Anda di halaman 1dari 315

AH A P E T M A T L Y E S

2 0 0 9
Etkinlikler K i t a b

STANBUL BYKEHR BELEDYES


MAR VE EHRCLK DARE BAKANLII

KORUMA UYGULAMA VE DENETM MDRL

(KUDEB)

stanbul Bykehir Belediyesi Koruma Uygulama ve Denetim Mdrl

Bask
FSF Matbaaclk LTD. T. Firuzky Caddesi No:44 Avclar/ STANBUL Tel: 0212 690 89 89 Kitaptaki bildirilerin ieriinde kullanlan fotoraflar ile dier grsel malzemelerin telifi ve yazlarn ierii ile ilgili sorumluluk yazar(lar)a aittir. Bu kitabn tm yayn haklar BB KUDEBe aittir. Kaynak gsterilmeksizin ksmen veya tamamen alnt yaplamaz. Hibir yntemle kopya edilemez, oaltlamaz ve yaynlanamaz.

Sevgili Ahap Dostlar,


stanbul gibi bir ehirde yzyllarn, imparatorluklarn izlerinin srdrlmesine, tarihi ve kltrel mirasmzn korunmasna ve gelecek nesillere aktarlmasna byk nem veriyoruz. Yrttmz projeler bu nemin en byk gstergesidir. UNESCO Dnya Kltr Miras Alanlar iersinde yer alan Sleymaniye Cami ve evresi, Zeyrek Camii ve evresi alanlarndaki ahap sivil mimari rneklerimiz, 1950li yllarnda balayan gler sebebiyle hzla tahrip olmu ve ne yazk ki bu srete yaplan hatal onarmlar ve yaam koullarnn iyiletirilmesi adna yaplan yanl eklentiler tahribat hzlandrmtr. Ahap yaplardaki tahribatlarn nlenmesi, yaplacak onarmlarn kltr mirasna saygl, srdrlebilir koruma prensipleri erevesinde yrtlmesi iin yetimi, kalifiye ahap ustalarna olan ihtiyac dnerek KUDEB Mdrlmz bnyesinde Ahap Eitim Atlyesi kurulmutur. Ahap Eitim Atlyesinde ahap ustas adaylarna farkl srelerde ve ieriklerde verilen kurslar, niversitelerimizin destei, uzman mhendis ve mimarlarmz, ahapla yaayan yalanan ustalarmzn tecrbeleri ile ekillenmi ve yeni ahap ustalar yetitirilmitir. Ahap yaplarn korunmas adna atlan bu nemli admlar ile belediyelerimizin destei ve sahiplenmesiyle artarak devam edecektir. Atlye almalarnn paylald kitabn yararl olmasn temenni ediyor, hazrlanmasnda emei geenlere teekkr ediyorum.

Kadir TOPBA stanbul Bykehir Belediyesi Bakan

Ahap Eitim Atlyemiz,


KUDEBin Sleymaniye ve Zeyrekteki Ahap Eitim Atlyelerinde meslek lisesi, meslek yksek okullarnn ilgili blmlerindeki genlere, geleneksel ahap ustal, ahap yapm teknikleri ve ahap yaplarn korunmas adna verilen teorik ve uygulamal eitimler 2009 ylnda da devam etti. Ahap Eitim Atlyelerimiz vastasyla bata Sleymaniye olmak zere Zeyrek, Kadrga ve Sulukulede 62 tarihi ahap yapnn restorasyonu tamamlanm olup, 5 yapda onarm devam etmektedir. Yine Surii ve Eypteki ahap camilerimiz onarm programna dahil olup, 2010 ylnda 13 ahap caminin onarlmasnn bitirilmesi ngrlmektedir. Ahap Eitim Atlyelerimizde u ana kadar 360 kursiyer geleneksel ahap iiliini renmi ve sertifika almtr. Ahap Eitim Atlyesinin almalar Almanyadan Sudana, Rusyadan Endonezyaya kadar birok lkenin ilgisini ekti. Yaplan rnek uygulamalar UNESCOnun stanbul alma Raporunda geni bir ekilde yer ald ve takdir edildi. Atlye almalarmz, rnek almalar olarak gerek yurtiinde gerekse yurtdnda ilgi grmeye devam ediyor. Sizlere sunduumuz bu almada, Ahap Eitim Atlyesi 2009 yl eitim faaliyetlerinin zetini greceksiniz. Ayrca deerli akademisyenlerimiz, mimar ve mhendis meslektalarmz, tekniker, restoratr arkadalarmz ve ahap sektrnn katlmlar ile gerekleen 1. Ahap Yaplar Koruma Restorasyon ve Srdrlebilirlik Kriterleri Paneli ve 2. Ahap Yaplar Koruma Restorasyon ve Srdrlebilirlik Kriterleri Panellerine ait konumac metinlerini sizlerle paylamak istedik. Gr ve nerilerinizle almalarmza destek olacanz umuyor, sayglar sunuyorum. M. imek DENZ BB Koruma Uygulama ve Denetim Mdr

iindekiler

KUDEB AHAP ETM ATLYES ETM FAALYETLER AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS KUDEB UZMAN SEMNER 1 AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1
Y. Mimar M. imek Deniz- BB KUDEB Mdr

11 16 42 62 64

KUDEB Ahap Atlyelerinin almalar ve Uygulamalar


Prof. Dr. Ahmet Ersen-Y. Mimar Esra Kudde

Ahap Yaplarda Koruma ve Proje Metodolojisi


Do. Dr. Can Binan-YT

71

Ahap Yaplarn Restorasyonunda Yasal ereve ve ada Koruma Arasndaki likiler


Yrd. Do. Dr. Rabia zakn-Yrd. Do.Dr. Ayten Erdem-YT

97

Ahap Yaplarda Koruma lkeleri


Y.Mimar M. Nvit Bayar-ekl Vakf

106

Malatya stanbulluolu Kona Restorasyonu


Y. Mimar brahim Canbulat

124

Safranbolu: 4 Konak
Orman Endstri Yksek Mhendisi Demet Src

129

Zeyrekte Bir Basit Onarm


Mimar Seda ztek-Krat ztek-ztek Mimarlk

140

Baltalimannda Bir Yal Restorasyonu


Restoratr smail nel

141

Yeni Cami Hnkar Kasr Restorasyonunda Tayc Mee Dikmelerinde Yaanan Sorunlar
Y. Mimar Asuman Divan

146

Ahap Yap Restorasyonunda Uygulama Sorunlar


Kimyac Emine Erdomu-Senkron A..

150

Ahap Malzemenin rme Nedenleri ve Korunmas


Orman Mhendisi-Peyzaj Mimar N. Papatya Sekin

152

Ahap Malzeme Sorunlar ve nceleme Teknikleri


Do. Dr. Ahmet Gle-Ziraat Yksek Mhendisi Hayrettin Seluk

153

Sleymaniye Cami Ahap Kap ve Kepenklerinde Koruma


Prof. Dr. Ayil Yavuz-ODT

162

Ahap skelet Sistemi Kullanlan Yaplarda Duvar-Dolgu-Yzey

172

naat Yksek Mhendisi nal Ata-Mitek Trkiye Genel Mdr

iindekiler

Bir Rekonstrksiyon nerisi: leri Teknoloji Ahap Yapm Sistemleri


Y. Mimar Bar okcan-IIA Mimari Tasarm

173

Her Zaman Gncel Yap Malzemesi Ahabn Gnmz Mimarisindeki Yeri


Y. Mimar elik Erengezgin-aba Tasarm

177

Ahap ve Enerji Mimarl

182

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 2


hsan Sar - Sit Alanlar Alan Bakan

Alan Ynetimi Ynnden Korumann Yasal Ynleri


Y.Mimar Cem Eri - Tarihi evre Koruma Mdr

202

Yenileme Alanlarnda Koruma Yaklamlar ve Sleymaniye rnei


Aratrmac Tarihi Nejdet Sakaolu

210

stanbulda Ahap Kltr


Prof. Dr. Nurgn Erdin

217

Ahabn Biyolojik Zararllar


Y. Mimar rem Nardereli - Y.Mimar Alidost Erturul

225

Dnya Kltr Miras ve Otantiklik Kavram


Prof. Dr. Kutgn Eypgiller

233

Geleneksel Kastamonu Evleri ve Topraklar Kona Restorasyonu


Y.Mimar Alidost Erturul

249

Sleymaniyede 569 Ada 13 Parseldeki Ahap Evin Restorasyonunun Projelendirilmesi ve Uygulanmas


Y.Mimar Bar Han - Han Art Mimarlk

257

Ahap Yaplarda Proje Sorunlar


Y.Mimar Feyhan nkaya - m Mimarlk Ltd. ti.

274

Arnavutkyde Bir Ahap Yap Rekonstrksiyonu


Y. Mimar Jale Bekonakl - Milli Saraylar

286

Ahap Yaplarda Ortam Kontrol


Mhendis (T) Nuri AKGL - Y. Mimar Gney AKGL - Ahappen Ahap Pencere Ltd. ti.

292

Yeni Nesil Ahap Pencereler


Aa leri Endstri Mhendisi Engin Ejder - Aksio Boya Renk A..

299

Gnmzde Kullanlan Ahap Koruyucu Boyalar ve Doru Boya Uygulamalar

308

11
ETMLER BB-KUDEB

KUDEB AHAP ETM ATLYES ETM FAALYETLER


RENC- MEZUN- USTA ETMLER
KUDEB Ahap Eitim Atlyesi Bnyesinde ahap ustas yetitirilmesi amacyla, meslek liseleri, meslek yksek okullar ve ilgili niversitelerin mimarlk, aa ileri teknikerlii, restorasyon blm, renci ve mezunlarnn oluturduu kursiyer gruplara farkl sre ve ieriklerde eitimler verilmektedir. Yeni nesil ahap ustas adaylarna verilen bu eitimlerin dnda ahap ileri yaparak geimini salayan kalfa ve raklara ahap mimari ve restorasyon, onarm konularnda doru bilgilerin verilmesini amalayan iki gnlk eitimler de dzenlenmektedir. Ahap malzemenin tannmas, geleneksel ahap yapm sistemleri, ahap d cephe kaplamalar, furular, elibrndeler, silmeler vb. gibi ahap yap elemanlarnn retimi, ahap koruma, ahap onarm, at onarm, ahap ssleme sanatlar, ahap ileyen el aletlerinin kullanlmas, ahap kap, pencere doramas onarm, ahap karkas sistemler ve onarmlar, ahap profillerin yaplmas, eski eserdeki ahap elemanlarn kopyalanarak yeniden retilmesi gibi konularda uygulamal ve teorik eitimler alan kursiyerler Zeyrek, Sleymaniye mahallelerinde gerekletirilen basit onarmlar sayesinde sokak ve mahalle leindeki ahap yap antiyelerinde de uygulamal eitimlerini srdrmekteler. Eitimlerin teorik almalar stanbuldaki ilgili niversitelerimizden akademisyenlerinin destei, ahap restorasyonu konusunda alan mimarlarn deneyimlerini paylatklar sunumlarla srerken, ahap yap malzemeleri ve ahap ileme sektrlerinin temsilcileri de kursiyerlerle zaman zaman bir araya getirilmektedir. Yenilenebilir tek yap kayna olan ahabn dzgn ilenmesi, hnerli ellerde ekillenmesi, yap detaylarnn doru zmlenmesine katk salayacak ahap ustalarnn yetitirilmesi zellikle ahap yap stounun her geen gn azald stanbulda bir zorunluluk haline gelmitir. Ahap ustas adaylar ile yrtlen almalarn ksa zamanda olumlu sonular dourmas eitimlerin yerinde ve doru olduunun da gstergesidir. KUDEB Ahap Eitim Atlyesi, eitim faaliyetleri kapsamnda 2008-2009 yllar boyunca 300 kii geleneksel ahap yaplarn srdrlebilirlii kapsamnda verdiimiz eitimlere katlmtr. Eitimler srasnda seminerler ve sunumlar yapan kiiler arasnda, Prof. Dr. Zeynep Ahunbay, Prof. Dr. Cengiz Eruzun, Prof. Dr. Reha Gnay, Prof. Dr. Ouz Ceylan, Do. Dr. Sibel Onat Hattap, Do. Dr. Tuncer Dilik, Yrd. Do. Dr. Tlay obancaolu, Yrd. Do Dr. Adile Binnur Kra, Yrd. Do. Dr. Rabia zakn, r. Gr. Hseyin Kaya, r. Gr. Hlya Dkaya, Orman Endstri Yksek Mhendisi Demet Src, Hakan Milli, Sinan Aykut- Reis Makine A.. El Aletleri Eitim Uzman, Noyan Eser- Bosch San Tic A.. El Aletleri Eitim Uzman, Yksek Mimar Hatice Karakaya, Tekniker smail nen, Mimar lyas Terzi, Mimar Cafer Bozkurt, naat Yksek Mhendisi Onur nal- UPM Trkiye, Kndekar Mehmet Ali Tfeki, Yksek Mimar zcan Grsel, Yksek Mimar Kevork zkaragz, Yksek Mimar Gney Akgl, Mhendis Nuri Akgl, Kimyac- Ulusal Ahap Birlii Kurucu Bakan Emine Erdomu,

12
ETMLER BB-KUDEB

Mimar Azmi Delibalta, Mimar Serap Tima Koak, Mimar Krat ztek, Mimar Veysi Cengiz, Y. Mimar elik Erengezgin, Aa leri Endstri Mhendisi etin K-

kelebi, Aa leri Endstri Mhendisi Engin Ejder, Aa leri Endstri Mhendisi Mehmet Kocatrk, st Yzey lemleri Danman Cem Kanat sralanabilir.

13
ETMLER BB-KUDEB

UZMAN SEMNERLER
2009 yl ierisinde sektrde koruma, onarm, restorasyon konusunda alan mimar, mhendis meslektalarmza ynelik be adet uzman seminer dzenledik. Seminerlere toplam 78 kii katlmtr.

STANBUL KUDEB BRMLER TOPLANTILARI


KUDEBlerin kurulular, alma yntemleri, mevzuatlardaki eksikliklerin ve rnek almalarn paylald toplantlar dzenlenmektedir. Bu toplantlarla, stanbul ili snrlar ierisinde hizmet veren KUDEB birimlerinin biraraya gelip fikir alveriinde bulunmasna, ortak sorunlara ortak zmler retilmesine

zemin oluturulmaya allmaktadr. 1. stanbul KUDEB Birimleri toplants 16 Temmuz 2009 Perembe gn Tark Zafer Tunaya Kltr Merkezinde 75 kiinin katlm ile gerekleirken, 2. stanbul KUDEB Birimleri Toplants, 24 Aralk 2009 tarihinde KUDEB Sleymaniye Eitim Salonunda 65 kiinin katlm ile gereklemitir.

MAHALLERDEK OCUKLARA YNELK ETKNLKLER


Ahap Eitim Atlyelerinin bulunduu semtlerde yaayan ocuklara ahab sevdirmek amacyla dzenlenen etkinlikler, ocuklar ile ahap oyuncaklara oyunlar oynanyor.

16
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS 07-11 TEMMUZ 2009


GEZNN LK DURAI CUMALIKIZIK
UNESCO dnya tarihi miras listesine aday olan Cumalkzk, Trkiyenin ve dnyann nemli bir kltr mirasdr. Osmanl sivil mimarisinin en grkemli ky yerleimini gnmze ulatran Osmanllarn Bursada ilk yerletikleri blgelerden olan Cumalkzk, 180i halen kullanlan, bazlarnda ise koruma ve restorasyon almalarnn yapld toplam 270 ev ile Osmanl dnemi konut dokusunu gnmze tamaktadr. Bursa yaknlarnda kurulan Osmanl Beylii kuruluundan ksa zaman sonra blgeye hakim olmay baarm, 1326 ylnda Bursay, 1331 ylnda zniki fethederek yrede varln kesin olarak kabul ettirmitir. Bylece Osmanl halknn bu topraklara yerleerek kentler ve kyler oluturmas salanmtr. Cumalkzk vakf ky olarak kurulmutur ve bu zelliini yerleim dokusu konut mimarisi, yaam biimine yanstmtr. Uludan kuzeyindeki dik etekler ile vadilerin arasnda skp kalan yre kylerine bu konumlarndan dolay kzk ad verilmitir. Kylerin birbirlerinden ayrlmas iin de dereye yakn olanna Derekzk, Fidye verene Fidyekzk ve Kzk kylerinden topluca gidilerek cuma namaz klnan kye de Cumalkzk adlar verilmitir.

CUMALIKIZIK EVLER
Cumalkzk evleri genelde katldr; birbirine akraba olan ailelerin birlikte, tam bir ibirlii ve uyum iinde yaamlarn srdrd bilinmektedir.Evler yaplrken aile mahremiyetine son derece zen gsterilmitir. Evlerin d ksmlarn-

Cumalkzktan bir sokak

Cumalkzk sokaklar

17
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Cumalkzk Belediyesi onarm almalar hakknda bilgi alrken

18
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

da zemin ve birinci katlar ile avlular, sokak demesine uygun moloz ta ve ahap hatll duvarlarla rlmtr. st kat ahap tayc hm dolgu, st alaturka kiremitli krma atldr. Sokaktan ev iinin grlmesi mmkn deildir. Pencereler st katlarda kafesli veya cumbaldr. Cumalkzk evlerinde genelde iki trl plan uygulanmtr. Bunlardan birincisi etraf moloz talarla yksek ekilde rlm bir duvarla evrili d avludur. Buradan eve giri kapsna ve hayat ksmna geilir. Evin girii, bylece sokakla dorudan ilikili deildir, ikinci tip evlerde ise d avlu yoktur. Sokaktan kap yardm ile dorudan hayat ksmna girilir. D kap zerinde dikey konulan ahap hatllarla zgaralanm, camsz bir aydnlatma ve havalandrma boluu yer alr. Hayat blmnden i avluya, ahra, depolara ve merdivenlere geilir. Evlerin ana giri ka-

plar ift kanatldr. Genellikle ceviz aacndan yaplan bu kanatlar dvme demir kuaklar ve iri bal ivilerle balanmtr. Kap kulplar ve tokmak da dvme demirdendir. Kaplarn ift kanatl yapl elde edilen rnn ve tarm aralarnn kolaylkla ieriye tanmasn salamaya yneliktir. Gerek d avludan ve gerekse dorudan sokaktan girilen hayat ksm, st kat tayan salam ahap direklerle evirilidir. Zemini yass ve geni talarla delidir. Hayat blm Cumalkzk evlerinde en ok kullanlan mekndr. Elde edilen rnler burada geici olarak depolanr, ayrlr, bakm yaplr. Kestaneler dikenli klflarndan burada ayklanr. Dn dernekler burada yaplr. K aylarnda stmay salayacak malzeme de burada kendisine ayrlan blmde usta ellerce dzenli ekilde istiflenir. Hayat blmnn ykseklii fazla ise bir asma

Cumalkzk Belediyesi yetkilileri tarafndan yaplar hakknda bilgilendirme

19
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

kat yaplarak, burada uzun sre korunacak malzeme depolanr. Hayattan geilen i avludaki frnlarda ekmekler, brekler ve rekler piirilir. araphane denilen ahap teknelerde zmler sklr, kazanlarda pekmezler kaynatlr. amarlar burada ykanr ve kurutulur. Kkba hayvanlarn kmesi buradadr. Birok ilerin yapld zemin ksmnda, depolar, mutfak, tuvalet, ahr, kmes, ocak ve frn yer alr. Kat ykseklii az olan birinci kat, klk blmdr. Burada yatak odalar, oturma odalar, banyo ve ocak yer alr. kinci kat yazlk ksmdr. Burada da deiik tip sofalara sralanm odalar, eyvan, seki ve sedirler yer alr. st katta sokaa uzanan en zenli yer baodadr. Bu odalar ile hayat arasnda eyvanlar yer alr. Birinci ve ikinci katlardan hayata doru yaplan kmalarn zerine oturtulan kk odalar ayr zellik tar. Ev demeleri kiriler ve bunlarn zerine aklm kaplama tahtalar ile salanmtr. Evlerin snmas ocaklarla salanmtr. Bu ocaklarn son derece gzel ilenmi olanlar vardr. atnn zeri alaturka kiremitlerle kapldr. atlar genellikle drt meyilli, bazen iki meyillidir. Saaklar olduka da kktr. Cumalkzk evlerinde kullanlan yap malzemesi bata moloz ta olmak zere,

aa ve kerpitir. Duvarlarda badadi arasnda kerpi ve amur sva grlr. Evler sar, beyaz, mor ve mavi renklerle badana edilmitir. Genellikle ahap blmler boyasz braklmtr. Kyn kuzeyinde Deliay kysnda bugn defin yaplmayan Koca Mezarlkta kyn gemiini vurgulayan birok Osmanl devri mezar ta grlmektedir. Kydeki ahap revakl cami uzaktan dikkati eker. Burada grlen ahap direkler, balklar, kemerler ve kalem ileri son derece mkemmeldir. Cin Aral, dnyann en dar araldr. Yunan askerlerinin Bursay igali srasnda ky halknn ekiyalara ulamaarak ehrin kurtulmasn saladklar anlatlr. Gezi srasnda Cumalkzk Belediyesi tarafndan yaplan onarm, restorasyon almalar da ziyaret edilmitir.

GEZNN KNC DURAI FOA


Foa (Phokaia); on yerleimlerinin en nemlilerinden biriydi. Bugnk bat uygarlnn temelleri, .. 6. yzylda onyada atld. Dnemin onyas felsefe, mimarlk ve heykeltralkta nc oldu. Phokaial Telephanes (.. 5.yy) Pers saraylarn yaptlar ile donaym bir heykeltrat. Theodoros (.. 4.yy) nl bir mimard. .. 494 ylndaki Lade Deniz Savan yneten komutan Dionysos Phokaialyd. Bu komutan da ismini

Cin Aralndan gei

20
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

mitolojinin en byk kahramanlarndan arap Tanrs Dionysostan alyordu. Bugn Foann buca konumunda olan Yenifoay Cenevizliler kurdu ve buradaki ap madenini ilettiler.

Foa Evleri
Foadaki ilk yerleim M. VI. yzylda balam, Klasik, Helenistik, Pers egemenlii, Makedonya Krall, Roma ve Bizans dnemlerinden sonra XIII. yzylda aka Bey tarafndan Seluklu topraklarna katlmtr. Beylikler dneminde Saruhan Beylii ynetiminde kalan bu blgeyi Fatih Sultan Mehmet 1455te Osmanl topraklarna katmtr. Foa 1867de Manisa eyaletine balanm, 15 Mays 191911 Eyll 1922ye kadar Yunanllarn igali altnda kalm, 11 Eyll 1922de de Trkiye Cumhuriyeti tarafndan igalden kurtarlmtr. Bu dnemde yaplan sivil mimari rneklerinden bazlar gnmze kadar gelebilmitir. Foada Prof. Dr. mer zyiitin yapm olduu kazlarda Arkaik, Klasik, Helenistik ve Roma dnemlerine ait yerleimler ortaya karlmtr. Bunlarn arasnda MS. IV. yzyl sonu ile V. yzyl balarna tarihlenen Roma dnemine ait bir villann taban mozaikleri ortaya karlmtr. Gnmzde bu mozaik zmir Arkeoloji Mzesinde tehir edilmektedir. Bunun yan sra Roma dnemine ait eitli yaplarn temel kalntlar da ortaya karlmtr. Foada gnmze gelebilen sivil mimari rnekleri XIX. yzyln ikinci yarsna aittir. Osmanl dneminden gnmze gelebilen evler deniz kys ile arkasndaki yamalara kadar yaylmtr. Bunlar bitiik dzende veya tek ev olarak bahe ierisinde yaplm evlerdir. Ayrca Kule Evler diye tabir edilen evlere de rastlanmaktadr. Yredeki yerleim toplu durumda veya dank olarak yaplmlardr.

Bazlarnn ykseklikleri cephe geniliinden daha fazla olmasndan tr de Kule Ev olarak isimlendirilmilerdir. Bitiik dzende yaplan evler sokan iki yannda, karlkl olarak yaplmtr. Bu tr evlerde n baheler olmad gibi yaplar dorudan doruya sokaa almaktadrlar. Tek ev olarak isimlendirilen sivil mimari rnekleri ise geni bir bahe ortasnda yer almtr. Evlerde yap malzemesi olarak temellerde ta, st katlarda da hm kgir ve ahap kullanlmtr. Baz Rum evleri ise kgir ve ta yaplardr. Btn bu evlerin zerleri ahap at ile rtldr. Evlerin giri katlarnda mutfak, kiler ve depo gibi birimlere yer verilmitir. Buradaki bir talktan klan merdivenle de karnyark dzeninde, sofann evresinde odalar sralanmtr. Bu odalarn cepheye bakan ksmnda kmalara oturtulmu ahni ve balkonlar dikkati ekmektedir. lk bezemede ahaba geni yer verilmitir. Ayrca tavanlar, kaplar, yklk ve dolap kapaklar eitli motiflerle bezenmitir.

GEZNN NC DURAI RNCE


zmirin Seluk ilesine bal ve Seluka 8 km. mesafede tarihi mimarisi korunmay baarlm turistik bir kydr. zgn ad olan Krkncann efsanevi bir ada dalara vuran krk kiiye atfen verildii rivayet edilir. Rum telaffuzunda Kirkice, Kirkince ve nihayet irkince gibi biimler alan bu ad, Cumhuriyetin ilk yllarnda dnemin zmir Valisi Kazm Dirikin talimatyla irince eklinde resmiletirilmitir. irince, 19. yzylda, zellikle ihracata ynelik incir retimiyle nl, 1800 haneli bir Rum kasabasym. 1923te Trkiye-Yunanistan Nfus Mbadelesi sonucu Rumlarn ayrlmasyla Kavalann Mtiyan (Moustheni) ve Somokol (Do-

Demetrius Kilisesi

21
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

irince genel grnm

22
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

matia) kylerinden gelen mbadillerle iskn edilmitir. Kyn evvelce baclk, arap retimi ve zeytincilie dayal olan ekonomisi, bir ttn blgesinden gelen yeni sakinlerinin elinde bir sre sekteye uram, ancak son yllarda artan turistik nemine paralel olarak, bu sektrler yeniden gelimeye balamtr. 1950li yllarda 2000-3000 civarnda iken sonradan 700e kadar den ky nfusu, 1990l yllardan itibaren turizmin gelimesiyle birlikte tekrar ykseli eilimi iine girmitir. Kyde halen baz Rum evleri pansiyon olarak hizmet vermektedir.

iindeki Efes Antik Kentinin ilk kuruluu M..6000 yllarna, Neolitik Dneme (Cilal Ta Devri) kadar inmektedir. Son yllarda yaplan aratrmalar ve kazlarda Efes evresindeki hykler ve kalenin bulunduu Ayasuluk Tepesinde Tun alar ve Hititlere ait yerleimler saptanmtr. Hititler Dneminde kentin ad Apasastr.

GEZNN DRDNC DURAI EFES


Efes, kuruluu Cilal Ta Devri M.. 6000 yllarna dayanan, zmirin Seluk ilesinin 3 km uzanda bulunan antik kenttir.

Antik Efes: zmir ili Seluk ilesi snrlar

Helenistik Efes: M.. 1050 yllarnda Yunanistandan gelen gmenlerin de yaamaya balad liman kenti Efes, M.. 560 ylnda Artemis Tapna evresine tanmtr. Bugn gezilen Efes ise Byk skenderin generallerinden Lysimakhos tarafndan M.. 300 yllarnda kurulmutur. ehir Romadan zerk bir ekilde Apameia Kibotos ehri ile ortak para bastrmtr. Bu ehirler klasik dnemdeki Kk Asyada ok parlak yar zerk davHadrian Tapna

Traianus emesi

23
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Celcius Ktphanesi ve KUDEB teknik personeli

24
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

ranmaya balamlard. Lysimakhos, kenti Miletli Hippodamosun bulduu Izgara Plana gre yeniden kurar. Bu plana gre, kentteki btn cadde ve sokaklar birbirini dik olarak keser.

Roma Dnemi Efes: Helenistik ve Roma alarnda en grkemli dnemlerini yaayan Efes, Roma mparatoru Augustus zamannda, Asya Eyaletinin bakenti olmu ve nfusu o dnem (M.. 1.- 2. yzyl) 200.000 kiiyi amtr. Bu dnemde her yer mermerden yaplm antsal yaplarla donatlr. M.. 4.yzylda limann dolmasyla Efeste ticaret geriler. mparator Hadrian liman birka kez temizletir. Liman kuzeyden gelen Marnas ay ve Kk Menderes nehrinin getirdii alvyonlarla dolar. Efes denizden uzaklar. 7. yzylda Araplar bu kylara saldrr. Bizans dneminde tekrar yer deitiren ve ilk kez kurulduu Seluktaki Ayasuluk Tepesine gelen Efes, 1330 ylnda Trkler tarafndan alnr. Aydnoullarnn merkezi olan Ayasuluk, 16.yzyldan itibaren giderek klmeye balamtr. Gnmzde blgede, 30.000 nfuslu turistik Seluk ilesi bulunmaktadr. Hadrian Tapna: Efes ren yerinde, Hadrianus Tapna giriindeki frizde Efesin 3 bin yllk kurulu efsanesi u cmlelerle yer alr: Atina kral Kodrosun cesur olu Androklos, Egenin kar yakasn kefetmek ister. nce, Delfi kentindeki Apollon Tapnann kahinlerine danr. Kahinler ona, balk ve domuzun iaret ettii yerde bir kent kuracan syler. Androklos bu szlerin anlamn dnrken Egenin lacivert sularna yelken aar. Kaystros (Kk Menderes) Nehrinin azndaki krfeze geldiklerinde karaya kmaya karar verirler. Ate yakarak tuttuklar balklar piirirlerken allarn ara-

sndan kan bir yabandomuzu, bal kaparak kaar. te kehanet gereklemitir. Burada bir kent kurmaya karar verirler. Dou ile Bat arasnda balca kap durumunda olan Efes nemli bir liman kenti idi. Bu konumu Efesin ann en nemli politik ve ticaret merkezi olarak gelimesini ve Roma Devrinde Asya eyaletinin bakenti olmasn salamtr. Efes, antik adaki nemini yalnzca buna borlu deildir. Anadolunun eski ana tanraKybele geleneine dayal Artemis kltnn en byk tapna da Efeste yer alr. Efesteki Artemis Tapna dnyann yedi harikasndan biri olarak kabul edilir. M.. 6.yzylda bilim, sanat ve kltrde en n srada yer alan Efes, bilge Herakleitos, rya tabircisi Artemidoros, air Callinos ve Hipponaks, gramer bilgini Zenodotos, hekim Soranos ve Rufus gibi nl kiileri yetitirmitir. Efes, tarihi boyunca birok kez yer deitirdiinden kalntlar yaklak 8 kilometrelik geni bir alana yaylr. Ayasuluk Tepesi, Artemision, Efes ve Seluk olarak drt ana blgedeki harabeler ylda ortalama 1,5 milyon turist tarafndan ziyaret edilmektedir. Tmyle mermerden yaplm ilk kent olan Efesteki balca yaplar ve eserler aada aklanmtr

Artemis Tapna: Dnyann yedi harikasndan biridir. Antik dnyann mermerden ina edilmi ilk tapnadr. Bykl 130 x 68 metre ve n cephesi dier Artemis (Ana Tanra) tapnaklar gibi batya dnktr. Magnesia Kaps (st Kap) ve Dou Gymnasiumu: Efesin iki girii vardr.
Bunlardan biri kentin evresindeki sur duvarlarnn dou kaps olan, Meryemana Evi Yolu zerindeki Magnesia Kapsdr. Dou Gymnasiumu, Panayr Da etein-

25
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Nike heykeli

Celcius Ktphanesi ve genel grnt

deki Magnesia Kapsnn hemen yanndadr. Gymnasion, Roma ann okuludur.

Odeion: Efesin iki meclisli bir ynetimi vard. Bunlardan biri olan Danma Meclisi toplantlar zamannda zeri kapal olan bu yapda yaplm ve konserler verilmitir. 1.400 kiilik kapasiteye sahiptir. Bu nedenle yap Bouleterion olarak da adlandrlr.
Yukar Agora ve Bazilika: mparator Augustus tarafndan ina ettirilmi, resmi toplantlarn ve borsa ilemlerinin yapld yerdir. Odeionun nndedir.

yinde, teras zerinde mparator Domitianus adna Efesliler tarafndan yaptrlm byk bir tapnak ve altnda Efes yaztlar galerisi vardr. Douda Pollio emesi ve olaslkla hastane yaps, kuzeyinde cadde zerinde Memnius Ant yer alr.

Herakles Kaps: Roma a sonlarnda yaptrlm olan bu kap Kuretler Caddesini yaya yolu haline getirmitir. n cephesindeki Kuvvet Tanrs Herakles kabartmalar dolaysyla bu ismi almtr. Traianus emesi: Cadde zerindeki iki
katl antlardan biridir. Ortada duran mparator Trainusun heykelinin aya altnda grlen kre dnyay simgeler.

Prytaneion (Belediye Saray): Prytan, kentin belediye bakan gibi grev yapard. En byk grevi kaln stunlar bulunan bu yapnn iindeki kentin lmszln simgeleyen kent ateinin snmemesini salamakt. Prytan, Kent Tanras Hestia adna bu grevi stlenmiti. Salonun evresinde tanr ve imparator heykelleri sralanmt. Efes mzesindeki Artemis heykelleri burada bulunmu ve daha sonra mzeye getirilmitir. Yanndaki yaplar kentin resmi misafirlerine ayrlmt.

Yama Evler: Teraslar zerine ina edilmi olan ok katl evlerde kentin zenginleri oturuyordu. Peristilli ev tipinin en gzelleri olan bu evler modern evlerin konforunda idi. Duvarlar mermer kaplama ve fresklerle, taban ise mozaiklerle kapldr. Evlerin hepsinde kalorifer sistemi ve hamam bulunmaktadr. Hamam ve Umumi Tuvalet: Romallarn
en nemli sosyal yaplarndandr. Souk,

Domitianus Meydan: Meydann gne-

26
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

lk ve scak ksmlar vardr. Bizans dneminde tamir grmtr. Ortasnda havuz olan umumi tuvalet yaps, ayn zamanda toplanma yeri olarak da kullanlmtr.

Mermer Cadde: Ktphane meydanndan tiyatroya kadar uzanan caddedir. Agora: 110 x 110 metre boyutlarnda ortas ak, evresi portikler ve dkkanlarla evrili bir alandr. Agora, kentin ticari ve kltrel merkeziydi. Agora Mermer Caddenin balang noktasdr.

Oktagon: Kleopatrann kz kardeine ait


antsal bir mezardr.

Heroon: Efesin efsanevi kurucusu Androklos adna yaptrlm bir eme yapsdr. n ksm Bizans dneminde deitirilmitir. Celcius Ktphanesi: Roma dnemi yaplarnn en gzellerinden birisi olan yap hem ktphane, hem de mezar ant grevini stlenmitir. M.S.106 ylnda Efes valisi olan Celsus lnce, olu ktphaneyi babasnn adna mezar ant olarak yaptrmtr. Celsusun lahdi ktphanenin bat duvar altndadr. Cephesi 19701980 yllar arasnda restore edilmitir. Ktphanede kitap rulolar, duvarlardaki nilerde saklanyordu. Serapis Tapna: Efesin en ilgin yaplarndan biri olan Serapis Tapna, Celcius Ktphanesinin hemen arkasndadr. Antsal eme: Odeionun nndeki
meydan kentin Devlet Agoras (Yukar Agora)dr. Tam ortasnda Msr tanrlar tapna sis bulunuyordu. M.. 80 yllarnda Laecanus Bassus tarafndan yaptrlan Antsal eme, Devlet Agorasnn gneybat kesinde yer alr. Buradan Domitian Meydanna ve bu meydan etrafnda kmelenmi bulunan Pollio emesi, Domitian Tapna, Memmius Ant ve Herakles Kaps gibi yaplara ulalr.

Byk Tiyatro: Mermer Caddenin sonunda bulunan yap, 24.000 kiilik kapasiteyle antik dnyann en byk tiyatrosudur. ok ssl ve katl sahne binas tamamen yklmtr. Oturma basamaklar blmldr. Tiyatro, St. Pauln vaazlarna mekan olmutur. Tiyatro Gymnasiumu: Hem okul, hem
de hamam ilevine sahip byk yapnn avlu ksm aktadr. Burada tiyatroya ait mermer paralar restorasyon amacyla sralanmtr.

Liman Caddesi: Byk Tiyatrodan, bugn tamamen dolmu olan Antik Limana uzanan, iki yan stunlu ve mermer deli Liman Caddesi- Arcadiane Caddesi, Efesin en uzun caddesidir. 600 metre uzunluktaki cadde zerine kentin Hristiyanlk dneminde antlar yaplmtr. Her birinde havarilerden birinin heykeli olan drt stunlu Drt Havari Ant, caddenin hemen hemen ortasndadr. Liman Gymnasiumu ve Liman Hamam:
Liman Caddesinin sonundaki byk yaplar grubudur. Bir blm kazlmtr.

Mazeus Mithridates (Agora Gney) Kaps: Ktphaneden nce, mparator Augustus zamannda ina edilmitir. Kapdan Ticaret Agorasna (Aa Agora) geilir.

Saray Yaps, Stadyum Caddesi, Stadyum ve Gymnasium: Bizans saray ve caddenin


bir blm restore edilmitir. At nal biimindeki Stadyum, antik devirde sportif oyunlarn ve yarmalarn yapld yerdir. Ge Roma dneminde gladyatr oyun-

27
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

lar da yaplmtr. Stadyumun yanndaki Vedius Gymnasiumu ise hamam-okul kompleksidir. Vedius Gymnasiumu kentin kuzey ucunda, Bizans dnemi surlarnn hemen yannda yer almaktadr.

GEZNN BENC DURAI BRG


Birgi zmirin demi ilesine bal 5000 nfuslu bir beldedir. Aydnoullar Beyliine bakentlik yapmtr. Zamann yredeki en byk ehirlerindendir. Ka-

Birgi Belediye Bakan Cumhur ener ve KUDEB Teknik Personeli

Aydnolu Mehmet Bey Camiinin Kndekari teknii ile yaplm minberi

akraa Kona

28
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Birgi Evleri

akraa Kona -stanbul Odas

29
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Aydnolu Mehmet Bey Camii ana giri kaps

30
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

sabada, mam Birgivi Trbesi, akraa Kona, Aydnolu Mehmet Bey Camii birok kale ve hamam yknts gibi eserler mevcuttur. Aydnolu Mehmet Bey Camii, Ege blgesinin en eski camilerindendir ve minberi ve hutbe kaps ve pencere kanatlar birer aheserdir.

GEZNN ALTINCI DURAI KULA Kula Evleri


Kula Evleri 18.yy Osmanl mparatorluu himayesindeki hemen her blgede karmza kan ve Trk evi olarak tabir edilen ahap evlerdir. Gerek plan, kurulu ve gerekse ahap, al ve kalem ii gibi zengin sistemleriyle bu dnem Osmanl Sanatnn baarl rnekleridir. 19. yy.da devam eden yap tipiyle Kula tipik bir Osmanl kent dokusuna sahiptir. Kula evleri, genellikle iki katl olup, ahap olarak yaplmlardr. st katlar sokaa doru kntl olup, kiremitle rtl atlar bir saak ile biter. Bu saaklarn alt

ksmnda sslemeler vardr. Pencereler ahap kepenklidir, i ksm avlu ya da bahe ile bir btn olup gnlk yaam biimi ile uyumlu bir yapdadr. Tarihi Kula Evleri kerpi dolgulu zemin kat genellikle ta, tayc sistemi aa yap teknii ile ina edilmitir. Alt katlar genellikle penceresiz ya da az pencerelidir. Evlerde ba ve kk odalar vardr. Bu odalarda ahap ilemeli davlumbazlar bulunmaktadr. Tavanlar ilemelidir. Oda kaplarnda hayata bakan d kaplar ok paral ve ilemelidir. Kula Evlerinin hepsinde bir avlu yer alr. Avlu en az 3 m. ykseklikte bir duvar ile evrelenmitir. 18.yy. ile 19.yy. ilk yarsndaki rneklerde eve giri ounlukla avludaki ift kanatl ahap bir kap ile salanr. Kula Evleri genellikle iki katldr. Zemin katta ahr, kiler, mutfak gibi meknlar yer alr. Frn ve tuvalet ounlukla avlunun bir kesindedir. Sofal evlerde tuvalet evin iine alnmtr. Evin plan tipini belirleyen st katta gnlk yaamn geKula Sokaklar

31
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Kula Belediyesi yetkilileri ve KUDEB Teknik Personeli

tii oturma meknlar bulunur. Ak sofal evlerde genellikle st katn bir cephesi sokaa, bir cephesine avluya bakar. Hayatn sokaa bakan cephesi kapatlarak buraya ahap kafesli ya da parmaklkl pencereler yerletirilmitir. Avluya bakan yn baz evlerde ak, baz evlerde ise kapaldr. st kattaki odalardan bir veya ikisi baodadr. Bunlar daha zenle sslenmilerdir ve genellikle sokak tarafndadrlar. Trk evlerinde eitli amalara gre dzenlenen odalara rastlanmaz. Her oda yemek yeme oturma ve benzeri eylemleri karlar. Kula evlerindeki odalar muhtelif ekillerde kullanlmtr. Bununla birlikte ba oda genellikle misafirler iin ayrlmtr. Odalar, Trk Evi odalarnn btn zelliklerine sahiptir. 18.yy. ve 19.yy.n ilk yarsndaki rnekler dier merkezlerdeki Trk evlerinde grld genellikle seki st ve seki alt olmak zere iki blme ayrlmtr. Bu ayrmn hem kot fark ile hem de ahap parmaklk ve kemerlerle belirtilmitir.

Kula Evlerinde odalar hayata ve sokaa alan pencereleri sayesinde bol k alrlar. Hayata alan pencereler genellikle tanedir. st kattaki pencereler st srada duvarn i ve d yzn snrlayan al ebekeli tepe pencereleri vardr. Kula Evleri byk aile yapsna ve yaamn nemli blmn evde geiren kadna gre dzenlenmi, gnlk yaam, yazlar avluda, bahede ve hayatta; klar ise ara katta ya da ikinci katta geer. Bahede sebze-meyve yetitirilir. Dolaplar ilevlerine gre yklk, ubukluk, testilik, pekirlik, lambalk, tembel delii gibi adlarla anlr. Seki alt ynndeki yklklerin yanlarnda gzenek denilen kandil ie ve bunu gibi eya konulan bezemeli ahap gzler bulunur. Dolaplarn bazlar tavana kadar uzanr. Bazlarnn st korkuluklu asma kat biimindedir. Kula, eitli nedenlerle gnmze kadar bozulmadan gelebilmi bir ant kenttir. Yaplar mimari adan eski kent yerle-

32
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

memizin bozulmam tipik rnei tekil etmesi ve bu niteliklerin belge asndan deeri Kulaya Ant Kent zelliini kazandrmaktadr. Kula ve benzerlerinin korunmas kentsel yaam ve kltrel sreklilik ve rnek asndan nemi byktr. Yllardr o evrede oturmu, ald geleneksel yaamn srdrmekte olan Kula halk iinde Tarihi Kula kent dokusunu korunmas bir ihtiya haline gelmitir. Kula aslnda kale ii bir yerleimdir. nk bugn dahi kullanlan isimler Demircikap, Seferkap bu kany dorulamaktadr. Bugn iin kale kalntlar grnmyorsa da kalenin varl aktr. Bu nedenle de doku ok skktr. ehir merkezi ve ekirdekler dzlkte yer almaktadr. Evler ise ekirdek etrafnda mahalle birimler halinde grlmektedir. Sokaklarn ancak bir yk hayvannn geebilecei kadar dar oluu evlerin sokak kenarnda sralar halinde yer almas, meydan olmamas ve yer yer salk koullarna uymayan yerleme-

lerin bulunmas karakteristik bir kale ii dokusunu oluturmutur. Sokaklarn en ok 100m.den sonra kvrlma ve krlmas organik dokuyu yaratmtr. Kulada evler i ie gelecek ekilde sk bir doku grnmndedir. Hatta evlerin atlar sokaklar rtmtr. Kulada yaam, sokakla direkt ilikilidir. Her evin soka gren penceresi vardr. Bunun yannda bahenin varl da gzden uzak tutulmamaldr. 17.yya kadar maksimum genilemesini kale iinde ve dnda srdren ehir 17.yydan sonra Kuladan geen kervan yolunun nemini kaybetmesi nedeniyle, kale d genilemesi olmamtr. 17. ve 18.yyda byk baheli evler sonradan kardeler arasnda blnerek kld ve hatta bahelere yeni yaplarn yapld tespit edilmitir.

GEZNN YEDNC DURAI ODUNPAZARI


Odunpazar Evleri, Eskiehirin ilk yerleim yerini oluturan Odunpazar semtindeki Osmanl Dneminden kalma tarihi
Belediye Yetkilileri ve KUDEB Teknik Personeli

33
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

evlerdir. Safranbolu, Beypazar, Gynk gibi yerlerdeki mimari zellik ve motifleri tarlar. Eskiehirin Odunpazar semti kentin gney kesimindeki tepelerin zerine kurulmutur. Bademlik denilen blgeye uzanr. Bir rivayete gre Eskiehire

Odunpazarndan belediye tarafndan restore edilmi bir sokan genel grnm

yerlemeyi dnen ilk halk Odunpazar ve imdiki Porsuk aynn olduu blgeye birer koyun cieri asar. Hangisi ok dayanrsa oray yerleim blgesi seeceklerdir. Odunpazarna aslan cier daha ge bozulur ve ilk yerleim burada oluur. Osmanl rneklerini koruyan kent, kvrml yollar, kmaz sokaklar, ahap sslemeli bitiik dzenli, cumbal evleri ile rf, adet ve geleneklerini koruyarak bir btn olarak gnmze kadar gelmitir. Odunpazar konutlar genelde iki tip olarak yaplanmtr. lk tip konutlarn girileri sokaktan, baheleri arkadadr. kinci tip konutlar ise baheler nde, konutlar bahe iinde olacak ekilde; 1, 2 veya 3 katl olarak yaplmlardr. Konutlar genelde bir sofa ve etrafndaki odalardan olumaktadr. ok katl konutlarda zemin kat, mutfak, depo gibi servis hizmetlerine ayrlm olup, yaam st katta srmektedir. Konutlarn n cephelerindeki iki tarafa pencereli ke odas, daha byk ve nemlidir. Odunpazar Meydanna bakan ve yoldan grnr bir blgede Eskiehir Bykehir Belediyesi tarafndan bir kltr merkezi projesi kapsamnda evler aslna uygun olarak restore edilmi ve bu kapsamda ilk olarak 1 Aralk 2007 tarihinde Eskiehir ada Cam Sanatlar Mzesi faaliyete gemitir.

GEZNN SEKZNC DURAI TARAKLI


Gezinin sekizinci dura, koruma altna alnm 80i aan yaps ile Trk Mimarisinin gzel rnekleri ve tarakl ile tannan kent Tarakl. Taraklnn geleneksel el sanatlarndan olan taraklk gnmzde 80-90 yl ncesine kadar Tarakl arsnda 2-3 dkkanda yaplmaktaym. Tarak Mehmet ve Tarak Ahmet bu sanatn 80-90 yl ncesinin tannm ustalardr. Yrede

Lleta Mzesinden bir rnek

34
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Tarakl Sokaklar

akrlar Kona

35
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Gynk Saat Kulesi

36
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

tarak; imir, grgen, armut ve iyi cins ceviz aacndan yaplrm. imir aac beyaz renk, sert ve dayankl olduundan daha ok tercih edilmektedir. imir ayn zamanda tespihiler tarafndan tespih yapmnda da kullanlmaktadr. Tarakl Belediyesi tarafndan kurulan restorasyon atlyesi restorasyon almalarn srdryor. Kltr ve Turizm Bakanl katklaryla projelendirilen ve TOK kredisi ile restore edilen akraa Kona.

GEZNN DOKUZUNCU DURAI GYNK Gynk Evleri


Keba emeleri, eski, hafife yosunlam alaturka kiremitlerin dokusu, birbirinin zerinden ileriye bakan evler, yamalardan yararlanlarak kurulmu insancl boyutta bir yerleim yeri; ite Gynk ve Gynk Evleri... Anadolu da Trk yaaynn, yerleme kltrnn nemli rneklerini Gynkte grebilirsiniz. Gynk iin-

Gynkte KUDEB Teknik Personeli

den geen derelerin yamalarna kurulmu darack sokaklarda karnza kar bu gzel evler. lk Osmanl yaplarnn estetik, sade ve insana coku veren zellikleri var, Gynk evlerinde. Bu evler bir biri stnden ileriye bakmaya alan, zaman zaman % 40 bulan bir eim zerinde ve dar sokaklarn evresinde baheler ierisinde kurulmutur. Evler genellikle zemin kat zerine 1 veya 2 kattr. Yalar 100-150 yl bulan Gynk evlerinde giri kat depo ve kiler

olarak kullanlr. Ara katta gndelik kilerler, hizmeti odalar, mutfak, bayram gnlerinde len yemeklerinin piirildii ocakl frn evi yer alr. Zengin evlerinde frn evi bahenin ayr bir kesinde kurulmutur. Birinci katta ise geleneksel Trk evindeki bo oda ile br odalar bulunur ve gndelik yaam bu katta geer. Genellikle her odann oca, ykl, sedirleri, gusulhanesi vardr.

38
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Eve gelecek yeni gelin bu odada ksmen bamsz bir yaam srdrebilir ya da bir konuk bu tip bir odada rahat ettirici bir ekilde arlanabilir. Gynkteki bu evlerin scak i yapsn da yanstan en gzel rneini pencereler oluturur. Eski Gynk evlerinin pencereleri nce saylaryla ieriyi, darya yanstrlar pencere bir oda demektir. ayet pencere says daha ok ise ve pencereler darya tamsa ak sofal bir oda tipini dnebiliriz. Ayrca pencere etrafndaki kafesler, cumbalar scak grnm salayan ve da yansyan zellikleridir. Evlerin atlar genellikle krma at trnde olup, zerleri yerli kiremitlerle rtldr. Baz evlerin odalarnda, kap ve pencerelerindeki ahap ileme ve motifler grlmeye deer. Baz evlerin odalarnda, kap ve pencerelerindeki ahap ileme ve motifler grlmeye deer. Gynk Evleri arasnda, 1890 ylnda yaplan Hkmet Kona uyumlu bir ihtiam yanstr. Bugnlerde bu evler restore edilmekte ve turistik pansiyon olarak kullanlmaktadr. Gynkteki bu evler koruma altndadr. Gynk ilesi, sahip olduu bu sivil mimari nedeniyle Kentsel Sit Alan olarak ilan edilmitir. Gynk evleri Safranbolu evleri ile yaracak kadar gzeldir.

GEZNN ONUNCU DURAI BEYPAZARI EVLER


1800l yllardan gnmze ulaan mimari yaplar bugne dek 7 kez byk yangn geirmi. Yaklak 200 yllk olan bugnk evlerin byk blm aslna uygun olarak yeniden yaplm. Bu yapm aamalarnda Safranboludan getirilen ustalarn almas sonucunda Beypazar evlerinde Safranbolu evlerine benzerlikler olumu. Sarp araziye kurulan evler iin tarm arazisinin igal edilmemesi gz nne alnm.

Beypazarnda 400 adet restore edilerek yaama kazandrlm eski ev bulunurken toplam proje iin 3500 adet ev seilmi. Cumbal veya guganal (tavan arasndaki blmnn atdan ykselerek kmas) olarak anlan evlerin iinde oturanlardan maddi kar alnmazken, kendilerinden sadece oluk sular ve at onarmlar yapmalar istenmi. Taban ve zemin katlar tatan ina edilen Beypazar evleri 3 katl olup ikinci ve nc katlar aal zeme olarak yaplm. Birbirinin gne grmesini ve gr asn kapamasna dikkat edilerek ina edilen evlerin bir baka zellii de sert zemine oturtulan evlerin tabanlarna arazi iine oyularak yaplm 2X3 ve 3X3 ebatlarndaki mahzenler kazlm olmas. Bu mahzenler souk hava deposu ve yangnda kymetli eyalarn korunmas amacyla kullanlm. Eski ve yeni olmak zere ikili bir yerleim dzeni gsteren Beypazar engebeli bir yapya sahiptir. Eski kesim Ankarastanbul yolunun kuzeyinde, dalarn dik yamalarna ve vadilerine yerlemitir. Yerlemeye uygun olmayan balk veya dinozor srt grnmndeki kalker tepeler, eski konut dokusu iinden fkrarak grsel bir etki yaratr. Yeni gelien kesim ise eski stanbul yolunun gneyindeki dzlklerde ve batya doru karayolunun kenarnda yer almaktadr. ar ve geleneksel konutlardan oluan mahalleler, eski kesimdeki karakteristik yapy oluturur. Misafirperverlii, yerel dilleri, evleri, sundurmal basit kaplarla gei veren bahe duvarlar, kmaz sokaklar, Osmanl kaldrmlar ile Beypazar dardan gelen herkesin dikkatini ekmektedir. Geleneksel Trk kltrnde sosyal hayatn samimi bir ekilde gereklemesi, karlkl ilikilerin st dzeyde tutulmas

Beypazar genel grnm

Restore edilmi Beypazar Evleri

ve gerektiinde ihtiyalarn en ksa zamanda karlanmas dncesiyle i ie yerleim tarz benimsenmi ve bu eilim mimariye ve ehir planlarna yansmtr. Beypazar evlerinin birbirine yakn ve bitiik olmas kaplarn, pencerelerin, guganalarnn birbirine bakar ekilde dzenlenmesi bu sebeptendir. Dini ve kltrel sebeplerden dolay yerleim birimleri cami, medrese ve esme merkezli olarak kurulmutur. Eski yllarda Beypazarndaki mahalle emelerinde ve bitiiinde amarhanelerin de bulunduu sylenmektedir. Beypazar evleri genellikle katldr. Binann d yzn rten ahap pervazlar har sva ile svanmtr. Bu svaya amdolma denir. Evde zemin katlar ta, st kat-

lar ahap iskelet iine ahap veya kerpi dolgu sistemi ile yaplmtr. Evlerin plan yerel zelliklerle yorulmu geleneksel Trk evi plann yanstr. Byk evlerde ya da konaklarda zemin katnda tala bal hizmetkr blm de bulunur, zemin kat da ufak pencerelerle alr. Evlere giriler meyilli kesimlerde dorudan sokaktandr, baz kk bahesi olan evlerde ise ana giri ve bahe girii sokakla balantldr. Meyili az olan kesimlerde nce baheye, sonra eve ulalr ve ana cephe sokak ynndedir. Cephelerdeki kmalar sokaklara canllk kazandrmtr. Evlerin giriinde, hayatta genellikle demir kapl mahzenler bulunur. Bu mahzenlerde kymetli eyalar, yamaclardan ve yangnlardan korumak iin kullanlmtr.

41
AHAP ETM ATLYES TEKNK GEZS BB-KUDEB

Gelenee gre Beypazar halk dnyada yapacak bir eylerin kaldn vurgulamak iin st katlarn bir ksmn ya da tamamn iletmeden brakrlar. Buna ant denir. kma alt payandalar ahap kaplamalarla ekillendirilmitir. Cephelerdeki pencere ve kaplar yrede ayn zellikleri gsterirler. Pencereler dikdrtgen veya kemerli,

drtl veya altl blmeli, giyotin veya iki kanatldr. ou evde pencere pervaznn st gen bitirilmitir. Pencerelerde ahap ve demir korkuluklar yaygndr ancak cumba, kafes ve kepenk gibi elemanlar az olmakla beraber mevcuttur. Kaplar ift ya da tek kanatl st ahap kafeslidir. Bu kafesli aklk zemin kata hava ve k salar.

KUDEB UZMAN SEMNER


10 Haziran

2 0 0 9

43
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER1 BB-KUDEB

KUDEB UZMAN SEMNER 1


EHR PLANCISI LEVENT SIIRCI BB KUDEB

10 HAZRAN 2009 ARAMBA KUDEB ETM ATLYES-SLEYMANYE

stanbul Bykehir Belediyesi, KUDEB-Koruma Uygulama Denetim Mdrl, Ahap Eitim Atlyesi faaliyetleri kapsamnda 2009 yl iinde uzman seminerler ad ile toplamda be defa dzenleyeceimiz seminerimize ynetimimiz adna ho geldiniz. Olas aksaklklar ve gecikme iin hepinizden zr diliyorum. Seminer sonunda dier seminerlerimiz ve faaliyetlerimiz iin nerileriniz olursa deerlendirelim. KUDEB- Koruma Uygulama ve Denetim Mdrl, 11 Haziran 2005 tarih ve 5226 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasasnn 13. maddesine dayanarak stanbul Bykehir Bele-

diyesi Meclisi karar ile kurulmutur. Grevlerimiz; tanmaz kltr ve tabiat varlklarnda yaplacak olan tadilat ve tamirat uygulamalar ncesinde yapy incelemek ve yaplacak onarma ilikin koullarn belirlendii onarm n izin belgesini dzenlemek, yaplan onarm ve restorasyon almalarn denetlemektir. Benzer ekilde koruma amal imar planlarnn uygulanmasn denetlemek, tarihi meknlarn korunmas iin proje ve programlar yrtmek, koruma mevzuat dorultusunda tm sit alanlarnda bulunan yaplardaki imar mevzuatna aykr yaplarda devreye girerek bunlar dzenlemek ve onarmn eitli nedenlerle gerekletiremeyen mahallelilere teknik destek de grevlerimiz arasndadr. Grev ve yetkilerimiz konusunda bir

Onarm zin Belgesi Dzenlenmi Yap rnei Beyolu 38 Ada 14 Parsel

44
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

ok yasa var, detaylara girmeyeceim. Bizler, grev ve yetkilere biraz daha geni yorumlar katarak yrtmeye alyoruz nk kltr varlklarmzn hzla tahrip olmas, koruma alanlarnda srdrlebilir yntemlerin azl, kalifiye i gcnn yetersizlii artk zaman kaybetmeden bir eyler yapmay zorunlu klyor. KUDEBin yapt almalar; tadilat, onarm izinleri, restorasyon ve konservasyon laboratuvar faaliyetleri, Ahap Atlyesi faaliyetleri, Ta ve Metal Atlyesi faaliyetleri, proje paydal faaliyetleri, kurumsal ve teknik eitim faaliyetleri, eski eser envanter oluturma, stanbul eski eser saysal ariv ve otomasyon faaliyetleri, vakf igalleri ile mcadele gzlem ve denetim faaliyetleri, Miras Evi faaliyetleri, koruma bilincini artrc almalar eklinde zetlenebilir. Bu almalar 240 kiilik bir ekiple yrtyoruz. imdi, ncelikli konumuz ya da yasann bize ncelikli olarak destek olduu konu; grup karar alnm, tescili eski eserlerde ve bunlarn komuluundaki yaplarda tadilat tamirat izinlerinin verilmesi. Bu izinlerin verilmesinin tabii ki bir sebebi var. Prosedr, genel olarak mal sahibinin bizlere bavurarak evinde onarm yapmak istediini bildirmesi ile balyor. Yapya ait grup karar yoksa ilgili mevzuat dorultusunda gerekli yazmalar yaplarak grup karar Antlar Kurulundan alnr ve yerinde yaplan tespitte de yap, bakm onarm kapsamnda onarlacak ise teknik uygulama sorumlusu denetiminde onarm yaplmas iin onarm n izin belgesi dzenlenir. Daha sonra uygulama eitli aamalarda kontrol edilir. En sonunda eer izin belgemize gre onarlmsa onarma uygunluk belgesi dzenlenir.

Trkiyede ahap yaplarn onarm ve restorasyonu konusunda alan ahap ustalarnn yeterli sayda olmamas, zaman iinde edinilmi tecrbelerin ileriye aktarlamyor olmas ve yasal belirsizlikler uygulamalarn uzun yllar ertelenmesine veya onarmlarn yaplamamasna sebep olmutur. Gnmzde koruma kuramnn geldii aamada, srdrlebilir korunmay salayabilmek iin grnrde retilir malzemeyi karlayacak ve ayn zamanda retimin paylalmas, yaygnlatrlmasn salayacak bir eitim kurumunun olmas kltrel mirasmz yaatarak korumada nemli bir adm olacaktr. Koruma altnda ancak onarm yaplamad iin yklmak zere olan eski eserlerin tamirata ihtiya duyulan atlarnda ve dier sslemelerde yenilenmesinde ve onarmnn salanmasyla yaplarda yaam koullarnn hzla iyiletirilmesi ve barnma ihtiyacnn karlanmas hedeflenmelidir. Kentsel knt haline gelmi olan salk ve gvenlik sorunlar olan alanlar da salkl kentsel meknlar haline getirilerek yaam kaliteleri arttrlmakta gemiten devralnarak, gelecek kuaklarmza miras brakacamz tescilli mimarln korunmas iin toplumsal bilincin oluturulmas gerekmektedir. Bu yaklam dorultusunda Ahap Eitim Atlyesi faaliyetleri genel olarak Sleymaniyedeki ahap atlyemizde yaplan uygulamalar, retimler yaplarn ahap elemanlarnn onarmnda meslek lisesi, meslek yksek okulu ve niversitelerin ilgili blmlerindeki renci ve mezunlarna farkl srelerde hazrlanan eitim ve uygulama olana salamaktr. Ayrca ahap usta, kalfas olarak alan kiilere de ksa sreli teorik eitimlerle

45
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

Parmaklk Sokak Onarm ncesi

Parmaklk Sokak Onarm Sonras

46
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

koruma bilinci ve doru uygulama rnekleri gsterilmektedir. 2008 yl ierisinde toplam 250 kiiye ahap mimari rneklerinin onarlmas konusunda eitimler verilmitir. Bu eitimde genel olarak, ahap ve onunla ilgili detaylar, retilmesi, korunmas vb. gibi bilgilerdir, bu bilgiler verildikten sonra derslerin teorik uygulamalar atlyelerimizde yaplmakta ve bu uygulamalar dorultusunda elde edilen rnler yine blgedeki onarm kapsamnda deerlendirilecek yaplara uygulanmaktadr. Bu durumdaki 31 ahap yap deerlendirilmi, 21 adet yapnn cephe ve atlarnda onarmlar tamamlanmtr. Ahap Eitim Atlyesinde bir orman endstri yksek mhendisi, 23 ahap ustas, 2 adet boya ustas, 1 adet metal ustas almaktadr. Uygulamasn yaptmz ve tamamlanan yaplardan detaylar, Ahap Eitim Atlyesi Koordinatrmz Demet Src tarafndan anlatlacak. Zeyrek, Parmaklk Sokakta yaplan onarm almalar ile bir sokak silueti oluturulmas amalanmaktadr. Burada almalar sona ermek zere. KUDEB Ahap Eitim Atlyesi ustalarnn alt Sleymaniye 571 Ada 6 Parsel, 569 Ada 13 parsellerde restorasyon almas yrtlyor. Ahap Eitim Atlyesi olarak, sektrdeki uzman meslektalarmza, mimar, mhendis, restoratr ve dier ilgili meslek gruplarna, ahap ustalarna ve ile belediyelerinde grevli KUDEB personeline farkl seminer ve eitimler de dzenlenecek. Atlyemiz, 2009 yl faaliyetleri ierisinde resmi kurumlar, niversiteler, sivil toplum kurulular, zel sektr temsilcilerinden oluan bir platformda, ah-

ap yaplarn korunmasna ynelik almalar deerlendirip, tartacamz iki ahap paneli dzenleyeceiz. Mdrlmzn yrtt almalardan bir dieri de proje paydal, Tarihi Evler- emeler Onarm Program adn verdiimiz bu almada, stanbul 2010 Avrupa Bakenti Ajansna sunduumuz iki ayr proje kapsamnda tarihi evler ve emelerin onarm iin mali destek saland. Bu konuda protokoller imzaland. nmzdeki dnemde ihaleleri yaplarak 18 ayr ev ve emede onarmlar yaplacaktr. Mdrlmzn bir dier atlyesi de Ta ve Metal Eitim Atlyesi, u anda Ta ve Metal Eitim Atlyesinin binasnda bulunmaktayz. Bu atlyemiz de emeler ve trbelerde onarmlar yaplyor. Bugne kadar 16 adet bina hakknda inceleme yaplm, 6 adet yapda da onarm tamamlanmtr. Burada da yine meslek liselerinden, yksek okullardan, niversitelerden rencilerin, mezunlarn oluturduu eitli birimler ve piyasada alan eitli kalfa ve ustalara restorasyon gibi konularda eitimler veriliyor. 4 ta ustamz, 2 sva ustas, 2 restoratr, 2 arkeolog, 1 konservatr, 2 ini onarm ustas, 1 seramik ve cam ustas olmak zere 17 kii bu birimde almaktadr. Bu eitimlerde genel olarak rencilere, ta bozulma nedenleri ve temizlenmesi konularnda detayl bilgi verilmektedir. Talarn tannmas, ve uygulamal olarak retilmesi salanmaktadr. Bu kapsamda onarlan cephe, eme ve benzeri yaplarda ncelikle belgeleme almas, cephe temizlii ve onarm yaplr. emelerimiz yeniden su iilebilir hale getirilmektedir. Kurumumuzun bir dier birimi de

47
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar, har, sva ve ahap gibi malzeme analizleri yaplyor ve raporlanarak isteyen kurum, kurulua iletiliyor. Gnmze kadar 140 adet rapor dzenlenmitir. Bu raporlar iin ncelikle yap inceleniyor. Analizi yaplacak ahap, ta, har, sv, boyadan eitli rnekler alnyor. Malzemelerin analizi yaplarak deerlendiriliyor. Yapnn maruz kald hasarlar ve onarmlar tespit ediliyor. Malzeme bozulmalarnn nedenleri sonuta yapya mdahale yntemleri ve zne uygun olarak onarm, zne uygun onarm malzemeleri belirlenerek raporlanr. Gerek stanbul iinde, gerekse stanbul dndaki eski eserlerin malzeme analizleri laboratuvarmz tarafndan yaplyor. Dier bir birimimiz ise Proje Grubu, rlve, resttisyon ve restorasyon projeleri, ahap yap onarm metodolojisinin gelitirimleri gibi almalar yrtyor. stanbulun Anadolu Yakasnda yer alan ile lesi ile kylerindeki geleneksel yerleme ve mimari zelliklerini gnmze kadar tam zgn mimari eserlerin korunmas, yaatlmas ve kltr varl olarak tescile nerilmesi amacyla neri tescil dosyalar hazrlanmtr. Ayrca, atalca ilesinde de tescile neri eser arazi almas tamamlanm, sonu raporu ve yaplara ait fotoraf albmleri hazrlanmtr. zgn mimari detaylarn bozulmas, tarihi ve geleneksel doku ile uyumsuz yeni yaplar yaplmas bu almalara hz kazandrmaya neden olmutur. Koruma, uygulama, denetim grevlerinin ilerinin yrtlmesi iin, zamana ve mekna bal olmadan ortak veritabannda CBS (Corafi Bilgi Sistemi) zerine entegre edilmi Ynetim Bilgi

Sistemi-Dijital Ariv ve Karar Destek Sisteminin kurulaca, stanbul btnnde grevlerin etkin ve verimli ekilde ynetim-takip ve devamllnn salanaca, gerektiinde dier KUDEB Brolar ve Koruma Blge Kurullarnn da ortaklaa kullanabilecekleri bir otomasyon sistemi olup ilk aama tamamlanm ve 2. aamas devam etmektedir. 2. Aama da Koruma Blge Kurullarnn arivlerinde saysallatrma brolar oluturulmu olup 4. Blge ve Yenileme Alanlar Blge Kurullarnda almalar devam etmektedir. Mart 2009da 6 numaral KTVKB Kurulunda ve Haziran 2009da 1 numaral KTVKB Kurulunda ariv saysallatrma almas tamamlanmtr. Haziran 2009 itibariyle 5 numaral KTVKB Kurulunda ve Temmuz 2009 itibariyle 7 numaral KTVKB Kurulunda ariv saysallatrma almasna balanmtr. Gerek evraklar gerekse projeler saysallatrlarak veri tabanna alnyor. Bugne kadar bu arivlerden 10 binin stnde belge tarand. KUDEB arivinde de bir yandan tarama yaplyor. Saysallatrlyor, burada da yaklak 200 bin adet evrak taramas yapld. Taranan evraklar otomasyon sisteminde kullanlabilir hale getiriliyor. Tamamlandnda tm ilgili kullanclarn hizmetine sunulacak. Mdrlmzn grevlerinden biri de tescilli eserlerdeki igallerle mcadele. Bunlar gerek ant eserleri oluyor, gerek kendi parselinde de olsa yaplm bir takm eklentiler oluyor. Btn bu faaliyetlerimizle eitli medya olanaklarn kullanarak topluma ve ilgili kiilere ulamaya alyoruz. Bunlardan bir tanesi KUDEB brormz. Geen sene balarnda hem Trke hem

48
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

de ngilizce olarak basld. Ahap Eitim Atlyesi olarak, sizlere u anda CDleri datlan Geleneksel Ahap Yap Uygulamalar kitab basld. Koruma bilincini arttrmaya ynelik ve KUDEBin faaliyetlerinin de zetlendii tantm CDmiz ulusal kanallarda yaynlanmaya devam
ORMAN ENDSTR YKSEK MHENDS DEMET SRC KUDEB AHAP ETM ATLYES KOORDNATR

ediyor. nmzdeki dnemde de Restorasyon Konservasyon almalar Dergisi ve eitli kitaplarda baslarak yaynlanacaktr. Katldnz iin teekkr ederim. imdi de Ahap Eitim Atlyesi Koordinatr Demet Src sizlere ahap bir evin onarm servenini anlatacak Yapda yerinde yaplan incelemede yapnn bakm onarm izni asndan bir sorun oluturmad tespit edilmi ve KUDEB tarafndan bakm onarm izni verilen yapda onarma balanmtr. Yapda gerekleen n incelemede yapnn strktrel olarak bir sorununun olmadn, zgn mimari detaylarn yap zerinde ok az bozunmalarla da olsa kaldn tespit ettik, ardndan yapdan alnan detaylarla bir taraftan atlyede retime baladk bir taraftan da ana tayc sistemi daha yakndan grmek iin ksm ksm d cephede skmler balatld.

KUDEB Ahap Eitim Atlyesi faaliyetleri kapsamnda ahap ustalarmz ve gen nesil ahap usta adaylar ile birlikte onardmz ahap evin onarm servenine yeniden ho geldiniz. Fatih, Zeyrekte, 2418 Ada 22 Parselde bulunan 180 yllk bir gemie sahip olan ahap sivil mimarlk rneininin onarm ncesi fotorafn gryorsunuz.

Onarm ncesi n Cephe

49
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

D cephe kaplamalarnda yaplan ksmi skmlerin ardndan yine ayn cins ahap malzeme kullanlarak ayn kalnlk ve genilikte ahap d cephe kaplamalar ile tamamlamalar yapld D cephe kaplamalarn sktkten sonra ana karkasta mantar ve bcek tahribatna maruz kalan ahap elemanlarda nce pskrtme ve fra ile srme yntemi ile emprenye ilemi yapld. Ardndan da ksmi tamamlamalar, btnlemeler yapld. Kullanlan tm yeni ahap malzeme daldrma yntemi ile emprenye edildi. Sleymaniye ve Zeyrek mahallerinde yaptmz onarm almalarnda bu blgede kullanlan ahap malzemenin birka aa cinsi ile snrl olduunu syleyebiliriz. Ana tayc ve dier dey strktr elemanlarnn mee kerestesinden, deme kirilerinde am ve gknar, ana giri kaplar, bahe kaplarnda sedir, karaaa ve am kerestesinden, pencere doramalar, silmeler, ssleme elemanlarn da am, i meknlarda ise oda kaplarnda gknar, merdiven kpeteleri ve merdiven kaplamalarnn hlamur kerestesinden retildiini grdk. Bu bilgilere plak gzle yaptmz tehislerle sahip olduumuz gibi KUDEB Ahap Konservasyonu Laboratuvarnda yaplan mikroskopik analizlerle de desteklenmitir. Bu tamamlayc ek bilginin ardndan bakm onarm uygulamasn yaptmz ahap evimize yeniden dndmzde, daldrma yntemi ile emprenye ileminde kaldmz anmsyorumevet kullanlan tm ahap elemanlar son eklini aldktan sonra daldrma ilemine tabi tuttuk. Binada skmler yaptmzda d cephenin altnda kalan yap konstrksiyonunu oluturan ahap elemanlara

D cephe kaplamalarnn skm

D cephe kaplamalarn onarmlarnn tamamlan hali

da fra yoluyla srme ve pskrtme ile emprenye ilemi uyguladk. Bu yapnn giyotin pencerelerinde onarmlar yaptk. zellikle ahap denizliklerin neredeyse tamamn deitirdik. Yapnn sol cephesinde d cepheleri kaldrdmzda tahribatn n cepheye oranla daha fazla olduunu grdk srre asndan bizi en ok yoran cephe sol cepheydi. Yapnn zgn saak alt destekleri ok da bozulmamt, atlyemize getirdiimiz bir destei kopyalayarak hemen retimine baladk, birka tanesinde de onarmlar yaptk. Saak alt sslemelerinde de yeniden retimler ve onarmlar yaptk. Ahap yaplarda onarmlar yaparken ilk fark ettiiniz ahap malzemenin stnlkleri oluyor. Mesleim ahap oldu-

50
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

Mee payandann retimi

u iin ok byk aknlklar yaam deilim ama zaman zaman malzemeye olan hayranlm da artmyor deil. Ahap, kullanm yeri isteklerine uygun malzeme seilip, doru detaylandrlarak doru uyguladnda olaanst bir mhendislik malzemesidir. Yzyllar boyu bozulmadan ayakta kalan ahap yap rnekleri var, Bykadadaki Rum Yetimhanesi Binas, Anadoludaki en eski yap malzemesi olan M.. 800 yl olarak tarihlendirilen Gordion Kral Mezar bu rneklerden sadece ikisi Onardmz bu yapda da ahabn en byk dmannn rutubet olduunu gryoruz. Ahap yaplardaki genel sorun periyodik bakmlarn yaplmam olmas, bu yap rneinde de grld gibi yapnn sol cephesinde yaadmz sorunlarn temelinde de bu yatyor. zellikle

rzgarn ve kularn tahrip ettii yamur inilerindeki atlaklar zamanla byyor, dereler ve iniler paralanyor ve su dorudan atya ve/veya yapya akyor. Yapda onarmlar devam ederken ana giri kapsnn yerine geici bir kap taklarak, kap, atlyede onarlmaya baland. ncelikle kap zerinde yllarca st ste uygulanm yal boya tabakas s tabancas yardm skld, kapdan kalkan boya tabakas altnda bozulmadan duran ahap dokusu ortaya kt. Makroskopik olarak yaptmz tehiste ana giri kapsnn sedir kerestesinden retildiini grdk. Atlyemizde sedir kerestesi olmad iin alt kaytlardaki ok kk onarmlar yava bym am zodunundan aldmz kereste ile yaptk. Ahap yapda tm onarmlar tamamlandktan sonra boya iin hazrlklara

51
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

Saak alt konsollarnn montaj

balanyor, nce bir kat koruyucu astar boya uygulamas yapld, ardndan vida ve ivi balarn kapatmak iin parmak ucu ile kk macunlamalar yapld. Zmpara ileminin ardndan son kat boya uygulamasna geildi. Bu yapda ve dier onarmlarmzn tamamnda su bazl koruyucu ahap astar ve boya uygulamas yapyoruz. Yapdaki skmler sonrasnda d cephe kaplamalar ayn kesit ve ayn profille ayn cins ahap malzeme kullanlarak yeniden retildi ve eski kaplamalarn yanna akld. KUDEB Ahap Eitim Atlyesi kurulu amalarna da sadk kalarak ahap yaplarn srdrlebilirlik kriterleri kapsamnda geleneksel ahap yap iiliinin gelecek nesillere aktarlmasn uygulamalarmz ile de destekliyoruz. Yllar sonra yaplarda yaplmak istenen bir onarm, srasnda yapda inceleme yapan mimara ve ustaya ahap ustalna olan saygmz bir kez de iletmi olacaz.

Binann altnda bulunan eczane, bakkal ve terzi dkkanlar cephelerinde de kk bir ahap kaplama yaparak yapnn tamamnda bir grsel uyum yakalamaya altk. Dkkan cephelerinin kenarnda seramik kaplamalar vard, seramik kaplamalar sktk ve ahap giydirmeler uyguladk. Gerek ahap kapnn boya skm ilemimde gerekse dier d cephe, pencere onarmlarnn tamamnda atlyemizde kursiyerler de bire bir uygulama frsat bulmulardr. Bylece hem tescilli bir ahap sivil mimarlk rnei korunmu hem de yeni nesil ahap ustalarna uygulama yapacaklar doru detaylara bilgilere ulaacaklar alanlar almaktadr. Ahap Atlyemiz eitim uygulamalar kapsamnda bu ekilde Zeyrek, Sleymaniyede bakm onarm almalar yrtyor, ev sahiplerine teknik bilgi destei sunuyor. Bilgiler paylaldka hem onarmlar daha doru yaplyor hem de ahap ileyen gen nesil usta adaylar tanyarak, renerek meslek-

52
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

lerini sevmeye balyor. Ahap Eitim Atlyemizin sadece kursiyerleri deil zaman zaman ehir dndan hatta yurt dndan gelen ahap ustas, mimar misafirleri, ksa sreli rencileri de oluyor. uanda Kadrga ehsuvarbey Sokakta

onarm, atlye uygulamalar yapmak zere n hazrlklarmz sryor. Atlye eitimlerimiz 2010 yl ierisinde de devam edecek. Ahap mimarinin korunmas adna gidilmesi gereken ok uzun bir yolumuz var.

Beyehir Erefolu Camii-yapl 1298

53
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

PROF. DR. OUZ CEYLAN MMAR SNAN NVERSTES

Demet Src: Bugnk seminerimizin imdiki sunumunda Prof. Dr. Ouz Ceylan, Ayazaa Kasrlar Onarm almalar hakknda bir sunum yapacaktr. Hogeldiniz hocam...teekkr ederiz.. Ben teekkr ederim. Hepiniz ho geldiniz. Ayazaa Kasrlar, ili lesi Ayazaa Ky yaknnda, eski Haznedar iftlii arazisi zerindedir. Leventten Saryere giderken Maslakta Teknik niversitenin orada yeni yaplan alt geitten sola dnerseniz Ayazaa Kyne giden AyazaaCendere Yoluna sapm olursunuz. Ayazaa Kasrlar ierisinde Mimar Sarkis Balyan tarafndan yaplm, ikisi kagir biri ahap olan kk var. Ahap olan; inili Kk, dierleri Ayazaa Kasr ve Svari Kkdr. Ayazaa Kasrlar Onarm almalar, bir konsorsiyum almas eklinde yrtld. veren yani yaptran Eczacba Holdingin bir vakf olan stanbul Kltr Sanat Vakfyd. Yklenici BAYTUR firmasyd. Ben BAYTURun yani mteahhit firmann danmanln yaptm. KSVnin de danmanlar vard. Bir de bu iki grubu denetleyen AROG Uluslararas Mavirlik firmas vard. Onarm almalarnda, tm toplantlar bu grup almas eklinde yrttk. Onarm almalar, 1998-2000 yllar arasndadr, 1999 Marmara Depremini de bu binalarda yaadk, bu depremin sonularn da burada irdeleme ansmz oldu. imdi geliyoruz esas konumamzn arlk binasna inili Kke. ok ksa

bir metin okuyacam size... Bu bildiri I.Ulusal Yap Malzemesi Kongresi ve Sergisi kapsamnda 09.11.2002 tarihinde Sadettin kten hocamz ile birlikte sunulmutur. . imdi ben size ksa bir metin okuyacam inili Kkn tarihesi ve Serkis Balyan ile ilgili ilgin bir konu nk. Ge dnem geleneksel Osmanl Kk mimarisinin ahap karkas olarak ina edilmi nadir rneklerinden birini oluturan inili Kk; Ayazaa Ky yaknlarnda eski Haznedar iftlii olarak bilinen arazide yer almaktadr. Deiik dnemlerde olumsuz mimarilere maruz kalarak gnmze gelen inili Kk eitli kaynaklarda deiik adlar kullanlarak tanmlanmtr. inili Kk ad; i ve d meknlarda panolar eklinde tasarlanm olan iniler nedeniyle kullanlmaktadr. Gnmzde onarm yaplarak bir kltr merkezinin sergi hol olarak ilevlendirilen yapnn nnde byk bir havuz yer almaktadr. Havuzun kenar rhtml olarak dzenlenmi, kke uzak ve paralel olan drdnc kenarda ise ta bloklar yerletirilerek tores bir grnt salanmaya allmtr. Havuz evresinde yaplan amalar eklindeki kazlarda havuzun byk kenarna paralel tula kenarl su kanallar tespit edilmitir. Onarm almalarnn balangcnda yap elik karkas ve rt sistemiyle rtlerek konforlu bir alma ortam oluturulmu ayrca yap bu elik karkas sisteme aslarak tm yklerin rt tarafndan tanmas salanmtr. Yapnn arka cephesi nnde bulunan gnmzde suyu mevcut olmayan havuz tm tamir ve bakm nitelerinin iinde olutuu bir platform olarak deerlendirilmitir.

