Anda di halaman 1dari 120

GELENEKSEL AHSAP YAPI .

UYGULAMALARI

KUDEB Ahap Eitim Atlyesi

Sevgili Ahap Dostlar, Tarihi bina ve eserlerimiz gemiimizden izler tarlar. Onlar kent kltrnn ve tarihinin asli unsurlar, kentin hafzasdrlar. stanbul Bykehir Belediyesi olarak ehrimizin tarihi ve kltrel mirasn korumaya ve yaatmaya byk nem veriyoruz. KUDEBin almalar bu hususa verdiimiz nemin ak gstergesidir. byk imparatorluun kltrel birikimine sahip olan bu kent, 1950li yllarda balayan g hareketleriyle kentsel ve toplumsal yapda hzl deiimler yaamtr. Bu srete ne yazk ki tarihi ve kltrel deerlere kar bilinsiz ve duyarsz yaklalmtr. Antsal ve sivil mimari rneklerimiz olan bir ok yap sadece birer konut olarak deerlendirilmi, niteliksiz ekillerde tamir edilmi, yklm, deitirilmi veya tahrip edilmitir. stanbulun kentsel mimari mirasnn nemli bir ksmn oluturan ahap yaplar yava yava yok olurken, bu yaplara hayat veren ahap ustalar da birer birer azalmaya balamtr. stanbul Bykehir Belediyesi olarak kentimizin tarihi dokusunu canlandrmak ve ayaa kaldrmak zere btncl bir yaklamla hazrlanan projeleri hayata geiriyoruz. Bu projeler iinin erbab uzmanlar tarafndan yrtlmektedir. Bu alandaki almalarn daha verimli bir ekilde yrtlebilmesi iin yetimi insan gcne duyulan ihtiyac karlamak gayesiyle KUDEB Mdrlmz bnyesinde Ahap Eitim Atlyesi oluturduk. Ahap Eitim Atlyesinde eitli niversitelerimizin katks, tecrbeli mimarlarmzn deneyimlerini paylamas ve ahaba yllarn vermi ustalarmzn destei ile meslek liseli veya meslek yksek okullu genler eitim grmekte ve sertifika almaktadrlar. Genlerimiz eitim almann yansra bata Sleymaniye ve Zeyrek olmak zere tarihi yarmadada takdir edilen rnek onarm uygulamalar gerekletirmektedirler.

1. Bask: ubat 2009 2.Bask: Haziran 2009 Bask ve Cilt zgn Ofset Tic. Ltd. ti. Yeilce Mah. Aytekin Sok. No:21 Otosanayi 4.Levent/stanbul 0212 280 00 09

Bu kitap .B.B. KUDEB Mdrlnn 2008 yl iinde yrtm olduu, Ahap Eitim Atlyesi almalar kapsamnda hazrlanmtr. Bu kitabn tm haklar .B.B. KUDEB e aittir. Kaynak gsterilmeksizin ksmen veya tamamen alnt yaplamaz. Hibir yntemle kopya edilemez, oaltlamaz ve yaynlanamaz. 2009, STANBUL

Toplumumuzda yerlemeye balayan koruma duyarll ile birlikte, atlyelerimizde yetien ahap ustalar, ahap sivil mimari mirasmzn yapm teknikleri geleneine uygun olarak onarm ve restorasyon konusunda ihtiya duyulan yetimi insan gcn oluturacaklar. KUDEB Ahap Eitim Atlyesince yrtlen almalar, teknikleri ve rneklemeleri ieren bu kitabn ahap mimarimizle ilgili btn kii ve kurumlarn almalarnda rnek bir rehber olacaktr. Kitabn yararl olmasn temenni ediyor, hazrlanmasnda emei geenlere teekkr ediyorum.

Ahap Kltrmzn zinde, stanbul, Dnya Kltr Miras ve 2010 Avrupa Kltr Bakenti. Koruma amal imar planlarndan elde edilen verilere gre stanbulda 15.000 civarnda tescilli sivil mimarlk rnei mevcut olup ve bu rakamn nemli bir ksm ahap binadan olumaktadr. Sleymaniye, Zeyrek, Yedikule, Ayvansaray, Sultanahmet, skdar, Eyp, Boazii n grnm blgeleri, Adalar ve Anadolu Yakas ky yerleimleri ahap bina saysnn zengin olduu blgeler olup; KUDEB son yapt almada Anadolu yakasnda 752, Avrupa yakasnda da 150 ahap evin ant filerini hazrlayarak Koruma Kurullarna tescil nerisinde bulunmutur. KUDEBin Sleymaniye ve Zeyrekte kurduu Ahap Eitim Atlyelerinde , meslek liselerinin ahap blm rencileri, restoratrler ve zel sektrdeki zanaatkarlar teorik ve pratik dersler olmak zere eitim alyorlar. Bugne kadar eitim almalarmzda 188 kursiyerimiz sertifika almaya hak kazand. Ayrca 2008 ylnda Sleymaniye ve Zeyrekdeki 23 adet tescilli ahap yapnn restorasyonu atlyelerimizdeki imalatla gerekletirildi. almalar UNESCOnun stanbul alma Raporunda geni bir ekilde yer ald ve takdir edildi. Sizlere sunduumuz bu almayla hem restorasyonu yaplan evler rneinde, ahap yap teknii ve mdahale yntemleri konusunda gncel biligilendirme, hem de ahap eitimi konusunda grselletirilmi bilgileri paylama arzusunda olduk. Ta ve metal eitim atlyemizinde fiziksel mekan kurulmu olup, kursiyer ve mfredat zerinde almalar devam etmektedir. Kitabmz ve almalarmzla ilgili gr ve eletirilerinizle bizlere destek olacanz umuyor, sayglar sunuyorum.

Kadir TOPBA stanbul Bykehir Belediyesi Bakan

M. imek DENZ
.B.B Koruma, Uygulama Ve Denetim Mdr
4

Sevgili Ahap Ustalar ve Ahap Severler, BB KUDEB mdrlmz tarafndan balatlan ahap evler onarm program ve ahap eitim atlyesi ile birlikte devam ettirilen ahap ustalar yetitirme programlaryla bu sahadaki yetimi insan gcnn salanmas ayrca bu ustalarmzn geleneksel yapm tekniini renmeleri ve uygulamalar amalanmaktadr. Ahap gibi baz trleri snrl mrl malzemelerden yaplm kltr miraslarnn zgn tasarm, detay ve tayc sistemlerinin otantiklii ve zgn ksmlar en ok oranda korunarak yenilenmeleri koruma pratikleri iinde yer almaktadr. Bilindii zere ahap yaplar ve yapm teknikleri zerinde farkl birok kaynak bulunmaktadr. Bu almada stanbul ve yakn evresinde sklkla kullanlan ahap yapm teknii, detaylar ve bu yaplarda grlen ahap bozulmalar, koruma ve yenileme nerileri ile ilgili temel bir el kitabnn hazrlanmas amalanmtr. Bir eit derleme kitab olan kitabmzda bir yap malzemesi olarak ahabn genel yaps, yapda kullanlan ahap eitleri, ahap yapm teknik ve detaylar ile ahap yaplarn korunma problemlerine ilikin pratik bilgiler verilmektedir. Kitabmzda yer alan detay izimlerinin bir ksm KUDEB proje biriminden bir ksm ise farkl kaynaklardan referans gsterilerek alnm ve mmkn olduunca fotoraflarla gsterilmitir. Ayrca KUDEB Ahap Atlyesinde yaplan uygulamalara da yer verilmitir. Kitabn sonunda yer alan kaynaka ile bu konuda faydal bavuru kitaplar gsterilmeye allmtr. Yine kitap sonunda yer alan kk szlk ile ahap yaplarla ilgili temel baz kavramlara ait terminolojiye yer verilmitir. almamzn bu konuda alanlara faydal olmas ve kltr mirasmzn birer tarihi belgesi olan yaplarn otantiklikleriyle korunmas dileiyle. Prof. Dr. Ahmet ERSEN

GR
Dnyann birok yerinde yap malzemesi kullanm tercihinde; malzemenin kolay elde edilebilmesi, salaml ve ucuz olmas gibi etkenler ne kmaktadr. Ayn nedenlerle lkemizdeki farkl corafi blgelerde de farkl yap malzemelerinin kullanm ve buna ilikin yapm gelenei gelimitir. Karadeniz blgesinde ahap, Dou ve Gneydou Anadoluda ta; yer yer de kerpi, Anadoluda yine kerpi ve ta, Ege Blgesinde ta ve ahab yine Marmara ve Trakya evresinde ise ta, ahap ve ahap ii dolgulu yapm tekniklerinin gelitii grlmektedir. Kitabmzda zel olarak ele aldmz yaplar ahap tayc sistemde ina edilmitir. Tayc dikmeler arasnn doldurulduu az sayda dolgulu duvar tekniiyle ounlukla da badadi adn verdiimiz ahap tayc zerine ieride ta aklarak sva yaplan, darda ise ahap kaplamayla oluturulmu zengin bir mimari yer alr. Deprem blgesinde yer alan stanbul tarih boyunca eitli depremlerde zarar grmtr. Depremin olas can ve mal kayplarna kar bir eit korunma olarak ahap yapm teknii 1500l yllardan gnmze kadar gelierek gelmitir. Ahap yapm tekniinin geliimine bal olarak 3, 4 katl konutlar, byk konaklar, kkler, kasrlar, yallar, eitli kamu yaplar ve hatta saraylar ina edilmitir. Yapm teknii prensip olarak ayn kalmakla birlikte kullanc farkllklar, semt farkllklar, maddi imknlarn deiik olmas ayrca yapnn yapm devrine gre moda olan deiik mimari sluplara ait formlarn kullanlmas dolaysyla ortaya ok zengin uygulama rnekleri kmtr. Yangnlar, koruma bilinci eksiklii ve ahabn yaayan malzeme olmasnn unutulmasndan kaynaklanan eksiklikler ve yanl detay zmleri sebebiyle ahap yaplarn nemli bir ksm yok olmutur.
8 9

