit 1989. Kur Plava, sikurse edhe Lublana m von, nuk lejoi t xhbyryleken Millosheviqt n t. Propaganda serbo-madhe u mundua t'i shpall fajtor vetm "myslimant" duke thn se shqiptart kan marr pjes me pakic, 7, 11 etj. Kur s'i piu uj ajo ndasi e shqiptarve n "mysliman" e "shqiptare", filloi t'i krkoj organizatort, duke i shpallur t gjith shqiptart irredentist, pa marr parasysh se gfar gjuhe flasin!? Udhheqsit e rinj t "Revolucionit antibyrokratik" n krye me getniko-komunistt Bullatoviq, t ndrsyer nga kryegetniku Millosheviq, prgatitn plane monstruoze pr t'ia "rikthyer" Malit t Zi e Jugosllavis kt krahin t prfshir nga "irredentizmi" - sig thonin ata... S pari i ndrruan t gjitha kuadrot udhheqse shqiptare-myslimane, duke i zvendsuar me ato serbo-malazeze. Krahas diferencimit t thukt nat e dit UDB-a krkonte me kmbngulje organizatort e mitingut t lartprmendur!? Gazeta "Rilindja" e dates 25.11.1989, f. 8, me titullin "Nuk sht zgjedhur enigma e Gucis" shkruante: "Shkrimet e disa mjeteve t informimit pr kinse qndrirnin e Azem Vllasit ne Guci (lexo: Vuthaj - R.D.) n komunn e Plavs, para mitingut t 25 janarit nuk u vrtetua, por as nuk u prgnjeshtruan n mbledhjen e sotme (24.11.1989 - R.D.) t tri dhomave t Kuvendit Komunal (...) por edhe m tej do t punohet (do t maltretohen shqiptart - RD.) rreth ndrigimit t ktij rasti (...) dhe nse sht e sakt se ka ardhur t dnohen rrept t gjith fajtort (dmth: mikpritsit - R.D.)". Duhet shtuar ktu se Azem Vllasi m von n nj intervist pr gazeta ka deklaruar se nuk din as se cila rrug t gon n Guci bile. Ishte kjo koha kur Azemi, sig dihet, - ishte n burg dhe mundoheshin t'ia mveshin edhe kt "mkat" atij dhe mikpritsve t imagjinuar... Faqet e gazetave t Beogradit e t Titogradit: "Duga", "Ilustrovana Politika", "Nini", "Pobjeda", "Omladinski list" etj. t botuara sidomos n vitet 1988-1990 jan plot e prplot t mbushura me insinuata t ndryshme ku akuzohen intelektualt

shqiptare t lindur n kt krahin: akademikt, letrart, artistt, mjekt, profesort, etj. sig jan: Esat e Hasan Mekuli, Rexhep e Isa Qosja, Abedin e Rexhep Ferri, Binak, Idriz e Shkurte Ulaj, Dr. Halil Ahmetaj, Dr. Isuf Dedushaj, Dr. Zyvdi Kandiqi, Rexh (Rexhep) Gjonbalaj, Zenun elaj, Ali e Mehmet Ahmetaj, Rexhep Gali-Balidemaj etj, etj. Gjoja se kta vinin herpashere ktu dhe e prhapnin irredentizmin e separatizmin shqiptar. Madje mundoheshin t'i akuzojn edhe si organizator t "mitingut t mosunitetit" e sipas tyre, duhet t ndalohej ardhja e ktyre njerzve n shtpit e veta t lindjes, ku i kishin prindrit e familjet - sepse jetojn e punojn n Kosov - "N djepin e irreden-tizmit shqiptar". Pra t shpalln t padshiruar pr kt mes...? N gazetn "Rilindja" t dates 15.06.1990, nn titullin "Pse u ndrpre mbledhja e kuvendit t komuns s Plavs" shkruante: "M 12 qershor duhej t mbahej mbledhja e Kuvendit t komuns s Plavs. Mirpo, pr shkak se nuk ishte siguruar informacioni prkats rreth shprthimit t paradokohshm n ndrtesn e SPB-s s Plavs (t ciln sig duket e kishin kurdisur vete pun-tort malazeze t SPB-s R.D.) delegatt mysliman e shqiptare nga Plava, Gucia e Vuthaj, braktisn mbledhjen (...) krkuan t jepeshin sqarime rreth shprthimit n ndrtesn e SDBs s Plavs q kishte ndodhur para nj muaji e gjysm dhe pr g'gj q ather maltretohen e thirren n milici pjestart e ktyre dy nacionaliteteve, ndonse nuk theksohet asnj arsye, vetm kta thirren e maltretohen". sth me rndsi t ceket ktu se autori i ktyre rreshtave, Naser H. Vugetaj po kto dit, pas botimit t ktij artikulli u burgos dhe u torturua disa muaj, e pastaj e larguan nga puna me gjith bashkshorten!