54
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

imdi size inili Kkn tarihi ile ilgili ok ksa bir bilgi vereceim. inili Kkn bulunduu arazinin II. Mahmud dneminden itibaren rabet grd ve zellikle padiahlarn bu blgeye sk sk gelerek avlandklar bilinmektedir. Hazine-i Hassaya ait olan bu arazide ilk yaplamann da bu tarihlerde balam olabilecei, arazide bulunan 1831 tarihli bir nian tandan anlalmaktadr. Gnmzdeki mevcut yap bu tarihlerde ina edilmi bir yapnn temelleri zerine Sultan Abdlaziz dneminde Ser Mimar Devlet olarak tannan Osmanl Devletinin son ba mimar Sarkis Balyan tarafndan ina edilmitir. Bu durumda inili Kkn yapm tarihi olarak 1860-1870 yllar verilebilir. Cumhuriyet dneminde svari okulunun denetimine verilen yap bir sre sonra 3. Kolordunun kullanmna gemi daha sonra bir sergi hol olarak ilevlenmesi amacyla stanbul Kltr ve Sanat Vakfna devredilmitir. inili Kkn onarm ve ilevlendirilmesi 1999-2000 yllar ierisinde Ayazaa Kasrlarnn onarm ile birlikte gerekletirilmitir. imdi size inili Kkn mimari zelliklerini ksaca anlatacam. Mimar Sarkis Balyann inili Kkn plan emasnda geleneksel Osmanl Kk Mimarisi geleneinin devam ettirdii grlr. inili Kk bir ana mekn ve onu destekleyen destek meknlar ile Sedat Hakk Eldemin oluturmu olduu kk tipolojisinde kkenini Edirne ve Topkap Saray, az odann oluturduu tek elemanl eklemli kk tipine referans vermektedir. Ahap karkas bir yapya sahip olan inili Kk, ortasnda fskiyeli havuzun yer ald salon, bu salonun gerisinde iki kk

mekn bu meknlarn zerini rten ve mzisyenlere ait olan bir galeri katndan yani musandradan olumaktadr. Giri meknnn sanda yer alan odalar ierisinde galeri katna kan bir merdiven bulunmaktadr. lgin bir konu; bodrum katnn varln hibir kaynakta kkn bodrum katnn varlna ilikin bir veri yoktu ama onarma baladmzda bodrum katnn varln tespit ettik ve daha sonra bu katn da kullanlmasn saladk. Sarkis Balyan inili Kk plan zmlemesinde salon ile kk mekn ayran i duvar bodrum katta nceden mevcut olan ve daha nde yer alan ta duvara tatmayp kendisinin ina etmi olduu iki almak ayaa tatmtr. Bu ok enteresan Sarkis Balyan kesinlikle eski bir yapnn temellerini kullanyor fakat yapnn i blme duvar kendi tasarmna uymad iin ayr iki almak ayak ina ediyor. Giri holnn her iki yannda yer alan iki kk mekn geildikten sonra gelinen salonun i kelerinde mermerden bir sersefil kahve oca bulunmaktadr. Salonun ortasnda fskiyeli bir havuz dikkat ekmektedir. Yapnn evre platformu deiik renkte yuvarlak dere talarnn desen oluturacak biimde dizilmesi ile elde edilen ve podima deme olarak adlandrlan bir cins kaplama ile oluturulmutur. inili Kkn plan zmlemesi Validebanda yer alan ve Sarkis Balyan tarafndan ayn tarihlerde ina edilen Abdlaziz Av Kknn plan zmlemesi ile ayndr. Validebandaki Kk ile inli Kk inanlmaz benzerlikler tayor. Cephe zellikleri; inili Kkn cephe mimarisinde ne kan zellikler daha

55
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

ok yaz aylarnda kullanld dnlen kkn cephelerinde glgelik alanlarn oluumunu hedefleyen deniz saaklarnn mevcudiyeti ve panolar eklinde kullanlan inilerin oluturduu renkli grntdr. Tm cephelerde tornada motiflendirilmi 48 adet ahap dikme ve zengin profili paraollar tarafndan tanan saak olaslkla kkn ina tarihinden ksa bir sre sonra sarkm ve saak ularnda ayn mimar tarafndan destek dikmeleri konmutur.

Fotorafta destek dikmelerini gryorsunuz. Onarm srasnda saaklarn altndaki muambalarn dorudan zerine oturmu dikmelerin saan yapmndan ksa bir sre sonra sarkmas sebebi ile konulduunu bize gsterdi. Saan sarkmamas mmkn deil Sarkis Balyann kurmu olduu makas sistemi son derece yanl ve saak mesafesi 4.20 cm, inanlmaz uzun, saak alt alan kkn planndan daha byk. Yapnn havalanmasn nlemek iin ok ilgin, Sarkis Balyan,biz her zaman yap arln dnerek tedbirleri alrz. Sarkis Balyan tam tersi yap havalanmasn diye tedbir alm yani yapy zemine balam, ok enteresan nk ok rzgrl bir blge, hafif bir bina havalanma ihtimali ok yksek. inili Kk cephe mimarisinde gl profillerle blnen byk yzey bir yzey ve bu yzeylerin aralarna yerletirilmi ini panolar ne kar. Saaa yakn blgede yer alan ve cephe yzeyinin st blm oluturan alanda sivri kenar formunda metal ve renkli caml tepe pencereleri ieren yzey bulunur. Bu blmede ayrca iki kapnn stlerinde yer alan gne, emse motifi dikkat eker. Cephenin orta blmnde pencere blmnn yer ald yzey bulunmaktadr. Pencere st blmlerinde ise ince profilli ve sivri kenar formunda tasarlanm neolatik formu anmsatan ahap talar mevcuttur. Alt yzeyimizin tamam ini panolar olarak tasarlanmtr. D cephe mimari kurgusu benzer dzende olmak zere i planda da tekrarlanmtr. uygulanmtr. Ana mekn oluturan salon tavan apraz tal renkli bir dzende oluturulmu, saak altnda muamba

56
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

zeri gemeli yldz motiflerinin ilendii kalemii desenlerle sslenmitir. ini panolarda ise ngiliz inilerinin kullanld, doadan alnan motiflerin, tomurcuk, iek, dal, yaprak gibi geometrik unsurlarla kaynatrld bir kurgunun mevcudiyeti grlmektedir. Size ilgin bir bilgi vereyim; inilerin imal edildii ngiliz firmasn bulduk, temasa getik. Ancak firma 1920lerde kapanm, bu firmann tm desen kalplarn farkl bir firma alm, bu yeni firmaya da ulatk ama inanlmaz yksek bir fiyat verdiler. Ayrca bize ilgin bir de bilgi verdi; kkn duvarlarnda kullanlan panolarn inilerinin 4.-5. snf deme inileri olduunu syledi. Sarkis Balyan, deme inilerini duvar panosu olarak kullanm. Yapsal zellikler; inili Kk, kagir bir bodrum kat zerinde ahap karkas sisteme sahiptir. Kagir blmn yer yer metal yamalar kullanlarak ahap karkas ksm ile baland grlmtr. Ahap dikmelerin arasnda yatay balant elemanlarnn kullanld tespit edilmi, mee, kestane gibi ahaplarn balta ile ekillendirilerek kullanld grlmtr. inili Kk uygulamasnda grlen ahap karkaslar zerine ini pano uyarlamas geleneksel ahap karkas mimarisinde sklkla rastlanan bir uygulama deildir. Bu yazy hazrlarken btn yal hocalarma sordum, Cahide Tamere, Hsrev Tayla hocalarma dantm. Birka yerde ahap karkas zerine ini uygulamas yapldn sylediler. Cahide Tamer Hanm, Alay Kknn bir duvarnda hatrladn syledi, de, Hsrev Tayla Hoca da sarayn hareminde bir duvarnda byle bir uygulamaya rastladn hatrlad. Hemen Hnkar Kasr aklnza geliyor,

Yeni Cami Hnkar Kasr kagir zeri ahaptr. Ahap karkas bir bnye zerinde ini pano uygulamas yok. Yap eitli boyutlarda, uygun olamayan onarmlar yaplarak gnmze gelmitir. Onarm detaylarn sistematik bir ekilde inceledik ve onarm ilke kararlarnn alnmasnda temel gre kararlar alnmas temel unsuru oluturmutur. Tarihi kesin olarak saptanamayan bir dnemde byk bir ihtimalle 50li yllarda, yapya adn veren tm ini panolarn skld grlmtr. Bu uygulama srasnda krlan veya kaybolan iniler, seramikler kullanlarak tamamlanm veya oluturulan al yzeyler zerine kalemii ile inilerin benzeri motifler uygulanmtr. imento esasl har uygulamas yapya nemli lde zarar vermi ve ahap karkas sisteminin hzla rmesine neden olmutur. Yapy ypratan bir dier uygulama ise zgn ahap ilemesinin ve kaplamasnn, sklerek yerine betonarme bir demenin uygulanmasdr. Ayrca yapnn baz blmleri rnein pencere denizliklerinin zgn detaylar yok etmitir. Onarmlar srasnda bizi en ok zorlayan konulardan biri zgn denizliklerin olmay oldu, Validebandaki kkten dnem analizleri alarak yeni denizlikler rettik. Onarm kararlarmz dorultusunda ykmn yaplmamas, zgnln olabildiince korunmas n grlmtr. Ayrca yapda eksik veya zgnln yitirmi olduu tespit edilen detaylarn dnem analizi yaplarak yeniden retilmesi iin gre varlmtr. ncelikle yapnn askya alnmas ve bir koruma atsnn oluturulmas hedeflenmi daha sonra ise yapya ileride zarar verecek tm eklerin yapdan uzaklatrlmas ilke ola-

57
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

rak kabul edilmitir. Bu erevede olmak zere tm ini panolarnn arka yzeylerinde uygulanan imento esasl har ve yapnn tm zeminini kaplayan betonarme deme ayklamaya tabi tutulmutur. inili Kk onarmnda ada malzeme kullanm ile ilgili ncelikle ortak bir fikir gelitirelim istedik. Yapnn statii ile ilgili baz hesaplamalar yaptk. Mademki saaklar sarkyor, elik tellerle gererek kaldrmaya alalm istedik fakat bu fikir ok rabet grmedi. Saadettih Hocamzn yapt hesaplamalar sonucunda yaz ve k mevsimleri aras bu saaklarn 20-25 cm esneyeceini syledi. Bu hesaplamalarn ardndan elik tel uygulamasndan vazgetik. Uygulama srasnda yapnn at karkas sistemi korundu ve yapya ilave bir ek sistem getirildi. imdi yle sylenebilinir yapya ek bir yk gelmedi mi? phesiz geldi. Bunun tedbirleri alnd. Bu almada mimari zellikleri ve onarm almalar hakknda bilgi verilen inili Kk tarihi ve zgn bir mimari olup, tanmaz bir kltr varldr. Dolaysyla bu yapnn restorasyonu aamasnda zellikle mimari elerin onarmnda zgnlnn korunmas konusunda hassasiyet gsterilmitir. at tayc sisteminde ise istenen performansn elde edilebilmesi iin ada malzeme kullanm gndeme gelmi ve almalar bu ynde gelitirilmitir. Byk konsol saaklarn ar kme yapmamas iin at sistemi radyal ahap makaslar ve bunlar birletiren elik bir kasnak olarak tasarlanmtr. Ancak bunlarn biimlendirilmesinde yenilenmesi ile zgn atnn ana elemanlarnn

ve i mekn ayakta tutan tavann olduu gibi korunmas hedeflenmi, zmler bu ynde gelitirilmitir. Teekkr ederim. Demet Src: Seminerimizin leden sonraki blmnde Jotun Boya
A..den st Yzey lemleri Danman Cem Kanat, Ahap Koruma ve Ko-

ruyucu Kimyasal Maddeler hakknda bir sunum yapacak. Cem Kanat: Hepinize Merhaba Jotun firmasn tanmayanlar iin ksa bir aklama yapaym; Jotun, 1936 ylnda Norvete kurulmu, irket 1987 ylndan beri Trkiyede faaliyet gsteriyor. Ahap koruyucu kimyasal maddeler ve dekoratif boylar konusundaki faaliyetine 1998de balad. Jotun, dnyann en byk boya reticilerinden biri, kurulduu lkenin bir skandinav lkesi olmas yani yaplarn %60nn ahap olmas firmann ahap koruma rnlerinde ok byk tecrbeye sahip olmasn salamtr. Bugn sizlere ahap malzemenin kullanm srasnda yaanan rmeler ve koruma sistemleri hakknda bir sunum yapacam. Yzey problemleri nelerdir? Boya ncesi ve boya sonras yaanan problemler nelerdir? Problemlerin zmnde nasl bir yol izlenmeli? imdi hep beraber bakalm

AHABA ETK EDEN FAKTRLER


Ahap yaayan bir malzeme ve ahab ham bir ekilde d hava koullarna maruz braktmzda ultraviyole nlar, scaklk ve rutubet ahap malzemenin nce yzeyinde ardndan da ahabn yapsnda bozunmalara sebep olur. Gne ve rutubet ahabn yap talarndan biri olan lignini suda znr hale ge-

58
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

tiriyor ve bylece ahap dokusunda zayflama meydana geliyor. Dokudaki bu bozulmalar yzeyde erozyonlar eklinde grlr. Trnak testi olarak tabir edilen testte lif erozyonunun olup olmadn anlamak iin trnanz ile basit bir entik attnzda zayflam doku ahaptan ayrlr. Eer artlardaki olumsuzluklar devam ederse ahap yzeyi ierisinde de bozunmalar balar. Yapda kullanlan ahap malzemede grlen genel problemler; renkte deiim, ahabn deformasyonu ve yzeyde mantar oluumu olarak sralanrsa zm; ahap koruyucu malzemelerdir. Ahap koruyucu kimyasal malzemeler; yzeyi tamamen rten boyalar yani opak boyalar, yar effaf koruma sistemleri ve effaf koruma sistemleri olarak sralanabilir. Ahap koruyucu sistemlerin ierisinde reine, pigment, dolgu ve solvent katk maddeleri mevcuttur. Boyalar, reine, pigment, dolgu, solvent ve katklar ierirken, yar effaf ahap koruyucular ierisinde sadece dolgu maddesi bulunmaz. Verniklerde ise pigment ve dolgu maddesi bulunmamaktadr. Ahap yzeylerde maksimum korumay bu be malzemenin birleiminden oluan boya salamaktadr. Renkli ahap koruyucu diye tabir ettiimiz stain boyalar ve vernikler daha az koruma salarlar. Reine balayclarn; alkit, akrilik, epoksi, polirretan gibi farkl balayc tipleri vardr. Bu balayc tipleri malzemeye ismini verir. Pigmentler, farkl boyalar iin farkl kimyasal yaplara sahiptirler ve korozyona, UV nlarna kar koruma salayan tipleri olduu gibi sadece dekoratif amal kullanlanlar da vardr. Boya ierisine eklenen katk maddeleri ile mantar ve bceklere kar etkili hale gelir. Tm bu malzemeler toz eklinde oldu-

undan bir zc ierisinde kartrmak gerekir. Bu zc boyann solvent bazl veya su bazl olmasn belirler.

AHAP KORUYUCU MALZEMELERDE ARANAN BE ZELLK


1. Buhar geirgenlik 2. Suya dayanm 3. Esneklik 4. Nfuz Etme 5. Yapma eklinde sralanabilir. Ahap d cephe kaplamalarnda en sk rastlanan durum yllarca st ste boya uygulamas yaplmas ve bu uygulamalarda yanl boya tercihidir. Bu sebeple boya ncesinde yzey hazrl ok nemlidir. Yzeylerde kabarmalar ve rmeler mevcut olduunda boyann yzeyden uzaklatrlmas gerekmektedir. Uzaklatrma ilemi yakma, el ile veya mekanik zmparalam ile yaplabilir. Tercih edilen boyann da ahap malzeme iin zel olarak retilmi boyalar olmas gerekir. u anda stanbuldaki ahap yaplarn %90 alkid boya ile yani yal boya ile boyal, yal boyal sistemlerin buhar geirgenlii minimum dzeydedir ve yzeyde krlgan film tabakas olutururlar. Krlgan yap atlamalara sebep olurken bu atlaklarda ieri giren su dar atlamayacaktr. Ahap d cephe kaplamalar zerine buhar geirgenlii iyi olan boyalar uygulanrsa ahap yzeyinden ieri giren su ahap malzemede hapsolmadan dar atlabilecek, nefes almaya izin verecek ve bylece rme balamayacaktr. Ahap yzeylerde yaanan bir dier sorun da kt yzey hazrl ve kirli yzeye yeniden boya uygulamas yapmaktr. Kirli yzeylerde boyada yapma sorunlar ve ar kaln boya tabakas sebebi ile kabarmalar, zellikle de ahap birleim yerlerinde kabarmalar oluur.

59
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

Kabaran ksmlar kaznr, yzey ykanr ve zmparalama ilemi tekrarlanr ve yzey boya uygulamasna hazr hale getirilir. Ykama ilemi ardndan belli bir sre bekleyerek ahap malzeme ierisindeki rutubetin %20 olmas salanr. 20C scaklkta bir ykama ilemi yaptysanz bir gn beklemek yeterli olabilir. Ahap malzemenin nemi llerek bir dier ileme geilebilir. yi bir n hazrlk gelecekte yaplacak bakmlarn daha az masrafl ve kolay yaplmasn salar. Ahap yzeylerde karlatmz bir dier problem ise yzeyde mantarlamadr. Byle bir durumla karlaldnda yzey boya ncesi mutlaka zel deterjanlarla ykanmaldr. Bu yzeyler nce Jotun Pingo Clean ve Paint ile temizlenmeli ardndan duru su ile ykanmaldr. Kuruduktan sonra Jotun Pingo and Algea Killer ile yzey dezenfekte edilmeli ve boyanmaldr. Yksek basnl sprey uygulamas durumunda ahaba zarara verilmemelidir. Basn ve yzeye olan mesafe kontrol edilmelidir. Geni atlaklarn bulunduu yzeylerde basnl su kullanmndan kanlmaldr. Basnl su ile ykadktan sonra yzeydeki mantarlar, yosunlar tamamen temizlenmi oluyor daha sonraki yzey hazrlama ilemlerine rahatlkla geebiliyoruz. Burada en nemli husus mantarlamann ahap malzemenin ierine inmemi olmas

sadece yzeyde bir kararma ve yosunlama eklinde olmasdr. Eer daha derin bir mantar tahribi veya tespiti varsa farkl yntemler ve kimyasal maddeler kullanlmaldr. Birka tavsiye ile sunumumu tamamlayacam ve ardndan size astar ve boyalarmz ksaca tantacam. Kullanlacak astar ve boya ahap malzme iin zel olarak retilmi olmaldr. Ahap yzeylerde asla macun uygulamas yapmamalyz. Esnek olmayan bir kapatc ileride ciddi rme ve bozunmalarn balamasna alt yap oluturur. Kesinlikle ve kesinlikle ahap boyalar fra ile uygulanr, rulo uygulamalarna hibir zaman izin vermemeliyiz. nk fra uygulamalarnda malzeme yzeye daha kaln ve daha iyi nfuz eder. Ahap d cephe kaplamalar ve dier yzeylerde illa ki vernik uygulamas yaplmak isteniyorsa pigmentlendirilmi vernikler kullanlmaldr. Dier durumda vernik 1-2 yl sonra yzeyden sklp, syrlacaktr. Ahap malzemenin kullanm yerine uygun seimi, ilenmesi st yzey ilemlerinin performansn dorudan etkiler. Bu sebeple ahap iilii ve malzeme ok nemlidir. Mimar ve mhendislerin malzemeyi daha yakndan tanmalar gerektiine inanyorum. Bu sebeple bizi buluturan Demet Hanma ve sizlere ok teekkr ederim.

61
AHAP ETM ATLYES UZMAN SEMNERLER 1 BB-KUDEB

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL


1. GN- 14 Ekim 2009 aramba 1. OTURUM AHAP YAPILARIN SRDRLEBLRLK KRTERLER-LKELER OTURUM BAKANI: MMAR HSREV TAYLA 1. Konumac 10.00-10.30 Y. Mimar M. imek Deniz- BB KUDEB Mdr Al Konumas-KUDEB Ahap Atlyelerinin almalar ve Uygulamalar 2. Konumac 10.30-11.00 Prof. Dr. Ahmet Ersen-Y. Mimar Esra Kudde Ahap Yaplarda Koruma ve Proje Metodolojisi 3. Konumac 11.00-11.30 Do. Dr. Can Binan-YT Ahap Yaplarn Restorasyonunda Yasal ereve ve ada Koruma Arasndaki likiler 4. Konumac 11.30-12.00 Yrd. Do. Dr. Rabia zakn-Yrd. Do.Dr. Ayten Erdem-YT Ahap Yaplarda Koruma lkeleri 12.00-13.00 Yemek Aras 2. OTURUM RESTORASYON, KONSERVASYON, ONARIM UYGULAMALARI OTURUM BAKANI: PROF. DR. REHA GNAY 5. Konumac 13.00-13.30 Y.Mimar M. Nvit Bayar-ekl Vakf Malatya stanbulluolu Kona Restorasyonu 6. Konumac 13.30-14.00 Y. Mimar brahim Canbulat Safranbolu: 4 Konak 7. Konumac 14.00-14.30 Orman Endstri Yksek Mhendisi Demet Src Zeyrekte Bir Basit Onarm 14.30-14.50 Ara 3. OTURUM RESTORASYON, KONSERVASYON ONARIM UYGULAMALARI OTURUM BAKANI: MMAR OKTAY EKNC 8. Konumac 14.50-15.20 Mimar Seda ztekKrat ztek-ztek Mimarlk Baltalimannda Bir Yal Restorasyonu 9. Konumac 15.20-15.50 Restoratr smail nel Yeni Cami Hnkar Kasr Restorasyonunda Tayc Mee Dikmelerinde Yaanan Sorunlar 10. Konumac 15.50-16.20 Y. Mimar Asuman Divan Ahap Yap Restorasyonunda Uygulama Sorunlar 2.GN- 15 EKM 2009 Perembe 4. OTURUM AHAP MALZEME VE KORUNMASI OTURUM BAKANI: PROF. DR. AHMET ERSEN 11. Konumac 10.00-10.30 Kimyac Emine Erdomu-Senkron A.. Ahap Malzemenin rme Nedenleri ve Korunmas 12. Konumac 10.30-11.00 Orman Mhendisi-Peyzaj Mimar N. Papatya Sekin Ahap Malzeme Sorunlar ve nceleme Teknikleri 11.00- 11.20 Ara 13. Konumac 11.20-11.50 Do. Dr. Ahmet Gle-Ziraat Yksek Mhendisi Hayrettin Seluk Sleymaniye Cami Ahap Kap ve Kepenklerinde Koruma 14. Konumac 11.50-12.20 Prof. Dr. Ayil Yavuz-ODT Ahap skelet Sistemi Kullanlan Yaplarda Duvar-Dolgu-Yzey 12.20-13 20 Yemek Aras 5. OTURUM ADA MMARLIK VE AHAP MALZEME OTURUM BAKANI: PROF. DR. CENGZ ERUZUN 15. Konumac 13.20-13.50 naat Yksek Mhendisi nal Ata-Mitek Trkiye Genel Mdr Bir Rekonstrksiyon nerisi: leri Teknoloji Ahap Yapm Sistemleri 16. Konumac 13.50-14.20 Y. Mimar Bar okcan-IIA Mimari Tasarm Her Zaman Gncel Yap Malzemesi Ahabn Gnmz Mimarisindeki Yeri 17. Konumac 14.20-15.30 Y. Mimar elik Erengezginaba Tasarm Ahap ve Enerji Mimarl 15.30- 16.00- KUDEB ULAIM 16.00- 17.00- Gezi ve Kokteyl

Yer: Tark Zafer Tunaya Kltr Merkezi-Beyolu Katlm cretsiz olup, snrl sayda yer olduundan rezervasyon yaptrlmas rica olunur. Detayl bilgi ve rezervasyon iin: Demet Src Tel: (212) 455 37 87-(533) 327 07 35 www.ibb.gov.tr/kudeb

64
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

STANBUL BYKEHR BELEDYES KORUMA UYGULAMA VE DENETM MDRL TANITIMI


Y. MMAR M. MEK DENZ BB KUDEB MDR

Mdrlmz 11 Haziran 2005 tarih ve 5226 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasasnn 13. maddesine dayanlarak, stanbul Bykehir Belediyesi bnyesinde 13.07.2006 tarih ve 1323 sayl meclis karar ile kurulmutur. KUDEB, Kasm 2006da Sleymaniye, Molla Hsrev Mahallesi, Kayserili Ahmet Paa Konanda Kurucu Mdr Y. Mimar M. imek Deniz ve 81 personelle faaliyete gemitir.

BAKIM ONARIM ZNLER VE DENETM BLM Yetki ve Ykmllk


KUDEB Ynetmelii hkmleri gereince, KUDEB Mdrlkleri koruma amal imar plan olan sit alanlar ve onlarn koruma alanlarnda, tanmaz kltr ve tabiat varlklar olan yerlerde, bakm onarm izinlerini vermekle ve denetim yetkisini yerine getirmekle ykmldrler.

KUDEBin grev ve yetkileri arasnda, tarih eser olarak tescillenmi yaplar ile komuluklarnda yer alan tescilsiz yaplarn bakm ve onarmlarna izin vermek bulunmaktadr. Bakm ve onarm izni iin mlkiyet sahibinin; tapu rnei, yapya ait fotoraflar, stanbul Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Blge Kurulu Mdrl tarafndan alnm tescil karar ve grup karar rnei ile bir dileke yazarak KUDEBe bavuruda bulunmas yeterlidir. Bu bavuru, arivde bulunan dier belgelerle birletirilerek dosya oluturulur. Bu dosya, teknik personel tarafndan incelendikten sonra, yerinde tespit yaplr. Yerinde yaplan tespitlerde, binann mevcut durumu fotoraflanr. Bir sonraki aama ise onarm n izin belgelerinin dzenlenmesidir. Binann sahibi, Teknik Uygulama Sorumlusu olarak bir mimar ya da inaat mhendisi ile anlaarak, uygulamann sorumluluunu almak zere KUDEBe ynlendirir. TUSa tadilat sresince uyulmas gereken koullar aklanr ve yazl olarak sunulur. TUS

65
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

tarafndan imzalanan evraklar, daha sonra Mdrlk onayndan geer ve mlkiyet sahibinin adresine postalanr. Onarm n izin belgesinin geerlilik sresi, belgelerin onaylanmasndan itibaren bir yldr. Onarm srecinde, izin verilen binalar herhangi bir istismara engel olmak iin, srekli denetlenmektedir. Onarm srecinde yaplan denetimlerde aykrlklarn tespit edilmesi durumunda, onarm derhal durdurulur ve yasal sre balatlr. Onarm sreci tamamlandnda, onarmn verilen koullara uygun yaplmas durumunda, onarm uygunluk belgesi hazrlanr ve mlk sahibinin adresine postalanr. stanbul Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Blge Kurulu Mdrlnn onayl projeleri ile yaplan iler iin iskn gr de KUDEB tarafndan verilmektedir. skn izni iin stanbul Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Blge Kurulu Mdrlnn onayl proje rnei ile TUSun binann projeye uygun yapldna dair raporu istenmekte ve bavuru kabul edilmektedir. Proje yerinde kontrol edilerek, uygulamann projeye uygun yaplp yaplmad tespit edilir. Herhangi bir aykrln gzlenmedii durumlarda, ile belediyesine gr bildirilir. le belediyesi, KUDEBden gelen gr dorultusunda iskn iznini verir. Eer aykr bir durum var ise aykrlklarn dzeltilmesi ynnde gr bildirilir. Gelen bavurular dnda, sit alanlarnda denetimler yaplmaktadr. Arazide yaplan denetimlerde, sit alanlarnda ve tescilli eski eser yaplarda yasal olmayan katlar, terk edilen yaplar, yklma tehlikesi olan yaplar, izinsiz yaplan onarmlar tespit edilmektedir. Sahipsiz ve terk edilmi binalar iin, sahiplerinin bulunarak, bakm ve onarmlarnn yaplmas salanmaktadr. zinsiz yaplan onarmlar iin ise yasal sre balatlmaktadr.

Hangi durumlarda bakm onarm izni verilebilir


Yaplarn yaamn srdrmeyi amalayan; derz, i ve d sva boya, badana oluk, dere dorama, deme sanat tarihi asndan zellik arz etmeyen tavan kaplamalar elektrik tesisat ve shh tesisat tamirleri at onarm ve kiremit aktarlmas tayc unsuru etkilemeyen mdahaleler

TESCL VE NER HAZIRLAMA BLM Kltrel Mirasa Kaybolmadan Sahip kmak


stanbulun Anadolu Yakasnda yer alan ile lesi ile kylerindeki geleneksel yerleme ve mimar zelliklerini gnmze kadar tam zgn mimar eserlerin korunmas, yaatlmas ve kltr varl olarak tescile nerilmesi amacyla, neri tescil dosyalar hazrlanmtr. Ayrca, stanbulun Avrupa Yakasnda yer alan atalca lesinde tescile nerilen eserlerin arazi almas tamamlanmtr; sonu raporu ve yaplara ait fotoraf albmleri hazrlanma aamasndadr.

Uygulanan ve Planlanan Faaliyetlerin Dalm


Tescil Filerinin Hazrlanmas: Arazide yaplan tespit almalarnda, kayt altna alnmas nerilen korunacak tarih ve mimar eserlerin; geleneksel mimar nitelikleri, zgn karakteristik zellikleri, yapm teknii, kullanlan malzemeler, tayc sistemi,

66
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

yapnn fonksiyonu, d cephe elemanlarnn zellikleri, ssleme elemanlar, zgn kaplar, ahap dorama ya da dey srme pencereler, pervaz, at, balkon, saak zellikleri, cumba ve payandalarla destekli kmalarn bulunmas, cephe kaplama malzemelerinin nitelikleri, doluluk-boluk ve ktle oranlar, iinde bulunduklar tarih doku ile uyumlar incelenmi; tescil fileri ve fotoraf albmleri hazrlanmtr.

Islak Kimya Laboratuvar


Eski eserlerden alnan rnekler zerinde, kimyasal (kzdrma kayb, asitle muamele, spot testler) ve fiziksel (agregalarn elekle boyut dalm analizi, tipleri ve yaklak oranlar, rneklerin younluu, ak gzenek miktar vb) analizlerin yaplarak; eserin retim malzemesinin ierii, balayc, agrega ve katklarn nitelii ve oranlar ile korunmuluk (ne oranda ayrm olduu) durumu ve problem kaynaklarn tespit etmek, bu sonular deerlendirerek konservasyon laboratuvar ile birlikte yaplacak koruma uygulamasn ve alnacak nleyici tedbirleri projelendirmek.

RESTORASYON VE KONSERVASYON ARATIRMA LABORATUVARLARI


Islak Kimya Laboratuvar Aletli Analiz Laboratuvar Petrografi Laboratuvar Fiziko-Mekanik Laboratuvar Ahap Konservasyon Laboratuvar

Aletli Analiz Laboratuvar


Mdrlmz Koruma ve Restorasyon Aratrma Laboratuvarlarnda, konusunda uzmanlam alanlaryla, tarih eserleri oluturan malzemelerin ierikleri, problemleri ve problem nedenleri ara-

ekil 1. Tescil Fii rnei

67
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 2 Tescile nerilen Yaplarn Fotoraf Albm

trlmaktadr. Bu aratrmalar sonucunda elde edilen verilere gre, eserlerdeki problemlerin uzaklatrlmas ve eserlerin daha salkl yaayabilmeleri iin yaplacak koruma ve onarm uygulama nerileri gerektiinde de projeleri hazrlanmaktadr. Kltrel varlklarn ierik ve problem tehisine ynelik bu almalarda, basit analiz teknikleri hzl ve genel bilgiler verirken; gelimi cihazlarla yaplan spektroskopik ve kromatografik analiz yntemleri, kesin ve detayl bilgiler vermesi bakmndan nemli rol oynamaktadr. Aratrma laboratuvarlarnda eserlerden alnan rneklerde bulunabilecek boya, balayc, salamlatrc vb. organik maddelerin analizleri HPLC (High Performance Liquid Chromatograph / Yksek Performansl Sv Kromatografisi) cihaz ile daha detayl ve ksa srede yaplmaktadr. Az miktarda rnekle allabilir olmas, bu yntemin nemli avantajlarndan biridir. zellikle uluslar aras kabul grm yntemlerle alma yaplmas yannda, HPLC ile yaplan blgesel nitelikli, tarihi boya ve balayclarn

analizlerinde, yeni yntemlerin aratrlmas ve gelitirilmesi, bu almalarn zgn, kalc olmasn ve devamlln salamaktadr. Bu nedenlerle, HPLC cihaz ile yaplan kromatografik almalar her geen gn ivme kazanmaktadr. BB KUDEB Laboratuvarnda bulunan HPLC cihaz ile, boyar maddelerin, balayclar ve yan rnlerinin, protein, ya asidi ve kalntlar ile yzey aktif ajanlarn nitelik ve miktarlarnn aratrlmas iin analiz almalar gerekletirilmektedir. Hayvanclk, gda, ila ve kimya sektrnde 70li yllardan gnmze kadar kullanlan HPLC cihaz, gnmzde konservasyon ve restorasyon almalarnda kalitatif (nitelik) ve kantitatif (miktar) analiz uygulamalar ile nemli yer bulmutur.

Fizikomekanik Laboratuvar
Eser malzemelerinin,

A. Fiziksel;
Agrega Tipi- Boyut Dalm Agrega / Balayc Oran Younluk, zgl Arlk

68
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Gzenek Miktar- Dalm Su Emme- Kuruma Hz Klcallk Katsays

B. Mekanik;
Basn, Eilme, ekme, dayanmlar zellikleri aratrlarak, sonular deerlendirilir ve konservasyon-restorasyon almalar iin proje oluturmak zere veriler salanr.

Petrografi Laboratuvar Stereo Mikroskop ile


rnek kesitinin: Doku Parack boyutu Tipi ve oran gibi grnr zellikleri tespit edilir.

Ayrmalar Yeni oluan mineraller Oluturduklar doku, vb. zellikleri incelenerek eserin nitelii ve problemleri mikro dzeyde tespit edilir.

Ahap Konservasyon Laboratuvar


Mikroskop altnda, ahap hcreleri ve biyolojik oluumlar gzlemlenerek; ahap cinsi ve malzemenin bozulma durumu hakknda bilgi sahibi olunur.

Polarizan Mikroskop ile


Minerallerin nitelikleri

KUDEB PROJE BRM


BB KUDEB birimleri arasnda yer alan

69
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Stereo mikroskopta grnt analizi

Mikroskopta ahap grnt analizi

proje birimimiz, eski eser korumarestorasyon konularnda uzman mimar, restoratr ve i mimarlardan oluan bir ekiple almalarn devam ettirmektedir. Proje birimi, bakm onarm izni alm mlk sahiplerine, kamu kurulularna ve KUDEB Ahap ve Ta Eitim Atlyeleri kapsamnda yaplan eitim ve uygulama almalarna izim ve teknik bilgi destei vermektedir. stanbulda bulunan ile belediyelerinde faaliyet gsteren ile KUDEB personeli iin seminer ve eitim almalar dzenlenmektedir. Bu kapsamda il-ile KUDEBlerinde alan personel bata olmak zere, dier ilgililere yardmc olmak zere temel yaynlar hazrlamaktadr. Ayrca KUDEB Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar bnyesinde hazrlanmakta olan raporlar iin gerekli izim ve teknik destek verilmektedir. Proje birimimiz, KUDEB bnyesinde yer alan dier birimlerle koordineli olarak, bakm onarm izinleri konusunda da almaktadr. KUDEB kullanmnda bulunan iki adet tescilli eski eserin restorasyon projelerini hazrlamtr. Proje birimimiz danman akademisyenlerle birlikte, zellikle geleneksel ahap yapm yntemleriyle yaplm

olan eserlerin projelendirilmesi konusunda standart oluturabilmek iin, rnek proje ve uygulama almalar yapmaktadr.

AHAP ETM ATLYES


Ahap yaplarda restorasyon ve konservasyon, yapda tahrip olan malzeme orannda eitlilik gsterir. Prensip, zgn detaylara ve malzemeye bal kalmaktr. Ahap cinslerinin tayini ve bozulmuluk derecesi, yaplacak mdaheleler bakmndan nem arz eder. Biyolojik tahribatn youn olduu ve malzemenin salamln yitirdii yerlerde, ahap elemanlarn zgn ile ayn cinsteki malzeme ile deitirilmesi gerekmektedir. Yenilenecek tm ahap elemanlar, emprenye edilmi olmaldr. Hastalkl hibir malzeme ortamda braklmamaldr. zgn malzemenin mmkn olduu kadar kurtarlmas amacyla, hastalkl ksmlar kesilerek alnmal; tamamen hastalkl olup kurtarlamayacak ksmlar kartlmaldr. Yaplacak eklerde, ayn cins ve nitelikteki ahap malzemenin kullanlmas esastr. lkemizdeki geleneksel sivil mimarlk rneklerinin byk ounluu ile says fazla olmamakla birlikte antsal eserlerinin bazlar, ahap yapm tekniiyle ina

70
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

edilmitir. Modern yapm tekniklerinin ne kmas, hzl kentleme ve birok karmak faktrler sonucunda, ahap yapm tekniiyle yeniden yapm uygulamalar kalmad gibi; varolan rnekler de hzla yok olma srecine girmitir. Bunun yannda, son yllarda koruma konusundaki toplumsal bilincin ykselmesiyle birlikte, yasal srete ve uygulama konusunda zgn olan koruma; yok olanlarn ise belgelere dayal restitsyon uygulamalarnda zgn form yapm teknii ve malzemelerine gre inas iin doru almalar yaplmaktadr. Genel inaat faaliyetlerinde modern yapm teknii ve malzemelerinin yaygnlamasna bal olarak, geleneksel yapm tekniine ilikin malzeme retimi ve uygulamas konularnda gerek i gc gerekse teknik bilgi asndan sknt ekilmektedir. Bu sebeplerle BB KUDEB Mdrl ats altnda, Ahap ve Ta Eitim Atlyeleri kurulmutur. Bu atlyelerde, konusunda uzman akademisyen ve sahasnda yllarca alm ustalarla birlikte, teorik ve uygulamal eitim verilmektedir. Ahap ustas yetitirilmesi amacyla, meslek liseleri, meslek yksek okullar ve ilgili niversitelerin mimarlk, aa ileri teknikerlii ve restorasyon blmleri, renci ve mezunlarnn oluturduu kursiyer gruplara farkl sre ve ieriklerde eitimler verilmektedir. Eitim almalarna paralel olarak, rnek uygulamalar gerekletirilerek usta

adaylarnn deneyim kazanmalar ve bylece lkemizin bu konudaki yetimi kalifiye eleman ihtiyacn gidermede katks olmas amalanmaktadr.

TA ETM ATLYES RESTORASYON ALIMALARI


Ta Eitim Atlyesi, KUDEB Koruma Uygulama Denetim Mdrlnn bnyesinde kurulan Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar ile Ahap Eitim Atlyesi tarafndan srdrlen almalarn grev ve amalarn daha kapsaml olarak yerine getirebilmesi iin bu birimlere ek olarak kurulmutur. Amac, kentimizin Kltrel Deerlerinden, eski eser nitelii kazanm antsal ve sivil mimar ta yaplarn yrrlkte olan mevzuatlar ve uluslararas restorasyon ilkeleri dorultusunda tarihi bir belge olarak kalc nitelikte korunmalar, srekliliklerinin salanmas, btn bilim ve tekniklerden yararlanlarak gerektiinde tadilat, tamirat ve esasl onarmlarnn yaplabilmesine yardmc olmak zere; ilgili meslek liseleri ve meslek yksek okullarnn restorasyon, inaat teknolojisi ve yap ressaml blmlerinden renci ve mezunlarn oluturduu gruplara, farkl sre ve ieriklerde Geleneksel Ta ilii uygulamal eitimlerini vererek yeni nesil ta ustalar yetitirmek ve kltrel mirasmzn korunmasna katk salamaktr.

71
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHAP YAPILARDA KORUMA ve PROJE METODOLOJS


Y.MMAR ESRA KUDDE,
BB KUDEB REST. VE KONS. LAB.-PROJE GRUBU

PROF.DR. AHMET ERSEN


T MM. FAK. RESTORASYON ANA BLM DALI

GR
Ahap yaplarda koruma ve proje metodolojisinin oluturulmas konulu alma, stanbulun tarihi kent kimliinin en nemli yap talarndan biri olan ahap konut mirasnn zgn detaylarn yitirmeden korunmas ve mrnn uzatlmas amacyla ele alnmtr. Bu yap mirasnn korunmu olarak gnmze ulaabilen rnekleri ne yazk ki olduka snrl saydadr. Mimari ve tarihi belge deeri kayplarn durdurabilmek ve bozulma srelerini yavalatabilmek amacyla, bugne ulaan ahap yaplarn zgn malzeme ve yapm teknikleri ile belgelenerek korunmalar ve onarlmalar iin rnek bir ema oluturma ihtiyac ortaya kmtr. alma, ulusal ve evrensel koruma ilke ve yntemlerinin, uygulamaya ynelik ve konuya zg olarak derlenmesi ve metodlatrlmas niteliindedir. Sz konusu metodoloji kapsamnda; Trkiyenin eitli eitim kurumlarnda n lisans, lisans ve lisans st dzeylerde verilen eitimlere de dayanak salayan evrensel koruma ilkeleri, mevzuatta belirtilen proje hazrlama metodu, mimari belgeleme teknikleri, koruma yaklamlar ve yap ile alann zellikleri bir arada deerlendirilmitir. Sleymaniye Camii ve evresi, bilindii zere, Zeyrek Kilise Camii ve evresi, Sur-u Sultannin ii ve stanbul Kara ve Deniz Surlar ile birlikte, 1985 ylnda UNESCO Dnya Kltr Miras Listesine alnmtr; 2006 ylnda Tehlike Altndaki Miras Listesine geirilmesi gndeme gelen stanbul, bu tarihten itibaren gzlem

srecindedir (Kudde ve Aksoy, 2009, s.16). ok sayda tescilli ant eser ve sivil mimarlk rneinin yer ald bu dnya miras alan, zellikle son otuz yl iinde tank olduu kentsel, sosyal ve mimari deiimle urad kayplara ramen (ekil 1); 19.yy sonu- 20.yy ba geleneksel Osmanl konut mimarisinin bugne ulaabilen sayl rneklerini barndrmaya devam etmektedir. Bu durum, metodoloji rneinin Sleymaniye merkezli olarak ele alnmasn ncelikli klmtr. Uygulamas srmekte olan almann, zgn detaylarn ve varln yitirme tehlikesi altndaki kltr varlklar iin ortak bir koruma yaklam oluturmas hedeflenmektedir.

KORUMA LKELER
Koruma yaklamnn konuya zg olarak hassasiyetle belirlenmesi kadar, uygulanabilirlii ve uzun vadedeki etkinlii de nemlidir. Korumann temel prensibi, allan her konunun kendi koullar iinde deerlendirilmesidir; bu anlamda, her koruma yaklam kendi apnda tek rnek olacaktr (Brandi, 2005, s.81). Bununla birlikte, sz konusu nik yaklamlara yn verecek olan temel alt yap, evrensel koruma ilkeleri olmaldr. Metodoloji almasnn k noktas, esas alnan ve her lekteki onarm ya da koruma uygulamalarnda benimsenmesi gereken temel koruma ilkeleridir: zgnlk / Otantiklik; Venedik Tznde1 deinilen ve Nara Konferansnda belge haline getirilerek
1

Venedik Tz (1964), 9. madde: Onarm uzmanlk gerektiren bir itir. Amac, kltr varlnn estetik ve tarihi deerini korumak ve ortaya karmaktr. Onarm kendine temel olarak ald zgn malzeme ile gvenilir belgelere saygyla baldr. Faraziyenin balad yerde onarm durmaldr (eviri: C. Erder)

72
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

566 ada 1 parsel, BB Arivi 566 ada 1 parsel, 2009

568 ada 13 parsel, BB Arivi 568 ada 13 parsel, 2009

ekil 1. Sleymaniyenin yaklak 30 yl iindeki deiimini gsteren fotoraflar

73
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

kabul edilen2, evrensel bir koruma ilkesidir. Dneminin mimari ya da ssleme anlayn, yap malzemesinin kullanm biimini, dier bir deyile tm niteliklerini gnmze dein bozulmadan ve deimeden srdrm olmak anlamna gelen zgnlk deerine (Madran ve zgnl, 2005, s.65-66), Dnya Miras Listesi seim kriterlerinde de iaret edilmektedir.3 Dnya Miras Szlemesi, kltr varlklarnn tad evrensel deerlerin korunmasn garanti altna almay amalamaktadr; bu deer, zaman iinde meydana gelen tm bozulma ve deiimlere ramen, eserin aurasndan kaynaklanmaktadr. zgnlk de, eserin anlamn, btnln ve ait olduu kltrn paras olma zelliini koruyan aurasna iaret etmelidir.4 Benzer ekilde, Cesare Brandinin koruyucu restorasyon teorisi: eserin bize ulat haliyle otantikliini ortaya koymann ve gelecee aktarmann nemle altn izmektedir (Brandi, 2005, s.80). Restorasyon, tarihi deerine zarar vermeden ve zamann izini silmeden, eserin potansiyel btnln, mmkn olduu kadar uzun sre boyunca devam ettirmeyi amalamaldr (a.e., s.50) Srdrlebilirlik; korumann uzun vadede etkili ve kalc olabilmesi anlamn tar. Bunun salanmas, ustadan
Nara zgnlk Belgesi (1994), 10.madde: Her trl bilimsel almada, koruma ve restorasyon mdahalelerinde, Dnya Miras Listesine kabul edilme srecinde, ya da kltr mirasyla ilgili her trl envanterde zgnlk ok nemli bir ilev yklenir. 13.madde: Bir antn ya da sitin doasna ve kltrel balamna bal olarak; zgnlk yargs ok eitli bilgi kaynaklarna baldr. Bu kaynaklar; tasarm ve biimi, malzeme ve nesneyi, kullanm ve ilevi, gelenek ve teknikleri, konum ve yerleimi, ruh ve anlatm, ilk tasarm ve tarihsel evrimi ierir. (eviri: D.Mazlum) 3 http://whc.unesco.org/en/criteria 4 Penna De Almeida Cunha, M.D., 1995, On Authenticity, Nara Conference on Authenticity: Proceedings, Nov.1-6, 1994, Japan, (ed. K.E.Larsen), Tapir, Norway, pp.261-263.
2

kullancya kadar koruma srecinin tm katlmclar dikkate alnarak, eitim bata olmak zere gerekli alt yapnn, baka bir deyile ortak akln oluturulabilmesine baldr. Srdrlebilir Koruma anlay, Venedik Tznden balayarak5 eitli uluslararas toplant ve tzklerde resmi olarak dile getirilen6, evrensel olarak kabul grm bir koruma ilkesidir. Temeli; koruma srecinin devamlln salamak adna, ortak miras koruma bilincinin oluturulmasna, yaygnlatrlmasna ve aktarlmasna dayanr. Korumann srdrlebilirlii sz konusu olduunda, ilgili meslek gruplarnn tm ile birlikte, mevcut ve potansiyel kullanclar da srece dahil olmaktadr. rnek olarak, 1975 tarihli Amsterdam Bildirgesinde, personel eitiminin yannda, zellikle halkn ve gen kuan mimari mirasn korunmasndaki etkin rol vurgulanm; bu amala eitim programlarnn dzenlenmesine ve kamunun ilgisini artrmaya ynelik ulusal ve uluslararas bamsz rgtlerin tevik edilmesine deinilmitir. Kullanclarn, mimari mirasn korunmasndaki sorumluluklarnn ve ylda 1-2 kez yapabilecekleri bakm ilerinin deerinin farknda olmalar ilk aamadr. Bu farkndaln hayata geirilebilmesi ise; her trl uygulamada grev alacak kaliteli usta, ii, zanaatkar gibi kiilerle, bu ilerin yrtlmesinden ve denetiminden
Venedik Tz (1964), 4.madde: Kltr varlnn korunmasndaki temel tutum, korumann kalc olmas, srekliliinin salanmasdr. (eviri: C.Erder) 6 1975 Amsterdam Bildirgesi (Madde i, j), 1976 UNESCO Nairobi Toplants (Madde 2, 35, 47-53), 1987 ICOMOS Washington Tz (Madde 3, 15, 16), 1999 ICOMOS Geleneksel Mimari Miras Tz (Balk 7), 1999 ICOMOS Ahap Tarihi Yaplarn Korunmas in lkeler (Madde 15), 2008 The ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites (Pr. 5; www.icomos.org).
5

74
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

sorumlu uzmanlarn yetimesiyle mmkn olabilir: Koruma yaklamlarnn tanmlanmas, aklanmas ve anlalrlnn salanmas, Belirlenecek ortak almalarla korumann devamllnn salanmas, Benzer ileri ileride de gerekletirebilecek eitli meslek gruplarndan kiilerin yetimesi, Onarm tekniklerinin uygulamal olarak aktarlmas, Uzman ve eleman eitimi iin gerekli programlarn (yerinde uygulamal meslek ii eitimler, seminer etkinlikleri, atlye almalar, vb.) dzenlenmesi, Deneyimlerin eitli yaynlar araclyla paylalmas, Ustalklarn ve geleneksel tekniklerin devam ile ustalarn beceri ve birikimlerinin doru ekilde ynlendirilebilmesi iin7 usta eitim ve yetitirme programlarnn dzenlenmesi gibi etkinlikler, bu ilke kapsamnda ele alnabilir. Btncl koruma yaklam; ele alnan her bir kltr varlnn, insanln ortak mimarlk ve kltr mirasnn bir paras olduu gereinden hareketle, korumayla ilikili dier tm konu balklar (mimarlk, kent planlama, kltr, sosyal yaam, toplumsal yap, hukuk, vb.) kapsamnda, ortak mirasn btnne hizmet edecek ve rnek oluturacak ekilde deerlendirilmesidir. 1975 tarihli Amsterdam Kongresinde belgeletirilen btncl/ btnleik koruma, zetle: Yalnz antsal nitelikli eserlerin deil; btn olarak bir doku ve karakter
7

oluturan sivil mimarlk rneklerinin, krsal dokunun ya da geleneksel zanaatleri barndran ilik, atlye, vb. gelerin de korunmas, Yaplarn yakn evrelerinin ve etki alanlarnn da koruma programna dahil edilmesi, Koruma yaklamlarnn, blgeye ilikin planlama kararlar iindeki etkinliinin salanmas, Mimari korumann, uygun ilevlendirme ile, toplumsal yaama katksnn salanmas, Mimari mirasn yannda, sosyal yaamn ve kltrn paras olan deerler ile geleneksel yap malzemeleri, teknikler ve zanaatlerin de korunmas8, Koruma srecinin eitim faaliyetleriyle desteklenmesi; bylece, hem gen neslin, hem de personelin korumaya katksnn artrlmas, Bugnn mimarisinin de yarnn miras olacann gz nnde bulundurulmas, Koruma mevzuatnn genelinde gerekli yasal, idari ve parasal dzenlemelerin yaplmas gibi eitli konu balklarn iine alr. Katlm ve ibirliinin salanmas; hem korumayla ilgili farkl disiplinlerden uzmanlarn, kurum-kurulularn ve eitim birimlerinin srece dahil edilmesini, hem de uluslararas dzeyde bilimsel ve teknik bilgi alveriini ifade eder. Koruma, estetik, tarihi, bilimsel ve teknik yntemlerin koordine edilecei uzmanlklar aras bir disiplindir, takm almasdr (Feilden, 2003, s.22). Ulusal koruma mevzuatnda ve koruma ile ilikili olan tzklerin tamamna
8

Feilden, B., 1979, A Possible Ethic for the Conservation of Timber Structures, ICCROM (Charles, 2003, s.241).

1999 ICOMOS Geleneksel Mimari Miras Tz (Koruma ilkeleri: Madde 5; Uygulama ilkeleri: Madde 3).

75
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

yaknnda9, korumann disiplinler aras bir alma olduuna deinilmektedir. Koruma bilimi, malzeme karakterizasyonu, bozulma sreleri ve bunlarn birbirleriyle ilikilerini doru verilere dayanarak tanmlamak ve yaplacak olan konservasyon uygulamasn tespit etmek amacyla; farkl uzmanlk alanlarnn (mimarlk, restorasyon, sanat tarihi, konservasyon, jeoloji, kimya, biyoloji, arkeoloji, malzeme bilimi, vb.) birlikte almasna dayanmaktadr (Ersen, vd., 2009, s.3). Koruma mevzuatnn oluturulmas, proje ve uygulamalarn denetimi amal kurumsallama, alann turizm potansiyeli ve tarihi doku iindeki yerel kullanclar ile ehirde yaayanlar gz nne alndnda; korumann sosyal ve toplumsal hayat iindeki yerinden tr, baka disiplinlerin (siyaset, sosyoloji, hukuk, insan ve toplum bilimleri, vb.) de etkinlii sz konusudur. Paylam; tasarlanan, uygulanan ve deneyimlenen koruma srelerinin, eitli ekillerde sunularak ortak deerlendirmeye almasdr. Bir konu, benzer koullardaki baka durumlar iin de rnek oluturabileceinden, srecin eitli aamalarda ve tercih edilen yollarla paylalmas nemlidir. Koruma srecinde, ilkesel alt yapnn, genel yaklamn ve karar alma mekanizmalarnn ortak bir
1964 Venedik Tz (Madde 2), 1975 Amsterdam Bildirgesi, 1976 UNESCO Nairobi Toplants (Madde 17, 54), 1987 ICOMOS Washington Tz (Madde 3, 5), 1990 ICOMOS Arkeolojik Mirasn Korunmas ve Ynetimi Tz (Madde 8, 9), 1994 Nara zgnlk Belgesi (Ek I: Madde 2), 1999 ICOMOS Geleneksel Mimari Miras Tz (Koruma ilkeleri: Madde 1), 2002 ICOMOS yeleri iin Etik Ykmllkler Belgesi (Madde 5, 6), 2008 The ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites (Pr. 2; www.icomos.org).
9

BELGELEME Tespit Envanter Tipoloji MALZEME Analizleri ve Konservasyon nerileri RESTTSYON nerileri ve Aratrma Yntemleri MDAHALE Tekniklerinin Belirlenmesi Uygulama ncesi BELGELEME Skm Envanteri N UYGULAMALAR rnek retim Yerinde Koruma Onarm UYGULAMA
Malzeme Temini zgn Detaylar Belgeleme

retim Envanteri

Yerinde Koruma Atlyede Onarm DENETM

ekil 2. Proje ve uygulama metodolojisinin genel emas

kalitede olmas idealdir; bununla birlikte, her konu iin nik olan bu srelerin paylalmas, farkl zm seenekleri ile ortak akla katk salamak demektir. Konunun alld srece paralel olarak ihtiya duyulan baz farkl meslek gruplarna danlarak gr ve neri alnmas, proje ve uygulama aamalarn anlatan makale, rapor, albm gibi yaynlarn hazrlanmas, konuya ilikin toplant, seminer, sempozyum, vb. etkinliklerin dzenlenmesi ya da bunlara katlmn salanmas ve zellikle bu konuda eitim alan kiilerin antiyelerden bilgi alabilmesi; srdrlebilirlik ilkesine de gnderme yapan nemli paylam biimleridir. Aklanan koruma ilkeleri, evrensel ve gncel olup; en son 2008 tarihinde, ICOMOSun Kanadadaki toplantsnda da vurgulanan temel prensipler arasnda yer almaktadrlar (The ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites, www.icomos.org).

ETM ve YAYIN

RESTORASYON ve Yeni lev nerileri

76
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

PROJE METODOLOJS
alma Sleymaniyede, Kirazl Mescit ile Aye Kadn Hamam sokaklarnn kesindeki 571 ada 6 parselde yer alan ahap sivil mimarlk rnei yaplar zerinde gerekletirilmitir; uygulama aamasna devam edilmektedir. Proje ve uygulama ncesi hazrlk sreleri (2008-09); mevcut rlve zerinde gerekletirilen malzeme, dnem ve hasar tespitlerini, yerinde ve laboratuvar ortamndaki almalarla yaplan malzeme analizlerini ve konservasyon nerilerini gelitirilen restitsyon nerilerini ve projelendirmede kullanlan yntemleri, yeniden kullanm nerisi ve restorasyon projesini, uygulama ncesinde yaplan tespit- skm envanteri- retim detay hazrl gibi belgeleme almalarn10, ve yerinde ya da atlyede gerekletirilen ahap onarm uygulamalar ile ilk retim rneklerini11 iermektedir. Proje ve uygulama srelerini oluturan aamalar, ekil 2deki ema ile rneklendirilmitir:

BELGELEME
Evrensel koruma metodolojisi, eserin durumunun, herhangi bir mdahaleden nce detayl olarak incelenmesini
10 Belgeleme srecinde, mevcut rlve (Konak Mimarlk) esas alnarak Analitik Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projeleri, raporlar ve retim detaylarnn hazrl, BB KUDEB Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar- Proje Grubu*, buna paralel olarak malzeme analizleri ve konservasyon nerileri ise, BB KUDEB Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar** bnyesinde, eitli disiplinlerde eitim alm kiilerin ortak almas sonucunda gerekletirilmitir. * Proje Ekibi: Rest. idem Krolu, Rest.- Mimar Feyza Kse, Y.Mimar Pnar Aksoy, Y.Mimar Esra Kudde Danmanlar: Prof.Dr. Ahmet Ersen, Do.Dr. Ahmet Gle, Kim.Mh. Nimet Alkan Metinde ayrca kayna belirtilmeyen tm izim ve grseller, BB KUDEB Proje Grubu tarafndan hazrlanmtr. ** Restorasyon ve Konservasyon Raporu- Rapor No: 2008/ 0037, Tarih: 05/06/2008. 11 Ahap yap elemanlarnn bakm onarm ve tamiri ile yapdaki onarm uygulamalar, BB KUDEB Ahap Eitim Atlyesi bnyesindeki ustalar tarafndan, eitli srelerde eitim gren stajer ve rencilerin de katlmyla gerekletirilmektedir.

ve belgelenmesini gerektirir (Feilden, 2003, s.6). Ahap yapnn mevcut durumunu, hasarlarn ve yapsal bozulmann nedenlerini aratran ayrntl bir alma yaplmal, tehis gvenilir olmaldr. Tehis kesin verilere, fiziksel inceleme ve analize dayandrlmal; gerekirse hasar vermeyen deney yntemleri kullanlmal ve fiziksel lmler yaplmaldr.12 Geleneksel bir yapya yaplacak her tr mdahalede tedbirli olunmal; ie balamadan nce yapnn biimi ve strktr ayrntl olarak incelenmelidir. Bu alma sonunda hazrlanacak rapor ve belgeler, halkn rahata ulaabilecei bir arivde saklanmaldr.13 Belgelemenin lek ve kapsam, eserin tarihi deerine, korunmuluk durumuna ve ihtiyalarna gre belirlenir. Proje izimlerine ve raporlarna ek olarak; konservasyon raporu, eski ve gncel fotoraf albmleri gibi tm yazl, grsel, mimari ve bilimsel dokmanlar bu aamada bir araya getirilir (Ersen, vd., 2009, s.5). Belgeleme ile, hem yapnn ulaabildii tarihteki gncel durumunu arivleme ve kayt altna alma olana elde edilerek varl bir anlamda srekli hale getirilmi; hem de yapyla ilgili ayrntl tanmlamalar yaplm ve proje- uygulama srelerinin ilerleyen aamalarnda kullanlabilecek bir veri btn salanm olacaktr.

Analitik Rlve
Yapnn durumu, dnem farkllklar, malzeme eitlilii ve bozulmalar baznda tespit edilir; belirlenen alt balklar maddeler halinde listelenerek, lejanda gre rlve izimleri zerine ilenir. By12 1999 ICOMOS Ahap Tarihi Yaplarn Korunmas iin lkeler (Madde 2) 13 1999 ICOMOS Geleneksel Mimari Miras Tz (Uygulama lkeleri: Madde 1)

77
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

lece, grafik bir anlatmla yap tanmlanr; ayrca, hangi yap elemannn hangi korunmuluk durumunda olduu da aka gsterilebilir. Bu tespitler, ileriki belgeleme aamalarnda ve koruma nerilerinin
I II

belirlenmesinde de kullanlacaktr. zerinde allan parselde, yapm teknii, malzeme ve mimari nitelikler asndan farkl yap (ekil 3), dolaysyla ayr DNEM karakteri grlr (ekil 4):

III

ekil 3. Parseldeki yaplarn genel grnm

ekil 4. Dnem Analizi paftalarndan bir rnek

Konak Mimarlk, 2006

ekil 5. Bat ve Gney Cepheleri; dnem analizi

78
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

parselin kesindeki katl cumbal ahap yap (I.Dnem: 19.yy sonu); dousundaki bodrumlu ve katl ahap ek yap (II.Dnem: 1935 ncesi) ve batsndaki iki katl betonarme iskeletli kargir yap (III.Dnem: 1935 sonras- 2007). lk iki dnem yaplarnda da, III.Dnem eki olarak blme duvar, merdiven, vb. elemanlar ile deiiklikler yaplmtr. Dnem analizi: Yapm teknii ve malzemelerdeki farklar, Mimari slup ve cephe dzenindeki farklar (ekil 5), 1935 Pervititch Haritasnda (ekil 6) ahap ek yap grlrken, muhdes kargir yapnn yerinde baka bir ahap yapnn grlmesi gibi iaretlere dayanarak oluturulmutur. Dnemsel farklara bal olarak, yapda eitli trlerde MALZEME kullanm gzlenmitir. Bunlar: ana ahap yapdaki zgn yarma tekniinde badadi talar (ort. kalnlk: 0.5-1cm), II.Dnem eki ahap yapdaki akma tekniinde badadi talar (ort. kalnlk: 1.2-1.5cm), deme, tavan ve cephelerdeki zgn ahap kaplama, blme duvar, merdiven gibi ahap ekler, yangn duvar ile III.Dnem eklerinin inasnda kullanlan harman tulas (boyut: 23x11x6cm), slak hacimler ve zemin kat demesindeki mermer, muhdes slak hacimdeki erken beton deme, muhdes merdiven ve demelerdeki dkme/karo mozaik, baz muhdes duvarlardaki delikli tula ve

ekil 6. 1935 tarihli Pervititch Haritas

ekil 7. Yapda grlen malzeme trleri

ekil 8. Malzeme Tespiti paftalarndan bir rnek (Ana yap, 1.Kat plan)

79
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 9. Yapda grlen bozulma biimleri

1. Kat plan HASAR TESPT

Kirazl Mescit Soka grn HASAR TESPT ekil 10. Hasar Tespiti paftalarndan rnekler (st: 1.Kat plan, alt: Bat Cephesi)

zemin kattaki baz mekanlara sonradan dklm olan ap olarak sralanmtr (ekil 7, 8). Belirlenen malzeme trleri, plan izimleri zerine ilenmi; dnem analizi ile gsterdii paralellik yardmyla, restitsyon aamas iin nemli veri salamtr. Har ve svalarn kullanm yerleri dnem fark ile birebir rtt iin, bunlar malzeme lejandnda ayrca belirtilmemi; karakterizasyonlarna laboratuvar almasnda yer verilmitir (bkz. Malzeme Analizi ve Konservasyon nerileri). Yapda, malzeme bozulmalar arlkl olmak zere, bir ksm nemli yapsal sorunlara yol aacak dereceye ulaan eitli HASAR biimleri gzlenmitir. Bunlarn, dnem ve malzeme tespitlerinde olduu gibi tanmlanmas, nedenlerinin anlalmas ve koruma nerileri iin bilgi salamak zere ypratc etkilerine gre ayrtrlmas gerekir. Yapda zellikle bakmszlk nedeniyle ileri seviyeye ulaan su, nem ve atmosfer etkilerinden kaynaklanan hasarlar, ahab rterek direncini zayflatan mantarlama ve bceklenme ile dnme-burkulma gibi mekanik bozulmalar, deformasyon, yzey anmas ve renk deitirme gibi bozulmalarn tm malzeme ve strktr bozulmas bal altnda toplanm; ayrca, yapnn yakn gemite uygun olmayan kullanmlar nedeniyle maruz kald mdahaleler ve niteliksiz onarm, eitli srelerde ve amalarla yaplan niteliksiz ekler, zellikle dengesiz yk dalm ve oturmalar nedeniyle oluan sehim ve deyden sapma, bugne ulaamayan ancak varl yerindeki detay ya da kaynaklarla belli olan eksik elemanlar,

80
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

yap cephelerini rtecek dzeye varan bitkilenme, sva dklmesi, zellikle eklerin ina edildii yerlerde ksmi yklma/ kme ve moloz yn ile rtl ksmlar, plan, kesit ve cephe izimleri zerinde gsterilmitir (ekil 9, 10).

MALZEME ANALZ VE KONSERVASYON NERLER


Geleneksel yap malzemelerinin (ahap, ta, tula, har, sva, vb.) karakterlerinin belirlenmesi ve snflandrlmas ile fiziksel ve mekanik zelliklerinin bulunmas ve karlatrlmas; koruma yaklam iin belirleyici aamalardr. zgn malzeme ve yapm tekniklerinin korunmas, mrlerinin uzatlmas ve koruyucu nlemlerin saptanmas, analiz ve neri

sreleriyle desteklenen bilimsel ve disiplinler aras almann bir rndr. Yapdaki malzemelerin karakterizasyonu iin, gerekli grlen yerlerden ilk etapta 3 adet har, 5 adet sva, 5 adet boya ve 8 adet ahap rnei (Rest. ve Kons. Raporu, 2008); ikinci etapta ise 10 adet ahap rnei alnarak analizleri yaplmtr. Bu rnekler zerinde uygulanan amaca ynelik test programlar ile, iki dnem badadi harc, i sva ile zerindeki boya, yangn duvarnn rg harc ve svas ile dikme, kiri, deme- cephe kaplamas, kasa ve dorama gibi eitli elemanlarda kullanlan ahap malzemelerin trleri belirlenmitir. Har ve svalarn analizinde ierik, balaycnn tr, agregalarn cinsi, balayc/agrega oran ve salamlk gibi nitelikler aratrlrken (ekil 11); ahaplarda cins tayini, nem oran, varsa

rnek 1

rnek 1

-5000- rnein genel dokusu

-2000- Bitkisel lif, tula kr

-500- Feldspat ve kuvars

Onarmda kullanlacak badadi zeri sva bileimi: 2 l sndrlm kire , 1 l 3 mm elek alt kara kumu 1/5 l 125 tula tozu, 20L iin 20 gr ktk ekil 11. sva analizi rnei- 2K09 mekan (Restorasyon ve Konservasyon Raporu, 2008)

81
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

rnek 4 rnek 4

Transversal Kesit -4x-

Tanjansiyel Kesit -10x-

Radial Kesit -25x-

2K04 mekannn gney duvarndaki ara dikmeden alnm olan ahap rnepinin cinsi: am (Pinus spp.) * Onarmda kullanlacak ara dikmelerin cinsi: am, ana dikmelerin cinsi: Meedir. ekil 12. Ahap analizi rnei- 2K04 mekan (Restorasyon ve Konservasyon Raporu, 2008)

mantar/bcek faaliyeti, rme gibi bozulmalarn derecesi ve derinlii gibi konular (ekil 12) nem kazanmaktadr. mekanda gerekli grlen yerlerde ksmi boya aratrma raspas yaplarak, zgn boya-astar tabakalar ile renkler de tespit edilmeye allmtr (ekil 13). Malzemelerin cinsleri tanmlandktan sonra, yerinde korunacak olanlar iin hangi nlem ve mdahalelerin gerektii; ksmi btnleme ya da yenileme durumunda ise hangi tr malzeme ile ve hangi koullarda uygulama yaplaca ngrlebilir. Sz konusu ilerin tm, bilimsel veriler ile yapnn kendisinden edinilen bilgilere ve ihtiyalara gre belirlenmektedir. Dolaysyla yapda byle bir aratrma ve neri sreci sonucunda, uygulama aamasnn malzeme temini,

bte, uygulama koullar, i program ve zaman gibi temel riskleri nceden tahmin edilebilir, yaplan iin kalitesi ve kontrol imkan ykseltilebilir; ayrca literatre, yap ile ilgili ayrntl bir bilimsel dokman ve rnek belge kazandrlm olur (Ersen, vd., 2009, s.16). Analiz almalarndan edinilen sonular deerlendirilerek; onarm har ve svalarnn reeteleri oluturulmu, yapda kullanlacak ahap cinsleri belirlenmi ve uygulama koullarna ynelik neriler gelitirilmitir. Ahabn kullanlaca yere ve cinsine gre, uygun emprenye yntemi ve ekli ile konservasyon iin boya skm, btnleme, para deitirme ve ek detaylar gibi neriler belirlenir (Geleneksel Ahap Yap Uygulamalar, 2009, s.137-155).

82
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Al zeri toz yaldz

Boya skc uygulamas Bisturi ile mekanik temizlik Aseton ile muamele Malzemenin pamuk ile uaklatrlmas

LEM NCES
1. Kire sva zeri mavi boya 2. Al zeri ak pembe boya ekil 13. Boya aratrma almalar (F.F. Akaydn, 2008)

LEM SONRASI
3. Bezemeye rastlanmad

Yerinde korunacak ahap elemanlar iin, uygun emprenye maddeleri emdirilerek zararllara kar koruma salanr. Skm yaplmayacak ahap yap elemanlarna, fra ile srme veya pskrtme yntemleri ile gerekli kimyasal koruyucular uygulanr ve doal havalandrma ile kurumalar salanr. Onarlarak tekrar yerinde kullanlmak zere sklen elemanlar, temizlik ve boya skmleri yapldktan sonra, yerine gre fra ile srme, pskrtme veya daldrma yntemleri ile emprenye edilebilir. Yap elemannn yapdaki ilevine ve niteliine gre, varsa bcek deliklerine emprenye maddesinin rnga ile enjekte edilmesi yoluyla daha iyi koruma salanabilir. Kurumas iin bekletildikten sonra, yeniden yerine monte edilebilir. Para ekleme/ deitirme/ btnleme gibi ksmi onarm gerektiren elemanlarda, yerindeki ile ayn cinste ve yeterli kurulukta (nem orannn ort. %20nin altnda olmas nemlidir.) ahap, lif ynleri

paralel olacak ekilde ve uygun birleim detay ile yerine yerletirilir. Bu ilemden nce, rk ksmlarndan arndrlan elemanlarn zellikle birleim yaplacak ara kesitleri emprenye edilmi olmaldr. Yeniden retimi yaplacak ahap yap elemanlarnda ise, varsa zgn rneinde grlen ile ayn cinste ve mmknse hava kurusu (ideal nem oran: %1215) ahaptan, belirlenen zgn profil ve detaylara birebir uyacak ekilde paralar hazrlanr; her trl bime ve profil ama ileri bittikten sonra kullanm yerine gre gerekli yntemle emprenye edilir, birka gn havalandrlarak fazla suyunu brakmas salanr, ardndan paralar birbirine monte edilerek yerine yerletirilir. Uygulama tamamlandnda, yapda genel bir fmigasyon yaplmas faydal olur.

RESTTSYON NERLER
nceki aamalarda mevcut durumun ayrntl olarak tanmlanabilmi olmas, yapnn zgnln ve korunmuluk derecesini bozan tm elemanlarn ko-

83
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

laylkla ayrt edilebilmesi demektir; bu da restitsyon nerilerinin oluturulmasnda nemli ilk admdr. ncelikle restitsyon sorunlar belirlenir; ardndan sorunlara zm getirmek zere ilk yapma dair tahminlerde bulunulur. Bu tahminlerin, belli bir kaynaa dayal olmas gerekir. Bu kaynaklar: yapdaki izler, tipoloji, yapya ilikin yazl ya da grsel malzemeler, eski fotoraflar ya da yap ve evresini anlatan an, gnlk gibi yazl belgeler olabilir. Herhangi bir belgenin bulunmad durumlarda, yapnn en yakn evresinden balayarak, benzer mimari zellikteki ya da ayn dneme ait yaplar ile karlatrma (analoji) ynteminden faydalanlabilir. Yerinde korunmu izlerin bulunmas, restitsyon iin en gvenilir kaynaktr. Bu yap da, nemli lde bozulmu ve eitli mdahalelere maruz kalm olmasna ramen, zgn durumuna iaret eden izlerin byk bir blmn zerinde barndrmaktadr. Dnem analizinde tespit edildii gibi, yapda ayr dneme ait izler bulunmaktadr; buna gre, yalnz bir dneme ait restitsyon nerisinin yapnn deiim srecini tam olarak tanmlamadna ve her iki dnemin de restitue edilmesine karar verilmitir. I.Dnem Restitsyonu, ilk yapm tarihidir (19.yy); II.Dnem Restitsyonu ise, yapya ikinci bir ahap yapnn eklendii 1935 ncesi dneme aittir.

Restitsyon Sorunlar
Yapda belirlenen temel restitsyon sorunlar unlardr: Parselin iindeki yerleim (ktlenin zgnl) Eklentiler ve blme duvarlar (plan emasnn zgnl) Boyutu deitirilen ya da kapatlan pencereler (cephe dzeninin zgnl) Dkkan cephesinin restitsyonu Ktle baznda; Alman Mavileri Haritas, Kirazl Mescit Soka zerindeki kargir bahe duvarndan yararlanlarak (ekil 14) ve aplikasyon krokisindeki (ekil 15) parsel snrlar ile aktrldnda, Pervititch Haritasnda parselin kuzeyinde grlen yapya bitiik iki katl ahap yapnn mtemilat olarak tanmlanmasna karar verilmitir (ekil 16). Bahe duvar ve kaps iin ise analoji yntemine bavurulmu; baz eski fotoraflarda (ekil 17) grld gibi, alaturka kiremit rtl saakla bitirilen sval bahe duvar nerilmitir. Yapnn gneyindeki kede yer alan ahap yapda bahe kaps, giri kaps ile ayn tiptedir (ekil 18). Yapya yaknl ve eldeki tek kaynak oluu nedeniyle, giri kapsnn bir rneinin bahe kaps olarak nerilmesine karar verilmitir. Muhdes kargir yapnn yerinde; her iki dnem restitsyonunda da bahe duvar ve kaps gsterilmi ve

ekil 14. Alman Mavileri Haritas (1913)

ekil 15. Aplikasyon krokisi (KTVKK Arivi, 2005)

84
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 16. Pervititch Haritasna (1935) dayanarak vaziyet plannda gsterilen mtemilat

ekil 17. Bahe duvar rneklerinden bazlar (sol: KTVKK Arivi, sa: Abdlhamid Albmleri, 380)

ekil 18. Kirazl Mescit Soka zerinde bir ahap yap (sol: bahe kaps, sa: giri kaps)

mtemilat, cephesine dair hibir belge olmadndan, yalnz ktle olarak belirtilmitir (ekil 19). Plan emas baznda; ncelikle dnem analizi aamasnda tespit edilen niteliksiz III.Dnem ekleri kaldrlmtr (ekil 20).

I.Dnem restitsyonunda kesintiye uram olan zgn tavan planlar devam ettirilerek plan oluturulmu; yap, st iki katta bahenin dou ynne doru kmal olarak bitirilmitir (ekil 21). Zaman iinde eklenen merdivenler kal-

85
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 19. Mevcut ve nerilen durum (sol: muhdes yap, 2008, sa: II.Dnem cephe restitsyonu)

ekil 20. Restitsyon nerilerinde kaldrlan niteliksiz eklerden birka

ekil 21. I.Dnem Restitsyon nerisi tavan planlar (sol: 1.kat, sa: 2.kat)

86
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

drlarak (ekil 22), birinci-ikinci katlar arasndaki zgn ahap merdiven zemin kata kadar devam ettirilmitir (ekil 23). II.Dnem restitsyonunda ksaca, kendi iinde ayr merdiveni olan ek ahap yap gsterilmi, dnem ekleri korunmu; kmalarn kapatlm olan yan pencereleri de mevcut boyutlarinda projeye yerletirilmilerdir (ekil 24). Cephe dzeni baznda; zgn dzenini koruyan birinci ve ikinci kat cephelerinde, pencerelerin ounda mevcut zgn ahap kafes, dierlerinde de tekrar edilmitir. Kirazl Mescit Sokana bakan bat cephesinin zemin kat seviyesinde, giri kapsnn solundaki pencere ve imento sval kargir duvar muhdestir. Buradaki zgn cephe dzeni iin yerinde korunmu bir ize rastlanmadndan, dnemin ahap sivil mimarlk rneklerinin eski fotoraflar zerinden bir aratrma yaplmtr (ekil 25). Bunlara gre zemin kat pencereleri, genellikle genilikleri st kattakiler ile ayn fakat ykseklikleri kltlm olan pencerelerdir. Fotoraflardan

ekil 22. Yapdaki muhdes merdivenler

yaklak birer ykseklik oran belirlenerek ortalamas alnm; bu blme 157cm yksekliinde iki adet ahap kafesli pencere yerletirilmitir (ekil 26). Aye Kadn Hamam Sokana bakan gney cephesinde, III.Dnem eklerinin kaldrlmasndan sonra, iki ahap yap da kendi cephe karakterine uygun olarak restitue edilmitir (ekil 27). Dkkan cephesinin restitsyonu; karlatrma yaplabilecek bugne ulaan zgn bir rnei bulunmadndan, restitsyon sorunlar arasnda en karmak olandr. Yapnn bulunabilen en eski

ekil 23. Zemin kata kadar devam ettirilen zgn ahap merdiven

87
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Pervititch Haritas

ekil 24. II.Dnem Restitsyon nerisi (sol: zemin kat plan, sa: 2.kat tavan plan)

ekil 25. Eski fotoraflarn bazlarnda pencere dzeni- ykseklik ilikileri (KTVKK Arivi, 1970ler)

ekil 26. Bat cephesinin mevcut (2008) ve projede nerilen durumu

88
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 27. II.Dnem Restitsyon nerisi cephe izimleri (sol: Bat Cephesi, sa: Gney Cephesi)

ekil 28. Yapya ait eski fotoraflar (sol: BB Arivi, 1970ler, sa: Alman Ark. Ens. Arivi, 1972)

ekil 29. Eski fotoraflarn bazlarnda dkkan cepheleri (Abdlhamid Albmleri: 342, 358, 521)

durumunu gsteren fotoraflarda, dkkan cephesinin zaten zgnln yitirmi olduu grlmektedir (ekil 28). Bu durumda kaynak olarak, Abdlhamid Albmleri (ekil 29) ve KTVKK Arivlerindeki (ekil

30) eski fotoraflar ile Ali Taltn kitabndaki ahap yap detaylar (ekil 31) zerinden bir aratrma yaplmtr. Yerindeki mevcut akln boyutlar korunarak, kaynaklardan edinilen cephe tipolojisine

89
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 30. Eski fotoraflarda dkkan cepheleri (sol: KTVKK Arivi, sa: stanbul Fotoraflar, 1999)

ekil 31. Dkkan cephelerine ilikin ahap yap detaylarndan bazlar (Ali Talt, 1927)

gre, iki cephe de eit paraya ayrlarak ara kaytlarla blnm giyotin pencereli birer ahap vitrin nerilmitir (ekil 27). Vitrinin ortalama 1/3lk alt ksm, ahap tablal ve sar braklmtr. Dkkann girii, Pervititch Haritasnda (ekil 16) grld ekilde, Kirazl Mescit Soka cephesindeki akln ortasna yerletirilmi; pencerelerdeki blmlendirme kapda da tekrar edilmitir (ekil 27). Tarihi belge deeri olan dnem eklerinin korunmas gerei14 gz nnde bulundurularak, restitsyon nerileri, restorasyon projesine dntrlebilecek ekilde ele alnmtr.
14 Feilden, B., 1979, A Possible Ethic for the Conservation of Timber Structures, ICCROM (Charles, 2003, s.240).