NDEKLER Bu sebeple stanbulda gnmze ulaan ahap ev rneklerinin byk ounlukla 19. yzyl eseri olduu grlr. Eskiden beri ahap yaplar iin problem olan yangnlardan ayr olarak; son 50 yldr imar faaliyetleri, bilinsizlik gibi etkenlerle ok sayda ahap yap yitirilmitir. Son zamanlarda gelimeye balayan toplumsal duyarllk dolaysyla ahap yaplarn korunmas konusunda somut admlar atlmaya balanlmtr. Ahap ustas adaylarna ynelik hazrlanan bu kitapta temel ahap yap elemanlar daha ok stanbul zeli dikkate alnarak izim ve resimlerle anlatlmaya allmtr. GR ...........................................................................................................................................................................9 Blm.1 1. Orman Varlmzdan Ahap Malzemeye
1.1. lkemizdeki Orman Varl...................................................................................................................17 1.2. Endstriyel Ahap retimimiz.............................................................................................................18 1.3. Ahap Malzemenin Tanm....................................................................................................................20 1.4. Yap Malzemesi Olarak Ahap..............................................................................................................21 1.4.1. Ahap-Su likisi.........................................................................................................................................23 1.4.2. Ahab Kurutmada Rutubet Oranlar.........................................................................................26 1.4.3. Ahabn Kuru Tutulmas.............................................................................................. .......................28 1.4.4. Ahabn Korunmas.................................................................................................................................29 1.5. Yaprak eidine Gre Aa Odunlar............................................................................................30 1.5.1. ne Yaprakl Aa Odunlar.............................................................................................................31 amlar..........................................................................................................................................................31 Ladin..............................................................................................................................................................32 Sedir................................................................................................................................................................33 Gknarlar....................................................................................................................................................34 Ardlar.........................................................................................................................................................35 1.5.2. Geni Yaprakl Aa Odunlar..........................................................................................................35 Meeler.........................................................................................................................................................36 Kestane.........................................................................................................................................................37 Kzlaalar.................................................................................................................................................38 Hular............................................................................................................................................................39 imir.............................................................................................................................................................40 Kayn..............................................................................................................................................................41 Ihlamur.........................................................................................................................................................42 Ceviz..............................................................................................................................................................43 Kiraz...............................................................................................................................................................44 Akaaalar...............................................................................................................................................45

10

Dibudaklar..............................................................................................................................................46 Grgenler....................................................................................................................................................47 Blm.2 2. Ahap Yap Elemanlar 2.1. Geleneksel Mimarimizde Kullanlan Ahap Yap Elemanlar........................................51 2.1.1. Tayc Sistem Elemanlar.................................................................................................................51 2.1.2. Cephe Elemanlar.....................................................................................................................................70 2.1.3. Mekan Elemanlar...............................................................................................................................85 2.1.4 .at Elemanlar...........................................................................................................................................94 2.2. Geleneksel Ahap El Aletleri..............................................................................................................103 Blm.3 3. Ahap Restorasyonu ve Konservasyonu 3.1. Ahaba Zarar Veren Faktrler.............................................................................................................129 3.1.1. Fiziksel Bozulmalar...............................................................................................................................129 3.1.2. Kimyasal Bozulma.................................................................................................................................130 3.1.3. Biyolojik Bozulma..................................................................................................................................130 3.1.3.1. Bakteriler...................................................................................................................................................130 3.1.3.2. Mantarlar..................................................................................................................................................130 a) rklk Yapan Mantarlar................................................................................................131 - Beyaz rklk............................................................................................................................131 - Yumuak rklk....................................................................................................................131 b)Renk Deiimi Yapan Mantarlar....................................................................................132 - Kf Mantarlar...............................................................................................................................132 - Leke Mantarlar............................................................................................................................132 - Ardaklanma....................................................................................................................................132 3.1.3.3. Bcekler................................................................................................................................................133 a)Anobium Punctatum..............................................................................................................133 b)Hylotrupes Bajulus................................................................................................................. 134

c)Xestobium Rufovillosum.................................................................................................... 134 d)Lyctus Linearis............................................................................................................... ............ 135 3.1.3.4. Deniz Canllar.....................................................................................................................................136 3.2. Ahap Malzemenin Korunmas.......................................................................................................137 3.2.1. Bnyesel Koruma...................................................................................................................................137 3.2.2. Kimyasal Koruma..................................................................................................................................138 3.2.2.1. Basn Uygulanmayan Yntemler.........................................................................................138 a) Fra ve Pskrtme Yntemleri.........................................................................................138 b) Uzun ve Ksa Sreli Batrma Yntemleri....................................................................139 c) Scak-Souk Ak Tank Yntemi.....................................................................................140 3.2.2.2. Basn Uygulanan Yntemler.....................................................................................................141 a) Dolu Hcre Yntemi.................................................................................................................141 b) Bo Hcre Yntemi....................................................................................................................141 c) ift Vakum Yntemi..................................................................................................................141 3:2.2.3. Fumigasyon...........................................................................................................................................142 a) Alak Kaynama Noktasna Sahip Fumigantlar.......................................................142 b) Yksek Kaynama Noktasna Sahip Fumigantlar...................................................142 3.2.3. Yangn Geciktiriciler...........................................................................................................................144 a) Srme ve Pskrtma Yntemi.............................................................................................144 b) Basn Yntemi..............................................................................................................................144 3.3. Ahap Malzemenin Restorasyonu ................................................................................................145 3.3.1. Boya Skme...........................................................................................................................................145 3.3.1.1. Mekanik Yntem...............................................................................................................................145 3.3.1.2. Is Yntemi............................................................................................................................................145 3.3.1.3. Kimyasal Yntem.............................................................................................................................145 3.3.1.4. Kumlama...............................................................................................................................................145 3.3.2. Ekleme ve Para Deitirme...........................................................................................................148 3.4. Ahap Konservasyonu............................................................................................................................155 3.4.1. Salamlatrma ........................................................................................................................................155

Blm.4 4.BB KUDEB Tarafndan Gerekletirilen Ahap Onarmna rnek Sokak almalar.................................................................157 4.1. Ahap Evlerin Bakm ve Onarm almalarnda Dikkat Edilecek Hususlar..160 Zeyrek 2176 Ada-12 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................162 Zeyrek 2417 Ada-10 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................171 Zeyrek, Parmaklk Sokak......................................................................................................................182 Zeyrek 1007 Ada-73 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................184 Zeyrek 2418 Ada-22 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................186 Zeyrek 2415 Ada-23 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................188 Zeyrek 2430 Ada-12 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................190 Zeyrek 2415 Ada-11 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................192 Zeyrek 2417 Ada-10 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas .............................................194 Sleymaniye, Ayranc Sokak...............................................................................................................196 Sleymaniye 496 Ada-11 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas ...................................198 Sleymaniye 503 Ada-8 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas ......................................200 Sleymaniye 496 Ada-1 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas ......................................202 Sleymaniye 504 Ada-5 Parsel Bakm-Onarm Uygulamas ......................................204 Blm.5 5. BB KUDEB Ahap Eitim Atlyesi Etkinilikleri.............................................209 5.1. Bir Uygulama rnei Olarak Kap Onarm..........................................................................214 Blm.6 6. Ahap Yaplarla lgili Koruma lkeleri ve Evrensel Bildirgeler ICOMOS lkeleri...............................................................................................................................................225 ICOMOS Miras Tz...............................................................................................................................230 Blm.7 7. Szlk.................................................................................................................................................................235 KAYNAKA......................................................................................................................................................239

BLM.1

ORMAN VARLIIMIZDAN AHAP MALZEMEYE

1.1. LKEMZDEK ORMAN VARLII


Ahap sektrnn lkemizde bugnk yapsn grmek iin ncelikle ahap malzemenin elde edilmesi srecinde orman varlmz ve bu varlktan elde edilen endstriyel tomruk miktarlar hakknda bilgilendirmeler yapmakta fayda var. Bu sebeple ahap ustalarna, ahap yap ve yap elemanlarnn onarm, restorasyonu konusunda temel bilgilerin verilecei, rnek almalarn zetlenecei bu kitabmza, 2007 yl sonu itibari ile lkemiz ahap malzeme retimi ve ithalat hakknda zet bilgiler vererek balayacaz. lkemiz topraklarnn 21.189.000 hektar ormanlk alandr. Bu alann %40lk blm yaprakl aalardan, %60lk blm de ine yaprakl aalardan olumaktadr. Orman varlmzn 6.4 milyon hektarlk blmn mee, 5.4 milyon hektarlk blmn kzlam, 4.2 milyon hektarlk blmn karaam, 1.7 milyon hektarlk blmn kayn, 1.2 milyon hektarlk blmn saram, 0.6 milyon hektarlk blmn gknar, 0.5 milyon hektarlk blmn ard, 0.4 milyon hektarlk blmn sedir, 0.3 milyon hektarlk blmn de ladin ormanlaroluturmaktadr.100binhektardandahakkalankaplayanalanlarda da kavak, hlamur, okaliptus, servi, akasya, sla yer almakta bunun dnda daha kk alanlarda veya mnferit olarak ormanlarmzda yayl gsteren porsuk, Halep am, douglas gknar, andz, akaaa, karaaa, kayack, nar, st, hu, vez, yabani kiraz gibi aa trlerimiz de nadir olarak bulunmaktadr. Genel olarak ormanlk alanlarmzn %40n geni yaprakl (mee, kayn, kzlaa, grgen gibi aa trleri) ormanlar, %60n ine yaprakl (kzlam, karaam, saram, gknar, ladin, sedir gibi aa trleri) ormanlar kaplamakta ise de odun hacmi olarak %32 geni yaprakl aa serveti, %68 ine yaprakl aa serveti tespit edilmitir.