YENDEN KULLANIM NERS VE RESTORASYON PROJES


Bildirinin ilk blmnde tanmlanan koruma ilkeleri balamnda, yapnn hem eitime hem de iinde bulunduu evreye katk salamas amacyla, kitaplk olarak ilevlendirilmesi uygun grlmtr. Restorasyon sreci de dahil olmak zere, yapya ait btn aamalar koruma bilincine bir katk sunmal; yeni ilev de bu yaklam ve srdrlebilirliini desteklemelidir. Restorasyon projesinde, plan emas ve cephe dzeni, II.Dnem restitsyon nerisi esas alnarak oluturulmutur (ekil 32). zgn yap elemanlaryla birlikte deer tayan dnem ekleri de korunmu; yeni ilev, mekanla-

90
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 32. Restorasyon Projesi (sol: 1.kat plan, sa: 2.kat plan)

rn ve zgn dzenin yeterli olabilecei ekilde belirlendii iin, buna aykr yeni ve ar eklere yer verilmemitir. Yapnn kullanm biiminin, sergilemekte olduu zgn ahap yap karakterinin nne gememesi zellikle ngrlmtr. Ana yap, kitaplk, okuma salonlar, fotoraf arivi, ahap yap elemanlar ve detaylarnn retimine ilikin sergi blm, geici sergi salonu gibi birimleri barndracaktr. Mekanlarda ar bir tefrilendirme yapmaktan zellikle kanlm; zgn oda, okuma salonu gibi birimlerin haftann belirli gnlerinde kitaplk bnyesinde dzenlenecek kk apl etkinliklere ev sahiplii yapabilmesi ngrlmtr: Yap, ahap ve ta eitim atlyelerinde yetimekte olan renci ve ustalar iin yap eleman ve detay rnekleri ile maketlerinin grlebilecei kk bir yap mzesi, aratrmaclar iinse koruma ve ilikili olduu bilimlere ait yaynlar ieren bir kitaplk olmasnn yannda; semtin ocuklarna ynelik okuma ve eitim faaliyetleri, yapnn kendi proje ve uygulama srelerini anlatan gsterimler gibi eitim arlkl eitli etkinlikler iin de kullanlabilecektir. II.Dnem eki olarak tanmlanan bodrumlu ahap yap ise, bamsz bir girie ve merdivene sahip

olmasndan yararlanlarak, idari ofis ve toplant salonu olarak ilevlendirilmitir. lev nerisi, yapnn zgn karakterine aykr geri alnamaz ek ykler getirmemektedir; ngrld ekilde uygulanabilirse geleneksel mimari rneklerinden birinin, zellikle ocuklar, genler, aratrmaclar ve bilgi sahibi olmak isteyen kiilerin kullanmna sunulmas, korumann sosyal hayata katks anlamnda da deer tamaktadr. Uygulama esnasnda yaplacaklara ve mdahale tekniklerine ilikin aklamalara da restorasyon projesinde ve raporunda zellikle yer verilmitir. Dnem eki zellii tamayan niteliksiz eklerin kaldrlmas, Malzeme seimlerinde, hazrlanan konservasyon raporuna bal kalnmas, Ahabn, uygun cinste, uygun nem orannda ve uygun teknikle emprenye edilerek kullanlmas, Salamln koruyan yap elemanlarnn mmkn olduu kadar yksek oranda yerinde tutulmas, Yerinde korunacak elemanlarn koruma uygulamalarnn yaplmas, Sklerek konservasyonu yaplacak ve tekrar kullanlacak elemanlarn envanterinin karlmas,

91
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Btnleme gibi uygulamalar srasnda, ahabn temizlenmesine, ayn cinste ve kuru ahabn, lif ynne paralel olacak ekilde kullanlmasna ve mutlaka elemann kullanm yerine uygun geleneksel birleim detaynn (kurt az, kertme, krlang kuyruu gibi) uygulanmasna dikkat edilmesi ve bunlarn kontrol edilmesi, Yeniden retimi gereken elemanlar iin varsa zgn rnei, yoksa restitsyon kaynaklar kullanlarak 1:1 lekli retim detaylarnn hazrlanmas ve retimin kontrol, retimlerde zgn boyut ve detaylara sadk kalnmas, Uygulama esnasnda belgelemeye devam edilmesi ve arivin zenginletirilmesi, Sre boyunca konu ile ilgili olarak, eitli eitim kurumlarna, meslek gruplarna ve rencilere bilgi verilmesi, yayn hazrlanmas ve koruma uygulama rneklerinin paylamna katk salanmas, Yapnn eitli srelerde ilalanmas, leriki sreler iin nem kontrol, yllk ilalama ve bakm programnn belirlenmesi, proje srecinde ngrlerek restorasyon raporunda alt izilen temel restorasyon kararlardr15.

cellenmesi, sreci kolaylatran ve kontroln mmkn klan bir ilemdir. Belgeleme teknikleri, mimari izimlerin yan sra; yerine gre eskizler, alnan notlar, tutulan antiye gnlk defterleri ya da dzenli olarak ekilen ve arivlenen fotoraflar olabilir. nemli olan, koruma uygulamas sresinde ihtiya duyulacak detay ve bilgilerin nceden edinilmesi; bylece ilerin ve i programnn planlanabilmesidir.

Tayc Sistemin Aratrlmas


Restorasyon kararlar iinde belirtilen mdahale tekniklerinin ve koullarnn belirlenebilmesi iin gereklidir. Bu amala, yapnn ahap karkas tayc sistemini oluturan elemanlarn cinsleri ile boyutlarn tespit edebilmek zere, svas dklm olan bir mekanda, ortalama 50cm yksekliinde bir bant halinde badadi talar dikkatle alm ve gerisindeki elemanlar belgelenmitir (ekil 33). Bylece ana tayclarn 10x10, 10x12cm gibi deien kesitlerde mee, ara tayclarn ise 3x11, 4x12cm gibi eitli boyutlarda am ile yapld tespit edilmitir.

Skm Envanterinin karlmas


Yapnn duvarlarnn, elemanlarnn ve malzeme analizleri iin rnek alnan yerlerin izim zerinde tanmlanmasnda gereklidir. Hangi duvarn muhdes olduu ve kaldrlaca ya da hangi pencerenin yerinde korunaca gibi kararlarn verilmesinde ve uygulamann kontrolnde ie yarar. Skm envanteri karlrken, nce mekanlarn duvarlar belirli bir yne doru srayla numaralandrlm; ardndan yap elemanlar, zgn ve muhdes olanlar iin ayr bir kodlama sistemi ile isimlendirilmilerdir (ekil 34). Bylece, yapnn pencere ve kap tipolojileri karlm; skm yaplan elemanlarn onarlarak tekrar

UYGULAMA NCES HAZIRLIK VE BELGELEME


Belgeleme, koruma srecinin tm aamalar iin geerli ve gereklidir. Mimari, grsel ve yazl dokmanlarn her aamada gn15 Yapnn Rlve izimleri ve iki dnem Restitsyon Projeleri ile Raporlar, Yenileme Alanlar Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Blge Kurulunun 03.04.2008 tarih ve 117 sayl karar ile; Restorasyon Projesi ve Raporu ise, ayn kurulun 12.06.2008 tarih ve 197 sayl karar ile onaylanmtr.

92
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 33. Ksmi ama ve belgeleme rnekleri (sol: 1K09-Gney duvar, sa: 1K09-Bat duvar)

yerlerine yerletirilmesi iin n hazrlk yaplm olur. rnek olarak, 1K09 mekannn D4 duvarnda bulunan P9-1K09 adl pencerenin alt ve st paralar, kafesi ve pervazlar zgndr ancak ksmen hasarldr; bunlar envantere gre dikkatle sklecek, tayc karkas sistemin onarm bittiinde, boya skm, onarm ve ilalamalar atlyede yapldktan sonra tekrar buraya yerletirileceklerdir. zgn ahap dolap (AD01-2K02) iin de benzer bir skm envanteri hazrlanmtr (ekil 35). Ayrca, uygulama srasnda daha nce tanmlanmam bir malzeme grldnde ya da malzeme-

ler arasnda karlatrma yapmak gerektiinde, envanter paftalarndaki numune yerlerine dair bilgiler kullanlabilecektir. Skm envanteri, uygulama srasnda da gncellenmeye devam eder.

retim Detaylarnn Hazrlanmas


Uygulama aamasn da kapsayan bir sretir. Sistem detay (ekil 36) ile tm kesiti mimari olarak tarif edilen yapnn elemanlarnn retimi iin, nokta detaylarna ihtiya duyulacaktr. Yapda, elemanlarn ou yerinde bulunmu; yok olanlar iin de yapdaki baka rneklerin zerinden detayn restitsyonu mmkn olmutur. Hazrlanan retim

93
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 34. Skm envanteri rnei (1.kat plan)

ta

ekil 35. Skm ncesinde zgn ahap dolap paralarnn kodlanmas (AD01-2K02, Ekim 2008)

detaylar, 1:1e kadar eitli leklerdedir (ekil 37); atlyedeki retimler, bu detay ve profil izimlerine ve verilen llere gre gerekletirilmektedir. Atlyede yaplan koruma ve onarm uygulamalar (ekil 38), eitim faaliyet-

leri ile paralel olarak srdrlmektedir; yapdaki ve atlyedeki iler, zellikle renciler iin nemli bilgi kaynaklardr. Stajer renci ve usta adaylarnn da aktif olarak retime katlmas, hem geleneksel detaylarn devamlln sa-

94
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ekil 36. Ana ahap yapya ait sistem detay izimi

ekil 37. Pencere retimi iin hazrlanan nokta detaylar

ekil 38. Atlyede ahap kafeslerin onarm ve gerekli ksmlarn btnlenmesi

95
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

layabilecek ustalklarn yaatlmasna, hem de koruma alannda alacak yetimi elemanlarn saysnn artrlmasna katk salayacaktr.

SONU
Bildiride, koruma ilkeleri erevesinde ve belgeleme esasna tm aamalarda bal kalnarak oluturulan bir proje metodolojisi tarif edilmitir. Yapyla ilgili koruma srecine, uygulama aamas ile devam edilmektedir. Ahap yaplarn

korunmalarnn, mimarln yan sra eitli baka disiplinlere ait problemleri de barndrmas; srecin mutlaka farkl konularda deneyimlerin paylam, katlm ve eitim programlaryla birlikte ele alnmasn gerektirmektedir. Her uygulama, aslnda baka uygulamalar iin bir deneyim rneidir ve ortak bir koruma bilincinin oluturulmas, ancak koruma srelerinin eitimle desteklenmesi ile mmkn olabilir.

* Yapnn belgeleme sreci ve projeleri hakknda detayl bilgi iin: bkz. Kudde ve Aksoy, 2009, s.16-37. Uygulama ncesi gerekletirilen hazrlk ilemleri iin: bkz. Krolu ve Kudde, 2010, s.3-13. Uygulama aamalar ve onarmlar Restorasyon Konservasyon almalar Dergisinin ilerleyen saylarnda aktarlmaya devam edecektir.

BELGE VE TZKLER
Ahap Tarihi Yaplarn Korunmas iin lkeler, 1999, ICOMOS, Mexico (eviri: Z.Ahunbay). Amsterdam Bildirgesi, 1975, Avrupa Mimari Miras Yl- Amsterdam Kongresi. Geleneksel Mimari Miras Tz, 1999, ICOMOS, Mexico. ICOMOS yeleri iin Etik Ykmllkler Belgesi, 2002, ICOMOS, Madrid. Nairobi Toplants- Tarihi Alanlarn Korunmas ve ada Rolleri Konusunda Tavsiyeler, 1976, UNESCO (eviri: A.Sungur; alnt: Ahunbay, 2007, s.157-163). Nara zgnlk Belgesi, 1994, Nara Konferans (1-6 Kasm 1994), Japonya (eviri: D.Mazlum). The ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites, 2008, ICOMOS, Quebec, Canada. Venedik Tz, Mays 1964 (eviri: C.Erder). Washington Tz- Tarihi Kentlerin ve Kentsel Alanlarn Korunmas Tz, 1987, ICOMOS, Washington.

96
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

KAYNAKLAR
Ahunbay, Z., 2007, Tarihi evre Koruma ve Restorasyon, YEM Yaynlar, stanbul. Ali Talt, 1927, Doramaclk, Marangoz ve Silicilik, Haydarpaa Demir Yollar Matbaas, stanbul. Brandi, C., 2005, Theory of Restoration, Nardini Editore, Firenze, Italy. Charles, F.W.B. (with M. Charles), 2003, Conservation of Timber Buildings, Donhead, Shaftesbury. Croci, G., 1998, The Conservation and Structural Restoration of Architectural Heritage, WIT Press, Southampton. Ersen, A., 2009, Mimari Korumada Otantiklik ve Btnleme Sorunu, Restorasyon Konservasyon almalar, Say 1 (Nisan-Mays-Haziran), BB KUDEB, stanbul, s.8-15. Ersen, A., Gle, A., Alkan, N., Kudde, E., 2009, Konservasyon Raporunun nemi, erii ve Hazrlanma Admlar, Restorasyon Konservasyon almalar, Say 2 (Temmuz-Austos-Eyll), BB KUDEB, stanbul, s.3-16. Feilden, B., 2003, (1.basm:1982), Conservation of Historic Buildings, Elsevier, Oxford. Geleneksel Ahap Yap Uygulamalar, 2009, BB KUDEB Yaynlar:3, BB KUDEB Ahap Eitim Atlyesi, stanbul. Gnay, R., 2002, Geleneksel Ahap Yaplar, Sorunlar ve zm Yollar, Birsen Yaynevi, stanbul. http://whc.unesco.org stanbul Fotoraflar, 1999, Cumhuriyet Kitap Kulb, stanbul Jokilehto, J., 1999, A History of Architectural Conservation, Butterworth-Heinemann, Oxford. Krolu, ., Kudde, E., 2010, Ahap Yapda Koruma- Uygulama Metodolojisi 2, Restorasyon Konservasyon almalar, Say 4 (Ocak-ubat-Mart), BB KUDEB, stanbul, s.3-13. Kudde, E., Aksoy, P., 2009, Ahap Yapda Koruma- Uygulama Metodolojisi 1, Restorasyon Konservasyon almalar, Say 1 (Nisan-Mays-Haziran), BB KUDEB, stanbul, s.16-37. Larsen, K.E. (ed.), 1995, Nara Conference on Authenticity: Proceedings (Nov. 1-6, 1994, Japan), Tapir, Norway. Madran, E., zgnl, N., 2005, Kltrel ve Doal Deerlerin Korunmas, Mimarlar Odas, Ankara. Mller-Wiener, W., 2002, stanbulun Tarihsel Topografyas, Yap Kredi Yaynlar, stanbul. z, A.K., Gner, S. (editrler), 2007, Uluslararas Kltrel Miras Mevzuat, KMD Yaynlar:1, stanbul. Restorasyon ve Konservasyon Raporu, 2008, Rapor no: 37, BB KUDEB Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar, stanbul.

97
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

STANBULDA AHAP MMARNN KORUNMASINDA YASAL EREVE VE KORUMA KAVRAMLARI ARASINDAK LKLER ZERNE DEERLENDRME
DO. DR. CAN BNAN YILDIZ TEKNK NVERSTES MMARLIK FAKLTES

KAVRAMLAR
1964 tarihli Venedik Tznn temel kavramsal yaps ve zerinde konsenss salanm ilkeleri iinde grnmekle birlikte, mimari koruma ve restorasyon gnmzde bu yapnn ok zerinde ve baka alanlar ile ilikilenen bir grnm sergilemektedir. En basit yorum ile 1964 sonrasnda mimari koruma konular ile ilgili ortaya kan ilkesel metinler dahi bu alann kk ve snrl bir erevenin dnda boyutlar olduunu gstermektedir. Mimari koruma alannn yap talar arasnda saylabilecek Avrupa Mimari Miras Yl (1970-75) ve bu tarihlerde yaplan tartmalar kltrel ve mimari miras kavramndaki genileme ve buna bal olarak kimlik kavramnn tartlmas nemli aamalardan saylmaldr. (Binan, 1999) 1990l yllarn ortasna damgasnn vuran zgnlk tartmalar her kavramsal balk gibi bunun da kltrel ve tarihsel bir arka plan zerinde bir anlam kazanabileceini ortaya karmtr. Bilimsel ve teknolojik gelime, doru koruma kararlar verilmesi artyla, gerek analitik almalar gerekse uygulamaya ynelik ok daha olumlu sonularn alnmasna olanak vermektedir. Mimari mirasn korunmas ve restorasyonu alannda, maddi varlna ilikin karar ve uygulama srecindeki bu netleme arka planda yatan baka bir soruyu gn na karmtr; tm bu koruma abalar gerekten mimari miras tm

zellikleri ve ruhu ile koruyabilmekte ve anlatabilmekte midir? (Turgeon, 2009). Geleneksel konut mimarisi, tm yerkre zerinde bu anlamda maddi varlnn tesinde maddi olmayan kltr verilerine sahip olmas ve bunlarn anlalabilmesinin nesnenin tesine geen bir bak ve koruma anlay ile yaklalmasn gerektiren en nemli rnek olarak karmza kmaktadr ki bu yaklam gelitirme ve uygulamann kolay olduunu savunmak mmkn deildir. Mimari miras korumann en nemli problemlerinden biri tm dnyada toplumsal konsenss salama sorunudur. Toplumlarn eitli kesimleri ile katlmad koruma programlarnn baarl olma anslar ne yazk ki azdr. te yandan toplumu ynlendirme ve mirasna kar duyarllk gelitirmek de modern devletin grevleri arasna girmitir. Koruma konularnn saptanmas konusunda ise belirli kimliklerin, dnemlerin veya inanlarn n plana karlmasn hedefleyen koruma yerine evrensel dzeyde geerli olabilecek argmanlarn gelitirilmesi gerekmektedir. Bu balamda kltrel koruma kavramnn vard noktada tanm; insanolunun bu hzl deien dnyada brakt izlerin mrn uzatarak gnmz ve gelecek kuaklarn kullanmna evrensel eitlilik adna sunmak olarak anlalr olmutur.

AHAP KENT
Bu erevede konuya stanbul ve geleneksel konut miras asndan baktmzda, karmza 19.yy. sonunda neredeyse tmyle ahap olan bir kentten geriye ne-

98
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

yin kalabildii sorusu ne kmaktadr. lkemizde mimari korumann kkleri balamnda yaplan bir deerlendirme, yasal srelerin olduka eski olmasna ramen kendi iinde birtakm aama ve krlma noktalarn barndrd ve bunlarn yansmalarnn hala yaad gereini n plana karmaktadr. Buna ramen gnmzn yasal ve ynetsel erevesi gerekten de bir gelimenin var olduunu ispat etse dahi uygulama srecinin ve kurumsal yaplarnn bir blmnn bu ereve ile ayn paralelde alabilmek iin kendi iinde gelime salamas gerekmektedir. Ahap konut mimarisinin stanbuldaki serveni konusundaki almalar dayandrldklar nesnel tarihsel veriler asndan henz yeterli dzeyde deildir. Solomon Schweiggerin, 1608 tarihli seyahatnamesi iinde yer alan basit bir gravr bize bugn ahap atkl hm yap trnn o tarihlerde de var olduunu gstermekte daha da nemlisi stanbulda geleneksel konut mimarisinin Kula veya Safranbolu benzeri zelliklere sahip olduunu anlatmaktadr. (Tanyeli, 2004, s.76-77) 19. yzyl ortalarna gelindiinde ahap kaplamal yaplarn tm kentte yaygn hale geldii ve buna bal olarak yangnlarn da art gsterdii bilinmektedir.

Bu durumun sonucunda kargirletirme abalar ile birlikte zellikle Hocapaa yangn sonrasnda yangn yerlerinde ahap bina yapmnn 1866 tarihli bir Meclis-i Vala mazbatasyla yasaklanmas nemlidir. (Tanyeli, 2004, s.91) Ancak bu karara ramen gnmzde Babakanlk Osmanl Arivinde yaplan yzeysel bir katalog taramas dahi 19.yy. sonlarna ait bir dizi belgenin yangn yerlerinde yaplacak yeni yaplarn ahap olabileceine ilikin izin, yani bugnk anlamyla zel imar izinleri olduunu gstermektedir. Bu durumun ortaya knn arka plan henz tam aydnlanmam olsa dahi, ahap malzeme kaynaklar ve maliyeti ile ilgili olduu ilk bakta grlebilmektedir. 19.yzyln son eyrei ile 20.yzyl balarna tarihlenen tm grsel belgeler karmza antsal yaplarn dnda neredeyse tmyle ahap bir kent karmaktadr. Kent asndan yaratt sorunlara ramen gelien ahap mimarinin Birinci Dnya Sava sonrasnda zellikle 192030lardan sonra retiminin byk lde ortadan kalkt anlalmaktadr. retimin yaplmamas doal olarak zamanla malzeme ve ilenmesine ilikin geleneksel teknik ve ustaln da ortadan kalkmasna neden olmu, srekli bakm ve yenileme ile yaamakta olan bu geleneksel mimari

Salomon Schweigger , 1608

Rumelihisar skelesi

99
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

en basit rneklerinden, en muhteem ve eski olanlarna kadar bir k srecine girmitir. Ahap yapnn stanbulda ilk yenilgisidir bu. Gnlk yayn organlarnda, geleneksel ehir dokularnn salkszl ve khnelii zerine eitli yorumlara rastlanan erken Cumhuriyet yllarnda ynetimin, Atatrkn 19 ubat 1931 tarihli Konya telgrafna kadar, Osmanl dnemi mimari mirasna kar kaytsz baknn da bu k hzlandrd unutulmamaldr. (Binan, 2000; Madran,2002, s.105) Daha sonra dahi ilginin oklukla antsal mimari zerine odaklanmas o tarihlerde zaten koruma konusu olarak neredeyse hi gndemde olmayan geleneksel ahap mimariyi her zaman arka planda brakmtr. 1940larda balayan ve kanmca 2. Dnya Savann yap malzemesi ile ilgili skntlarndan kaynaklanan geleneksel tekniklere dn sreci ksa srm ve ahap yapm teknikleri, zellikle stanbulda neredeyse tamamen unutulmutur. 2. Dnya Sava sonras yllarnda yaanan greceli ekonomik iyileme ve lkeye dardan kaynak girii, yap sektrn canlandrm, ancak 1950lerde balayan yap-sat mteahhitlii hem mimarlk kalitesinde de hem de zellikle stanbulda geleneksel ahap mimarinin bulunduu alan-

larda nemli tahribata neden olmutur. Bu dnemde Boazii kylarnda, kylerinde, tepelerinde, ahap yallarn, evlerin, kklerin yklp yerine yeni yaplarn yapld grlr. Ayrca Tanzimat sonrasnda balayan ve kent ii ara ulamn glendirmeyi ve kente modern bir grnm kazandrmay amalayan yol ama faaliyeti hzn kesmeden bu dnemde de devam etmektedir. (Gzelleen stanbul, 1943) Boazii kylarnda alan yeni yollar ile ahap yap geleneinin en nemli temsilcileri olan yallar ve yallar arkasnda bulunan setli baheler, kkler ve kameriye ve korular ile olumu mimari ve kltrel erevenin hzla paraland ve ilikilerin koptuu grlmektedir.

YASALAR
Trkiyede koruma konusundaki yasal erevenin Osman Hamdi Beyin 1869 tarihli Asar Atika Nizamnamesinden, 1710 sayl Eski Eserler Kanunu ve 1983 tarihli Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasasna nemli mesafeler kaydettii grlr. (Madran, 2002) Trkiye, 1917 ylnda kurulan Muhafaza-i Asar- Atika Encmeni Daimisinden beri kltrel varlklarnn korunmas konusunda uzman ve yetkili bir kurul sistemi ile almay tercih etmitir. Daha sonra Gay-

Ayasofya Civarnda Ahap Evler

Arnavutky-Bebek Yolu alrken Sait Paa Yalsnn ykl 1935

100
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

rimenkul Eski Eserler ve Antlar Yksek Kurulu ve Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kuruluna dnecek sistem 90 yllk srete ilevini ve srekliliini isim deiiklikleri ve grev tanmndaki baz deiikliklere ramen korumaktadr. Ancak Trkiyedeki geleneksel konut mimarisi asndan ve zellikle de stanbuldaki ahap mimari asndan konuya bakldnda bir baar hikayesinden sz edilemez. Gnmzde 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasas ve bu yasann yrtlmesi iin oluturulmu olan ynetmelik ve ilke kararlar halen Trkiyede mimari koruma uygulamalarna ynelik olan temel yasal ereveyi oluturmaktadr. zellikle 5.11.1999 tarih ve 660 sayl Tanmaz Kltr Varlklarnn Gruplandrlmas, Bakm, Onarmlar ilke karar bu konuda nemli tanm ve ilkesel balklar iermektedir. lke karar kapsamnda mimari koruma ile ilgili olduka ayrntl olarak koruma ve restorasyon uygulamalarnn ilkeleri tanmlanmaya allmtr. Koruma kurullar sklkla bu ilke karar referansl olarak kararlar retmekte olup neredeyse tm koruma uygulamalarnn temel yaklam bu ilke karar zerine oturmaktadr. Aslnda bu hali ile ilke karar saduyu sahibi, mimari koruma ve restorasyon uygulamalar konusunda ada kavramlara hakim bir koruma kurulu asndan yeterli saylabilir. Ancak konu ne yazk ki bu kadar basit deildir; tescilli yap sahipleri, mteahhitler, mimarlar ve yerel yneticilerin bak alar iinde hala az dahi olsa eski dnemlerin uygulamalarna ilikin bir zlem yaamaktadr. Bu durumun kkenlerine baktmzda belgeler bizi 1710 sayl yasa ile kurulmu olan Gayrimenkul Eski

Eserler ve Antlar Kurulunun 14.01.1978 tarihli 10200 sayl kararna grlr ki bunun arka plannda TA -Trkiye Ant ve evre Deerlerini Koruma Vakf tarafndan 1976 ylnda uygulamalara yardmc olaca dnlerek hazrlanan bir rapor ve 1950lerde balayan yapsat mteahhitlii bulunmaktadr. Bu karar korunmas gerekli mimari kltr varlklarn 3 ana gruba ve 9 alt gruba ayrmakta ve yaplacak mdahalenin lek ve derinliine gre snflamaktayd. lk bakta zellikle uzman olmayanlar asndan, uygulamalar iin yol gsterici olarak dnlebilecek bu karar ok ksa sre iinde, ahap yaplar tmyle ykp yeni bir plan dzeni ile yeniden kargir (betonarme) olarak ina edip d cephelerini de ahap kaplayarak yapmaya izin veren 2A2 grubunun, dnemin yap-sat furyas iindeki yklenicileri, mal sahipleri ve projeciler tarafndan kefi ve ynetsel yapnn da buna destei ile ksa sre iinde zellikle stanbul gibi geleneksel ahap mimarinin en gzel rneklerine sahip kentlerimizde byk bir ykma neden olmutur. 1983 ylnda yrrle giren 2863 sayl yasa sonrasnda da tanmaz Kltr ve Tabiat Varlklar Yksek Kurulu GEEAYKn bu kararn referans alarak 6.01.1984 tarih ve 61 sayl ilke kararn oluturmu, daha sonraki dnemde bu yaklam biimi 4.03.1988 tarih ve 14 sayl ilke kararnda da grup says 4e karlarak devam etmitir. Bu sre sonrasnda ortaya kan hilkat garibesi olarak adlandrlabilecek bir mimari tr Trkiyeyi ve ahap kenti stanbulu sarmaya balamtr. 1995 ylna kadar youn olarak devam eden bu yaklam ve uygulama biimi 28.02.1995 tarih ve 378 sayl ilke karar ile deimi, tm yaplar kapsayan genel snflandrmaya bal bir uy-

101
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Esk

gulama biiminin yanl sonular verdii bu kararda zellikle vurgulanm ve her yapnn kendine zg artlar iinde koruma yaklamlar gelitirilmesi gerektii belirtilmitir. Doal olarak uygulama alannda eski alkanlklar bir sre daha gerek koruma kurullar zorlanarak gerekse yasal erevenin arkasndan dolanlarak devam etmi olup son dnemde zellikle ahap yap stounun gittike azalmasna, mimarlk eitiminde koruma bilincinin daha fazla yer almasna, gen mimar kuann uluslararas literatr ok daha fazla takip edebilmesine ve mal sahiplerinin kltr varl bir yapya sahip olmann anlamn giderek daha fazla anlamalarna bal olarak azalm ancak tamamen yok olmamtr. Bu tarihsel sre uygulama alannda ortaya kard rnekler ile sade vatandan bilincine ylesine kaznmtr ki politikaclar ve yneticiler de dahil olmak zere nemli sayda kii gnmzde dahi mimari restorasyonu ykp benzerini yeniden yapmak olarak bilmektedir. Kanmca, Trkiyede ahap mimarinin yok olma sreci iinde en nemli yeri tutan bu durum Trkiye koruma tarihi iinde zellikle bilinmesi ve unutulmamas gereken ve konjonktre bal olarak her an geriye dnebilir bir yakn tarih gereidir. Boazii Alan, stanbul asndan ba-

kldnda tarihsel ve kltrel kimliin en nemli parasdr. Bu zellikleri nedeni ile ve 1980lere kadar yaad sreler bu alann zel bir yasa ile korunmas gerektii dncesini ortaya karm ve 1983 tarihinde 2960 sayl Boazii Yasas TBMMde kabul edilmitir. te yandan 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasas hedefledii konunun hassasiyeti lke btnndeki yaygnl ve gelecek kuaklara kar sorumluluklar asndan ok nemli olup, lke btnne hizmet eden genel bir yasadr. Ayn amaca hizmet eder grnmelerine ramen iki yasann ayn alanda ayn anda uygulanmas baz elikiler ile uygulayclar arasnda atmalar ortaya karmaktadr. 2960 Sayl Boazii Yasas ve 2863 Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasasnn bu durumlar nedeniyle uygulamada ortaya kan elikileri inceleyen Dantay 1. Dairesinin 17.05.1993 tarih ve 1993/88 sayl karar ile 2960 yani zel yasalar 2863 vb. genel yasalarn nnde olup ncelikle uygulanacaktr. Hukuki olmas nedeniyle uygulanmasnda herhangi bir tartma yaplamayacak bu karar lke btnne hizmet etmesine ramen, lkenin btnln tamamlayan Kltrel Miras konu edinen zel bir yasa olan 2863 Sayl yasay TBMMnin zel cezai meyyideler ile desteklemi olduu ve tartmasz her-

Yeni skdarda bir 2a2 Uygulamas

102
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Kalam kiz Yaplar 1984

Kalam kiz Yaplar 2009

kesin bu yasaya uymasn zorunlu klan maddelerine ramen zel yasalarn yaygnlat u son yllarda zayf brakmtr. zellikle Koruma Blge Kurullarnn almalar srasnda ve alnan kararlarn uygulanabilirlii asndan 2960 sayl yasaya bal olarak alan kurumlar ile nemli elikiler ortaya kmaktadr. Bu durum halihazrda Trkiyede yaanan koruma alanndaki paralanmann en nemli gstergelerinden biridir. Boazii alan, 2960 sayl Boazii Yasasnda 3 temel blgeye ayrlmtr; ngrnm blgesi ki hala nemli miktarda ahap mimari rneine sahiptir, geri grnm blgesi ve geri grnm etkilenme blgesi. 1980li yllarn banda yaplan bu almann 2010 ylnda ortaya kard manzara udur; Boaziini koruma amacyla yaplan bu dzenlemeler geri grnm ve geri grnm etkilenme blgelerinde baarsz olmutur, dev bir metropol haline dnm olan kentin etkilenme blgesi dndaki blgelerinde oluan gelime ve yaplama basks bu iki tampon blgeyi noktasal koruma alanlar dnda yok etmitir. ngrnm blgesinde ise 27 yl iinde amaca ksmen ulalm grnmektedir, bu blgede Boaziinin topografyas, yallardan oluan ky mimarisi, kyleri, ko-

rular ve kkleri ve bitki rts ile hala eski kimliinin bir blmnn korunmu olduunu gstermektedir. Ancak, 2010 ylnda, bu nemli kltrel ve doal miras eksikleri olan 1983 tespitleri ve yetersiz tescilleri zerine temellenen ve byk blm iptal edilmi bir imar plan ve onun srekli deien plan notlar ile ynetilmektedir. Bu, stanbul gibi bir kentin tarihsel kimliini oluturan unsurlarn en banda gelen Boazii iin zavall bir grnm oluturmaktadr. Bu yetersiz plan ve plan notlarnn hele kat bir bak as ile uygulanmas ortaya Boaziinin korunmas gerekli deerleri adna uygunsuz ve hatta komik durumlar ortaya karmaktadr. rnek olarak boazii ky bandnda konut yapmak yasaklanmtr, bu plan notuna restorasyon konular da dahildir, yani plan notu aka tm yallarn (ki az sayda kald) kamuya ak ilevler (otel, lokanta, sergi salonu vb.) ile kullanlmalar gerektiini sylemektedir. Varlklar konut, hatta 2. konut yani sayfiye olarak balam olan bu miras, tayamayaca hatta tahrip olmasna neden olabilecek bir plan ilevine zorlamak en basit deyimle buradaki kltrel kimliin plan yapclar ve uygulayclar tarafndan anlalmam olduunu gstermektedir. Ayn durum koru alanla-

103
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

rndaki tarihi kklerin restorasyonu sz konusu olduunda da karmza kmaktadr. Koru alanlarnda yer alabilecek ilevler de ky bandndaki ilevler gibi snrlamalara sahiptir, yani konut yer alamaz oysa ki Boaziinde koru alanlar daima bir yalya veya kk ve mtemilatna bal yapay olarak oluturulmutur, yani iinde bulunan yaplarn zgn ilevleri ile kullanlmalar kadar doal bir ey olamaz. Tabii ki bu plan ve notlarnn hatal ynler ile ilgili dzeltmelerin yaplmas yollar tanmlanmtr, ancak bu sreler korunmas gerekli yaplarn hele ki ahap ve harap durumda ise bekleyemeyecei kadar uzundur. 1983 ylnda yaplm olan tespit ve tescil ilemlerinin yetersizlii gnmze kadar yansyan sorunlar ortaya karmaktadr. Bu tesciller kapsamnda yer almam ve 1983 planlar zerine ilenmemi kltr varl zelliklerine sahip yaplar ki ou ahaptr, gnmzde Koruma Blge Kurullar tarafndan tescil edilmi olsalar dahi restore edilebilmek iin ne yazk ki yukarda ifade edilen plan tadilat srecinin sonunu beklemek zorundadr. Bu bekleyi ounlukla yok oluu getirmektedir. Ne yazk ki bu zc durum herkes zerinde ayn etkiyi yapmamakta, zellikle ahap mimarinin restorasyonu konusunda ykp yeniden yapma gelenei ve buna inanlar bu yanl srece tepkileri yumuatmaktadr. Ahap yap saysnn hzla azalmas koruma blge kurullar ve yerel ynetimler ile toplum kesimlerinde bu konuya daha hassas baklmasna neden olmutur, ancak bu konuda zellikle tescil ve tespit konularnn yrtld koruma blge kurullarnn kararlar arasnda fakllklar ve farkl bak alar veya daha iyi bir ifade ile farkl sluplar bulunduu grlmektedir. Bu farkllklar stanbuldan

Adanaya olduunda dikkati ekmeyebilir, ancak durum Boaziinin iki yakasnda verilen kararlar arasnda fark olarak ortaya ktnda daha nemli olmaktadr. Gnmz stanbulunda 7 adet Koruma Blge Kurulu grev yapmaktadr, yerel ynetim snrlar ile yaplan blgeleme dardan bakldnda mantkl grnse dahi, konu koruma olduunda zellikle Boazii alannda ngrnm blgesinin Avrupa ve Anadolu yakalarndaki paralarnn btnl tartlamaz. stanbul gibi bir kltr kentinin sreklilikleri asndan bu alandaki paralanmay bavuru younluu ile gerekelendirmek gereki deildir. Arnavutky veya stinye yalboyu ile Kandilli, engelky veya Anadoluhisarnn ilikisi Levent, Maslak, veya Saryerdeki geri grnm alanlar ile olduundan daha fazladr. Boaziinde Koruma Blge Kurullar grev alanlar ta-

Boaziinde koruma blgeleri

104
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

nm yerel ynetim snrlarndan bamsz olarak mimari kltrel ve tarihsel sreklilikleri balamnda yeniden yaplandrlmaldr. Aslnda tm Trkiyede Koruma Blge Kurullarnn grev alanlar tespit edilirken mimari, yapsal, tarihi, doal ve yerel kltr srekliliklerini dikkate almak gerekmektedir, bu anlamda lke apnda bir revizyona ihtiya vardr. stanbulda ahap yaplarn yok olmas srecinin tarihsel nedenleri ve yasal elikiler yannda gnmzde hala geerli olan ynetmelikler ve bunlarn uygulanmas ile ilgili hatalar veya eski alkanlklar da yer almaktadr. Bu konuda gsterilebilecek en basit rneklerden biri deprem blgelerinde yaplacak yaplar ile ilgili ynetmeliin uygulanmasdr. Bu ynetmeliin 7.1.4 maddesi ak olarak tarihi ve kltrel deeri olan tescilli yaplarn ve antlarn deerlendirilmesi ve glendirilmesi bu ynetmelik kapsam dndadr demesine ramen baz yerel ynetimlerin hala ahap mimarinin korunmas ve restorasyonu konusunda ynetmeliklerin kstlamalarn gereke gstererek restorasyon projelerini korunarak restore edilen ahap bir yapnn kat ykseklii 3.90 myi gemektedir gibi gerekeler ile onaylamad grlebilmektedir. Binalarn yangndan korunmas ile ilgili ynetmelik uzun sre kltr varlklar konusundaki eksiklikleri ile uygulanm, bu konuda nemli sorunlar ortaya km, ok deerli yaplar yangn nlemleri alnd gerekesi ile hoyrata bozulmu neden sonra 10.08.2009 tarihinde ynetmelik deimi ve kltr varlklar ile ilgili 167-C maddesi bu alanlarda zel almalar yaplmas vurgulanarak yer almtr.

BR MT
Son olarak belirtmek gerekir ki Trkiyede kltrel ve doal varlklarn korunmas

konusunda kullanlan koruma kurulu yntemi neredeyse bandan beri pasif bir koruma sistemidir. Mlkiyet temelli olup mal sahiplerinin talebi ile bir konu incelenmekte ve koruma karar alnmaktadr. ncelenen projelerin nitelii nemli olmakta birlikte sonuta hepsi birer kat belgedir. Yakn zamana kadar uygulama sreci proje onayn yapan Koruma Kurullar tarafndan aktif olarak denetlenememekte idi. Yerel ynetimlerin bu konuda yetkileri olmasna ramen sonucun zellikle koruma ve restorasyon uygulamalar asndan baarl olmad aktr. 2004 ylnda 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma yasasn deitiren 5226 sayl yasa bu konuda nemli bir alm salam ve bahsedilen boluun doldurulmas konusunda nemli bir adm atlmtr. Balangta ortaya kabilecei dnlen baz sakncal durumlarn ve lkenin mimari koruma alannda oluabilecek paralanmann arac olabilecei endieleri zellikle stanbul Bykehir Belediyesi Koruma Uygulama Denetim Brosu (KUDEB) ve ekiplerinin almalar incelendiinde ortadan kalkmaktadr. Uzman personelin varl ve bilimsel yaklamlar onurlandran ynetim kademeleri, yaplan uygulamalar bilim evrelerinde tartmay ilke edinen yaynlar ile stanbul asndan nemli bir ans olmas yannda, KUDEB brolarnn yetkileri ile ilgili snrlar iinde kalma gereklilikleri zellikle ahap yap koruma ve restorasyon uygulamalar sz konusu olduunda biraz zor olsa da sonuta uygulamann koruma bilgi ve tecrbesine sahip personel tarafndan yaplyor olmas sonularn olumlu olmasn salamaktadr. Ancak byk kentler dnda bu uygulama rneinin baarl olabilecei konusunda baz endieler yok deildir.

105
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

KAYNAKLAR
Binan C., 1999, Mimari Koruma Alannda Venedik Tznden Gnmze Dnsel Gelimenin Uluslararas Evrim Sreci, YT Yayn: YT MF.YK-99.0489, stanbul Binan C., 2000, Erken Cumhuriyet Basnnda Osmanl Mimari Mirasna Bak, Osmanl Mimarlnn 7 Yzyl Uluslarst Bir Miras, Uluslararas Kongre, Kasm 1999, YEM Yayn,. s.358. ISBN 975-7438-92-8 Gzelleen stanbul, 1943, Maarif Matbaas, stanbul Melling, A. I., 1819. Voyage Pittoresque de Constantinople et des Rives du Bosphore, haz. MM. Treuttel e VVrtz, Paris. Madran E., 2002, Tanzimattan Kltr Varlklarnn Korunmasna likin Tutumlar ve Dzenlemeler: 1800-1950, ODT Yaynlar, Ankara
Schweigger S., 2004, Sultanlar Kentine Yolculuk 1578-1581, eviri: Turkis Noyan, Kitap Yaynevi, stanbul,

Jukka J., 1999, A History of Architectural Conservation, ICCROM, Rome Tanyeli U., 2004, stanbul 1900-2000, Konutu ve Modernlemeyi Metropolden Okumak, stanbul Laurier T. (ed.), 2009, Spirit Of Place: Between Tangible And Intangible Heritage

Lesprit Du Lieu : Entre Le Patrimoine Matriel Et mmatriel, Celat, Universit Laval, Canada
Yazcolu, L., 1980, Boazii Ky Yaplar Tarihsel Biimlenileri ada Biimlenilerde Temel lke nerisi, Yaynlanmam Doktora Tezi, Y.T., stanbul.

106
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHAP YAPILARDA KORUMA LKELER


YRD. DO. DR. RABA ZAKIN YRD. DO. DR. AYTEN ERDEM YILDIZ TEKNK NVERSTES

Antsal yaplar, konutlar, dkkanlar, emeler, sokaklar, bahe duvarlar, baheler vb. dier elerden oluan kentler; toplumlarn gemiini anlatan ve kimliini oluturan nemli belgelerdir. zellikle yapldklar dnemin sosyo-kltrel ve ekonomik yaplanmasn, mimari ve sanat tarihi zelliklerini yanstan kentsel sit alanlarnda nicelik olarak dier yaplara stnlk salayan konutlarn zgn niteliklerini koruyabilmi olmalar, mimari btnlk ve homojenlik salar. lkemizdeki geleneksel konut mimarisinde; sosyal gelenekler, yerel teknikler ve iklim koullarndan dolay blgesel farkllklar grlmekle birlikte, genellikle ana malzeme ahaptr. Bir konutun ahap olmasndan dolay kazand zgn grnm birka ahap konutun yan yana gelmesiyle daha da deerlenmekte, sokaa ve yreye zg mimari bir karakter oluturmaktadr.

Gnmzde teknolojik gelimeler, geleneksel kentleri ve evrelerini btnyle deiime zorlamaktadr. Kentlerdeki antsal yaplar byk lde gnmze kadar varlklarn srdrebilmi, ancak ahap yaplar ve ahap yaplardan oluan yerleimler zellikle 1970li yllardan itibaren hzl bir yok olu srecine girmitir (Resim:1,2). Bu yok oluun nedenlerini; yangnlar, doal etkenler, hatal imar planlar, yanl yerel ynetim uygulamalar, yetersiz envanter almalar, yasal srecin eksiklikleri, mail-i inhidam kararlar, rant istei, yapy terk ederek ilevsiz brakma, kastl tahrip ve bilinsiz-hatal onarmlar vb. olarak sralamak mmkndr (Resim:3-8).

TRKYEDE KORUMA ANLAYIININ GELM VE AHAP YAPI ONARIMLARI


Osmanl dneminde, antlarn bakm ve onarmlar yzyllar boyunca devletin ve vakflarn sorumluluunda, yasal bir temele dayandrlmadan yaplmtr. Osmanl kentleri; 19. yzyldan itibaren batdaki ehircilik hareketlerinden etkile-

Resim 1: Boyabat Kentinin Erenlik Tepesinden grnm, 20. yy. balar (M.N.Ylmaz)

Resim 2: Boyabatn Erenlik Tepesinden grnm, 2002 (A.Erdem)

107
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 3: Boyabat,ay Sokakta geleneksel bir konut, doal etkenler ve terk edilme, 2002 (A.Erdem)

Resim 4: Boyabat, ay Sokak, 2008 (R.zakn)

Resim 5: Boyabat, hatal imar planlar (R.zakn)

Resim 6: Sleymaniye, Hoca Gyaseddin kmaz, mail-i inhidam karar verilen bir yap, 2009 (R.zakn)

nilerek imar dzenlemeleri ile deitirilmeye balanm, ancak bu dzenlemeler geleneksel doku ve yaplarda tahribata neden olmutur. rnein; 1848, 1849 ve 1864 tarihli Ebniye Nizamnameleri ile mevcut geleneksel dokunun yenilenmesine, yangn geiren blgelerde onarlabilecek nitelikteki yaplarn yollar geniletmek amacyla geriye ekilmesine, bir baka deyile tmyle yklarak yeniden yaplmasna olanak tannmtr. 1864 ylnda karlan Turuk ve Ebniye Nizamnamesinde ise yangnlar nlemek amacyla yap cephelerinde saak, kepenk vb. onarmlarda ahap kullanl-

mas, yola knt yapan merdivenler ile belirli ykseklikteki ahniinlerin, dkkan, saak ve kepenklerin onarm yasaklanmtr (Madran, 2002: s.17-18). 1876 tarihli Mecelle-i Ahkam- Adliyye de ve 1882 tarihli Ebniye Kanununda da benzer nitelikte, geleneksel konut dokusunun bozulmasn zendiren hkmler yer almtr (Madran, 2002: s.67). Bu nlemler ahap yaplarn ve dolaysyla geleneksel dokularn harabiyetine ve yok olmalarna neden olmutur. Bu dnemde karlan 1869, 1874, 1884 tarihli Asar- Atika Nizamnameleri arkeolojik kazlarn izne balanmasna, s-

108
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 7: Zeyrek, badethane Sok. No:34, 1996 yl.

Resim 8: Bilinsiz onarm: Zeyrek, badethane sok. No:34, 2004, (R.zakn).

nrlanmasna ve bulunan eserlerin paylamna ilikin hkmler ieren ilk koruma yasalardr (Zeren, 1981: s.29). 1906 tarihli 4.Asar- Atika Nizamnamesinde eski eser kapsam iine ilk kez slam uygarlna ait eserler de alnm eski eser olarak nitelendirilen yap trleri arasnda evler de saylmtr (Zeren, 1981: s.30). Sonu olarak Osmanl dneminde koruma; ncelikle mzecilik boyutuyla alglanm, daha sonra antsal boyuttaki yaplar koruma altna alnmtr.

1923-1973 YILLARI ARASINDA KORUMA ANLAYII


Cumhuriyetin ilk yllarnda da kltr varlklarnn korunmasnda mzecilik faaliyetlerine nem verilmitir. Bu dnemde Osmanl dneminde karlan 1906 tarihli Asar- Atika Nizamnamesi yrrlkte kalm, koruma uygulamalar 1950 yln-

dan sonra younluk kazanmtr. Cumhuriyetin ilk kapsaml imar mevzuat olan 1933 tarihli Belediye Yap ve Yollar Kanununda kltr varlklarnn korunmasna ilikin blmler bulunmakla birlikte henz geleneksel ahap konutlarn korunmas ve deerlendirilmesi sz konusu deildir (Madran, 2002: s.158). Ahap konutlarn korunmas iin yaplan ender uygulamalardan biri 1947 ylnda Amcazade Hseyin Paa Yals Divanhanesinde gerekletirilmitir. Yalnn korunmas iin yapya mmkn olduunca az mdahale edilerek sadece salamlatrma yaplm ve yalnn denize doru kaymas nlenmitir (Tamer, 2001: s.15,26) (Resim:9). Eski eserlerin korunmasyla ilgili almalar ynlendirmek, denetlemek ve zm bulmak amacyla 1951 ylnda Gayrimenkul Eski Eser ve Antlar Kuru-

109
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 9: 1947 ylnda Y. Mimar C.Tamer tarafndan salamlatrlan Amcazade Hseyin Paa Yals (Tamer,1947: 36).

lu (GEEAYK) oluturulmutur1. 1950li yllardan itibaren krsal alandan kentlere yaanan gle birlikte kent topraklarnn rant artm, ok katl yaplara olanak veren imar haklar ahap konutlar zerindeki basklar arttrmtr. Hzl kentleme basklar sonucunda hazrlanan imar plan uygulamalar ile Anadoluda geleneksel dokularn iinden devlet karayollar, geni bulvarlar geirilmi, sonu olarak ahap konutlar devlet eliyle yklmtr. Trkiyede bu dnemde form ve boyutlar ile modern kentler oluturmaya, dolaysyla yollarn geniletilmesine, antsal yaplarn evrelerindeki doku temizlenerek onarmlarna ncelik verilmi, sonu olarak geleneksel dokular korunamamtr. 1970 sonrasnda yaanan hzl kentleme srecinde konut retiminde betonarme yapm sisteminin tercih edilmesi Anadoluda usta rak ilikisi ile olumu geleneksel ahap yapm tekniklerinin unutulmasna, ahap ustalarnn ise giderek azalmasna neden olmutur. G1

nmzde ahap karkas bina yapabilecek nitelikli usta bulabilmek nerede ise imkansz hale gelmitir.

1973-1983 YILLARI ARASINDAK KORUMA ANLAYII


1973 ylnda karlan 1710 sayl Eski Eserler Yasas, Trkiye Cumhuriyetinin ilk koruma yasasdr (Akozan, 1977: s. 50-51). Yasa, getirdii tanmlar ve uygulamaya ynelik hkmleriyle lkemizdeki koruma anlayn uluslararas standartlara tamaya almtr. Bu yasa ile koruma kavramnn lei geniletilerek eski eserler ant, klliye ve sit olarak snflandrlm, ancak sit eitleri iinde kentsel sit tanm yer almamtr. Bir baka deyile geleneksel yapm sistemi ile yaplm kkler, kasrlar ve evler koruma altna alnmamtr. Bu dnemde Trkiyedeki tanmazlarn; saptama, belgeleme ve tescil ilemleri yaplmaya balanmakla birlikte imar almalar ad altnda geleneksel dokuya uyumsuz yol ama, imar haklarn arttrma vb. kararlar ieren koruma hedefi olmayan uygulamalar devam etmitir. Kentlerdeki modernleme al-

Gayrimenkul Eski Eser ve Antlar Kurulu (GEEAYK), 02.07.1951 tarih ve 5805 sayl kanunla oluturulmutur (Akozan, 1977: s.21).

110
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 10-11: skdarda yklan bir ahap konut ve yerine yaplan betonarme bina (entrer, 1995:65).

Resim 12-13: Eyp, Zekai Dede Sokanda (57 Ada, 6 Parsel) yer alan tescilli ahap yapnn restorasyon ncesi (Kurul Arivi, 1977) ve restorasyon sonras durumu (Erdem 2001:151).

malar sonucunda yaygnlamaya balayan betonarme apartmanlar nedeniyle boaz iindeki ve sayfiye yerlerindeki ahap kklerin byk bir ksm daire karlnda yapsatlara verilerek yklmtr (Resim:10,11). Ahap yaplarn bir ksm ise kyden kente g edenler tarafndan dk cretlerle kiraya verilmeleri veya depo vb. ilevlerle kullanlmalarndan dolay tahrip edilmitir. 1976 ylnda Antlar Yksek Kurulu, yerleik alanlarn dolaysyla geleneksel konutlarn korunmas iin kentsel sit tanmnn yasada belirtilen sit kavram iinde yorumlanmasn kabul etmi2 ve eski eser zerinde yaplacak mdahalelerde I., II. ve III. grup yaplarn ayrm
GEEAYKnun 13.02.1976 tarih ve 8891 sayl karar (Zeren, 1981: s. 40).
2

ilkelerini ve dolaysyla mdahale biimlerini belirlemitir3. Mdahale biimlerinin nceden belirlenmesi, gnmzdeki korunmas gerekli olan her yap iin farkl zmler retilmesi gereklidir anlayna aykr bir tutum olup, geleneksel konutlarn tahribatna, zgnlk deerlerinin yitirilmesine neden olmutur. zellikle II. grup koruma uygulamalar, ahap yaplarda kgir yaplardan daha ok tahrip edici olmutur. Ahap yaplarda d cephe mimarisini koruyarak i ksm betonarmeye evirmek olanaksz olduu iin eski ahap konutlar tmyle yklarak, yerlerine d cephe zellikleri eskisinin benzeri olan betonarme binalar yaplmtr (Resim:12-13). Ortaya
GEEAYKnun 14.01.1978 tarih ve 10200 sayl karar (Zeren, 1981: s. 47-48).
3

111
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 14-15: Soukeme Sokann restorasyon ncesi ve sonras (2009 yl) durumu (A.Erdem)

Resim 16: Gynk, Beybahesi Deresi kenarnda tepe pencereli bir konut, 1967 (ODT Mimarlk Fakltesi Arivi)

Resim 17: Gynk, ayn konutun 1993 ylndaki durumu (Erdem,1996: 337)

kan bu yeni yaplar korunmu eski eser saylmtr. rnein Soukeme Sokandaki ahap yaplar, II. grup eski eser kapsamna alnd iin 1980li yllarda tmyle yklp, betonarme teknii ile yeniden yaplmtr. Bu onarmlarda kma, payanda, pencere boyutlar deitirilmi, kat ykseklikleri ile oynanm, ortaya kan yaplar eski yaplarn kt bir kopyas olmutur (Resim:14,15). 1710 sayl yasann yrrlkte olduu 1973-1983 dneminde, Anadoluda bulunan baz tepe pencereli, hayatl ve bezemeli evler; I. grup yaplar olarak mze ev kapsamnda deerlendirilip koruma altna alnmlardr. Gnmze kadar gelebilen, rnekleri ok az sayda olan bu evler ar bir ilev verilmeden ve

yklmadan zgn nitelikleri ile korunmaya allm, ancak tmyle baarl olunamamtr. rnein, Bursadaki II. Murat Evi onarmnda eve verilen mze ilevinden dolay yar ak bir mekan olan hayat kapatlm ve bylece binann avlu cephesinin karakteri tamamen deimitir. Yeniehir emaki Evinde de benzer anlayla restorasyon yaplm, yapya verilen mze ilevinden dolay hayat mahalli kapatlmtr.

1983-2009 YILLARI ARASINDAK KORUMA ANLAYII


1983 ylnda karlan 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kanununa, koruma alanndaki uluslararas gelimeler yanstlm, bir nceki yasayla belirtilen koruma gruplarna uygu-

112
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 18-19: Gynk, ayn tescilli konuta 1995 ylnda yaplan restorasyon uygulamas (Erdem,1996: 337) ve restorasyon sonras durumu, 2005 (A.Erdem).

lanacak mdahale biimleri, her yapnn kendine zg sorunlar ve zm nerileri olduu dnlerek kaldrlmtr (TKTVM, 1996). Ayrca, bu yasann baz maddelerinde 1987 ylnda karlan 3386 sayl kanun ile deiiklikler yaplmtr. Ancak envanter almalarnn tamamlanamam olmasndan dolay bu dnemde de ahap konutlarn ykm srmtr. II. grup onarmlarda ve zellikle yap yapma yasa olan Boazii n Grnm Blgesinde genellikle betonarme yapm sistemi ile rekonstrksiyon yntemi tercih edilmitir. Yaplan btn uygulamalarda yaplarn ktlesi, kat adedi, zemin kat kullanm, pencere boyutlar, says ve tipi, at biimleri deitirilmi, kmalar destekleyen konsollar, balkon korkuluklar, kat silmeleri, ke pervazlar gibi yap btnn oluturan unsurlar nemsiz saylarak farkllatrlm veya yaplmamtr (Resim:16-19). II. grup uygulamalarda; sit iinde doku karakterini oluturan ancak d mimarisi fazla zellik tamayan iki katl ahap binalara evresindeki dier yaplara verilen fazla kat hakkndan yararlanma imkn da verilmitir. Ancak bu karar istenildii biimde uygulanmam ve grnleri farkllam 4-5 katl ahap yaplar ortaya

kmtr (Resim:20-22). Ayrca, korunacak ahap yapnn bitiik dzende olduu durumlarda, korunacak yaplarn derinlikleri kurul onay ile imar durumunun verdii arka izgiye kadar arttrlmtr. Eski bir yapy rekonstrksiyon yntemi ile yeniden yapmann ancak sava, deprem vb olaylardan sonra ulusal bilinci canlandrmak ya da nemli bir olay ya da kiiyi hatrlamak gerektii zamanlarda mmkn olduu ve ahap yaplarn onarmlarla deitirilmesinin sakncalar grld iin4, ahap konut onarmlarnda geleneksel malzeme ve yapm sistemlerinin kullanlmas ilke olarak benimsenmitir (Resim:23,24). Ancak uygulamalarda malzemede ve iilikte zgnlk deerleri dikkate alnmayarak tmyle yenileme tercih edilmektedir. Bu yntemde yeni yap, yerine yapld tarihi yapnn dokusuna, zgn malzemesine ve iiliine sahip olmayan bir kopya yapya dnmektedir. 2004 ylnda karlan 5226 sayl Yasa ile 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasas ve korumayla ilgili
Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yksek Kurulunun 05.11.1999 tarih ve 660 sayl ilke karar (http://www.kultur. gov.tr/).
4

113
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 20-21-22: Fazla kat hakkndan yararlanlarak yaplm II. grup uygulamalar (soldan saa): skdar-Salacak, 2006 (R.zakn), Kadky- Hasanpaa, 2003 (R.zakn), skdar-hsaniye, 2009 (A.Erdem).

Resim 23-24: stanbul-Fndklda geleneksel malzeme ve yapm sistemi ile yaplan bir konut onarm, 2009 (A.Erdem).

dier baz yasalarda nemli deiiklikler yaplmtr. Bu yasa ile koruma amal imar plan tanm ve yapm sreci, yerel ynetimlere verilen yetki ve grevler, tanmaz kltr varlklarnn onarmna yardm salanmas konularnda deiiklikler yaplm, ayrca ynetim alan ynetim plan gibi yeni kavramlar tanmlanmtr. Sonu olarak lkemizdeki koruma yasalar, Osmanl dneminden gnmze kadar antsal tek yap koruma anlayndan tarihi evre, kent korumaya doru bir geliim gstererek uluslararas koruma anlayna uygun bir duruma gelmitir. Ancak, btn bu yasalara ramen tarihi evreleri oluturan ahap yap miras gn

getike yok olmakta, ahap yaplar betonarme yaplara tercih edilmektedir.

AHAP YAPILARIN KORUNMASI KONUSUNDA ICOMOS LKELER VE LKEMZDEK UYGULAMALAR


Kgir yaplardan daha abuk tahrip olan ve niteliklerini yitiren ahap tarihi yaplarn korunmas iin 1999 ylnda Meksikada yaplan Uluslararas Antlar ve Sitler Konseyinin (ICOMOS) 12. Genel Kurulunda belli ilkeler belirlenmi ve baz tavsiyeler gelitirilmitir5 (ICOMOS,1999).
ICOMOS Ahap Tarihi Yaplarn Korunmas in lkeler metninin evirisi, Z. Ahunbay tarafndan 2004 ylnda yaplmtr (http://www.icomos.org.tr/).
5

114
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 25-26-27-28: Onarmdan nce yap elemanlarnn ve bezemelerin izim, plastrin ve profil tara ile belgelenmesi, (R.zakn).

Ahap yaplarn korunmas ve onarm asndan yol gsterici olan belge, 7 ilke ve 15 maddelik tavsiyeler blmnden olumaktadr. Tavsiyeler; incelemesaptama-belgeleme, izleme ve bakm, mdahaleler, onarm ve yenileme, tarihi orman alanlar, ada malzeme ve teknolojiler, eitim ve retim olmak zere 7 ana balkta incelenir. nceleme, Saptama ve Belgeleme: Madde 1; Herhangi bir mdahaleden nce yapnn ve bileenlerinin durumu ve uygulama srasnda kullanlan malzemeler dikkatle belgelenmelidir. Yapdan karlan malzemelerle ilgili rnekler de dahil olmak zere, her tr belge ve geleneksel sanatlar ve tekniklerle ilgili bilgiler toplanmal, tasnif edilmeli ve gerektiinde ulalabilecek ekilde uygun bir yerde saklanmaldr. Belgeleme onarm iin seilen malzeme ve yntemlerle ilgili aklamalar da iermelidir. Madde 1, belgelemenin neminin vurgulanmas asndan nemlidir. Geleneksel ahap yaplara herhangi bir mdahaleden nce onarlacak yapnn ve elemanlarnn mevcut durumu, sorunlar, hasarlar ve deerleri ayrntl bir almayla aratrlmal, saptanmal ve belgelenmelidir (Resim:25-28). Ancak rlveler ou kez tam ve doru olarak llendirilmemekte, zgn malzeme, dnem ve strktr analizleri yaplmamakta, bozulmalar, sorunlar ve muhdesler belirtilmemektedir. Yapnn bezemeleri/bezeme katmanlar, malzeme ve

desenleri de ou kez belgelenmemekte, onarm srasnda kabilecek yeni bulgular ya da beklenmedik sorunlar rlveye, restitsyon ve restorasyon projelerine aktarlarak deerlendirilmemektedir. Bazen yeni bulgular projeyi, mdahale kararn ve uygulamann akn deitirebilmektedir (Resim:29). Kaybolan deerleri yerine koymak imknszdr. Bu nedenle yapdan karlan malzemeler veya deitirilecek yap elemanlar sklmeden nce fotorafla belgelenmeli, izimleri yaplmaldr. Sklen paralar kullanlmayacak durumdaysa kataloglanmal ve zenle saklanmaldr. Kullanlan yeni malzemeler de dikkatle belgelenmelidir. Restorasyon ve restitsyon projelerinin analitik rlvelere ve gvenilir belgelere dayandrlmadan hazrlanmas, uygulama aamasnda kan bulgularn deerlendirilmemesi yaplar oluturan, zenginletiren ayrntlarn kaybolmas ile sonulanmaktadr. Madde 2; Her mdahaleden nce ahap yapnn mevcut durumu, hasarlarn ve yapsal bozulmann nedenlerini aratran ayrntl bir alma yaplmal tehis kesin verilere, fiziksel inceleme ve analize dayandrlmal, gerekirse hasar vermeyen deney yntemleri kullanlmal ve fiziksel lmler yaplmaldr. Doru bir onarm, n aratrmalardan laboratuvar analizlerine kadar restorasyon eitimi alm mimar, malzeme

115
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 29: Yldz Saray, Hnkar Dairesinin zemin katnda grlen stunlar; zgn olmayan duvarlarn kaldrlmas sonucunda ortaya karlmtr, 1985 (A.Erdem).

kimyacs, inaat mhendisi, sanat tarihisi, jeolog, biyolog gibi uzmanlar tarafndan yaplan ve uzun zaman alan bilimsel bir aratrmaya dayandrlmaldr. Ahap yaplarda kullanlm olan tm malzemelerin (ahap, tula, kerpi, ta, har, sva, ini, metal, cam vs.) fiziksel, kimyasal ve mekanik zelliklerinin, zaman iindeki bozulmalarnn ve zgn yapm tekniklerinin saptanmas ilk aamada yaplmas gereken almalardr. Doru onarm tekniklerinin saptanmas, onarm malzemelerinin seilmesi ve yapya uygun yeni ilevin belirlenmesi bu aratrma sonunda belirlenmelidir. Yapnn incelenmesi, belgelenmesi ve projelendirilmesi aamasnda gerekiyorsa acil nlemler alnmaldr. Onarma balamadan nce, ken tavanlar veya demeleri, duvarlar dikme ve kirilerle desteklemek, kma altlarna destekler koymak, ilevle ilgili ar ykleme, yanl kullanm gibi nedenleri ortadan kal-

drmaya almak ve yapnn atmosferik artlardan ve zellikle sudan etkilenmesini engellemek iin drenaj, koruyucu rt, at yapmak gibi geici nlemler alarak yapnn daha fazla tahrip olmasn nlemek mmkndr (Resim:30, 31). Madde 3; Tarihi ahap yaplarn ve kltrel anlamlarnn korunmas iin srekli izleme ve bakm etkinliini kapsayan tutarl bir strateji izlenmesi gereklidir. Gnmzde antlarn korunmasndaki temel yaklam, onarma gerek kalmadan srekli bakm yaparak tahribat nlemektir. Yapnn iinde yaamak, krlan camlar veya kiremitleri yenilemek, yamur oluklarnn bakmn yapmak ve yapy terk etmemek onun mrn uzatan basit nlemlerdir. Mdahaleler: Madde 4; Koruma ve yaatmann temel amac kltr varlnn tarihi zgnln ve btnln korumaktr. Her mdahale uygun aratrma ve

116
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 30: Data/Readiye Mehmet Ali Aa Konann (18. yzyl), 2002 ylnda restorasyonuna balanrken binann elik konstrksiyonlu koruyucu bir at ile rtlmesi (Saruhan,2005:103).

Resim 31: stanbul-Baltaliman, Nuri Baras Yals, onarm srasnda bezemeli tavann desteklenmesi, 2008 (R.zakn).

deerlendirmelere dayandrlmal sorunlar yapnn estetik ve tarihi deerlerine, tarihi yapnn veya sitin fiziksel btnlne sayg gsterilerek zmlenmelidir. Restorasyonda, yapnn yaamn uzatmak hedeflenmelidir. Ancak, bunu yaparken ncelikli olarak yapnn belge niteliinin ve zgnlk deerinin korunmasna zen gsterilmelidir. (Resim:32,33). Madde 5; nerilen mdahaleler tercihen; geleneksel yntemleri izlemeli, teknik olarak mmknse, geri dnml olmal veya gelecekte yaplacak koruma almalarn ve yapnn bnyesinde barndrd izlere ulalmasn engellememelidir (Resim: 34,35). Yaplacak salklatrma, takviye vb. mdahaleler geri dnebilir ve gerektiinde yapya zarar vermeden sklp taklabilir olmaldr. Onarmlarda mevcut tarihi verilerin snrlar iinde kalarak yapnn zgn tasarm ortaya karlmaldr (Resim:36-38). Eski ve yeni malzeme arasnda fiziksel ve grsel uyum salanmal, zellikle yapnn grnmne ve karakterine katkda bulunan saak, kap, pencere, pencere kapa, parmaklk vb. elerin deitirilmesinde

zgn malzeme ve geleneksel yntemler kullanlmaldr. Madde 6; deal olan; ahap bir tarihi yapnn dokusuna olabildiince az mdahale edilmesidir. Bazen minimum mdahale ahap yaplarn tmyle veya ksmen sklp tekrar birletirilmesini gerektirebilir. Koruma ve yaatmann temel amac kltr varlnn tarihi zgnln ve btnln korumak ve mevcut malzemeyi olabildiince yerinde tutmak, yapya olabildiince az mdahale etmektir (Resim:39,40). Madde 7; Mdahalelerde tarihi yapnn bir btn olarak ele alnmas, tayc eler, dolgu panolar, d kaplama, at, kap ve pencereler dahil olmak zere tm malzemenin eit ilgi grmelidir. Temel ilke mevcut malzemeyi olabildiince yerinde tutmaktr. Koruma; sva, boya, kaplama, duvar kad gibi bitirme ayrntlarn da kapsamaldr. Eer sva vb. yzeylerin yenilenmesi gerekirse, olabildiince zgn malzemelere, yapm tekniklerine ve yzey dokularna sadk kalnmaldr (Resim:41-43). Onarm ve Yenileme: Madde 9; Tarihi bir yapnn onarmnda yeni ahap, tarihi ve estetik deerlere sayg erevesinde kalnarak ve harap ve rm ksmlar de-

117
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 32-33: Sinop-Gerze Yakup Aa Konann onarm ncesi ve onarm sonras durumu (Samsun Koruma Kurulu Arivi). Mail-i inhidam karar bulunan bu yap, ksmi salamlatrma yaplarak, yklmadan, zgnl ve btnl bozulmadan onarlmtr. yon sonras durumu, 2005 (A.Erdem).

Resim 34-35: Safranbolu-Saralar ehir Evi onarm ncesi (Gnay 1981: 37) ve onarm sonras durumu, 2005 (A.Erdem). Yap yklmadan onarlm ancak, hayat kapatan dey ubuklar yresel ismiyle gilesteler azaltlarak talk mekan camla kapatlm, sonu olarak yapnn zgn grnm bozulmutur.

Resim 36-37-38: Gynk, Varlk Evinin restorasyon ncesi (ODT Mimarlk Fakltesi Arivi, 1988) ve restorasyon sonras durumu, 2006 (A.Erdem). Restorasyonda yan cephedeki zgn kafesler dier cephelerde de kullanlm, bylece yapnn okunabilirlii arttrlmtr.

118
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 39-40: skdar Selami Ali Efendi Caddesi, ahap bir konut onarmnn ncesi ve sonras (A.Erdem). Yapya olabildiince az mdahale edilmitir.

itirmek ya da restorasyonun gereklerini karlamak amacyla kullanlabilir (Resim:44-47). Restorasyonla ilgili sorunlarn banda malzeme sorunlar gelmektedir. Onarmlarda kullanlacak malzeme yapnn zelliklerine, genel grnne, rengine, bnyesine aykr olmamaldr. Kullanlan malzemelerin iyi nitelikli olmamas yaplarn bozulmasn hzlandrmaktadr. Bu nedenle onarmlarda geleneksel malzeme ile uyumayan yeni malzemeler kullanlmamaldr. Yeni e veya paralar ayn tr aatan ve eer uygunsa, yenilenecek paralardakinden daha iyi kalitede ahaptan yaplmaldr. Yeni ahabn nem miktar ve dier fiziksel zellikleri mevcut yapyla uyumlu olmaldr. Strktrel gereksinimler asndan aykr bir durum yoksa bir enin ksmen yenilenmesi gerektiinde, mevcut ve yeni ksmlar, geleneksel ahap geme teknii kullanlarak balanmaldr (Resim:48,49). Madde 10; Yeni elerin veya paralarn eskilerden ayrt edilebilir olmas kabul edilmelidir (Resim: 50,51). ada Malzeme ve Teknolojiler: Madde 13; Epoksi reineler gibi ada malzemeler ve elikle strktrel destekleme

Resim 41: Aynalkavak Kasr, 2008 yl onarm (R.zakn)

gibi yeni mdahale teknikleri, ancak malzemelerin ve yapm tekniklerinin dayanmlar ve strktrel davranlar yeterli bir sre denenerek kantlandktan sonra ok dikkatle seilmeli ve kullanlmaldr. Restorasyonda ada teknik ve malzeme kullanmnn, orijinal malzemenin korunmasyla sk bir ilikisi vardr. Baz teknolojik uygulamalarn asl amac tarihi yaplardaki orijinal malzemenin azami lde korunmasna yneliktir. Ahap yaplara yaplacak ada mdahaleler, onlarn kltrel deerlerine ve geleneksel karakterlerine sayg gstermelidir (Resim:52,53). Istma, yangn uyar ve nleme sistemleri gibi tesisat yapnn veya sitin tarihi ve estetik nemi gzetilerek yerletirilmelidir. Bu tr tesisatlar geri alnabilir/kaldrlabilir ve deitirilebilir nitelikte olmal, yapma ve kaldrma srecinde yap za-

119
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 42-43: Gerze Yakup Aa Konann onarm ncesi ve sonras durumu (Samsun Koruma Kurulu Arivi). Yapnn onarmnda yklenici, uzman olmad bir konuda onarm yapmamay tercih ederek, kalem ii bezemeleri onarmamtr.

Resim 44-45-46-47: Sleymaniye-Ayranc Sokaktaki ahap yap onarmlarnda deme, pencere, kap vb. yap elemanlarnda zgn malzemelerin salam ksmlar korunmu, ryen ksmlar yeni malzeme ile yaplmtr (R.zakn).

Resim 48-49: Onarmlarda yeni eklenen paralarn birbirlerine geme yntemi kullanlarak balanmas (KUDEB Ahap Atlyesi Onarmlar, R.zakn).

Resim 5051: Yaplan onarmlar ayrt edilebilir, eski ve yeni paralar fark edilebilir nitelikte olmaldr (R.zakn).

120
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 52-53: Onarmlarda deme kirilerinin ada malzeme ile deitirilmesi ve takviyesi (soldan saa): Baltaliman, Nuri Baran Yals Onarm, 2008 ( R. zakn), Beykoz Kasr Onarm, 2007 (R. zakn).

Resim 54: Onarm aamasnda deme kirilerinin altna yerletirilen tesisat borular geri alnabilir ve deitirilebilir niteliktedir (A.Erdem).

rar grmemelidir (Resim:54).

SONU / NERLER
Gemiten gnmze gelien koruma kuram ve kavramlarna, yasal snrlamalara ramen, lkemizdeki geleneksel kent dokularn ve bu dokular oluturan ahap yaplar koruyabilmek ne yazk ki mmkn olamamtr. Hzl kentleme ve nfus art, deien sosyal ve ekonomik yaam, teknolojik gelimeler ve koruma olgusunun yeterince nemsenmemesi sonucunda birok kent, geleneksel dokusunu kaybetmitir. Bu nedenle, ICOMOS ilkeleri; ahap yaplarn korunmas ve onarlmas konusunda ortak ilkeler belirlemesi ve konunun uluslararas bir temele oturtulmas asndan nemli bir yere sahiptir. Sonu olarak, ahap yap onarmlarnda ICOMOS ilkeleri ile birlikte aadaki hususlara da nem vermek gerekmektedir. Geleneksel kent dokusunun korunmas her eyden nce bir kltr sorunudur. Yaplarn, yasa zoruyla korunmas kitlelerin bilinlendirilmemesi durumunda yetersiz kalmaktadr. Halka koruma bilincinin verilmesi ve kentlilik bilincinin gelitirilmesi iin ncelikle eitim almalar yaplmaldr. Tarihi evrede yaayanlar, bu evreyi tahrip

etmeden gelecee aktarabilecek istek ve bilince sahip olmaldr. Restorasyon, byk bir bilgi birikimi gerektiren uzmanlk iidir. Koruma konusunda uzmanlamam kiilerce yrtlen restorasyonlarla ahap yaplara geri dnm olmayan zararlar verilmekte, yapnn ina dnemine ait izler yok edilmektedir. Bu nedenle, ahap yap onarmlarnn ada koruma ve onarm ilkelerini esas alan ve bilimsel yntemleri kullanan uzman kiiler tarafndan gerekletirilmesi salanmaldr. Ahap yaplarn onarmlar; gvenilir belgelere, yapnn salad kesin verilere ve zgn malzemeye dayandrlmaldr. Olasln balad yerde onarm durmaldr 6. Onarmlarda yapnn tarihi, estetik ve kltrel deeri gz nnde bulundurulmal, yapya zarar verecek gereksiz ve uygun olmayan uygulamalardan kanlmaldr. zgn malzeme, doku, geleneksel yapm teknii zenle korunmaldr. En az mdahale ile yapnn tarihi belge ve estetik deerini bozmayacak ekilde en iyi korumay salayacak yntem saptanmaldr (Resim:55,56). Yeniden yapmak yerine zgn malCarta del Restauro, madde 2, ICOMOS 1931 (Erder,1975: s.284).
6

121
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 55-56: Ordu-Bolaman erefnur Kademolu Evinin restorasyon ncesi ve sonras durumu, 2008 (A.ifti). Bir sur duvar zerine oturan yapnn onarmnda salamlatrma, yenileme ve yeni ileve uyarlama mdahaleleri yaplmtr. Ancak yap, yeni grnm ile eskilik, zgnlk ve belge deerlerini yitirmi ve zerine oturduu sur duvarnn harabe estetii iinde korunmas baarlamamtr.

Resim 56-57: Sinop-Boyabat, Nuriye Gen Evinin onarm ncesi, 2005 (A.Erdem) ve onarm sonras (A.Erdem) durumu grlmektedir.

zemeyi, iilii ve plan emasn koruyarak salamlatrma yapmak tercih edilmelidir. Gerektii hallerde yaplacak tm ilavelerin; mevcut yap btnnn deer ve niteliklerine aykr olmayan bir ekilde ve geri alnabilir olmasna dikkat edilmelidir (Resim:57,58). Yenilenmesi zorunlu ksmlarda, yenilemenin eski malzeme ile uyum iinde olmasna, ayn malzeme kullanlsa bile onarmn ilk bakta anlalabilecek ekilde yaplmasna dikkat edilmelidir. Onarlan ksmlar eitli belirtme teknikleri ile orijinalden ayrlmaldr. Bir resto-

rasyon asla onu inceleyenleri yanltacak veya tarihi bir belgeyi deitirecek ekilde yaplmamaldr 7. Basit onarmlarda yapnn zgn elemanlarna bal kalnmal, biim, detay, malzeme ve iilikte farkllk yaratlmamaldr. Basit onarmlarda daha ok mutfak, banyo, tuvalet gibi mahallerin salklatrlmas ve konutun iinde bulunduu evrenin yaanabilir duruma ge-

Carta del Restauro, Madde 8, ICOMOS 1931 (Erder,1975: s. 284).


7

122
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

tirilmesi salanmaldr 8. Korunmas gerekli kltr varlklar kapsamna giren btn yaplar zgnlk, eskilik, estetik, belge, kullanm ve duygusal deerlerin en az birine ya da birkana sahiptir. Ahap yap onarmlarnda bu deerlerin korunmasna zellikle dikkat edilmeli, yeni malzeme ile yeniden yapm/rekonstrksiyon yntemi tercih edilmemelidir. Halk ve yneticiler tarafndan eskisi gibi aynen korunmu olarak nitelendirilen ve beenilen rekonstrksiyon uygulamalar sava, deprem gibi istisnai durumlar dnda tercih edilmemelidir. Yaplar sadece onarmakla sorun zlmemektedir. Ahap bir yapnn yaatlmas iin ada anlay iinde yapya yeni bir kullanm verilmesi gerekmektedir. Restorasyona balarken yapnn ilevi de belirlenmeli, verilen ileve gre yaplacak dzenlemelerin ve kullanlacak olan yeni malzemelerin gnmz insannn
Kltr Bakanl, Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yksek Kurulu, 05.11.1999 tarih ve 661 sayl ilke karar.
8

ihtiyalarn karlayabilecek standartlara uygun olmas dnlmelidir. Ancak verilecek yeni ilevin evre artlarna uygun, yapnn genel karakterini, grnen d malzeme dokusunu bozmayacak zmler iermesi gerekmektedir. Yapnn zgn ilevinden ok uzak olan ve yapnn bnyesine uygun olmayan ar ilevlerden kanlmaldr 9. Korunmas gerekli tarihi ahap yaplar, zgn nitelikleri ile korunurken evresi ile bir btn oluturduklar unutulmamal; zgn bahe duvarlar, harputalar, sokak kaplamalar, bahe iinde veya sokak zerinde bulunan kuyular ve sarnlar da dikkatle korunmaldr. Ahap yaplarn evreleriyle birlikte salklatrlmalar ve korunmalar, bulunduklar kentin tarihi yapsnn ve grnnn korunmas asndan da byk bir nem tamaktadr. phesiz btn bu koruma ilkeleri genel kabullerdir. Her yapnn sorunlar
Carta del Restauro, Madde 4, ICOMOS 1931 (Erder,1975: s.284).
9

KAYNAKLAR
Ahunbay, Z., 1999, Restorasyon Tarihi ve evre Koruma, Yap Endstri Merkezi Yaynlar, stanbul. Akozan, F., 1977, Trkiyede Tarihi Antlar Koruma Tekilat ve Kanunlar, Devlet Gzel Sanatlar Akademisi Yayn No:47, stanbul Erder, C., 1975, Tarihi evre Bilinci, ODT Mimarlk Fakltesi, Ankara. Erdem, A., 1996, Gynk Tarihsel Siti, Dini ve Sivil Mimarlk rnleri, Sorunlar, Koruma ve Yeni Yaplanma ltleri, YT Fen Bilimleri Enstits (Yaynlanmam Doktora Tezi), stanbul. Erdem, A., 2001, Eypde Sivil Mimarlk rnei Ahap Konutlar ve Korunma Sorunlar V. Eyp Sultan Sempozyumu Tebliler, Eyp Belediyesi Kltr Yaynlar, 144-151, stanbul. Gnay, R., 1981, Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluumu, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara. ICOMOS, 1999, ICOMOS Ahap Tarihi Yaplarn Korunmas in lkeler 1999, eviri: Z.Ahunbay, Uluslararas Antlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS) 12. Genel Kurulu, Meksika, http://www.icomos.org.tr/. Madran, E., 2002, Tanzimattan Cumhuriyete Kltr Varlklarnn Korunmasna likin Tutumlar ve Dzenlemeler: 1800-1950, ODT, Ankara.

123
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Saruhan, A.,S., 2005, Mehmet Ali Aa Kona; Data Tasarm, Eyll, 154: s.100-107, stanbul. entrer, A., 1995, Yok Edilmesine Seyirci Kaldmz Eski stanbul Sivil Mimarisi ve Etik Asndan Konuya Bak,Tasarm, Mart, yl 6, 51: s. 60-67. Tamer, C., 2001, Amcazade Yals ve Manzumesi Onarmlar, TURNG, stanbul. TKTVM, 1996, Tanmaz Kltr ve Tabiat Varlklar Mevzuat, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara Zeren, N., 1981, Kentsel Alanlarda Alnan Koruma Kararlarnn Uygulanabilirlii, T Mimarlk Fakltesi Yaynlar, stanbul.

124
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

MALATYA, STANBULLUOLU KONAI


Y.MMAR A.NVT BAYAR RESTORASYON UZMANI

YAPININ KONUMU VE TARHES


Malatyann merkezinde, Hseyinbey Mahallesinde bulunan bu konak Sedad Hakk Eldemin Trk evi plan tasnifine gre tek yzl i sofal plan tipine sahip, yan taraflarnda baka evlere bitiik, altta ve stte odalarn yer ald, dorudan sokaa alan bir ehir evidir. Mlkiyeti Prof.Dr.Metin Szenin destei ile dnemin Malatya Valisi Halil brahim Dazn l zel idaresi tarafndan satn alnan tescilli bir eski eser olan stanbulluolu Kona, ahap karkas olarak ina edilmitir. stanbulluolu Kona Malatyann yerli ailelerinden birine mensup olan Hac Hamdi stanbulluolunun babas Hac Ali Bey tarafndan 1903 ylnda yaptrlmaya balanmtr. Hac Ali Beyin lm zerine yapm olu tarafndan devam ettirilmitir. Ermeni Ahap Ustas Kirkor Usta tarafndan yapmna balanan konan Kirkor Ustann Suriyeye gidiiyle yapmna ara verilmi daha sonra Orducu

Beldesi arba Mahallesinden Bayram Olu Haco Usta tarafndan tamamlanmtr. Duvar ustaln Gelelili Mahmut Ustann yapt konak, 1916 ylnda tamamlanm ve aile konaa tanmtr. Hac Hamdi stanbulluolu ve ailesi 1980 ylna kadar konakta ikamet etmitir. EKLn kentlerdeki doal-tarihi ve kltrel mirasn korunmas ve yaatlmas adna Karaka Konann onarm ile balatt sre dorultusunda bu konan da onarlarak kent kltrne katlmasn salanmtr. Yap zgn konumuna zarar vermeden geleneksel yntemlerle onarlarak Malatya Valilii tarafndan kltrel amal kullanlmak zere donatlmaktadr.

Resim 1: stabulluolu Kona 1970-1974 yllar genel grnm

Resim 2: Konan restorasyon ncesi genel grnm

125
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

YAPININ MMAR TANIMI VE MALZEME KULLANIMI


Kesme tatan oluan temel zerinde ykselen, kerpi dolgulu ahap karkas, i sofal plan tipine sahip olan konan iki girii olup giriler sokaa bakmaktadr. Yap, zemin kat, 1. kat, 2. kat ve cihannmadan olumaktadr. Yapnn cumbalar, duvarlar ve cihannma duvarlar badadi tekniiyle yaplmtr. Badadiler ktkl kerpile svanmtr. Cihannmann ahap direkleri ve at kmas arasnda eri ahap talar kullanlarak kavisler oluturulmutur. Tavan ve cumba alt kirileri, yer demeleri, kap ve pencere doramalar, merdivenler ve merdiven korkuluklar, atdan sarkan ters tepelikler ahaptr. Ana giri kaps ift kanatl olup zerinde kendisine bitiik, kemerli bir pencere vardr. Onun zerinde de eliptik bir aydnlatma penceresi bulunmaktadr. Geleneksel Malatya evinin en nemli mekanlarndan biri olan aralk zemini bu evde alt

kottadr. Buradan ayr ayr be basamakl merdivenlerle klan sal sollu odalara geilmektedir. Asma katn altnda ortada yerinde olmayan kk bir havuz bulunmaktadr. Giriin solundaki oda k odasdr, bu odann sol duvarnda davlumbazl ocak ve bir yklk yer almaktadr. Pencere nlerinde ve arka blmnde ahap sekiler bulunmaktadr. Klar btn hayat bu odada getii iin yatma, yemek yeme gibi ilevlerin btn bu odada gerekleir. Malatyada saylar bilinen eski evlerden biri olan stanbulluolu Kona uzun sre bo kald ve bitiik parsellerdeki evlerin kona hie sayarak yaplmasndan dolay olduka zarara uramtr. Bitiik nizam plana sahip olan evler konan bitiiine saak payn bile zedeleyerek yaplmtr. Bundan dolay bozulan atnn su almas ile komu yaplara yapk olan beden duvarlar kmtr. Buna bal olarak da baz odalardaki d-

Resim 3. Konan giri kapsnn genel grnm

Resim 4 Restorasyon ncesi Konak inden Bir Grnt

126
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

emeler zedelenmitir. Bu nedenle yap metruk hale gelmitir.

YAPISAL SORUNLAR, KORUMA VE SALIKLATIRMA NERLER VE UYGULAMASI


Yapnn belgelenmesi ve halihazr durumunun analizinde geleneksel yntemlerle lm yaplmtr. Yatay ve dikey ller hazrlanan krokilerin zerine ilenmi, yerinde belirlenen kesit lmleri yaplm ve nokta detaylar llmtr. Sivas Koruma Kurulunun onayndan sonra Malatya l zel daresi tarafndan ihale edilmitir. Saan yer yer krlmas yapya olduka zarar vermitir. Bu nedenle ken arka duvar ve demeler askya alnarak yapnn onarmna balanmas nerilmitir. Yeni yaplan ken duvarlar komu parselden yaklak 20cm geri ekilerek tula rlerek yaplmtr. at tamamen sklmtr. Mevcut at sistemi korunarak bozulan tayclar yenileri ile deitirilmitir. Daha nce kiremit altna kaplama yaplmadan kiremit denmitir. Yeni kullanmda bu kaplama yaplarak binann izolasyonu salanmtr. Cihannma katnda ak olan at sistemi yine ayn dnce ile kapatlarak gerekli yerlerine kap almtr. zgn saan bozulan yerleri itina ile sklmtr, bozulan yerleri aslna uygun olarak onarlmtr. Eksik olanlar zgn detaylarla yeniden yaplmtr. Yeni kullanmnda gereksinim duyulan slak hacimler (mutfak ve tuvaletler) yapnn plan zelliini bozmadan planlanmtr. Bunlar iin gerekli alt yaplar (su balants, kanalizasyon) onarm aamasnda yaplmtr. Btn sval yzeyler oda duvarlar, d cephe duvarlar itina ile raspa edilmitir. Bozulan ahap tayclar

ve badadiler yenilenmitir. Yeni kullanmda gereksinen elektrik, tesisat, izolasyon gibi ilemler bittikten sonra tatl kire sva ile svanmtr. Cephedeki sva zerindeki ahap sslemeler sklm, gerekli onarmlar yapldktan sonra salam olanlar yerlerine yerletirilmi eksik olanlar aslna uygun olarak yaplmtr. Cumba altlarnda yer alan ahap kirilerde oyma tekniinde iek ve yaprak motifleri ile ssldr, olduka iyi durumda olan bu kiriler bceklenmeye kar ilalanm ve belirlenen renge gre boyanmtr. Aralk zeminin stndeki ap krlarak zgn demenin tespitine allmtr fakat zgn demeye ulalamamtr. Belirlenen kota gre doal ta ile denmitir. Odalara kan merdivenlerin ahap tayclar ve basamaklar krld iin yeniden yaplmtr. Mevcut korkuluklarn bozulanlar tamir edilmi, eksik olanlar aslna uygun olarak yeniden yaplmtr. ken mer-

Resim 5: Konan restorasyon sonras genel grnts

127
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 6: Restorasyon srasnda genel grnm

Resim 7: Konan restorasyon ncesi genel grnts

divenler kalan izlerinden salkl bir k salayacak hale getirilmitir. Mevcut ahap demeler skldkten sonra, bozulan ahap kiriler deitirilmitir. yi durumda olanlar yerinde deerlendirilmitir. Kiri altna ses ve toz geirmemesi iin tavan kaplamas yaplmtr. Bu ilemlerden sonra taban demesi aslna uygun olarak yeniden yaplmtr. Mevcut doramalarn ou yok olmu, olanlarn ou da rm ve kullanlmaz haldedir. Kullanm kolayl salanmas asndan ayn ebatlarda ift kanatl alr pencere olarak detaylandrlm, ahap doramalar detay projelerine gre yeniden imal edilerek yerine taklmtr.kinci katta bulabildiimiz kaplar tamir edilerek yerinde deerlendirilmitir. Dier kaplar ve yeni ilave olanlar bu kapnn detaylarna gre yeniden yaplmtr.Kap, pencere ve odalarn duvarlarndaki mevcut per-

vazlar mmkn olduunca korunmutur. Eksik olanlar aslna uygun olarak yeniden yaplmtr. Yapnn en belirgin zellii olan giri kaps yerinde deerlendirilerek korunmutr. Aralk zeminin arka duvarndaki eliptik pencere sklerek onarlm, endirekt olarak aydnlatlmtr. nc katta bulunan cihannma yazlk blm olarak kullanld iin pencerelerde doramalar yoktur. Yeni kullanmda doramalarla kapatlmtr. Yine atnn ak olan blmleri bu ksmda da kapatlmtr. Yol kotu yapnn giri seviyesinin stnde kalmtr. Onarm srasnda drenaj almalar yaplarak binann nnde yaklak 1m.lik bir bant oluturulmutur. Topraa gml olan kesme ta temel ortaya karlm, bozulan talar ayn ebatta ve cinste yeni talarla tamamlanarak derz yaplmtr.

128
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Yaplan bu zenli ve titiz almadan sonra sokakta tek bana kalm olsa da geleneksel Malatya Evininbir rnei yeniden hayata kavuturulmutur. Demir gibi bir malzemeyi bile eriten toplumumuzda dne kadar geleneksel dokusunu koruyan Malatyada kalan

yaplar arasnda byle bir rnei kente kazandrmak en azndan bellekleri tazelemeye katk salarsa kendimizi mutlu hissedeceiz. Ayrca bu temel hedefimizde eitli kurum ve kurulular kalanlarn korunmas yolunda birliktelie aryoruz.

129
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

SAFRANBOLU / DRT KONAK


YKSEK MMAR BRAHM CANBULAT

Bu sunumda, 1993 ylndan beri Safranboluda restorasyonunu gerekletirdiim 4 kona tantacam ve Safranbolu zelinden hareketle Osmanl konaklarnn yapsal sorunlarn tartacam. Bu konaklarn nn restorasyonu tamamlanm bulunmaktadr. Macunaas zzet Efendi Kona konut, Hacmemiler Kona ve Betenler Kona otel olarak restore edilmitir ve kullanlmaktadr. Gkler Konann ise yine otel olarak hazrlanan restorasyon projesinin uygulamas srmektedir. Drt konan da bulunduu eme Mahallesinin 18. yzylda ortaya kt, 19. yzyln ortalarnda ise nemli bir yangn geirdii biliniyor. Hemen drt konan tamamnda, devirilmi yank ahap paralar kullanlmtr. Bu nedenle konaklarn yaklak 160 yl nce, bir mahalle yangn sonrasnda, yeniden ayaa kaldrld kansndaym. Macunaas zzet Efendi Konandaki rozete ve dier konaklarda yaplan dendrokronoloji almalarna dayanarak bunu kantlayabiliyoruz. Konaklarn drdnn de geen 160 yl iinde, zamann tahribatna uram olmakla birlikte, bundan daha nemlisi son yirmi otuz yl iinde grdkleri insan tahribatdr. Konaklarn tamam 40 60 yllk dnemlerle eitli tadilat ve onarm grm bulunmaktadr. Yaklak 2 nesle kar gelen bu dnemlerde, konaklar dneme ve sahiplerinin sosyoekonomik zelliklerine bal olarak yenilenmilerdir. Bunlar korunmas gereken nceki dnemler olarak belirtmek gerekir.

Safranbolu konaklar bilindii gibi, moloz tala rlm zemin kat zerinde, ii eitli malzeme ile doldurulmu genellikle saramdan (daha az olarak karaam ve kknar) ahap iskelet taycl 2 kattan olumaktadr1.

MACUNAASI ZZET EFEND KONAI2 (1849503)


19.yzyln ortalarnda Sarayda macunaal4 yapt tahmin edilen zzet Efendinin grgs ve varlyla yaptrd kk, ancak gerek mekn yaps gerekse freskolaryla5 ne kan bir Osmanl konadr. Yapya zamann ypratmasndan daha ok 1990larn banda o zamanki sahipleri olan 3 kardein yapt kaak tadilat zarar vermitir. Konan 2 kat yksekliindeki hayat kapatlarak, yapya 3 ayr daire yerletirmeye allmtr. Mahallelinin ikyeti zerine, tadilat tamamlanamadan yap terk edilmi, bir sre sonra da imdiki sahiplerine satlmt. Restorasyon projesinde konan, konut olarak kullanlmas amaland. 1994 ylnda balayan restorasyon, zellikle freskolarn korunmasnda gereken
Safranbolu konaklar iin ayrntl bilgi: Gnay, R. (ev. . Birkan), Tradition of the Turkish House and Safranbolu Houses, YEM, stanbul, 1998. Safranbolu tarihi ile ilgili olarak: Yazcolu, H., Kk Osmanlnn yks / Safranbolu Tarihi, a-To Trkiyat, stanbul, 2001,
1

2 2006 Ulusal Mimarlk (Koruma ve Yaatma) dl, 2001 yl Safranbolu Belediyesi En yi Korunan Ev dl

Konan baodasnda bulunan rozette 1266 (hicri) tarihi okunmaktadr. Ay bilinmedii iin bu tarih miladi 184950 yllarn karlamaktadr.
3

Osmanl saraynda ba vezire bal olarak alan macun aas, ekibi ile birlikte sultan iin macun ve ezme yapard.
4

ODT restorasyon laboratuarlarnda yaplan aratrmada kalem ilerinin perdah yaken yapld ve bu nedenle fresko zellii gsterdii belirlendi.
5

130
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 1: Macunaas zzet Efendi Kona restorasyon nce- Resim 4: Macunaas zzet Efendi Kona: hareminde bulunan sinde. ki kat yksekliindeki hayat kapatlm ve yap her kat ve amur svadan ayrlm freskolu perdahn restorasyon srecinde yaptrc enjekte ediliyor, sonra da kuruyana dek ayr bir daire olacak ekilde bozulmu
bask uygulanyor

Resim 5: Macunaas zzet Efendi Kona selamlnda restorasyon sonras freskolar. Sa steki rozette 1266 tarihi okunuyor

Resim 2: Macunaas zzet Efendi Konann hayat aldktan sonra ryen ahap kolanlar (basarna) deitiriliyor

Resim 3: Macunaas zzet Efendi Konann gney cephesinde bulunan freskolar, amur sval zeminden ayrld iin bez zerine alnm, badana ile zeri kapatlm rozet temizleniyor

Resim 6: Macunaas zzet Efendi Kona haremi restorasyon sonras

131
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

youn emek nedeniyle ancak 2001 ylnda tamamlanabildi. Yanl tadilat nedeniyle tahrip olan ahap iskelet, Eskipazar ormanlarndan temin edilen saram elemanlarla, Boluda basn altnda emprenye edilmelerinden sonra tamamland. Konan dalmam kerpi dolgusu tam olarak muhafaza edildi. Kaybedilmi ya da briket ve tula ile geliigzel yaplm dolgu ise temizlenerek, hafif gaz beton bloklarla tamamland6. zgn yapda amur sva zerinde perdah kullanlmt. amur svann kaybedildii yerlerde kireli sva yapld. Sva zerine ise ODT, Mimarlk Fakltesi, Restorasyon Laboratuarlarnda analiz edilen rneklerden hareketle, retilen perdah7 uyguland. Restorasyonun en zor blm analiz sonras fresko tekniiyle yapld anlalan kalemilerinin korunmas oldu8. zellikle dta, yer yer dalm bulunan freskolar durumuna gre ya yerinde yaptrc enjekte edilerek, ya da bez zerine alndktan sonra salamlatrlan zeminine yaptrlarak korundu. erde ise farkl yapda 5 6 kat badana ile kapatlm bulunan freskolarn elle kaznarak ortaya karlmas gerekti9. Farkl dnemBir yerel malzeme olarak kerpi ekonomiklii yannda iyi s geirimsizlii zelliine sahiptir. Buna karn, arl ve srekli hareket eden iskelet iinde anarak boalmas nedeniyle uzun dnemde sorun yaratmaktadr. Kerpice hafif gaz beton bloklarn ada seenek olabilecei dnld. Ahap iskelet sistemi ile balants zld ve kire svalarla aderansnn iyi olduu grld. Ankara Koruma Kurulunun gr alnarak kullanld. Geen 15 ylda bir sorun grlmemi olmas, uygulanann doruluunu kantlamaktadr.
6 7

lerin, farkl yapdaki badanalarnn, kimyasallarla temizlenme olana bulunmad denemelerle anlalmt.

HACIMEMLER KONAI (1855)


Drt konan da yerletii eme Mahallesinin st gelir grubunun oturduu bir semt olduu biliniyor. Hacmemiler Ailesi, iplik ve tekstil ticareti yapmaktayd. Restorasyon srasnda gerek bahede yapnn devamnda bulunan kalntlarndan, gerekse yapdaki artiklsyon bozukluundan konan yaklak te birinin yangn sonras ayaa kaldrlmad anlalmtr. Kap, pencere tiplerinden ve kornilerden yapnn 20. yzyl hemen banda nemli bir adalama tadilat10 geirdii anlalyor. 1990larn balarnda yap el deitirmi, Safranbolunun ilk konak otellerinden biri olarak restore edilmi ve yaklak 10 yl iletilmiti. Bu 10 yln getirdii tahribat, 150 yln getirdii zaman tahribatnn ok zerindedir. Hacmemiler Kona bu nedenle Safranboluda saylar giderek artan konak oteller iin bir laboratuar durumundadr. Hacmemiler Konandaki otel olarak iletmenin getirdii bozulmalar u ekilde sralayabiliriz: Resepsiyon, lobi ve kahvalt salonu gibi byk alanlara ihtiya duyulmas nedeniyle zemin katlarda yaplan amalar: Gerekten de, Hacmemiler Konann zemin katndaki ta duvarlar geliigzel kemerlerle alarak byk bir ortak alan yaratlm ve zgn yapda olmayan pencereler yerletirilmiti. Daha da nemlisi Safranboluda ok az rnei bulunan
olmazken, baz yerlerde perdah bile eriterek istenmeyen sonu verdiler. Bu nedenle hafife slatlarak yaplan, elle kazmann tek zm olduu sonucuna varld.
10

Asitte erime ve elek tasnifi sonucunda elde edilen kire ve kum karm aynen uygulanrken, balayc zellikteki yn ve kl yerine, kylm kendir kullanld.

Bu konuda bana Sayn Ali etin dil danmanlk yapt, eim Gl Canbulat sabrla ve sevgiyle byk emek verdi.
8

Kimyasallarla temizleme konusunda TBMM, Milli Saraylar uzmanlar denemeler yaptlar. Baz yerlerde kimyasallar etkili
9

En gze arpan baodann sklerek sofayla birleik salona dndrlm olmasdr.

132
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

yangn odasnn yalaz geciktirme amacyla yaplan dehlizi yok edilmiti. Ar yatak says ve her odaya banyo ve tuvalet sokma zorunluluu nedeniyle slak hacimlerde grlen rme ve bozulmalar: Safranboluda gemite aile bykl 5 6 kii iken, bugn hemen tm konak otellerde ortalama 7 8 odada, yaklak 20 yatak kapasitesi yaratlmaktadr11. Hacmemiler Konanda oda olmas olanaksz 2 odasnn eklenmesiyle 7 odada 20 yatak kapasitesi elde edilmiti. Bu uygulama yapnn arkitektoniini bozduu gibi, yanl zm ve youn kullanm nedeniyle tm slak hacimler rm ve bazlar km bulunuyordu. Kazan dairesi, personel odas ve depo gibi amalar iin yaplan kaak ek yaplar: Konaa bitiik olarak ina edilen ve bir ksm yer altnda bulunan betonarme kaak yapnn neden olduu strktrel problemler nemli bir sorun yaratmaktayd12. Bugn otel olarak kullanlmakta olan konan kapasitesi 5 oda ve 10 yatak olarak belirlenmitir. Restorasyonun ksa bir srede tamamlanaca dnlrken, sorunlarn balangta tahmin edilemeyen boyutu nedeniyle, yaklak 18 ay srmtr. nemli sorunlarn banda, makine ile ykma yaplamamas nedeniyle, kaak yapnn elle krlmas ve hafriyatn tanmas olmutur. Alan duvarlar ve pencereler bahede bulunan moloz ta ve kire harc kullanlarak ka-

Resim 7: Hacmemiler Konanda slak hacimlerin altndaki teknelerin retimi: Kaburga zerine harite suya dayankl kontrplak kesilerek yerletiriliyor

Resim 8. Hacmemiler Konanda slak hacimlerin altndaki teknelerin retimi: Kaburga oluturuluyor. Pis su gideri yerletirilmi

11

Safranbolu Kaymakamlna ait http://www.safranbolu. gov.tr/dosyalar/oteller_TR.xls sitesinde konak otellerin oda ve yatak saylar grlebilir.

12

Bugn Safranboluda tescilli binadan en az 5 m ekilen ve 4 x 10 m taban alanl mtemilata izin verilmektedir.

Resim 9. Hacmemiler Konanda slak hacimlerin altndaki teknelerin retimi: Kontrplak tekne zerine 2 kat cam elyaf takviyeli polyester kaplanyor

133
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 12: Hacmemiler Konanda temizlenen kgir eklemelerin altndaki ahap elemanlarda rmeler

Resim 10: Hacmemiler Kona slak hacimlerinde karo fayans kaplanm ve klozet montaj yaplm. Daha sonra tekne ile fayans arasndaki derze silikon uygulanm

Resim 13: Hacmemiler Kona slak hacimleri ahap iskelet sistemiyle (yedana) yenileniyor.

Resim 11: Hacmemiler Konann kuzey cephesinde ahap sisteme sokuturulmu kgir slak hacim kmalar alyor

Resim 14: Hacmemiler Kona slak hacimleri ahap kaplanarak (daraba) tamamlanm

134
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 15: Hacmemiler Kona restorasyon sonras

sokuturularak dklen beton plaklarla zlmektedir. Betonarme sngersi bir dokuya sahiptir ve ahapla karlatrldnda s iletim deeri yksektir. Bu iki nedenle tam ahap elemanlarla eklemlendii noktalarda rutubet paketikleri olumakta ve bunlar mantarlar iin ok iyi habitatlar olmaktadr. Sonuta, betonarme plaklarn tutunduu ahap elemanlar ksa zamanda rmektedir. Hacmemiler Konanda karlalan beklenmeyen durum, ite bu rmeler olmutur. Ama srasnda yaklak 5 yl nce rme nedeniyle ken plan zerine yeni bir plan dkld bunun da hemen hemen kme aamasna geldii tespit edilmiti. Konak betonarme eklemelerden tmyle temizlenmi ve slak hacimler, zerleri cam elyaf takviyeli polyester kapl, harite suya dayankl kontrplaklarla yaplan tekneler zerinde zlmtr.

BETENLER KONAI (185914)


Betenler Kona daha sonra Safranboluya yerleen Kuds Kads kr Efendi tarafndan yaptrlmtr. Bahe iinde bulunmas nedeniyle konaktan ok kk tipolojisine sahiptir. Sssz ve ne kmayan, buna karn tipik Osmanl kona plan emasna sahip bulunmaktadr. nemli zelliklerinden biri harem ve selamln i kaplarla etkin bir ekilde ayrtrlm olmasdr. Bu yap da yaklak gemite en az 2 kez tadilat grm olmaldr. 1930lara tarihlendirilen tadilatta bir nceki dnemin odalara kelerden girilerek elde edilen barok sluptaki plan emas bozulmu ve yap, kbik diyebileceimiz ekilde yalnlatrlmtr.
14 Konan baodasnda bulunan rozette 1266 (hicri) tarihi okunmaktadr. Ay bilinmedii iin bu tarih miladi 184950 yllarn karlamaktadr.

Resim 16: Hacmemiler Kona hayat restorasyon sonras

patlmtr13. Hacmemiler Kona restorasyonunun rneklemeye deer kazanm, slak hacimlerde kullanlan zmdr. Bugn ahap yaplarda slak hacimler, genellikle ahap iskelet sistemi aralklarna
13 zellikle temizlik nedeniyle bugn Safranboluda toprak harl moloz ta duvarlarn, imento harcyla tamamlanmas ve derzlenmesi ok yaygndr. Buna karn, kire harc ile yaplan tamamlamalar ve derzlemeler, sorunlar giderirken, harcn yumuakl nedeniyle duvar rgsnde amurla hemen ayn dokunun salanmasna olanak vermektedir. Kire harla duvar rmek iin ivilik olarak isimlendirilen kk ta paralarnn kullanlmas bir zorunluluk olarak ortaya kmaktadr.

135
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Betenler Konanda grlen en nemli bozulma son 20 30 ylda hemen btn Safranbolu konaklarnda olduu ekilde izinsiz olarak yaplan tadilattr. Konan o zamanki sahibi olan ebeveynin lm sonras, yap iki karde tarafndan iki daire elde edilecek ekilde yatayda ve deyde paylalmt. zellikle yeni mutfak ve slak hacim zmleri, yapnn en ok tahrip edildii noktalardr. Bir de yeni gelin penceresi ya da asri pencere diye isimlendirilen byk pencerelerin almasyla konak tannmaz hale gelmi bulunmaktayd. Safranbolu konaklar iki noktadan eskir. Biri baca evresinden rme, ikincisi guslhane atk suyunun svlatrd noktalarda temel kmesidir. nsan tahribatna ek olarak her ikisi de yapda grlmekteydi. Safranbolu tarihi merkezi (ar) kanyonlara kurulmutur. Kanyonlarn zgn toprak yaps hibir ekilde kltr bitkileri yetitirmeye uygun deildir. Atalarmzn u anda Safranbolu tarihi merkezinde greceiniz tm topra, kz ve develerle tad biliniyor. Moloz tala rlen setlere doldurulan toprak srekli olarak erozyona uramaktadr. Bunun doal sonucu olarak Betenler Konann zemin kat hemen yarsna kadar toprak altnda kalmt. Btn bunlara ek olarak, Betenler Konanda Safranbolu konakla-

rnda grlen tipik strktrel sorunlar da bulunmaktayd. Bilindii zere Osmanl konaklar 18. yzyla kadar zemin ve 1 kat olarak yaplmaktayd. 18. yzyldan balayarak yaplan 2. katlarla, 1. katlarn strktrel ba hep sorunludur. Ayrntlarn sonraki blmde tartacam. Betenler Konanda da tipik olarak at ve 2. katn ykleri kolon kiri sistemiyle zemine aktarlamamtr. Bunun sonucunda 2. kata kan merdivenin bulunduu alanda yaklak 15 cm. kme olumutu. Betenler Konann restorasyonu iki dnemde toplam 18 ay srd. lk olarak erozyon sonucu oluan toprak yapdan uzaklatrld. Toprak altnda kalan ve basn nedeniyle ken ta duvarlar onarld. Sonradan yaplan byk pencereler skld ve iskelet sistem zgn durumuna getirildi. ken blm hidrolik krikolarla kaldrlarak askya alnd ve altna ek bir kiri yerletirilerek salamlatrld. Dolgu olarak bu yapda da hafif gaz beton bloklar kullanld. Bu yapnn restorasyonunda ncekilerden farkl olarak tmyle amur svaya dnld. Sva filesi zerine uygulanan amur svann tek sorunu ar derecede yumuak olmas ve darbelere dayankszldr. amur svann zerine, analiz edilen zgn rneklerinden hareketle retilen perdah uyguland. Bu yapda zellikle belirtmem gere-

Resim 17: Betenler Kona gney cephesi restorasyon ncesi

Resim 18 : Betenler Kona dou cephesi restorasyon ncesi

136
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 22: Betenler Konanda yal boya skm

Resim 19: Betenler Konanda amur sva ile tamamlama

Resim 20: Betenler Konann ardak pencereleri at arasnda bulunmu, yerleri belirleniyor

Resim 23: Betenler Kona gney cephesi restorasyon sonrasnda. Ahap kafesler (muabak) korunarak alabilir ekilde yerlerine uyarlanm.

Resim 21: Betenler Konann at arasnda bulunmu neogotik pencereleri yerlerine yerletiriliyor

Resim 24: Betenler Kona hayat restorasyon sonrasnda

137
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ken konu, asri pencere yapmak iin sklen tm zgn pencere kasalarnn at arasnda bulunmu olmasdr. zellikle, st kat sofasnn darya ald ve 1930larda ekilen bir fotorafta grlen 3 adet neogotik pencerenin bulunuu restorasyon srecinde unutulamayacak en mutlu anlardan biridir. Ayn ekilde, at arasnda bulunarak yerlerine yerletirilen 5 adet ardak penceresi dier bir mutluluk nedeni olmutur. zellikle, Safranbolu konaklarnda ardaklarn birer i balkon zellii tadn biliyoruz. Yerlerine yerletirilen 5 adet kasada gemite hibir ekilde kara kapak ya da pencere erevesi uygulamasnn izine rastlanmamtr. Kasalarda yalnzca top olarak isimlendirilen zel kafes zm bulunmaktadr. Yapda karlalan en ciddi sorunlardan biri de boya skme ilemi olmutur. 1950lerde Safranbolu konaklarna giren yalboya yaklak 60 yllk srete farkl kimyasallarla yaplm olmaldr. Bu nedenle yalnzca starak mekanik skm yeterli olamam, zaman zaman boya skc kimyasallar, bazen de ikisi birlikte kullanlmtr.

Resim 25: Gkler Kona dou cephesi: olduu gibi deitirilmi at ve kmeye kar betonarme payanda grlyor

GKLER KONAI
Gkler Kona dier nden daha byktr. Gkler Ailesinin gemite orman rnleri ticareti yapt biliniyor. Bu yap da zemin art 2 kattan oluuyor. Yapda hem zamann getirdii tahribat, hem de 1990l yllarda bir alamanc tarafndan alnp, Almanya yknmesiyle gerek atsnn, gerekse i dzeninin bozulmas grlmektedir. Bir de bunlara, komu parselde yaplan yanl hafriyatlarn neden olduu oturumann getirdii sorunlar eklenmektedir. Zemindeki kme nedeniyle, bilinsizce, yapnn gney
Resim 26: Gkler Kona: bozulmam bat cephesi

dousuna betonarme bir payanda yaplm. Bu, arlyla yapy daha da aa ekmitir. Yap zerinde 2009 ylnda almaya baladk. lk iimiz, komu parselin oluturduu zemin problemine zm olarak istinat duvarlarnn yapm oldu. 2010 ilkbaharyla birlikte atdan balayarak yapya gireceiz. Zemini kanyonun eimine olduu gibi uyan ve yaklak 80 m2 ta-

138
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ban alan olan ahr bir konser ve seminer salonu olarak dzenlenecek, st katlarda ise 6 yatak odas bulunacaktr. Restorasyonun beklenmedik sorunlarla karlalmazsa yaklak 12 ay sreceini tahmin ediyoruz. Yukarda .. Orman Fakltesi, Dendrokronoloji Laboratuvar ile birlikte konaklarn yalarn belirlediimizi aktardm. almaya daha da nemli bir boyut kazandrdk. Gkler Konanda 15 ayr noktadan rnekler topladk. Laboratuvar almasnn sonunda konan zaman iinde nasl ekillendiini belirlemeye alacaz. Bu aratrmayla, bugn en eskisi 18. yzyldan kalan rnekler zerinden, Osmanl konaklar iin tipoloji almas yapmann zorluklar almaya allacaktr. Kanmca, dendrokronoloji yntemiyle ayakta kalabilmi ve yanl restore edilmemi Osmanl konaklarnn iindeki 17. yzyl belki de daha nceki dnem kalntlar bulunacaktr. Biz, bu almayla Gkler Kona iinde -eer mahalle yangnnda tmyle kaybedilmediyse- 18. yzylda yaplan ilk kona bulmaya alacaz.

KONAKLARININ YAPISAL SORUNLARI15


Safranbolu konaklarnda duvar duvar stne gelmeme sorununa ska rastlanmaktadr. Ayn ekilde bugn rasyonel bir zm olarak grdmz merdiven merdiven stne gelmesi16 eklin15 Konan baodasnda bulunan rozette 1266 (hicri) tarihi okunmaktadr. Ay bilinmedii iin bu tarih miladi 184950 yllarn karlamaktadr. 16 1. kata kan merdivenler genelde yan duvarlardan birine yaslanmakta kata giri eperden olmaktadr, merkezi sofa planl 2. kata kan merdivenlerin asl amacnn yapnn merkezine k olmasndan dolay, alt katn merdiveninden bamsz olarak yerletirilebilmektedir. Mimari olarak doru bir yaklam olsa da, strktr zmleri yetersiz kalmaktadr. Sezer, L., A Conservation Proposal in Safranbolu (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi), ODT, Ankara, 1979, 5.2.2.1.3.

deki zm de, Safranbolu konaklarnda gz ard edilmitir. Bu sorunlar hemen drt konakta da grmekteyiz. Daha sonra ciddi deiim geiren Hacmemiler Konanda sorun kolon ve kiri eklenmesiyle zlmtr. Konaklarn 1. kat tavanlarnda, 2. kat duvarlarnn ve merdivenlerinin oturduu yerlerde kmeler grlmektedir. Balangta belirttiim mahalle yangnna kadar, Safranbolu konaklarnn at rtsnn, pedavra olarak isimlendirilen ince ahap plaklar olduunu biliyoruz. 19. yzyln sonlarnda, Safranboluda at rts olarak kiremit kullanlmaya balanyor17. Kaba bir hesapla pedavradan kiremide geile Safranbolu konana 2 3 ton ek yk gelmitir. Boazkyde bulunan ev kalnts Osmanl konaklarnn yap tarznn en az 3200 yllk bir gemie sahip olduunun kantdr18. Bu tipik evi, moloz tala rlen duvarlar ve zerindeki tek katl yap olarak tanmlayabiliriz. Dier yandan, Osmanl konaklarnn hayatl evin gelimesi sonucunda ortaya kt bir gerektir19. Bir genelleme yaplrsa, Safranbolu konaklarnn 1. kat Kubann ileri srd gibi tam bir hayatl ev zellii tarken, 2. katlar orta sofal (karnyark) plan tipine sahiptir. 18. yzyla kadar Osmanl corafyasnda 2. katn olmadn biliyoruz20.
Sezer, ayrca 2. kata kan merdivenlerin daha gsterili (= elaborate and decorated) olduunu sylyor.
17 Gm Mahallesinde 1888deki byk yangndan sonra, Kastamonu Valisi Abdurrahman Paann emriyle Safranboluda kiremitlikler kurulmu ve kiremit kullanm zorunlu hale getirilmitir. 18 Naumann, R., Eski Anadolu Mimarl, Trk Tarih Kurumu, Ankara, 1985, ss. 3723. 19 Kuban, D., The Turkish Hayat House, Eren, stanbul, 1995. 20

Cerasi, M. M. (ev. A. Atav), Osmanl Kenti: Osmanl

139
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Bugn bizim Safranbolu konaklarn tantrken, 1. kat servis katdr bu nedenle byle bir plan emasna sahiptir sylemi ok doru olmasa gerekir. 18. yzylda yapmna balanan 2. katlar bat etkisinin aka grld bu dnemde, barok esinlenmelere maruz kalmtr. Safranbolu konaklarnda ska rastlanan strktrel sorunlarn nedeni, 2. katlarn kristal plan emasyla, hayatl evin geliimiyle ortamparatorluunda 18. ve 19. Yzyllarda Kent Uygarl ve Mimarisi, YKY, stanbul, 1999, s. 102.

ya kan 1. katlarn zerine, olduu gibi oturtulmu olmasdr. Safranbolu konaklarnda ounlukla karlalan duvar duvar stne gelmemesi sorunun nedeni bu olmaldr. Devamla, yalnzca bir yzyllk srete, vernekler mimarinin dayana olan snama-yanlma sreci ileyememi, zemin art 2 katl Osmanl kona strktrel kusursuzlua ulaamamtr.

140
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ZEYREKTE BR BAST ONARIM


DEMET SRC ORMAN ENDSTR YKSEK MHENDS

KUDEB Ahap Eitim Atlyesi almalar kapsamnda ncelikle Zeyrek ve Sleymaniye Mahallerindeki sivil mimari ahap yap rneklerinde yaplan onarmlar, hem gen nesil ahap ustalarnn uygulamal eitimlerinin yaplmasna hem de yaplarn korunmasna olanak tanmaktadr. Bu almalardan biri olarak, Zeyrek, Parmaklk Sokak, 13 Numaral sivil mimari ahap yap rneinde yaplan bakm

onarm almas kapsamnda ncelikle d etkilerle ypranan, ryen d cephe kaplamalar, pencere doramalar, silmeler, saak alt ve dier ssleme elemanlar tespit edilmitir. Yaplan tespitin ardndan yapdan alnan numunelere sadk kalarak yeniden retimler yaplarak, tamamlamalar yaplmtr. Sunumda atlyelerde yaplan retimler, montaj ve yapnn korunmasnn sreklilii adna yaplan almalar anlatlmtr.

Onarm ncesi

Onarm Sonras

141
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

RUMELHSARINDA AHAP YALI RESTORASYONU


YKSEK MMAR, RESTORASYON UZMANI SEDA A. ZTEK MMAR Z. KRAD ZTEK

Rumelihisarnda bulunan yap restorasyonuna karar verildiinde, kaytlarda ahap olarak geen ama d cephesi svand iin tm cephe zelliklerini kaybetmi durumda idi. mekanlarn ve tavanlarn bazlar zgn durumunu korumu ama binaya yer yer betonarme ekler yaplmt. Bina bir tr restitsyon bulmacas halindeydi. Rlve onay ile birlikte Antlar Kurulu tarafndan ksmi sva skm izni

verilerek sva altndaki zgn cephe detaylarnn ortaya karlmas istendi. Sva skm sonucunda yapnn grnd kadar salam olmad ve byk oranda konstrksiyon onarmna ihtiyac olduu anlald. Dier yandan zeminin de glendirilmesi gerekiyordu. Yksek tonajl gemilerin yaratt titreim nedeniyle tm Boaziinde dolgu zeminlerde boalma olduu biliniyordu. Arsa zemininin glendirilmesi iin zemin etdleri ile tespit edilen salam zemine kazklarn balanmasna, denizi engellemek iin geirim-

Yalnn Restorasyon ncesi Sval Cephesi

Yalnn Denizden Genel Grn

Yalnn Restorasyon ncesi Sval Cephesi

Zemin Glendirme almas

142
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

sizlik perdesi oluturulmasna ve boalan alanlara dolgu yaplmasna karar verildi. Ahap imalatlar iin detaylar hazrland, keif ve metrajlar karld. Ykleniciler ve tedarikiler belirlendi. Konstrksiyonda yapnn kendi elemanlar yannda mee ve lamine ladin kullanld. Doramalarda ise Yenice am kullanld. Cephe kaplamas olarak thermowood Amerikan saram tercih edildi. Yap iinde almalar boya ve sva skmleri ile balad. Bylece salam ve onarm gerektiren paralar ortaya karld. Sva skmlerinden sonra kaldrlmas gereken ekleri ve muhdes alanlarn bazlar da temizlendi. Skmlerle bina hafifletildikten sonra konstrksiyon restorasyonu balad. Konstrksiyon onarm; nce skm, daha sonra kat yastklarnn yerletirilmesi, atlyede nceden balklar ile hazrlanm ana dikmelerin yerletirilmesi, sra ile aprazlarn, yatay balantlarn ve ara dikmelerin kurulmas eklinde sralanabilir. Konstrksiyon kurulumunda ve onarmnda demirciye yaptrlan geleneksel dvme iviler, normal ivi, vida ve deniz tutkal kullanld. Duvar konstrksiyonu

kurulumu srasnda, tavan kaplamalar yerinde korunurken tavan ke profillerini sklmek zorunda kald. Yenilenmeyen demelerde kirilerin arasna destek kirileri ve ara kiriler eklendi. Yal konstrksiyonunun restorasyonunda salam kalm tm elemanlar korunmaya alld. rm elemanlar deitirildi, dzlemden kam ller dzeltildi. Bunun sonucunda duvarlarn ou sklerek restore edilirken, demelerin ou yerinde korundu. Ahap yapnn konstrksiyon onarm tamamlannca muhdes betonarme ek yklarak kaldrld. Binann bu blm 1950li yllarda yaplan bir onarm srasnda betonarmeye dntrlerek zgn niteliklerini yitirmiti. evresindeki zgn ahap konstrksiyon onarldktan sonra bu alanda mevcut konstrksiyon rnek alnarak yeniden tayc sistem kuruldu. Sonradan eklenmi balkonlar kaldrld ve cephe de zgn haline getirildi. Tm konstrksiyonlar onarldktan sonra ahap cephe kaplamas imalat yapld. ift yzne astar boya srlm kaplamalar yaltmn zerine kapland. Ahap kaplama sonrasnda doramalar,

Sofada Skm Yapldktan Sonra Yerinde Korunmu zgn Tavan

zgn Ahap Dikme Bal n ve Arka Grn

143
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Dikme Bal Geme Detay

Onarm Tamamlanm Konstrksiyon

Deme Kirileri Onarm

Rlve Tavan Plannda Krmz ile Taranm Alanda Betonarmeye Dntrlm Mekanlar ve Muhdes Balkon

Muhdes Balkonlar ve Bozulmu Cephe

Cephe Astar Boyas Srlm Kaplamalar ile Kapatlrken, Ayn Zamanda at malat da Yaplyor

144
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Cephe Tamamlandktan Sonra; Kaplamalar, D Pervazlar, Silmeler, at ve Bakr leri Bitirilmi

Demeden geirilen Tesisatlara rnek

talarn zerine Sva Teli ekildikten Sonra Badadi Sva Yaplrken

zgn Kalemii Tavann Restorasyonu

n Cephe Tamamlanm, Son Dzeltmeler Yaplyor

n Cephenin Restorasyon ncesi Durumu

145
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

pervazlar kat silmeleri imalat yapld ve silmelerin zerine yamur inileri ve dereler gibi bakr ile kapland. Yapnn tm i ve d duvarlarnda ta yn ile yaltm yapld. Demelerde kirilerin zerine kee serilerek nce su kontras ile kapland daha sonra ahap deme, nitelikli parke ile kapland. Tm elektrik tesisat alev iletmez silikon kablo ve klf kullanlarak tava iinde tand. Buat kullanlmakszn panoya her hat ayr ayr ekildi. Bina iinde oluturulan aftlar ve cephede bulunan kullanlmayan bacalar elektrik ve mekanik tesisatn top-

lanmas ve datm iin kullanld. Ahap tavanlardan yerinde korunabilenler onarld, eksik paralar tamamland. Ahap gemeli blmlere bez gerildi. Duvar onarmlar iin sklmesi gereken tavan silmeleri yeniden yapld. Yerinde korunamayan al tavann kalb alnarak ayn ekilde yeniden yapld. Kalemii bezemeli tavan ise temizlendi ve onarld. Tm zgn nitelikleri korundu. Duvarlarn i yzeyi zgn badadi sva rnek alnarak svand. Geleneksel ahap yaplarda kullanlan badadi sva ve ta bu yapda da kullanld.

146
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

YEN CAM HNKR KASRI RESTORASYONUNDA TAIYICI MEE DKMELERDE YAANAN SORUNLAR
SMAL NEL RESTORASYON TEKNKER

stanbul, Eminn Meydannda bulunan Yeni Cami Hnkr Kasr halen mlkiyeti Vakflar Genel Mdrlne ait olup, stanbul Ticaret Odas sponsorluunda restorasyonu gerekletirilmitir. Yap ierisinde bulunan ini kapl duvarlar ierisindeki tayc mee dikmelerin restorasyonu srasnda yaanan skntlar ve restorasyon aamasnda izlenilen yollar aada sras ile aklanmtr. Restorasyon srasnda ortaya kan bu tip olaylar maalesef sre skntsna da sebebiyet vermektedir.

YEN CAM HNKR KASRI RESTORASYONUNDA TAIYICI AHAP DKMELERDE GRLEN SORUNLAR
Hnkr Kasr restorasyonunda znik inileri ile kapl duvarlar ierisinde bulunan tayc mee dikmelerin bir ounda neme bal olarak rklk, mantarlama ve tayclk zelliini yitirme gzlemlenmitir. antiye mahallinde srekli olarak nem lme cihazlar ile mevcut ahaplarda lm yaplmtr. Mantarlama grlen ahaplarda nem orannn %4050 arasnda olduu gzlemlenmitir. Salam olarak tespit edilen aalarda ise bu orann %16-25 deerlerinde olduu tesbit edilmitir. Gerek salam gerekse rm durumdaki dikmelerde 3 cm. apnda karotlar alnarak dikme ierisindeki rmeler gzlemlenmitir. Salam olduu yzeyden grlen ahaplarn i ksmlarnn da salam olduu grlmtr. Ak havada yaplan bir deneyde mee dikmelerden alnan bir avu kuru

tozun ate ile muayenesinde barut benzeri parlama yaparak yand gzlemlenmitir. Bu gzlem neticesinde zellikle bu tip tozlama olumu ahaplarn yanna atele yaklalmamas gerektii anlalmaktadr. Tayc dikmelerde bulunan bu hasarlar duvarlarda kme ve eilmeler meydana getirmi ve bu nedenle ncelikli olarak ini panolarn sklmesi gndeme gelmitir. Restorasyon balangcndan itibaren oluturulan Bilim Heyetinin vermi olduklar kararlar dorultusunda yaplan almalar eserin kurtarlmasna byk katk salamtr. Bilim Heyetinin alm olduu karar ile vasfn yitirmi durumda olan tayc mee dikmelerin deitirilmesi istenmi ve bu dorultuda ilk olarak yenilenecek olan mee dikmeler belirlenmitir.

YENLECEK MEE DKMELERN BELRLENMES


ini panolar alnm olan duvarlarda ortaya kan mee dikmeler saylabildii iin hesaplama srasnda bir sorun tekil etmemitir. Yaplan incelemelerde beden duvarlarnda bulunan dikmelerin daha salam olduu, i blme duvarlarndaki

Resim 1: Yeni Cami Hnkr Kasrnda bulunan kullanlamaz durumdaki tayc mee dikmeler

147
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

dikmelerin ise daha ok hasarl olduu grlmtr. atda yaplan incelemelerde kurun rtnn bozulduu i ksmlarda rmenin atdan gelen yamur suyuna bal olarak artt tesbit edilmitir. Yamur suyuna maruz kalmayan d duvarlar ierisindeki dikmelerde hasarn ok az olduu hatta bir ounun olduka salam olduu grlmtr. Mee dikmelerin her pencere arasnda bulunduu bilinmekte olup, dz duvarlarda yaklak l hesaplanmtr. Yaplan tesbitler neticesinde %10 hata payda hesaba katlarak 25cmx25cm ebatlarnda ve 5 m. uzunluunda toplam 42 adet mee dikmeye ihtiya olduu ortaya kmtr.

YEN MEE DKMELERN BULUNMASI VE ANTYE MAHALLNE GETRLMES


Restorasyon ncesi tespit edilemeyen fakat restorasyon srasnda gereklilik arz eden bu sorun restorasyon sresinin ksa oluu sebebiyle maalesef bir ok yklenici firmay zor durumda brakmaktadr. Kstl bir sre ierisinde zel ebatl ahap malzemenin temin edilmesi zor olduu gibi temin edilen ahabn kurutulmas ve kullanm aamasna gelinceye kadar olan srede olduka uzundur. Alt yapda kullanlacak olan bu malzemelerin yerine konulmasna kadar geen sre bir ok imalatnda gecikmesine sebebiyet vermektedir. Gnmzde zel sektrde 10cmx10cm, 10cmx20cm, 5cmx20cm gibi belirli llerde kereste retimi yapld iin ara llerdeki keresteyi hazr olarak bulmak tamamen tesadflere kalmaktadr. zel ebatl kereste iin retici firmalara gidildiinde size olduka uzun srelerden bahsetmektedirler. Bu sebeple yaklak olarak alt ay sresince Kastamonu, Dzce, Bartn ve Krklareli ormanlarnda 0,25x0,25x5,00 m. ebatlarnda mee

kereste aratrmas yaplmtr. Btn bu aratrmalar sonucunda 0,25x0,25 ebatl mee kereste bulunmasna ramen, gerekli olan 5,00 m. uzunlukta kereste bulunamamas maalesef skntya sebep olmutur. Gnmzde ormanlarmzda bu boyutlarda mee kesimi ok az olduu gibi, bylesi ebatl mee kesimi ok sk yaplmamaktadr. Aratrmalarmz sonunda Krklareli ormanlarnda istemi olduumuz kereste bulunmu, orman mdrlnn ihalesi sonucu retici firma ile anlaarak 42 adet mee dikme satn alnmtr. Ormanda kesimi yaplan mee tomruklar ilk olarak 2 ay sre ile dere ierisinde ac suyunun karlmas iin bekletilmitir. Aa ierisindeki z suyunun karlmasndan sonra frnlama ilemine geilmi ve 2 ay sresince frnda kurutulmas iin beklenilmitir. Frnlama ilemi yaplarak kurutulan meeler yaya trafiinin bol olmas ve trafik yasa sebebiyle antiye mahalline gece 23.00de getirilmi ve sabah 06.00 saatine kadar antiye ierisine istiflenmitir. Bu boyda tam olarak kurumam mee kerestenin arl yaklak olarak 550 kg. gelmektedir. Hnkr Kasr gibi alma koullarnn kstl olduu bir alanda bu uzunluk ve arlktaki mee dikmelerin tanmas olduka zor artlarda yaplmtr.

Resim2: Mee dikmelerin antiyeye tanmas

148
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

MEE KERESTENN ANTYE ORTAMINDA EMPRENYES VE KURUTULMASI


Tahtrevan yolu ierisine konulan mee dikmeler mekanik vin yardmyla kaldrlarak zel olarak hazrlanm olan havuz ierisinde daldrma usul ile emprenye edilerek istif edilmilerdir. stifleme srasnda daha nceden hazrlanan 3 cm kalnlnda talar kerestelerin arasna konularak antiye ortamndaki kurutma aamasna geilmitir. Her hafta nem ler ile tesbitler yaplm ve aataki nem oran gzlemlenmitir. Yaklak olarak 2 yl sresince istifte bekleyen mee keresteler kullanm sras geldiinde bir kez de fra ile srlerek emprenye edilmi ve yerine monte edilmesine bu ilemden sonra balanlmtr. antiye ierisinde yaplan alma programndaki aksamay gidermek amacyla yaplabilecek dier ilere arlk verilerek iin sresinin mmkn olduunca uzatlmamasna allmtr. 2 yl sresince Hnkr Kasr ortamnda kurutulmaya braklan mee kerestenin yerine montaj srasndaki nem lm deerleri %18 civarnda olmutur. Mee kerestelerin atlamamas iin ba ksmlarna 2 cm kalnlnda balmumu eritilerek srlmtr.

ZELLN YTRM MEE DKMELERN SKLMES VE YEN MEE DKMELERN YERNE MONTE EDLMES
D cephe duvarlar ierisinde bulunan mee dikmelerin ayn zamanda Hnkr Kasrnn d cephesinde bulunan ta kaplamay da tad grlmtr. D cephe duvarlarnn yapm srasnda nce ahap dikme ve karkasn yapld, d cephede bulunan ta ve tula kark yzeyin demir kenetler ile bu dikmelere monte edildii ve i ksmlara har ile ini kaplama yapld ortaya kmtr. Bu sebeple d cephe duvarlarnda bulunan ve deitirilecek

olan mee dikmelerin yerinden sklmesi srasnda duvarlarn kme ihtimali gz nne alnarak hem atda hem de duvarlarda askya alma ilemi yaplmtr. Tm gvenlik nlemleri alndktan sonra yerine konulacak olan yeni mee dikme uzunluu istenilen lde hazrlanarak eski dikmenin skmne geilmitir. Eski dikmelerin yerinden rahata sklebilmesi iin zerine gelen at yk krikolar yardm ile 4-5 cm kaldrlarak askya alnmtr. Eski dikmeler zerinde bulunan mantar vb. hastalklarn yeni dikmelere bulamamas iin yerinden paralar halinde kesilerek karlan rm ahaplar derhal antiyeden uzaklatrlmtr. Yeni mee dikmelerin yerine konulmasndan nce duvar ierisinde boaltlan blm eski ahap artklarndan ve tozlarndan iyice arndrlmaldr. Yerine konulacak olan yeni dikmenin ilk olarak taban ksm yerine oturtularak calaskar yardm ile ba taraftan kaldrlarak yerine dik olarak getirilir. Yava bir ekilde yerine oturtulan dikme daha sonra 6 mm kalnlnda elik plakalar ve bulonlar yardm ile yerine monte edildi. Montaj ileminden sonra daha nceden yukar kaldrlm olan at kirii yava yava braklarak dikmenin zerine oturtulur. Dikme ve at kiriininde elik plakalar ile balants yapldktan sonra askya alma ilemi zlerek alma sonlandrlr.

Resim 3: Dikmelerin yerine monte edilmesi

149
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

YERNDE KORUNAN VE SALAM DURUMDAK ESK DKMELERN KONSERVASYONU


Duvarlar ierisinde bulunan salam durumdaki eski mee dikmelerin kenarlarndaki harlar itina ile sklerek yumuak ulu fralar ile dikmelerin zeri temizlenmitir. Bu temizlik sonrasnda mee dikmenin tm yzeyine bir gn ara ile 2 kat zel emprenye malzemesi srlmtr. Eski dikmelerdeki atlam olan ksmlara yeni kereste ile para montaj yaplarak atlak olan ksmlar doldurulmutur. Eski dikmelerde oluabilecek hastalklara kar kullanlan kimyasal koruyucu maddeler srlerek bceklenme ve mantarlamaya kar nlem alnmtr.

SONU
Tarihi eserlerimizin restorasyonu srasnda ortaya kan ahap malzeme teminindeki gecikme ve yanl uygulamalar maalesef eserlerimize zarar vermektedir. Restorasyon ihalelerinde verilen ksa sreler ierisinde istenilen lde ve kuru kereste bulmak zor olduu iin bir ok restorasyonda tam olarak kurutulmam

ahap kullanlmaktadr. Bir ok restorasyonda ahap malzemenin nem oranna baklmadan uygulama yapld iin ksa sre sonra kullanlan ahaplarda dnme, burkulma gibi fiziksel bozukluklar olduu gibi iyi kurutulmam ahaplarda mantarlama oran da yksek olmaktadr. Restorasyon ncesi proje ve ihale hazrlk aamasnda bu tip malzemenin ebatlar, cinsi, zellii ve bozulmalar tespit edilerek bulunmas g ahap malzeme kullanlacaksa ihale srasnda gerekli uyarlar yaplmal ve ii yapacak olan mteahhit firmannda bu konuda hazrlkl olmas salanmaldr. Mee, kestane gibi tarihi eserlerimizde sklkla karlatmz ahap malzeme iin aranan kerestenin zellikle serbest ve ara llerde kurutulmu olarak bulunmas ok zordur. Bu sebeple restorasyon ii yapan mteahhit firmalarn bu konuda aratrma yaparak hazrlkl olmalarnda fayda vardr. Restorasyon srasnda kullanlamayacak durumda olduu iin yerinden sklen ahap malzemenin derhal antiye ortamndan uzaklatrlmas gerekmektedir.

150
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHAP YAPI RESTORASYONUNDA UYGULAMA SORUNLARI


YKSEK MMAR ASUMAN DVAN

Biz serbest alan mimarlar olarak, eski eserleri korumak amacyla proje ve uygulamalar yapmaktayz. Yllarca koruma konusunda bilimsel almalar, aratrmalar yapld, kitaplar karld, raporlar ve yasalar hazrland. Kuramsal olarak evrensel deerlere ulamak iin ok byk abalar gsterildi ve hala gsteriliyor. Bugnk koullarda doru ve bilimsel restorasyon uygulamalar yapmamzn mmkn olup olmadn, ne gibi aksaklklarn olduunu, neden ve niin doru uygulamalar yapamadmzn nedenlerini, rnekleriyle ortaya koymaya alacaz. Uygulamalarda doru korumaclktan sz etmek biraz zor. ok iyi uygulamalar olarak gsterebileceimiz almalarda bile ok fazla hatalar gzlenebilmekte veya uzmanlar tarafndan eletirilmekteyiz. nsanlarn yaam biimleri yaadklar yerlerin fiziksel yapsn belirler. Fiziksel yap da ekonomik, sosyal, teknik, politik nedenlere bal olarak ekillenir. Buna bal olarak da blgesel zellikler, corafi yap, malzeme farkllklar, kentlerde,

sokaklarda ve yaplarda da farkllklar oluturur. in iine tarihi sre de girdii zaman ok eitli yaplar ortaya kyor. Eski kltrlerin doru biimde analizlerinin yaplabilmesi iin bunlarn zgn durumlaryla korumak ama ada gereksinmelerle donatarak kullanmak ve srdrlebilirlii salamak gerekmektedir. Uygulamalarda gittike daha doru yaplmaya balanm bile olsa hala aksayan durumlar sz konusudur. Bunun nedenlerini de belirli balklar altnda topladmzda; Restorasyon proje ve uygulamalarn bu iin uzmanlarnn yapmamas, Karar veren ve onaylayp kontrol eden kurumlarn yetersizlii (kii saysnn yetersizlii, bilgi eksiklii gibi yetersizlikler) Mlk sahiplerinin ekonomik durumlar, tarihi yap koruma bilincinin olmamas. Restorasyon bir uzmanlk daldr. Bu uzmanlk da srekli eitim, aratrma inceleme ve dier uzmanlklarla birlikte alma ile gelitirilir. Koruma ii proje almasyla balar. Mal sahipleriyle veya ihale sonucu szleme yapldktan sonra ilk yaplan i rlve almasdr.

151
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Rlve ne kadar doru yaplrsa, yaplarn analizleri de o denli doru olur. Rlve almasnda, sklkla karlatmz baz sorunlar yle sralayabiliriz. Yaplarn mevcut durumlar nedeniyle alma artlar farkllklar gstermektedir. Yap ok harap olmu, igal edilmi veya kullanlyor olabilir. Moloz veya p dolu, zaman iinde muhdesler eklenmi. Bilinli olarak eski eser nitelii yok edilmi veya yanl uygulamalar yaplm da olabilir.

Yaplarn boaltlmas, temizlenmesi, alma izinlerinin alnmas zaman ve maddi olanak gerektirmekte, ayrca lmlerin, aratrmalarn yaplabilmesi iin teknik donanmn olmas veya temin edilmesi yani uzman kiiler olmal rnein; haritaclar, sanat tarihiler, malzeme analizleri iin laboratuarlar, iskele vs. iin teknik ekip, gerekirse emniyet gc gibi destekler, aralar ve uzmanlar birarada almaldr.

152
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHABIN RME NEDENLER VE KORUNMASI


KMYACI EMNE ERDOMU

M.. 800 ylndan kalan mezar odas sapasalam dururken, bugn yaplan cephe kaplamas, sadece 1 ylda ryebiliyor. Bunlarn sebeplerini anlayabilmek iin geleneksel koruma yntemlerini ve gnmzn gereksinimlerini incelemek gerekir. Geleneksel olarak, ahab biyolojik zararllardan koruma doal dayankllk ve kuru tutma kavramlarna dayanmaktadr. Ahap yaplarn hizmet mrn uzatmak iin bavurulan geleneksel yntemlerden biri, rme riski yksek olan ya da tayc olarak kullanlan ahap malzemenin mee, kestane gibi doal dayankl trlerden seilerek bu trlerin de ahab tahrip eden canllara kar doal koruyucu maddeler ieren sadece zodununu yani i ksmn kullanmaktr. kinci geleneksel nlem ise ahab kuru tutmaktr. Eski Trk evlerinde saaklarn geni tutulmasnn bir nedeni ahap cepheyi yamurun etkisinden korumaktr. Ahab tahrip eden canllarn yaayp geliebilmesi iin oksijen, s ve suya ihtiyalar vardr. Bu nedenle ahap kuru tutulursa (nem oran %20nin altnda) rme belli bir lde kontrol altna alnabilir. Gerekten de dayanksz bir aa tr olan, aka aatan yaplm tabutlar Msr piramitlerinin kuru ve scak ortamnda gnmze kadar salam kalabilmitir. Tarihte ahabn bol ve ucuz olduu dnemlerde binalarn tayc elemanlar gerekenden ok daha byk kesitlerde seilirdi. Buna ek olarak inaat malzemesi temin etmek amacyla diri odun ksm

ok az olan olgun aalar kesilirdi. Bylece diri odun ksm son bileenlerde ok dk bir oranda kalarak, bunlarn yapsal mukavemetine ok az katkda bulunuyordu. Gnmzde durum ok farkl; ahap mhendisliindeki gelimeler hassas yk hesaplarnn yaplmasn salamakta, bylece ahap elemanlarn kesitleri de azalmaktadr. Ayrca yapda kullanlan ahap zellikle aalandrma tesislerinde yetitirilmi diri odunu fazla aalardan elde edilmektedir. 20. yzylda zellikle s yaltmna verilen nem, pencerelerde ift camlar, mantolamalar, at izolasyonu v.s. inaatlar gittike daha karmak yapmaktadr. naat sektrne getirilen yeni malzemeler, yeni sistemler doru kavranp doru uygulanmadka problemlerin zlmesine katkda bulunmad gibi yeni sorunlarn ortaya kmasna neden olmaktadr. Son yzylda gelien kimya endstrisi olaanst zelliklere sahip yeni boyalar, vernikler, poliretanlar, epoksiler retmitir. Bu rnlerin okluu ve eitlilii ise kavram kargaasna neden olarak, doru rn sememizi zorlatrmaktadr. Parke zemini zerine uygulanacak bir rn seerken anmaya kar dayankll, d cephede kullanlacak bir rn seerken ise elastiklii, gnee dayankll gibi zelliklerin aranmas gerekir. zet olarak btn bu yenilikler geleneksel koruma yntemlerinin snrlarn zorlayarak, ahap endstrisinin yeni koruma teknikleri gelitirmesine neden olmutur.

*Metnin tamam yayn birimimize ulamadndan konuma metninin zetine yer verilmitir.

153
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHAP MALZEMENN SORUNLARI VE NCELEME TEKNKLER


ORMAN MHENDS- PEYZAJ MMARI N. PAPATYA SEKN

Ahap malzeme; ahabn tr ve snfndan, nem miktar, mantar bulamas, bcek istilas, kimyasal zararlar ve koruma nlemlerinden kaynaklanan bir dizi sorunlarla yz yzedir. Bu sorunlarn tipik rnekleri Resim 1de grlmektedir.

Resim 1: Ahap malzemenin tipik sorunlar

AHABIN TR VE SINIFI
Zayf bnyeli ya da dk standartl bir ahap malzeme ar lde arpklama ya da burkulma riskini tar. Bu riski, budak tipi ve younluu, teknik olmayan kurutma teknikleri de arttrr. Gerek yeni ve gerekse eski binalarda ahap malzemenin dayankll ayn derecede nemlidir; nk dayankllk istekleri her iki durumda da yapsal gvenlik bakmndan gereklidir. Bu bakmdan ahabn tr ve standartlarnn seimi tasarmda iin kilit noktasn oluturur.

Resim 2: Nem tahribat

NEM MKTARI
Nem, ahabn zelliklerini derinden etkiler (Resim 2). Taze ahap malzemede nem miktar ok yksek olup, normal olarak %60 ile %200 arasnda deiir. Lif doygunluu noktasndaki kurumada nem miktar %25-30 seviyesindedir, kurumann daha ileri aamalarnda hcre duvarlarnda tutunan nem miktarnda kayplar meydana gelir; bu durum ahap malzemenin fiziksel zelliklerinde normal olarak ekme ve daha ileri deiikliklere (atlama/yarlmalara) neden olur (Resim 1). Ahap malzeme higroskopik bir yapya sahip olduundan atmosferik nem miktarndaki deiikliklerle etkilenir.

Resim 3: Mantar tahribat

MANTAR BULAMASI
Hava kurusu ahap malzemede normal olarak nem miktar %17-23e kadar der, ancak daha dk nem miktar gerektiinde, frn kurusu esastr. Kald ki, mantar zararlarn nlemek iin kurutma gerekir; nk mantarlar nem miktarnn yaklak olarak %23 ve daha yksek olduu

154
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

koullarda geliir (Resim 3). Ancak tavsiye edilen o ki, binalarda kullanlan ahap, nem oran %17nin altnda kalacak ekilde kurutulmaldr.%35-50 arasndaki nem oranlar mantarlarn gelimesi iin en uygun ortamlar oluturur. Nem oran %23 atnda mantar faaliyeti ile birlikte ahap rmeye hazrdr. Aslnda, iyi stlan ve havalandrlan binalarda ahabn nemi %10 civarndadr; baz at aras ve bodrum st demelerde ise bu oran zellikle k aylarnda %18-20ye kadar ykselebilir. Bu koullar, mantar remesi iin genellikle uygun deildir. Ancak binalara atdan, zeminden, youmadan, d cepheden veya tesisattan szan kaak sular bu dengeyi bozabilir. Nemli ahap mantar bulamasn ok deiik yollardan arttrr. Bu bulamann ou yzeyseldir; ahabn dayanklln ve btnln etkilemez. Bunlar, fra ya da rende ile kolaylkla temizlenen yeil ya da siyah, bazen de sar renkli toz halindeki kflerdir. Leke ve yumuak rklk mantarlarna, genellikle, srekli olarak iddetli nemden etkilenen yumuak rkln meydana geldii binalarn zemin kat gibi yerlerde rastlanr. Ancak, mantar bulamas halinde, bu mantarlar binalarda da grlr. Yzeysel kfler bu mantarlarn ahaba nfuzuna engel olur. Aslnda bunlarn nemi, varl ile ok nemli koullarn olduunu gstermesidir. Nemli ortamlarda ortaya kan ve ahab tahrip eden mantarlar, esas itibariyle Basidiomycetelerdir. Bunlar, binalarda ahabn ok iddetli tahribine neden olan yegane mantar grubudur. Bu mantarlarn ou, at ya da tesisat sznts gibi baka bir kaynaktan gelen veya toprak ya da dier bir yap malzemesinden emilen nem ile gerekten slanan ahapta geliebilen ya rklk (beyaz rklk)

mantarlardr (rnein Coniophora puteana gibi). Nem kaynann kurutulmas ya rklk mantarlarnn yapt tahribatn daha fazla ilerlemesini engellemek iin yeterlidir. Bu engelleme ilemi ilerde benzeri slaklk koullarnda oluabilecek bulamalara, ya da ya rklk mantarlarnn bulamasn takip eden kuruma dnemlerinde kuru rklk (kahverengi ya da esmer rklk) mantarlarnn (rnein Serpula lacrymans gibi) gelimesine kar bir nlem olarak gerekli olabilir. Kahverengi rklkte mantar enzimleri sellozu tahrip eder, fakat lignini byk lde deitirmeden brakr, bylece farkl bir kahverengilik ortaya kar. rme ilerledike ahap daha kuru grnr, ahapta enine ve boyuna, dikdrtgen ve kp ekilli kuruma atlaklar geliir (Resim 4). Bu grn tehis bakmndan faydal bir zelliktir. Oysa, beyaz rklk hem sellozu hem de lignini tahrip eder, ahabn rengini deitirmeden brakr, fakat yumuak keemsi ya da lifli bir doku oluturur. Bu mantarlar, sadece eski ahap binalarda deil, fakat yeni binalarda da, eer uygun koullar bulursa, zararl olabilir. Ahaba zarar veren mantar rmeleri daha ok bodrumlarda, deme tahtalarnda, duvara gml lento ve kiri balarnda, sprgelik arkalarnda, at elemanlarnda ve pencere erevelerinde grlr.

Resim 4: Kahverengi rklk

155
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 5b: Bcek tahribat: malzeme yzeyinde uma delikleri Resim 5a: Bcek tahribat

ryen ahap genellikle enine ve boyuna atlar, kp ya da dikdrtgen biimli paralara ayrlr (Resim 4), krlganlar, arplr, bo ses verir, ahabn yz buruur, rengi deiir, kahverengileir, koyular, zgn kokusu kaybolur, grnm bozulur ve direnci azalr.Bcekler, ahapta larvalar vastasyla tahribat yapar. Bu larvalar ahabn bnyesindeki proteinle beslenir. Bcekler, genellikle nemli, yumuak ve ksmen rm ahab sever (Resim 5a ve b). Ahabn iindeki nem, bceklerin gelimesi iin besin kadar nemlidir. Lif doygunluundaki nem, bceklerin gelimesi iin en uygun nem orandr. Artan nem gelimeyi hzlandrr. Bu nedenle bcek zararlarnn nlenmesi iin nem kontrol ok nemlidir. Bceklerin geliimi iin ayrca oksijen ve scaklk gereklidir; uygun scaklklar 10Csinin zerindeki hava scaklklardr. En iyi bilinen ahap delici zararllar Anobiidae alt familyasndan mobilya kurtlardr. Bu kurtlarn larvalar kvrk ve uzun mrldr. Bunlar yumurtalarn odun atlaklarna ya da eski bcek uma deliklerine brakr. Olgun bcekler, uma deliklerinden kmadan nce ahaba byk zararlar verir. Ilman iklim yrelerinde en ok rastlanan odun delici bcekler elbette adi mobilya bcei (Anobium punctatum) kurtlardr. nemleri deimekle birlikte

daha pek ok delici bcekler vardr. En yrtclar uan karncalardr (Theocolax formiciformis ve Spathius exarata). Ptilinus pectinicornis, kayn, nar, akaaa ve karaaa gibi sert oduna zarar verir ve mobilyada sknt yaratr. Bu zarar, uma deliklerinin boyutu ve biimi dahil mobilya kurtlarnn yapt zararn benzeridir. Delici kurtlarn en by Xestobium rufovillosumdur. Bu kurt eski binalarda mee, kestane, karaaa, ceviz, kzlaa ve kayna zarar verir. Daha nce mantar zarar grm ahabn hem diri odununu hem de z odununu etkiler ve evresindeki yumuak oduna da yaylabilir. Bcek younlamas nemli ya da rm ahapla snrl kalr. Bu kurdun tipik tahrip zellii kahverengi rklk aktivitesi nedeniyle zarar gren ahabn renginin kahverengi olmasdr. Ahaba en ciddi zarar veren bcek Teke bceidir (Hylotrups bajulus). Zarar tarihi binalarda grlr. Yaklak 10 mm apnda karakteristik oval uma delikleri brakan nispeten byk bir kurttur. Tek bir uma deliinin grnts bile meydana gelen zararn iddetini ve yapnn durumunu gsterir. Bcek zararlar kuru yumuak odunun diri odun ksmnda meydana gelir. Meeden yaplm eski ahap binalarda bazen diri odunda Phymatodes testaceusun zararlar grlr. Dier sert

156
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 6: Hava artlarndan kaynaklanan tahribat

Resim 7: Ahap malzemenin durumunun tehisi iin kullanlan baz aletler

odun trlerinde de bu kurt zararlar yapabilir, ancak eer sert odun rkse, dier teke bcekleri (Rhagium mordax ve Leiopus nebulosis gibi) de zararl olabilir. Ahaba arada srada zarar veren daha baka odun delici bcekler de vardr. Bunlarn zarar bazen yumuak odunda grlse de, esas itibariyle yeil sert odunun diri odun ksmnda grlr; yzey tabakas hari btn diri odun tamamen zarar grebilir.

KMYASAL ZARARLAR
Binalarda ok nadir olarak kimyasal zararlar grlr ve bu zararlar normal koullarda baca gazlarndan kaynaklanr. Bu gazlardaki slfr ve azot oksitler nemli asitleri oluturur. Bunlar odunun sellozunun hidrolizine ve yzey liflerinin ayrmasna neden olur. Ahap hava koullarna maruz kaldnda normal olarak odunun sellozu biraz hidrolize olur; dolaysyla ahabn yzeyi krke benzer yumuak bir yap kazanr (Resim 6). Bu zarar yapsal olarak zararszdr; fakat bu ekilde etkilenen odunu boyamak ya da verniklemek zordur ve boyamadan nce zararl yzeyi uygun ekilde kumlama yaparak temizlemek gerekir.

KORUMA NLEMLER
Aslnda binalarda nemli mantar ve bcek zararlarndan korunmak iin zellikle

ahabn slanmasna ya da nemlenmesine engel olacak yapsal nlemlerin alnmas yeterlidir. Binalarda toprak zeminden gelen neme kar yaltm yaplmas, askl saak ve etkin yamursuyu tahliye sistemi uygulamas rmenin nlenmesinde nemli yapsal nlem rnekleridir. Binalarda, zellikle d doramann boyanmas ahab yamurdan korur ve bylece rmeye kar koruma salanr. Ancak boya tabakasndaki kk kusurlar ya da zararlar ahabn su emmesine, dolaysyla nem toplamasna yol aar. Boya, bcek ve mantar zararlarna kar ahab koruyan bir bariyerdir. Ancak ahabn iyi bir ekilde emprenye edilmesi daha etkili bir koruma salar. te yandan, ahabn durumu eitli amalarla incelenir. Bu amalar arasnda ahabn zelliklerinin, kusur ve zarar dereceleri ve nedenlerinin, zararn tip ve iddetinin ve tedavi yntemlerinin tespiti saylabilir. Bu amala eitli aletlerden yararlanlr (Resim 7). Kltrel ya da tarihi yaplarda ahabn zelliklerinin tespiti, koruma ve restorasyon almalar ncesinde ve sonrasnda yaplan durum tespitinden ok daha az nemlidir. Tarihi yaplarda ise ana ama, mantar, bakteri veya bcekler tarafndan yaplan biyolojik tahribatn tespit ya da tehis edilmesidir. Arkeolojide hem biyolojik tahribat hem de abiyotik tahribat

157
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

sz konusudur. Ahabn durumunun tespit ya da tehisi, tahribatl ya da tahribatTablo 1: Tahribatsz yntemlere ilikin baz alet ve zellikler

sz yntemler yardmyla yaplr (Tablo1). Tahribatsz yntemlerin temel prensipleri Az tahribatl Delme direnci Pilodyn Artm burgusu Akustik emisyon

Tahribatsz Spektroskopi Ses hz Tomografi Optik sistemler Ntronlar Sinkrotron Statik deformasyon Mikrodalga Elektriksel diren
Tablo 2: Tahribatsz yntemlerin temel prensipleri

zellikler

Temel Fiziksel lkeler

llebilen zellikler

Kltrel miras

Mekanik zellikler

Drill direnci, sertlik, Elektriksel diren Elektriksel diren ile nem ierii arasndaki iliki Elektriksel diren ile mantar tahribat arasndaki iliki Dielektriksel zellikler Ses hz, ses yansmas, ses zayflamas (snm)

Mantar tahribat ve younluk tespiti

x x x

Elektriksel zellikler

Nem ierii Mantar tahribatnn tespiti

Nem ierii Elastikiyet modl (E,G) Bozulmann tespiti Mikro atlaklar, bceklerin sesleri Elastikiyet modl (E,G)

Akustik zellikler

Akustik emisyon z frekans

(x) x

158
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Termal zellikler

Is radyasyonu (termografi) Grnr k (yalandrma) Renk lm, yalandrma, renk farkllklar Video Image Correlation IR / NIR radyasyonu

x x x (x)

Elektro magnetik dalgalar

Rutubet, kimyasal analizler, ksmi mekanik nitelikler Younluk, blgesel younluk dalm, yllk halka profilleri, S2 as Rutubet dalm Mikro strktr analizleri

X-ray (emilim/difzyon)

(x) Lab Lab

Ntron radyasyonu Sinkrotron radyasyonu aada zetlendii gibidir (Tablo 2).

MEKANK YNTEMLER
Tarihi binalardaki yapsal ahaplardan ya da masif arkeolojik objelerden artm burgusu ile alnan eitli rneklerle rutubet miktar, younluk, mekanik zellikler, biyolojik tahribat ve koruyucu etkileri tespit edilebilir (Resim 8). Artm burgusu yntemi dikili aalarda ve yapdaki ahaplarda uygulanr. El aletleri ile uygulanan basit ve az masrafl bir yntemdir. Ancak tahribat yapma ve sonularnn sadece snrl bir yere zg olma gibi sakncalar vardr. Ahap malzemenin dayankll ya da salaml elik ineler ya da ince de-

lici matkap ularna sahip eitli cihazlarla tespit edilir. Bu yntemde cihazn 0.5-3 mm apndaki ineleri ya da delici matkap ular ahabn iine belirli bir gle itilir. Ahaba girme derinlii cihaz zerindeki bir skaladan okunur. Bu derinlik ahabn dayankllnn ya da sertliinin lsdr. Ahapta rklk ya da bcek zararnn olmas elik inenin byk lde daha derine gitmesine neden olur. Bu yntemle younluk, sertlik ve biyolojik tahribat tespiti yaplr. Yapdaki ve su iindeki ahapta uygulanr. Basittir, yerinde uygulama yaplr, el aletleri kullanlr, dk masrafl ve hemen hemen tahribatsz bir yntemdir. Ancak zelliklerinin kesin olarak llememesi ve verilerin ok da-

Resim 8: Artm burgusu

Resim 9.: Resistograf ve kullanma ekli

159
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

nk olmas gibi sakncalar vardr. te yandan baz cihazlarla da sabit bir ilerleme hz ile ahabn iine giren inenin karlat diren llr. Bu cihazn tipik bir rnei resistograftr (Resim 9). Bu cihaz bir delici, bir pil, bir yazc ve bir bilgisayar hafzasndan oluur. Delici, 500 mm/dakikalk sabit ilerleme hz ile 1 m. derinlie kadar girebilir. Delik aplar 1-3 mm.dir ve bu delikler kendi kendine kapanr. Cihazn motorunun g tketimi delik hatt boyunca ahabn younluunun bir lsdr ve bu g tketimi bir dendrogram formuna kaydedilir. Her operatr bu tanabilir cihaz yapsal ahap elemanlarnn emniyetini ve yk kapasitesini incelemek ve rme ve bcek zararlar ile tahrip olan ahabn geriye kalan dayanklln tahmin etmek iin kullanabilir. Bu delik hatt boyunca karlalan direnci lme yntemi aalarda ve yaplardaki ahapta younluk ve biyolojik tahribat tespiti iin uygulanr. Uygulanmas kolaydr, cihaz tanabilir, masraf yksek deildir, yerinde lme yaplr ve veriler kaydedilir. Ancak, kesin olarak llemeyen zelliklerin bulunmas ve test noktalarnda rmenin meydana gelmesi gibi sakncalara sahiptir.

lme yaplan ve el cihazlar kullanlr.

OPTK YNTEMLER
En basit yntem optik incelemelerdir. Tehis deerlendirmelerinin balama noktasdr. rmenin ileri aamalar grsel olarak kestirilebilir ve ilerde daha detayl incelenecek olan alanlar obje zerinde iaretlenerek belirlenir. Bu yntemle biyolojik tahribat ya da rklk zararlar tahmin edilebilir. Zararn kahverengi rklk, beyaz rklk ya da yumuak rklkten mi meydana geldii ve sebep olan mantarn trnn ne olduu mantarn gelime dnemlerinden (hyphae, mycelia, fruiting bodies) ve meydana gelen tahribatn tipinden (discolorations, warping, cubical ya da shell-like decay) belirlenebilir. Bu durumlarda mantarn zarar zaten ileri bir safhadadr. Eer mantar gelimesinin grsel bir belirtisi yoksa, ya da istemeden varolan belirtiler yok olmu ya da yok edilmise, olas mantar zararnn tespiti iin artm burgusu rnekleri gibi uygun test rneklerinin k ya da elektron mikroskobu ile incelenmesi gerekir. Ayn uygulama bakteri zararnn ya da kimyasal tahribat belirlenmesi iin yaplr. Ahab tahrip eden bcekler, karakteristik delik ekilleri ile tehis edilebilir. Bcek trlerinin kesin belirlenmesi bir el lensini ya da k mikroskobunu gerektirir. Ahap binalarda mantar ve bcekler tarafndan meydana getirilen tahribatn endoskopla incelenmesi teden beri baarl bir ekilde uygulana gelmitir. Odun endstrisinde kalite kontrol ve kesimlerin incelenmesinde ortoelektrik yntemler kullanlmaktadr. Ayrca infrared (IR) spektroskobu zel ve yararl optik yntemlerdir. Bu yntem-

ELEKTRKL YNTEMLER
Elektrikli yntemler ahabn elektriki direncinin, iletkenliinin ve yaltkanlk katsaysnn belirlenmesini ve mikrodalga kullanmn kapsar. Esas itibariyle ahabn iindeki nem miktarnn belirlenmesine hizmet eder, fakat dikili aalarda ve enerji direkleri olarak kullanlan ahapta rklk kontrol iin de kullanlmtr. Dikili aalarda, yapdaki ahapta ve kltrel yaplarda uygulanr. Tahribatsz, uygulamas kolay, masraf dk, yerinde

160
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ler daha ziyade arkeolojik ahabn durumunun tahmini amacyla kullanlmtr. Grsel yntem harici bakteri tahribatnn tespiti iin dikili aalarda ve yapdaki ahapta kullanlr. Tahripsiz ve yerinde uygulanan bir yntemdir. Ik ve elektron mikroskobu yapdaki ve su iindeki ahapta meydana gelen biyolojik zararn ve kimyasal tahribatn tehisi iin kullanlr. Daha shhatli tehis yaplr, hazrlk safhas zaman alr, cihazlar pahal bir laboratuvar yntemidir. Endoskopi ile biyolojik tahribat incelenir. Nispeten basittir, yerinde inceleme yaplr. IR spektroskopi, yzeydeki nem miktar ve tahribat tespit edilir. Sanatsal ve arkeolojik objelerde kullanlr. Tahribatsz bir laboratuvar yntemidir.

n belirlenmesi iin ultrasound (yksek frekansl ses) kullanlr. Ultrasound yntemi ahabn kusurlarn, rk alanlar ve bcek zararlarn test etmek iin kullanlr. Tahripsiz, el cihazlar ile yerinde lme yaplan bir yntemdir. Akustik emisyon analizi tahribatsz bir yntemdir; bu yntemle rklk geleneksel dayankllk test yntemleri ile ortaya karlmadan nce ok erken dnemlerinde tahmin edilebilir. Sadece ahaptaki rklk deil, fakat ayn zamanda ahabn iinde yaayan ahabn zarar veren bceklerin beslenme ve hareket etme srasnda akustik sinyaller karr. Yapdaki ahapta ve kltrel eserlerde uygulanr. . Tahribatsz, yerinde lme yaplan ve pratik cihazlara sahip genellikle mobilya kurtlar iin bir laboratuvar yntemidir.

AKUSTK YNTEMLER
Ahabn durumunun akustik tehisinde esas itibariyle ahaptaki ses hzndan ve akustik emisyondan faydalanlr (Resim 10). Ses hz ahabn yapsal detaylar ile iddetle etkilenir. Ses hz, mantar rkl ve bcek zararlar gibi budak ve younluk farklarn da ortaya kararak ahaptaki yapsal detaylarla iddetli bir ekilde etkilenir. En basit durumda, i rklk ve bcek zarar blgeleri, bir eki darbesi ile mekanik olarak elde edilen seslerle ortaya karlabilir. Ahabn younluu ve nem miktar, zellikle rk ahapta, lmeleri etkiler. Ahaptaki rkl-

TERMOGRAFK YNTEMLER
Radyasyon ssnn llmesi iin kullanlr. Budak, rklk, bcek zararlar ve nem miktar farklar test edilir. Yapdaki ahapta ve kltrel eserlerde uygulanr. Tahribatsz, el cihazlar ile yerinde lme yaplan bir yntemdir.

RADYOGRAFK YNTEMLER
X nlar ya da gama nlar kullanan en yaygn yntemlerdir. Bu yntemler, ultrasound yntem ile benzerlik gsterir. Geleneksel X nlar yntemi ile ahabn makroskobik yaps, younluu, rkl ve bcek zararlar test edilir. Tahripsiz bir yntemdir. Bilgisayarl tomografi yntemi ile ise rklk, younluk, nem miktar test edilir. Tahribatsz fakat pahal ekipmanlar gerektiren ok yksek masrafl bir yntemdir.