16

17

Tablo 1: 2007 yl orman varl trlere gre aa serveti


2008 OGM

lkemizdeki yllk tomruk talebi yaklak 15.000.000 m olup bu miktarn %58 lkemiz devlet ormanlarndan, %24 zel sektrden, %18i de ithalat ile karlanmaktadr. Aadaki pasta grafiinde ithalatn yaptmz aa trlerini ve ithalat iindeki paylar verilmitir. retimimizde ilk srada olan am, %73lik pay ile ithalat da ilk sradadr, amn ardndan geleneksel yaplarda zellikle tayc eleman olarak ne kan mee %6lk bir paya sahiptir.
Tablo 3: Aa trlerine gre ithalat , 2007 OGM

1.2. ENDSTRYEL AHAP RETMMZ

2007 yl sonu verilerine gre lkemizde endstriyel odun retiminin aa trlerine gre dalmna bakldnda en ok karaam, kzlam ve saram aalarndan elde edilen tomruklar gze arpyor. lerideki blmlerde kimyasal, mekanik diren zellikleri dikkate alnarak yapda kullanm yerleri hakknda bilgiler bulacanz bu ahap cinsleri geleneksel konut mimarimizde gemite de en ok kullanlan malzemelerdir.
Tablo 2: Aa trlerine gre endstriyel odun retimi , 2007 OGM

Doru kullanm yerinde, doru ahap malzemenin seilmesi iin ahabn tannmas yani anatomik, fiziksel ve mekanik zelliklerinin bilinmesi gerekmektedir.

18

19

1.3. AHAP MALZEMENN TANIMI


Ahap, Arapada haep; yani odundan mal olunan eya szcnden gelerek szlklerimizde yerini bulmutur. Ahap, canl bir yapnn meydana getirdii, lifli, homojen ve anizotropik yapya sahip, organik esasl bir malzemedir. Szlklerdeki basit tanmnn dnda ahap, yenilenebilir tek yap malzemesi olarak yzyllardr insanolunun barnma ihtiyacnda bavurduu temel elemanlardandr. Ahabn yenilenebilir kaynaklar olan ormandan elde edilmesi srecinde tercih edilen yntemler yani tomruktan son hale geli sresince grd mdahaleler son kullanm yeri isteklerini etkiler. Ahabn kullanm yerine gre seilmesi ve kullanm yeri beklentilerine gre ilenmesi bir mhendislik dalnn iidir. Geleneksel mimarimizin de vazgeilmez yap eleman olan ahap, yzyllardr onu ileyen ahap ustalarnn hnerli ellerinde en fonksiyonel, en estetik halini almtr. Yap malzemesi olarak ahap dendiinde, bir ahap evi oluturan tm yap elemanlarn anlyoruz. Bunlar; dikme, payanda, kiri, cephe kaplamalar, dey bitirme talar, aln tahtas, saak alt kaplama elemanlar, saak alt silmesi, saak alt furular, saak alt ssleme elemanlar, kat silmesi, eteklik silmesi, kma, cumba alt ssleme detaylar, konsol, elibrnde, payanda, pencere doramalar, pencere pervaz, denizlik, denizlik alt silmesi ve sslemeleri, kafes, kepenk, kap, kap pervaz, badadi talar, tavan kaplamalar, tavan tlar, koltuk alt silmeleri, furular, sprgelik, deme kaplama elemanlar, eik, merdiven basamaklar, korkuluk, kpete, sedir, dolap, yklk, at elemanlar, mertek, ak, gergi, at kaplama malzemeleri olarak sralanabilir.

1.4. YAPI MALZEMES OLARAK AHAP


Ahabn insanolunun kulland ilk yap malzemelerinden biri olduunu anmsarsak, tarihte birok eserin de ahapla yapldn anlayabiliriz. Gemite kullanlan birok yapm teknii bugn modern mimaride temel, hatta vazgeilmez unsurlar olarak yerini alm ve yeniliklere esin kayna olmutur. lk ahap at kuruluunun Frigyallar tarafndan uyguland ve bugn hala ayn metodun geerli olmas, ahabn yapda kullanm ekline kk bir rnektir. Ahap malzemenin Trklerin yerletii alanlarda fazla bulunmas sayesinde bugn hala anlamakta glk ektiimiz ahap karkas sistem Anadolunun ahap ustalar tarafndan gelitirilmitir. ok eski zamanlara gitmeden Anadoluda Seluklu dnemi yaplarna baktmzda ahabn Anadolu kltrnde sadece sivil mimari rneklerde deil tm mimari zmlerde kullanldn gryoruz. 1296 ylnda Erefolu Sleyman Bey tarafndan yaptrlm olan 48 ahap direkle ayakta kalan Beyehir Erefolu Cami aa direkli camilere en gzel rnektir.
Beyehir Erefolu Camii

Bugn hala ibadete ak olan bu yap ahap malzemenin stnlklerini bize anlatan rneklerden sadece biri olarak yllara meydan okumaya devam ediyor. Avrupann en byk ahap yaplarndan kabul edilen Bykadadaki Rum Yetimhanesi ahap karkas sistemle yaplm yaplara gzel bir rnektir. 18981899 yllar arasnda Mimar Alexandre Vallaury tarafndan ina edilen yap ok az zaman kaldnn sinyallerini vererek yllara direnmeye devam ediyor. mparatorluklara yzyllarca bakentlik yapm, dnyann incisi olarak anlan
21

20

stanbul, gerek boazdaki yallar gerekse Halie bakan ahap evleri ya da Sleymaniye Camisine komu yan yana bir dizi sanat eseri olan ahap evleri ile ahap ustas adaylar iin birer ak hava mzesidir.

1.4.1. Ahap - Su likisi ve Ahabn Kurutulmas


Yeni kesilmi bir aatan alnan ahapta fazla miktarda su vardr ve bu durum taze hal ya da ya olarak tanmlanr. Su, ahap malzemenin kimyasal yapsnda bulunur, suyun yaklak %25-30 ahabn yapsna baldr. Ahap ierisinde hcre boluklarnda bulunan suya serbest su, hcre ierisinde bulunan suya ise bal su ya da higroskopik su denir. Ahap malzemenin kurutulmasnda nce serbest suyun sonra bal su ahaptan ayrlmaldr. Serbest suyun ahaptan ayrlmas ok kolayken bal su iin durum biraz daha zor ve farkldr. Ahap malzemenin taze haldeki rutubet miktar, aa tr, aa ya, aa gvde ksmlar, yetime ortam ve kesim mevsimine gre deiiklik gsterir. Ahabn yapda kullanlmasnda su ilikisini aklarken temel kavram, ahabn almasdr. Kuru bir ahap malzeme rutubetli bir ortama braklrsa ortamdan rutubet alarak boyutlar byr ve hacmi artar. Ahabn bu ekilde boyutlarn ve hacimini deitirmesi olayna almas denir. Ahabn liflere paralel yani boyuna, yllk halkalara dik yani radyal ve yllk halkalara teet ynde; yani farkl ynde farkl almas i gerilmelere yol aarak eitli kullanm yerlerinde boyutlarnn deimesi, atlama, eilme, dnme ve kamburlama gibi kusurlarn olumasna sebep olur.

Sleymaniye Ayranc Sokaktan onarm almalar sonras bir grnm

Ahap yap malzemesinin fiziksel, mekanik diren zellikleri, ilenebilirlii, anatomik yaps, su ve ahap malzeme ilikisi, ahap yaplarda rutubete kar alnacak nlemler, ahabn doru kurutulmas, hangi ahap malzemenin hangi amaca hizmet edecei gibi hususlarn nceden bilinmesi ahap ustalarnn daha uzun mrl yaplar ortaya karmasna olanak salayacaktr.
22

Yllk halka durumuna gre teet ve radyal biilmi kerestelerde yllk halkaya gre daralma ynleri( 1. boyuna, 2. radyal, 3. teet)
23

Bu sebeple ahap malzemenin doru kurutulmas, ahap ustalarnn ve usta adaylarnn malzeme temini srasnda doru kurutulmu malzemeler ynelmeleri ardndan atlyelerindeki istiflemelere de dikkat etmeleri gerekmektedir. Geleneksel ahap yap malzemeleri doal kurutma yntemleri ile yzyllarca kurutulmutur. Doal kurutmada, ahap malzemenin hava scakl, havann yn, hareketi ve bal neme mdahale edilemez. Bu sebeple kurutma amacyla istiflenen ahap malzemenin doru istiflenmesi, kereste istifi altnda iyi hava hareketi oluturabilmek iin alt tarafta 40 cmden az olmamak zere 60 cmye kadar ykseklikte bir boluk salanmaldr. stif zemini toprak olmamal, istif altlarnda havann neminin ahaba ulamas engellenmeli, asfalt ya da beton bir zemin oluturulmal, istif ierisinde hava hareketinin salanmas iin keresteler arasna talar yerletirilmelidir. Kullanlacak istif talar aa tr, kereste kalnl ve mevsime gre farkl kalnlktadr. Sert ahap kerestelerinin kurutulmasnda k aylarnda kaln, rnein; 25mm, yaz aylarnda 15 mm yani ince talar kullanlmaldr. Yumuak aa kerestelerinin (ine yaprakl aa odunlar) kurutulmasnda ta kalnl k aylarnda 38mm, yaz aylarnda 25 mm kalnlkta olmaldr. talar yzeyle temas eden yerlerde kurumay engellememek iin ok geni olmamaldr. ta olarak kullanlacak en iyi malzemeler gknar ve am odunlardr. Baz istif ekilleri aada verilmitir.
Makasvari istif

Ahap, boyuna ynde en az (%0.1-0.9) yllk halkalara teet ynde en ok (%5-15) alr. almann azaltlmas iin ahabn kullanm yeri istekleri gz nne alnarak doru kurutulmas gerekmektedir.