NKLEER MAGNETK YNTEMLER


Resim 10: Akustik yntemlerle lm

Tomografy yntemidir. Nem miktar ve

161
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

dalm llr. Tahribatsz fakat ok pahal cihazlar gerektirir.

KMYASAL / BYOLOJK YNTEMLER


Son yllarda, kahverengi rkl zellikle Serpula lacrymans meydana karmakiin yntem gelitirme konusu arlk kazanmtr. Bilhassa karbondioksit emisyonu llmtr. Ayrca molekler biyolojik incelemelerden yararlanlmtr. Binalardaki aktif rkl ortaya karmak iin kpekler bile kullanlmtr. Hatta ahaptan ve mantar rkln-

den kan organik bileenlerin kokusunu deerlendirmek iin elektronik koku alclar (nose) kullanlmtr. Bu teknikte renk indikatrleri, CO2 emisyonunun llmesi, jel elektroforesis, immunolojikal ve genetik yntemleri sz konusudur. rklk, zellikle Serpula lacrymans test edilir, yapdaki ahaplarda uygulanr; rkln balang dnemlerinde ortaya karlr, rklk mantar trleri tehis edilir. Laboratuvar yntemleridir.

KAYNAKLAR
Berkel, A., 1970; Aa Malzeme Teknolojisi. stanbul niversitesi Orman Fakltesi Yayn, Cilt I, stanbul. Berkel, A., 1972; Aa Malzeme Teknolojisi. stanbul niversitesi Orman Fakltesi Yayn, Cilt II, stanbul. Brashaw, B.K., Vataloro, R.J., Wacker, J.P. and Ross, R.J., 2005; Condition Assessment of Timber Bridges. 2. Evaluation of Several Stress-Wave Tools. General Technical Report FPL-GTR-160, USDA Forest Service, Forest Products Laboratory, Washington. Brashaw, B.K., Vataloro, R.J., Wacker, J.P. and Ross, R.J., 2005; Condition Assessment of Timber Bridges. 1. Evaluation of a Micro-Drilling Resistance Tools. General Technical Report FPL-GTR-159, USDA Forest Service, Forest Products Laboratory, Washington. Desch, H.E., and Dinwoodie, J.M., 1996; Timber, Structure, Properties, Conversion and Use. 7th edition, Macmillan Press Ltd, London. Gnay, R., 2001; Geleneksel Ahap Yaplar Sorunlar ve zm Yollar. Birsen Yaynevi, stanbul. Niemz, P., 2008; Methods of Nondestructive Wood Testing, International Conference on Wood Science for Preservation of Cultural Heritage: Mechanical and Biological Factors, Portugal. Palaia, L., 2007; Structural Failure Analysis of Timber Floors and Roofs in Ancient Buildings at Valencia (Spain) ICOMOS IWC-XVI International Symposium, Florence, Venice and Vicenza. Ratay, R., 2005; Structural Condition Assessment. ASCE, John Wiley and Sons, Inc., New Jersey. Richardson, B.A., 2001; Defects and Deterioration in Buildings. 2nd Edition. Spon Press, London. Ridout, B., 2004; Timber Decay in Buildings. The Conservation approach to treatment. Spon Press Taylor and Francis Group, London and New York. Ross, R.J., Pellerin, R.F., Volny, N., Salsig, W.W. and Falk, R.H., 1999; Inspection of Timber Bridges Using Stress Wave Timing Nondestructive Evaluation Tools. A Guide for Use and Interpretation. General Technical Report FPL-GTR-114 USDA Forest Service Forest Product Laboratory, Washington. Unger, A., Schniewind, A.P. and Unger, W., 2001; Conservation of Wood Artifacts. A Handbook, Springer-Verlag Berlin Heidelberg, New York.

162
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

SLEYMANYE CAM AHAP KAPI ve KEPENKLERNDE KORUMA


DO. DR. AHMET GLE STANBUL NVERSTES ZRAAT YK. MH. HAYRETTN SELUK

ZET
Eski eserlerin koruma ve onarm (restorasyon ve konservasyon) almalarnda organik bir malzeme olan ahap elemanlarn korunmas belgeleme, tehis, uygulama (temizleme, yaptrma-dolgutmleme, salamlatrma-koruma) ve bakm aamalarndan olumaktadr. Onarm ve koruma gerektiren uygulamalarda, eserin niteliinin ve sorunlarnn bilinmesi nemlidir. Ahap eserlerde malzemenin niteliinin bilinmesi, dnemine ait teknoloji hakknda bilgi verirken gerektiinde uygulamada kullanlacak yeni onarm malzemelerinin seimini, sorunlarnn bilinmesi ise yaplacak koruma uygulamalarnn yntemini ve zamann belirlemektedir. Bu almada, laboratuvarda yaplan makroskobik ve mikroskobik analizler sonucunda Mimar Sinann Kalfalk Eseri olarak adlandrlan Sleymaniye Camiine ait i ve d kaplar ile pencere kepenklerinin ceviz (Juglans spp), mee (Quercus spp) ve imir (Buxus spp) olduu tespit edilmitir (KUDEB, 2009). Yerinde yaplan grsel analizde, ahap elemanlarn yzey kaplamalarnn (cilalarnn) degradasyona urayarak karard, yer yer dkld ve ilevini yitirdii, bcek galeri giri boyutlar ve niteliine gre de Anabium Punctatum ile enfekte olduu tespit edilmitir. Bu tespitler sonrasnda, sklebilir elemanlar tanarak plastik adr (rt) iinde metil bromr ile sklemeyen elemanlar ise yerinde plastik rt ile

kaplanarak fosgen ile fmigasyon uygulamasna tabi tutulmutur. Bu uygulama sonrasnda yzeyleri mekanik olarak temizlenen kap ve kepenklerin eksik yerleri ayn cins ahaplarla tmlenmi ve gomalak cila ile tekrar kaplanarak yerlerine yerletirilmitir. Bu uygulama ile ahap elemanlar ieriinde ve yzeyinde bulunan sorunlar giderilirken malzeme ve uygulama teknolojileri de korunmutur.

GR
Dier malzemeli tanamaz veya tanabilir kltr varlklarnda olduu gibi, ahap malzemeli tanmaz (ahap ev, at, kap, pencere,vb) ve tanabilir (masa, sandalye, dolap, rahle, vb) eserleri deiime uramadan ve salkl olarak gelecee aktarlmas yani korunmas, farkl disiplinlerin bir araya gelerek oluturduu ve uygulama yapt konservasyon bilimi kapsamndadr. Bir nesnenin korunmas, sadece biiminin deil, kkeni hakknda bilgi veren retim malzemesini ve retim teknolojini deitirmeden, bilgi alnabilecek her trl zelliinin yaatlmasdr. Zaman iinde geirmi olduu onarmlar ve deiiklikler de eserlerin belgesel deeri olup korunmas gereken zellikleridir. Gerektiinde uygulama sralamas deise ve bazlarna gerek duyulmasa da, korumann basamaklar; 1) Belgeleme, 2) Tehis, 3) Uygulama a. Temizleme, b. Yaptrma, dolgu ve tmleme, c. Salamlatrma ve koruma, 4) Bakm olarak sralanmaktadr (Gle, 1997).

163
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Belgeleme eitli leklerde yaplan izim ve fotoraf, video gibi dier grsel tekniklerle eserle ilgili ayrntlarnn saptanmas ve kayt altna alnmasdr. Belgeleme aamas, eserin konservasyon ve restorasyon uygulamalar ncesi genel durumunun, tehis esnasnda elde edilen verilerin, konservasyon uygulamalar aamasnda yaplan ilemlerin ve uygulamalar sonrasndaki durumunun fotoraf ve izim ile belgelenerek sonu raporuyla tamamland tm almalar boyunca devam eden bir sretir. Daha sonra karlalabilecek sorunlarda konservatrlerin gerek duyaca tm bilgiler, yaplan aratrma ve analizler, uygulamalar ve kullanlan malzemeler tam olarak rapor haline getirilmeli, mmknse yaynlanmaldr. Bu belgeler zarar grmeyecek ekilde istendiinde kolay ulalabilecek bir dzen iinde arivlenmelidir (Venedik Tz). Konservasyonda hangi yntem ve malzemelerin kullanlaca, uygulamalara balamadan nce yaplan tehisle, yani eserlerin niteliinin, fiziksel ve kimyasal zelliklerinin, bozulmann trnn, boyutlarnn ve nedenlerinin tespit edilmesiyle mmkndr. Uygun yntem ve malzemelerin seilebilmesi iin bu aamada elde edilen sonular esas alnarak denemeler yaplmaldr. Yeterince aratrma ve deneme yaplmadan alnan kararlar geri dnm olanaksz zararlara neden olabilmektedir. Tehis aamasndaki grsel incelemeler, basit laboratuar analizleri veya gerektiinde daha gelimi teknikler kullanlarak yaplan incelemeler, sorunlarn tr ve boyutlarnn doru saptanabilmesini salayacaktr. Tehis aamasnda yaplacak aratrmalar eserin nitelii, problemi ve problemin nedenlerine gre deimektedir.

AHAP ESERLERDE GENEL PROBLEMLER


Organik malzemeli eserlerin nem, scaklk deiimi ve k gibi evresel etkenler yannda bcekler, mantarlar, rklkler gibi biyolojik etkenler nedeniyle kolayca zarar grmeleri, hatta yangn gibi felaketle tamamen yok olmalar sz konusudur. Bu hassasiyette olan organik malzemeli ahap eserlerde, tehis aamasnda yaplan analizlerin arl daha ok problemler zerine, yani ahaba zarar veren bcek, mantar ve rklkler zerinedir. Bu tr problemler kabaca eser zerinde yaplan grsel analizle belirlenirken, zararlnn detayl kimlii laboratuvarlarda yaplan biyolojik analizlerle tespit edilmektedir. Bu tr analizlerle zararlnn niteliinin belirlenmesi, bu zararlnn kayna konusunda bilgi verecek ve ahap eserden uzaklatrlmas iin yaplacak uygulamalar belirleyecektir. Mantar ve rklklerin olumasnda ve gelimesinde temel etken su olduu iin, suyu uzaklatrmak zere alnacak nlemler bu problemlerin giderilebilmesi iin muhakkak gereklidir. Ancak problemin kayna uzaklatrldktan sonra, eserin niteliine (tayc, rtc, ssleme eleman vb) gre yaplacak uygulamalar yarar salayabilir. Bcek cinsinin tehisi ise hem eser zerinde, hem de bcek artk ve kalntlar zerinde yaplan tespitler ile yaplmaktadr. Bceklerle mcadele edebilmek iin, esere zarar veren bcein cinsinin bilinmesi gereklidir. Bu bilgi, bcein yaam dngsnn bilinmesini, dolays ile yaplacak mcadelenin zamannn ve ynteminin belirlenmesini salayacaktr. Ahap ve dier organik malzemeli (kat, deri, tekstil vb) eserlere zarar veren bceklerin genel bir kayna olmamasnn yannda, koruma uygulamas sonrasnda

164
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

da bakm nlemleri alnmad takdirde, tekrar bceklenmeyeceini garanti etmek mmkn deildir. Gezici olan bu zararllardan temizlenen ahap eserler, baka bir eser veya eser olmayan malzemeden kaynaklanan bcekler nedeniyle enfekte olabilirler. Ahap, kat, deri, tekstil vb organik malzemeli eserler, bcekler iin besin kayna, yumurtlamalar ve yaamalar iin kullandklar barnaklardr. Bceklerin gelimesine etki eden faktrler, scaklk, nem, ahabn cinsi ve geirmi olduu emprenye mdahalelerdir. Ahapta fazla miktarda tanenli madde, eter ierikli ya bulunmas, ahabn sertlik veya younluunun yksek oluu, kimyasal bir koruyucunun uygulanmas bceklere kar koruyucu etki yapar.

AHAP ESER ZARARLILARI (BCEKLER) ve ZARARLARI


Geliim evreleri yumurta, kurt (larva), krizalit (gen) ve ergin bcek olmak zere drt aama olan bcekler, cinslerine ve trlerine gre ahap ve dier organik malzemeli eserlere eitli biimlerde zarar verirler. Enfekte ettikleri malzemeye ve verdikleri zarar tiplerine gre bcek trn tespit etmek mmkndr. Bcekler, yumurtadan ktktan sonra erginlerine benzeyebildii gibi bir takm deiimlerden geerek de geliebilir. Yumurtadan kan larvalar tam anlamyla erginlerine benzeyen bceklere ametabol, larva evresinin sonuna doru kanatlarn gelimesi ile erginleen bceklere hemimetabol, larva ergin olmadan nce gerek bir pupa dnemi geiren bceklere holometabol bcekler denir. Besin maddeleri seimindeki zelliklere gre odunu tahrip eden bcekleri, taze ahap yiyen bcekler (yaayan aalara

gelen, ormanda hastalkl veya taze kesilen aalara gelen ve orman kurusu rutubetinde odunlara gelen bcekler), kuru haldeki ahaba gelen bcekler (ak ve kapal yerlerde kuru ahap malzemelere gelen bcekler) ve rk odunlara gelen bcekler olmak zere 3 gruba ayrlrlar. Hemimetabol bceklerin, Isoptera takmnn, Kalotermitidae (kuru odun termitleri /Kalotermes flavicollis F.) ve Rhinotermitidae (toprakalt termitler / Reticulitermes Lucifugus Rossi) familyalarna bal termitler haricinde koleksiyonlara ve ahap binalara oka zarar veren bceklerden dier bir grup da holometabol bceklerden, Coleoptera takmna ait Anobiidae, Lyctidae, Bostrychidae Dermestidae ile Cerambycidae familyasna bal Anobium punctatum (Mobilya Bcei), Xestobium rufovillosum (Tos Vuran Bcek), Lasioderma serricorne (Sigara Bcei, Tatl Kurt), Lyctus brunneus (Parke Bcei), Bostrychus Capucinus (Kubbeli Mobilya Bcei), Dermestes lardarius (Deri Yiyen Bcek) Hylotrupes Bajulus (Ev Teke Bcei) bcekleridir. ou bceklerin larvalar, bazlarnn ise erginleri niasta, eker, protein ve selloz ile beslenerek ahap bnyesindeki hcre duvarlarn tahrip ederler. Baz bcekler ise ahabn mantarlam ve ksmen rm olan blmlerine zarar verirler. Odunu besin maddesi olarak kullanan bceklerin ahap malzemede oluturduu zarar ahab yeme sresinin uzunluuna ve alan yenik yollarnn miktarna gre artar. Bceklerin geliimi srasnda mantarlarn bulunmas bu gelimeyi arttrr. Hcre dokusunu yiyerek kendilerine galeriler aan bcekler, ahabn dayanmnn dmesine neden olurlar.

165
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHAP MALZEMENN KONSERVASYONU


Ahap eserlerde koruma uygulamalarnn baars aacn emiciliine, yani gaz ve sv geirgenliine baldr. Bceklere kar yaplacak uygulama, ahabn niteliine, yeni (kullanlmam) veya eski (kullanlm) olmasna, kullanm amacna (mobilya, kap, pencere, at vb), ulalabilir olup olmamasna gre deimektedir. Kullanlm veya kullanlacak ahap olsun bcek ve mikrorganizmalarn yok edilmesi, genellikle ahap korumada balang uygulamasdr. naat, mobilya vb amalarla kullanlacak yeni kereste nitelikli ahaplar iin, olas biyolojik tehlikelere kar koruma nleminin alnmas, rnn salkl ve uzun mrl olmas iin muhakkak gereklidir. Uygun koruma ynteminin seilmesi, kereste olarak hazrlanan ahabn, aacnn anatomik yapsna, kullanm amacna ve yerine uygun olarak seilmelidir. Bu yntemleri zehirli madde uygulamalar, sl ilemler ve n ile bceklerin ldrlmesi olarak ana gruba ayrmak mmkndr. In ve sl ilemlerin uygulamas ounlukla kullanlacak kereste nitelikli yeni ahaplarda uygulanlrken, zehirli madde uygulamalar hem yeni kerestelerde hem de kullanlm ahaplarda yaplmaktadr. Bunlardan zehirli madde uygulamalar eski eser nitelikli ahap bina elemanlar, mobilya, ss eyas vb objelerin bcek ve mantarlara kar korunmasnda uygulanan yntem olup emprenye, enjeksiyon ve fmigasyon olarak uygulanmaktadr. Emprenye sv haldeki maddelerin ahap yzeyinden herhangi bir yntemle (srme, daldrma, vakumlama..) emdirilmesi, enjeksiyon delik, atlak vb boluklardan rnga vb aralar kullanlarak enjekte edilmesi, fmigasyon ise ahap eserin gaz haldeki maddelerle

izole bir ortamda (adr, dolap vb) belirlenen sre boyunca beraber tutulmasdr. Hem aacn tr hem de kullanm yerine uygun tek bir emprenye maddesi bulunmaz. Koruyucu maddelerin bcek, mantar gibi biyolojik zararllar ile nem,mekanik darbe ve yangn gibi problemlere kar etkin olmas istenir. Bunun iin hazrlanan formllerde birden fazla kimyasal madde kullanlr. Emprenye ve enjeksiyon uygulamalarnda Yal emprenye maddeleri (Kreozot, Karbolinemum, Maden kmr katran, Linyit kmr katran ya, Odun artan ve katran ya, Petrol rnleri), organik zcl emprenye maddeleri (Tribtilin oksit, Naftenatlar, Bakr 2 kinolinat, Klorlu hidrokarbonlar, Sentetik pretroidler) ve Suda znen emprenye maddeleri (PAS pentaklorofenol / amonyak / solvent; CCA bakr / krom / arsenik; ACC asit / bakr / kromat; ACA amonyakl bakr arsenik; ACZA amonyakl bakr inko arsenik; CCB bakr / krom / bor; CZC kromlu inko klorr; FCAP flor / krom / arsenik / fenol tipi emprenye maddeleri ve bor bileikleri) kullanlrken fmigasyon uygulamalarnda gazlar (Metil bromr, fostoksin, hidrojen siyanr gibi) ile sblimleen katlar (naftalin) ve svlar (karbondislfr) kullanlmaktadr.

SLEYMANYE CAM ve PROBLEML AHAPLARI


Sleymaniye Camii ve Klliyesi 1550 1557 yllar arasnda, dnemin padiah Kanuni Sultan Sleymann (15201566) Mimar Koca Sinana ina ettirdii yaplar topluluudur. Sleymaniye Klliyesi, Yavuz Sultan Selim(15121520)in Fatih semtinin kuzeyinde inasna balad yaplarn tamamlaycs niteliindedir (Barkan, . L., 1979, Cantay, T.,).

166
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Sleymaniye Camii, zerinde yer ald topografya ve ehir dokusundaki zel durumu yannda, byk bir klliyenin merkezi olarak, toplu bir tasarm rnne konu olduu iin ayr bir nem tar. Sinann ifadesiyle, bir kalfalk eseri olarak gsterildiinden, bu Mimar Sinann mesleindeki bir gelime basama ve yaratma heyecannn bir anlatm olarak ayr bir nem tar. Yap hakkndaki nemli belgelere sahip olmamz, ariv dokmanlar, antiye almalar ve tm klliyenin hesap kaytlarnn ayr ayr belgelenmi olmas, yapy mimarlk tarihinde bu lde byk ve inaat sreci epeyce aydnlatlm sekin bir rnek olarak ele almamz gerektirir. Trkiye iin byk ve nemli bir gemii hatrlatan ve iinde yer ald semte adn veren Sleymaniye Klliyesi, Yaklak 70 dnm yer kaplayan arazide, eitli fonksiyonlar karlayan birok yapdan meydana gelir. Ortada cami olmak zere btn yaplarn bir U dzeni iinde sralanmas esas alnmtr. Toplum hizmetlerini gren yaplar; hastane, okul, hanlar, imaret, eme ve sebiller vakf olarak yaplm, bu apta bir site 16. yzyldan sonra grlmemitir. Belgeleme, cephe ve i yzey temizlikleri, imento balaycl svalarn uzaklatrlmas gibi pek ok koruma ve onarm uygulamalar yannda bu almaya konu olan camii ve revakl avluda bulunan ahap kaplar, pencere kepenkleri ve dolap kapaklarnda koruma ve onarm uygulamalar projelendirilmi ve uygulanmtr. Sleymaniye Camiinde 2007-2008 tarihlerinde tamamlanm olan 1. etap koruma almasnda, cami ve revakl avluya ait 51 ift Kndekari pencere kepengi, 10 ift adet Kndekari dolap kapa ile 5 ift i ve d Kndekari kapnn foto-

raflarla belgelenmesi ile nitelik ve problem tehisi yaplarak koruma uygulamalar projelendirilerek biyolojik koruma (fmigasyon) almas tamamlanmtr. Biyolojik korumas tamamlanan bu ahap elemanlarn yzey temizlii, salamlatrlmas, tmlenmesi, gomalak cila kaplanmas gibi koruma ve onarm amal test almalar yaplarak uygulamalar iin nerilen yntemlerin uygun olduu grlmtr. Uygulamas devam etmekte olan bu almalar, 2009-2010 yllarn kapsayan 2. etap koruma almasnda srdrlmektedir (Nilgn Olgun).

TEHS ve UYGULAMA
Yaplm olan grsel analizle kepenk ve kaplarn yzeyini kaplam olan gomalak cilann okside olarak karard ve estetik zelliini kaybettii, yer yer Anobium punctatum (mobilya bcei) ile enfekte olduu ve ksmi kayplar olduu tespit edilmitir (resim 1). Ayrca kepenk ve kaplarda bulunan demir, bakr ve bakr alam metal ssleme ve destek elemanlarn korozyona urad ve bunlarn ksmen eksildii grlmtr (resim 2). Kepenk ve kaplardan alnan rnekler zerinde yaplan kesit analizi sonucunda genel olarak kepenklerde imir, d kaplarda mee ve i kaplarda ceviz kullanld tespit edilmitir. (resim 3, 4 ve 5).

Resim 1. Okside olarak kararm gomalak cila ve Anobium punctatum (mobilya) bceinin neden olduu uu delikleri.

167
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 2. Korozyona uram demir, bakr ve bakr alam metal elemanlar. Resim 3. Pencere kepenklerinin retilmi olduu imirin kesitleri: Dank traheli, trahelerin aplar kk, perforasyon tablas skalariform tipte, kaln eperli lifleri ve heterojen z nlar bulunur.

200 - Radial kesit Resim 4. Dolap kaplarnn retilmi olduu cevizin kesitleri: Yar halkal traheli, ilkbahar odunu traheleri byk, yaz odunu traheleri kk, perforasyon tablas basit, znlar homojen, apotraheal ve paratraheal paranimleri bulunur.

200 - Tanjansiyel kesit

500 -Transversal kesit

200 - Radial kesit

200 - Tanjansiyel kesit

500 -Transversal kesit


Resim 5. Cami ve revakl avlu kaplarnn retilmi olduu meenin kesitleri: Halkal traheli, ilkbahar odunu traheleri byk, yaz odunu traheleri kk, perforasyon tablas basit, znlar niseri ve multiseri olup homojen, apotraheal ve paratraheal paranimleri bulunur.

200 - Radial kesit

200 - Tanjansiyel kesit

500 -Transversal kesit

168
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Nitelik ve problemleri tespit edilen ahap elemanlardan yerinden sklebilir olan pencere kepenkleri ile dolap kapaklarnda bulunan bceklerin temizlenmesinde, metilbromr ile fmigasyon yntemine karar verilmitir. Bu amala, sklen kepenk ve kapaklar zerinde bulunan metal ssleme ve destek elemanlar alnm, mekanik yntemle temizlenmitir. Skm ve temizlii tamamlanan bakr ve bakr alam elemanlar siyanatester esasl metal vernii ile koruma altna alnrken, demir elemanlarda koruyucu olarak antipas ve yal boya kullanlmtr (resim 6). Yerinden sklen ve metal elemanlarndan arndrlan kepenk ve dolap kapaklar antiye sahasnda hazrlanan sundurma altnda, 2 adet fmigasyon hortumu yerletirilen polietilen rt zerinde, aralkl olarak istiflenmitir. Tm kepenk ve dolap kapaklar istiflendikten sonra polietilen rt ile tamamen kaplanarak, hemen hemen gaz szdrmaz adr haline getirilen sisteme, gerekli tedbirler alnarak, irket alanlarn bilgilendirerek ve uyar etiketleri yazlarak 18 Nisan 2008 tarihinde, metil bromr ile fmi-

gasyon uygulamas yaplmtr (resim 7). Gndelik kontroller yaplarak metil bromr gaznn tamamen uzaklam olduu 21 nisan 2008 tarihinde polietilen rt alarak, sundurma depo haline dntrlm, kepenk ve dolap kaplar burada muhafaza altna alnmtr. Yerinden sklmesi olduka zor ve riskli olan camii (i) ve avlu (d) kaplarda, metal elemanlarn da skm yaplamad iin fmigasyon uygulamas mevcut yerlerinde yaplmtr. ime vb problemleri nlemek iin ambalaj bant ile desteklenerek tp haline getirilen polietilen ile rtlen ve kaplarda, metal elemanlar da bulunduu iin, fmigasyon gaz olarak, metil bromr yerine fostoksin (fosgen) kullanlmtr. Tarif edilen yntemle hazrlanan 5 ift kap kanadna, gerekli tedbirler alnarak, irket alanlarn bilgilendirerek ve uyar etiketleri yerletirilerek 6 Austos 2008 tarihinde balanan fmigasyon uygulamas 9 Austos 2008 tarihinde sonlandrlmtr (resim 8). Biyolojik olarak koruma uygulamas tamamlanan kepenkler ve dolap kapaklar, depodan birer birer marangoz atl-

Resim 6. Metal elemanlarda koruma almalar.

Resim 7. Pencere kepenkleri ve dolap kaplarnn fmigasyon uygulamas iin hazrlanan adr.

169
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

yesine dntrlm blme getirilerek temizleme ve koruma uygulamalar yaplmaktadr. Bu ahap elemanlarn yzeyinde oksidasyon nedeniyle ayrm, rengini deitirmi, ilevini ve estetik deerini yitirmi olan mevcut (eski) cilann uzaklatrlmas iin, yaplan test almalar sonucunda dolamit kullanarak 1,5 Atmosfer basn ile yaplan mikro kumlamann, uygun olduu tespit edilmi ve temizlik almasnda bu yntemin kullanlmasna karar verilmitir (resim 9). Genellikle tm olarak temizlenen ahap elemanlar gerekli olduu durumda paralarna ayrlarak (bini, kayt, kndekari elemanlar vb.) temizlenmekte ve eksik blmleri ayn cins ahapla tmlenmekte (resim 10) ve gomalak cila ile kaplanmaktadr (resim 11). Temizlii, tmlenmesi ve cilalanmas tamamlanan ahap elemanlarn demir, bakr ve bakr alam elemanlarnn montajlar yaplmaktadr. Koruma ve onarm uygulamas tamamlanan pencere kepenkleri ve dolap kapaklar, camii ve avlu revaklarnn dier koruma uygulamalar tamamlandktan sonra orijinal yerlerine taklmak zere, hazrlanm olan depoda muhafaza altna alnmaktadr. Camii ve avlu revaklarnn dier koruma uygulamalar devam ettii iin, sklmeden yerinde biyolojik korumas yaplm olan cami ve avlu kaplarnda koruma ve onarm uygulamalarna henz balanmamtr.

SONULAR ve DEERLENDRLMES
Sleymaniye Camii ve avlu revaklarnda halen devam etmekte olan koruma ve onarm almalarnn bir blm, mimari olan ve olmayan ahap elemanlarn korunmas belgeleme, tehis (aha-

bn cinsi, grnr problemleri, biyolojik problemlerin tanm, metal elemanlar, boya, cila vb ilave malzemelerin nitelikleri ve problemleri), koruma ve onarm uygulamalar (gerekiyorsa metal vb dier elemanlarn uzaklatrlmas, temizlik, biyolojik koruma, yaptrma ve tmleme, kimyasal salamlatrma ve koruma) ve bakm aamalarn kapsamaktadr. Bu elemanlarn belgeleme almalarnda genellikle izimler yannda fotoraf vb grsel olanaklar kullanlmtr. Ahaplarn problemleri yerinde tespit edilen grsel zelliklere (boya-cila ayrmalar, kayplar, mantar-bcek vb enfeksiyonlar gibi) gre deerlendirilmiken ahaplarn nitelikleri laboratuar koullarnda, kesit analizleriyle, dalmlar grsel olarak tespit edilmitir. Tehis aamasnda elde edilen verilere gre nerilen biyolojik koruma, temizlik, salamlatrma, tmleme ve tekrar cilalama yntemleri, ahap kepenklerde test edilerek uygun olduklar belirlenerek balanm olan uygulamalara devam edilmektedir. Camii ve revakl avlu kaplarnda ise biyolojik koruma uygulamas tamamlanm olup temizlik, salamlatrma, tmleme ve tekrar cilalama ileri, ancak dier (cephe temizlii, talarn korunmas, kubbelerin svanmas vb) uygulamalar bitirildikten sonra yaplabilecektir. Tm koruma ve onarm uygulamalar tamamlandktan sonra giri ve dolap kaplar ile pencere kepenklerinin slanmamalar, mekanik darbelere maruz kalmamalar, toz vb kirliliklerin periyodik olarak temizlenmeleri ve srekli gzetim altnda tutularak olas bcek enfeksiyonlarnn erken fark edilmesi konular bakm olarak nerilmektedir.

170
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Resim 8. Avlu kapsnda fmigasyon uygulamas iin hazrlanan rt. Resim 9. Oksidasyona uram gomalak cilann mikro kumlama ile uzaklatrlmas

Resim 10. Eksik blgelerin ayn cins ahapla tmlenmesi

Resim 11. Gomalak cilas tamamlanan pencere kepengi

171
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

TEEKKR Uygulamalar ve resimleriyle salam olduklar katklardan dolay, Gr Yap naata ve bata antiye sorumlusu Sayn Nilgn Ongun olmak zere tm alanlarna teekkr bor biliriz.

KAYNAKLAR
Barkan, .L., 1979 Sleymaniye Camii ve mareti inaat I. II. cilt, Ankara Cantay, T., 1989 Sleymaniye Camii, XVI.-XVII. yzyllarda Sleymaniye Camii ve Bal yaplar Eren yaynclk, stanbul Gle, A., 1997 Tarihi Yaplarda Koruma: Kimyasal Salamlatrclar ve Koruyucular Yap, 185, zel Ek, Nisan 1997 KUDEB, 2009,

172
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

AHAP SKELET SSTEM KULLANILMI YAPILARDA DUVAR-DOLGU-YZEY


PROF. DR. AYIL TKEL YAVUZ ODT MMARLIK FAKLTES

Trkiyede mevcut konut stounun nemli bir ksm ahap iskelet sistemlerinin kullanld yaplardan olumaktadr. Ancak ahap iskelet olarak tanmladmz yaplarn ok aznda sadece bu sistem kullanlmtr. Geleneksel konutlarda zemin katnn yansra, zellikle yaplarn kn kulanllan meknlarnn bulunduu kanatlarda d duvarlar kargirdir. D sofa, bslkon gibi yar ak meknlarda ise ahap direk ve kiri sistemi kullanlmtr. Birok kargir yapda ise, zellikle yapnn cidarnda ok sayda aklk olduu durumlarda, yapnn o paras ahap iskelet olarak ina edilmitir. Servis katnn stndeki katlarda yapnn btnn ve meknlarn cidarn snrlayan iskeletin mkanlar oluturmas iskeletin tayclarnn i ve d yzlerinin dzlem haline getrilmesi ile mmkndr. Bu dzlemler iki ayr yntemle oluturulabilir. Bunlardan biri bo duvar olarak tanmlyabileceimiz, tayclarn iki yzne ahap talarn yatay olarak aklmas ve ortaya kan boluk-

lu yzeyin svanmas veya kaplanmas ile elde edilen cidardr. Dieri ise ahap iskeletin geleri arasndaki boluklarn baka bir malzeme ile doldurulmasdr. Dolgu olarak kerpi, tula, ta, ahap ve aatan elde edilen farkl malzemeler olarak kullanlr. Ayn dolgu malzemesinin yapnn heryerinde kullanlmad, farkl ksmlarnda farkl malzemelerin veya bo duvasrlarn kullanlm olduu da grlebilmektedir. Bo veya dolgulu duvarlarn i ve d yzeylerine yaplan muamele de eitlenmektedir. D yzde plak olarak tasarlanm yzler braklabilecei gibi, dolgu zerine sva ve badana veya dolgu zerine badad ve onun zerine sva veya kaplama eitlemelerini grmek mmkndr. yzeyler dorudan dolgu veya badad zerine svanr ve boyanr. Bu durumda her duvar, iki ile be arasnda deien katmandan oluur. Dolgunun yapnn geleri ile olan ilikisinin yansra d svann veya kaplamann yapnn geleri ile olan ilikisi restorasyon aamasnda yapy anlamann yansra mdahale iin de ok nemlidir. Bu sunumda yukarda kaydedilen eitlemeleri ve zelliklerini tartmak amalanmaktadr.

*Metnin tamam yayn birimimize ulamadndan konuma metninin zetine yer verilmitir.

173
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

LER TEKNOLOJ AHAP YAPI SSTEM


NAL H. ATA NAAT YKSEK MHENDS

MiTek; ileri teknoloji hafif ahap yap sektrnde 65 senenin zerinde bir sredir, en bandan beri hi ara vermeden alan, gelitiren ve reten, sektrde kullanlan birok rnn patentine sahip olan bir firmadr. MiTek teknolojisinin en nemli rnlerinden birisi bu sektrn can damar olarak bilinen ahap yap statik analiz ve CAD yazlmlardr. MiTek yazlmlar retimini yapmak istediiniz her bir yap elemannn (at makas, deme kiri, ve duvar panel) tek yazlm ile dizayn, statik analiz, maliyet, retim ve montaj imkann sunar. Yazlmlarmz ile at makas ve deme kirilerinin statik analizleri ve duvar panel dizaynlar yaplr. Yazlm milimetrik olarak tm ahap kesim listelerini, malzeme giderlerini verir. Malzemeler ve iilikler dahil fiyatlandrma yapmanz mmkn klar. Yazlmdan alnan montaj planlar ile antiyelerde hatasz montaj imkan salanr. Yazlmdan alnan fiyatlandrma teklif kts direk olarak mterilere verilir baka yazlm kullanmadan tm fabrika retimi ve i teklifleri tek yazlm iinde takip edilir. MiTek yazlmlar bu sanayide dnya apnda en geni ve fazla sayda kullanc tarafndan kullanlan yazlmdr. Yazlmlarmz hem metrik hem de imperial llerle altndan tm ktalarda ve lkelerde kullanlmaktadr. Dnya apnda sekizbinin zerinde reticimiz ve reticilerimizde alan yirmibebinin zerinde mimar ve mhendis MiTek yazlmlarn kullanarak dizayn ve retim yaparlar. Mitek, sanayide dnya apnda ISO 9001 sertifikal

tek yazlm ve rnler, CE sertifikal tek elik balant plakas ve Trkiyede TSE EN 14250 ve EN 14545 TSE standartlarn karlayan tek teknolojidir. Yazlmlarmz ahap yap bileenlerinin dorudan retimine de entegre olduklarndan yazlmlardan yap bileenlerinin retimi iin gerekli olan tm ahap kesim listeleri elde edilir. Yap bileenleri kesim alar ok deiken olup tek para ahabn her iki ucunda ikier adet deiik a bulunabilir. Bu durum tek para ahapta drt adet kesim anlamna gelir. Deiik kapasitede kesim yapan testerelerimiz (be bakldan tek baklya kadar) hem CNC hem yar otomatik hem de manuel olarak seilebilir. Ahap yap bileenleri retim fabrikalarnda retim hzn ve kapasitesini etkileyen en nemli makina testeredir. Yazlmdan kan kesim listeleri CNC testereleri olan tesislerde yazlmdan direkt olarak testerenin bilgisayarna gnderilerek kesime geilir. Ahap yap bileenleri retiminde kullanlan elik balant plakalarmzn testleri nc ahs ve test laboratuvarlar tarafndan yaplp onaylanm tama kapasiteleri statik yazlmlarmza entegre edilmi olup yaplan statik analizler sonrasnda her dm noktasnda gerekli olan elik balant plakasnn ebat ve elik cins ve kalnlklar yazlm tarafndan belirlenir. MiTek elik balant plakalar ve MiTek yazlmlar birbirinden ayrlamaz bir btndr. MiTek elik balant plakalar sistemin ok nemli bir parasdr ve MiTek sistemi komple bir tasarm olup MiTek rnleri dnda baka hibir rne destek vermez. elik balant plakalarmz hem

174
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

at makas hem de deme kirii retiminde kullanlan onayl ve dnyadaki tek CE Sertifikali rndr. antiyede montaj aamasnda ahap yaplarda kullanm gerekli ve zorunlu olan elik ask ve ankraj elemanlarmzn tm tama kapasiteleri belirli ve patentli rnlerdir. Ayrca antiyede montajda kullanlan sistemi tamamlayan destek ve atklama rnlerimiz de mevcuttur. MiTek yazlmlar dizayn aamasnda bu ask ve ankraj rnlerini otomatik olarak seme kapasitesine de sahiptir. Ahap yap retiminde kullanlan makina portfymzde ok deiik kapasitelere hitap eden presler, testereler, duvar panel retim makinalar, lazer yanstclar ve konveyorler bulunmaktadr. retimini yapmak istediiniz rn (at makaslar, deme kirileri, duvar panelleri) ne olursa o rnn retimini ayr olarak yapmak veya tm rnleri bir arada retebilecek full entegre bir yap retim tesisi oluturmak mmkndr. MiTek statik programlar ile dizayn edilmi ve MiTek elik balant plakalar ile retilmi ahap at makaslar dtan da net 30m ve zeri aklk geme zelliine sahiptir. Byle ahap bir atnn arl elik atdan 7 kere daha azdr. Daha az malzeme gideri ile daha fazla alan kapatmak mmkn olmaktadr. Biz bu geni aklk geen ahap

makaslarmza XXL makaslar diyoruz. MiTek teknolojisi ile retilmi ahap at makaslar antiyeye fabrikada retilmi ve montaja hazr olarak nakil edilir, bylece antiyedeki retim iilik ve zaman kayplarnn ve de i kazalarnn nne geilir. Konut, iftlik, ticari ve endstriyel yaplar ok ksa srede bitirilip binaya hemen tanlp bina ilevine balayabilir ve yatrmnz hzl bir ekilde geri dnmeye balar. Dier yap bileenlerini de ahap makaslara dahil edebiliriz mesela d tayc duvarlar, yani tek rnle iki rn bir arada retme imkan mmkndr. Bylece yapnn inaat zamann daha da ksaltlm oluruz. Makaslar ve duvarlar tek yap bileeni olarak fabrikada retilir, antiyeye nakil edilip montaj hzl bir ekilde yaplr. XXL MiTek teknolojisi ile retilmi ahap at makaslar deiik ekil ve geni aklk geme imkan sunar. Komplike mimari dizaynlar ve yap sahibinin arzular genellikle sorunsuzca ve ekonomik olarak karlanr. MiTek ahap makas teknolojisi inaat mhendisinin strktrel isteklerine de kolaylkla cevap verir. MiTek ahap at makaslar her trl yapya uygulanabilir, yap ister elik, ister betonarme, ister yma ve ister ahap olsun. Dier hi bir teknoloji MiTek elik balant plakalar ile retilmi ahap at makaslarnn sunmu olduu strktrel dayankllk,

175
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

geni aklk geme, malzeme arl, malzeme verimlilii ve malzeme ekonomikliiyle yaramaz. MiTek teknolojisi ile retilmi ahap makaslar dier yap malzemeleri ile (elik ve betonarme) retilmi yaplardan 7-15 misli daha hafiftir. Daha dk retim maliyetleri ve de daha ksa sreli inaat uygulama zamanlar yannda MiTek teknolojisi ile retilmi ahap at makaslar deprem blgelerinde ve yumuak zeminli blgelerde inaat yapmak iin en ideal teknolojidir. Deprem annda yapy etkileyen deprem ykleri MiTek teknolojisi ile retilmi ahap yap bileenlerini 7-15 misli daha az etkiler. Bu teknoloji ile ok daha gvenli bir yapy ok daha ekonomik olarak retmek ve de yapnn ok daha uzun mrl ve dayankl olmasn salamak mmkndr. MiTek Posi-strut deme kirileri bir ak a elemanl kiritir. Posi kiri ahap st ve alt balk ve bunlar birbirine balayan elik a elemanlarndan oluur. Posi kiri, dier kirilerin aksine malzeme ve arlklarn ve de maliyetlerin tasarruf edildii bir kiri sistemidir. Ak a sistemli posi kiriler mkemmel mhendislik zml gl, hafif ve ekonomik maliyetleri olan kirilerdir. MiTek Posi kirilerinin her biri MiTek statik yazlmlar ile analiz edildiinden deme sistemi iindeki merdiven, baca ve dier boluklar ve de bu boluk blgesindeki kirilerin birbirine balantlarnn statik analizleri de yaplr. Posi kiri deme sistemi antiyeye her bir kiri etiketlenmi ve numaralanm ve montaj plan ile beraber yollanr. Merdiven, baca ve dier boluklar zmlenmi ve montaj planna dahildir. Bu uygulama ile antiyede oluacak montaj problemlerinin nne geilir. Eer deme kiri sistemi iinde-

ki dier kirilerden fazla yk tayan bir posi kiri varsa bu kiri o yke gre ayr olarak analiz edilip ona gre retilir. MiTek Posi Kiriler kontroll fabrika ortamnda retilir. Mimari projeye uygun olarak fabrika ortamnda retilmi kiriler montaj plan ile hemen montaja hazr olarak antiyeye gelir. antiyede keserek, akarak monte edilen, zaman ve iilik kayb olan dier kiri sistemlerinden ok daha avantajldrlar. MiTek posi kirileri kullanarak antiyedeki iilik, malzeme ve zaman kayplarn minimuma indirerek mterilerinize komple mhendislii yaplm onayl bir deme kiri sistemi sunabilirsiniz. Ak a elemanl Posi kiri deme sistemi ile elektrik, su, gaz, pis su tesisat uygulamalarnz kirileri kesmeden ve strktrel zelliklerine bir zarar vermeden her istikamette deyebilirsiniz. Tesisat uygulayclar boru ve kablolarn her istikamette uygulayabilir ve uygulama esnasnda beton krma, delik delme gibi iilik zaman kayplar yaanmaz. Posi Kiri deme sisteminde yanl yere delik ama ve krma gibi yapnn strktrel tayc zelliini tehlikeye sokacak uygulama hatalar ortadan kalkar. MiTek Posi Kiri deme sistemi daha az malzeme ve daha az iilikle retilir. Bu teknoloji dolaysyla mterilerinize daha ekonomik bir deme sistemi sunmanz mmkn olur. Mimarlar sistemin sunmu olduu detaylardan ve uygulama kolaylklarndan zevk alarak dizayn yapma mutluluuna erieceklerdir. naat mhendisleri sistemin komple statik analizlerinin MiTek ISO 9001 sertifikal yazlmlar ile yaplabilmesinden gven duyacaklardr. Mteahhitler yaplarda iilik ve zaman kayplarn ve de i kazalarn minimuma indirgemenin ayrca maliyet avantajlarndan yararlanacaklardr.

176
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Posi kirileri at makaslar ile birlikte tek bir sistem olarak retmek mmkndr. MiTek ileri teknolojisinin sunmu olduu bu zellik dolaysyla hem deme sistemini hem de atnz tek rnle zmeniz mmkn olmakta bylece sistemin sunmu olduu maliyet avantajlarndan faydalanmaktasnz. Tek rn olarak monte edilen deme ve at sistemi ile tesisat deme ve at kaplama uygulamalarna hemen balanabilmektedir. Bu uygulama yapnn inaat sresini inanlmaz ekilde ksaltarak maliyetleri drr. Posi kiri sistemi mimar, mhendis, mteahhit ve de mal sahibine ekstra avantajlar sunan yegane sistemdir. MiTek ahap duvar panelleri ebatl masif ahap ile dizaynedilip retilir. Ah-

ap paneller bir yznden strktrel ahap plaka levha ile kaplanr bu uygulama sonucunda duvar panelleri strktrel olarak perde duvar zelliine sahip olur. Sismik tehlikenin olduu corafi blgelerde kullanmnn ne kadar nemli ve doru olduu ispatlanm olan bu perde duvar panel uygulamas asrlardr ahap sistemde kullanlan bir uygulamadr ve bu yzden de ahap yaplardaki emniyet faktr ok daha yksektir. Sismik blge olarak Trkiye ile ayn zellikleri gsteren Amerikann Kaliforniya Blgesindeki yaplarn %90 ahap tayc sistemli olduundan bu blgede olan depremlerde binalardaki can kayplar sfra yakndr. Ayrca ahap duvar panelleri ve komple ahap yap sistemi bu sistemin standart uygulamas olan s ve ses izolasyonu dolaysyla lkemizde daha yeni olarak kabul edilmi ve uygulamas balayacak olan binalarn standartlar tarafndan belirlenmi izolasyon deerlerini karlama kriterlerine asrlardr uymaktadrlar. MiTek hafif ahap yap sanayi teknoloji ve rnlerini gelitirip ISO 9001 ve CE normlarnda retir ve bu rnleri ile hafif ahap yap elemanlar retim tesisleri kurar. Yazlmlar ve retim iin gerekli tm eitimleri reticilerine vererek retime balamalarn ve retimin devamn temin eder.

177
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

HER ZAMAN GNCEL YAPI MALZEMES AHABIN GNMZ MMARSNDEK YERi


Y. MMAR BARI OKCAN

2006 senesinde Avusturyal Mimar Volker Giencke bir mimari dergide yaynlanan makalesinde Ahabn (Resim 1) gkten zembille inmi, yeryznde kuzey yarmkrenin 80. ve gney yarmkrenin 60. enlemleri arasnda yetien tanrsal bir yap malzemesi olduunu iddia etmektedir. Aslnda bu grn doruluuna yrekten inananlardanm. Nasl zeytin Yunan mitolojisinde tanrsal bir meyve olarak kabul edilmekte, bin yla yakn yaayan zeytin aalar bulunmakta, tm evresine refah ve bereket getirmekteyse, ahap da yeryznde devaml yetien tkenmez bir tabi kaynak olarak yaammzn vazgeilmez parasdr. 19. yzyl banda New York, Paris ve Tokyo gibi byk ehirlerdeki tm yaplarda ahabn ounlukta olduu grlmekteydi. lkemizde de cami, medrese, han, kk ve konaklar ounlukla ahap malzemeden retilmekteydi. 19. yzyln ortalarnda balayan endstrilemeyle birlikte ahap malzeme yapnn i ve d meknlarndaki ilevi ounlukla dekorasyon esinden teye neredeyse gitmemektedir. Ancak amzn sorunlarnn en banda gelen kresel snma, kaynak yetersizlii ve/veya tketimi, ekolojik bilincin yava da olsa olumaya balamasna yol amaktadr. Bu bilin gnmz modern mimarisinde ahap malzemenin tekrar sahne almaya balamasna n ayak olmaktadr. Bu sahnede ahap, u an itibar ile belki barol oyuncusu deildir ama

Resim.1

Resim.2

sralayacam rneklerle son derece kabiliyetli ve gelecek vaat eden, dinamik bir oyuncu profili sunmaktadr. Renzo Piano gibi gnmz mimarisinin nemli aktrlerinin ahap malzemeyi kullanarak tasarladklar yaplar gen nesil mimarlarn da bu malzemeye olan ilgisini arttrmaktadr. Yeni Kaldonyada Renzo Pianonun tasarlam olduu Tjibaou Kltr Merkezi, ahap malzemeyi antsal hale getiren nemli tasarmlarn banda gelmektedir. Resim 2 dikkatlice incelenirse betonarme gkdelen konut binalar ve ahap kulbe arasndaki oransz lek fark gnmzn felsefesi olmaktan kmaldr. Tabii ki bu kprdanmann arkasnda sadece ekolojik sisteme duyulan hassasiyet veya ahabn nitelikli zellikleri deil ayn zamanda ekonomik etkenler de byk rol oynamaktadr. zellikle Orta Avrupa, skandinav ve Kuzey Amerika lkeleri ve Japonya tkettiinden ok aa yetitirmektedir. 13 sene boyunca okuduum, niversitede eitim verdiim ve fiilen alm olduum Avusturyada orman alanlar her geen sene artmaktadr. Bu artla birlikte aranan yeni pazarlara ahap ihra edilerek finansal alanda nemli getiriler hedeflenmektedir. Bu alanda faaliyet gsteren kamusal kurum-

178
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

larn almalar her geen gn daha fazla lkeyi kapsamaktadr. Almanyadan rnek vermek gerekirse, bu lkede 2006 senesinde ina edilen 169.000 binadan 23.000i ahaptr. Ahaptan ina edilen bu yaplar sadece tek veya iki katl mstakil evlerden ibaret deildir. Teknik olarak incelendiinde ise bu geliimin salanmas ve ahabn elik ve betonarme yaplar ile boy lebilmesinin ardnda lamine ahabn varl yer almaktadr. Laminasyon tekniklerinin gelimesi ve standartlarnn dzenlemesi sayesinde byk aklklarn geilmesi ve/veya 7 katl apartman yaplarnn oluumu salanmaktadr. Gnmzde kullanlan laminasyon teknii aslnda 20. yzyln bana kadar uzanmaktadr. Otto Hetzer ile 1901 -1906 yllarnda Almanya ve svirede tannmaya balanan bu teknoloji daha sonra 1930 ylna kadar tm Avrupada yaygnlamtr. Otto Hetzerin 1910 ylnda Brkselde Dnya Sergisi iin tasarlam olduu Demiryolu Gar Binasnda ahap kemerli kirilerle 45 metre aklk kolonsuz ekilde geilmitir. zgr mekan tasarmna imkan tanyan laminasyon sistemi sayesinde gnmzde mzeler, konser ve spor salonlar, fabrika binalar, eitim yaplar ve ok katl konutlarn tayc strktr ahapla ayakta durmaktadr. Klielemi ve n yargl grlerin ahap iin ne srdkleri olumsuz eletirilerden biri de ahabn kolay yanabilir bir malzeme olduudur. Ancak ahabn yangn dayanm dnld gibi zayf deildir ve hatta elie gre ok daha direnlidir. Ahap yangnda tama zelliini uzun sre kaybetmez. Ahabn mr doru detaylandrma ku-

rallarna uyulmas halinde son derece uzundur. Ahabn bakm da periyodik ekilde yaplmas durumunda yaam sresi daha da uzamaktadr. elik ve betonla karlatrldnda son derece zor yorulan bir malzeme olmas avantajn arttrmaktadr. Dou Avrupada (Rusya, Ukrayna, Polonya vs.), Japonyada ve hatta lkemizde birka yzyldr ayakta duran ahap yaplar bu gerei yanstan en nemli kantlardr. Ahabn kullanlmasna yaplan itirazlarn bir dier ekli de ormanlarn bu ekilde tketildii ve tahrip edildiidir. Halbuki yukarda saym olduum lkeler ahab ekonomik bir rn olarak grdkleri iin endstriyel ekilde de retimini yapmaktadrlar. Kuzey Amerika (ABD ve Kanada), skandinav lkeleri, Almanya, Avusturya, svire, Rusya ve Japonyada bulunan orman alanlar her sene artmaktadr. Nasl biz tarlada pamuk, domates veya buday yetitirip bu rnleri satmay hedefliyorsak ayn ekilde bu lkelerde bilinli ve kontoll bir ekilde ormanlk araziler oluturulmakta veya mevcut ormanlk alanlarda kesilen aalarn yerine yenileri dikilmektedir. Bu orman arazilerinin periyodik bakmlar da bu sayede yapld iin ormanlarn salkl kalmas salanmaktadr. Tarihe gz atacak olursak ta, kerpi ve ahabn hemen hemen her yap kltrnde kullanld gze arpmaktadr. Yaplar sadece tayc sisteme indirmeden btnyle kabul edersek ahabn girmedii yapy bulmak imknsza yakndr. Norvete tm ihtiamyla gz kamatran kiliselerden, Himalayada yaplan ta evlerin donatlarna, Japon tapnaklarndan, eski Yunan tapnaklarna kadar ahap malzemeden faydanlmaktadr.

179
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

YAPISAL RNEKLER: TODA-J TAPINAI (Resim 3)


M.S. 752 ylnda ina edilen bu yap geen bunca sene ierisinde eitli revizyonlardan geerek gnmze kadar ayakta durmay baarmtr. 48,6 metre ykseklii ile dnyann en yksek ahap yaps olma zelliini de elinde bulundurmaktadr. Tayc kolonlar kolay ilenme zellii olan sedir aalarndan imal edilmi olup ap 2 metreye kadar ulamaktadr. Bu kolonlar zel birleim teknikleriyle yekpare olarak mahya noktasna kadar uzanmaktadr. Ahap kiriler ise kolon ierisinde braklan boluktan geirilmekte ve bylelikle yekpare ekilde kullanlmaktadrlar. Binay evreleyen duvarlarn i ksmlar bambu aacndan retilen kafeslerdir. Bu kafesin st son olarak kerpi ile svanarak duvarlar oluturulmaktadr. 18. yzyl banda kan bir yangn sonras 1709 ylnda yaplan son inasnda tapnak orijinal byklnden %30 daha kk yaplasna ramen dnyann gelmi gemi en byk ahap yaps olma zelliini yitirmemitir. Tapnak 30 metre yksekliinde dnyann en byk Buda heykelini barndrmaktadr.

zellii olan yekpare kolon ve yekpare kiri sistemi ile retilmitir. Yatay ykler moment aktarcl oluturulan ereve ile salanrken, bu sistem geni aklklarn geilmesine izin vermektedir ve ayn zamanda mimari tasarma esneklik getirmekte ve mekansal dalmda kolaylk salamaktadr. Detayl ekilde kolon kiri balant noktas incelendiinde kolon ierisinde her katta braklan boluktan geen kiri balant elemanlar boluktan kk olarak retilmektedir. Bu eleman yerletirildikten sonra arada kalan bolua ahap kamalar aklmak suretiyle rijit ereve tamamlanmaktadr. Deme elemanlarda prefabrik olarak retilmekte ve yatay ynde yapnn rijitliini salamaktadr. 2002 ylnda atlyede retildikten sonra Viyana Teknik niversitesi nnde bir vin yardm ile bir gn ierisinde kurulmu ve bir ay boyunca sergilenmitir.

ITI - 8+
Ahap yaplarda snrlar zorlanmaya balamtr. Artk tayc sistemi ahap olan binalar 22-24 metreye kadar ulamaktadr. Ahabn bu geliiminin ardnda yatan en nemli etkenlerden biri de ahap mhendisliinin kat ettii mesafedir. Viyana Teknik niversitesinde ders ver-

ITI - TURM (RESM 4)


2002 senesinde 1:1 lekte ina edilen bu deney yap Japon ahap yaplarnn genel

Todai-ji Tapna (Resim 3)

ITI - Turm (Resim 4)

180
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

mi olduum ve blm bakaln Prof. Winterin yapm olduu Ahap Mhendislii ve Statik Krssnde yaplan aratrma ve almalarda ok katl ahap yaplarda bu yksekliklerin daha da alabilecei grlmektedir. Birka farkl tayc sistem zerinde yaplan alma, rijitlik merkezinin doru konumlanmas ve yeni gelitirilen kolon-kiri balant teknikleri ile ahap yaplarn 20 kata kadar yani yaklak 70 metreye kadar ulalabilecei hesaplanmaktadr. Bir sistemde 2.5 metre aks aralklar ile cepheye yerletirilen 20x30 cm ebatlarnda lamine kolonlar ile 20 kat ykseklie kadar klmaktadr. Bir ikinci sistemde de aks aral 5 metreye karlmakta ve kolon ebatlar ise 60x80 cm olarak hesaplanmaktadr. Bu yapnn ekirdek ksm ise beton deil 20 cm kalnlnda lamine ahap plakalardan oluturulmaktadr. Bu gelimeler ahabn beton ve elik yaplarn hegemonyasna son vermesi iin mit alamaktadr.

PROTOTP (RESIM 5)
1999 Glck depremi sonras hasar gren veya yklan betonarme yaplara alternatif oluturmak iin ahap ve elikten oluan

kompozit bir tayc sistem gelitirdim. Bu sistem 6,5 metre aks aklna kadar izin vermekle beraber konut projelerinde dikey ynde tayc zellie sahip yap elemanlarnn saysn azaltmakta ve her katta farkl mekan dalmlarna olanak salamakta. Bu tayc sistem iin ilham kaynan Japon tapnak ve pagodlar oluturmaktadr. Strong Coloum Weak Beam yani Gl Kolon Zayf Kiri prensibi tasarma yanstlmtr. elik kolon ve lamine ahap kirilerden oluan tayc sistem detay zm ile moment aktarcl ereve oluturmakta ve yatay deprem yklerinin etkisiyle oluan moment kuvvetleri bu noktalarda karlanmaktadr. Kiri ve demelerinde hafif ahap malzemeden olumas deprem kuvvetleriyle ortaya kan atalet momentinin de az kalmasna yol amaktadr. Tayc sistem cephe yzeyine yerletirilen ahap plaka, merkezi ve dmerkezli apraz ereveler ile test edilmitir. Bu rijitlik elemanlar kolay ekilde sisteme kolayca adapte edilebilmekte istee gre d cephenin farkl grnlerle tasarlanmasna olanak tanmaktadr.

Prototip (RESIM 5)
Mimar: Bar okcan Statik: ITI Prof. Dr. Winter & Dr. Tavoussi-Taffressi

Apartman Berlin, 2008 (RESIM 6)


Mimar: Kaden / Klinbeil Architects Statik: Julius Natterer

181
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

APARTMAN BERLN, 2008 (RESIM 6)


lk bakta ahap yapdan ok bir betonarme apartman andrsa da Resim 6 da grm olduunuz bu yap ahap strktre sahiptir. veren (Berlinli bir naat Firmas) binann ahaptan ina edilmesini art komakatadr. Ancak yapnn mimar ehir merkezinde, bitiik nizamla 19.yzyl Grnderzeit (19. yzyl bandan itibaren 1873t ki borsa kne kadar Almanya ve Avusturyada yaanan yaplanma dnemi olarak tanmlanmaktadr) dneminde olumu komu yaplarn karakteristik zelliklerine ters dmeyecek bir cephe oluturmay hedeflenmitir. Asl nedenlerden biri ise Yangn Ynetmelii kriterlerinin yerine getirilmesi iin mineral bazl yap malzemesinin cephede kullanlmasdr. Tm bu faktrlerin yan sra Berlin Eyaletinde geerli yap yasalar bu ykseklikteki ahap binaya hem de bitiik nizam olan bir sokakta izin vermemekteydi. Ancak mimarlar bina iin zel ekilde planladklar yangn koruma plan ile imar mdrln ikna edip gerekli izinleri almay baarmlardr. Bu plan ierisinde ka imkan sunan merdiven kovasnn betornarme yaplarak ana binadan ayrlmas gelmektedir. Bu tasarmsal hamleyle birlikte bitiik nizamda oluturulan bu yapnn cepheden k almas

salanmtr. Betonarme merdiven ve yatay borular barndran iki betonarme aftn tasarlanmas ile birlikte bina ierisinde tayc duvar gerekmemektedir. Plan dzeninde de esneklik salam ve her katta ihtiyaca gre fakl mekansal yaplara sahip dairelerin olumas salanmtr. Avrupada ilk 7 katl ahap yap zemin katta bulunan betonarme duvar ve kolonlar haricinde tamam ahaptan olumaktadr. Ahaptan retilen lamine kolon ve kiriler (320mm x 360mm) ana tayc sistemi oluturmaktadr. Yatay rzgar kuvvetleri ise ahap lamine panel duvar ve demelerle (160 mm) rijitlii salanmaktadr. Deme aral 6,5 metreye kadar ulamaktadr. Yapnn tamam 22 metre ykseklie ulamaktadr. Kaba inaat iin 11 hafta sre ngrlmtr. Ahap strktre sahip olan ana yapnn kaba inaat sekiz haftada sonunda tamamlanm ancak dier haftada betonarme merdivenin ve aftlarn tamamlanmas beklenmitir. Ahap atlyesinde CNC kesim teknikleriyle ahap elemanlar ve elik balant elemanlar oluturulmutur. Bu elemanlardaki hata pay 1-2 mm. civarnda olup bu teknik sayesinde montaj hz hesaplanandan 3 hafta nceye kadar ekilebilmitir.

182
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

LKEMZDE AHAP NE ZAMAN HAK ETT GVENE KAVUACAK?


YKSEK MMAR ELK ERENGEZGN

BETON UZAYDAN MI GELD?


Ahap hakknda bir yazya betondan bahsederek balamak bence yadrganmamal. nk betonun, faziletlerine gre hayli ar basan gnahlarn sralamak yolu ile ahab anlatmak sklkla bavurulan bir yoldur. Bunda kt niyet aramayn ltfen. Yllardr ak braktmz konut penceresinden betonun ieri dalaca belliydi nk Bu adan, ar iyi niyetli bir millet olarak tahrik unsurunu biz yarattk, hatta davetiye kardk denilebilir betona.. Yani, ev sahibi mi hrsz m hakl manzaras! Aslnda bizim asrlardr gvendiimiz, atamzn dedemizin ok iyi bildii, kulland ve dnyaya rettii ahap, 2. Dnya Savandan bu yana, yani son 60 yldr adeta unutturuldu. Canlarnn kymetini bilen, akl banda lkelerde son yzyldr iyice trmanan gncel gvenine, Trkiyede ne zaman kavuacak dersiniz? Cevap bence belli: Betonu iyice tandmzda! imdi diyeceksiniz ki; 2. Dnya Savanda ne oldu ve betona ne bundan? Bomba olup da m dt? Yoksa uzaydan m geldi lkemize? Efendim, Cumhuriyetimizin ilk yllarnda, Almanyaya birok d lkeden daha fazla sayda renci gnderilmiti. Ya msait ya da yakn tarihe merakl olanlar bilir. Hitler Efendi o sralarda halkn dnerek deil sava hazrl olarak, ordularn snrlara arabuk intikalini salayacak otoban inaatlarna girimiti. Doal sonucu olarak Almanya, beton teknolojisinde u nok-

taya ulamt. Yani oradaki teknik rencilerimizin de en iyi rendii bu idi. Ne zaman ki sava kt; endieye kaplan bizim genler ve ardndan Yahudi kkenli Alman hocalar lkemize geldiler. Ba tac ettik. Ltfen burada birileri siyonizmden bahsedip konuyu sulandrmasn. Ben bir bilimsel olguyu tarihliyorum sadece.. Gelenler, tabii ki en iyi bildikleri betonu retmeye baladlar.. nce ahap rafa kalkt, kalplk olarak yeni yerine raz oldu, ardndan dier yresel ina teknikleri tarihe kart. Aslna bakarsanz beton yle ar bast ki elik bile ancak son yirmi ylda srama yapabildi lkemizde.

AHABIN HESABI
Bir niversite sunumumdan sonra, gen bir inaat mhendisi: Ben de ahab severim hocam ama 15 metreyi nasl geerim? diye sormutu. Cevap; 200 sene nce 100 metrenin ahapla geildii, ama bunu hocasnn da bilmediiydi. Bir lkede, dnyann gzbebei ahap teknolojisinin statik hesap kitab niyetine son zgn gayret Prof. Abdullah Trkmen hoca tarafndan, 1935te yaplm, ondan sonra koyver gitsin denmise olaca elbette buydu. Ayp olmasn diye elik inaat kitaplarna, derleme bilgilerle ahab eklemek gnah kartmaya benziyor. Muhittin Binan Hocannki gibi bir iki iyi niyetli gayret dnda, ahap inaat sadece basit at kirilerinden ibaret sanan, iki kattan sonrasna yasaktr hemerim diyerek, mevcut ynetmeliklerimizin yanlna da ilham ve cesaret veren be kitab hi saymyorum. Semeli ders deil ana ders olmas gerekir-

183
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

ken, rnein 60 m aklk geen, paralarn tutkalla yaptrlmasndan oluan bir lamine kiri hesabnn bu lkede salkl yaplamayacan anl anl hocalarmz itiraf ediyorsa koyver gitsin zaten. Gelin aadaki; ahabn hayatmzda almas gereken hakl yerini destekleyen ve hesabn etkileyen rakamsal karlatrmalara birlikte gz atalm: 1m ahap, betona gre 6 kat, elie gre 354 kat, alminyuma gre 1467 kat daha az enerji ile retilebilir. Buna mukabil, farkl malzeme ile ina edilen 150 mlik bir evin yapmnda atmosfere gnderdiimiz, sera etkisine yol ap dnyann snmasna sebep olan salnan karbon miktar; ahaba gre, beton evde 1700 kat elik karkas evde 3500 kat fazladr. Atmosfere salnmayp emilen ve korunan karbon miktar ise, dierleri sfra yakn olmasna ramen onlar bir birim kabul etsek bile, ahapta 2500 kat fazladr. Bir metrekp ahap, bir metrekp betona gre 5 kat, elie gre 13 kat hafiftir. Ahap duvar, tula duvara gre 10 kat daha hafiftir. Bylece temele gelen ykler, sabit ykler hari olmak zere, demeler de ahap olduunda onda bire der. Temel daima ekonomiktir. rk zeminler de hatrlanmaldr. Ara zm olarak, tayclar; betonarme, duvarlar; ahap kompozit atk; hem yapy hafifleten ve sratlendiren hem de kaliteyi arttran bir ina tarzdr. Dnmn buradan balamas akllca olacaktr. Betonarmeden ahaba yumuak geii salayacaktr. Ahabn betona gre s izolasyon katsays 16 kat daha fazladr. Bu zellii ile, kanserojen olduu yllardr bilinen

cam elyaf ve petrol trevi izolasyon malzemelerine yklenmemizin nn keser. Bylece, kendi enerjisini reten bina olma yolunda eriilemez avantaja sahiptir. Dnyay ve Trkiyeyi en ge 2020de bekleyen ve artk resmen aklanmaya balayan ve buzul a endieleri tayan enerji krizinden bizi kurtaracak yegne malzemedir. Ahabn, insanla birlikte nefes alan ve rutubeti emen yapsndan tr, ncelikle nefes yollar ve romatizmal rahatszlklarda olumlu etkisi vardr. zellikle yallar zerinde grlen, henz tbben llemeyen, muhtemelen bedeni destekleyerek sunduu yaam konforu yznden oluan moral etkisi bilinmektedir. lkemizde yaplan Radon gaz lmlerinde beton binalara gre 25 kattan 100 kata kadar daha az deerler grlmtr. Amerikadaki ahap evlerin, mecburen betonarme perde ieren bodrumlarnda, 24 saat altrlan aspiratrlere Radon Tahliye Cihaz denir. Deprem karsnda mukayese edilemez elastikiyet, mukavemet ve yaam geni oluturma garantisi vardr. 1999 Krfez Depreminde, ou ahap evin camlar bile krlmamtr. Yapnn dibinden, bina byklnde fay hatt gemedii srece sfr deprem riski ierir. elik ve betona gre, kendi arl ve tama gc karlatrlmasnda nemli avantaj vardr. Yani kendi hamalln yapmaz. 60-70 mden sonra son derece arlaan ve pahallaan beton anlamszlar. Meydan ahaba ve baka riskler ieren elie kalr. Beklenenin aksine, 600-800C akma snrna ulaan elik at on dakikada kebilirken, at konstksiyonu hafifledike abuk etkilenmeden tr, rne-

184
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

in uzay atlarda bu risk daha da artar. Buna karlk; hesap sonucundan %5-10 byk imal edilen ahap; d tabakasnn kmrleip i katman korumas sonucu minumum bir saat canmz kurtarmaya frsat verir ve yangn sonu kolaylkla tamir ve yeniden kullanm olana salar. Yangna kar yksek mukavemeti bilinen al levhalarla kaplanan ahap duvarlarn ise iki kat emniyet ve sre kazandrd bilinmektedir. Artk lkemizde de imal edilen ok dk maliyetli zel svlarn vakum kazanlarnda emdirilmesi ile ahabn yangnda etkilenmesi yine en az iki kat daha arttrlm ve ayn zamanda toksik olmayan bu malzeme ile emprenye edilerek rmesi nlenmitir. Bu sv ile slatlp kurutulan kat, pamuk ve tala gibi en kolay tutuan materyaller hi yanmamaktadr. Yangn sndrc olarak kullanldnda suya gre 20 kat daha etkin olduu tespit edilmitir. Yangnda can gvenlii yznden, byk toplant ve spor salonlarnda zorunlu at malzemesi olarak dnya genelinde beton ve elii oktan sollam ve hakl yerini almtr. Elektrik, mekanik, pis su, temiz su tesisat denmesinde; yapsal i boluklar ve kolay ilenmesinden tr byk kolaylk salar.

naat toplam sresinde drtte birden balayp, onda bire kadar avantaj salar. Seri imalat koullarnda ahap ev, bir ayda halsna kadar bitirilebilmektedir. Kimyasallardan etkilenmez. Kimyasal malzeme depolarnda ve artma tesisi atlarnda baar ile kullanlmaktadr. Kayar kalp sistemlerinde oluan betonarme perdelerin aksine, ahap duvar; bedenin kimyasal ve fiziksel yapsn etkileyen manyetik kirlilik yaratmaz. Her trl hava artlarnda montaj avantaj vardr. Farkl iklim koullarna uyum gsterir. Ekvatorda da kutuplarda da ayn kolaylkla imal ve ina edilir. nsan gc ile antiyede imalat yaplabilir. Kule vinler ve ar i makineleri gerektirmez. Ahab yap sektrnde kullanan Amerika, Kanada, Finlandiya gibi lkelerde, bu byk tketime ramen, bilinli bir ekim, mevcut zenginliin zenle denetlenmesi, zel yap ormanlar oluturulmas, kontroll gerek koruma ile genel orman alan her yl % 1 ile 3 arasnda bymektedir. Ahap; dnyadaki yegne dnml; yani kendini yenileyebilen ve en az; yani sfra yakn atk veren yap malzemesidir. Btn bu zellikler, ahab olmazsa olmaz bir yap bileeni haline getiriyor..

Resim 1: Yangna Kar Ahabn Gc

Resim 2: Bykada Rum Yetimhanesi

185
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

Da, bu hesaplar kimler biliyor, kimler retiyor? zetle: aadaki, ahaba yneltilen temel sorularn yantlarn merak ediyorsanz, sadece alt izili olanlar okumanz yeterlidir. YANMAZ MI ? RMEZ M ? ORMANLAR YOK OLMAZ MI ? SALAM OLUR MU ? OK KATLI OLUR MU ? EKONOMK OLUR MU ?

AHAP BETON REKABET YA DA KARDEL


Bir sevgili beton sever kardeimiz, dnyann en eski yap malzemesi betondur! buyurmu bir teknik dergide Sayn mhendisimiz, yaptrc ile bir araya getirilen her agregaya beton dermi meerse!. O zaman benim aklma da yle bir makale yazmak geldi Krlanglarn, yuvalarn betondan yaptn biliyor muydunuz? Arkeolojik bulgular gsteriyor ki, insanlar ilk doal konut olan maaralardan kar kmaz ak alanlardaki barnaklarn, evrelerindeki al rpdan ve kopan dallardan yola kp, ilenmiine ahap dediimiz aac kullanarak yapmlard. Toplama talarla da evrelerini korunakl hale getirmilerdi. Ama aklk geen ilk eleman yani tavan; doal olarak yine aat. Yamurda slanan amurun, ekil verildikten sonra kuruduunda hala formunu koruduunu fark ettiklerinde ise kerpi yaplara giden yol ald. Giderek; yap ta veya ahap aras dolgu niyetine kullanlan kerpi tulaya ve pimi tulaya kadar ulald. Bu srete insanlar ta ileyecek aralar yapabildiklerinde, nce oyarak maaralarn genilettiler daha sonra d mekna kp ta duvar yksek

ve gvenli hale getirdiler fakat hala aty rten malzeme, doal ta boyutlar aldnda kanlmaz olarak ahapt. Ne zamanki kemeri, giderek kubbeyi kefettiler ve tan arasna har koymaya sra geldi, ite o zaman; bir yaptrc ve bir agrega yani kum, akl benzeri bir dolgu malzemesi kullanarak yaplan har girdi devreye. amurun balaycl yetmeyince, kireci kumla kartrp ve eitli katklarla takviye edip farkl harlar yapmay denediler. Taa hakimiyet arttka, gnmze kadar gelen abidelerin ve blgesel lekte hakllk ieren ta yaplarn baarl yapm tekniklerine ulald. Bu macera yz binlerce yl srd.Beton ise, imentonun kefi ile ve de demir ile yapmasnn yani aderansnn ona katt ilave gcn hesaplanabilmesi ile sadece son iki yz yldr hayatmza girdi. Yani yap tarihinde bir nokta kadar yer tutmaz. lgililere duyurulur. Her yap malzemesi, haddini ve yerini bilerek kullanldnda hakllk tar. rnein temellerde, yollarda kprlerde, betona kar kmak, balant elemanlarnda ve ekme mukavemeti sz konusu olduunda eliin yardmna kar kmak ne kadar abesse, yap konstrksiyonlarnda, duvarlarda, atlarda, byk aklklarda ahaba kar kmak da o kadar abestir. Bu ayrmn bilincine vardmzda, anlamsz bir rekabet yaratmak yerine dosta grev paylam ile lkemize de insanla da hizmet etmi olacaz. Sanrm artk zeletiri yapmann, snrlarn bilmenin, hogrl ve akll bir beraberliin vakti oktan gelmitir. Betoncu kardelerimiz hi holanmazlar bu karlatrmalardan ve ayrtrmalardan. nallah yanlyorumdur. Ama, onlara kalsa kap pencere doramalar bile betondan olacaktr nerede ise. Hakl-

186
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

drlar. Ben de olsam imento fabrikas ya da beton santral sahibi, ben de olsam betondan baka bir eyden anlamayan mteahhit firma, holanmazdm. Tekerine omak sokulmaktan kim holanr ki ?

BENDENZ
Elbet, ben de holanmam tekerime ta koyandan. Lafn geliine bakmayn. Ama, kendimi bir sorgularm gibi geliyor, bu kadar eletiriliyorsam. Sivri dilli diye tannan bu makalenin yazar, hasbelkader 50 yllk bir inaat gzlemcisidir. 40 yldr da mimarlk mikrobunu tamaktadr. Hani szlerini pek yabana atmayn diye sylyorum. Evet, kendi ellerimizle yarattmz o kocaman beton teker artk bir iki omakla durdurulacaa benzemiyor. Artk imento fabrikas ve beton santrali zincirlerimiz var. Tabiri uygunsa, yarattmz canavar doymak zorunda Hatta imentonun dev llerde tketildii byk yatrmlar, imdi sra bizde anlay ile paylama alkanlmzdan tr her devirde beton lobisinin siyasetimizi ynettii sylenebilir. Yaasayd 100 yanda olacak, lkemizin betonlama macerasnn bandan sonuna ahidi inaat mhendisi babam ve 48 yllk mhendis aabeyimin yakn evresi sayesinde saysz beton hikayesi ve filmi seyrettim. 30 ylda delinen beton kiremitten, 10 ylda paslanp yok olmu inaat demirlerine, sktrlm kuma dnm elde ufalanan betonlardan, depremi bile beklemeyip kendiliinden yklan betonarme binalara, % 60 maalesef risklidir itiraf yaplan stanbulun betonarme bina stokuna kadar neler gzlemledi bu gzler.

BETONA VE AHABA DEVAM


Merak etme sen, bu kez salam olacak! gvencesinin fos kmamas iin bavur-

duumuz, tnel kalp sistemine gelince... Nefes almayan, komunun sesli kavgasn yuvamza tayan, hak getire s izolasyonu olan, bazen bilinsiz mantolamaya snp; evimizi gnele snmaz, rzgarla soumaz, buharn atamaz, romatizmal yap hale getiren, manyetik alan kirlilii yaratan, ekmece Nkleer Aratrma Enstitsnn raporuna gre nerede ise tm, kanserojen radon gaz nereden beton kafeslere ev diyorsanz ben de szm geri alacam. lk gn grdnz ivi yerinde durduka, ilk gn tadn yapnn mr boyunca tayacak olan ve her trl deiiklie kolayca uyum gsteren, hatta zora gelinirse tanp baka yerde yeniden ina edilebilecek bir ahap yap var bir tarafta. te yanda; yze yakn risk faktr ieren ve yapmn izleyemedi isek, bittikten sonra iinde ne olduu, hangi yke hangi koullarda ne zamana kadar dayanaca analiz edilemeyen, yklm bsbtn baa bela betonarme vardr. Sonradan yaplan denetlemenin kendimizi aldatma olduunu bilmeliyiz. Betonarme ile ahabn sadece risklerini karlatrmak bile, doru seimin ahap olduunu ortaya karr. Sadece bir kolon ya da kiriinde sorun ieren, bir vibratr boluu, eksik etriye, pasl demir, ok kuru ya da ok sulu, imentosu akm beton, erken alnm bir deme kalb, sulanmas ihmal edilmi ve gnete yanm, ok soukta katksz dklp suyu donan veya kum akl byklk ve karm oranlar hesaplanmam beton, demirleri ayakla baslp aaya dm bir balkon, paydos edildiinde yanl yerde braklm dkm bitimi, kolon kiri balantlarndaki ksa filizler gibi saymakla bitmez ve denetimi son derece g sorunlarla ba edeceimizi sanmak Donkiotluktur. Yurdumuzun teknik ele-

187
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

man kapasitesini ve elemanlarn deneyim snrn ve de saysn bilmemektir. lkemiz koullarnda oto kontrol olanaklar son derece kstl olan betonun, bittikten sonraki performansn ancak teknik cihazlarla o da bir yere kadar denetleyebilirsiniz. Bu zorluktan tr statik hesaplarda emniyet katsaylar daima gerekenin on kat deerlerde alnr. Yani betonarme bir yandan da kendi hamalln stlenir. Polisiye tedbirlerle hrszl nlemeye almann komikliini oktan fark ettik. Bu bir; ahlak, alk ve kimlik sorunudur nk. Anl anl yap denetim brolar ile yurt genelinde ku uurtmayacamz sanmak da bir ham hayaldir. ken binann ve len insanlarn ardndan, affedersin denetleyememiiz demek lenleri geri getirmeyecektir. Ne, ykl sigorta bedeli ne de, yaralar sarlacaktr! beyanatlar tatmin eder insanlar. Yllk 400-500 bin konut ihtiyacn ve ilaveten kamusal ve ticari yaplar, ka kiilik bir ekiple denetleyebileceimizi sanyoruz. Bir iki byk ehrin bir iki mahallesi dna tayamayz denetimi. Ltfen gereki olalm. Betonlamada % 97 ile dnya ampiyonu olmak hi dndrmez bizi, marifet sanrz. Bunun tam tersine, Amerikadaki konutlarn % 90nn ahap olmas hi sorgulatmaz zihnimizi, hele deprem blgesi Kaliforniyadaki % 99 oran hi uyandrmaz bizi, yine Amerika ve Kanadadaki alt kata kadar ahap apartmanlar hi ilham vermez bize. Atamzn dedemizin, sekiz kat ykseklie ulaan dnya ampiyonu ahap yaplar hi meraklandrmaz bizi, 150-190 metreleri oktan geen, artk 250 metre aklklar deneyen ahap kirileri, hocalarmz bilmez ki rencilerimize retsin.

Bizim bamz kumda iken, zellikle yangna dayankl olsun diye ahapla kaplanan elik binalar, yangn gvenlii iin ahap kirilerle geilen dev spor salonlarn, konser salonlarn gremeyiz elbetteaka gibi gelir mizah sever meslektalara yangnla ahabn yan yana gelii. Ayn byklkteki orta karar bir yangndan km, betonarme, elik ve ahap yapdan, ancak ahap olanda basit bir tamiratla hala yaanabileceini, eliin oktan hurdaya dntn, betonarmenin de demirle betonun yapmas demek olan aderans yok olarak, artk beton ve demir diye ayrtn, yani ilk depremde ilk srada yklacan bilmeyiz. Badana boya yapar yaamaya devam ederiz.. Hele, hele salnda daha ok yk tasn diye n ya da art germeli imal edilmi bir kiriin, iindeki ar gerilmi demirin scaklktan yumuayp uzamas yznden ncelikle keceini bilmeyiz. Bir Gney Amerika lkesinde yangnda ken betonarme gkdelen ile, 11 Eyllde bir iki dakikada kp, kamaya frsat tanmayan ikiz elik kulelerin k nedeni mterekti: Ar scaklk. Ahab bylesine tketirken, ormanlarn o lkede klmeyip byyor olmasnn ardndaki nedeni hi duymamzdr. Ahaba byle deer verildiinde, korucunun bilgisine ve insafna terk edilmeyen doru bir orman politikas ile ormanlarn sadece piknik alan olmaktan kp, bozuk diye tanmlanm blmlerin ki bizde bu oran %60dr, enerji ve sanayi ormanna dnebileceini bilmeyiz. Bylece eko zenginliin gerek korumaya kavuacana, rastgele kesim yznden tahrip olan ormanlarn korunacana, doal rt zenginliinin; gecekondulama, kentleme, kentsel dnm olgularna peke ekilemeyeceine bir trl inanamayz.