Basit blok istifi

24

25

1.4.2. Ahab Kurutmada Rutubet Oranlar


Kullanm Alan
zeminde (yerden stmal) zeminde (daimi stmal) i dorama (daimi stmal) i dorama (kesintili stmal) d dorama d dorama

Rutubet (Nem ) Oran


% 6-10 % 9-12 % 8-12

% 10-14 % 13-19
% 16-20

Ortamn bal rutubet deiiklikleri ahabn nem orann ve boyutsal hareketini etkilese de zellikle d cephede kullanlan ahap iin asl etken yamur sularnn ahabn iine girmesidir. En nemli yol da enine kesitlere ait yzeylerdir. Bunlar boyuna kesitlere ait yzeylerin yzlerce kat su emme kabiliyetine sahiptirler. Dk geirgenlie sahip trlerde, yatay kesitten suyun girmesi yalnzca hafif ve yerel bir slanmaya neden olurken; geirgenlii yksek aalarda (yumuak ahaplarda) nem dalm hzl ve olduka fazla olmaktadr. Kolaylkla, %100n zerindeki rutubet seviyelerine ulalabilir. Ahap ne denli dikkatli bir ekilde kurutulursa kurutulsun, nem almas, rmeye kar koruma ilemi uygulanm bile olsa, ahabn zelliklerinde boya tutma kabiliyetini de etkileyecek deiikliklere sebep olacaktr. Bu nedenle zellikle ahabn, dorudan suyla temas halinde olduu d cephelerde sv suyun geiine kar koyan ancak buhar halindeki suyun dar doru kna izin veren mikro gzenekli boyalar kullanlmaldr.

Tablo 4: Ahap Malzemenin Kullanm Yerine Gre Kurutulmas

Ahabn nem ile boyut deitirirken dnmesi, boyuna kesitinde liflerin dzgnlne dikkat edilerek nlenebilir. Yaplan i iin bu problem ok nemli ise eyrek kesime bavurulabilir. Ahabn rutubeti (nem oran) ksaca, kurutulmu arlnn yzdesi olarak ifade edilir. Yani, yars kuru ahap lifi ve yars da nem olan bir para ahabn nem oran %100 dr. Bu sebeple, yeil kerestenin nem ierii %100 den ok daha fazla olabilir. Yeni kesilmi aa kururken, ierdii nemin, kuru arlnn %30 u miktarna dmesine kadar asl boyutlarn korur. Lif doygunluk noktas olarak bilinen bu noktadan itibaren, kuruduka bzlr. Benzer ekilde, kuru ahaptaki nem maksimum %30 oranna kadar arttnda ier. Nem orannn, bu orann zerine kmas daha fazla genlemeye sebep olmaz Ahapta nemin hareketi, sehim (aa eilme), burkulma ve atlama gibi ekil deiikliklerini de beraberinde getirebilir.

eyrek Kesim

Normal Kesim

Geleneksel ahap yapm sistemlerinde ahabn hizmet mrnn uzun olmasnn sebebi, rme riski yksek olan ya da ana strktr eleman olarak kullanlacak ahap malzemenin seiminde dayankl trlerden elde edilen ahaplarn seilmesidir. Doal dayankllk, aacn kendi doal yaps sebebi ile biyolojik zararllara, iklim koullarna gstermi olduu diren olarak tanmlanabilir.
27

26

Ahabn l ksm olarak tabir ettiimiz z odun ksmnda biriken kimyasal maddelerin eitlilii ve miktar dayanklln sresini belirler Dayankl aalar; kestane, mee, yalanc akasya, kara ceviz, porsuk, sedir, servi, ard olarak rneklenirken orta derecede dayankl aalar; ladin, gknar, am, adi ceviz, kiraz, dibudak ve az dayankl aalar, kavak, st, at kestanesi, akaaa, grgen, kayn, kzlaa, hu, hlamur olarak sralanabilir. Baz aa trlerinin doal mrleri aada verilmitir. Dayankllk sresi hesaplanrken, ahap trnn z odununun toprakla dorudan temas halinde iken mantar etkisine kar gsterdii sre olarak hesaplanabilir. Akaaa, Kayn, Kavak; 5 yldan az am, gknar, ladin; 5-10 yl, kestane, sedir, mee; 15-25 yl dayankllk sresine sahiptir.

mantarlarn gelimesi iin ideal bir ortamn olumasna neden olur. D cephede kullanlan ahaba macun uygulanmas ve su buhar geirimsizlii yksek boyalarn kullanlmas bu nedenle sakncaldr. D cephede ahabn zerine macun srlmemeli ve nefes alan ahap boyalar kullanlmaldr. Anadolu mimarisinde ahap yaplara baktmzda ahabn bol ve ucuz olduu dnemlerde binalarn tayc elemanlar gerekenden ok daha byk kesitlerde seildiini grrz. Ayrca, yapda kullanlacak olan ahap malzeme dorudan ormandan seilirken diri odun oran dk, z odun oran yksek olgun aalar seilirdi. Bugn, ahap malzemenin snrl ve pahal olmas az dayankl trlerin ahap mhendisliindeki gelimeler sayesinde yapda kullanlabilmesine olanak tanr.

1.4.3. Ahabn Kuru Tutulmas


Ahab tahrip eden canllarn yaayp geliebilmesi iin bileene ihtiya vardr. Bunlar; oksijen, s ve sudur. Bu nedenle ahap kuru tutulursa (nem oran %20nin altnda) rme belli bir lde kontrol altna alnabilir. Bu durumda bile ahapta tahribatlarn tamamen nlenmesi imkanszdr. Eski Trk evlerinde saaklarn geni tutulmasnn bir nedeni ahap cepheyi yamurun etkisinden korumaktr. Hizmet mr boyunca ahap malzemeyi kuru tutmak ok zordur. D mekanda ya da konstrksiyon d kaplamalarnda dorudan su ile temas eden yerlerde kullanlan ahap malzemeler, i mekanda yanl su tesisat, atdaki akmalar gibi sebepler ile slanan ahap malzeme kolayca ryebilir. Bu sebeple ahap yap tasarmlarnda ahabn su ile dorudan temasnn kesilmesi gerekmektedir. Elbette ki eski ahap yaplara baktmzda ahap ustalarnn ald nlemleri dikkatlice inceleyip modern ahap yapm teknikleriyle birletirmekte fayda vardr. Ahabn kuru tutulmas salansa bile yaayp gelimesi iin gerekli suyu uzun mesafelerden tayan kuru rklk mantarlarnn, termitlerin tahrip edici faaliyetlerini durduramayz. Ahab kuru tutmak iin bavurulan yntemlerden biri de yzeyi su geirmeyen bir tabaka ile rtmek yani boyamaktr. Ancak, ahap altndan boya tabakas ksa zamanda atlar ve atlaklardan giren su ahap malzemeyi slatr ve daha da kts, zerindeki boya tabakasndan dolay buharlap kamayarak
28

1.4.4. Ahabn Korunmas


Yap malzemesi olarak kullanlan ahabn doru seilmesi, doru ilenmesi ve doru detaylandran almalar ahabn kullanm mrn uzatacaktr. Ayrca doru boya seimi, macun kullanlmamas, kullanm yeri istekleri gz nne alnarak ahap malzemenin emprenye edilmesi (kimyasal maddelerin farkl metodlarla ahaba nfuz ettirilmesi ve kullanm mrnn uzatlmas) gerekmektedir. Geleneksel ahap yapm sistemlerine baktmzda gerek malzeme eitlilii ve kalitesi, geleneksel koruma yntemlerinin kullanlmas gerekse ahap ustalarnn yap detaylarn zmedeki becerilerinin yaplarn gnmze kadar ayakta kalmasnda etkili olduunu gryoruz. Ahap ustalar ve usta adaylarna yapda kullanlan ahap malzemelerin genel zellikleri hakknda da bilgi sahibi olmalar gerekir.

29

1.5. YAPRAK EDNE GRE AA ODUNLARI

1.5.1. NE YAPRAKLI AA ODUNLARI AMLAR


lkemizde saram, karaam, kzlam, fstk am, Halep am olarak 5 farkl tr doal olarak yetiir. Diri odun sarms krmz renkte veya krmzms beyaz renkte, z odun krmzms kahverengidir. zgl arl bakmndan trler arasnda farkllklar vardr. En ar kzlam, en hafifi fstk amdr. Hafif ve orta derecede yumuak bir odunu vardr. Orta derecede eilme ve ok mukavemetine sahiptir. yi kurutulur, atlamaya, dnkle eilimi azdr, az alr. Her bakmdan iyi ilenir. yi yaptrlr. ivi, vida tutma zellii yksektir. Mantarlara ve bceklere kar hassastr. Diri odun kolay, z odun orta derece emprenye edilmektedir.