188
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

lkemiz ormanlarnda dengeli bir kesim ve dikim dngs oluturana kadar kullanabileceimiz, dnya piyasasnda fazla orman rn olarak satlan, dilediimiz kadar elverili kereste var. Fiyatlar da ok uygun.. El alemin petroln kullanrken utanmak gerektiinin dnmyorsak kerestesini kullanrken de mahcubiyet hissetmemiz gerekmez. nk bu onlarn, akll bir orman politikas sonucu ticari rn haline getirdikleri art deerleridir. Afrikadaki smrge lkelerde, vahi kapitalizmin knanmas gereken orman katliam ile piyasada satlan inaatlk kereste stokunu birbirine kartrmamalyz. Hedefin, kendi ormanlarmz yeniden canlandrmak ve gelitirmek olduunu unutmamalyz. Ahap bir ev, seri retim bandnda bir ayda halsna kadar biterken, klasik betonarme sistemin uzayp giden teslim tarihleri hi zmez bizi. nk bizim iin zaman eittir para deildir. Hoa veya boa geen vakittir sadece. Bylece daha iin banda, ahap-beton yarnn anlamn kaybetmekte olduunu grrz. eitli uygulamalarmda ve 20 yllk atlye deneyimimde grdm ki, ahap ev herkesin sand gibi; bir zengin elencesi deildir. Yani betonarmeden daha pahalya kmamaktadr. Seri retime girildiinde daha da ucuzlayacandan eminim. rnein Amerikada beton bir evin, ahaptan % 30-50 pahalya ktn, beton olduundan, ahap iin zorunlu olmayan deprem sigortas ile daha da pahalya geldiini bilmekteyiz. Deprem konusunda, ahabn sfra yaklaan riski ile betonarmenin ba etme ans ise hi yoktur. Beton salam olmaz m? Olur, bal gibi olur!. Ama ne karlnda?.. Tpk; nkleer santral ile elektrik retmeye benzer. Hem dnyann en

pahal enerjisini retirsiniz hem de tadnz hesap d risklerin haddi hesab yoktur. Deer mi ? sorusu hep aklnza takl kalr. 40 sene nce mr sonsuz sanlrken, affedersiniz, bilimsel mr 60 seneymi denilen betona karlk; 300 yllk yallarmz, 600-700 yllk ahap camilerimiz, hibir koruma tedbiri olmamasna ramen hala ayakta ise, imek akmaz hala zihinlerimizde. Artk lkemizde baar ile retilen, ie suyu fiyatna satlan zel svlar ile yanma ve rme riskinin nerede ise ortadan kaldrldn duymamzdr.

YKSEL K YERN BU YER DELDR


Hele hele ar gven duygusu ile betonarmede 15-20 kat bulduumuzda, oturan insanlara bir mutluluk testi yaptrmay akl etsek nasl bir sonula karlardk acaba? lkemizde zaman zaman yaplan anketlerde halkn %60-70inin en ok iki katl evlerde oturmak istediini biliyoruz. Bu sonu sadece bize has deil, insan olma zelliini koruyan tm dnya lkelerindeki temel eilimdir. Krsal alanlarda bir ve iki katn yaygnlaabilmesine karlk, kent younluunun gndeme getirdii 4 katl konut; asansr gz ard edebileceimiz, dey sirklasyonda insan gc snrlarnda, mantkl bir eriim yksekliidir. 6 kat sonras ise, daha ykselme halinde kule vinlerin ve zel aparatlarn devreye girdii, ekonomik snrn almasdr. Daha ykselmek mi? Sadece bu iten rant elde edenlerin iine gelir. ok katl konut yaplar, lkemizde yer yok sanan, uygun arsa retmekten aciz toplu konut anlayndan kaynaklanr, bunu bilesiniz. Ykselerek szm ona yer tasarrufu yapm kent merkezlerinde, alt yap ve ulam sorunlarnn, dm olan yaa-

189
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

mn ve kaybolan vakitlerin para karln hesaplamaktan aciz ekonomistlerin ve yerel ynetimlerin cahil tavsiyesidir ykselmek. Sevgili Turgut Cansever hocamz ile birlikte yaptmz hesaba gre, lkeyi boydan boya geen 30 kmlik bir bantta 60 milyon insan alak konutlarda gl gibi yaar. Biz mimarlarn hesab pek kuvvetli olmayabilir. Ama mhendislerin ve ehir planclarnn ne gne durduklarn bana sormayn bu konuda. A braklm gvercine zehirli buday da verseniz yer. nk atr ve lene kadar yer. Yaamsal tehlikeyi hemen fark edip elini eken canl tr pek azdr ve maalesef biz de onlardan deiliz. Konut ihtiyac tavana vurmu olan sevgili lkem halkna, en kt betondan evi verirseniz bir de kredi ile destekleseniz elbette yznde glcklerle kabul eder. stne bir de size kranlarn sunar. Marifet yaptnz sanrsnz. Ne zamana kadar? Bizler bu tr yaplarn, nerede ise mrmz ksalttn, depreme kar eitli riskler tadn ve strken souturken ve bakmn srdrrken sanld gibi ucuza deil baya pahalya patladn anlayana kadar.

kadar kaptrmaynca parsay, bir sevin kaplar iimizi. Doann katili, depremin esiri, ekonominin, enerjinin, shhatin dman olma hakk bizimdir diye gururlanrz. Bu bir ksr dngdr.. Fabrika kuruldu ise alacaktr. retiyorsa satlacaktr. O zaman betonun faziletine de insanlar inandrlacaktr. Nasl ki kresel snmann %25inden sorumlu doal gaz, temiz gaz diye halkmza yutturduk ve yutturmaya devam ediyorsak, betonu da; geleceimizin esareti deil, gvencesi diye sunmamzda hibir saknca yoktur.

KM YAPACAK NASIL YAPACAK?


niversite konferanslarmdan birinde, bir mimarlk rencisi u soruyu sordu. Hepsi iyi de, betondan anlayan bunca insan varken, ahaptan anlayan nereden bulacaz hocam? dedi. Soru gzel ama cevab iinde sakl idi. betoncuyu, demirciyi, duvarcy, svacy gnder bir tek kalp kalsn sana yeter dedim.Yeter ki sen nasl izeceini bil, o usta kolaylkla ina eder ahap evini dedim, pek ard. Bir baka bulumamzda, okullarnda ahap dersleri grp grmediklerini sorguladm rencilerden biri, bizim mimarlk blmnde ahaba pek nem verilmez ama ben Karadenizliyim dedi. kimiz de anlamtk birbirimizi babam dedem biliyordu ben neden bilmeyeyim demek istemiti. Ben herkese; kendi evinizi, kendiniz bile yaparsnz yol gsteren olursa. Bu kadar kolay! derken unu da ilave ediyorum: lkemizde artk uluslararas standartlarda ahap ev reten firmalar vardr. Byk firmalardan da gznz korkmasn, atlye irisi bir meknda, akllca planlanm ahap evleri antiye koullarnda imal etmek hi de zor deildir. Yeter ki niyetiniz ve akllca yol

YETN! MENTO FABRKA SATILIYOR


Son gnlerin heyecanl alverilerinden, imento fabrikas satlarna bir gz atnz. Ne kadar da merakl yabanclar vard deil mi aralarnda. Gel, doal imento kaynaklarmz, hatta bu niyete birinci snf tarm arazilerimizi betona evir, ste madalya al. Kendi lken snrlama koyduysa, ok enerji ve kaynak tketiyorsun diye seni sepetlediyse zlme. Bu lkenin enerjisi emrindedir. Burada yapar, yani bizim kaynaklarmz da tketir kendi lkene satarsn dersek tabii koa koa gelir haspamn glleri. Yabanclara beklendii

190
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 1 BB-KUDEB

gsterenleriniz olsun. Hani plastik doramann vahi igalinden nce, apartmanlarn altna iki makine ile bir dorama atlyesi kurulurdu ya ite o bile yeter binann tmn yapmaya. Bir bilen, bir yol gsteren deyip duruyorum.. Peki onlar nerede diyeceksiniz.. Hele bir sarln yakamza, ben bu beton ynlarna teslim olmak istemiyorum deyin bir kere. Bakn nasl sratle yetiiyor ve yetitiriliyor bilenler. Hem de o eski, anl anl beton bykleri tarafndan! nk artk beton evi satamamak onlarn korkulu ryas olmutur. Yeni pazara kolayca akacaklardr. steseler de istemeseler de.

YED SAIRLAR VE BR GEZNT


Tarihi binalar, beton ile szm ona yenileyip ya da benzetip ahap kaplayan, esiz zekaya sahip nl nsz mimarlarmz ve buna izin veren, tarihten anladn sanan nostaljik kurul yeleri pek anlamaz ne dediimden. Ahab kendilerince yaattklarn sanrlar. Ahap sever geinirler. Restorasyon krslerimizde, eski ahap evlerimize ait bir tane bile konstrktif rlve yapmak akla gelmemitir. Deprem sonras, bu yzden bir Amerikal Profesre fena halde mahcup olmutum. Kap pencere ve tavan ssleri, szde ahap severleri oyalaya gelmitir, bilimsel slklarnda. dl bile alp verirler kendi aralarnda, hatta ulusal leklerde. Varsn anlamasnlar! Sevgili vatandalarm elbette bir gn anlayacak ve o arkadalara daha hafif grevler verecektir artk yorulmasnlar diye. Gelin bir gezinti yapalm ahap rnekler zerinde. Bakarsnz merakmz artar, okullar retmeye balar bu malzemeyi yeniden. Ahap dediin, dorama detaylarndan terfi edip yap detaylarna kavuur. O gn belki imento fabrikalar ancak

yollara, barajlara ve prefabrikilere satabilir rnlerini, sanayilemenin gstergesi sandmz, esas Byk Yalan dizisi; imento fabrikas zincirinden belki birok halka kopar. Yani beton lobisi kan kaybeder kukusuz ama eminim ki bu topraklar kazanr. Gelimekte olan birok lkenin beton tuzandan kurtulmasna da rnek olur belki! Ahab iyice tanyp yap sektrnde kullanmaya baladmzda, ormanlarmzn tekrar kazanldn grerek, doay gerek koruma altna ve canmz gerek gvenceye aldmz, kaybolan shhatimizi ve bozulan moralimizi yeniden kazandmz grerek eskinin hesabn sormak isterseniz, hepsi elinizin altnda olacak merak etmeyin. Bir yere kaamayacaklar. nk ac bir tablodur ama lkemizin belli bal tm sermaye gruplar bu ie hevesli ve de bulam grnyorlar. Ticarettir bunu anlyorum. Bugn para ediyordur o da tamam. Ama yksek karlar var diye ayn gruplar nasl ki uyuturucu ticaretine girimiyorsa, ayn ahlaki ve bilimsel nedenlerle, yanl konuya yatrm yaptklarn bir an nce fark etmelidir. Hani bakarsn affedici halklar bir gn hesap sormaya kalkar. Belli mi olur . Hedef mi gsteriyorum? Elbette! lke ekonomisinin, doal yapsnn, salkl yaamn ve can gvenliinin gz gre gre tehlikeye atld, yakn tarihimizin byk yanlndan vazgemeyi dile getirip ahab hedef gsteriyorum. Dier taraftan bu yanla itirak edip, bilerek ya da bilmeyerek destekleyenler kendilerini baka trl bir hedefte gryorlarsa, bu onlarn endiesi ve yorumudur. Bence bu korkudan kurtulmann aresi; uzun vadeli bir planlama ve ekonomik sarsnt yaratmayacak akll dnm projeleri ile, bir an nce akln yolunu semektir.

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 1

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 2

1. GN- 29 ARALIK 2009 Sal 1. OTURUM AHAP YAPILARIN SRDRLEBLRLK KRTERLER-LKELER OTURUM BAKANI: HSAN SARI 1. Konumac 10.00-11.00 hsan Sar - Sit Alanlar Alan Bakan Alan Ynetimi Ynnden Korumann Yasal Ynleri 2. Konumac 11.00-11.30 Y.Mimar Cem Eri - Tarihi evre Koruma Mdr Yenileme Alanlarnda Koruma Yaklamlar ve Sleymaniye rnei 3. Konumac 11.30-12.00 Aratrmac Tarihi Necdet Sakaolu stanbulda Ahap Kltr 12.00-13.00 Yemek Aras

2.GN- 15 EKM 2009 Perembe 3. OTURUM AHABIN KORUNMASI OTURUM BAKANI: PROF. DR. OKTAY ASLANAPA 9. Konumac 10.00-10.30 Y.Mimar Feyhan nkaya - m Mimarlk Ltd. ti. Arnavutkyde Bir Ahap Yap Rekonstrksiyonu 10. Konumac 10.30-11.10 Y. Mimar Yaman repolu - UAB Y.K Bakan Ahap Yaplar Koruma Sorunlar ve zmleri 11. Konumac 11.10-11.50 Y. Mimar Jale Bekonakl - Milli Saraylar Ahap Yaplarda Ortam Kontrol 12.00-13 00 Yemek Aras

2. OTURUM AHAP MALZEME, BOZUNMALAR, KONSERVASYON, ONARIM UYGULAMALARI OTURUM BAKANI: PROF. DR. ZNUR BLEND SEKN 4. Konumac 13.00-13.30 Prof. Dr. Nurgn Erdin Ahabn Biyolojik Zararllar 5. Konumac 13.30-14.00 Y. Mimar rem Nardereli - Y.Mimar Alidost Erturul Dnya Kltr Miras ve Otantiklik Kavram 6. Konumac 14.00-14.30 Prof. Dr. Kutgn Eypgiller Geleneksel Kastamonu Evleri ve Topraklar Kona Restorasyonu 14.30-14.50 Ara 7. Konumac 14.50-15.20 Y.Mimar Alidost Erturul Sleymaniyede 569 Ada 13 Parseldeki Ahap Evin Restorasyonunun Projelendirilmesi ve Uygulanmas 8. Konumac 15.20-16.00 Y.Mimar Bar Han - Han Art Mimarlk Ahap Yaplarda Proje Sorunlar

4. OTURUM ADA MMARLIK VE AHAP MALZEME OTURUM BAKANI: PROF. DR. SUPH SAAT 12. Konumac 13.00-13.30 Y.Mimar Erkan NCE - Kagir Ahap Ltd. ti. Kresel Isnmaya Kar Lamine Ahap 13. Konumac 13.30-14.15 Mhendis (T) Nuri AKGL - Y. Mimar Gney AKGL Ahappen Ahap Pencere Ltd. ti. Yeni Nesil Ahap Pencereler 14.15-14.30 Ara 14.Konumac 14.30-15.00 Aa leri Endstri Mhendisi Engin Ejder - Aksio Boya Renk A.. Gnmzde Kullanlan Ahap Koruyucu Boyalar ve Doru Boya Uygulamalar 15.00- 15.30- KUDEB ULAIM 15.30- 16.30- Gezi ve Kokteyl

Yer: Tark Zafer Tunaya Kltr Merkezi-Beyolu Katlm cretsiz olup, snrl sayda yer olduundan rezervasyon yaptrlmas rica olunur. Detayl bilgi ve rezervasyon iin: Demet Src Tel: (212) 455 37 87-(533) 327 07 35 www.ibb.gov.tr/kudeb

202
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ALAN YNETM AISINDAN KORUMANIN YASAL YNLER


HSAN SARI STANBUL ST ALANLARI ALAN YNETM BAKANI

Uluslararas ve ulusal koruma mevzuat; yeryznn varoluundan ve insanln gemite rettii ve kendi tarihine k tutarak gemii bugne ve gelecee tayacak olmas asndan kltrel ve doal varlklar korumasnn hukuki yntemidir. Savalarla, toplumsal olaylarla ve doal afetlerle birok doal ve kltrel varln kaybetmi olan insanolu, son olarak Birlemi Milletlerin nclnde uluslararas koruma mevzuatn ilgili lkelerin, ulusal ve uluslararas kurum ve kurulularnn katlm ile gelitirerek yrrle koymutur. Szleme ile UNESCO, doal ve kltrel mirasn sadece geleneksel bozulma nedenleriyle deil, sosyal ve ekonomik artlarn deimesiyle gittike artan bir ekilde yok olma tehdidi altnda olduuna dikkat ekmitir. UNESCO Dnya Kltr ve Doal Miras Szlemesini imzalayan taraf devletlere kendi snrlar iindeki tm doal ve kltrel miras varlklarnn envanterlerini yapp onlar tanmlamalarn, korumalarn/muhafaza etmelerini, sunmalarn/ tehir etmelerini ve gereken tm yasal, idari, bilimsel ve teknik nlemleri alarak bu doal ve kltrel deerleri en iyi ekilde gelecek nesillere aktarmalar iin arda bulunarak bu konularda sorumluluklar yklemitir. Bu szlemeye 1982 ylnda taraf olan lkemizin 05.12.1984 tarihinde yapt bavuru neticesinde UNESCO Dnya Miras Komitesi tarafndan 06.12.1985 tarihinde 356 kayt no ile

Dnya Miras Listesine alnan stanbul drt adet miras alanndan olumaktadr. Bu Dnya Kltr Miras alanlar; Topkap Saray, Sultanahmet Camii ve Ayasofyann yer ald Kentsel Arkeolojik Sit Alan, Sleymaniye Camii ve evresi, Zeyrek Camii ve evresi ile stanbul Karasular alandr. UNESCO; Birlemi Milletler Eitim, Bilim ve Kltr rgt, 1972 yl 17 Ekim 21 Kasm tarihleri arasnda Pariste yaplan onyedinci oturumunda kararlatrarak yaynlad, Dnya Kltr ve Doal Mirasn Koruma Szlemesiyle tm milletlerin sahip olduklar kltrel ve doal miraslarnn dnya apnda korunmas iin tarihi bir adm atarak doal ve kltrel varlklarn korunmas ynnde hukuki altyapnn olumasna imkn salamtr. Ayn zamanda UNESCO szleme ile tm insanln sahip olduu dnya miraslarnn muhafazalarnn yine milletleraras camiann asli grevi olduunu gz nnde tutarak, modern-bilimsel yntemlere uygun olarak, istisnai deerdeki doal ve kltrel mirasn korunmas ve gelecek kuaklara aktarlmas iin etkin bir sistemin temellerini atm olmaktadr.

UNESCO DNYA DOAL VE KLTREL MRASI SZLEMESNN AMACI:


lkeleri Dnya Miras Szlemesini imzalamaya tevik etmek ve bu sayede bu lkelerin doal ve kltrel mirasnn korunmasn garanti altna almak, Szlemeye taraf olan devletleri, ulusal snrlar iindeki doal ve kltrel deer tayan blgelerin Dnya Miras Listesi ne dahil edilmesi iin tevik etmek,

203
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Szlemeye taraf olan devletleri, Dnya Miras blgelerinin korunmas durumu zerine ynetim planlar deitirmeye ve raporlama sistemleri oluturmaya tevik etmek, Teknik destek ve profesyonel eitim imkanlar sunarak Szlemeye taraf olan lkelerin Dnya Mirasn korumalarna yardmc olmak, Acil tehdit altndaki Dnya Miras Alanlar iin acil durum yardm destei salamak, Dnya Doal ve Kltrel Mirasnn muhafazas iin szlemeye taraf olan lkelerin koruma ynndeki toplum bilincini arttrc faaliyetlerine destek vermek, Taraf devletlerin kendi kltrel ve doal miraslarnn korunmas hususunda yerli halkn katlmn tevik etmek, Dnya nn doal ve kltrel mirasnn muhafazas hususunda milletleraras ibirliini tevi etmektir. Szleme kapsamnda ayrca taraf devlet temsilcilerinden mteekkil Dnya Miras Komitesi, Sekretarya olarak Komite ye yardmc olmak zere merkezi Paris te bulunan Dnya Miras Merkezi, Dnya Miras Listesi, Tehlikede Olan Dnya Miras Listesi ve Dnya Miras Fonu oluturulmutur. Dnya Miras Komitesi taraf devletlerin yapt bavurularn, miras merkezinin belirledii kriterlere haiz olup olmadn ICOMOS, ICCROM ve IUCN gibi uluslararas uzmanlarn yer ald kurumlarn yardmyla deerlendirilmekte ve varlklar Kltrel (Cultural Heritage), doal (Natural Heritage ) ve kark (Mixed Heritage) olmak zere 3 grupta tasnif edilmektedir.

Ve bu kronolojik sra hep byle alglana gelmitir. 1. CARTA DEL RESTAURO-1931 2. ATNA TZ-1933 3. VENEDK TZ-1964 4. DNYA MRAS SZLEMES (KONVANSYONU) 1972 5. BURLA (AVUSTURALYA) TZ 19.08.1979 6. VANGTON (WASHINGTON) TZ 1987 7. NARA ZGNLK BELGES-1994 8. VYANA MEMORANDUMU-1995 9. ICOMOS GELENEKSEL MMAR MRAS TZ-1999 10. ICOMOSUN AHAPYAPILARIN KORUNMASI N LKELER 1999 11. BUDAPETE DEKLARASYONU 2002 Tarihsel olarak sralanan bu listeye iyi bakldnda veya baka bir deyile her bir tzk, ilke, memorandum ve deklarasyonlar iyi incelendiinde, orijinleri ncelikle ilgili lkelerin kendilerinin koruma mevzuat ynnden kendi koruma problemlerine zm aramas neticesinde bu tzk, ilke, memorandum ve deklarasyonlar uluslararas koruma kabul ortamna tayarak uluslararas koruma yasasnn olumasna hizmet etmilerdir. Bu tespitten yola karak, -Biz bu koruma mevzuatlar manzumesinin iine kendi koruma problemlerimizin de zmn tamamal myz? Cevap: Evet ise, O zaman; Peki, biz gemite ne yapmtk ncelikle onlar aratrarak ortaya karmalyz.

Osmanl Devrinde,
1869 ylnda ASAR-I ATKA NZAMNAMESni 1873 ylnda KNC ASAR-I ATKA NZAMNAMESni 1884 ylnda NC ASAR-I ATKA

ULUSLARARASI KORUMA MEVZUATI


Aadaki listede de grlecei gibi bilinen koruma mevzuatlarnn en nemli ayaklarnn tarihsel geliimi sralanmtr.

204
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

NZAMNAMESni 1906 ylnda SON ASAR-I ATKA NZAMNAMESni karp yrrle sokarak, evre ve kltr varlklarnn korunmas almalar balatlmtr. Bu nizamnameler ile; Asar- Atika her nerede bulunursa bulunsun devlete aittir. Memaliki Osmaniyede zuhur eden asar- atikann diyar ecnebiyeye nakil ve ihrac katiyen memnudur (Osmanl Memleketinde bulunan eski eserlerin yurtdna karlmas ve ihrac kesinlikle yasaktr) (1873-Asar- Atika Nizamnamesi). Asar- mezkre imha veya tahrip edilmi ise kymetleri mtecasirlerden istihsal olunacaktr.(1906- Son Asar- Atika Nizamnamesi). Yaynlanarak korumann ilkleri oluturulmaya balanlmtr.

Cumhuriyet Devrinde ise,


Antlarmzn Devlet Daireleri Arasnda Taksim Eden Kanunlar; 3 Mart 1340 (1924) tarih ve 430 sayl Kanun ile Vakflar tarafndan idare olunan bilcmle medrese ve Mektepler Maarif Vekletine, 3 Eyll 1341 (1925) Trbelerden haizi kymet olanlarn muhafaza ve idaresi Maarif Vekilliine, 3 Nisan 1930 tarih ve 1580 sayl belediye kanununun 159.maddesiyle kale ve kulelerin metruk arsalar ve enkazlarnn tasarrufu ve idaresi belediyelere, 28 Nisan 1926 tarih ve 831 sayl kanun ve 12 Austos1928 tarihli nizamname ile sebil, eme ve adrvan sular belediyelere veya ihtiyar meclislerine, 1 Temmuz 1931 mezarlklar nizamnamesi 1. Maddesi ile tarihi mezarlklar belediyelere, 2 Haziran 1929 tarih ve 1552 sayl ka-

nun ile tarihi kprler Nafaya (Bayndrlk Bakanl) verilmilerdir. Bu ve benzeri kanunlar ile vakf eserlerinin idare ve tzel kiiliklere devredilmesi neticesinde korunmas ve idaresinde ortaya kan sakncalar nedeniyle bu sefer; 10.09.1957 kabul tarihli Aslnda Vakf Olan Tarihi ve Mimari Kymete Haiz Eski Eserlerin Vakflar Umum Mdrlne Devrine Dair Kanun ile, aslnda vakf yoluyla vucde gelip de muhtelif kanunlar ve sair suretlerle Hazine, Belediyeler veya zel mlkiyete gemi bulunan korunmas gerekli tarihi ve mimari kymette sahip eski eserlerin mlkiyetinin tekrar Vakflar Umum Mdrlne devirlerinin gerektii, ynnde kanun karlmtr. 2.7.1951 tarih ve 5805 say ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Antlar Yksek Kurulu tekiline ve Vazifelerine dair kanun ile; yurt iinde korunmas gerekli mimari antlarn koruma, bakm, onarm, restorasyon ilerinde riayet edilecek prensipleri ve bunlarla ilgili programlar tesbit, tatbikatlarn genel olarak takip ve murakabe etmek antlarla ilgili olarak olarak tevdi olunacak veya kendi vasta ve tetkikleri ile ttla kesbedilecek her trl konu ve ihtilaflar zerinde ilmi mtala bildirmek zere Milli Eitim Bakanlna bal Gayrimenkul Eski Eserler Antlar Yksek Kurulu (GEEAYK)tekil edilmitir. 1973 ylnda 1710 sayl Eski Eserler Yasas, 1983 ylnda 1710 sayl yasa iptal edilerek 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Yasas karlm, 1987 ylnda ise 2863 sayl yasa 3386 sayl yasa ile deiiklie uram, 2004 ylnda ise 5226 sayl yasa ile Kltr ve Tabiat Varlklar Kanununda deiiklik yaplarak, bugne kadar koruma mevzuatnda sz edilmemi; YNETM

205
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ALANI, YNETM PLANI gibi yeni koruma tanmlar oluturulmu ve koruma planlamas iinde eylem alanlarnn ve nceliklerinin belirlenmesi olanakl hale getirilmeye allmtr. Yine ayn kanun (5226)ile, Ynetim Alan iin; Alan Bakanl, (Alan Bakanl) Danma Kurulu, Egdm ve Denetleme Kurulu oluturulmutur. 1931 ylnda yaynlanan CARTA DEL RESTAUROnun 1. Maddesinde belirtilen; - Her eyden nce anta, kme ve anmalardan tr kaybettii dayankll ve zamana kar direnme gcn yeniden kazandrmaya ynelik srekli bakm ve salamlatrma abalarna nem verilmesi gerekir denilmesinden gnmze koruma ynnde ok nemli aamalar kaydedilmitir. UNESCO Dnya Miras Tz 1977den beri periyodik olarak OPERATION GUIDELINES-UYGULAMA REHBER adyla yaynlanan rehberler ile Dnya Miras alanlarnn korunmasnda yol gstermektedir. Bu rehber ile alann korunmas iin YASAL, BLMSEL, TEKNK, YNETMSEL ve FNANSAL ltler talep edilmektedir. Btn bunlarn yannda 1977 den beri YNETM PLANININ bir kopyas da dosyada yer almaldr, denmektedir.

u nedenlere ehrin Kltrel Mirasnn korunmas gerektii, 1992 ylnda Avrupa Konseyi tarafndan yaynlanan Avrupa ehirli Halklar Deklarasyonunda net bir ekilde aklanmtr. UNESCO btn dnyada kltr varlklarnn insanln ortak miras olarak Dnya Miras listesine alnmas iin gereken koullar yaynlam ve koullar erevesinde korunmalarn zorunlu tutmutur. Dnya miras listesine alnma koullar; stn Evrensel Deer (Outstanding Universal value, -x) zgnlk (Authenticity, -v) Btnlk (Integrity, -x) Koruma ve ynetim (Protection and Management, -x) Snrlar (Boundaries) Tampon Blge (Buffer Zone) Ynetim Sistemleri (Management Systems) Srdrlebilir Kullanm (Sustainable Use)

stn Evrensel Deer (Outstanding Universal Value): I. nsanolunun yaratc dehasnn bir aheserini temsil etmesi; II. ehir planlama, mimarlk, peyzaj tasarm, teknoloji, antsal sanatlar konularndaki gelimeler zerine bir zaman zarf iinde dnyann belli bir kltrel alannda insan deerleri arasndaki nemli alverii sergilemesi; III. Yaayan veya ortadan yok olmu bir kltrel gelenee veya bir medeniyete ynelik esiz veya en azndan istisnai bir tanklk stlenmesi; IV. nsanlk tarihinde nemli bir aamay
veya aamalar gsteren bir yap tr, mi-

Kltr Varlklar;
nsanlarn snrl olan yaamnda kalclk duygusuyla gelecee hazrlanmalarn salad, Ortak gemi ve gelecek bilincinin ieriini oluturan kltrel bir kabul olduu, nsanlar gemii, bugn ve gelecei arasnda gl bir ba oluturduu, ehrin gemiini antlatrd ve ayn zamanda gelecek kuaklara kltrel kimlik alad ve toplumda aidiyet duygusu oluturdu-

206
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Sleymaniye Camii, stanbul

Topkap Saray, Ayasofya, Sultanahmet Camii (Arkeolojik Park), stanbul

Zeyrek Camii, Fatih-stanbul

Topkap Saray, stanbul

Kapadokya, Nevehir

Truva, anakkale

mari veya teknolojik grup veya peyzaj iin istisnai bir rnek olmas;

V. zellikle geri dndrlemez deiikliklerin etkisi altnda hassas hale gelen insann evre ile etkileiminin veya kltrn (kltrlerin) bir temsilcisi olan geleneksel insan yerleimi, arazi kullanm veya deniz kullanmnn istisnai bir rnei olmas; VI. stisnai evrensel neme sahip olan

olaylar, yaayan gelenekler, fikirler, inanlar, sanatsal ve edebi eserler ile dorudan veya somut bir biimde ilikili olmas. (Komite bu kriterin tercihen dier kriterler ile birlikte kullanlmas gerektiini kabul etmektedir);

VII. stn doal bir fenomeni veya istisnai bir doal gzellie veya estetik neme sahip alanlar ihtiva etmesi; VIII. Yaamn izleri, yer ekillerinin olu-

207
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Pamukkale, Denizli

Viktorya elaleleri, Zimbabve

Amazon Yamur Ormanlar, Brezilya

Serengeti Ulusal Park, Tanzanya

umunda devam eden jeolojik sreler veya nemli jeomorfik veya fizyografik zellikler dahil dnya tarihinin nemli aamalarn temsil eden istisnai rnekler olmalar;

IX. Kara, tatl su, ky ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarnn evrim ve geliimlerinde devam eden nemli ekolojik ve biyolojik sreleri temsil eden istisnai rnekler olmalar;

X. Bilim ya da koruma asndan istisnai evrensel deere sahip tehdit altndaki trleri ihtiva edenler de dahil biyolojik eitliliin yerinde korunmas iin en nemli ve dikkat eken doal habitatlar kapsamalar. Koruma ve ynetim (Protection and Management) iin yasal, dzenleyici ve akdi nlemler, etkili snr korumasn salayacak ynetim plannn yaplmas

en etkili yntem olarak gnmzde nmze kmaktadr. Btn bu koruma tedbirlerini almayan taraf devletler Tehlike Altndaki Dnya Miras Listesine alnmaktadr. Bu liste; uluslararas toplumu, varln Dnya Miras Listesine girmesini

208
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

salayan zelliklerini tehdit eden koullar konusunda bilgilendirmek ve bunun dzeltilmesi iin gerekli eylemleri balatmak amacyla oluturulmutur, Szleme madde 11(4). 2009 tarihi itibari ile 25 taraf devletin snrlar iinde otuz bir adet varln tehlike altndaki listede bulunmas da ayr bir uluslararas problem olarak nmzde durmaktadr. Dnya Miras Merkezi son yllarda srekli olarak stanbul iin ynetim plannn yaplmasn srarla talep etmektedir. Aksi takdirde stanbul Dnya Miras alanlarn da Tehlike Altndaki Dnya Miras Listesine alnacan deklere etmitir. 5226 sayl kanun ile 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklar Koruma Kanununa ilave edilen EK-2 a maddesine gre; stanbul Sit Alanlar Alan Ynetimi Bakanl ve ayn kanun ve ynetmelii kapsamnda Danma Kurulu ve Egdm Denetleme Kurulu oluturulmutur. Alan Bakanl uzmanlar ve Danma Kurulunun uzman yelerinin ortak almas ile stanbul Alan Ynetimi ve etkilenme (Tampon Blge) alanlarnn neri snrlarnn BB- stanbul Bykehir Belediyesine ve akabinde de BBnin Kltr ve Turizm Bakanlna letilmesi ve bunun sonucunda 21 Nisan 2009 (*) tarihinde Makam (Sn.Bakan) oluru ile Ynetim Plan nn snrlar onaylanarak yrrle girmitir. (Ek 1) Uygulama Rehberinin 104 ve 106. maddelerine dayanarak stanbul Sit Alanlar Alan Ynetimi Danma Kurulu; stanbul Tarihi Yarmada Sit Alan ve evresinde yer alan her bir sit alannn, stn evrensel deer zelliini tad ve bu sebeple Tarihi Yarmadann tampon blgesi olarak nitelendirilemeyecei, Btncl bir koruma yaklamnn ge-

rei ile estetik ve mimari siluet deerleri dikkate alnarak, sz konusu tm bu sit alanlarnn birbirinin etkileim sahalarnda kald, Bu sitler btn arasnda, ilk etapta ynetim plan hazrlanmas gereken alan olarak; stanbul Dnya Miras Alanlarn ihtiva eden Tarihi Yarmadann tmnn ve Karasurlar tesindeki koruma band ile be adet bak noktasnn seildii, stn evrensel deere sahip dier sit alanlar iin belirlenecek tampon blge snrnn bu alanlar iin yaplacak ynetim plan almas ile birlikte deerlendirilmesi ve netletirilmesi gerektii, sonularna ulamtr. stanbul Sit Alanlar Alan Ynetimi Bakanl Danma Kurulunda alnan teklif karar dorultusunda yine Alan Bakanlnda oluturulan teknik heyetin ortak almas neticesinde stanbul Tarihi Yarmada Ynetim Plan Tasla 20.01.2009 tarihinde taslak metin olarak sonulandrlmtr Oluturulan Ynetim plan Tasla kapsamnda Ynetim plan almalar gelitirilerek devam etmektedir. Yaplmakta olan stanbul Ynetim Plan: Dnya Miras Varlklarnn ve adaylarnn; zgn yaplarna uygun olarak aklc, srdrlebilir ve btncl bir anlayla, ilgili tm paydalaryla birlikte korunmasn, varln stn evrensel deeri yannda geliiminin ve canllnn muhafaza edilmesini ve bunlar arasnda bir denge kurarak gelecek kuaklara aktarlmasn salayan bir yol haritasdr. 2008 Uygulama Rehberi- Paragraf 111: Ynetim Plannda; Btn paydalar varla dair ortak bir anlay paylamal, Planlama, uygulama, izleme, deerlen-

209
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

dirme ve geri belsem safhalar olmal, Srece btn paydalar ve ortaklar katlmal, Gerekli kaynaklar tahsis edilmeli, Kapasite gelitirme almalar yaplmal, Gvenilir ve effaf bir ekilde sistemin nasl altnn tanm yaplmaldr, denmektedir. Bu kapsamda stanbul Alan Ynetimi plan iin yaplacak ncelikli almalar: 1. Kurumsal ve toplumsal bilinlendirme program almalarnn yrtlmesi,

2. Alan ynetimi bilgi merkezinin kurulmas, 3. Web sitesinin kurulmas, 4. Ulusal ve uluslararas toplantlarn dzenlenmesi, 5. Arama konferanslarnn dzenlenmesi, 6. Uzman atlye almalarnn dzenlenmesi, 7. Yaynlar (arama konferans, toplant sonu yaynlar ve Alan Ynetimi Bilgi Merkezi AYBM yaynlar) olarak deerlendirilmektedir.

210
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

YENLEME ALANLARINDA KORUMA YAKLAIMLARI VE SLEYMANYE RNE


Y. MMAR CEM ER BB TARH EVRE KORUMA MDR

Bugnk sunumumuzda size 5366 sayl yenileme yasann detaylarndan deil, bugne kadar edindiim izlenimlerimden yorumlayabildiim kadaryla, daha ziyade nasl anlaldndan ksaca bahsetmek istiyorum. Daha sonra da genel olarak mdrlk projeleri ve Sleymaniyeden bahsedeceim. Her eyden nce 5366 sayl yasay, 2863 sayl yasadan ayr ve bamsz dnemeyiz. ncelikle unun altn izmek isterim ki yenileme alanlar kanun gerei ancak sit alanlarnda ilan edilebiliyor. Dolaysyla 2863 sayl koruma kanunuyla sk skya bir iliki ierisinde. 2863 sayl yasa ve ynetmelikleri kapsamnda kurulan ve alan bir Koruma kurulumuz var. Bu konuda da gayet hassas davranlyor. Ama kamuoyuna konunun bu ekilde yanstlmadnn da farkndaym. ncelikle Yenileme Alan olsun ya da olmasn sit alanlarnda Koruma Amal mar Plan ana referanstr. Mevzuatta yeri gayet muhkem tanmlanmtr. Esasen 5366 sayl Yenileme Kanununu, Koruma Amal mar Planlarnn uygulanmas ynnde ciddi bir ara olarak deerlendiriyorum. zellikle Tarihi Yarmadada ve zelde Sleymaniye, Zeyrek gibi dnya miras alanlarnda ve benzeri dier alanlarda kltr varlklarnda yaadmz erozyonun bir blm maalesef 2863n eksikliklerinden kaynaklanmaktadr. Ancak 2004 ylnda 5226 sayl kanunla yaplan deiikliklerle ciddi bir ilerleme kaydetme ynnde kamu ve mlk sa-

hipleri bir avantaj yakaladlar. rnein; TOK Kredisi, l zel daresi Fonu, Kltr Bakanl Fonu gibi oluturulan fonlarla finans problemi nemli bir lde giderildi. Tabii ki BBnin ve ile belediyelerin ciddi bir irade ortaya koymas sayesinde, biraz sonra size Sleymaniye zelinde anlatacam gelimeleri kaydedebildik. Proje standard ok iyi bir seviyeye geldi. Uygulamalarda zaman zaman eksiklikler de olsa zellikle KUDEBin kurulmasyla denetim daha yaygn, etkin ve bilimsel bir seviyeye tanm oldu. Ancak tm bunlar yeterli mi? Tabii ki hayr. Bu konuda en nemli almalarmzdan birisi de stanbul Sit Alanlar Alan Bakanlnn kurumsal olarak oluturulmas ve Tarihi Yarmadann ynetim plannn yapm ynnde attmz admlar da bu iin olmazsa olmazdr. BB Tarihi evre Koruma Mdrl ve 2010 AKB ajans ibirlii ile Tarihi Yarmadann ynetim plan ihalesi de gerekletirilip almalara baland. Ancak tanmaz kltr varlklarnn korunmas sadece onlarn fiziki varlklarnn korunmasndan ibaret deil. Korumaya altmz semtlerden, evlerden kimler geldi kimler geti. Sadece ta, ahab deil ruhu ve kimlii de korumak vazifemiz var. Tm bu kltr varlklarna asl hayat veren eyin bu ruhun, kimliin ve hatralarn olduu gz ard edilemez bir gerektir. Bizi bu vatan topranda var eden, bizi farkl klan ve bir millet yapan tm deerleri de korumalyz. Onun iin tm bu deerlerin fiziki emarelerine de sahip kyoruz. Bu konuyla ilgili detaylar da tabii ki Sayn Hocamz Necdet Sakaolu Beyefendi ve onun gibi deerli dier

211
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

hocalarmzdan reniyoruz. El birlii ile tm gayretimiz toplumsal bir farkndalk ve hassasiyet oluturmaktr. 5366 sayl yasa kapsamnda Sleymaniyede balattmz almann detaylarna gemeden nce size biraz mdrlmzden ve almalarndan bahsetmek isterim. Tarihi evre Koruma Mdrl Bakanlar Kurulunun 13/03/1997 tarih ve 97/9436 sayl karar ile kadro ihdas yaplarak kuruldu. almalarna, 1998 ylnda Eminn Kirazhanda balamtr. 2009 yl Mays ayndan itibaren ise faaliyetlerini Kk Ayasofyadaki yeni hizmet binasnda srdrmektedir. Mdrlmz, 5216 sayl Bykehir Belediye Kanunu yetki alan iinde, 3386, 5366 ve 5226 sayl yasalar ile deiik 2863 sayl Kltr ve Tabiat Varlklar Kanunu kapsamnda koruma amal plan, proje, uygulama ve programlar yapmak, yaptrmak, yrtmek, tanmaz kltr ve tabiat varlklarn deerlendirmek ve gelitirmekle grevli ve yetkilidir. Mdr, 5 mdr yardmcs, 12 mimar, 3 inaat mhendisi, 2 makina mhendisi, 2 elektrik mhendisi, 3 harita mhendisi, 2 ehir plancs, 1 i mimar, 1 peyzaj mimar, 2 sanat tarihisi, 1 arkeolog, 6 tekniker, 8 idari personel, 13 ii (1i restorasyon teknikeri, 4 ofr, 5i ii), 1 szlemeli bilg.iletmeni, 2 irket eleman, 7 gvenlik eleman olmak zere toplam 72 personel bulunmaktadr.

A- BTEN PROJELER (2001 2009)


Proje Adedi: 47 ADET (290 parsel iin) Proje Maliyeti: 8.419.000 TL Fatih, Kzta Rlve - Restorasyon Projesi Beikta, Safiye Sultan Haziresi Envanter ve Dzenleme Projesi Beikta, Ortaky, 40 Ada, 3 Parselin Kltr Amal Gncel Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi skdar, Tebhirhane Binas RlveRestitsyon ve Restorasyon Projesi Eyp, Mzisyenler Kahvesi Restitsyon ve Restorasyon Projesi Eyp, Kemerburgaz Eski Eser Okul Restitsyon ve Restorasyon Projesi Eyp lesi, 19 Pafta, 66 Ada, 37 Parselde Bulunan Sivil Mimarlk rneinin Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Fatihte Eski Eski Eser Yapnn Rlve Restitsyon ve Restorasyon Projesi Eyp, Hsrev Paa Tekkesi RlveRestitsyon Restorasyon Projesi Kathane Sbyan Mektebi Semt Kona Amal Rlve-Restorasyon ve Daye Hatun Camii evre Dzenleme Projesi Eminn, emberlita Rlve- Restorasyon Projesi Eminn, erefiye Sarnc RlveRestitsyon ve Restorasyon Projesi Beikta Tarihi Su Deposu Rlve Yeni Kullanm Restorasyon Projesi Eyp lesi, 19 Pafta, 66 Ada, 1 Parselde Bulunan Sivil Mimarlk rneinin Restitsyon ve Restorasyon Projesi Eyp Beiraa Medresesi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi ili Abide-i Hrriyet Ant Rlve, Restitsyon, Restorasyon ve evre Dzenleme Projesi Sultanahmet Hipodromu zerinde Bu-

TARH EVRE KORUMA MDRL PROJE ALIMALARI (2001 - 2009) A- Biten Projeler B- Devam Eden Projeler C- Planlanan Projeler

212
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

lunan rme Stunun Rlve, Restitsyon, Restorasyon Projesi Eyp Hatuniye Tekkesi Rlve, Restitsyon, Restorasyon ve Yeni Kullanm Pr. Eyp Bahariye Mevlevihanesi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Fatih, Cevat Paa Trbesi ve Ahmed Buhari Trbesine Ait Eski Eser Yapnn Rlve, Restitsyon,Restorasyon ve evre Dzenleme Projesi ile Mhendislik Uygulama Projeleri Eminn, Laleli Camii Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Beyolu, Elifi Efendi Tekkesi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Eminn, Kanuni Sultan Sleyman, Hrrem Sultan, Mimar Sinan Trbeleri Ve Hazire Alanlar Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Kadky Haldun Taner Sahnesi Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Taksim Maksemi Ve Su Deposu Rlve, Restitsyon, Restorasyon Ve Yeni Kullanm Projesi Saryer Emirgan Korusu inde Bulunan At Ahrlarnn Rlve, Restitsyon, Restorasyon ve Yeni Kullanm Projesi Haydarpaa Vapur skelesi Rlve, Restitsyon, Restorasyon Ve Yeni Kullanm Projesi Fatih, Davutpaa Medresesi, Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Eyp, Ferhad Paa, Hubbi Hatun, Bulak Mustafa Paa, Pertev Paa, Mihriah Sultan Trbesi Ve Hazire Alanlarnn Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Eyp, Vezir Tekkesi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Fatih, Gazanferaa Medrese, Sebil, Trbe Ve Haziresinin Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Kentsel Sit Alanlarnda Alan Ynetimi Sempozyumu

ehzade mareti Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Fatihte Bayrampaa, Davutpaa, Cerrahpaa, Sancaktar Hayrettin Trbesi Ve Hazire Alanlarnn Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Eminn, Atf Efendi Ktphanesi Rlve, Restitsyon, Restorasyon Ve evre Dzenleme Projesi skdar Hac Ahmed Doanc, At Mezar, Halil Paa, Cennet Efendi Trbe Ve Hazire Alanlarnn Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Eyp Sultan Trbesi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Davud Paa Klas Hnkar Kasr Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Saryer Nafi Baba Trbesi ve Hazire Alannn Rlve, Restitsyon, Restorasyon ve Peyzaj Projesi Taksim Cumhuriyet Ant Rlve Restitsyon Restorasyon ve evre Dzenleme Projesi Eyp, Abdulvedd Sultan, ah Sultan, Nakka Hasan Paa, Siyavu Paa, Ahmed Pir Edirnevi Trbesi Ve Hazire Alanlarnn Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Kltr Ve Tabiat Varlklarnn Korunmas, Bakm Ve Onarm le lgili Uluslar Aras Koruma Mevzuat evirisi, Trke Tashih Ve Redaksiyon Ve Basm ehzade Klliyesi indeki Trbelerin Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Kadky, Adalar Beikta skelesi Rlve, Restitsyon, Restorasyon Ve evre Dzenleme Projesi Beyolu Hamuan Hazire Alan Rlve, Restitsyon ve Peyzaj Dzenleme Projesi Fatih, Ak Paa Trbesi ve Hazire Alannn Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi

213
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Sleymaniye Yenileme Alan, 1. Blge, Avan Proje ile Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projeleri

C. PLANLANAN PROJELER
Proje Adedi: 21 Proje Maliyeti: 19.585.000 TL Sleymaniye Yenileme Alannda Mimari Avan Projeleri Hazrlanan Tescilsiz 90 Adet Yapnn Uygulama Projeleri Ali Paa Han Rlve-Restitsyon ve Restorasyon Projesi Unesco Dnya Miras Alan Snrlar inde Yer Alan Kara Surlar - Ayvansaray, 99-113 NolBurlar Aras (99 Ve 113 Nolu Burlar Dahil) Rlve Restitsyon Restorasyon Ve evre Dzenlemesi Projesi Unesco Dnya Miras Alan Snrlar inde Yer Alan Kara Surlar -Yedikule, 11 - 21 Nolu Burlar Aras (11 Nolu Bur Hari, 21 Nolu Bur Dahil) Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Beikta, Zekiye Sultan Yals Restitsyon, Restorasyon ve Peyzaj Dzenleme Projesi Fatih, Aye Hatun Tekkesi ve Haziresi Rlve, Restitsyon, Rekonstrksiyon ve evre Dzenleme Projesi Eyp, Mihriah Sultan Mektebi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Fatih, Ceneviz Evi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Davutpaa, YT Kamps Su Deposu, eme vb. Yaplar Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Tercman Yunus Mektebi Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Hali Tersanesi Rlve-RestitsyonRestorasyon ve Yeni Kullanm Projesi Eyp, Rami Klas Ktphane Binas Uygulama Projesi Eyp, Rami Klas Mze Konsepti ve Ynetimi Projesi Beykoz Yoros Kalesi Rlve Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Beykoz Riva Kalesi Rlve Restitsyon Ve Restorasyon Projesi

B- DEVAM EDEN PROJELER


Proje Adedi: 14 (450 parsel iin) Proje Maliyeti: 6.880.000 TL Saryer, Rumeli Hisar Boazkesen Mescidi Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Fatih, Altboaa Mescidi Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Beykoz, Gksu Mihriah Valide Sultan Camii Restitsyon ve Restorasyon Projesi Hali Vapur skeleleri Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Beykoz, Paabahe Burunbahedeki Ahap Yap Restitsyon, Restorasyon Ve Peyzaj Dzenleme Projesi Eyp, Rami Klas Rlve, Restitsyon, Restorasyon, Yeni Kullanm Ve Peyzaj Projesi Hali Tersanesi, Kapst Mescidi Rlve, Restitsyon, Restorasyon ve Peyzaj Dzenleme Projesi Eminn, Ali Paa Saray Restitsyon ve Restorasyon Projesi Kadem-i erif Tekkesi ve Haziresinin Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Eminn, Kuyucu Murad Paa Trbesinin Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi ili Etfal Hastanesi Saat Kulesi ve Mescidin Rlve, Restitsyon Ve Restorasyon Projesi Daye Hatun Camii Rlve, Restitsyon ve Restorasyon Projesi Sleymaniye Yenileme Alan 2. Etap (70+321=391 Adet Yapnn) Avan Proje ile Rlve Restitsyon Restorasyon Projeleri UNESCO Dnya Miras Snrlar iinde kalan Zeyrek Blgesinde 37 Adet Yapnn Rlve, Restitsyon, Restorasyon Projesi

214
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Takzak Tersanesi Rlve-RestitsyonRestorasyon ve Yeni Kullanm Projesi Kadky Gazhanesi Restorasyon - Yeni Kullanm ve Uygulama Projesi Beyazt Yangn Kulesi Yeni Kullanm ve evre Dz. Projesi .B.B. Mlk Tarihi emelerin Rlve, Restitsyon,Restorasyon Projeleri Rumeli Hisar Ve Mahallesi Rlve, Restitsyon, Restorasyon Ve Yeni Kullanm Projesi skdar Yallar Rekonstrksiyon ve Yeniden Kullanm Projeleri

Bykehir Belediye meclisince onaylanmtr. Sleymaniye Yenileme Alannda ortak uygulama yaplmak zere BB ve ile belediyesi arasnda yaplan protokoln kabulnden sonra Tarihi evre Koruma Mdrl bnyesinde uygulama birimi oluturulmutur.

SLEYMANYE YENLEME ALANI, 1. BLGE, AVAN PROJE LE RLVE, RESTTSYON VE RESTORASYON PROJELER Proje Bilgileri
24.05.2006 tarih ve 2006/10501 sayl Bakanlar Kurulu Karar ile Sleymaniye, Hackadn, Kalenderhane, Molla Hsrev, Hoca Gyaseddin, Sardemir, Yavuz Sinan ve Demirta Mahallelerinden oluan alan Sleymaniye Yenileme Alan olarak belirlenmitir. Yenileme Alan ile ilgili i ve ilemleri yrtmek zere 13.09.2006 tarih ve 1558 sayl Meclis Karar ve eki BB ile Eminn Belediyesi arasnda yaplan protokol kapsamnda uygulama biriminin oluturulmas kabul edilmitir. 1. Blgede yer alan 150 tescilli yapya ait rlve-restitsyon ve restorasyon projesi ile, 92 tescilsiz yapya ait alan projeleri ile mhendislik uygulama projeleri toplam 11 proje ihalesi yaplmtr. Projelerin tamam 2008 ve 2009 yllar iinde Koruma Kurulunca onaylanmtr. Toplam 5 blgeye ayrlan Sleymaniye Yenileme Alannda;

24.05.2006 TARH VE 2006/10501 SAYILI BAKANLAR KURULU KARARI LE YENLEME ALANLARI LANI
Sleymaniye Yenileme Alanlarnda ortak uygulama yaplmak zere BB ve ile belediyeleri arasnda protokol yaplmtr. Sz konusu protokol; 13 Eyll 2006 tarihinde BB Meclisince kabul edilmi, 19 Eyll 2006 tarihinde BB Bakannca onaylanmtr. Sleymaniye Yenileme Alannda ihalelerin gereklemesi iin ihale ynetmelii hazrlanmtr. Sz konusu ihale ynetmelii; 13 Eyll 2006 tarihinde BB Meclisince kabul edilmi, 19 Eyll 2006 tarihinde BB Bakannca onaylanmtr. hale ynetmelii, Saytay bakanl gr alnarak hazrlanm ve stanbul
1. Blgede;

Projeler Tescilli Parsellere Ait Proje Says AvanProje Parsellerine Ait Proje Says Toplam

Yenileme Kuruluna Gnderilen Proje Says 149 95 244

215
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

2. Blgede;

Projeler Tescilli Parseller Ait Proje Says AvanProje Parsellerine Ait Proje Says Toplam 2009 yl iinde 7 adet proje ihalesi gerekletirilmitir.

Yenileme Kuruluna Gnderilecek Proje Says 75 300 375 dorultusunda (veya projesine aykr da olsa) yerinde, 660 sayl ilke kararnda tanmlanan rekonstrksiyon prensiplerine aykr olarak uygulama yaplm bulunan SM yaplarn da a.3. maddesinde belirtilen artlar dahilinde olduu kabul edilerek, kurul arivinde yer alan onayl/onaysz rlve/restitsyon/restorasyon projeleri ve dier belgelere dayanlarak, restitsyon projesi ve 660 sayl ilke karar dorultusunda rekonstrksiyonlarnn gerekletirilmesi,

Proje yaklammz 3 grupta toplarsak A- Tescilli sivil mimarlk rnei (SM) yap parselleri B- Avan proje parselleri C- Tescile neri parseller a)Tescilli sivil mimarlk rnei yap parselleri a.1. Tamir-tadilat kapsamnda yaplacak mdahaleler ile ykmadan restorasyonu mmkn olan SM yaplar (Kayserili Ahmet Paa Kona gibi) a.2. Esasl onarm kapsamnda, zgn malzemesi ve mimari elemanlar yeniden kullanlmak zere, restitsyon projesi ve 660 sayl ilke karar dikkate alnarak, kendi kontur ve gabarisinde zgn plan zellikleri, malzeme ve detaylar aynen korunarak rekonstrksiyonu gerekletirilecek olan SM yaplar, a.3. lgili koruma blge kurulundan izinli / izinsiz yklm, bugn parselinde mevcut olmayan ancak kurul arivinde yer alan onayl / onaysz rlve/restitsyon/ restorasyon projelenrnesi ve dier belgelere dayanlarak rekonstrksiyonu gerekletirilecek olan SM yaplar, a.4. lgili koruma blge kurulundan onayl restorasyon projesi bulunan ve bu proje

b) Avan proje parselleri


Onayl Koruma Amal mar Planna gre; Sleymaniye Yenileme Alannda kalan yeni yaplara ait avan projelerin hazrlanmasnda ise uygulamann ekline onayl koruma plan dorultusunda yine ilgili koruma blge kurulu karar verecektir.

c) Tescile neri Parseller


Koruma Yksek Kurulunun 660 Sayl lke Karar dorultusunda alanda projelendirme srecinde mevcut Koruma Amal mar Plannda yaplanma koullar belirlenen ancak, yaplan aratrmalarda bulunan belgelere dayanlarak tescil nitelikleri tad anlalan parsellerin, Koruma Kuruluna tescil ettirilerek restitsyon dorultusunda rekonstrksiyon projeleri hazrlattrlmaktadr. hale alannda kalan tm mlk sahiplerine tebligat yaplarak, 27.12.2007 09.01.2008 tarihleri arasnda, projeler

216
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

hakknda bilgi vermek amacyla toplamda 7 adet bilgilendirme toplants yaplmtr. Bu toplantlar iin 239 adet tebligat yaplm olup 58 mlk sahibi ve/veya kirac tarafndan katlm gereklemitir. Uygulama Modeli: 2009 yl banda 1. Blgede restorasyon projeleri onaylanan zel mlkiyetteki tescilli kltr varl olan toplam 40 adet parsel iin l zel daresinden uygulamaya ilikin %60 katk pay temin edilmitir. Geriye kalan %40lk maliyetin temini

iin mlk sahipleri ile muhtelif grmeler yaplm ve bu miktarn ilgili mevzuat gerei TOK kredisi ile temini ynnde muvaffakatlar alnmtr. Sonu olarak: BB + L ZEL DARES + TOK + MLK SAHB Katlml bir ibirlii modeli oluturulmu olup, 40 adet SM yapnn 2010 yl banda yapm ihaleleri gerekletirilmek zere almalara balanmtr. Beni dinlediiniz iin teekkr ederim.

217
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

STANBULDA AHAP KLTR


NECDET SAKAOLU ARATIRMACI-TARH

Tarihteki stanbula, gnmzde Tarih Yarmada, Sur-ii deniyor; belediye ad da Fatihtir. Yzyllarn stanbulunu, Tarihi Yarmada ve Fatih yaptmzn farknda myz? nn, grkemini, payitahtln vurgulayan 130 dolaynda ad, sfat varken imdilerde bunlardan hibiriyle anlmyor. Payitaht kimliini surlarla evrili kendi alannda 20.yzyla kadar koruyan Roma-Bizans, Trk-Osmanl payitaht, gnmzde Bykehirin bir kycnda, sorunlar ok belediyecik; eski devirlerdeki mimari ihtiamnn nirengileri de taral zenginlerin drt tarafna diktii plazalarn glgesinde kalm ccelerdir. Surlarla evrili bir kltr hazinesi olan bu esiz kentin uzun bir zamanda, servet birikimlerinden, saltanat ayrcalndan elde ettii somut soyut deerlerini en acmasz tketen, gemiteki yangnlardr. 1807-1826 arasnda yaanan ihtilallerden sonra ise Sultan II. Mahmudun, atalarnn stanbuldaki sarayn terk ederek Boaziine tanmas, kenti, Tarihi Yarmadaya dntrecek srecin balangcdr bir bakma. O evreden sonra giderek eskiyen, yanan yklan, yoksullaan bir stanbul vardr. stanbula zg ada mimarlk ve kltr araylar iinse Galata-Beyolu, Boazii, Anadolu yakasndaki sayfiye semtleri, Adalar tercih edilmi; buralarda yeni sahilsaraylar, sahilhaneler, yallar, kkler, kasrlar ve yallar yaplarak, bambaka bir yaama ynelinmitir. 19. yzylda yaygnlaan bu srecinde de Sur-iinde gelien ahap kltrnn;

plan, oda, sofa, kap pencere ayrntlaryla, cephe grnmleriyle, modernlemeye esin kayna olmas yannda, ahap yap gelenei de srm grnyor. u farkla ki; daha skk ve bitiik dzende yaplamaya kout; eski tandr, mangal dzeninden sobayla snmaya gei sonucu, yangnlar da birer afete dntrm; stanbul, 1920lere dein yana yana da tkenmesini srdrmtr. Bu son evrede, baheler iindeki sayfiye konutlaryla, koru eteindeki lebideryada yal ve sahilhanelerin seiliinin; kentin kozas demek olan sur iinin giderek terk ediliinin, bir nedeni de yangn felaketlerinden kurtulma araylar olmutur. stanbulda ve Anadolunun baka blgelerinde yurt tutan Trklerin, yangn tehdidine karn ahap tutkusundaki srarlar rutubet ve deprem etkenleriyle aklanabilir. klimlere gre gelitirdikleri konut mimarilerinde ise yanl veya yanlglarndan sz edemeyiz. Aksine, topografya ve iklimle malzeme ve mimari arasnda aklc zmler gelitirmilerdir. rnein Karadeniz kylarnda evin temel kirilerinden pedavra denen yarma at rtsne kadar tamam ahapt. Oysa bozkr evleri, hatta saraylar tatan kerpiten ina ediliyor; damlar da sktrlm toprakla kaplanyordu. Eli Busbeq, 1553te Kanun Sultan Sleymannn huzuruna kmak iin Amasyaya gittiinde burada klayan padiahn huzuruna, etraf yksek duvarlarla evrili toprak daml saraynda kmt. Kerpi duvar - toprak dam, mekn yazn serin kn lk tutarken, kylarn rutubetine kar en salkl konut ahapt. stanbullularn, bir kvlcmda semtleri kl edebilen ahab tercihteki srarlar-

218
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Yangn sonras Ali Paa Kona

nn tek nedeni rutubet deildi kukusuz. Doal, hukuksal, alansal ve parasal baka nedenler de vard. Ancak, ahabn bir ky, dahas yarmada yerleimi iin gereklilii tartlmazsa da bir imparatorluk payitahtn saraylar, hkmet daireleri klalar da dhil batanbaa ahaptan kurmann ar bedeli de yangnlarla denip durdu. Ahabn, Fetihten 20. yzyla kadar stanbul kltrne meknlk edii ve bu sreteki gelimesi, bal bana bir inceleme konusudur. Ev kuran ev onaran mslim, gayrimslim kalfalar, dlgerler; cumbal, ehniinli, alml konaklar, blbl yuvas gibi irin evcikler, gcrtl merdivenler, demeler, alp kapanrken deiik sesler kartan kaplar, dolap kapaklar, dnme dolaplar, badadi duvarlarda ileyen farelerin gelinciklerin tkrtlar, saaklara tneyen kumrularn serenatlar, sofalardaki dnler, koltuk merasimleri, gelin ve lousa odalar, ince hastalktan yatanlarn lme gn saydk-

lar gneli sakin odalar, kuma kaynana atmalar, akam sofralar. stanbuldaki zengin ahap kltrnn en gvenilir kaynaklar ahap evlerde domu, yaam yazarlardr. Onlarn ykleri, romanlar, anlar; ciltleri dolduracak ahap kltrn de ierir. stanbul yazarlarnn eserlerden, saray ve konaklardan en yaln kenar mahalle evlerine dein, ahap meknlardaki yaay eitlemesi ya da ahap uygarl kefedilecei gibi bu yaznsal zenginlik; gravr ustalarnn, stanbul ressamlarnn, fotoraflarn miras binlerce grselle daha yakndan alglanabilir. Yaznsal ve grsel kaynaklara eilerek stanbula zg saymakla bitmez hayat sahnelerinin, drt yzyl boyunca on binlerce ahap meknda nasl yaandn belki hayal edebiliriz. Ama szgelii stanbulda ilk ahap ustalar ve ina ettikleri ilk yaplar; ne de 20. yzyln ilk yarsnda son ahaplar atanlar

219
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

hakknda bilgilere sahibiz. Buna karlk, roman ve anlardan, ahap konut yapmnda, uzun yllar deniz suyunda toklam gemi aksamnn, tersane atklarnn, yahane kalaslarnn, yklan eski evlerin kim bilir ka asrlk direnli enkaznn tayc-balayc elemanlar olarak kullanld dahi reniliyor. Hseyin Rahmi Grpnar, Kuyruklu Yldz Altnda Bir zdivata, evinin salamlna gvenen Bedriye Hanm yle konuturur: -Benim evime bir eycik olmaz. Helal parayla yapld. Kazasker Efendinin arambadaki kona ykld vaktin, onun kerestesiyle kuruldu. Kullanlan yahane direklerini greydin, aardn, bu dnya yklr da gene bizim evimiz yerine durur. Byk zelzelede (1894 depremi) ne krgir yaplar gt de evimizin bir kym oynamad. Tevekkln gemisi batmaz! Yazar, eski ahap evlerdeki yaaylarn, bugn bizim sandmz veya tahayyl ettiimiz scaklkta olmadn da ayn yaptnda, bir kzn mektubunda u cmlelerle belgelendirmi olmaktadr: -K gnleri evde patlarm. Evde piyanom var, mandolinim var, udum var, kitaplarm, nak ileyen makinelerim, her eyim var. Ama bazen o kadar sklrm ki bunlarn hepsini pencereden aaya atasm

gelir. Off! Her gn don don piyano, dmbr dmbr ud, tkr tkr makine! Usandm bittim, illallah artk Usulca ykn iinden tavan arasna svrm, at kapan aarm, dama karm. Oh oh, btn stanbul, tekmil denizler ta Adalara kadar ayaklar altnda!... Kzlarn dama kmas aypm. Bu memlekette kzlara ayp olmayan ne var acaba? Beybabam beni ok sever. Beni bu dama kmak detinden vazgeiremedikleri iin imdi damn stne drt taraf pencereli bir cihannm yaptryorlar. Bu bir paragrafta, ahap bir stanbul evinin kimi eleri karmza kyor: rnein Ykn ii o zamann bir tanmlamasdr. ki oda veya odayla aralk arasndaki yklk denen ve yatak yorgan konan sabit dolaplardan birinde, tavan arasna kan dik- darack merdiven bulunduu; ykn iinden tavan arasna svmann da stanbul evlerine zg bir deyimi olduunu reniyoruz. Tavan aras, dam (at) ve cihannm da o eski evlerin ilevsel meknlaryd. Halid Ziya Uaklgil, anlarn toplad Krk Ylda, Babamn kiraclkta gecikmeyerek yaptrd ev Sarahanebanda, kaps bir kmazn iinde mnferit bir bina idi. yle tahmin ediyorum ki bugn Fatih Parknda Tayyare ehitleri bidesinin bulunduu sahay igal ederdi. naat bitinceye

Cankurtarandan iki ahap ev rnei- 1976 Antlar Yksek Kurulu Tespiti

Cankurtaran, Cndimeydan 1976 Antlar Yksek Kurulu Tespiti

220
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

kadar o civarda Sepetilerden Zeyreke giden caddede bir konakta oturuyorduk. Benim bu konan tenha bir tarafnda dadmla beraber igal ettiim bir odam ve bu odann bilmem neden, tavannda ancak bir ba sacak kadar korkun bir delii vard diyor. Daysnn Zeyrek civarndaki konan anlatrken de mteaddit blkleri, bitmez tkenmez merdivenleriyle dehlizleri, bir trl tertibatn ve adedini zapt edemediim odalar, sofalar vard. Bunlarn stnde, her tarafndan harab soluklar esen, yklmaya mheyya siyah tavanlar vard. Ben bunlardan rkerdim. Bu konan bir bahesi vard ki orada aalar, allar, otlar birbirine karm, yollar kaplamt. Buralardan korka korka geer, bahenin alt seddinde bir mahzen ykntsna girerdik. Orada tiyatro oynardk. vb. ayrntlara deinmitir. Gnmzn apartman ocuklarnn byle korkulu heyecanl ortamlar bulmalar, hayal dnyalarn gelitirmeleri ne mmkn? Nahid Srr rik Eski Resimler yksnde, doduu ilk ocukluunun getii Beiktataki harap yapya Yrtk Ev dediini yazyor: Ahap, eski ve olduka byk bir evde, bu evin de en st katnda domuum. Evin st katnda, karakolun karsndan Abbasaa yokuuna doru giden sokaa nazr tarafta oda, hlamur aalaryla Ni-

anta tarafna bakan, biraz da deniz gren cihette ise iki oda vard. Manzarann gzelliinden baka bahar mevsiminde bu tarafn pencerelerinden tatl ve baygn hlamur kokular gelirdi. Bblnin mtercimlerinden Kapril Efendinin eviymi. Kiras be altnm. Ahap ve hayli eski olduu, tesinde berisinde delikler bulunarak bu deliklerden de rzgr girdii iin, yrtk ev dermiim Abdlhak inasi Hisar, amlcadaki Enitemiz romannda rnein: Hususiyetleri olan byk eski zaman evlerinin birer tabiat ve hviyetleri vardr. Yaanan gnlerle geceler iinde ocukla evin arasnda byk bir mahremiyet teesss eder ve ocuk, iinde yaad evi kendisine st veren bir mahlk gibi sevmesini bilir. Veya eserinin bir baka yerinde: Her zaman serin gnln duyduum kkn harem kapsndan girince tesi berisi anm hasr deli alarak tavanl alt kat sofas, alm kollara benzeyen ifte bask merdivenlerle kolayca klveren st kat, insana ilk grte biraz boluk ve yalnzlk hissi verirdi. Bu geni odal ve sofal ve ilk katndan itibaren yksek tavanl, btn kaplar ikier kanatl ve billur topuzlu ve duvarlar nakl eski zamann saffetli bir tarzda gsterili evlerinden biriydi. Enitemiz, halam, deimeyen Naile bac ve hep deien hizmetiler, deimeyen aba ve hep deien a yamaklar, bir bahvan

Kont Ostrolog Yals- Necdet li Arivi- skdar Belediyesi 2006

Kksu- Kbrsllar Yals, Necdet li Arivi, skdar Belediyesi Arivi 2006

221
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Kk Yal Badat Caddesi

Fotoraf Perihan Balc

ve bir aralk treyen bir seyis, o zamanlarda byle evlerde bol ve yava, mtevekkil ve uysal hayat hengiyle yaarlard gibi, eski ahap evlere dair pek ok ayrnt vardr. Hisar, Fahim Bey ve Bizde de: O zamanlarda evlerimizde namaz vakitlerini bildiren saatlerin mevkii pek bykt. Ekser evlerin sofasnda ii beyaz alaturka kadranl, siyah yelkovanl cevizden dolabn yer yer kurtlar yemi ihtiyar bir kuyruklu saat sallanarak tpk bir gln yorgunluklarndan gelen hrltl seslerle ilerdi. Gya dorudan doruya zamann gemesinden kan bu hznl ses, eski neelerin terk edilmi bulunduu ssz sofalar bir muvakkthne, bir cmi uultusuyla doldururdu. Ekser evlerin baka odalarnda duvara aslm yuvarlak ve rakamlar alafranga bir alar saat iler ve o geen btn saatleri daha asr, daha madeni bir sesle birer altn gibi sayard. Ekser evlerin daha baka odalarnda aynalar nnde konsollar stnde, irili ufakl daha baka bir takm saatler bulunurdu diyor. Abdlhak inasi Hisar, gemi zamann ahap kklerinin bir zamanlar romantik, anlaml, gzel manzaralar, i dnyalarnda da ili, nzik, zenli ilikilere hayatiyet veren Boaziinin ahap krgir kimi yaplarn da Gemi Zaman Kklerinde her kalemin baaramayaca bir slup kvraklyla ilemitir ki r-

nek olmak zere u alnty verelim: Evin btn odalarn en samimi dostlarn ruhlar gibi bilirdim. Bu yolda Avrupa modasnn ilerisinde giden Trk deti, bugnk modern otellerin ve apartmanlarn usulne ta o zamandan beri uyarak, geceleri kerevetlerin sedirlerin stlerine denen yataklar kaldrlrd. Byk babamn ve bizim karyolal odalarmzdan bakalar gecelik hallerinden karak gndelik hallerini alrlard. En sevdiim, annemin her zaman biraz pudra ve lavanta kokan, koyu perdeli, mavimtrak odasyd. Annem byk aynal dolabnn nnde akam saatleri krem malahn giyer, beyaz bartsn rter, bir iki damla lavanta srnr, bu pek sevdiim kokusundan biraz bana da verirdi. Evin iinde bsbtn hususi bir kem vard. Bu, salondaki fantezist ve akaju bir yaz masasnn alt idi. Sabahleyin bahede ve bahenin sedlerinde ve balkonlarda, sakslarda veya vazolarda tabiatn mcevherlerine benzeyen fakat bir kalp rikkati ve bir yz gzellii gsteren iekleri bulurdum. Bahede kenarlar lavanta dikili yollardan geilince arka tarafta, krgir tek tak bir takm odalar vard. ocuk kendi dnyasn yle canlandrr ki buraya gelmekle kendimi bir seyahat etmi gibi duyardm. Burada baka ktalar bulurdum. Asya kmes, Afrika kmrlk, bo oda Byk Sahra olurdu! Hisarn asl, Kanlcadaki Asaf Paa yalsnn ykln anlat dokunakldr. Yktran ve ykanlara kzmann artk bir yarar yoktur ama gnmzdeki ykmlara seyircilik eden bizleri etkilemesi umulan bir attr: Kanlca burnundan geerken Asaf Paa Yalsn artk gremeyeceksiniz. Zira onu katlettiler. B-vef b-kayd eller onu para para, dilim dilim kestiler bitiler, vcudunu aykladlar, birok ksmlara bldler. Yalnn en evvel dam ve kararm krmz kiremitleri uuruldu. Sonra cumbalarnn

222
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

altndaki, bykannelerimizin sarkk ger- sedirlerinde stanbul haminnelerinin todanlarna benzeyen kvrk destekler baltalan- runlarna masal anlattklar, gen kzlarn d, paraland. Sonra yalnn kaplamalarn, piyano, ud aldklar, diki makinelerinin yaldzl tavanlarn, mermerlerini, camlarn, kr kr iledii; komuluk ziyaretlepencerelerini, kafeslerini, musluklarn, mer- rinin, ziyafetlerin, iftarlarn, dnlerin divenlerini, trabzanlarn, parmaklklarn, yaand o meknlara eski stanbul klkaplarn, tokmaklarn, hcrelerini, rafla- trn izdmleri nasl yanstlabiliri drn, oymalarn oydular, soydular, sktler, nmeliyiz. Yenilenmi eski meknlarda, ann anlaryla badamayan gnn kopardlar, kardlar. Boazii Yallar adl eserdeki bu Yk- modas ilevler anlaml mdr? Bu syleiyi birka noktaya deinerek lan Yal parasnn devam daha da hicranldr. stanbulda, Asaf Paa Yalsnn balamakta yarar var: lkin, stanbulun eski sakinlerinin yazgsn paylaan on binlerce ahap ev, konak ve yalnn son 50- 60 ylda yok kimler olduunu hatrlatalm: Kentin en oluundan sz edilebilir ki bu, salt e- varsl, en grkemli, erki brk yce, hkhir leinde ahap doku ve donanmn m ktada geer bir numaral hane sakayb deildir elbette. Yklan her mekn, hibi Osmanoullar idi. Sarayburnunda stanbulun somut, soyut kltr birikim- Saray- mire, Beyaztta Saray- Atik lerini de eritmitir. Ben de ok yllar nce, Bartnda bir keyi tutmu drt katl, stelik sanki varsl sahibinden kibirini yanstan grkemli bir ahap evin, yerine yaplacak sevimsiz apartman uruna para para, dilim dilim kurban ediliini seyretmi; ykclarla konumu; ama katlar indirildike fotoraflar ekmekten baka bir ey yapamamtm. oumuz, eski ahap evlerin harap olularna zlyor; yank ykk iskeletlerine i aclaryla bakakalyoruz. Bu, toplum olarak aymazlmzn devam ettiini; son hatralar kurtarabilecek silkinii, zveriyi topluca gsterebilmekten uzak olduumuzu gsteriyor. uradan buradan ynelen himmetlerle veya ilgili kamu kurulularnn abalaryla bir ikisine el atlnca, iyi kt, doru yanl eski hallerini anmsatacak restorasyon giysileri giydirilince de umutlanyoruz. Sonra, imdi buna bir ilev de vermeli? sorusu gndeme geliyor. Kurtarmak hangi maksada hizmet ederse etsin, dorudur, saygya deerdir. Ancak, bir zamanlar 1972 yl 16 Mart ehitleri Caddesi Fotoraf Perihan Balc

223
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

denen, bal baheli iki byk saraylar vard; bunlar ve ayrca kkleri, yalsaraylar ahap arlklyd. Sadrazama, vezirlere, padiah kzlarna -damat paalara- tahsis edilen yirmi dolaynda saray, bundan daha fazla beylik konaklar da ounca ahapt. Ulema denen mderrislerle kadlar, Beyazttan Fatihe kadar semtlerde, aileleri ve hizmet kadrolaryla ahap konaklarda otururlar; medreselerde ders verir, yarg ilerine bakarlard. Kalabalk esnaf ve zenaatkr zmreleri, kalem ve kap grevlileri; merkezi Kapalar olan hanlar kapanlar blgesiyle Paakapsna yakn mahallelerde yerleiktiler. Byk ar iinde bekr odalar, mihmanhaneler, hanlar, oul gibi ilerdi. Gayrimslim cemaatler, Kumkapdan Samatyaya kadar Marmara; Cibaliden Balata kadar Hali kylarnca younlukluydu. Kapkulu, Ocakllar denen yenieri ve Acemiolan takmlarnn klalar koular Veznecilerde ve Et Meydannda, shakpaada idi. Bunlarn klalar, bekr odalar, sra odalar da ksmen veya tamamen ahapt. kinci olarak; stanbulun ahap evlerini, dolaysyla kltrn yaatan nedenlerin banda, eski devrin mlkiyet hukukunu hatrlamamz gerekiyor. 19. yy ortalarna dein, surlarla evrili stanbulun arazisi mir, yan kamu mal idi. Arsalar mihr-i muaccel (pein) bir bedelle sahiplenilir ve mihr-i meccel (kira) denen kira denirdi. zerine yaplan ev, konak, kk ise mlkt, yani sahiplenenindi. eyhlislamlarn bin mlkdr, arz (arsas) yine miryedir. Mevrus olmaz, emlkin ahkm (hkmleri) arza icra olunmaz ierikli fetvalar vard ve kimseye hakk- tapu (yer tapusu) tannmazd. Buna karlk, yap ayakta tutulduu, mihr-i mecceli (arsa kiras)

dendii srece mlkiyet kuaktan kuaa devam ederdi. Bundan dolay mlk (yap) sahipleri binay ayakta tutmay gzetirlerdi. stanbulun asrlar grm evlerini, paa saraylarn ayakta tutan bu sistemdi. Tanzimat devrinde arsa tapusu edinimi yasalanca ykmak yeniden yapmak, arsa alm satm, arsay bltrmek de olaanlat. Vurgulanmas gereken nc durum; Roma, Bizans, Trk uygarlklar payitahtnn; ou krgir vakf kurumlaryla hemen tamam ahap konutlarnn uyumlu bir mimar silet yanstt gereidir. Fakat ne yazk ki, pek ok yangnn ve birka byk depremin yiyip bitirmesi yetmezmi gibi; 19. yzylda mlkiyet sisteminin deimesi; 20. yzylda da betonlama ve lastik tekerlekliler istilas, kentin anlaml gzelliini daha da bozmutur. Tarihi yaplarn, ahap evlerin yklarak yaklarak yerlerine apartmanlar dikildiini; temel kazlarnda, yol geniletmelerinde ilk ve ortaa kalntlarnn kazma kreklerle hatta kepelerle sklp yok edildiini, stanbulda yaayp da grmeyenimiz herhalde yoktur. Zeyrekte, ahap bir evinin daha yand veya yakld u gnlerde, stanbulda ahap kltr zerine bir toplant dzenlenmesinin; ahap yaplarn onarm ve restorasyonlar konusunda bilimsel ve uygulamal almalarn giderek younlamasnn uzun bir aymazlk ve karamsarlk dnemi ardndan mide kap araladn dnelim. Bu mitle: Konut yapmlarna ilikin fetvalar ve eski kurallar; Osman Erginin eseri olan Mecelle-i Umur- Belediyedeki n-i ebniye (binalarn inas), Muhatara-i nriye (yangn tehlikesi), Krgir ve Ah-

224
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ap binalara dair mevzuat; blgesel, yresel, kentsel ahap trleri, tarzlar, planlar; ahabn yaygn olduu dnemlerindeki yapm teknikleri, malzemeleri, sorunlar; ahap konut donanmlar;

klk yazlk ahap evlerde yaam; ahap rntl mahalleler; ada yaam ve ahap mekn balkl, daha youn katlml yeni etkinliklerin de gndeme gelmesi beklenir ve gereklidir.

225
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

AHAP YAPILARDA BYOLOJK ZARARLILAR


PROF. DR. NURGN ERDN .. ORMAN FAKLTES ORMAN ENDSTR MHENDSL BLM ODUN BYOLOJS ve KORUMA ANABLMDALI

Burada eski ahap yaplarda grlen mantarlar ve bceklerin tehisinde yardmc olacak birka rnek verilmitir.

1. MANTARLAR
Sivil mimari rnei eski ahap yaplarn korunmas gnmzde giderek daha ok nem kazanmaktadr. Bu yaplarda restorasyon almalarna balamadan nce hasarn ekli ve bykl ile ilgili tam bir durum tespiti yaplabilmesi iin ahap konstrksiyon dikkatle incelenmelidir. ncelemeler plak gzle, lupla ve alnabilecek kk paralarn laboratuvarda tetkiki ile gerekletirildii gibi, ahaba mmkn olduu kadar zarar vermeyen, tanabilir boyutta, elde kullanm kolay ve zararn nedeninin tannmasna yardmc olan test aletleri ile de gerekletirilebilir. Eski binalarda hasarn nedeni genelde; biyolojik (mantarlar ve bcekler), kimyasal (andrc gazlar ve buharlar) ve yanl izolasyondan kaynaklanan fiziksel tahribat eklindedir. Her bir faktrn etkisi aa trlerine bal olarak farkl ekilde ilerlemekle beraber, bu faktrn etkisindeki esas farkllk ahabn anatomik yapsnda ve younluundaki deiikliklerle ilgilidir. Anatomik yap ve younluk, binann stabilitesini garanti eden ahap konstrksiyonun mukavemetinin ve deformasyon davrannn deerlendirilmesi bakmndan son derece nemlidir. Bu nedenle ahap yaplarda ncelikle hasara yol aan etkenler belirlenmeli, hasar biyolojik zararllardan kaynaklanyorsa, zararllarn tehisinin yan sra ahabn anatomik yapsnda ve younluunda meydana gelen deiikliklerin hangi derecede olduu da tespit edilmelidir. Ahaba arz olan mantarlar hflerden oluur. Hflerin her biri odun dokusundaki hcrelerin ierisinde byyebilecek kadar ince, mikroskopik yapdaki uzantlardr. Bir arada byyerek, plak gzle grlebilen gevek bir a kitlesi halini alan hfler, miselyum olarak isimlendirilir. Hfler yaadklar hcre boluklarnda geni bir yaylma alan kullanmak iin plstik zellik kazanma ve istedikleri ekle girme kabiliyetine sahiptir. Ahaba arz olan mantarlar, rklk yapanlar ve rklk yapmayan mantarlar olarak iki grupta toplanrlar.