1.5.1 ne Yaprakl Aa Odunlar


amlar Ladin Sedir Gknarlar Ardlar

1.5.2. Yaprakl Aa Odunlar


Meeler Kestane Kzlaa Hu imir Kayn Ihlamur Ceviz Kiraz Akaaa Dibudak Grgen

GENEL

GVDE

YAPRAK

AHAP

Binalarda i ksmlarda, d cephe kaplamalarnda, at sistemlerinde, kap ve pencere doramas olarak kullanlr. Kesme ve soyma kaplama endstrisinde, tel direi, maden direi ve travers yapmnda kullanlmaktadr. almas az olduu iin model yapmnda, kurun kalem, oyuncak yapmnda ve mzik aletleri yapmnda kullanlabilir. Modern mimaride arlkl olarak strktrel amalar iin tabakal kereste olarak kullanlmaktadr.
30 31

LADN
lkemizde Dou Ladini doal olarak yetiir. Diri odunu ve z odunu ayr ayr renklerde deildir. Saman sars renginde veya krmzms beyaz olan odunu, gknar odununa nazaran daha ak renkte olup, seyrek reine kanallar bulunur. zellikle boyuna kesitlerde parlak bir odunu vardr. Lifleri dzgndr ve kolay yarlr. Odunu yumuak ve orta arlktadr. Elastikiyete sahiptir. yi kurutulur, atlamaya, dnkle eilimi azdr. Her bakmdan iyi ilenir. Sert hava koullarna kar dayankldr. Cilalanmas gtr. Mantar ve bceklere kar hassastr. Kuru halde g emprenye edilir. Ham younluu 0.43 g/cm3

SEDR

GENEL GRNM

GVDE

YAPRAK

AHAP

AHAP

GENEL GRNM

GVDE

Yap ve konstrksiyon kerestesi olarak, kap ve pencere doramalarnda, merdiven yapmnda, maden direi, gemi, gemi direi yapmnda, levha endstrisinde, mzik aletleri yapmnda kullanlr.

lkemizde Toros Sediri, katran olarak adlandrlan aatan elde edilen olduka dayankl bir ahaptr. Diri odunu hafif krmzms renkte olup, olduka genitir. z odun ise ak sarms ile krmzms kahverengidir. Boyuna kesiti olduka parlaktr. Odunu hafiftir, younluu 0.48 g/cm3tr. Yumuak olup, kolay ilenir ve yarlr. Lifleri dzgndr, Olduka sert, orta arlktadr. z odunu ho kokuludur. Kolay, abuk kurutulur, reine szmas nedeni ile yksek scaklklarda kurutulmas doru deildir. Yaptrlmas iyidir. z odunu dayankl, su altnda kullanldnda ok dayankl, diri odunu bceklere kar hassastr. atlamaya kar eilimi fazla olduu iin kurutulmas gtr. Renk verme ve cilalanmas gtr. Yaplarda i ve d elemanlarda, kap ve pencere doramalarnda, d cephe kaplamas olarak kullanlabilir. Bahe mobilyalar yapmnda kullanlmaktadr. Ayrca hem dayankl odunu hem de kokulu ekstraktif maddeleri sebebi ile eyiz sand yapmnda kullanlmaktadr.

32

33

GKNARLAR
lkemizde doal olarak yetien Dou Karadeniz Gknar, Uluda Gknar, Kazda Gknar ve Toros Gknardr. Gknarlar da amda olduu gibi koyu renkli bir z odun mevcut olmayp, reine kanallar da bulunmamaktadr. Odununun rengi beyaz, krmzms beyaz renktedir. Donuk bir oduna sahiptir. Dzgn ve yeknesak liflere sahip olmas sebebi ile kolay yarlabilir. Direnci ve ok direnci dktr. Kurutulmas ve ilenmesi olduka kolaydr. yi ivi tutmaz. Yaplarda i ksmlarda, mobilya yapmnda ara ve i blmelerde, kat ve ambalaj endstrisinde kullanlmaktadr.

ARDILAR

GENEL GRNM

GVDE

YAPRAK

YAPRAK

AHAP

lkemizde bodur ardc, katran ardc, Finike ardc, kokulu ard ve boylu ard olmak zere 5 ard tr bulunur. Ardlarn diri odunun geni ve sarms renkte, z odunu ise ak kahve renkte veya krmzms hatta morumsu kahverengidir. Hafif ve yumuak olan ardlar ok g yarlrlar ve taze halde aromatik ho bir kokuya sahiptirler. zellikle z odunu mantarlara kar dayankszdr. Eilme kabiliyeti az, diren deerleri dktr. almas ok azdr.
GENEL AHAP GVDE

Tel direi, it direi, kap ve pencere doramalar, ho kokular nedeni ile eyiz sand yapmnda, mobilya, kurun kalem ve oyuncak retiminde kullanlmaktadr.

34

35

1.5.2. GEN YAPRAKLI AA ODUNLARI MEE


lkemizde beyaz meeler, krmz meeler ve daima yeil meeler olarak farkl snf altnda toplanabilirler. Beyaz meeler, sapl mee, sapsz mee, tyl mee, Macar meesi, , oruh meesidir. Beyaz meelerin diri odunlar dar sarms beyaz renktedir. z odunu ise yetime yerine gre farkl olmakla beraber sarms kahverengidir. Beyaz meelerin odunu ar sert ve dayankldr. Kolay ve iyi yarlr. Eilme ve lif dorultusunda basn direnci yksek orta derecede elastiki, yksek ok direncine sahiptir. yi cilalanr ve iyi yaptrlr. yi vida tutar. Kurutulmas gtr, almas fazla olduu iin kurutulurken atlar.

Tayc ahap malzeme olarak, pencere ve kap yapmnda, merdiven, deme kaplamalar, duvar ve tavan kaplamalar yapmnda, tornaclkta, deerli kereste kaplama levha yapmnda, kpr yapmnda, mobilya endstrisinde kullanlmaktadr. Tabakal kereste retimi de mevcuttur. z odunundaki tller nedeniyle szdrmazl olan beyaz meeler f yapmnda kullanlrlar.

KESTANE
lkemizde doal olarak yetien kestane zellikle Karadeniz ahap mimarisinde nemli bir yere sahiptir. Diri odunu ok dar ve kirli sarms renktedir. z odunu ise ak ile koyukahverengi arasnda deimektedir. Younluu yksek deildir, fazla ar ve sert deildir.

AHAP

GVDE

YAPRAK

GENEL GRNM

AHAP

GVDE

YAPRAK- KOZALAK

Krmz meeler, sapl mee, palamut meesi ve Lbnan meesidir. Diri odunlar genellikle geni ve sarms kahverenginde,z odunu ise krmzms kahverengindir. Odunun beyaz meelere gre daha sert, daha ar ve daha az elastiktir. G yarlr, diren zellikleri daha dktr. Mantarlara kar daha dayankszdr. yi emprenye edilebilir. Meelerin younluu, 0.65 g/cm3tr.
36

Eilme kabiliyeti dktr. ok direnci orta derecededir. Kurutulmas, ilenmesi kolaydr. Mat, dekoratif odunu var. z odunu dayankl, su altnda kullanldnda ok dayankl, diri odunu bceklere kar hassastr. atlamaya kar eilimi fazla olduu iin kurutulmas gtr. Lekelemek, mumlamak, yalamak, verniklemek, boya gibi st yzey ilemlerinde sorun yoktur. Pencere doramas, kap, zemin kaplamas, panel ahap, it direkleri, yapmnda sklkla kullanlmaktadr.

37

KIZILAALAR
lkemizde 4 tr doal olarak yetimektedir. Koyu renkli z odunu yoktur. Diri odun karakterindedir. Odununu ak renkte olup, beyazdan soluk pembemsi kahverengine kadar deien tonlardadr. Yllk halka snrlar az belirgindir. Odununun en nemli zellii krmzms beyaz renkte z lekelerinin bulunmasdr. Dekoratif deildir. Younluu dktr, hafif yumuak kolay ilenebilen, az alan bir odunu vardr. Diren zellikleri yksek deildir. Tornaclkta, oymaclkta ve mobilya retiminde kullanlmaktadr.

HULAR
Adi Hu, Tyl Hu ve Kzlaa yaprakl Hu lkemizde doal olarak yetiir. Diri odunu sarms veya krmzms beyaz renkte olup, koyu renkte bir z oduna sahip deildir. Genellikle z lekelerine rastlanr. Odunu sert ve ar, mukavemet zellikleri ve ok mukavemeti iyidir. Mobilyaclk, kaplamaclk zellikle urlu grn dekoratif amalar iin ok tercih edilir. Tornaclk ve alet saplar yapmnda kullanlmaktadr.

GENEL GRNM GENEL GRNM GVDE YAPRAK

GVDE

YAPRAK

AHAP AHAP

38

39

MR
Belirgin bir z odunu mevcut olmayp ak ile koyu sar renktedir. Odunun ok sk ve yeknesak yapdadr. Lifleri dzgn deildir, serttir ve ok g yarlr. zgl arl 0.92-0.95 g/ cm3tr. Tornaclkta, kakmaclkta ve dekorasyon elemanlar retiminde kullanlmaktadr.

KAYIN
lkemizde doal olarak Dou Kayn yetimektedir. Diri odunu krmzms beyaz renkte olup, daha koyu renkte bir z odunu vardr. Younluu yksek olup sert ve ar bir odunun vardr. ok direnci yksektir, almas fazladr, kurutulmas gtr. Kolay ilenir, iyi cila kabul eder.

GVDE

AHAP

GENEL GRNM

GVDE

GENEL

YAPRAK

Kesme, soyma kaplama retiminde, kontrplak retiminde, parke, kereste ve bkme mobilya retiminde kullanlmaktadr. Spor aletleri, alet saplar, ayakkab kalb, ambalaj sand, eitli flar, i ve marangoz tezgahlar yapmnda kullanlmaktadr.

AHAP

40

41

IHLAMUR

CEVZ
lkemizde hemen hemen her blgede yetiir. Odunu en kaliteli olanlar Kuzey Anadoluda yetimektedir. Dzgn lifli olup, aletlerle kolayca ekillendirilebilmektedir. Fazla almayan, younluu 0.46-0.64 g/cm3 arasnda deien sert, ar diren zellikleri yksek bir ahap malzemedir. ok direnci de yksektir. Yal ceviz aalarndan elde edilen malzemeler genellikle kaplamaclkta ok deerli olup, kke yakn ksmlarnda bulunan urlar dekorasyon da tercih edilir. Ahap ssleme sanatlarnda, sandk, kutu yapmnda kullanlmaktadr.

YAPRAK

GVDE

EK

YAPRAK - MEYVE

YAPRAK

AHAP

lkemizde doal olarak iki tr yetimektedir. 20-30 m boy, 1 mye kadar ap yapabilir. Koyu renkte bir z odunu yoktur. Kremsi beyaz ya da kahverengimsi bir odunu vardr. Younluu dktr. Dzgn lifli bir odununu olmas sebebi ile el aletleri ile kolayca ilenebilir, almas fazla olmakla beraber kullanld yerlerde eklini pek deitirmez. Oymaclkta ok tercih edilen bir ahaptr.