1.1 RKLK YAPMAYAN MANTARLAR (KF VE RENK MANTARLARI)


Kf ve renk mantarlar ahabn diri odun ksmndaki paranim hcrelerinin ierisinde bulunan hazr depo maddeleri (niasta, eker gibi maddeler) ile beslenirler. Kf mantarlar yzeysel renk deiiklii yapmakta, renk mantarlar ise hem yzeysel hem de ahabn ierisinde derinlemesine ilerleyen lekeler ya da eritler halinde renk deiiklii meydana getirmektedir. Renk deiiklii yapan mantarlarn hfleri koyu renkli olup, rutubeti yksek ahapta renk bozunmasna neden olmakta, ounlukla verdikleri zarar ahabn direncinde dikkate deer bir azalma yaratmadndan (dinamik eilme direnci hari) nemsenmemekte, sadece estetik sorunlara yol atklar kabul edilmektedir. Bununla beraber, renk ve kf mantarlar ahapta poroziteyi ve zehirli olmayan baz doal maddeleri arttrarak, ahapta

226
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

rkln doal dngsnn balamas iin ortam hazrlamaktadr.

Trke Ad: Hakiki ev mantar, Kuru rklk mantar

1.2 RKLK YAPAN MANTARLAR


rklk yapan mantarlar cinslerine gre hem enzimatik hem de enzimatik olamayan faaliyetleriyle odunsu dokuda depo maddelerini (karbonhidratlar) ve hcre eperlerini (sellozu, hemisellozlar, lignini) degradasyona uratrlar. Mantarlarn en nemli yaam istekleri rutubet ve scaklktr. Binaya yamur suyu girmesi ya da binada rutubetin ykselmesi ou durumlarda mantar faaliyetinin artmasna ve rkle neden olduundan, binann zemin ve at alan dikkatle incelenerek, rutubetin nereden kaynakland, tm problemli yap elemanlarnn pozisyonu ve zellikleri tespit edilmelidir. Binalarda grlen ve rklk yapan mantarlar rutubet isteklerine gre iki genel gruba ayrlrlar: 1.Kuru rklk yapan mantarlar; Serpula lacrymans ve 2. Islak rklk yapan mantarlar; tm beyaz rklk, esmer rklk ve binalarda nadiren grlen yumuak rklk mantarlar. Ancak, pratikte binalarda grlen ve slak rkle neden olan mantar trlerinde beyaz rklk, esmer rklk, yumuak rklk gibi bir ayrm yapmaya gerek yoktur. nk bunlarn hepsi iin gerekli olan koruma-mcadele ilemleri ayndr. Ahapta rklk yapan mantarn grlebilen strktrleri ve gelitii ortam incelenerek kuru ya da slak rklk mantarlar olduklarna karar verilebilir.

ngilizce Ad: Dry rot fungus rklk Tipi: Kuru rklk (Esmer rklk)

1.2.1 KURU RKLK MANTARI SERPULA LACRYMANS


(syn. Merulius lacrymans)

Mantarn Gelitii Ortam: ounlukla ine yaprakl aa odunlar Serpula lacrymans binalarda kullanlan ahapta youn rklk yapan en nemli mantardr. Islak duvarlar iersine gmlm ya da slak duvarlarla temasta olan ahapta kuru rklk (esmer rklk) yapar. Optimum scaklk istei 21oC olup, dar bir scaklk snr ierisinde (18oC22oC) iyi geliir, 25oCnin zerindeki scaklklara kar hassastr ve bu scaklklarda kurumaktadr. Optimum rutubet istei ahabn yaklak %30 rutubette olmas durumunda karlanmaktadr. Deien rutubet artlarnn olduu yerlerde rnein; iyi havalandrlan zemin katlarnda ya da at kerestelerinde nadiren rastlanr. Tula ve sva zerinde gelimekle beraber, bunlardan beslenmesi mmkn deildir. Rizomorflar (kalnlam hfleri) rutubetli blgelerden su tama kabiliyetine sahip olduundan, Serpula lacrymans havalandrlmayan ortamlardaki kuru ahapta dahi yaylabilir. Rizomorflar beyazdan griye kadar deien renk tonlarnda olup, dallanmtr. Bazen bir kurun kalem kalnlna kadar ulaabilirler. Yaklak 6 mm kalnlkta olan rizomorflar kuruduklarnda krlrlarsa, duyulabilecek tonda bir ses karrlar. Mantar ipeksi, kar beyaz renkte ve levhalar halinde bir miselyum, ya da ham pamuk gibi beyaz kaln ve yastk eklinde hava miselyumu gelitirir. Miselyum ileri safhalarda (yalandnda) kirli gri renge dnerek siner ve kolayca soyulabilen deri tabakas haline gelir.

227
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Sporlar boldur ve yatay yzeyler zerinde krmzms kahverengi ince bir tabaka oluturur. Kitle halindeyken pas krmzs renkte grlr. rm ahap mat kahverenginde, tipik olarak liflerine paralel ve dik ynde byk kbik atlakldr. rme ile birlikte ahabn arl azalr ve rk paralar kuru haldeyken parmaklar arasnda ufalanrsa toz haline gelir. Ahabn yzeyinde salkl bir odun dokusu bulunmaz.

KURU RKLE URAYAN AHAPTA YERNDE MCADELE LEMLER


Binalarda bu mantar tehis edilmise, ncelikle mantar istilsnn boyutu belirlenmelidir. Yap kerestesi etkilenmise, onarm yaplp, yaplmayacana karar vermek iin yapsal elemanlarn tm incelenmeli, daha sonra yapsal btnln gvenlii iin aada verilen nlemler alnmaldr. Rutubet kayna belirlenmeli ve rutubet durdurulmal, Binann hzla kurutulmas salanmal, Kurumann gecikebilecei durumlarda mantarn gelitii duvarlarn iersine emprenye maddeleri tatbik edilmeli, Mantarn miselyumu ve sporoforu tamamen uzaklatrlmal, rm ahapta mantarn etkisinin ya da rkln izinin olduu en son noktann 100 cm uzana kadar olan ve salam gibi grnen ksmlar kesilerek karlmal, Uzaklatrlan ahap paralar ve dier inaat malzemeleri (sva, duvar paralar gibi) uygun bir yerde toplanarak yaklmal, karlan rm kerestelerin yerine yerletirilen yeni keresteler mutlaka emprenye edilmi olmal, Salam fakat risk altnda bulunan keresteler deitirilmeden yerinde empren-

ye edilmeli, (Bu gibi durumlarda emprenye maddesi frayla en az iki kat srlerek tatbik edilebilir) Salam keresteyle slak duvar arasnda havalandrma yollar almal, (Havalandrmann mmkn olmad yerlerde rnein; deme kirileriyle slak duvar arasnda rutubet iletmeyen bir bariyer kullanarak, koruma nlemleri alnmal) Kuru rklk mantarlar tarafndan enfekte edilmi bir ahap, ilgili uzmanlarn gr alnmadan yerinde braklmamal, kuru rkle urayan ahapta emprenye ilemleriyle ve sk sk yaplan kontroller ile rklk minimum dzeyde tutulsa bile daima baz riskler olduu unutulmamal, zellikle byk kiri ular yaknnda ve mantar tahribatnn olduu ksmlarda duvarlar, oyma delik metodu ile emprenye edilmeli,(Metodun uygulanmasnda 2030 mm apnda sra halinde ve yatay ynde 3540 cm, dikey ynde 25 cm aralklarla delikler almas tavsiye edilmekte, delikler aaya doru 30 45 lik bir a ile ve duvar kalnlnn 2/3 kadar derinlikte almal, delikler, 23 kez emprenye maddesi ile doldurulduktan sonra stleri kapatlmaldr.) Hakiki ev mantarnn arz olduu duvar primz lambas ile yakmak veya infraruj (kzl tesi) nlar etkisine brakmak, yzeysel nlemler olduundan tavsiye edilmemektedir. Bu metotlarla derindeki mantar miselyumunu ldrmek mmkn olmadndan, uzun sreli bir etki beklenmemelidir.

1.2.2 ISLAK RKLK MANTARLARI


Binalarda kullanlan ahapta ok sayda mantar tr slak rkle neden olmaktadr. Bu gruba giren mantarlar ahabn renginin koyulamasna (esmer -

228
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

rklk, nadiren yumuak rklk), ya da aarmasna (beyaz rklk) neden olmaktadr. Birok durumda rklkten sorumlu mantar trn tehis etmek mmkn olamadndan, slak rklk mantarlar olup olmadklarn belirlemek mcadele iin yeterli olmaktadr. Burada iki slak rklk mantarlarnn zellikleri verilmitir.

(1) CONOPHORA PUTEANA


(Syn. Coniophora cerebella)

Trke Ad: Kiler mantar ngilizce Ad: Cellar fungus rklk Tipi: Islak rklk (Esmer
rklk)

Mantarn Gelitii Ortam: ne yaprakl ve geni yaprakl aa trleri odunlar Mantarn optimum scaklk istei 2224 C, yaad scaklk genilii ise 335 Cdir. %5060 ahap rutubetinde iyi gelime gsterir. Binalarda su szntlar nedeniyle ahapta rutubetin fazla miktarda ykselmesi, rklk olumasnn en nemli etkenidir. Miselyumlarnn yksek rutubet artlarnda, rnein; yi kurumam yeni binalarda deme tahtalarnn altnda kirli beyaz ya da krem renginden kahverengine yakn renk tonlarnda yayld grlmektedir. Miselyum rutubetli sva ve tula duvarlar zerinde yzeysel olarak da yaylabilir. Rizomorflar S.lacrymansdan daha ince, genken sarms renkte olmakla beraber sonradan ounlukla kahverengi ya da siyah renge dner. Sporoforu resupinat formda, substrat zerinde ince ve dz bir tabaka eklinde uzanr. Kuru haldeyken kolayca krlabilen kabuumsu bir yapda ve substrata

skca tutunmutur. Nadiren grlebilen sporoforu zeytin yeili ile zeytin kahverengisi renklerde ve kenarlar krem rengindedir. Genken bu renkler daha soluk tonlarda grlr. Sporoforun bykl, mantarn yaad ortam artlarna gre birka santimetreden, birka desimetreye kadar deime gsterir. Sporlar sar kahverenginden, zeytuni kahverengine kadar deien renklerdedir. rtt ahabn rengi koyular, liflere paralel ve dik ynde atlaklar oluur. Meydana gelen kbik atlaklar Serpula lacrymansn neden olduu atlaklardan daha kk ve atlaklarn derinlii ounlukla daha azdr. Ahabn yzeyinin kurumasn salayan artlar oluursa, yzeyde deri gibi salam bir tabakann altnda boyuna atlakl rklk ilerler. Mantar yeni gelimeye baladnda, ounlukla ahabn rengi deimeye balar ve ncelikle sarms bir renge dner, sonra koyular.

Engelleyici nlemler: Coniophora puteana zararna kar bir nlem olarak binalarda kuru ve salam ahap ile kuru dolgu malzemelerinin kullanlmasna zen gsterilmelidir. Yeni binalarda ahap zemin demelerinin yerletirilmesinde acele edilmemeli ve ahap demelerin hava geirmeyen bir malzeme ile rtlmesini ya da boyanmasn bir yl kadar, kt artlarda ise daha uzun sre geciktirmelidir.

(2) DONKPORA EXPANSA


(syn. Fomes expansus)

ngilizce Ad: Oak polypore rklk Tipi: Islak rklk (Beyaz


rklk)

Mantarn Gelitii Ortam: Geni yaprakl aa trleri odunlar

229
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Mantar karanlk, scak, rutubeti yksek yerlerde kullanlan geni yaprakl aa odunlarnda, zellikle mee ve kestanelerde grlmektedir. Bu mantarn arz olduu ahap, ine yaprakl aa odunlarndan hazrlanan bir malzemeyle bitiik durumdaysa, ine yaprakl aa odunlar zerinde de geliebilmektedir. Mantarn optimum scaklk istei 27 C olup, devaml su sznts problemi olan binalardaki kerestelerde ok sk rastlanmaktadr. Mee malzemede dier mantarlardan daha youn bir rkle neden olan bu mantar ounlukla rutubetli duvarlar iersine gmlm kirilerin enine kesitlerinde geliir. rklk dardan grlemeyen enine kesitlerden kirilerin i ksmlarna doru ilerlediinden, mantarn sporoforlar grlnceye kadar fark edilememekte ve ounlukla lm saati bcei tahribat ile birlikte grlmektedir. Miselyumu, zerinde yaad ahabn yzeyinde kaln kee eklinde bir kabuk gibi yaylr. Rengi sardan krmz kahverengine kadar deien tonlardadr. ounlukla ahabn ekline gre yaylmakta ve sarms kahverengi sv damlalar salglamaktadr. Rizomorflar yoktur. Sporoforu tazeyken esnek, kuruyken olduka serttir. nce, kay gibi sert ve kaln ya da sert ve odunsu yapda olup, tabak ya da konsol eklindedir. Rengi kahverengi veya gderi rengindedir. Krldnda alan yzey sar kahverengi ile ttn kahverengisi renktedir. ok yllk ve olduka byk, 1420 cm uzunlukta, 12 cm kadar genilikte, 2,5 cm kadar kalnlktadr. Spor tayan yzeyi kk delikikli olup, tarn kahverengisi ya da ak sarms kahverengindedir. Delikikler kk, mmde 45 adet kadar ve delik-

ik tabakas ounlukla birka katl, 220 mm kadar uzunluktadr Sporlar renksizdir. Donkiporia expansa nn rt ahabn rengi beyazlar ve lif lif ayrlarak, btnl bozulur. rm ahap kolaylkla krlabilir fakat ufalanp toz haline gelmez.

1.2.3 ISLAK RKLE URAMI AHAPTA YERNDE MCADELE LEMLER


Islak rkle maruz kalan bir ahapta ncelikle problemin boyutlar ve nemi belirlenmelidir. zellikle konstrksiyon kerestesi etkilenmise ya karlp deitirilmeli ya da onarmn yeterli olup olmayacana karar vermek iin tm bina dikkatle incelenmelidir. Ayrca, binann strktrn gvenlik altna almak iin uygun admlar atlmaldr. Bu amala: Rutubet kaynaklar belirlenmeli ve rutubet girii engellenmeli, Islak ahap sratle kurutulmal, rm ahap karlmal, uzun sre slak kalma olasl olan salam ahaplara blgesel olarak emprenye maddeleri tatbik edilmeli, karlan ahabn yerine emprenyeli ahap konmal Salam ahapla slak tula duvar arasnda havalandrma yollar almal, slak duvarda kuruma salanamyorsa rutubete kar kullanlan izolasyon malzemelerinden faydalanlmaldr

1.3 BNALARDA TAHRBAT YAPAN BCEKLER


Besin kayna olarak odun dokusunu kullanma kabiliyetinde olan baz bcekler binalarda kullanlan ahapta ciddi tahribata neden olabilirler. Ahab tahrip eden bceklerin yaam dngleri birbirlerine olduka benzemekle beraber, arz olduk-

230
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

lar ahabn tr, neden olduklar tahribatn ekli ve bykl farkllk gsterebilir. Binalarda kullanlan ahapta bcek tahribatnn olup olmadna karar verebilmek iin, aada aklanan semptomlarn belirlenmesi gerekir: Ahap yzeyinde bcek uma deliklerinin grlmesi, Ahabn zerinde ya da altnda uma deliklerinden dklen peletler ve tozlarn oluturduu kk ynlarn bulunmas, Ahabn yzeyinden grlmeyen fakat deme tahtalar gibi malzemelerde yzeyin anmasyla aa kan ya da aratrmayla tespit edilen tnellerin bulunmas, ncelemelerde larva bulunmas ya da larvalarn at tnellerin ekli ve enine kesitinin durumu, Ahap yzeyinin hemen altnda sktrlm nt tozunun basnc nedeniyle yzeyde oluan dzensizliklerin bulunmas, bcek probleminin iaretidir. Binalarda kullanlan bir ahapta bu tahribat izlerinin bulunuu, her zaman yerinde koruma (mcadele) ilemlerine ihtiya olduuna iaret etmemektedir. Bu nedenle bceklerin doru tehis edilmesi, yaplacak mcadele ileminin ve seilecek koruma metodunun isabetli olmas bakmndan nemlidir. Binalarda kullanlan kerestelerde en fazla rastlanan odun tahripisi bcekler iin tatbik edilecek yerinde koruma ilemleri hasar snflarna gre grupta toplanmaktadr.

mal olarak diri odunla snrlanmakta ve genellikle daha koyu z odun, bceklerin arz olmasna kar baklk salayan kimyasal bileikler iermektedir. Ancak, z odun ve diri odun arasnda renk fark olmayan (rnein ldin, hu, gknar gibi) kerestede ya da hafife rm ahapta, z odun ve diri odunun her ikisine de bu snfa giren bceklerin hepsi arz olabilmektedir.

TAHRBAT DERECES B SINIFINA GREN BCEKLER


Bu snfa giren bcekler rm ahab istil ettiklerinden, sadece rmeyi kontrol altna almak iin emprenye ilemleri gereklidir.

TAHRBAT DERECES C SINIFINA GREN BCEKLER


nceden bcek arz olmu taze haldeki kereste ya da daha az rutubetli kereste binalarda kullanldnda grlrler. Bir sre sonra kereste kuruduunda bcekler de ldnden emprenye ilemlerinin uygulanmas gerekmemektedir. Ayrca, evlerde odun dokusu dnda baka maddelerle beslenen baz bcekler sadece ksa bir sre barnmak iin ahapta tneller atklarndan, bu bcekler iin de bir insektisit uygulanmasna gerek yoktur. nk besin kaynaklarnn ortadan kaldrlmas, ahabn tahrip edilmesini nlemektedir. Tahribat derecesi A snf olan ve aktif faaliyetleri devam ediyorsa emprenye ilemleri ile mcadele edilmesi gereken bceklere iki rnek aada verilmitir.

TAHRBAT DERECES A SINIFINA GREN BCEKLER


Bu snfa giren bceklerle mcadelede ounlukla bir insektisitle emprenye ilemi gereklidir. A snfna giren bceklerden lm saati bcei hari, dierleri kuru ve salam odun dokusunda faaliyet gsterirler. Bceklerin aktiviteleri, nor-

(1) ANOBUM PUNCTATUM Trke Ad: Mobilya bcei, Tos vuran


bcek

ngilizce Ad: Furniture beetle, Common furniture beetle, Woodworm

231
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ne yaprakl ve geni yaprakl aa odunlarna arz olan bu bcek. Sadece diri odunu etkilemekle beraber, bazen z odunda da grlmekte ve ok nadir olarak baz tropik yaprakl aa odunlarnda da rastlanmaktadr. Sk sk eski mobilyalarda ve tm konstrksiyon kerestelerinde, zellikle at aras odalarda, duvarlarla temastaki kerestelerde, merdiven altlarnda, yer demelerinde, gardroplarda ve bina ierisinde rutubetten etkilenen dier alanlarda grlmektedir. ok kuru artlardaki ahaba (yaklak olarak % 12 rutubetin altnda) nadiren arz olmakta ve mevcut istilnn yaylma eilimi, etkili merkezi stma sistemi bulunan yerlerde snrl kalmaktadr. Tahribatlar, deme tahtalarnn kmesine neden olacak kadar ciddi ve nemlidir. Anobium punctatum masif ahaptan baka, eski metotlarla retilmi levha rnlerini de tahrip edebilir. rnein; sadece hu, kayn ve meeden hayvan kaynakl eski tutkallarla (kan, balk ya da kazein) retilen kontrplaklara arz olduu tespit edilmitir. Ancak, modern metotlarla hazrlanan kontrplaklar ve dier levha rnleri, evrede bulunan dier ergin bcekler tarafndan etkilenmesine ramen, bu rnlerde mobilya bceinin faaliyeti grlmemektedir. Anobium punctatum btn bceklerden daha fazla, Hylotrupes bajulustan ise iki kat daha fazla zarara ve ekonomik kayplara neden olur. Ancak, baz parazitik mitelar (akarlar) ya da kk arlar tarafndan yendiklerinde, istillar snrlandrlmaktadr. Ergin bcek 35 mm (ounlukla 3 mm) uzunlukta ve mat kahverenginde olup, kanatlar zerinde sralar halinde uzanan ukurcuklar lup altnda grlr. zellik-

le lk havalarda mart sonundan austos bana kadar tahrip edilmi ahabn zerinde ya da yaknnda bulunabilirler. Ergin bcein uma delikleri dairesel ekilde, 12 mm apta ve nt tozu (frass) ile ksmen doldurulmutur. Optimum scaklk istekleri 2223 C, rutubet istekleri ahapta %30 dur. Havann bal neminin azalmas ile larvalarn gelimesi hzlanmakta, bal nem %5560n, ahabn rutubeti %1012nin altna dtnde larvalarn gelimesi sona ermektedir. Larvalar 6 mm kadar uzunlukta, kvrk, soluk krem renginde olup, 25 yl yaarlar. stilya urayan ahapta btn yl boyunca tespit edilebilirler, snm istillarda ise larva bulunmamaktadr Larvalarn at tneller ksa, enine kesiti dairesel ve 12 mm apndadr. nt tozu krem renginde, ptrl yapda ve tnelleri geveke doldurur. Tehiste hata yaplrsa, Ernobius mollis, ambrosia bcekleri, Ptilinus spp., Lyctus spp, Xestobium rufovillosum, gveler, odun oyan bitler ve Stegobium sp. (biskvi bcekleri) ile kartrlabilir.

Yerinde Mcadele lemlerinde: ounlukla organik zcl emlsiyonlar ya da pastalar kullanlmakta ve dumanlama yaplabilmektedir. Larvalara kar scak hava kullanlarak mcadele yaplrsa, ahabn scakl 55Cnin zerinde olmal, scaklk ve sre iyi ayarlanmaldr. ok eski yaplardaki konstrksiyon kerestelerinde Anobium punctatum faaliyeti aktif halde deilse, emprenye ilemine ihtiya duyulmamaktadr.

(2) HYLOTRUPES BAJULUS Trke Ad: Ev teke bcei ngilizce Ad: House longhorn betle

232
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Hylotrupes bajulus ine yaprakl aa odunlarnn diri odun ksmlarna arz olmakta ve zellikle atda kullanlan kerestelerde grlmektedir. ok ender olarak ine yaprakl aalardan retilen kontrplaklarda da rastlanmaktadr. Tahribatn erken devreleri gzden kaabilmekte, byk bir istil olduunda ise, lk havalarda larvalarn beslenmesi srasnda kardklar tnel ama (kazma) sesi duyulabilmektedir. Dii bcek 1025 mm, erkek bcek ise daha kk 816 mm uzunlukta ve rengi siyah ya da mat kahverengimsidir. Toraks zerinde dzgn bir merkez izgisinde iki parlak siyah ikinlik, kanat rtleri zerinde ise tyl V eklinde iki gri benek bulunmaktadr. Ergin bceklere zellikle lk havalarda Temmuz-Ekim aylar arasnda istil edilmi ahabn zerinde ya da yaknnda rastlanmaktadr. Ergin bceklerin uma delikleri az sayda, geni, oval, ounlukla nt tozunun sarkmas nedeniyle perian grnl ve 5x10 mm apndadr. Larvalarn mrleri iyi artlarda ortalama 310 yl, kt artlarda 17 yl kadardr. Larvalar 30 mm kadar uzunlukta, dz ve soluk krem rengindedir. Rutubetin %

2650, scakln 2830C olduu durumlarda optimum gelime gsterirler, ancak am diri odununda % 810 rutubette gelimeleri yavalasa da yaamlarn srdrdkleri tespit edilmitir. stil edilmi ahapta yaplan incelemelerde btn yl boyunca bulunabilirler. Larvalarn at tnellerin enine kesiti oval, 610 mm apta ve ok fazla saydadr. Tneller nt tozuyla sk skya doldurulduundan, istilya urayan ahabn yzeyi bir k kayna altnda incelendiinde kabarklklar grlmektedir. nt tozu krem renginde ve kabadr. Ahaptaki atlaklardan aaya akarak kk yncklar oluturabilir. Tehiste hata yaplrsa, orman teke bcei, mcevher bcekleri, Nacerdes melanura, odun arlar, Tenebrio molitor ve bostrychid powderpost beetle ile kartrlabilmektedir.

Yerinde Mcadele lemleri: ncelikle istilnn bykln tespit etmek ve ahapta yapsal bir zayflk iareti bulunup bulunmadn belirlemek iin ahap zerindeki tozlar tamamen temizlenmeli, sonra organik zcl emprenye maddeleri (pasta halinde de olabilir) ya da scak hava kullanlmaldr.

233
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

DNYA MRAS ALANLARINDA OTANTKLK VE STANBUL TARH YARIMADA DA OTANTKL BOZAN DURUMLAR
Y. MMAR- REST. UZMANI REM NARDEREL Y. MMAR- REST. UZMANI ALDOST ERTURUL

Sunum kapsamnda; dnya kltr miras kavramnn ortaya k, kltr miras kabul edilme kriterleri, ykmllkler, Dnya Miras Listesinde Trkiye hakknda ksa bir bilgi verilecektir. Dnya Kltr Miras listesine 1985 ylnda kltrel miras kategorisinde dahil edilen stanbul ve Tarihi Alanlarnn mevcut durumu, koruma ve otantiklik ilikisi boyutlarnda tartlacaktr. Sleymaniye ve Zeyrek koruma alanlar zelinde yaplan restorasyon uygulamalarnda otantiklik durumu eski yeni fotoraflarla irdelenecektir. Dnya kltr miras kavram; 1972 ylnda UNESCOnun genel konferansnda yaplan tespitler sonucunda hazrlanan Dnya Kltrel ve Doal Mirasnn Korunmasna Dair Szleme metniyle ortaya kmtr. UNESCO Konferansnda; Kltrel ve doal mirasn geleneksel bozulma srecinin yan sra deien sosyal ve ekonomik koullara bal olarak hzl bir tahribatla kar karya olduu vurgulanmtr. Kltrel ve doal miras sadece topraklar zerinde bulunduu lkenin deil tm insanln ortak deeridir, bu mirasn bozulmas ve yok olmas ortak dnya mirasnn yoksullamasdr. Kltrel ve doal varlklarn korunmasnda ulusal dzeyde yaplan almalar ekonomik, bilimsel ve teknik kaynak yetersizlii nedeniyle snrl kalmaktadr.

Tespitleri yaplmtr. Bu tespitler sonucunda stisnai deerdeki kltrel ve doal mirasn; ada bilimsel yntemlerle kolektif olarak korunmasn salayacak etkin bir sistem oluturulmasna karar verilmitir. Bu balamda ye devletlerin temsilcilerinden oluan hkmetler aras bir komite kurulmu (Dnya Miras Komitesi) ve komite tarafndan ynetilen dnya miras fonu oluturulmutur. Dnya tarihi ve doal adan nemli bir deer tad belirlenen doal ve kltrel varlklar ieren bir listenin oluturulmasna karar verilmitir. Dnya Miras Komitesinin Grevi; hazrlanan kltrel ve doal miras dosyalarn incelemek, kriterlere uygunluu saptanan varlklar Dnya Kltr Miras Listesine eklemektir. Evrensel mirasn mevcut durumunu, yaplan koruma almalarn, mdahaleleri izlemek, gerekli durumlarda maddi ve teknik destek salamakta yine komitenin grevleri arasnda yer alr. Komite Dnya Miras Fonunu ynetmekle de sorumludur. Szleme ile kltrel miras ve doal miras kavramlar tanmlanmtr. Kltrel miras; antlar, yap topluluklarn ve sitleri kapsamaktadr. Doal miras ise fiziksel - biyolojik oluumlar, jeolojik ve fizyografik oluumlar, tkenme tehdidi altndaki hayvan ve bitki trlerinin yetitii zel alanlar, istisnai nitelikteki doal sitler olarak tanmlanmtr. Szlemeye taraf olan devletlerin sorumluluklar da yine detayl olarak tanmlanmtr. Szlemeye taraf olan her lke

234
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ncelikle kendi topraklarndaki kltrel ve doal mirasn envanterini hazrlamakla ykmldr. Her lkenin sorumluluk ve hedefi kltrel ve doal miras; Saptamak Korumak Tehir etmek Srdrebilirlii salamak olarak zetlenebilir. Szlemede Dnya Kltr Miras Listesine alnma Kriterleri kltrel ve doal miraslar iin belirlenmitir. Bu ltlere uygun olan varlklar Dnya Kltr Miras Listesine eklenmekte, liste srekli gncellenmektedir. Dnya Miras Listesinde Nisan 2009 itibariyle 186 lkeden 689u kltrel, 176s doal ve 25i karma olmak zere toplam 890 Dnya miras bulunmaktadr.

DNYA MRAS LSTESNDE TRKYE


Szleme Trkiye tarafndan 23 Mays 1982 tarihinde onaylanm ve 1983 ylnda Resmi Gazetede yaynlanarak yrrle girmitir. Kltr Varlklar ve Mzeler Genel Mdrlnn sorumluluu altnda yrtlen almalar sonucunda Dnya Miras Listesine 9 adet varlmzn alnmas salanmtr. Bunlar;

STANBUL VE TARH ALANLARI


stanbul ve Tarihi Alanlar; 6.12.1985 tarihinde Dnya Miras Listesine 4 ana blm olarak dahil edilmitir. Bunlar; Hipodrom, Ayasofya, Aya rini, Kk Ayasofya Camisini iine alan Arkeolojik Park; Sleymaniye Camisi ve evresini iine alan Sleymaniye koruma alan; Zeyrek Camisi ve evresini iine alan Zeyrek koruma alan ve Tarihi Kara Surlar koruma alan olarak belirlenmitir.

Resim 1: Hipodrom, Ayasofya, Aya rini, Kk Ayasofya Camisini iine alan Arkeolojik Park

Resim 2: Tarihi Kara Surlar Koruma Alan

Resim 4: Divrii Ulu Camisi ve Darifas

Resim 3: Greme Milli Park ve Kapadokya

235
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

GREME MLL PARKI VE KAPADOKYA


Volkanik tflerden oluan peri bacalar ve 7 ile 13. yy. yerleimlerinin bulunduu alan 1985 ylnda Doal ve Kltrel miras kategorisinde listeye dahil edilmitir.

tiyanlk dnemlerine ait kalntlar ieren arkeolojik kenti ile Pamukkale karma miras olarak listeye dahil edilmitir.

SAFRANBOLU
Trk kentsel tarihinin bozulmam bir rnei olan Safranbolu btn sit olarak ilan edilen ender kentlerden biri olarak 1994 ylnda Listede yerini almtr.

DVR ULU CAMS VE DARFASI


Ayn yl (1985) Anadolu geleneksel ta iiliinin en gzel rneklerinin sergilendii, slam mimarisinin bayapt olan Divrii Ulu Camisi ve Darifas da listeye alnmtr.

TRUVA
Son olarak 1998de Truva arkeolojik kenti listeye alnmtr. Dnya Miras Merkezince 2000 yl iinde onaylanan Geici (Endikatif) Listede aadaki varlklarmz yer almaktadr. 1) Selimiye Cami ve Klliyesi (16. yy) 2) Bursa ve Cumalkz Osmanl Kentsel ve Krsal Yerleimleri (13. yy. 15. yy) 3) Konya Seluklu Bakenti 4) Alanya Kalesi ve Tersanesi 5) Seluk Kervansaraylar Denizli Doubeyazt Gzergah (13. yy) 6) shakpaa Saray (17. yy) 7) Harran ve anlurfa Yerleimleri (17. yy 19. yy) 8) Diyarbakr Kalesi ve Surlar (12. yy) 9) Mardin Kltrel Peyzaj Alan (13. yy) 10) Ahlat Eski Yerleimi ve Mezar Talar (12. yy 13. yy) 11) Smela Manastr (5. yy 19. yy) 12) Alahan Manastr (7. yy) 13) St. Nicholas Kilisesi (7. yy 8. yy)

HATTUA (BOAZKY)
Hitit mparatorluunun bakenti olarak Anadoluda yzyllar boyu ok nemli bir merkez olan Hattua (orum) 1986 ylnda listeye alnmtr.

NEMRUT DAI (ADIYAMAN - KAHTA)


1987 ylnda Helenistik Dnemin grkemli kalntlarnn bulunduu Nemrut Da listeye dahil edilmitir.

XANTHOS LETOON ( FETHYE / KINIK BOZOLUK)


1988de Antik ada Likyann en byk idari merkezi Xanthos ve dini merkezi Letoon arkeolojik alanlar listeye alnmtr.

PAMUKKALE
Ayn yl (1988) kalsiyum oksit ieren sularn oluturduu grkemli beyaz travertenleri ve ge Helenistik ve erken Hris-

Resim 5: Pamukkale Travertenleri

Resim 6: Safranbolu Kentsel siti

236
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

14) St. Paul Kilisesi, St. Pauls Kuyusu ve evresi 15) Kekova 16) Gllk Da Termessos Milli Park 17) Karain Maaras 18) Efes 19) Aphrodisias Antik Kenti 20) Sagalassos Antik Kenti 21) atalhyk Neolitik Kenti 22) Perge Antik Kenti 23) Antik Likya Uygarl Kentleri

TEHLKE ALTINDAK DNYA KLTR MRASI LSTES VE STANBUL


1985ten buyana UNESCO ve ICOMOS uzman heyetleri tarafndan periyodik olarak incelenen stanbul Tarihi Yarmada hakknda, zellikle 1993 ylndan itibaren koruma konusundaki endieler dile getirilmektedir. Son yllarda stanbul Tehlike Altndaki Dnya Kltr Miras Listesine alnma tehlikesiyle kar karyadr. Kltrel ve doal varlklar; belirli ciddi tehlikelerden dolay tehdit altnda olmas durumunda ve ya varln korunmas iin byk operasyonlara gerek duyulmas durumunda bu listeye dahil edilir. Kriterler; kesin ve potansiyel tehlike olarak kltrel ve doal varlklar iin ayr ayr tanmlanmtr. Kltrel varlklar iin; yapm, malzeme ve sslemelerde bozulma, mimari ve ehir plan uyumunda bozulma, zgn tarihi zelliklerinde kayplar kesin tehlike olarak; varln kanuni statsnn deimesi, koruma politikas eksiklii, blgesel planlama projelerinin ve ehir planlamasnn tehdit edici etkileri, silahl atma tehdidi ise potansiyel tehlike olarak nitelenmitir. Doal varlklar iin; nesli tkenme tehlikesinde olan trlerin nfusunda azalma, varl su altnda brakacak ba-

rajlarn kurulmas, endstriyel ve tarmsal byme, byk lekli belediye ileri, madencilik, hava kirlilii gibi etkenlerle varln doal gzelliinin veya bilimsel deerinin ciddi ekilde bozulmas, varln btnln tehdit eden insan istilas kesin tehlike olarak; varln kanuni koruma statsnn deitirilmesi, gelime projelerinin varl tehdit etmesi, silahl atma kmas veya tehdidi, idari plan eksiklii ya da uygulanamamas potansiyel tehlike olarak nitelenmitir. Bahsedilen tehditlerin bulunmas durumunda komite nce iyiletirici nlemler ieren bir program gelitirilmesini nerir, ardndan uluslararas tekilatlardan uzman gzlemcilerden oluan bir ekibin varl takip etmesi ve deerlendirme raporlar hazrlamas sreci balar. Bir varln Tehlike Altndaki Dnya Kltr Miras Listesine alnmas Komite yelerinin 2/3lk ounluu ile gerekleir. yiletirici nlemler programnn sonunda varlkla ilgili bir karara varlr: alnan karar 3 ekilde olabilir; Varln korunmas iin ilave nlemlere ihtiya vardr denilebilir. Varln artk tehdit altnda olmamas durumunda Tehlike Altndaki Dnya Kltr Miras Listesinden karlarak tekrar Dnya Miras Listesine alnabilir. Varlk; hem Dnya Miras Listesinden hem de Tehlikeli Olan Dnya Miras Listesinden tamamen karlr. stanbula ilikin eletiriler:

1) Ynetim plan eksiklii ve etkileme alan snrlar: Btnleik ve kapsaml bir


ynetim plannn hazrlanmas gerektii nemle dile getirilen konulardan biridir. Raporlarda; Dnya Miras Alannn grsel btnln korumas ve yeni imar giriimlerinin denetlenmesini salamak

237
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

amacyla etkileme blgesi tanmnn getirilmesi ve Tampon blgelerin geniletilmesi sorunu vurgulanmaktadr. (Tarihi Yarmada silueti ile etkileim halinde olan alanlar; Eyp, Galata Beyolu, Boazn Avrupa ve Asya kys, skdar, Haydarpaa, Kadky ve Prens Adalar gibi olduka geni bir ereve iindedir.)

2) Yksek Yaplar ve Tarihi yarmada:


Tarihi kent peyzajnn korunmas ve ada mimarinin geliimi; birlikteliin nasl salanaca sorunsal. Silet etki analizlerinin etd edilmelidir.

kenttir. Antik Dnemlere dayanan gemii, Roma, Bizans ve Osmanl gibi nemli imparatorlua bakentlik yapan bu ehrin barndrd birikim zaten onu - listede olsun ya da olmasn zel bir kent, evrensel llerde istisnai deerde bir kent yapmak iin yeterli dzeydedir. Ancak stanbul, her lkeden nemli kltr varlklarnn bulunduu uluslararas bir listede yer almay ve bu statnn gerei olarak ta en iyi ekilde korunmay hak ediyor.

OTANTKLK
Sivil mimarlk bir toplumun kltrn anlatan ana e olarak hem o kltrn blgesiyle ilikisini, hem de dnyann kltrel eitliliini yanstr. Geleneksel yapm; malzeme, teknik, kullanm, konumlandrma gibi parametrelerde her kltr iin farkldr. Gnmzde kreselleme kltrlerin de birrneklemesine dolaysyla geleneksel ve zgn olann yitirilmesine yol amaktadr. Korumada otantiklik kavram; kltrel eitliliin insanlk iin nemli bir zenginlik olduuna ve koruma yaklamnn da bu zenginlii korumaya ynelik olmasna dair ortaya konulmu olan bir kavramdr. Trk Dil Kurumu Otantik kelimesini Gerek olan, geree veya aslna dayanan, orijinal olarak tanmlamaktadr. Otantiklik; Alman Felsefeci Adorno tarafndan 1960l yllarda modern kltr rnlerine getirdii eletiriler sonrasnda ska kullanlmaya balanm olan bir kavramdr. Mimari korumada otantiklik kavramna ise 1964 tarihli Venedik tznde genel olarak deinilmitir. Ancak konservasyon arlkl koruma kavram dnrleri tarafndan tzk otantiklik konusunda eksik ynlerinin bulunduu hususunda

3) Sultanahmet Arkeolojik Park: Bizans


Dneminin en nemli imparatorluk yaplarnn bulunduu bu alan arkeolojik park ilan edilmitir ve yaplamaya almamasnn gereklilii belirtilmitir. Kaz alan olarak belirlenen bu blgede yaplamaya izin verilmi olmas nemli eletirilerden biridir.

4) Zeyrek ve Sleymaniye: Koruma


alanlarndaki yaklam; ykm ve yeniden yapmaya bavurmadan, mevcut dokunun yerinde onarlarak korunmas eklinde olmaldr. Tarihi yarmadada yaplan tm onarmlarn kalitesinin ykseltilmesinin gereklilii vurgulanmaktadr.

5) 5366 sayl Ypranan Tarihi ve Kltrel Tanmaz Varlklarn Yenilenerek Korunmas ve Yaatlarak Kullanlmas Yasas: 2005 ylnda kartlan bu yasa
ile yaplamann tevik edilmesi ve korumann ikinci plana atlmas kayg verici olarak ifade edilmitir. korunarak yenilenmesi ile yenilenerek korunmas anlaylar korumada otantikliin yeriyle ilgili ciddi bir eliki iermektedir eletirisi getirilmitir. stanbul corafi konumu ve toporafyas ile asrladr zel neme sahip bir

238
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

eletirilmitir. 1994 tarihinde Otantiklik kavramnn tarihsel evrimi, zaman iinde deien ltleri, dnya kltr mirasnn farkl niteliklerdeki yaptlarna gre otantikliin yeniden yorumlanmasnn gereklilii gibi konular tartmak zere Norve, Bergende n hazrlk toplants yaplm, ardndan ayn yl Japonyada Nara konferans dzenlenmitir. Konferansta Otantiklik ltlerinin belirlendii Nara zgnlk Belgesi hazrlanmtr. Nara zgnlk Belgesi Otantiklik ltleri: 1- zgn tasarm ve formlar 2- Malzemeler ve yapm teknikleri 3- Tayc sistem emas ve elemanlar 4- lev 5- Konum olarak sralanmtr. Otantiklik kavram kentsel dzlemde ele alndnda iki durumla karlalmaktadr. Tek Yapnn Otantik Olmas Durumu Sokak ve Kentsel Dokunun Otantik Olmas Durumu (Doku Btnlnn Korunmas) Fiziki meknn otantiklii yan sra kentin kltrn ve sosyal yaamn oluturan somut ve soyut deerlerin otantiklii kavramlar ne kmaktadr. stanbulda ar nfus art, imar faaliyetleri, kente farkl yrelerden gelen gler, modernleme srecinde deien retim biimleri gibi nedenlerle kentin somut ve soyut deerleri yok olma ve niteliini kaybetme srecine girmitir. Bu balamda stanbul kent dokusunda sivil mimarlk rnei yaplarda otantikliin yok olmasna yol aan uygulamalar Tarihi nitelii olan yaplarn yklarak yerlerine tamamen farkl yaplarn yaplmas Bakm Onarm yaplan yaplarn zgn olmayan malzemeler ve ekler kullanlarak tamir edilmesi

Yeniden yapm ve geni kapsaml restorasyonlarda zgn olmayan yapm teknii ve yap malzemelerinin kullanm (Betonarme ve elik) Geleneksel tasarm ve form dzenlerine aykr imalatlar Eski eser olmayan yaplarn yerlerine eski eser taklidi yaplarn yaplmas Restore edilen yaplarn eski ilevlerini yitirmesi eklinde sralanabilir. Dnya Miras Szlemesinde belirtilen prensiplere gre Dnya Miras Alanlar iin birincil ncelik var olan deerleri srdrlebilir bir ekilde korumak ve uygun ekilde halka tantmaktr. Otantiklii korumak iin dzenli kontrol sistemini ieren kapsaml koruma stratejisiyle konuya yaklamak gerekir. Dnya Miras Listesine alnan kentlerde turizmin artmasna paralel olarak ticari aktivitelerde de art olmaktadr. Ticari ve politik kayglar dolaysyla yanl restorasyonlar, rekonstrksiyonlar ortaya kmaktadr. Bu nedenlerle Dnya Miras Szlemesine gre dikkat edilerek bir ynetim plan hazrlanmaldr. Szlemenin yaplara mdahale prensiplerinin akland ksmnda belirtildii zere Dnya Miras Listesinde yer alan bir yap otantiklik kriterlerini salamaldr. Bu balamda yapnn yaplm olduu dnemdeki tasarm esaslarn, eliiliini, malzemesini ve yapld evrenin otantikliinin korunmas gereklidir. Eserlerin miras deerlerinin korunabilmesi iin alma stratejisi belirlenmelidir. Bu ekilde yaplacak mdahaleler bahsedilen kriterleri tamaldr. Dnya Miras Szlemesinde yer alan mdahale prensiplerine gre otantiklii korumak iin yaplmas gerekenler

239
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

MALZEMEDE OTANTKLK
zgn yap malzemeleri tarihi katmanlar zerinde tamalarnn yan sra, tarihin bir dneminin yapm tekniinin de ve yapdaki eskilii de gsterir. Malzemede Otantiklikten bahsedildii zaman zgn kalabilmi malzemelere saygl bir yaklam sergilenmelidir. Bu balamda zgn kalabilen malzemeler mmkn olduunca korunmal ayn zamanda yaplacak uygulamalar zgn malzemeye yakn malzeme kullanlarak gerekletirilmelidir. alma srasnda zgn malzeme ile yeni malzeme birbirinden ayrt edilebilmeli, yanl algya sebebiyet verilmemelidir. Ayn kapsamda tarihi meknlarda ve kent btnnde zgn malzemeler korunmal ve yeni yaplarda eski yap taklidinden kanlarak tarihi sreklilik korunmaldr.

TASARIM OTANTKL
Tasarm Otantiklii tarihi yapda sanatsal, mimari, mhendislik ve fonksiyonel dzenlemenin zgn bir yapy ortaya koymas durumudur. Tasarm otantikliini koruyabilmek iin bata zgn tayc sistem, mimari dzen belgelenmeli kentsel ve krsal dzenlemenin zgn taraflar ortaya konulmaldr. Yaplacak koruma, bakm, onarm, salamlatrma ve anastilosis benzeri btn mdahaleler tasarm otantiklii gzetilerek yaplmaldr.

KONUM OTANTKL
Yaplara otantiklik deeri katan bir dier ge ise yaplarn yapldklar zgn evredir. Miras deeri tayan yaplar zgn yapldklar yerde korumak gereklidir, yapy evreleyen eserlerle ilikilerini de korumak hedeflenmelidir. Konum otantikliini salamak iin kentsel planlama almalarnda ve koruma amal planlama almalarnda bu durum dikkate alnmal btnleik koruma fikri gerekletirilmelidir. Dnya Miras Alanlar iin Ynetim Klavuzunda yukarda belirtilen esaslar otantikliin korunmas iin gerekli balklar olarak sralanmtr. almann bu blmnde stanbul Tarihi Yarmada da gerekletirilen uygulamalarda otantiklii bozan uygulamalardan rnekler verilecektir.

LKTE OTANTKLK
ilikte otantiklik sz konusu olduunda yaplarda zgn yapm teknii, teknolojisi ve yapld dnemin konstrktif ve malzemelere yaklam biimlerinin malzemeler zerindeki etkilerinden bahsetmek mmkndr. Bu nedenle tayc sistem ve yapm teknii konularnda zgn yapm iiliine sayg gstermek gereklidir. Yaplarda yaplacak mdahalelerde geleneksel iilik teknii kullanlmal, eski ve yeni arasnda uyum gzetilmelidir.

Resim 7: Sebah Joalier fotorafnda Sleymaniye kent dokusunun yzyl nceki grnm

Resim 8: Sleymaniye Kentsel dokusunun geen sre ierisinde otantikliini yitirmesi

240
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 9: KTVKK VE BB Arivinde yer alan eski fotoraflarda otantikliini devam ettiren Sleymaniye Kirazl Mescit Soka (Malzeme, ilik, Tasarm ve Konum otantiklii bozulmam durumda)

Resim 10: Kurul Arivinde yer alan fotoraflarda yapnn eski durumu

RNEK 1. Sleymaniye 568 Ada 10 Parselde yer alan katl ahap ev zamanla harap olmu ardndan sahipleri tarafndan yklarak betonarme olarak yeniden ina edilmeye allmtr. Ancak yeniden yapm almas srasnda yapnn zgn tasarm dzeni, malzeme ve iiliine uygun bir alma yrtlmemitir. naat tamamlanamad iin yap apartman grnmde olup zgn yapy

cephesi ile dahi anmsatmamaktadr.

RNEK 2. ncelenilen bir dier uygulama Sleymaniye Kirazl Mescit 572 Ada 15 Parselde yer alan iki katl ahap evdir. Sokaa dorudan alan ift kanatl giri kaps bulunan yapnn ikinci kat hizasnda yer alan kmas eli brnde yardmyla tanmaktadr. Elibrndeleri tasarm olarak XIX. yzyl ba veya

241
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

daha erken bir devrin anlayna referans vermektedir. (Bknz. ekil 6). Yap kullanclar yapy ykarak yeniden yapmay tercih etmilerdir. Yeniden yapm srasnda zgn ina teknii yerine elik tayc sistem tercih edilmitir. Ardndan yapnn d ahap kaplanmtr. Yeni yapnn ticari bir fonksiyonla hizmet verebilmesi iin zgn plan dzeni terk edilmitir. Ayrca kma altndaki elibrndeleri ve pencereleri zgn boyutlarna uymamaktadr.

bilmek iin yksek duvar rlerek cephe orantlar bozulmutur. Malzeme ve iilik olarak otantikliini yitiren yapnn tasarm otantiklii plan ve cephe dzeninde yaplan mdahalelerle bozulmutur.

RNEK 5. Sleymaniyede yer alan bo


parsellere eski dokuya uyumlu olmas dnlerek ina edilmi iki ayr yap. Eski kentsel doku ierisine ina edilecek yeni yaplarn nasl olaca konusundaki genel yaklamn stanbuldaki yaygn uygulamalarna rnek gsterilebilir.

RNEK 3. Sleymaniye 659 Ada 6 Parselde yer alan normal kat bir de bodrum kat olan ahap yap yklarak yeniden yaplmtr. Yeni yap betonarme yapm tekniiyle ina edilmitir. Eski plan dzeni deimesine ramen cephe dzeni korunmutur. Ancak cephede kullanlan ahap kaplamalarn zgn yapdaki boyutlarndan farkl olduu grlmektedir. zet olarak yapnn zgn malzeme, iilik ve tasarm korunmad iin otantikliinden ok ey yitirmitir. RNEK 4. 569 Ada 6 Parselde yer alan
katl ahap yap yklarak yeniden yaplmtr. Betonarme yapm tekniiyle ina edilen yapnn at arasnda yer kazana-

RNEK 6. zgn yapm teknii, malzeme, iilik ve tasarm konularna dikkat edilmeden yeniden ina edilen bir dier yap Zeyrek 2426 Ada 35 Parselde yer almaktadr. Yok olan yap eski fotoraflarndan restitye edilerek betonarme yapm tekniiyle ina edilmitir. Yapnn d cephesi ahap cephe kaplamasyla kaplanmtr. Ancak su basman seviyende kaplanan ta Zeyrek Evlerinde bulunan dokuya uygun deildir. Yapnn zgn konumu ve boyutlar korunmutur. RNEK 7. Zeyrek 2424 Ada 3 Parselde yer alan drt katl ahap yap yklarak

Resim 11: Yapnn gnmzdeki durumu (Aralk 2009)

242
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

betonarme olarak yeniden ina edilmitir. Yeni yap apartman olarak tasarlanm her katna bir daire yerletirilmitir. Sadece n cephesi ahap cephe kaplamasyla kaplanmtr. Ancak kullanlan malzeme boyutlar ve iilikleri zgn yapnn karakterini devam ettirmekten uzaktr. Yapnn arka cephesi ise imento sval olarak braklm, ahap kaplamas yaplmamtr.

tarafndan zgn yapya uygun olmayan bakm onarm almalardr. Yapnn at rtsnn farkl malzeme ile deitirilmesinin yan sra cephe kaplamalarnn ve pencere boyutlarnn deitirilmesine kadar uzanan farkl uygulamalar yer almaktadr.

RNEK 8. Tarihi yaplarda otantiklii bozan yaygn bir uygulama ekli ise yaplarn bozulan cephe kaplamalarnn tamir edilmesi yerine farkl malzemelerle kaplanmas durumudur. stanbul genelinde birok evde grlen durumlardan birisi cepheye teneke kaplanmas iken bir dieri ise tel aklarak zerine imento sva yaplmasdr. Zeyrek 2183 Ada 24 parselde yer alan bu yapnn birka yl arayla ekilmi fotoraflarnda da grld zere zgn ahap cephe zeri imento esasl harla svanmtr. RNEK 9. stanbul Tarihi Yarmada ve dier blgelerde ska grlen bir dier uygulamann farkl rnekleri. RNEK 10. Otantiklii bozan bir dier
uygulama ekli ise yaplarda kullanclar

RNEK 11. zgn yaplarn otantikliini yitirmesine yol aan uygulama rneklerinden olarak Fatih 1061 Ada 2 Parselde yer alan ahap yapnn yeniden yapm uygulamasndan bahsedilecektir. Ahap iki normal kat ve yma zemin kattan oluan yap yklarak yeniden yapm yntemi tercih edilmitir. Yeniden yapm betonarme ina tekniiyle gerekletirilmitir. Ancak yapnn at arasn kat olarak kullanabilmek amacyla saak hizasndan yukarya duvar rlerek yapnn orantlar bozulmutur. Yaygn alkanlk olarak dar cephe kaplamas kullanlmtr. RNEK 12. Yaygn olarak yeniden yapm srasnda kullanlan elik tayc sisteme bir baka rnek ise Fatih 2002 Ada 24-25 Parselde yer almaktadr. Ahap tayc sistemli konak havasndaki bu yap yklarak elik tayc sistemle yeniden ina edilmitir.

Resim 12: Yapnn eitli tarihlerde ekilmi fotoraflar (Kaynak: KTVKK Arivi)

243
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 13: Yapnn yeniden yapm ve uygulama sonras fotoraflar

Resim 14: Yapnn KTVKK arivinde yer alan eski fotoraf ve Aralk 2009 ekilmi yeni fotoraf

DEERLENDRME: ncelenen rnekler


eski belgeleri bulunabilen yaplar bata olmak zere stanbul Tarihi Yarmada da yer alan yaplar arasndan seilmitir. Yaplarda otantikliin yok olmasna yol aan uygulamalar balamnda stanbulun eitli blgelerinde benzer rneklere rastlamak

olasdr. Deerlendirmeler kii, kurum gzetilmeden yalnzca Otantiklik deerlendirmeleri balamnda yaplmtr. Dnya Miras Alanlarnda yer alan tarihi yaplar ve dier blgelerde Otantiklii korumak amacyla UNESCO tarafndan hazrlanan klavuzda belirtilen

244
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 15: Yapnn eski fotoraflar (Kaynak: KTVKK Arivi)

Resim 16: Yapnn yeni fotoraflar (Aralk 2009)

Resim 17: Sleymaniye 659 Ada 32 Parsel ve 572 Ada 9-39 Parsellere ina edilmi yeni yaplar

Resim 18: Yapnn bodrum duvarlar ina edilirken ekilmi bir fotoraf (Kaynak: KTVKK Arivi) ve Aralk 2009 tarihinde ekilmi yeni fotoraf

245
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 20: Yapnn n ve arka cephelerinin yeni fotoraflar (Aralk 2009) Resim 19: zgn yapnn KTVKK arivinde yer alan eski fotoraf

Resim 21: Zeyrek 2183 Ada 24 parselde yer alan bu yapnn birka yl arayla ekilmi fotoraflar

Resim 22: Zeyrekte yer alan bu iki yap zgn ahap yapnn yerine, betonarme sistemle yeniden ina edilip zeri ahap kaplanmtr.

246
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 23: Zeyrekte farkl rnek olarak kgir iki katl yap yklarak yerine betonarme olarak yeniden ina edilen drt katl apartmann son iki kat geri ekilerek alt ksmdaki zgn yap korunmaya allmtr.

Resim 24: Zeyrekte yer alan bu yapnn cephesi tamir edilirken zgn kaplama boyutlarna uyulmam lambri olarak nitelenebilecek malzeme kullanlmtr.

Resim 25: Yedikulede yer alan bu rnekte ise yapnn alaturka olmas gereken at rts ondlin tarznda malzeme ile kaplanmtr.

Resim 26: Yapnn KTVKK arivlerinde yer alan eski fotoraflar

247
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 27: Yapnn yeni fotoraflar (Aralk 2009)

Resim 28: Yapnn KTVKK arivinde bulunan eski fotoraflar

Resim 29: Yapnn yeniden ina edilirken ve inaat sonras fotoraflar

248
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ltlere dikkat etmek gereklidir. Ancak Dnya Miras Listesinde yer alan stanbul zelinde aada belirtilen kstaslara dikkat edilmesi stanbulun zgn dokusunu korumak iin kymet tamaktadr.

OTANTKL KORUMAK N YAPILMASI GEREKENLER


Otantiklii korumak iin kentsel koruma planlar hazrlanmal, plan kararlarnda ve uygulama aamalarnda zgn yapm teknii ve malzeme kullanm zorunlu tutulmaldr. Tarihi nitelii olan sivil mimarlk rnei eserlerin yerine yeni yaplarn yapmna izin verilmemelidir. Yaplacak bakm ve onarm almalarnda niteliksiz ekler kaldrlmal ve yap genelinde kullanlan yapm teknii ve malzemeleri kullanlmaldr, ayrca bozulan formlardaki pencere-kap silme gibi detaylarn restitsyonlar yaplarak onarm tamamlanmaldr. Yeniden yapm ve geni kapsaml restorasyonlarda geleneksel yapm teknii, malzemeleri ve detaylarnn kullanm salanmaldr.

Kentsel sit ierisine yaplacak yeni uygulamalarda dokuya aykr uygulamalara izin verilmemeli, doku btnl salamak adna eskiye benzer, taklit yap yapmndan kanlmaldr. Koruma Amal mar Plan ekinde uygulama imar planlar hazrlanmal bo parsellere yaplacak yaplar, sokak dzenlemeleri ve trafikten arndrlacak blgeler hakknda dzenlemeler yaplmaldr. Otantiklii korumak adna sivil mimarlk rnei yaplarda apartman tarz kullanma olanak verecek uygulamalardan kanlmaldr. Yaplarn zgn fonksiyonlarna aykr kullanm yaplarn zorlanmasna neden olmakta, ayrca konut yaplarnn yerine ticari yaplarn gelmesiyle zgn sosyal dokunun da deiecei unutulmamaldr. Geleneksel yapm teknii ve formlarn bilen mimar ve uygulayc ustalarn yetimesi salanmaldr. Otantiklii korumak adna sivil mimarlk rnei yap kullanclarna bilin kazandrmak iin seminer ve eitimler dzenlenmelidir. Bu balamda tarihi yaplarda bakmn nemi anlatlmaldr.

249
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

GELENEKSEL KASTAMONU EVLER VE TOPAKILAR KONAI RESTORASYONU


PROF. DR. KEMAL KUTGN EYPGLLER T MMARLIK FAKLTES

KASTAMONUDA GELENEKSEL EV MMARS


Kastamonu evleri genel olarak zemin katlar kargir, st katlar ahap karkas aras tula veya kerpi dolgulu, baka bir deyile hm yaplardr. ki ya da katl olan bu evler, alaturka kiremit rtl krma veya beik atldrlar.

KONUT-TOPOGRAFYA LKS
Kentin gney-kuzey dorultusunda akan bir derenin oluturduu vadinin iki yamacnda kurulu olmas, evlerin arazi zerine yerleiminde zorluklara yol am, bu sorun evlerin eim izgilerine paralel yollar zerinde konumlanmas ve arazinin setlenerek, temellerinin salam zemine oturtulmasyla zmlenmitir.

PLAN TASARIMI: ARDAK/SOFA VE ODA


Kastamonu evleri, plan ve mekn zelliklerine gre balca grup oluturmaktadr: Bunlardan ilki, Kastamonuda ardak adn alan d sofal/hayatl, ikinci grup ise, sofal evlerdir. Bu iki grup-

tan daha karmak plan nitelikleri tayan, ak sofa (ardak) ve kapal sofa kavramlaryla aklanmas olas grlmeyen, iki blml (harem ve selamlkl) konutlar ise, Kastamonu geleneksel konut dokusunun bileenleri ierisinde nc grubu olutururlar. Her grupta yer alan konutlar, arazinin ve parselin koullarna ve kullanc isteklerine bal olarak plan dzeninde farkllklar gstermektedirler. Kastamonu evlerinin en nemli mekn esi olan ardak veya sofa olarak adlandrlan meknlar, geleneksel ataerkil yaam tarz ierisinde, aile bireylerinin ortak yaamnn getii yerlerdir. ardaklarn, klk erzakn hazrlanmas gibi, retim amal kullanm zellii de vardr. Odalar ise, kalabalk ailelerin her birinin sahip olduklar, eitli gereksinimlerini ierisinde karlayabildikleri, bamsz meknlardr. Bu nedenle hemen her Kastamonu konutunun bir veya daha fazla odasnda yklk, ocak ve guslhaneden oluan dzenleme mutlaka bulunmakta, sekialt, sedir gibi geleneksel oda ii mimari elere de rastlanmaktadr.

Kastamonu Evleri Genel Grnm

250
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Kastamonu Evleri Plan Tipolojisi rnei 2

Kastamonu Evleri Plan Tipolojisi rnei 1

251
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

SERVS MEKNLARI
Kastamonu evlerinde servis meknlar genellikle zemin katlarda yer almaktadr. Mutfaklar, baz evlerde bahe ierisinde ayr bir bina olarak tasarlanmtr. ounluu oluturan evlerde ise, mutfaklarn evin zemin katnda yer aldklar ve frnl olduklar tespit edilmitir. Ta tezgh, su haznesi gibi elerle donatlm mutfaklarla ska karlalmtr. Evin dnda, bahede yer alan hela birka evde grlrken, zellikle ge dnem konutlarnda abdestlikli, tamermer lavabolu, gelimi i dzenli helalar bulunduu izlenmitir. Kastamonu konutunun dier servis meknlar olan ahr ve depolar konutun zemin katnda az pencereli, toprak demeli, svasz duvarl meknlardr.

nu evlerinin zemin katlarnda ve servis meknlarnda pencere aklklar kimi zaman taa oyulmu bir delikten (mazgal) ibaretken, baz yaplarn benzer meknlarnda sanat deeri tayan ta iilii rnekleriyle karlalmaktadr. st katlarda, sofa ve odalara bol k almay salayan ok pencereli dzenlemeler uygulanmtr. Pencereler, ounlukla dey srme (giyotin) kanatldr. Kemerli, dikdrtgen biimli pencereler, ge dnem konutlarnda ampir ve neoklasik dekoratif detaylar ieren svelerle bezenmitir.

STRKTREL YAPI
Kastamonu evlerinde temellerin yzeysel yapld, en sk uygulanan temel tipinin, binay tayan ahap dikmelerin altna birer blok ta konulmas ve dikme aralarnn taycl olmayan kerpi veya ta duvar ile doldurulmasyla meydana getirildii grlmtr. Bir baka temel tr olarak, ta duvarn ounlukla subasman hizasna kadar rld tespit edilmitir. Ta duvarn zemin kat pencereleri altna ya da zemin kat tavan hizasna kadar rld de grlmektedir. Kentin belirli mahallelerinde (rnein Honsalar Caddesi zerinde) yer alan konutlarda yaygn olarak kullanlan kesme tan dnda, Kastamonuda ahap hatll kabayonu moloz ta rgnn tercih edildii anlalmaktadr.

CEPHE DZEN
Genellikle iki veya , nadiren drt katl olan Kastamonu evlerinin d grnmleri, evin her cephesinde yer alan kmalar ve pencere dzenlemeleri ile hareketlendirilmitir. Baz rneklerde parselin arpkln dzeltmek, bazen konut alann arttrmak veya manzarayayola daha iyi ayla ynelmek amacyla uygulanan kmalar ve konutun st katnda benzer amalarla ina edilen cihannmalar sokak siluetlerini olduu kadar, kentin genel grnmn de pitoresk klan unsurlardr. Kastamo-

Ahap Karkas Sistem Genel Grnm

252
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Evlerin st kat d ve i duvarlarnn her zaman iin aprazlama destekli ahap karkas tekniinde ina edildii belirlenmitir. D duvarlar sayl rneklerde ahap kaplanrken, yaygn uygulama kerpi veya tula dolgunun saman katkl amur ve al ile svanmasdr. Ahap karkas strktr i duvarlarda zeri sval badadi talaryla rtlmektedir. Kastamonu evlerinde farkl duvar tekniklerinin birleme snrlar ya da kat birlemelerinde malzeme farkllamas, yaklak 15-20 cm eninde ahap kornilerle gizlenmi, ayn teknik yapdaki dey hatlar iin de uygulanmtr.

DEKORATF ELER
Kastamonu evlerinden incelenen rneklerde dekoratif elerin tavanlar, tepe pencereleri, dolap kapaklar, ocak yamaklar ve kaplarda younlat izlenmitir. Genellikle ahap iilii biiminde kendini gsteren dekorasyon, yamaklar, tereceler ve tepe pencerelerinde al ile yaplmtr. Anadolu konut geleneinde terek, sergen adlaryla anlan raflarn, Kastamonuda yaygn olmad grlmtr.

Merkez lesi, smail Bey Mahallesi Maaraaz Sokak No.2 ve Alemdar Sokak No.1 adresinde (41 ada, 3-4-5 parsel) yer almaktadr. Evlerin bulunduu blge, Candaroullar Beylii dnemine tarihlenen smail Bey Klliyesinin bulunduu ehinah Kayasna yakn bir konumdadr. alma alannn gneyinde, gnmzde sfendiyar Bey Park adn tayan, tarihi Srpazar yer almaktadr. Ayn aile tarafndan ezamanl veya ok ksa aralkla yaptrld sanlan evler, arsa zerine bir L oluturacak biimde yerletirilmitir. Daha gneyde olan ve selamlk ilevini gren Maaraaz No.2deki ev dar bir boluktan sonra ad geen sokaa cephe vermektedir. Harem olarak kullanld anlalan ikinci ev, birinci evden farkl olarak yksek duvarlarn snrlandrd bir bahenin ierisindedir.

TARHLENDRME
E zamanl veya ok ksa aralklarla yaptrldklar sanlan binalarn yapm tarihine ilikin bir yazt veya benzeri bir belge bulunmamaktadr. Yaplarn mimari ve yapsal zelliklerine baklarak ve Kastamonudaki benzer yaplarla yaplan analojiye dayanlarak 19. yzyln ikinci yarsnda yaptrldklar sylenebilir. Bina 1in gney cephesinde ta taklidi sva zerinde grlen 133-H./ (yaklak 1910 yl) tarihinin yapnn deil, svann yapld tarih olduunu dnmek gerekir.

TOPRAKILAR KONAI RESTORASYONU


Bu alma, halk arasnda Topraklar Kona olarak adlandrlan ve mlkiyeti sat yoluyla Kastamonu Kalknma Vakfna geen birbirine bitiik iki geleneksel evin rlve, restitsyon ve restorasyon projelerini ele almaktadr. 2000 ylnn Eyll aynda balayarak Aralk aynda sonulanan proje, sonraki yllarda baz deiikliklerle uygulanm, yaplar grubu butik otel olarak turizmin hizmetine sunulmutur. Otel ilevi gnmzde de srmektedir.

GENEL TANIMLAMA
Maaraaz Sokak No.2 adresinde yer alan Bina 1 (selamlk), yaklak 11.35x9.15m boyutlarndadr. Yap, giri kat, birinci kat ve cihannmadan olumaktadr. Gnmzde ahr olarak kullanlan tek katl bir yap Bina 1e bat cephesinden bitiiktir. Yapnn kuzey cephesinde yer alan bir kapdan ulalan bahe, Alemdar Sokak No. 1deki Bina 2 ile ortak kulla-

KONUM
almaya konu olan parselde iki ayr ev bulunmakta, bu evler, Kastamonu li,

253
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Topraklar Kona Alemdar Soka Cephesi

nmdadr. Bina 2, yola dorudan cephe vermeyen, yksek duvarlarn ardnda, bahe ierisinde yer alan bir yapdr. Taban alan yaklak 10.40x6.10mdir. Dou ynde, giri, birinci ve ikinci katlar olmak zere katl olan Bina 2, arazinin eimi nedeniyle bat ynnden iki katl olarak alglanmaktadr.

ulalabildii gibi, binann ana merdiven holnden de eriilebilmektedir.

1. Kat
Bina 1in birinci kat, Kastamonuda sklkla grlen i sofal plan emasna sahiptir. Plann merkezinde dikdrtgen planl sofa yer almaktadr. Sofann batsnda iki oda vardr. Kuzeybatdaki oda, geleneksel Kastamonu evlerinde ok sayda rneini grdmz ocak, guslhane ve yklk ieren dzene sahiptir. Bu zelliiyle k odas olarak kullanld dnlebilir. Sofann dou ynnde, gneyden kuzeye doru srasyla baoda, kk bir oda ve abdestlik blmyle hela yer almaktadr. Gneydou kesinde yer alan odann konumu, bol pencereyle dar alyor olmas ve tavan iiliinin nitelii, bu odann baoda olduunu gstermektedir. Tavan gbei, tavan kaplamas talar ve tavan kornii, zenli iilikleriyle yapnn genelindeki ahap iiliinden ayrlmaktadr.

MEKNSAL TANIMLAMA Maaraaz Sokak No.2 (Bina 1) (Selamlk) Giri Kat


Binann gney cephesindeki ana giri kaps divanhaneye almaktadr. Divanhanenin kuzeyinde kahveoca ve hela yer almakta, yine kuzey duvarnda yer alan bir kapdan geilerek binann merdiven holne ulalmaktadr. Bina 1in gneydeki ikinci girii kk bir hole almakta, buradan da kuzeyindeki ahr blmne geilmektedir.

Ara Kat
Ahrn bulunduu blmde kat ykseklii ikiye blnerek tek mekndan oluan bir ara kat elde edilmitir. Ara kata, gneyindeki mekndan bir merdiven araclyla

Cihannma
Manzaraya geni bir ayla ynelmeyi salayan cihannmalara Anadolunun pek ok blgesinde olduu gibi Kastamonuda da rastlanlmaktadr. Bina 1deki cihan-

254
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

nma, birinci kat sofasnn plann bir st katta aynen tekrarlamaktadr.

Alemdar Sokak No.1 (Bina 2) (Harem) Giri Kat


Yap, Bina 1 gibi, i sofal plan emasna sahiptir. Binann dou cephesinin simetri ekseninde yer alan ift kanatl bir kap, tala giri vermektedir. ift kollu merdiven giri kapsnn aksnda, taln kuzeybat kesindedir. Frnl ocak ve taa oyulmu tezghyla geleneksel mutfaklarn tm zelliini barndran mutfak, taln kuzey duvarna bitiiktir. Taln gneyinde ise, yklk ve guslhanesiyle tipik bir oda, odann batsnda da abdestlikli hela yer almaktadr.

1. Kat
sofal plan emasnn tm zelliklerini tamaktadr. Dikdrtgen planl sofann kuzey ynnde merdiven kovas ve bir oda bulunmaktadr. Sofann gneyinde ise, oca, ykl ve guslhanesiyle bir oda, odann bitiiinde de geleneksel dzeniyle hela yer almaktadr. Sofa, bat ynndeki ift kanatl bir kap ile arka baheye almaktadr.

grlen izler, o dnemde burada mevcut olan kk pencerelerin zgn olmadna iaret etmektedir. Bu katn divanhane olmasna bal olarak, mevcut izlere gre daha geni pencerelerle aydnlatld, pencerelerin sonradan kltld anlalmaktadr. Gney cephede, sofann cumba biiminde dar tarlmas ve cihannmann at dzleminde yaratt grnm, bu cephede dinamik bir etki yaratmaktadr. Kat demeleri ahap silmeler, binann keleri ahap plaster bantlar ile vurgulanmtr. Birinci kat ve cihannma boyunca ykselen cumba, iki yandan payandalar ile desteklenmektedir. Cihannmann gen alnlk ile bitirilmesi, kat silmeleri ve plasterler zerindeki bezeme eleri, yapdaki neo-klasik unsurlardr.

Alemdar Sokak No.1 (Bina 2) (Harem)


Ana giri cephesi olan dou cephesinde sofa birinci ve ikinci katlarda cumba ile dar tarlarak vurgulanm ve ktleye hareketlilik getirilmitir. Dey srme kanatl pencereler birinci ve ikinci katlarda olduu gibi, binann bahe ierisinde yer almasndan yararlanlarak, giri kat cephesinde de kullanlmtr. kinci kat sofasnn cumbas ile bat cephesinde de hareketlilik elde edilmitir. Cumba, dou cephede olduu gibi bu cephede de payandalar ile desteklenmi ve saak kotunda gen alnlk ile talandrlmtr.

2. Kat
kinci kat plan, baz deiiklikler dnda birinci kat plann tekrarlamaktadr. Plann merkezinde sofa yer alr. Sofann gneyindeki odann Bina 2nin baodas olduu anlalmaktadr. Bina 1deki baoda ile ayn dekoratif detaylara sahiptir.

BEZEME
Cephelerde grlen balca dekoratif unsurlar, ahap kat silmeleri ve ke plasterleridir. Bu unsurlarn uygulanmasnn dekoratif olduu kadar, ilevsel nedenleri de vardr. Her iki yapnn cumbalarnn saak kotunda uygulanan gen alnlklar yaplarn d grnmn belirleyen en nemli dekoratif unsurlardr.

CEPHE DZEN Maaraaz Sokak No.2 (Bina 1) (Selamlk)


Dou ve gney cepheleri, binann en zenli cepheleridir. Her iki cephede de, alt katta ta taklidi sva uygulanmtr. Rlve almas esnasnda sva zerinde

255
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

meknlara yalnlk egemendir. Her iki konutta grlen baodalar, dier odalara nazaran daha zenlidir. Tavan kornileri dier odalara gre daha ssldr ve her ikisinde de tavan gbei vardr. Tablal kaplar ve dolap kapaklar yaplarn genel yalnln srdrmektedir. Alemdar Sokak No.1deki evde grlen al tereceler evlerin en gsterili unsurlardr.

YAPIM TEKN VE MALZEME


Ahap karkas strktr her iki yapda da uygulanan yapm tekniidir. Karkas arasnda dolgu olarak d duvarlarda kerpi kullanlm, i duvarlarda ise badadi talar uygulanmtr. Alemdar Sokak No.1deki yapnn bat cephesinde alt kat duvarnn ve Maaraaz Sokak No.2deki yapnn cihannmasnn iki yan cephesinin ahap kapl olmas dnda, genel olarak yaplar ite ve dta svanmtr. Yap genelinde kullanlan ahap, blgede en ok bulunan cins olan amdr. Strktrel ve konstrktif tm elemanlarda ayn cins ahap kullanlmtr. Deme kirileri tavanda ve demede 0.40- 0.50 m enli ahapla kaplanmtr. Yapda kullanlan sva, kire balaycl, ktk katkl ve dere kumu agregaldr.

relerin restitsyonu mevcut izlere gre yaplabilmektedir. Ancak, gnmzdeki konumuyla selamln yola bu denli yakn olmas ve geni pencere aklna sahip olmas, geleneksel anlaya uymayan bir durumdur. 1960l yllara ait bir fotoraftan, sz konusu binann n blmnde bir bahenin bulunduunun ve o dnemde yol hattnn bugnknden farkl olduunun tespit edilmesi bu sorunun zmn salamtr. Ayrca, selamlk binas ile yol arasnda kk bir yapnn, olaslkla bir bahe kknn bulunduu anlalmaktadr.

RESTORASYON
Topraklar Konann butik otel olarak yeniden ilevlendirilmesi ngrlm ve bu ynde yaplan bir almayla restore edilmitir. Restorasyon uygulamas Kastamonu Mimar Vedat Tek An Sanat ve Restorasyon Merkezinin ekiplerince yrtlm ve 2001- 2003 yllar arasnda tamamlanmtr. Uygulama safhasnda, proje kapsamnda ngrlmeyen baz sorunlara yerinde zm bulunmu ve iletmecinin belirlenmesinin ardndan projenin temel esaslarn bozmayan baz deiikliklere izin verilmitir. Bu ilev erevesinde divanhane cafe-restaurant olarak planlanmtr. Mutfak olarak, divanhanenin batsndaki mekan dzenlenmitir. Otel ilevi uyarnca odalar konaklama birimlerine dntrlmtr.

RESTTSYON
Selamlk binasndaki divanhanenin sokak ile ilikisi yaplarn en nemli restitsyon sorununu oluturmaktadr. Giri kat cephesindeki sonradan kltlm pence-

KAYNAKLAR
Eypgiller, K.K., 1925 Ylndan Gnmze Kastamonuda zlenen Planimetrik deiim ve Kaybolan Mimari Miras, Prof. Doan Kubana Armaan, stanbul, 1996. Eypgiller, K.K., Kastamonuda Geleneksel Konut Mimarisi ve Korunmas, Yap, stanbul, Mart 1997, say 184, s.64-70

256
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Eypgiller, K.K., Bir Kent Tarihi: Kastamonu, Eren Yaynclk, stanbul, 1999, Eypgiller, K.K., Kastamonu Geleneksel Konut Dokusunda Ak Sofal Sivil Mimarlk rnekleri ve Kltrel Miras Olarak Korunabilirlii, Celal Esad Arseven Ansna Sanat Tarihi Semineri , Mimar Sinan niversitesi, 7-10 Mart 1994, 8.3.1994, stanbul, 2000, s.154-161, 380-381 Eypgiller, K.K., Kastamonu Topraklar Kona Restorasyon Projesi, Mimar.ist, say 5, Bahar 2002, s.101-108 (T. Barlk, B. Baarr ile birlikte). Eypgiller, K.K., Geleneksel Kastamonu Evleri, skdara Kadar Kastamonu, Yap Kredi Yaynclk, stanbul, Aralk 2008, s.129-155 Cupio movemus omplium unum pris. Nihilinte temus, Catus ren viribenihi, patuius m

257
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

SLEYMANYE 569 ADA 13 PARSELDE YER ALAN AHAP YAPININ PROJELENDRLMES VE UYGULAMASI
Y. MMAR ALDOST ERTURUL BB KUDEB

Bildiri kapsamnda Sleymaniye 569 Ada 13 Parselde yer alan ahap evin hazrlanan restorasyon projesi ve zel olarak ta uygulama almalar hakknda bilgi verilecektir. Mlkiyeti stanbul Bykehir Belediyesi iktisadi teebbslerinden birine ait olan yap BB KUDEB Mdrlnn kullanmna tahsis edilmitir. Yaplan almalar KUDEBin ilgili birimleri tarafndan gerekletirilmitir. lkemizde zellikle de stanbulda uzun yllardr ahap sivil mimari eserlerin proje ve uygulama almalarnda yaplarn otantikliinin korunmasna zen gsterilmemitir. Bu balamda yaplan restorasyonlarda zgn yapm teknii ve malzemelerinin kullanmna dikkat edilmedii grlmektedir. Taycs ahap karkas olan yaplar yeniden yapm durumlarnda tayclar elik ya

da betonarmeye buna bal olarak deme ve duvar malzemeleri de modern yap malzemelerine dnmtr. Yeniden yapm almalar dnda bakm onarm almalarnda da zgn olmayan malzemeler kullanld iin ahap sivil mimarinin zgn kalabilen rneklerini bulabilmek neredeyse imknsz hale gelmitir. KUDEB mdrl olarak danman hocalarla birlikte proje aamasndan uygulamann sonuna kadar rnek bir almann gerekletirilmesi hedeflenmitir. Uluslar aras Ahap Yaplar Koruma ltlerine uygun olarak proje ve uygulama almalar yrtlmtr. Proje almalar KUDEB Proje birimi tarafndan, malzeme analizleri KUDEB Restorasyon ve Konservasyon Laboratuvar tarafndan ve yapnn uygulama almalar KUDEB Ahap Eitim Atlyesi ustalar ve eitime katlan usta adaylar tarafndan gerekletirilmitir.

YAPININ TARH VE TANIMI:


569 Ada 13 Parselde yer alan ahap evin tarihesi ile ilgili elimizde kesin bir bilgi bulunmamaktadr. Yapnn detaylar ve eski haritalarndan anlald kadaryla 19. yzyl sonu 20. yzyl banda ina edildii tahmin edilmektedir. ki normal kat ve at aras katndan olumaktadr. Binann yol eiminden yararlanlabilecek alt kesinde kmr-odun deposu olarak kullanlan kk bir bodrum kat bulunmaktadr. lk yapld zaman tek ailenin kullanmndaki yap zamanla evreninde niteliini yitirmesiyle her bir katnda farkl ailelerin veya bekrlarn

Resim 1: Pervitich Haritasnda Yapnn Durumu (Pafta No:41)

258
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

kald bir yapya dnmtr. Yapnn farkl devirlerde kullanmna paralel olarak arka tarafnda yer alan bahe ksmna yma iki katl yap ina edilmitir. Ahap yapdan bu yapya gei verilmi ierisine oluturulan mutfak, slak hacim ve odalar katlardan alan blmlerden geilerek kullanlmtr. Zemin katta yer alan odann bir tanesinin kaps ieriden kapatlp dardan dkkn oluturmak amacyla pencereler ve tayc ahaplar kaldrlm yma duvarlar zerine eklenen kiri ile vitrin akl oluturulmutur. Ayrca topal bodrum katn dkkn olarak kullanmak amacyla dardan merdiven yaplm ve giri verilmitir.

YAPININ PROBLEMLER:
Yapnn en nemli problemi; asl sahibinin yapy terk etmesinden sonra farkl kullanclar tarafndan kullanlmas olarak gsterilebilir. Yapy kiralayan kullanclar yapy sahiplenmemiler ayrca kendi kullanmlarna gre zgn yapnn taycsndan, mekn dzenlemesine kadar eitli zararlar vermilerdir. zgn yapya yaplan mdahaleler ile yapnn tayc duvarlar kaldrlm, tayc sistemi bozulmutur. zellikle zemin katta yaplan dkkn yapnn arka tarafa doru eilmesine yol almtr. Benzer mdahale olarak bodrum kata dkkn yapmak amacyla dkknn olduu tarafta ahap

Resim 2: Yap ve evresinin Eski Fotoraflar (KTVKK Arivi, Konak Kitab, Tepe Yaynlar)

Resim 3: 90l Yllar, st Katlar Terkedilmi, Zemin Kat Dkkn Yaplm (KTVKK Arivi)

Resim 4: Yapnn Rlve almalar Srasnda ekilmi Fotoraf

259
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 5: Zemin Kat ve 1. Kat Rlve izimi

Resim 6: Zemin Kat ve 1. Kat Tavan Rlve izimi.