GENEL

GVDE

MEYVE

AHAP

42

43

KRAZ
Olduka sert, orta arlkta, olduka dekoratif odunu vardr. Kurutmada dnkle eilim gsterir. Yaptrlmas iyidir. Kolay ilenir. Pratikte emprenye edilerek kullanm szkonusu deildir. z odunu orta derecede dayankldr., z odunu g emprenye edilir Yzey ilemlerinde herhangi bir sorun yoktur. Younluu 0.61 g/cm3tr. nce marangozluk ilerinde, kaplama levha yapmnda, mzik aletleri yapmnda, buharlanarak bkme mobilya yapmnda, tornaclkta, oymaclkta kullanlmaktadr.

AKAAALAR

YAPRAK

GENEL

GVDE

YAPRAK

AHAP

GENEL

GVDE

YAPRAK-MEYVE

lkemizde alt tr vardr. Orta arlkl bir ahaptr. Yksek derecede mukavemet ve esneklik gsterir. Sert ve anmaya yksek derecede mukavimdir. almas az, dayankll iyidir. Her bakmdan iyi ilenir. Kolay bklr. Lekelemek, yalamak, verniklemek, laka veya boya yapmak kolaydr. Younluu, 0.59 g/cm3tr. Arlkl olarak mobilya endstrisinde kullanlr. Duvar ve tavan kaplamalarnda, merdiven ve zemin kaplamas retiminde sklkla tercih edilir.
45

AHAP

44

DBUDAKLAR
lkemizde tr dibudak aac doal olarak yetimektedir. Odunu ak renktedir. Diri odunu geni, beyaz ve ak sarms renktedir. z odun rengi diri odun rengine yakndr. Younluu yksek, ar, elastiki ve ok direnci yksektir. almas azdr. Orta arlkta bir ahaptr. Lekelemek, mumlamak, yalamak, verniklemek, lake veya boya yapmak kolaydr. Younluu, 0.68 g/ cm3tr. Mobilya yapmnda, duvar ve tavan kaplamalar, merdivenler, demeler ve parkeler, spor salonlar iin zel ahap, alet ve bahe aletlerin ahap ksmlarnn yapmnda kullanlmaktadr.

GRGENLER

YAPRAK GENEL

AHAP

GVDE

YAPRAK

lkemizde doal olarak yetien iki tr vardr. Ak renkte, yogun, sert ve orta derecede direnli bir ahaptr. Fazla alan bir malzemedir. Her bakmdan iyi ilenir. Lekelemek, mumlamak, yalamak, verniklemek veya boya yapmak kolaydr. Saat yapmnda klf, model konstrksiyon, otomobil endstrisinde kullanlmaktadr. Younluu, 0.50g/cm3tr.
GENEL GVDE MEYVE

AHAP 46 47

BLM.2

AHAP YAPI ELEMANLARI

48

2.1. GELENEKSEL MMARMZDE KULLANILAN AHAP YAPI ELEMANLARI


Bilindii zere geleneksel konut mimarimizde ahap yaygn olarak kullanlmtr. Konut yaplarnn dnda ok sayda saray yaps da ahap malzeme ile yaplmtr. Yapnn temel ksm haricinde tamamnn ahap malzeme kullanlarak ina edildii bir yapm srecinden sz etmekteyiz. Yaplarn temelleri genelde moloz ta duvar rgs veya tula duvar rgsyle ina edildikten sonra zerine yerletirilen ahap yastklar ve dikmelerle yapm devam ettirilen bir uygulama eklidir. atlar 19. yzyla gelinceye kadar tamamyla alaturka kiremitle rtlmtr. 19. yzyldan itibaren marsilya tipi kiremitlerde kullanlmaya balanlmtr. Yine ayn yzylda kullanm yaygnlaan bir dier uygulama ise yangn duvarlarnn inasdr. Yangnlar dolaysyla iki ahap bina arasna 1- 1,5 tula duvar kalnlnda rlen; yangnn dier yapya sramasn nleyen bu uygulama yasalarla zorunlu hale getirilmeye allmtr. Ahap bir yapda yap elemanlar aada belirtilen ekilde sralanabilir.

2.1.1. TAIYICI SSTEM ELEMANLARI


- - - - Dikme Kiri (taban-tavan-yastk-ba) Payanda Balant Elemanlar

Ahap yaplarda kullanlan yap malzemelerinin fonksiyonlarna gre yaplan sralamann ardndan ahap karkas yapm teknii temelden balayarak u ekilde anlatlabilir; Genel olarak bodrum kat yapm ok dnlmemitir. Arazi eiminden dolay ortaya kan zorunluluklar ile birlikte 19. yzylda yaam ekillerinde ortaya kan deiimlere bal olarak stanbul evlerinde yar bodrum, kmrlk veya ardiye diyebileceimiz meknlar ortaya kmtr. Bu

50

51

meknlara giri genelde dardan olmakla birlikte baz evlerde mutfak iinden veya ev ierisinde merdiven altndan da ulalmaktadr. Bunlar dnda ina edilen evlerde ise bodrum kat yaplmadan yap su basman diyebileceimiz bir kota kadar ykseltilmi zerine ahap karkas sistemi kurulmutur. Evlerin bundan sonraki yaplanmalar birbirine benzemektedir. Temel duvarlar zerine atlan hatldan sonra zerine genelde kare kesitli mee aacndan bir alt taban yerletirilmektedir. Alt tabanda kesit olarak 13x13 cmden balayarak yapnn yksekliine ve st yapnn ykne bal olarak daha da bytlmtr. Yaznn devamnda yer alan izimlerde de grlecei zere alt taban zerine yerletirilen ke dikmeleri, dikmeler, ara dikmeler ile payandalar pencere ve kap boluklar braklarak yerletirilir. Dikmeler arasna yer yer kuak balantlar, zemin kat demesini tamak zere de dikdrtgen kesitli dikine kullanlan kiriler yerletirilir. Kiriler genelde 45- 55 cm aklkta ve yine meknlar aras geniliklere bal olarak 6x18 veya 5x15 gibi boyutlar kullanlarak yerletirilir. Pencere alt ve stlerine, kaplarn ise stlerine kuaklar atlmaktadr. Ahap dikmeler kat yksekliince yerletirilir. st kat hizasna gelince dikmeler zerine balklar konulur, ardndan taban kirii olarak adlandrlan st kat demesinin ykn tayan kiriler yerletirilir. st kat demesi oluturulurken tek tabanl ve ift tabanl adn verdiimiz iki farkl uygulama grlmektedir. Bu uygulama yntemleri izimler yardmyla anlatlmaktadr. Burada yine zemin katta grlen uygulama tekrarlanarak ahap kiriler yerletirilir. Kat hizasnda kma yaplmak istendiinde kiriler dar doru uzatlarak bu gerekletirilir. Eer kma 30- 40 cm den fazla ise alttan payanda, elibrnde adlarn verilen destek elemanlaryla takviye edilir. Genel olarak iki ve katl olarak ina edilen stanbul evlerinde bu yapm sistemi st katlarda da devam ettirilmitir. Bitiik nizam veya ayrk nizamda yaplm olan evlerin tamamnda 30- 150 cm aras geniliklerde saaklar yaplmtr. at taycs bu saak yapsna gre ekillendirilmitir.

Tek Tabanl Ahap Tayc Sistemi Kesit, Grn ve Perspektifi


Eldem, S. H., Yap, G 3-1den Yeniden izim

52

53

ift Tabanl Ahap Tayc Sistemi


Eldem, S. H., Yap, G 3-1den Yeniden izim 54

Devaml Dikmeli Ahap Tayc Sistemi


Eldem, S. H., Yap, G 3-1den Yeniden izim 55

ift Tabanl Ahap Tayc Sistemi


Eldem, S. H., Yap, G 3-2den Yeniden izim

Tek Tabanl Ahap Tayc Sistemi


Eldem, S. H., Yap, G 3-2den Yeniden izim

56

57

Devaml Dikmeli Ahap Tayc Sistemi


Eldem, S. H., Yap, G 3-3den Yeniden izim

Tabanl Ahap Tayc Sistemi


Eldem, S. H., Yap, G 3-3den Yeniden izim

58

59

Konsol ift Tabanl Ahap Taycl Yap Sistem Detay


Eldem, S. H., Yap, G 3-4den Yeniden izim 60

Konsol ift Tabanl Ahap Taycl Yap Sistem Detay


Eldem, S. H., Yap, G 3-4den Yeniden izim 61

Konsol ift Tabanl Ahap Taycl Yap Sistem Detay


Eldem, S. H., Yap, G 3-5den Yeniden izim 62

Konsol ift Tabanl Ahap Taycl Yap Sistem Detay


Eldem, S. H., Yap, G 3-5 den Yeniden izim 63

Ahap Tayclarn Yangn Duvar le Birleim Detay


Eldem, S. H., Yap, G 3-6 den Yeniden izim 64

Ahap Tayclarn Yangn Duvar le Birleim Detay


Eldem, S. H., Yap, G 3-6 den Yeniden izim 65

Dz ek

Eri ek

Dz bindirmeli ek

Yabanc zvanal birletirme

Lambal birletirme

Eik lambal birletirme

Eri burunlu dz bindirme ek

Dz kenet ek

Eri burunlu kenet ek

Dz zvanal ek Krlang kuyruu gsl ek Kurt az ek Takozlu dz ek

Dz zvanal ek

Takozlu kenet ek Ahap Birleim Detaylar


66

Lambal pahl birletirme

Pahl eri burunlu birletirme

67

Ahap yaplarda tayc sistem oluturulurken veya yapnn tamir edilmesi gerektiinde ahap malzemenin karakteri dolaysyla eksik kalan ve deitirilmesi gereken ksmlar eitli birletirme teknikleriyle bir araya getirilmi ve taycnn sreklilii salanmtr. Birleme ekilleri izimlerle gsterilmektedir.

Ahap yapda paralar ve yerleri


izim: KUDEB Proje Birimi

68

69

2.1.2. CEPHE ELEMANLARI


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Cephe kaplama elemanlar Dey bitirme talar Aln tahtas Saak alt kaplama elemanlar Saak alt silmesi Saak alt furular Saak alt ssleme elemanlar T ve damla, rumili kapal form Kat silmesi, eteklik silmesi, Sarak (meyabend-ssl silme) kma/cumba alt ssleme elemanlar Konsol/ elibrnde/ payanda Pencere doramalar Pencere pervaz (i-d) Denizlik Denizlik alt silmesi ve sslemeleri Kafes Kepenk Kap Kap pervaz (i-d)

Tayc sistemi anlatlan ekilde ina edilen yapnn tamamlanabilmesi iin ieride ve darda eksik kalan ksmlarn da yaplmas gerekir. Ahap yaplarda cephe elemanlarnn isimleri yukarda belirtildii gibi sralanabilir. Bir ahap evde yukarda listelenen malzemelerin tamamnn kullanlmas gerekmemektedir. Evin sahibi, gelir dzeyi ve bulunduu semt gibi birok etkene bal olarak yapda ssleme diyebileceimiz cephe elemanlarnn bir ksm kullanlmamtr. Ahap yaplarda cephede deiik adlar altnda ral amn kullanld grlmektedir. stanbul evresinde ve baz semtlerde az grlen rneklerde ahap yaplarn iskeletlerinin ii tula kerpi, tula ile doldurulmu zaman zamanda svanmtr. Genel olarak ise tayc sistem aralar doldurulmak yerine dardan ahap kaplanmtr. Cephe kaplamalarnda kullanlan ahaplar 1,5-2,5 cm kalnlklarnda ve 2035 cme kadar yksekliklerde kullanlmtr. Yapnn kelerinde dey bitim talar, saak bitimlerinde aln tahtalar kat hizalarnda ve saak altlarnda silmeler kullanlmtr. kma altlarnda elibrnde, payanda gibi destek elemanlar ile saak altlarnda hem destek eleman hem de estetik nitelii olan saak alt furular dediimiz elemanlar kullanlmtr. Baz yerlerde saak altnda ve konsol altnda destek olarak demir frularn kullanld da grlmektedir. Daha nce de bahsedildii zere su basman kotuna kadar ykseltilen girilere mermer basamaklarla ulalmaktadr. Evlerin giri kaplar deiik aa trleriyle tablal olarak gbekli, baklaval, oymal eitli ekillerde ina edilmitir. Kaplar genel olarak ift kanatldr. Kap stlerinde klklar yer almaktadr. Baz rneklerde evin giri kapsnn iki yannda veya kapnn st ksm caml dardan demir korkuluklu olarak imal edilmitir. Giri kapsn grecek ekilde yaplan pencerelere ahap kafesler yerletirilmitir. Ayn ekilde evlerin sokaklara bakan cumbalarnda ve sokak hizasnda yer alan pencerelerde de mahremiyet dnlerek eitli ekillerde ahap kafesler yerletirilmitir.

70

71

Konak tarzndaki baz byk yaplarda ahap kepenklerin kullanld da grlmektedir. Camn fabrikasyonla ucuz ve geni dz olarak imal edilemedii zamanlarda evlerin pencerelerinin ahap kapaklarla kapl olduu n ise tepe penceresi ad verilen yerden saland bilinmektedir. Bu konuda stanbulda daha ok kitaplarda ve eski fotoraflarda grlebilecek rnekler bulunmaktadr.

Ahap evlerde dikdrtgen formlarda giyotin pencerelerin kullanld grlmektedir. Evlerin cephe geniliklerine bal olarak pencere boyutlar farkl farkldr. Yine deiik mimari sluplara bal olarak ahap pencerelerin iinde ve dnda farkl ekillerde pervazlarn yapld grlmektedir. Pencere altlarnda yer alan ahap denizlikler inko ile kaplanarak yamurdan korunmutur.

(BNL)

Cephe Kaplama Detaylar


72

Ahap Kapda Elemanlar


73

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin Sistem Kesiti


izim: KUDEB Proje birimi

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin Sistem Kesiti


izim: KUDEB Proje birimi

74

75

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin Kirazl Mescit Soka Grn
izim: KUDEB Proje birimi

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin Aye Kadn Hamam Soka Grn
izim: KUDEB Proje birimi

76

77

Sleymaniye Kayserili Ahmet Paa Soka 569 ada 13 parselde yer alan evin giri kaps dardan grn
izim: KUDEB proje birimi

Sleymaniye Kayserili Ahmet Paa Soka 569 ada 13 parselde yer alan evin giri kaps ieriden grn
izim: KUDEB proje birimi

78

79

Sleymaniye 503 Ada 8 Parselde Yer Alan Evin Giri Kaps


izim: KUDEB proje birimi

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin Giri Kaps


izim: KUDEB proje birimi

80

81

Sleymaniye Kayserili Ahmet Paa Soka 569 Ada 13 Parselde yer alan evin giyotin penceresi
izim: KUDEB proje birimi

Sleymaniye Kayserili Ahmet Paa Soka 569 Ada 13 Parselde yer alan evin giyotin penceresi
izim: KUDEB proje birimi

82

83

2.1.3. MEKN ELEMANLARI


- - - - - - - - - - - Badadi talar Tavan kaplamalar Tavan talar/ pasalar/ vs. Koltuk alt silmesi Koltuk alt furular Koltuk alt ssleme elemanlar Koltukluk silmesi Sprgelik Deme kaplama elemanlar Merdiven basamaklar Dolap/ yklk/ vs.

Geleneksel konutlarn planlamasnda ihtiyalar ve yapm zorunluluklar birarada deerlendirilmitir. Merdiven basamaklar ile eriilen ev girilerinde ayakkkab karlan bir mekan ve sonrasnda seki yer alr. Giri hol olarak kullanlan mekan ta kaplama olduu gibi son yzylda karosimanla da kaplanmtr. Gnmzde olduu gibi suyun ehir ebekesiyle ulamad devirlerde slak hacimler ve mutfak genelde zemin katta dnlmtr. Mutfan bulunduu ksmlarda sarn kuyu gibi saklama ve su depolama amacyla kullanlan hacimlere Sleymaniye evresinde ska rastlanmaktadr. 19. yy. sonu 20. yy. banda yaplan evlerde slak hacimlerin st katlara yerletirildii grlmektedir.
Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Eve Ait Ahap Payanda izimleri
izim: KUDEB proje birimi

Ahap taycs imal edilen yapnn i ksmna girildiinde duvar blmeleri daha nce dikme, payanda ve kap boluklaryla oluturulduu iin duvar yzeyleri badadi ta ad verilen talarla kaplanr talar baz eski rneklerde
85

84

grlecei zere keser yarmasyla oluturulduu gibi daha sonralar, 1 cm kalnlnda 2,5 cm geniiliinde yer yer 2 cm aralarla aklrlar. Tavan kaplama tahtalar, talar ve silmeleri yerlerine aklr. Koltuk alt silmesi denilen sval yzeyin ev eyalar tarafndan zarar grmesini nlemeye yardmc silme yerden 70-80 cm ykseklikte olacak ekilde yerletirilir. Ahap ev zeminleri rabta tahta olarak adlandrlan yan yana deme tahtalaryla kaplanmtr. Tahtalar serbest boy olmakla birlikte 20 cm ile 35 cm arasnda deien llerdedir. ral am dnda sedir aacndan deme kaplamas rneklerine de rastlanmaktadr. Zemin kaplamasnda kullanlacak ahabn sert aatan olmas tercih edilmektedir. Kullanlan sprgelik detayna bal olarak i mekn svas yapldktan sonra oda kaps, pencere ve pervazlar montajlaryla i mekn uygulamas tamamlanm olur. Evlerin yapsna bal olarak oda ilerinde eyalar ortadan kaldrmak zere dolap- yklk hacimleri oluturulmutur. Dolap ve yklklerin ssl kapakl ve tal uygulamalar dnda kapaksz olanlar da bulunmaktadr. Eski evlerin bir ksmnda odann pencere ynnde ykseltilerek oluturulan ahap sedirler bulunmaktadr. Sedirler zerine minder yerletirilerek oturma mekan elde edilir. Bat tarzndaki mobilyalarn kullanlmasyla birlikte sedir yapm da azalmtr. Oda kaplar nlerinde ahap eikler yer almaktadr. Ahap evlerde katlar arasndaki dolam yine ahap merdivenlerle olmaktadr. Duvar ilerine tayclar balanan merdivenler dz ekillerde olabildii gibi dairesel ve oval formlarda da olmaktadr. Merdiven aln ve basamaklar da ahapla kaplanmaktadr. Merdiven korkuluk ve kpeteleri ince ahaplardan olduu gibi dairesel formda tornal aalardan da imal edilmektedir. Korkuluklar basamak zerine ve basamak dnda olmak zere iki ekilde yerletirildii rneklere rastlanmaktadr.

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan evin kesiti


izim: KUDEB proje birimi

86

87

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Eve Ait Merdiven Boluu Kesiti
izim: KUDEB proje birimi

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Eve Ait Merdiven Detay
izim: KUDEB proje birimi

88

89

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin Oda Kaplar


izim: KUDEB proje birimi

Ahsap Tavan Silme Kesitleri

90

91

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin 1.Kat Tavan Plan
izim: KUDEB proje birimi

Sleymaniye 571 Ada 6 Parselde Yer Alan Evin 2.Kat Tavan Plan
izim: KUDEB proje birimi

92

93

2.1.4. ATI ELEMANLARI


- Mertek- ak- gsleme- kuak- gergi - at kaplama tahtalar Ahap yaplarn at tayclar daha nce bahsettiimiz ahap dikme ve kirilerin zerine alt tarafta kat deme kirii zerine yerletirilmi olan damlalk a, orta ve mahya ksmnda dikmeler tarafndan tanan ara ak ve mahya a ad verilen ana tayclar zerine yerletirilmi merteklerden olumaktadr. atnn kullanm amac ve imkanlara bal olarak mertek zerine kaplama tahtalar aklr ardndan kiremit demesi yaplr. Bitiik nizamda yapnn yangn duvarlar kenarlarnda ve baca evrelerinde ayrk nizamda ise krma atlarn gerekli grlen yerlerinde inko kaplandktan sonra kiremit rts yerletirilir. Kiremitler ile toplanan sular bazen serbest dmeye braklrken baz evlerde de zellikle ehir iinde kalanlarda inko derelerde toplandktan sonra yine inko yamur inileriyle aaya indirilir.