Resim 7: Yan Grn, A-A Kesiti Rlve izimi (Yapnn arka tarafa doru dengesinin bozulumu izimden grlmekte)

260
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

deme kaldrlm betonarme deme oluturularak zgn deme yaklak 25 cm yukarya kaldrlmtr. Odalar arasnda alan boluklar ve arka tarafa eklenen yma yap ile geii salayan aklklar dolaysyla tayc sistemin zarar grd tespit edilmitir. Yapy geici srelerle kullanan kiraclar yapnn bakm onarmn gerekletirmemiler buna karn yaptklar geici zmlerle yapnn otantikliini yitirmesine yol am-

lardr. zellikle at rtsnn bakm yaplmad iin atdan gelen su zellikle at taycs ve demesine zarar vermitir. Ayrca yap ierisine konumlanan slak hacimlere farkl kalnlklarda (15 cm ile 25 cm arasnda) beton deme yaplmtr. Islak hacimlerden gelen su ahap tayc ve demelere zarar vermitir, ayn zamanda kaln betonarme demenin verdii ar ykte yapnn taycsna zarar vermitir.

Resim 8: Giri Kaps, Zemin Kat 1. Kata k Merdiveni

Resim 9: Zemin kat oda giri kaps ve muhdes gei

261
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 10: 1. Kat Merdiveni ve Dnem Eki Blme Eleman Dorama

Resim 11: 1.Kat 1K03 Nolu Oda Tayc ve Malzeme Defromasyonlar

Resim 12: 1. Kat Sonradan Yaplm Tuvalet mekn ve 1. Kat Oda Kaplar

262
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 13: at Kat ve at Balkonu

Resim 14: n ve Yan Cepheden Grnler

PROJE ALIMALARI:
Yapnn proje almalar KUDEB proje birimi tarafndan gerekletirilmitir. lk olarak yapnn rlvesi kartlmtr. Hazrlanan analitik rlvede yapnn farkl dnem mdahaleleri ve malzeme farkllklar ve bozulmalar gsterilmitir. Analitik rlveler yardmyla yapnn geirdii deiimler proje zerinden okunabilmitir. Rlve almalar ile birlikte yapya ait eski belge, harita ve fotoraf aratrmalar yrtlmtr. Yapnn d durumuna ait farkl dnemlerde ekilmi fotoraflarn bulunabilmesi cephe restitsyonlarna yardmc olmutur. Pervitich Haritalarnda ve eski hava

fotoraflarnda yap belirgin olarak grlmektedir. Pervitich haritasndan da grlen bahe ksmndaki tek katl yapnn muhtemelen mutfak olarak kullanlan bir mtemilat blmnn olduu anlalmaktadr. Yapnn analitik rlvesi zerinden yaplan almalarla plan dzlemindeki restitsyonu yapmak mmkn olmutur. Elde edilen eski fotoraflardan yapnn deien pencere yerleri ve baz mimari detaylar tespit edilmi buna gre cephe restitsyonlar yaplmtr. Yap, restorasyon almalar sonras KUDEB birimleri tarafndan kullanlmas dnlerek restorasyon projesi hazrlanmtr. Yapnn mutfak ve slak hacim-

263
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 15: Zemin Kat ve Birinci Kat Restorasyon Planlar

Resim 16: A-A kesiti, Yan Cephe Restorasyon Projesi

leri zgn plannda olduu zere zemin katta toplanmtr. Ancak tuvalet says bay ve bayan ihtiyacna ynelik olarak iki adet olarak dnlmtr. Yapnn zgn planndan farkl olarak bodrum kata oda ierisinden merdivenle eriim dnlmtr. Bu tarz zorunlu dzenlemeler dnda yapnn zgn plan korunmutur. Proje almalar yapnn gnmz konfor koullar ve kullanm amacna uygun olarak yrtlmtr. Bu amala

yapnn merkezi kombi tesisat zerinden alan kalorifer tesisat proje kapsamnda dnlmtr. Ayrca ofis kullanm iin bilgisayar, elektrik ve telefon kablo kanal ve yangn detektr sistemi projelendirilmitir. Proje almalar ile birlikte yapdan alnan zgn sva ve ahap rnekleri laboratuvar ortamnda incelenerek nitelikleri belirlenmi ve yapda kullanlacak malzemeler tayin edilmitir. Laboratuvar

264
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

analizlerine gre badadi talar zerinde kullanlan svann kire esasl ktkl bir sva olduu tespit edilmi; kullanlacak i sva bileenleri ve oranlar belirlenmitir. Ayrca yapda kullanlan ahap cinslerinin tayini iin yaplan incelemede Sleymaniye evleri iinde referans olabilecek tespitlerde bulunulmutur. Bu balamda yapnn tayc sisteminde ana dikmelerde mee, ara dikmelerde am, deme, tavan kaplamalar ile merdivenlerinde ladin, pencere ve kaplarnda am, badadi talarnda gknar ve cephe kaplamalarnda am cinsi ahabn kullanld grlmtr.

UYGULAMA ALIMALARI:
Yapnn proje almasnda metodoloji oluturmann yansra uygulama aamasnda yapnn zgn niteliini kaybetmeden mdahale edilmesi temel yaklam olmutur. Bu balamda Ulusal ve Uluslar aras kabul edilmi tzk ve kanunlarn uygulanabilirlii bu alma kapsamnda gsterilmek istenmitir. Bilindii zere Dnya Miras Alan olan blgelerde dolaysyla Sleymaniyede yaplacak mdahaleler iin belirlenen mdahale kriterlerine uyulmas beklenmektedir. Ayn zamanda ICOMOS tarafndan 1999da kabul edilen Uluslararas Ahap Birlii Tz: Tarihi

Resim 17: Zemin Kat Betonarme Deme Kaldrlmas ve imento Svalar Raspa alamalar

Resim 18: Zemin Kat Dkkna Dnen Hacimde Ahap Tavan Sva Raspas

265
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Ahap Yaplarn Korunmas in lkeler kapsamnda belirtilen ilkelere de uyularak almalar yrtlmtr. Bu kapsamda yapnn yklmadan yerinde korunarak para para salamlatrlmas, geleneksel yapm tekniinin ve malzemelerinin korunmas ve geleneksel iilik yntemlerinin kullanlmas prensibiyle almalar yrtlmtr. Ayrca KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde eitim gren renci, Usta adaylarnn da almalara katlm ve geleneksel yapm tekniini uygulamal olarak renmeleri salanmtr. Uygulama almalarnn ilk blmnde zgn yapya ait olmayan niteliksiz ek ve malzemelerin yapdan uzaklatrlmtr. Niteliksiz malzemelerle yaplan

blme elemanlar ve yap zerindeki zgn olmayan imento svalarn skm gerekletirilmitir. Yap tayc sistemi deforme olduundan yap bahesine ina edilmi niteliksiz ekin kaldrlmas sona braklmtr. Niteliksiz eklerin ayklanmas ileminde yapnn zgn ve salam kalabilmi paralar korunmutur. Ancak ilk aamada bodrum kat betonarme demesi ve zemin katta yer alan dkkn ksmna mdahale edilmemitir. almann ikinci blmnde yapnn askya alnarak ksm ksm tayc siteminin glendirilmesi ve yenilenmesi gerekletirilmitir. Askya alma ilemi yapnn bitiik parselle arasnda yer alan yangn duvar evresinden balatlmtr.

Resim 19: 1. Kat Duvar imento Sva Raspas Sonras, Deme Kaplamalar Kaldrld

Resim 20: Yapnn Niteliksiz Eklerinin Ayklanmas, Salam Kalabilen Paralar Korunduktan Sonra Askya Alma almalar

266
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 21: Yapnn Askya Alnmasnn Ardndan Dey Dikme Ve Demelerde Takviye Ve Deiim Yapld, Kaln Betonarme Demeyle Tekil Edilen at Kat WCsi Kaldrld

Resim 22: Yap Askya Alndktan Sonra Dikme Takviyesi ve Deiimi

Resim 23: zgn Salam Ahaplarla Yeni Ahaplarn Bir Arada Kullanl

267
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 24: at Aras Deme, Dikmelerin Deiim ve Takviyesi

Resim 25: Tayc Sistem Tamamlandktan Sonra

Resim 26: Baheye Yaplan Niteliksiz Ekin Kaldrlmas

268
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 27: Tayc Sistemin Tamamlanmasnn Ardndan Badadi ta akm lemi

Resim 28: zgn Salam Tavanlar Korunarak Kullanld

Resim 29: Yangn Duvar ve Bahedeki Mtemilat na Edilirken

269
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Yapnn tayc dikmeleri ve yangn duvarna saplanan ahap deme kirilerinden salam olanlar yerinde korundu, gerekenlere takviye yapld, bir ksm ise deitirildi. Tayc sistem glendirme ve deiim ilemi yangn duvar evresinden balayp, daire eklinde bir yol izleyerek yapnn sokak kesinde yer alan blm ve bahe cephesinde yer alan blmne doru zemin kattan at katna doru devam eden bir sistemde ele alnd. Yapnn tayc karkas salamlatrlrken yukarda belirtilen taycnn sreklilii-

ni bozan niteliksiz ekler de kaldrld. Bu noktada kritik durumdaki dkkn blm askya alndktan sonra ke ve ara dikmeleri yerlerine yerletirildi. Yapnn sokak kesindeki bu blmnn taycsnn oluturulmasnn ardndan yapnn kendini tayabilir duruma geldii grld bu aamada arka bahede yapya bitiik olarak yerletirilen niteliksiz yma yapnn ykm gerekletirildi. Ardndan arka cephenin tayc sistemi ina edildi. Bu ilemlerle birlikte deme kirilerinin salamlatrlmas almas gerekletirildi.

Resim 30: Cephe Kaplamalar Monte Edilirken

Resim 31: Cephe Kaplamalar Tamamlandktan Sonra Doramalar Monte Edilmeye Balanld

Resim 32: at inko leri Ardndan Kiremit Denmesi, at Kat Balkonu Tamir Sonras

270
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Uygulamann nc blmnde; Yapnn tayc iskeletinin salamlatrlmas almas at tayclarnn onarmyla tamamland bu aamada st rtden gelebilecek yamuru engelleyebilmek iin at kiremit rts ve at inko dereleri ina edildi. Yapda niteliksiz eklerin arndrlmasna paralel olarak yapnn salam pencere ve kaplar da sklp atlyede tamirleri yapld, niteliini yitirenlerin yerine zgn detaylara uygun yenileri imal edildi. Bu kapsamda yapnn zgn kaps da atlyeye alnarak tamir ve bakm gerekletirildi. Yapnn d cephe kaplamalar ve i badadi talarnn montaj gerekletirildi. Ardndan olarak tamirleri yaplan pencere doramalar

yerlerine monte edildi. Bahe tarafna bitiik parseldeki yok olan yapya ait yangn duvar statik nedenlerle ykld iin bahe duvar olarak ta kullanlacak duvar rgs zgn boyut ve niteliklere uygun harman tulalar ile yeniden rld. Bu almalarla birlikte yapnn arka bahesinde yer alan ahap karkasl mtemilat yaps da tamamland. Yapnn ahap ilerinin son basama olarak ahap deme ve tavanlarnn montaj ve merdiveninin inas gerekletirildi. Zemin ahaplarnn niteliini yitirmesi dolaysyla yeniden kullanm mmkn olmamakla birlikte tavan kaplamalarndan salam kalabilenleri tamir edilerek kullanld.

Resim 33: kma Elibrnde talarn ve Deme Kaplamalarnn Montaj

Resim 34: Merdiven lk Basama Konulmas, Basamaklar Monte Edildikten Sonra

271
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Uygulamann son blmnde ise; Yapnn sva ve boya ileri ile zemin kat giriindeki deme kaplamalar yaplmtr. Laboratuvar analizleri ile terkipleri belirlenen kaba ve ince sva harlar ile

duvarlarn svalar yaplmtr. Ardndan yapnn i duvarlar, tavanlar ve cephesi nefes alabilen zellikteki 19. yzylda retilip yaygn olarak kullanlan renklerde boyalar ile boyanmtr.

Resim 35: Duvar Svas ve Yangn Duvar zerinde Suni Ta Sva Uygulamas

Resim 36: Giri Kaps Tamir Edilip Montaj Gerekletirildi, Zemin Kat Karo Mozaik Demeleri Yaplrken

Resim 37: Kaplar Monte Edilip Boyalar Yapld, Ve D Astar Boyalar Sonras Nefes Alabilen Nitelikte Boyalar Yapld

272
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

DEERLENDRME:
Sleymaniye 569 Ada 13 Parselde yer alan Geleneksel Ahap Sleymaniye evlerinden birisi olan yapda Proje almasndan uygulama amasna kadar zgn malzeme, yapm teknii ve plan dzeninin korunmas ncelik olarak ele alnmtr. Bu balamda uygulama aamasnda pahal ve zor bir yntem olan yapnn askya alnarak para para onarlmas yntemi kullanlmtr. Salam kalan btn ahap paralar kullanlm, ksmi niteliini yitirmi paralar ise ek ve

takviyeler ile kullanlmtr. Kullanlan ahaplarn zgn yapdakilerle ayn olmasna dikkat edilmitir. Yapya sonradan getirilen ahaplar emprenye edilerek kullanlmtr. Mevcut korunan ahaplar ise mantar ve bcee kar ilalanmtr. Yaplan alma makale ve bildiriler ile konuyla ilgili kii ve kurumlara ulatrlarak Ahap Yaplar iin koruma metodolojisinin uygulanabilirlii gsterilecektir. Restorasyon almalarnn tamamlanmasnn ardndan KUDEB tarafndan kullanlmaya balanlmtr.

ALIMALAR TAMAMLANDIKTAN SONRA:

Resim 38: Giri Kaps ve Giri Hol

Resim 39: Oda inden ve kinci Kat Holnden Grn

273
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 40: at Aras Toplant Odas ve at Balkonu

Resim 41: Restorasyon almalar Sonras Yapnn Grnm

274
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

AHAP YAPILARDA PROJE SORUNLARI


Y. MMAR BARI HAN

Projelendirme almalar srasnda birok sorunla karlamaktayz. Bu sorunlar ahap yaplar iin snflandrdmzda kolay anlatm asndan 4 ana balk altnda toplayabiliriz. Bunlar; 1-Fiziki sorunlar 2-Belgeleme Sorunlar (doru belgelere ulamann nemi) 3-dari sorunlar 4-Statik Projelendirme sorunlar

plarda binann zgn elemanlarnn tespiti ve salkl restitsyon hazrlanmas titiz rlve almas gerektirmektedir. Bu yzden bu tip yaplarda salam olan duvarlarda ksmen iskele kurulmas, teknolojik lm aletleri kullanlmas gibi yntemler kullanlmaktadr.

1.2 . Yapnn gnmzde muhdes eklentilerle deitirilmesi, zgn yap elemanlarnn sklmesi veya yer deitirmesi
Ahap yaplarda ska karlalan sorunlardan biri, yapnn d cephe kaplamalarnn sklerek zerinin imento esasl sva ile svanmasdr. Bu deiikliin sebebi zgn kaplamalarn rmesi ve yaplarn tescil edildii dnemde d grnnn betonarme binaya benzetilerek tescilden karlmaya allmasdr.

1. FZK SORUNLAR 1.1. Yapnn ksmen - tamamen ykk olmas ve yapnn iine girilememesi
D etkenlere ak ahap yaplarda ksa sre ierisinde deformasyon, ksmen ve tamamen yklma kanlmazdr. Bu ya-

Resim 1: Sleymaniye 514 ada, 10 parsel

Resim 2: Sleymaniye 664 ada, 5 parsel

275
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 3: Sleymaniye 516 ada, 10 parsel

Resim 4: Bykada, 27 ada, 4 parsel

Resim5: Bykdere, 1056 ada, 36 parsel

Resim 6-7-8: Bykada, 32 ada, 6 parsel

276
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Ayrca baz yaplarda zgn elemanlar yerinden sklerek ayn yapda baka ksmlarda kullanlmtr. Bu tip yaplarda projelendirme yaparken yap zerinde dikkatli iz takibi ve lokal sondajlar yaplmas gerekmektedir. Tespit edilen zgn malzemelerin yapdaki yerleri tespit edilip restorasyon projesinde ilenmelidir.

kadar bilgi, belge ve geerli sebepler (slup btnl, mal sahibinin mktesebat, zorunlu haller vb.) tespit edildiinde bu eklerin korunmasdr.

2. BELGELEME SORUNLARI
BELGE eski eser projelendirme ve uygulamalarnn vazgeilmezidir. Gemi dnemlerde belgelenerek yklan ve gnmzde bu belgelere dayal restitsyon ve rekonstrksiyon almalar yapmak istenildiinde karmza kan en nemli sorun belgelerin hatal veya eksik olmasdr. Aada sunulan birinci rnekte 1990l yllarda mail-i inhidam karar ile yklan bir binada yaplan eksik ve yanl belgeleme almalar grlmektedir. Bu belgelerle yklan yapnn gnmzde restitsyonunu yapmak ancak ilave fotoraf ve temel kazs sonucu yaplan belgelemeler ile mmkn olmutur. kinci rnekte ise skdar, 441 ada, 2 parselde yer alan ve 1970li yllarda kt bir restorasyon geiren ahap bir konan uygulamas srasnda dzgn belgeleme almas yaplmamas ve zgnln yitiren yapnn kapsaml belge aratrmas sonucu gnmzde kaybolan detaylarnn yakalanmas ve doru restitsyonunun yaplmas anlatlmaktadr.

1.3. Yapnn dnem ekleri tamas, bu eklerin yapnn zgn halini deitirerek bakalatrmas
Gnmzde baz yaplar nitelikli ve niteliksiz baz dnem ekleri tamaktadr. Bu dnem eklerini restorasyon projesi srasnda koruma ve ayklama kararn vermek ahap yaplarda kolay deildir. Zaman ierisinde eskimi ahap malzemenin gzlemleme yolu ile ayrt edilmesinin zorluu, bitiik nizam ina edilen ahap yaplarda, zorunlu sebeplerden zaman ierisinde yaplan ekler, dnem farkllklarndan dolay mimari slup farkllklarnn olumas, gibi rnekler daha da oaltlabilir. Yukarda bahsettiimiz sorunlarn zmnde izlediimiz yntem dnem gecekondusu diye tabir edebileceimiz niteliksiz eklentilerin ayklanmas, yeteri

Resim 9-10-11: Sleymaniye, 515 ada, 6,7,8 parseller

277
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Dnem eki

zgn yap 2

Dnem eki

zgn yap 1

Resim 11-12: Sleymaniye, 515 ada, 6,7,8 parseller stte eitli dnem ekleri barndran yaplarn gnmzdeki hali, altta nerilen restorasyon

278
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 13: Arnavutky, 95 ada 5 parsel yapnn yklmadan nce yaplan eksik belgeleme almas

Resim 14: Arnavutky, 95 ada, 5 parsel Yapnn Alman Arkeoloji Enstitsnde bulunan fotoraf

279
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 15: skdar 441 ada, 2 parsel -Yapnn gnmzdeki hali

Resim 16: Yapnn 1970li yllarda geirdii restorasyon srasnda ekilen fotoraflar

280
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 17: Kaynak aratrmas sonucunda bulunan fotoraflar

Eksik belgelerle yaplan restitsyon denemeleri

281
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 18: Belgeler tamamlandktan sonra ancak yaplabilen doru restitsyon

Resim 19: Bykada, 32 ada, 6 Parsel

282
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

3- DAR SORUNLAR
Bu balk altnda incelenen sorunlar gemi dnemlerde, resmi evraklarda ve uygulamalarda yaplan hatalar anlatmaktadr. Bu tip hatalar genelde geri dn olmayan hatalardr. Bu hatalarla proje retmek son derece zor olduu gibi tescilli kltr varlklarnn dahi deimesine yol amaktadr. Bu hatalarn bazlar eitli balk ve rneklerle aada gsterilmitir.

3.3 Sleymaniye Blgesinde, niversite binalarnn gelii gzel ina edilerek kentsel dokuyu geri dn olmayacak ekilde deitirmesi 3.4. hale yoluyla yaplan ilere ait aksaklklar
Baz proje ihalelerinde srenin doru hesaplanmamas Yklenicilerin proje ve uygulama ihalelerinde yksek krml i almalar Proje artnamesinde bulunan keifmetraj kaleminin yklenici tarafndan doru hazrlanmamas dareler tarafndan uygulama ihalelerinde anahtar teslimi gtr bedel ihale yaplmas

3-1 Planlama hatalar 3.2 . Kadastral hatalar


Yanl kadastral planlama neticesinde Kasmpaa mevlevihanesi giri kapsnn bir ksmnn komu parsele ilenmesi

Resim 20: Bykada, 32 ada, 6 Parsel

Resim 21: Kasmpaa Mevlevihanesi Giri Kaps

Resim 22: Kasmpaa Mevlevihanesi Giri Kaps

283
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 23: Derunu Mehmet Efendi Tekkesi

Derunu Mehmet Efendi Tekkesinin olmas gereken yer

Derunu Mehmet Efendi Tekkesinin tand yer

Derunu Mehmet Efendi Tekkesinin gnmzdeki hali

Sleymaniye 666 ada 8-9 parseller

284
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 24: Silivri 184 ada, 1 parselde yer alan rnekte bina soyulmadan nceki ve sonraki durumu

Resim 25: Sleymaniye 515 ada, 10 parsel zgn hali

285
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

b.a. kiri

Ahap dikme

Resim 26: Sleymaniye 515 ada, 10 parsel gnmzdeki hali

4. STATK PROJELENDRME SORUNLARI 4.1. Strktrel tespitlerin dzgn yaplamamas


Ahap yaplarn strktrlerinin gerek tespitleri ancak uygulama srasnda tamamen aldktan sonra yaplabilmektedir. Bu yzden proje aamasnda ksmen alnan malzeme rnekleri yapnn tamam hakknda kesinlikle doru bilgi vermez; ancak eitli ipular elde edilebilir. Ayrca gzlemleme yolu ve ksmi sondajlar ile yaplan tayc sistem tespitleri doru olmad gibi projeciyi hataya srkleyebilir.

4-2 Yap zerindeki keyfi oynamalarn oalmas ve yapnn teknik olarak zlemez hale gelmesi 4.3.Tescilli Kltr Varl yaplarda statik projelendirme sorunlarnn zmleri ile ilgili neriler
Yaplarn zgn halinin korunmas iste-

i ile yap gvenlii kavram bazen kar karya gelmektedir. Bu kavramlarn konunun aktrleri ile daha detayl ve yap nemi erevesinde tartlmaldr. Korunmas gereken yaplarn deprem gvenlikleri ile ilgili ynetmelik ve standartlarn oluturulmas ivedilikle yaplmaldr. Yapnn yeniden yaplacak yaplar gvenliinde korunamayaca gerei bu almalar srasnda gzden karlmamaldr. naat mhendisi proje mellifinin yetki ve sorumluluklar bu erevede yeniden belirlenmelidir. Proje yapm esnasnda yapnn zelliklerine gre gvenlik kriterleri ile yapya verilecek zararlar irdelenmeli ve mimar-restorasyon uzmanlar ve inaat mhendisinin birlikte tayin edecei ncelikler belirlenmelidir. Olas deprem sonras yapnn hasar grme ihtimalleri ve yeniden onarm sreleri tarif edilebilmelidir.

286
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ARNAVUTKYN KML: AHAP EVLERDEN BR RESTORASYON RNE


YKSEK MMAR FEYHAN NKAYA

Arnavutkyl ahap bir evin yks, belki de birbirleriyle yaracak derecede iddial, bir o kadar da mtevazi kimlikleri ile yan yana, srt srta oluturduklar doku iinde yryerek kaybolmakla balad diyebiliriz. Arnavutkyn, stanbulun dier semtleri gibi, Boaz semtleri gibi ahap yaplarnn acmaszca yok edilileri ve ok kt restorasyonlarla tannmaz hale gelilerine inat, hala arbal bir gzellii ve eski bir Rum kynn rafine kltrn hissettirdiini dnyorum. Arnavutky, 6-7 Eyll olaylar ile birlikte nemli lde deiime uram, giden Rumlarn yerine gelen, eski stanbul kltrn tanmayan, anlamayan g dalgas, bu ok zel 19. yy. ahap mimarisi ile bezeli semte Vandal damgalar vurmular. kr ki varlklsndan ok yoksulu olduundan ve G.E.E.A.Y.K. imdada yetitiinden bir noktada donmu ve korunabilmi. Restorasyonlara dair mkemmel fikirleri olan yaratc mimarlarmz da restorasyonlarna son verebildikleri zaman eminim ki daha iyi korunacaktr. Eimle birlikte Arnavutkyde, bu dokuya ait bir binada yaamaya kararl olduumuz iin yerletik. ki seenek vard; ya bakml bir binay onarmak, ya da harap bir binay yeniden yapmak. Karmza ikincisi kt ve meslein iinden olmamza karn brokrasisi ile maalesef uzun bir sre uraarak projemizi onaylattk. Ak olduumuz bina, bu blgede bulunan birou gibi ok kk; 42,5m bir taban alanna oturan kule binalardan. Beli

bklm haline bakarak yaplm halini grebiliyorduk ve evremizdeki pek ok insann aptalca bulduu bir maceraya baladk. En fazla eletirilen konu da geleneksel yntemle, yani ahap konstrksiyonla ina etme inadmz oldu.

NEDEN AHAP KONSTRKSYON?


Yapnn gzelliini, ruhunu oluturan mimari detaylar bire bir yapabilmek ancak bu ekilde mmkn. Betonarme strktr yeni deprem ynetmelii ile hesaplandnda ciddi ebatl kesitler kartyor ve aklklar bozuyor, i mekanda oda ortalarna kolonlar geliyor. Hareketli, kmal yapsna uyum salamyor. rnein, zeminden sonra her iki katta farkl kmalar kullanlm, bir st kat olan cihannmada yap tekrar taban alanna dnm. Aklklar aksiyal deil (kmalar birbirini izlemiyor). elik konstrksiyonda ise doku uyumazl var. Dna ahap kaplayacanz bir elik sistem, malzemelerin davran farklar nedeniyle zel ara detaylara ihtiya gsteriyor (rn. Kee kaplama gibi). Ahap yangna ve depreme dayankl bir yap malzemesidir. Dnldnn aksine yangn riskinde ahap elikten daha uzun sre dayanyor. Kald ki bugnn teknolojisi ile yangn alarm sistemi, duman detektrleri, yamurlama sistemi ve yangn tpleri kullanmak mmkn. Depremde esniyor ve yklmyor. Betonarme ya da elik gibi l bir malzeme zerine ahap kaplama yaptnzda binanz nefes almyor. Oysa tamamen ahap yap nefes alyor. mr uzun. Betonarme bir binann

287
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

malzeme mr 60-70 yl, ahap yapnn 150 yl. Ahap yapda her trl onarm yapabiliyorsunuz. Betonarmenin onarm, ykmak ve yeniden yapmak dnda strktr btnln koruyarak mmkn deil. Yllarca restorasyon projelerinde ahap konstrksiyonu nermi, srar etmi ve kabul grmemi bir mimar olarak birebir ina ederek gstermek ve yine srar etmek iin ahap konstrksiyon seildi.

YAPININ MMARS
19. yy. sonlarnn stanbul ahap sivil mimarisinin rneklerinden olan yap, sval tula kargiri bir zemin kat zerine ahap kattan oluuyor. Ana yoldan girilen zemin katta zgnl bozulmu iki pencere ve bir kap, yan cephesinde ise orijinal ferforje demiri ile zgn bir pencere vard. Bu kat dkkn olarak tasarlanm. Yan merdivenli yoldan bir st kata bamsz bir giri var. ki oda, mutfak, ayr servis kaps, yola bir kma ve yannda bir balkondan oluuyor. st kat, iki yola kmal, yine balkonlu oda. Cepheleri zgn, sadece balkona alan kaplar pencereye dntrlm. Cihannma ise tamamen harap, birok ekle deitirilmi, saak ucuna kadar bytlm. zgn kalabilmi iki katn tavanlar dz pasal, salonda ise biraz daha zenli yldzl pasal bir tavan kullanlm.

PROJE AAMASI MDAHALE KARARLARI


ok ayrntl bir rlve karmakla ie baland. Bozulmu zemin kat ve cihannma cepheleri dnda hibir lye ve detaya mdahale edilmemesi temel prensip olarak belirlendi. Zemin katta orijinal pencere modl tekrarlanarak dier pencereler ve bu proporsiyona uygun bir giri kaps tasarland. Zemine iki basamak gmlm

olan yap, gerek proporsiyonlarna uygun olarak iki basamak ykseltildi. Hibir ipucu vermeyen bodrum penceresi iin Arnavutky yaplarnda ok rnei olan, dierleri gibi bask kemerli tula pencereler tasarland. Bodrum ve zemin sval betonarme, zerindeki kat ahap konstrksiyon, ahap kaplamal, ahap giyotin pencereli olmasna karar verildi. Ahap katlardan ikisi dlar ayn rlve lleri ile cihannmada ise muhdesler ayklanarak, bytlen ksmlar geri ekilerek, alt katta kullanlan pencere modl ile yeniden projelendirildi. mekanlarda; zeminde kk bir tuvaleti ve mutfak nii olan bir ofis, birinci ahap katta yine kk tuvalet ve mutfak nii olan bir alma odas, ikinci ahap katta salon, ak mutfak ve cihannmada yatak odas, banyo olarak; tek mekan, bir slak hacim, bir merdiven eklinde planland. Orijinal tavanlar alma odasnda tek mekana yaylan dz pasal, salonda eski odann duvar izdmleri eklinde yalanc kiriler arasna orijinal yldzl tavan ve yan kanatlarda dz geme ahap eklinde projelendirildi. Cihannmada ise at boluunu kullanan eliptik bir kubbe, ahap kaburgal olarak yapld. Skmde tm silme, pasa, saak konsollar, giri kaps detaylar topland. Orijinal ferforje balkonlar ve giri kapsnn iki yanndaki parmaklklar, hol zeminindeki 17 cm. kalnlnda mermer kapak talar sklerek depoland.

NAAT AAMASI
Radye temel, bodrum, zemin katlar, deme ve perdeleri C35 beton kalitesinde dkld. Ahap strktr mee olarak seildi. Mee taban kirii betonarme zerine elik flanlar ve elik dbellerle monte edildi.

288
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 1: Mee Tayclarn Balk Detay

Resim 2: Tayclarn Montaj

Resim 3: lk Kat Deme Kirileri

Resim 4: at Kirilemeleri

Dikmelerin tabana balant bayraklar ve deme kirilerinin mtemadi kirilere balanmalar iin zel dz ve burgu eklinde 8 mm. satan imal ettirilerek galvanize edildi ve tm balantlar bulon ve vida ile dikme ve kirilere monte edildi. malatlar yapmn her aamasnda 1/1 detay izimleri ile desteklendi. Kertme ile ve bulonlanm balklar yaplan dikmelerin zerinde yine 5 X 14 kiri dnld. zerine deme kirileri 7,5 cm X 25 cm. amdan yapld., esnemelere karlk 6 m. aklk e blnerek, apraz makaslar konuldu. Dikme aralar apraz payandalar ve aralar dik paralarla beslendi. Dikmelerin d yzlerine nefes pay 1,5cm. talar aklarak iten 3cm. polistren kpk yerletirildi. Tm ahaplar, daldrma yntemiyle, Protim Solignum

firmasnn bceklere kar koruyucu kimyasallar ile emprenye edildi. Deme kirileri aralarna ses yaltm amal ta yn serildi. te kalan boluklar YTONG ile rld. Tm i duvar yzeyleri rabitz teli aklarak svand. Dtan, polistren kpk zerine su geirimsiz, nefes alan, yrtlmaya dayankl Dupond Tyvek kapland. zerine, lamba zvanal, orijinal lsnde Lareks am kaplama yapld. Orijinal paralarndan profilleri karlan giyotin doramalar ve pervazlar Dursunbey am ile uyguland. ift cam, almay kolaylatrmak iin de amortisr uyguland. Orijinal kat silmeleri, koltuk alt pervazlar ve saak konsollar 1/1 ayn imal edilerek monte edildi. Protim Solignumun nefes alan, transparan renklerinden seim yaplarak

289
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

boyand.Depolanan orijinal ferforje balkon ve pencere parmaklklar yerlerine takld. Zemin kat pencereleri ve d merdiven parmaklklar orijinalinden rnek alnarak imal edildi. Islak hacimlerde iki kat su kontras zerine YKS Lastofleks su izolasyonu ve seramik uyguland. Orijinal kapak talar ofis tuvaleti zemininde kullanld. Merdiven elik limon kiri zerine ah-

ap basamaklar eklinde uyguland. Elektrik donanm yangn gvenlii iin alminyum borular ierisinde dendi. Su tesisat giderleri iin Wavin marka sessiz boru kullanld. Her kata duman detektrleri, gaz alarm ve yamurlama sistemi kuruldu. ve d gvenlik iin kameralar ve hareket detektrleri yerletirildi. atda %33 eimli ahap at, inko dere ve oluklar, Marsilya tipi kiremit kullanld.

Resim 5: atnn rtlmesi

Resim 6: Betonarme Demeye Taban Kirii Dikme, Yanlama Balantlar

Resim 7: Dikme, Balk, Kiri, Deme Kiri Balantlar

Resim 8: Cephe Kaplamas Aamas

290
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 9: Tyvek zerine Kaplama Uygulamas

Resim 10: Tyvek Uygulamas

Resim 11: Karkas Arasna Polistren Kpk Uygulamas

Resim 12: Karkas Arasna Ytong Uygulamas

Resim 13: Kasa, Pervaz, Silme ve Konsollarn Montaj

Resim 14: Kat Aras Silme Detaylar

291
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Resim 15. Tekne Tavan Kaburga ev ta Uygulamas

Resim 16. Kontrplak zerine Pasal Tavan Uygulamas

Resim 17: Pasal Tavannn Cilalanmas

Resim 18: Protim Solignum Boya ve Orijinal Ferforje Montaj

SONU
Arnavutkydeki bu boynu bkk yapnn soka ahap koktu. ok sayda dost, komu edinildi. Bu yap ok sevildi ama bu yapnn gzel olmas iin zel bir ey yaplmad. Sadece ayn ller ve ayn detaylarla ina edildi. Yapnn kendisi zaten ok gzeldi. Restorasyon yapan yaratc mimarlarmzn uradan 3 cm, buradan da 5 cm deitirsem bir ey olmaz, hatta daha gzel olur dncesi ile yaptklar mdahalelerin proporsiyonlar oturmu, gzellii tartlmaz binalar ne hale getirdii ortada. Bu tasarruflarn i meknlarda ya da baka alanlarda kullanmalar ne kadar ho olur.

Resim 19: Uygulamann Bitmi Hali

292
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

AHAP YAPILARDA ORTAM KONTROL


Y. MMAR JALE BEKONAKLI

GR
Ahap yaplarda nemli lde hasar oluturabilen biyolojik zararllarn varl ve geliimi iinde bulunduklar ortam koullaryla dorudan balantldr. Bu nedenle tarihi ahap yaplarn korunmasnda ortam koullarnn tespit edilmesi ve kontrol nemlidir. Zamannda nlem alnmad takdirde biyolojik zararllar yap elemanlar ve objelerde yaylarak byk hasara ve zgn tarihi dokunun kaybna neden olmaktadr. Uluslararas koruma yasalar erevesinde ahap yaplarn korunmasnda ve biyolojik zararllardan kaynaklanan hasarlarn giderilmesinde mmkn olduunca zgn yap malzemelerinin ve yapnn tarihi btnlnn korunmas amalanmaldr. Yapnn korunmasnda zgnlnn ve btnlnn korunmas UNESCO, ICCROM ve ICOMOS ve Dnya Miras Komitesinin ibirlii ile 1994 ylnda Nara, Japonyada dzenlenen Nara Konferansnn sonu belgesi olan Nara zgnlk Belgesinde, Venedik Tznde de belirtildii gibi, kltrel miras deerini belirleyici temel faktr olarak ortaya konmutur.1 ICOMOS Uluslararas Ahap Komitesinin 1999 tarihli Tarihi Ahap Yaplarn Korunmasna likin lkeler balkl tznde ise korumann temel amacnn kltrel mirasn tarihi zgnl ve btnlnn devam ettirilmesi olduu kaydedilmitir.2
Nara Document on Authenticity, Authenticity in Relation to World Heritage Convention, Nara Conference on Authenticity, 1-6 November 1994, Nara, Japonya.
1 2

Yapnn zgnlnn devam restorasyonda mmkn olduunca az yenileme yaplmas ve zgn yap elemanlarnn muhafaza edilmesi ile mmkndr. Yapdaki koruma sorunlarnn doru bir biimde belirlenebilmesi korumann ilk aamasdr. Bunun iin ncelikle yapnn iki adan detayl incelenmesi ve kontrol gereklidir. Bu incelemeler: Yapnn i ve d ortam koullarnn tespit edilmesi ve yapda koruma sorunlarna sebep olup olmadnn belirlenmesi ile Yapnn koruma sorunlarnn tespitine ynelik kontroldr. Tehis ve dzenli bakmn ahap yaplarn korunmasndaki nemi ICOMOS Uluslararas Ahap Komitesinin tznde aadaki gibi belirtilmitir: Mdahale ncesinde ahap yapnn durumu, bozulma sebepleri ve strktrel sorunlar eksiksiz ve hassas bir biimde tehis edilmelidir. Tehis, belgeye, fiziksel inceleme ve analize, eer gerekliyse fiziksel koullarn lm ve tahribatsz analizlere dayanmaldr. Bu durum zaruri kk mdahaleleri ve acil tedbirleri etkilememelidir. Tarihi ahap yaplarn ve kltrel neminin korunmasnda tutarl bir dzenli izleme ve bakm stratejisi hayati nem tamaktadr.3

AHAP YAPILARDA HASAR OLUTURAN BYOLOJK ZARARLILAR:


Dier bozulma trlerinde olduu gibi biyolojik etkenlerden kaynaklanan bozulmalarda da ncelikle zararl trnn dofor the Preservation of Historic Timber Buildings. ICOMOS, ayn belge, madde 2, Inspection, Recording and Documentation ve madde 3, Monitoring and Maintenance.
3

ICOMOS International Wood Committee, 1999, Principles

293
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ru tehis edilmesi gereklidir. Ahap yap malzemelerinin bozulmas farkl birok bakteri, mantar ve bcek trnn aktivitesinden kaynaklanabilir. Ahap yap malzemeleri ve koleksiyon objelerini etkileyen mantarlar arasnda en tehlikeli olanlar rklk mantarlardr. rklk mantarlarnn oluturduu tahribat ahabn arlnn kaybna ve mukavemetinin azalmasna sebep olmaktadr. Kf mantarlar ahab rtmemekte ancak st tabakalarn etkileyerek leke oluturmaktadr. Bu oluumlar mze koleksiyonlarnda bulunan ahap ve dier organik malzemeler ile retilmi objeler ve tarihi yaplardaki bezemeli ahap ksmlarda zgn tarihi dokunun kaybna neden olmaktadr. Ahab besin maddesi olarak kullanan, iinde yaayan ve yumurtalarn brakan ahap bcekleri ise hem ahap yap elemanlar hem de koleksiyonda bulunan objelerde hasara neden olmaktadr.

BYOLOJK ZARARLILARIN GELMESNE UYGUN ORTAM KOULLARI:


Yksek bal nem, scaklk, k, toz ve kirlilik, biyolojik bozulmann olumasnda etkili evresel etkenlerdir. Ortamdaki yksek bal nem ve ahap rutubet miktarnn yksek olmas bu etkenler arasnda en nemlileridir.

Ahabn nem ierii iinde bulunduu ortamn bal nem ve scaklyla balantldr. Ahap higroskopik zellii nedeniyle ortamn bal nemi deitiinde ortamdan nem almak ya da vermek suretiyle dengede kalmaktadr. Dolaysyla her bal nem / scaklk birleimi iin bir denge rutubet deeri bulunmaktadr. (izelge 1) Ahap yap malzemeleri yapdaki konumu ve ortam koullar ile ilikisine gre 5 risk grubuna ayrlmaktadr (EN 3351): Yapnn i ksmnda veya st rtl alanda, dorudan evre koullarnn etkisine ve slanmaya maruz kalmayan ahaplar, rutubet miktar %18den az, - 1. grup, Yapnn i ksmnda veya st rtl alanda evre koullarna ve slanmaya maruz kalmayan ancak yksek bal nem nedeniyle zaman zaman slanan ahaplar, rutubet miktar zaman zaman %18den yksek -2. grup, Yapnn d ksmnda bulunan, zeminle temas olmayan, evre koullarna ak veya zaman zaman slanan ahaplar, rutubet miktar zaman zaman %20den yksek - 3. grup, Zemin veya tatl suyla temas eden ve srekli olarak slanan ahaplar, rutubet miktar %20den yksek - 4. grup, Deniz suyuyla temas eden ve srekli olarak slanan ahaplar, rutubet miktar

izelge 1.Ortam bal nemi ve ahap denge nem ierii deerleri, Simpson 1998.

Denge rutubet deeri % Bal nem % 10 C 21 C 32 C 10 2,6 2,5 2,3 20 4,6 4,5 4,3 30 6,3 6,2 5,9 40 7,9 7,7 7,4 50 9,5 9,2 8,9 60 11,2 11,0 10,5 70 13,4 13,1 12,6 80 16,4 16,0 15,4 90 20,9 20,5 19,8 95 24,3 23,9 23,3

294
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

%20den yksek - 5. gruptadr. 1. gruptaki malzemeler iin sadece ahap kurtlarnn zarar sz konusudur. 2. ve 3. gruptaki ahaplar iin ahap kurtlarna ilave olarak kf ve rklk mantarlar, 4. gruptaki ahaplar iin bunlara ilave olarak yumuak rklk, 5. grup iin ise yumuak rklk dhil rklk mantarlar ve deniz kurtlarndan kaynaklanan hasarlar sz konusudur (EN 3351, Ridout 2001). Aratrmalar farkl mantar trlerinin %18in altndaki rutubet deerlerinde de yaayabildiini gstermektedir (izelge 2). Scaklk nem kadar olmasa da biyolojik zararllarn geliimini etkilemektedir. Genel olarak bcek ve mikroorganizmalarn geliimi iin en uygun scakln 20 30C arasnda olduu kabul edilmektedir. (Caneva 1991) Objelerin ve yap elemanlarnn zerinde biriken toz ve tozun iindeki kalntlar kf mantarlar iin gereken besini salar. zellikle kullanlmayan tarihi yaplarn duvar ve tavanlarnda biriken toz ve kir tabakalar ve yksek bal nem kf mantarlarnn geliimi iin en uygun ortamdr.

ORTAM KOULLARININ TESPT N YAPILMASI GEREKENLER:


Yapda biyolojik zararllara yaam ortam oluturan evresel koullarn var olup olmad yaplacak lmlerle belirlenmelidir. Temel olarak yap ii ve dnda bal nem ve scaklk btn yl sresince dzenli olarak llmelidir. Programlanabilir elektronik kayt cihaz ile belirlenen zaman aralklarnda lm yapmak en kolay yntemdir. Kayt cihaz bulunmuyorsa bal nem ve scaklk lm cihazyla bir program ierisinde gnn belirlenen saatlerinde dzenli lm yaplmaldr. Ortamda yaplan lmlerinin yan sra malzeme rutubet miktar da llerek denge rutubet deerleriyle karlatrlmaldr. llen deerlerin denge deerinden yksek olmas yapda zeminden ykselen nem, slanma veya youma gibi nedenlerden kaynaklanan sorunlarn gstergesi olabilmektedir. Ahap tayc sistem elemanlar ve bezemesiz ahaplarn nem ierii ine ulu lm cihazlar ile yzey ve yzeyin birka milimetre altnn nem ierii llebilir. Daha derindeki ksmlarn lm iin saplama ular kullanlmaldr. Bezemeli ahap y-

izelge 2. Kuru ve ya rklk mantarlarnn geliimi iin uygun scaklk ve rutubet deerleri (Ridout 2001)

Mantar cinsi En dk Kuru rklk (Serpula lacrymans) Ya rklk (Coniophora puteana)

Scaklk (C) En uygun En yksek En dk

Rutubet miktar (%) En uygun En yksek

-5 +5

15 22

30 40

17 25

20 55

55 90

0 +5

20 25

40 46

15 25

30 70

60 80

295
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ekil 1. A: Bal nem ve scaklk kayt cihaz, B: Tanabilir lm cihazyla ortam scaklk ve bal nem lm, C: Malzeme nem ieriinin lm.

ekil 2: Aynalkavak Kasr alt kat Z07 numaral meknda yaplan bal nem, scaklk ve yzey scakl lmleri.

296
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

zeyler iin ise tahribatsz lm cihazlar kullanlmaldr. Bu lmlere ek olarak yzey scaklklar llerek yzey youmas olup olmad da aratrlmaldr. Nem ve scaklktan kaynaklanan sorunlarn tespit edilebilmesi iin yapnn btnnde ya da sorun gzlemlenen meknda plan ve kesit dzleminde belirli aralklarla bal nem ve scaklk lmleri yaplarak bal nem ve scaklk dalmnn tespit edilmesi sklkla uygulanan bir yntemdir. ekil 2de Aynalkavak Kasr alt katta yaplan bir lm rnek olarak verilmitir. duvar moloz ta bir duvar ise ahap olan bu meknda i ve d duvarlar arasnda ve duvarlarn alt ve st kotlar arasndaki farklar belirlemek amacyla yaplan lmlerde duvar yze-

yinin hemen nnde ortam bal nem ve scakl llmtr. Ayn zamanda kzl tesi termometre ile yzey scaklklar llerek youma olan ksmlar belirlenmitir.

YAPININ KORUMA SORUNLARININ TESPTNE YNELK KONTROL:


Tarihi yapnn koruma sorunlarnn belirlenmesi iin ncelikle grsel inceleme ile yapdaki bozulma izleri incelenmeli, sorunun tr ve yaygnl ve nedenleri belirlenmeye allmaldr. ncelikle yapda slanma olup olmad kontrol edilmelidir. Yap evre drenaj olmamas veya yetersiz olmas, yanl detaylar, krk veya atlak yamur inileri gibi sorunlardan dolay ieriye yamur suyu girmesi veya tesisattaki bozukluklar nedeni ile slana-

ekil 3. Yalova Atatrk Kk (Yryen Kk), onarm ncesinde yaplan incelemede kaplama ve arkasndaki ahap tayclarn durumu, 2005.

ekil 4. Yalova Atatrk Kk (Yryen Kk), 2005 ylnda onarm ncesinde yaplan incelemede yzeyinde lekeler grlen sva kaldrldnda arkasndaki ahap elemanlarn tamamen rm olduu tespit edilmitir.

297
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

bilir. Zeminden ykselen nem nedeniyle yapnn zemine ve temel duvarlarna balantl ksmlar genellikle daha youn biyolojik bozulma tespit edilen ksmlardr. Ahap yzeylerinin grsel incelenmesi biyolojik bozulmann trne ilikin bilgi vermektedir. Yzeyde grlen leke, renk deiiklii, yumuama, atlama ve mekanik zelliklerde deiiklik gibi belirtiler mantarlardan kaynaklanan bozulmalarn, delikler ve yakn evredeki toz dknts ise ahap kurtlarnn belirtisidir. (Caneva 1991) Grsel incelemede sva ve boyal yzeylerde tespit edilen slaklk ve lekeler, sva dklmesi, atlaklar, duvar ve tavanda deformasyon sval yzeyin arkasndaki ahap tayclar ile ilgili sorunlarn gstergesi olabilir. Birok tarihi ahap yaplarda kaplama elemanlar ve sval yzeylerde nemli bir bozulma grlmemesine ramen tayc sistem elemanlarnda ok daha ciddi sorunlar olduu tespit edilmektedir. (ekil 3 ve 4) Bu nedenle yzeydeki sva ve kaplamalarn arkasndaki ksmlarn incelenmesi tarihi ahap yaplarda nem tamaktadr. Tarihi yaplardaki incelemelerde ncelikle ultrasonografi ve kzltesi grntleme gibi hasarsz muayene yntemleri tercih edilmelidir. Bu incelemeler mutlaka bir uzman tarafndan yaplmal ve deerlendirilmelidir. Yzeydeki kaplama ve svann kaldrlmasna izin verildii yaplarda sondaj delikleri ya da kk amalar yaplarak tayc sistem elemanlarnn durumu kontrol edilmelidir. Grsel ve detayl inceleme sonucunda, sorunun tam tanm; biyolojik zararlnn tr, yapnn hangi ksmlarnda olduu ve olumasna sebep olan faktrler belirlenerek belgelenmelidir. Biyolojik zararllarn tam tanmnn yaplabilmesi

iin n tespit yapldktan sonra bir uzmana danlmaldr.

TEDAV VE SONRASINDA ORTAMIN KONTROL VE NLEYC BAKIM:


Tespitlerin sonucunda uygulanacak tedavi yntemi ve ne zaman ve ne sklkta uygulanaca yannda sorunun zm iin nleyici yntemlerin uygulanabilirlii ve biyolojik zararllarn gelimesini nleyecek evre koullarnn oluturulmasnn mmkn olup olmad aratrlmaldr. Ahap yap elemanlar zarar grmeyecek bir biimde skldkten sonra yaplacak tedavi ve koruma sonrasnda yeniden yapya monte edilerek zgn doku muhafaza edilmelidir. Biyolojik zararllardan kaynaklanan sorunlarn tekrarlanmamas iin koruma sonrasnda da ahap yaplarda ortam kontrol gereklidir. Bal nem ve scaklk kontrol edilmeli, dzenli olarak kaydedilmeli ve deiiklikler izlenmelidir. Bal nem ne organik malzemelerin krlganlaaca kadar dk ne de kf olumasna neden olacak kadar yksek olmaldr. Tarihi yaplar iin bu deerler %30 ile %70 arasnda, mze olarak kullanlan deerli tarihi eyann bulunduu yaplar iin ise %50 65 gibi daha dar bir aralk kabul edilmektedir. (Brown ve Rose 1997) Istma ve iklimlendirme sistemleri kurulurken yapnn koruma gereksinimleri dnlerek planlanmaldr. Havalandrma tarihi ahap yaplar iin yapya en az mdahale ieren nleyici koruma yntemidir. Bu nedenle yapnn btn meknlar iin gnlk havalandrma dzeni belirlenmelidir. nleyici bakm ahap yaplarn srdrlebilirlii iin arttr. Ahap yap onarldktan sonra bir periyodik bakm program yaplmal ve uygulanmaldr. Bu program dhilinde yap periyodik olarak kont-

298
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

rol edilerek slanma olup olmad, strktrel problemlerin ve biyolojik zararllarn gstergeleri kontrol edilmelidir. Yapnn slanmasn nleyecek kontrol, temizlik ve basit onarmlar periyodik olarak yaplmaldr. at rtsnn, dere ve oluklarn, drenaj sistemi ve kanalla-

rn kontrol ve ilevselliini salayacak temizlik ve basit onarmlarn yaplmas, doramalarn ve d ahap elemanlarn boya ve cilasnn belirli zaman aralklarnda yenilenmesi gibi tedbirler ileride oluacak daha byk bozulmalarn nne geilmesini salayacaktr.

KAYNAKLAR
Nara Document on Authenticity, Authenticity in Relation to World Heritage Convention, Nara Conference on Authenticity, 1994, Nara, Japonya. ICOMOS International Wood Committee, 1999, Principles for the Preservation of Historic Timber Buildings. Simpson, W. T. 1998. Equilibrium moisture content of wood in outdoor locations in the United States and worldwide. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Forest Products Laboratory. European Standart EN 3351, 2006. Durability of wood and wood-based products Definitions of use, classes. Ridout, B., 2001. Timber decay in buildings, The Conservation Approach to Treatment. ngiltere Caneva G., Nugari M.P., Salvadori O., 1991, Biology in the Conservation of Works Of Art, ICCROM Aynalkavak Kasr Rlvesi, 1998, TBMM Milli Saraylar Daire Bakanl Arivi. Aynalkavak Kasr Restorasyonu bal nem ve scaklk lmleri, 2009. Yalova Atatrk Kk (Yryen Kk) Analitik Rlve ve Restorasyon Projesi, 2005, TBMM Milli Saraylar Daire Bakanl Arivi. Brown JP., Rose W.B., 1996. Development of Humidity Recommendations in Museums and Moisture Control in Buildings, APT Bulletin, v. 27/3, s.12-24

299
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

YEN NESL AHAP PENCERELER


Y. MMAR GNEY AKGL MHENDS NUR AKGL

Gnmzde teknolojinin gelimesi ile birlikte inaat malzemelerinde de geliimler yaanmaktadr. Ortam konforunu minimum enerji sarfiyat ile salamak gibi daha ince ayrntlar ortaya kmaktadr. Bu standartlarn belirlenmesi amac ile birok enstit kurulmu ve dnya standartlarn belirleyerek minimum retim koullarn belirlemeye almtr. lkemizde gelimi teknoloji ile retilen ahap pencerenin varlndan az sayda insann haberi olsa da zaman getike bilinirlilii ve talebi artmakta. Byle bir geliimde ahabn ve ahap pencerenin de yerinde saymasn beklemek tabii ki mmkn deil Yzyllk bir kesit aldmzda pencere sistemlerinde de bir o kadar gelime olduu grlebilir; Is izolasyonu iin hava odacklar, Malzeme deformasyonu iin laminasyon teknolojisi, Geirgenlii azaltmak iin conta ve fitil sistemlerinin geliimi, Daha hassas retim iin makine teknolojisinin gelimesi, Malzeme ve motor teknolojisinin geliimi ile daha komplike profil detaylar retebilmek, Kaplama ve dkm teknolojisinin geliimi ile paslanmayan ve ok daha kolay alan aksesuar sistemlerinin elde edilmesi, Cam teknolojisinin geliimi ile yaltm deerleri ve gvenlik deerleri yksek camlarn retilmesi, Boya teknolojisindeki geliimler ile daha dayankl, doaya daha az zarar veren rnlerin elde edilmesi gibi birok rnek verilebilir.

zet olarak vermek gerekirse gnmzde retilen ahap pencerelerde aranmas gereken zellikler yledir; Hammaddemiz olan ahap sl ilemlerden veya en azndan uzun bir doal kuruma ileminden geirilmi ve bal nemi minimum %10 ile % 15e ekilmi olmaldr. Yumuak aa cinslerinde zehirsiz emprenye ilemi uygulanm olmaldr. Malzemenin arplmasn ve dnmesi engellemek, ayn zamanda da yk tama kapasitesi arttrmak iin lamine profil teknolojisinden yararlanlm olmaldr. Laminasyon ileminde en azndan D4 normunda yaptrclar kullanlmas ve hidrolik preslerde sklmaldr. Yukarda belirttiimiz konfor artlarn salayabilmesi iin gelimi bir profil ve ke birleim detayna sahip olmaldr. Dnya zerinde kabul edilmi aksesuar sistemlerine uyumlu olmaldr. Is, ses ve su yaltmn glendirmek iin sistemde zel contalar kullanlm olmaldr. rnn doalln kaybetmemesi ve uzun zaman konforlu olarak mteriye hizmet vermesi iin su bazl, sentetik bazl veya ya bazl olmak zere , nefes alp verebilen, su molekllerini ierisine geirmeyen ama hava molekllerine ierisine geiren, malzemenin bu ekilde havalanmas ve slad zaman ksa srede kurumasn salayan cila-boya sistemleri tercih edilmelidir. Cam izolasyonu iin mmknse yaltm fitili veya contas tercih edilmeli, aksi halde silikon yerine zel yapkan mukavemetine sahip NP1 esasl yaptrc szdrmazlar kullanlmaldr.

300
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Cam sistemlerinde minimumda scam seilmeli, daha iyi konfor ve yaltm iin zel kaplamal camlar tercih edilmelidir. Sadece retimin bu kalite standartlarn salamas da yeterli deil, ayn zamanda montajda da ayn kalite anlayn srdrmek gereklidir. Nitekim, iyi evre- kenar izolasyonu salanmam bir pencerede yukarda standartlarn hepsinin salanm olmas da bir anlam ifade etmeyecektir.

FIRINLAMA & KURUTMA LEM


Aa kesilmeden nce fotosentez salayabilmesi iin znde yksek miktarda su bulundurur. Topraktan kk ile emilen su zde bulunan damarlar ile dallar ve oradan da yapraklara iletilir. Aa kesimi yapld zaman bu su alverii durur fakat daha nceden lifler tarafndan emilmi olan su aacn i yapsnda var olmaya devam eder. Bu su miktar ne kadar fazla olursa aa o kadar almaya ve rmeye yatkn olur. Bu nedenle aa kullanm rnne evrilmeden nce n kurutma ilemlerinde geirilir. Doal kurutma Vakumlu kurutma Kurutma frnnda kurutma Doal kurutma ilemi, malzeme tomruk halinden kereste haline evrildikten sonra, st kapal direk gne almayan depolama alanlarnda gerekletirilir. Keresteler aradaki hava dolamn salamak, daha hzl ve homojen bir kurutma iin aralarna talar koyularak istiflenir. Aa kalnl, ilk nem oran ve cinsine gre kurutma zaman 3 ay ile 1 yl arasnda deiir. Bu yntem ne kadar doal ve hi enerji gerektirmese de gnmzde sanayinin taleplerini karlayabilecek hzda olmadndan yapay kurutma frnlar ve vakumlu frn sistemleri gelitirilmitir. Frnlar stc fan, buhar sistemi ve izole duvarlardan oluan komplike bir sistemdir. Fan ve buhar sistemi genelde bilgisayarl kontrol sistemleri ile ynetilir. Ortalama olarak 540 m arasnda yaplan frnlar 80-90 C ortam scaklnda buhar ile birlikte kurumay salar. Bu ilem yaklak olarak kuruma srecini 30 gne indirmekte ve aacn ierisindeki nem oran %8 ile %9 mertebelerine kadar

YEN NESL PENCERELERDE KULLANILAN AHAP CNSLER


Yeni nesil pencerelerde lkelere ve blgelere gre kullanlan ahap cinslerinde deiiklikler grlebilir. Bu durumun birka nedeni vard; Malzemenin yresel veya blgesel olarak daha kolay temini Malzemenin sanayi retimine uygun boyutlar ve en kesitler verebilmesi alma ve dnme mukavemetinin az olmas D ortamlara kar olan dayankll zgl arl yi cila alma kapasitesi lenme kolayl Bu ve benzeri birok neden ile lkelere gre kullanlan aalar deiiklik gsterebilmektedir. Bu aa cinsleri yle ifade edilebilir. Amerika ktas ve Kanada; Dougles Fir (am cinsi), Kanada am, Amerikan am, kiraz, maoganhy (maun grubu ithal), Amerikan meesi Avrupa ktas ve Trkiye; Rus am, lareks, yerli am ( artk ok az miktarda retiliyor ve bulunabiliniyor), Bulgar ve Amerikan meesi, sapelli, okume, meranti, mahogany, dibudak,kestane (artk ok az tercih edilmektedir)

301
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

indirilebilmektedir. Vakumlu frnlarda ise sistem yksek vakum altnda almaktadr. Yksek basnda altnda olan bu sistemde ilem hz fazlalamakta, verim artmaktadr. Kurutma ileminin de kendine has pf noktalar vardr. Kurutulacak malzemenin kesit kalnl lk nem oran Aacn cinsi Bu deer kurutma ileminin sresini ve scakln belirlemektedir. Sert aalar ve kesit kalnl fazla aalarn kurutma sreleri, yumuak ve ince kesitli

aalara gre daha azdr. Aataki kesit kalnl ne kadar az olursa malzemedeki kuruma o kadar homojen olarak salanabilir. Frna atlacak malzemelerin ayn kesit kalnlnda olmas ierideki hava dolamnn homojen olmasn ve frndaki tm malzemelerin eit ekilde kurumasn salar. Kesit kalnl farkl veya cinsi farkl aalarn bu sebeple ayn anda frnlanmas ok iyi bir sonu vermez. Pencere sistemlerinde kullanlacak kerestelerin veya tahtalarn ortalama nem deeri %10 - %15 arasnda olmak zere kabul edilebilir.

HANG AHAP HANG NEM ORANINDA KURUTULMALI Kullanm alan zeminde (yerden stmal) zeminde (daimi stmal) dorama (daimi stmal) i dorama (kesintili stmal) d dorama tayc olarak Nem oran (%) 6-10 9-12 8-12 10-14 13-19 16-20

EMPRENYE LEM LE AA KORUMA


Emprenye maddeleri, mantar, termit ve bceklere kar ahab koruyan kimyasal bir rnlerdir. zellikle d ortamda kullanlacak yumuak dokulu aalara kesinlikle uygulanmas gerekir. Aksi takdirde zamanla nemli ortamlarda mantarlama, reineli ve slak aalarda da sk sk bceklenme grlebilir. Emprenye ilemi birka ekilde uygulanabilir; Vakumlu emprenye ift vakum emrenye Daldrma emprenye Srme emprenye

VAKUM-BASIN YNTEM
n koruma ilemi uygulanmak istenen malzeme, zel bir basn silindirine yerletirilir ve bir sre vakum altnda tutularak hcrelerin iindeki hava alnr. Bundan sonra silindir, n koruma maddesi ile doldurulur ve 10-14 atmosferlik hidrolik basn uygulanr. Bu ilem ile n koruma maddesi, ahap malzemenin tm diri odununa ve z odunun bir ksmna nfuz ettirilir. Yap ahabnn bu yntemle n korumasnda tm dnyaya yaygn olarak suda znen bakr/krom/bor (CCB) tuzlar kullanlmaktadr. Bu tuzlar suda zldkleri halde karmak kimyasal

302
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

deiimler sonucunda ahabn bnyesinde sabitleir ve en ar artlar altnda bile ykanp kmazlar. Bu yntemle n koruma uygulanm ahabn salk asndan bir sakncas yoktur. Boyanabilir, yaptrlabilir ve ok uzun kullanm mrne sahiptir. rnein doal halde be ylda ryen bir elektrik direinin kullanm mr bu ilemle, boya ya da bakm gerekmeden 50 yla kmaktadr. Bu yntem dorama gibi hassas ilenmi malzemeler iin uygun deildir.

SRME YNTEM
Srme yntemi geleneksel olarak fra ile emprenye maddesinin rne uygulanmasdr. rn sadece yzeysel olarak uyguland iin malzemenin ierisine ilemez bu nedenle Avrupa standartlarn karlayamadndan sanayi rnlerinden ziyade, kiisel uygulamalarda kullanlr.

LAMNASYON LEM
1906 tarihi, ngiliz Otto Hetzerin svirede laminasyonlu ahap kirilerle (LAK) gerekletirdii oditoryum yaps, ahabn yapda kullanm srecinde bir dnm noktas olmutur. Ahabn endstriyel ortamda yeniden retimi ile elde edilen rn ve bu rnle gelitirilen karkaslar, portaller, tonoz, kubbe ve geodesik yaplar, giderek yeni bir yapm teknolojisi dourmutur. ABD ve Kanadada yaplan yeni yatrmlar ve bilimsel aratrmalarn, zellikle tutkal sanayindeki gelimelerin sonucunda laminasyonlu ahap kiri, II. Dnya Savandan sonra ada bir yapm teknii olarak tartlmaz bir konuma ulamtr. Bu teknolojide ladin ve karaam aa trleri kullanlmaktadr. Glued Laminated Timber (Glulam), laminasyon teknii ile yaptrlm aa malzeme ya da tabakalanm aa malzeme olarak adlandrlabilir. ngiltere (BS4169) (1) ve ABD (2) standartlarna gre lamine aa malzeme paralarnn dz ya da eri ekilde ya da daha fazla tabakann boyuna eksenine paralel olarak dzenlenmesiyle elde edilen bir rndr. Laminasyon teknii aa malzemenin kusurlarndan arndrlarak kullanlmasna olanak salamakta ve retilen malzemenin kalite zellikleri masif aa malzemeden daha iyi olmaktadr. Salam paralardan elde edilen lamine aa malzeme, kusursuz olmas yannda lami-

FT VAKUM YNTEM
ift vakum ynteminde malzemeye yksek basn uygulanmaz ve organik bazl, mantar ve bcek tahribatna kar etkili aktif maddelere ek olarak ahabn su emmesini engelleyen zel katk maddeleri ieren n koruma maddeleri kullanlr. ift vakum yntemiyle n koruma uygulanan ahap rmez, ilem ncesi boyutlarn korur ve daha az alr. Btn bunlar ahaba, zerindeki boyann mrn uzatmak, daha hassas toleranslarla ilenebilmek gibi ek avantajlar salar. Bu n koruma yntemi, pratik oluu, tesisin kurulmas iin byk bir yatrm gerekmemesi nedenleriyle Avrupada hzla yaygnlamaktadr. Bugn ngilterede 500den fazla ift vakum tesis bulunmakta ve zellikle d doramalara bu yntemle n koruma uygulanmas, kamu yap kurulular tarafndan art koulmaktadr.

DALDIRMA YNTEM
Daldrma ileminde ise malzeme kimyasal svnn ierisine tamamen batrlr ve rnlerin kesitlerine gre svnn ierisinde bekletildikten sonra szlme ve kuruma ilemi iin svnn ierisinden karlr. 24 saat ierisinde tam koruma salanr ve rn her trl ileme hazr hale gelir.

303
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ne katlarda farkl kalnlk ve renkte aa malzemelerden oluturulduu iin estetik deeri de yksektir. Laminasyonda, farkl aa tr, deiken kat says, farkl boyut, ekil ve kat kalnlklar uygulanabilmektedir. Ahap lamine elemanlar kullanlan kat kalnlklarna gre farkl ekilde adlandrlmaktadrlar. naat sektrnde kullanlan byk boyutlu lamine ahabn (kiri, kolon, kemer vb.) retiminde 25.4 mm ile 50.8 mm arasndaki kalnlklarda masif aa malzeme kullanlmakta ve bu zelliklerdeki lamine aa malzeme glulam (Glued Laminated Timber) ya da microlam olarak adlandrlmaktadr. Lamine elemann retiminde kullanlacak olan aa malzemenin rutubet

miktar, son rnn kullanlaca ortama gre belirlenmektedir. Eer lamine eleman ak ortamda kullanlacak ise aa malzeme rutubeti %16-19, kuru ortamda kullanlacak ise %16y amamaldr. Lamine dorama ynteminde uygulanacak olan tek bir kat kalnl 25 mmyi gememelidir (5). Lamine eleman oluturan katlar arasndaki rutubet fark % 4-5 den fazla olmamaldr. Yaptrlan aa malzemelerdeki rutubet farklar %5i amamaldr. Eer yaptrlm tabakalar arasnda fazla rutubet fark var ise, tutkallama ve kullanm yeri rutubet deimesi ile eit olmayan rutubet azalmalar ortaya kmakta, bu nedenle oluan gerilmeler liflere dik yndeki ekme direncini atnda atlamalar meydana gelmektedir.

Laminasyon uygulama biimleri

304
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

KE BRLEM SSTEMLER
Lamine profiller, morsa-zvana, krlang geme ve 45 derecelik kesim ile plastik kilitleme yntemlerinden biri ile birletirilerek kasa ve kanatlar oluturulabilir. Yurt dnda bamsz kurulularca yaplan testlerde krlang geme ve 45 kesim/ Pls. kilitleme yntemlerinin, klasik morsa- zvana tekniine gre avantajlar belirlenmitir. 45 kesim yntemi uygulanacaksa, kesilen yzeylerde zel PU kitlerin kullanlmas yapma kalitesini arttracaktr. 45 birleim teknii daha estetikbir grnm vermektedir.

PROFL SSTEMLER
Profil sistemleri ve pencere alm ekilleri lkeden lkeye farkllklar gsterebilmektedir. lkemiz daha ok alman ekolnden etkilendiinden gnmzde ie alr kanatl pencere sistemleri lkemizde daha ok tercih edilmektedir. Oysa ki Osmanl mimarisinde giyotin gibi pencere sistemleri daha ok tercih edilmekteydi. 20. yy.

da Almanyadan gelen PVC pencere akm ile pencere sektr lkemizde sanayilemi ve kanatl pencere sistemleri tercih edilmeye balanmtr. ngilterede kanatl ve giyotin sistemler birlikte kullanlmaktadr. Amerikada ise durum biraz daha farkldr. Amerikadaki gvenlik ve yangn kanunlar sebebi ile alr kanatl pencereler da doru alr. Amerikan tipi villalarda ise ounlukla giyotin pencere sistemi tercih edilir. Pencere sektrnn yaklak % 65lik ksmn giyotin pencere sektr oluturur. Kullanm asndan bakld zaman da alr kanatl sistemler ile giyotin pencere sistemleri esasnda daha konforludur. Nitekim i mekndan yer kayb yaanmaz. Giyotin sistemlerinde ift kanat aktif sistemler kullanldnda daha aktif bir havalandrma salanabilir. Yangn ynnden baktmzda da alr pencereler ve kaplar yangn esnasnda daha kolay tahliye salarlar.

Ahappen 45 Birleim Detay

Ahappen 66 Alman Serisi

305
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Ahappen 66 Alman Serisi Teknik Detay

Ahappen 66 FRANSIZ Teknik Detay

Marvin Ahap Giyotin

Marvin Ahap Alminyum Giyotin Plan

306
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Marvin Ahap Giyotin Plan

Marvin Alminyum+ Ahap Da Alr Kanat

Marvin Ahap Da Alr Kanat

Marvin Alminyum + Ahap Da Alr Plan

Marvin Ahap Da Alr Plan

307
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

Aa profil sistemleri detay olarak son 50 senede bir ok deiiklik geirmi, yaltm, kullanm konforu, ses geirgenlii bakmndan ok daha iyi performans salayabilir hale gelmitir. Aa yaayan ve doal bir malzemedir. Bu neden ile tabii ki baz kusurlar vardr. Endstriyel ve teknolojik gelimeler bu problemleri minimum seviyeye indirmi ve daha uzun mrl aa pencereler retilmesini salamtr. Gnmzde aa pencerelerde profil deformasyonu, mantarlama, ksa zamanda rme gibi problemler ortadan kalkmtr. Gelien boya teknolojisi ile ok daha uzun sre dayanan ve daha az bakm gerektiren sistemler gelitirilmitir. Bu gelimelerin nda, salkl, nefes alp verebilen, doaya saygl, estetik ve konforlu aa pencere sistemleri gn getike kullanclar tarafndan daha ok tercih edilmeye balamtr. Gelien teknoloji ile ahap pencerelerde aranmas gereken zelliklerde artmtr. DIN 68121-1 Normu bu zellikleri belirlemektedir. Yukardaki profil detaylar bu normlara uyan detayda retilmitir. Gnmzde ahap pencerelerde asgari aranmas gereken zellikleri sralamak gerekirse; Yksek yaltm deeri ( U faktr) U faktrn yksek olmasn salayan minimum 2 bini Minimum ift conta sistemi Deformasyonu nlemek, yzey kalitesini arttrmak ve yk tama kapasitesini ykseltmek iin lamine profil Kanat ve kasada su tahliye kanal Minimum 20 mm scam kanal am vb. aalarda emprenye uygulamas Ahabn nefes alma zelliini kaybetmemesini salayan boya veya cilalarn kullanlmas

Avrupa standartlarna uygun pencere aksesuarlarn desteklemesi ile zetlenebilir. Amerikan pencere sanayisi ise daha deiik detaylar benimsemitir. Amerikada kabul edilmi standartlar DIN normlarndan ok farkl olmamakla birlikte, lkelerin yaam farkllklar kendisini profil detaylarnda da gstermitir. Dnyadaki en byk ahap pencere sektr Amerikadadr. Sistemler genellikle da alm veya giyotin eklinde retilmektedir. zellikle giyotin sistemlerinde dnyann en gelimi detaylar Amerikan pencere sektrnde kullanlmaktadr. Amerikadaki Standartlar; Energy Star: Tm rnlerin enerji kullanm deerlendirmesini yapan sertifika. NFRC Certification Program - The National Fenestration Rating Council: Alman DIN normlar gibi rnleri test ederek derecelendiren sertifika program WDMA - Window and Door Manufacturers Associations - Amerikan Kap ve Pencere reticileri Birlii Amerikadaki pencere sistemleri bu programlar tarafndan test edilir, standartlar bu programlar tarafndan belirlenir. Amerika ve Avrupada kompozit sistemler yeni rn olarak piyasaya sunulmakta. Bu sistemlerde d cephe alminyum, pvc veya fiberglas malzeme ile kaplanyor. ksmda ise yine ahap kullanlyor. Ama d ortamda kalan ahabn bozulmasn ortadan kaldrmak ve bakm yapmaya gerek duymamay salamak. Bakm giderlerini ve inaat malzemelerinin mrn uzatmak iin yalnda daha ok kompozit malzemeyi sektrde greceimiz kesin. Bu gelimeler bizi baz dertlerden kurtarsa da d meknda ahabn scakln yaamaktan da al koyuyor.

308
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

AHAP KORUYUCU BOYALAR VE DORU UYGULAMA


AA LER ENDSTR MHENDS ENGN EJDER

Ahabn yangna kar direnci yksektir


Ahap kmrleme zellii nedeni ile yangnlara daha uzun sre dayanr. Kaln bir ahap para yanyorken d yzeyinin ss 1000C iken i ksm hala 40 Cdir. Bunun iin kolon ve kiri gibi kaln yap malzemeli binalar yangnda hemen kmezler 30-90 dk. dayanabilirler. Bu sre elik iin 15-25 dk.dr.

Ahap yzyllardr hayatmzda yer alan en eski, en doal ve de en scak malzemedir. Eer dzenli bakm yaplrsa zaman iinde kaybolmaz ve yllar getike o da yaar ve yaama deer katar.

AHAP MALZEMENN ZELLKLER


Ahap yksek bir tama gcne sahiptir. Ahap doa artlarna ve depreme dayankldr. Ahabn yangna kar direnci yksektir. Kayna yenilenebilen evreci bir rndr. Dekoratiftir. Salkldr.

Kayna yenilenebilen evreci bir rndr


Ahap kayna yenilenebilen tek yap malzemesidir. Bu zellii ile retimi ve ilenmesi iin az enerji gerektiinden amzn evre ve enerji sorunlarna en iyi zm sunan yap malzemesidir.

Dekoratiftir
Ahap, binlerce farkl tr, desen, renk, yapsyla deiik amalara hizmet veren bir malzemedir

Ahap yksek bir tama gcne sahiptir


Ahap yeterli dayanma sahip ve hafif bir malzeme olduundan, yapnn mesnetlerine ve temellerine iletilen yk azaltr. ekme ve eilmeye kar dayanm nedeni ile betonarme ve elikten daha fazla yk tar. Bu zelliinden dolay 250 mye kadar aklklar bile kolonsuz geilebilir.

Salkldr
stn s ve nem yaltm zellikleri ile ahap yaplar iinde yaanlacak en salkl ortam sunar. Bilimsel almalar 1cm ahabn 16cm betonun s izolasyon deerine eit olduunu gsteriyor.

Ahap doa artlarna ve depreme dayankldr


Ahap hava artlarna ve korozyona kar da son derece dayankldr. Ahap hafifliinin yan sra, ok etkisine dayankl ve titreim emme zelliine sahip yap malzemesi olmasndan dolay deprem etkisine kar dayankldr. Deprem sonucu yapda hasar olsa bile hafiflii nedeniyle can kayb riski dier yap elemanlarna gre daha dktr.

1. AHAP NASIL KORUNUR? 1.1. DORU AA SEM


Ahabn hizmet mrn uzatmak iin bavurulan geleneksel yntemlerden biri doru yerde doru ahab kullanmaktan geer. Ahap, d cephelerde yada tayc sistemde kullanlacaksa sedir, mee, kestane gibi doal dayankl trlerden seilmelidir. Bu tip ahaplarn i ksm, yani z odunu mantar ve kflere kar doal ko-

309
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ruyucu maddeler ierir. Baz aa trlerinin doal mrleri (mantar, bcek, kflere kar gsterdii diren) aadaki tabloda verilmitir.

1.4.DORU BOYA SEM


Ahapta doru boya seimi yapmak iin ncelikle ahab nelerden koruduumuzu bilmeliyiz. Gne Su ve nem Biyolojik zararllar

1.2. SELEN AACIN DORU KESLMES


D cephede kullanlan ahap iin asl tehlike yamur sularnn ahabn iine girmesidir. Ahabn enine kesilerek kullanlmas ahaba suyun giriini kolaylatrr. Enine kesit, boyuna kesimlere gre daha fazla su emme kabiliyetine sahiptirler. Dk geirgenlie sahip trlerde, ahaba su girii daha da hzlanr. Ahab tahrip eden canllarn yaayp geliebilmesi iin oksijen, s ve suya ihtiyalar vardr. Bu nedenle ahap kuru tutulursa (nem oran %20nin altnda) rme belli bir lde kontrol altna alnabilir.

BOYA NEDR?
Boya ve benzeri kaplama malzemeleri, dekoratif ve/veya koruyucu amalarla eitli yzeylere deiik ekillerde uygulanan ve uyguland yzeyler zerinde koruyucu bir tabaka oluturan kimyasal maddelerdir.

1.Balayclar: Boyann yapsn ve da-

1. 3.PROJEDE DORU KONSTRKSYON SELMES


Doru tasarm, ahabn suyla temasn en aza indirir. Eski Trk evlerinde saaklarn geni tutulmasnn bir nedeni ahap cepheyi yamurun etkisinden korumaktr.
AZ DAYANIKLI 5-10YIL AM GKNAR LADN AKAAA DIBUDAK YAPRAKLI AALAR HU IHLAMUR KAVAK KAYIN KARAAA OKUME KIRMIZI MEE CEVZ SAPELL MERANT AK MEE KESTANE ROKO MAKORE PADUK WENGE TEAK

Resim Alt: UV nlar ve ahap ilikisi


ORTA DAYANIKLI 10-15 YIL SERV OK DAYANIKLI >25 YIL KIZILAA

DAYANIKSIZ < 5 YIL NE YAPRAKLI AALAR

DAYANIKLI 15-20 YIL ARDI SEDR

310
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

yanklln belirleyen, film yapan ana girdisidir.

2.Pigmentler ve dolgu maddeleri: Boyaya renk veren, film olumasna katk salayan, rtclk kazandran, dayanklla katk salayan maddelerdir. 3.Kimyasal katklar: Boyann zelliklerini iyiletirmek, olumsuz deiimleri engellemek amacyla kullanlan kimyasallardr.

masn salar. Boyann rtclne yardmc olur. Homojen emi iin altyap salar. Sarfiyat azaltr.

c. Son Kat Boyama: Boyama ilemlerinde son aama yzey hazrl ve astarlamas yaplm yzeye son kat boya uygulamasdr. Boyama ilemi kullanm yeri ve malzeme zelliklerine gre farkl ekilde; rul, fra ve pskrtme ile yaplabilir.

4.zcler: Boyann uucu ksmn oluturan kimyasallardr Boya Uygulama lemi 3 Aamadan Oluur; a.Yzey Hazrlama b. Astarlama c. Son Kat Boyama a.Yzey Hazrlama: Boyann koruyucu
ve uzun mrl olmasndaki en nemli etkenlerin banda yzey hazrlama safhas gelir. Uygulanacak boya kat ile yzey arasnda kalacak ya, toz, kir,pas, zayf sva-boya-kaplama tabakalar boyadan beklenilen zellikleri olumsuz etkileyecektir. Doru hazrlanmayan bir yzeye en kaliteli boya sistemi uygulansa dahi sonu baarsz olur. Zaman alc, youn emek gerektiren ve pahal bir ilemdir ancak ayn zamanda yaplan iin kalitesini dorudan etkileyeceinden mteri memnuniyeti oluturmas asndan ok nemlidir.

Gne
Ahabn kimyasal yapsn oluturan lignin yaps gerei UV nlarn absorbe eder ve bozulur. Bu bozulma ahabn suya kar hassasiyetini arttrr. Bu da ahabn mukavemetinin azalmasna ve sararmaya neden olur. Bu olumsuzluu nlemek iin ahap yzeylerde gne nn ahabn iine nfus etmeden yansmasn salayan boya ve verniklerin uygulanmas gereklidir.

Su ve nem
Ahabn suyun etkisi ile imesi ve daralmas sonucunda boya filminde atlama, kabarma ve dklmeler meydana gelir.

Biyolojik zararllar
Ahabn bnyesindeki rutubet %20yi atnda mavi mantar, kf ve dier biyolojik zararllarn ahab istila etmesi kolaylar. Bu mantarlar selloz ve lignini besin olarak kullanp ahabn hzl bir

b. Astarlama :Boyama ilemlerinde yzey hazrlndan sonraki aama astarlamadr. Astarlarn faydalar Son kat boyann yzeye daha iyi yap-

UV nlar ve ahap ilikisi

311
AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER 2 BB-KUDEB

ekilde bozunmasna yol aar.

ler meydana getirebilir.

ESK BOYALI YZEYLER TEMZLEME YNTEMLER nce Uygulamalar: nce uygulama yaplm yzeyler zaten zamanla homojen bir yapda bozulmaya balar ve yzeyden ayrlrlar. Kalan ksmlar da sert bir tel fra yardm ile yzeyden kolaylkla uzaklatrlabilir. Kaln Uygulamalar Mekanik temizleme: En ok kullanlan
yntemdir. Bu ilem iin klasik titreimli zmpara ve dairesel zmparalar yzeyde istenmeyen ve dzeltilmesi zor olan izik-

Is veya scak hava tabancalar: Yzeye zarar vermeden boyann sklmesini salar. Boya skcler: Uygulama kolayl salar. Yakma: Hzl bir ilemdir. Ancak yzeyde
oluan yank blgeler yeni boyann tutunmasn nler. Bu yzden tavsiye edilmez . Ahap malzemenin boyanmasnda boyann seimi ve uygulanmas ok nemlidir. Bu sebeple seim yaplarken konunun uzmanlar ile grmek ve kullanm yeri beklentilerini karlayacak boyay semek nemlidir.

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 2

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 2

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 2

AHAP YAPILAR KORUMA RESTORASYON VE SRDRLEBLRLK KRTERLER PANEL 2