Btn at sistemlerinde mertek akl 2.5-3mdir. Ancak ekonomik sebeplerle 2.5 m nin dna kmaktan kanlmaldr.

Oturtma at Balama Sisitemi Perspektifi Kesitleri


94 Eldem, S. H., Yap, I4-1den Yeniden izim

eitli Aklklardaki atlarda Oturtma Sistemi zmleri


Eldem, S. H. , Yap, I4-2 den Yeniden izim 95

Eksik balamada makas ift gergi ve ak st ste gelmitir.

Drt Yne Eimli atda Asma at Balama Sistemi


Eldem, S.H. , Yap, I6-1 den Yeniden izim

at skeleti Plan Eldem, S. H. , Yap, I6-7den Yeniden izim

96

97

Alaturka Kiremit le at rts


Eldem, S. H., Yap, J 2-4den yeniden izim

Marsilya Tipi Kiremit le at rts


Eldem, S.H., Yap, J 2-4.den Yeniden izim

98

99

Tenekecilik Oluk Detey


Eldem, S.H., Yap, P5den Yeniden izim

inko Yamur Oluklar


Eldem, S.H., Yap, L 2-1.den Yeniden izim

100

101

2.2. GELENEKSEL AHAP EL ALETLER


Kitabmzn bu blmnde geleneksel ahap yap elemanlarnn imalat iin kullanlan el aletleri tantlacaktr. Gnmzde kullanlan eitli makineler ile ahap yapda gerekli birok para ok daha kolay retilebilmektedir. Geleneksel ahap el aletleriyle ilgili izimler Ali Talatbey tarafndan hazrlanan kitaptan alnmtr. Eskiden kullanlan el aletlerinin tamam hakknda detayl bilgi iin bahsedilen kitaba baklabilir.

eitli Tipte Baltalar


izim: (Talat: s.300- 301)

102

103

Srasyla Piyoon, Keser ve Hizar


izim: (Talat: s.300- 301)

Byk Kol Testeresi


izim: (Talat: s.302- 303)

104

105

eitli Tipte Testereler


izim: (Talat: s.302- 303)

eitli Tipte Testereler


izim: (Talat: s.304- 305)

106

107

eitli Tipte Testereler


izim: (Talat: s.304-305)

eitli Tipte Testereler


izim:(Talat: s.306- 307)

108

109

rak Ad Verilen Alet Ve Gnyeler


izim: (Talat: s.308-309)

Bozulan Testere Dilerini Dzeltmekte Kullanlan Alet


izim: (Talat: s.304-305)

Doramac Tezgah
izim: (Talat: s.308-309)

110

111

Burgu Trleri
izim: (Talat: s. 310)

eitli Tipte ekiler


izim: (Talat: s.309)

112

113

eitli Matkaplar
izim: (Talat: s.312-313)

eitli Matkaplar
izim: (Talat: s.312-313)

114

115

Tornavida eitleri
izim: (Talat: s.314)

Doramac Kalemi - skarpela


izim: (Talat: s.315)

116

117

Ee, Trp eitleri


izim: (Talat: s. 317)

Planya- Rende Trleri


izim: (Talat: s.318)

118

119

Planya Rende Trleri


izim: (Talat: s.319)

Kerpetenler
izim: (Talat: s.322)

120

121

Niankeler- Niange (Ahap malzeme zerinde silme istikametlerini veya kesilecek lamba alacak ynleri gsteren aletler)
izim: (Talat: s. 324)

Ahaplar Sktrmak in Kullanlan kenceler


izim: (Talat: s.325 - 326)

122

123

Ahaplar Sktrmak in Kullanlan kenceler


izim: (Talat: s.325 - 326)

ekil: lme ve izim Aletleri


izim: (Talat: s. -327)

124

125

BLM.3

Gnmzde de kullanlan baz el aletleri


izim: (Hasol : s.309)

AHAP MALZEMENN RESTORASYON ve KONSERVASYONU

126

3.1. Ahap Malzemeye Zarar Veren Faktrler 3.1.1. Fiziksel Bozulma


Ahap malzemenin hcre duvarnn tamamen su ile doygun olduu lif doygunluu rutubet derecesi ortalama %30dur. Lif doygunluu noktasnn altndaki rutubet deiikliklerinde, malzeme bnyesine su alp-vererek ynde farkl gerekleen boyut deimesine ahabn almas olarak ifade edilir. Ahabn bulunduu ortamdaki su miktar ve younluu arttka, almas ve su tutma kapasitesi artar (Gnay, 2001).

Cephede fiziksel bozulmalar

klimsel etkilerle ahaptaki bozulma

Yamur, kar, scaklk deiimleri, UV nlar, rzgr gibi iklimsel etkilere ak olan bir ahabn grnm deiir, birleim yerleri alr; yarlma, atlama, burulma gibi bozulmalar meydana gelir. UV nlarnn ilk etkileri malzemenin renginde ortaya kar. Inlarn etkisiyle malzeme, daha ak ya da daha koyu tonlarda renk deiimine urar.

128

129

3.1.2. Kimyasal Bozulma


Kimyasal maddelerin, ahabn hcre duvarna ulama oran kimyasal bozulmann boyutunu belirler. Genellikle kimyasal maddeler ahap malzemenin rengini deitirir. Uzun sre alkali etkisine maruz kalan malzeme zayflar, hemiselloz ve lignin erir, liflerde ayrlma meydana gelir. Yangn da sya bal bir kimyasal bozulmadr.

a) rklk Yapan Mantarlar - Esmer rklk


Bu tr mantarlar hcre eperinin sellozunu tahrip ettikleri iin, geriye kalan lignin nedeniyle ahap kahverengi bir hl alr. Boyuna ve enine ynde atlamalar meydana gelir ve malzeme kp eklinde paralar hlini alr. Bu ksmlar parmakla ezilerek ufalanabilir.

3.1.3. Biyolojik Bozulma


Ahap malzemenin bozulmasna neden olan biyolojik faktrleri; bakteriler, mantarlar, bcekler, deniz canllar, kular ve memeliler olarak saymak mmkndr. Ayrca yosunlar, algler ve likenler de ahap malzemeye zarar verir.

- Beyaz rklk
Bu tr mantarlar hcre eperinin ligninini tahrip ettikleri iin, geriye kalan selloz nedeniyle ahap beyaz bir hal alr.

- Yumuak rklk
Bu rklk yksek rutubet koullarnda ska grlr. Rutubetli ahap yumuaktr. Kuru iken yzeyinde esmer rkle benzeyen ve liflere dik ynde gelien atlamalar grlr. Malzeme yzeyi kmrs bir hal alr (rs ve Keskin 2001).

3.1.3.1. Bakteriler
Bakterilerin bozucu etkisi daha ok dolayl yoldan olur; malzemenin su geirimliliini arttrr, mantarlara kar mukavemetini drr. Bunun dnda malzemenin hcre duvarnda da bozulmalara neden olur.

3.1.3.2. Mantarlar
Mantarlar, klorofilleri olmad iin madde retimi yapamaz ve dier bitkilerin rettii malzemeleri tketir. Gelimeleri iin, besin maddesi (ahap), oksijen, scaklk ve rutubete ihtiya gsterir. Mantarlar minimum %20 rutubette geliimlerini srdrr, ancak en iyi geliimi %3550 rutubet koullarnda gsterir. En iyi geliimi yaptklar scaklk derecesi mantar trlerine gre deiir, fakat genel olarak 19-30 C dir. Ik mantarlarn gelimeleri iin deil, remeleri iin gereklidir (Gnay, 2001; rs ve Keskin 2001). Ahap malzemeye zarar veren mantarlar; rklk yapan mantarlar ve renk deiimi yapan mantarlar olmak zere ikiye ayrlr. rklk yapan mantarlar hcre eperini oluturan bileikleri, renk deiimi yapanlar ise hcre boluundaki protoplazmay tketirler (rs ve Keskin 2001).

Cumba altnda mantar zarar

Kiri zerinde mantar oluumu

130

131

b) Renk Deiimi Yapan Mantarlar - Kf Mantar


Malzemenin yzeyinde renk deiimine neden olan bu mantarlar, grntnn bozulmasnn yan sra, geirgenlii de arttrr. Kf nedeniyle oluan lekeler fralanarak giderilebilir.

3.1.3.3. Bcekler
Bceklerin yaam koullar trden tre deiiklik gsterir. Bu nedenle gelimeleri iin gerekli koullar da deikendir. Genel olarak besin (ahap), rutubet, scaklk ve oksijene ihtiya gsterir. Bcekler yaamlarn yumurtalarva-pupa-ergin olmak zere drt safhada tamamlar. Ahap yaplarda en fazla tahribata neden olan bcek trleri, ev teke bcei (Hylotrupes bajulus) adi mobilya bcei (Anobium punctatum), alacal kemirici bcek (Xestobium rufovillosum) ve parke bcei (Lyctus linearis) eklinde saylabilir. a)Anobium punctatum: Malzeme yzeyinde 1-3 mm apl uma delikleri tahribatn belirtisidir. Malzeme ierisinde 2 mm apnda daire kesitli galeriler oluturur (anakolu ve Mol, 1998 ; rs ve Keskin, 2001).

- Leke Mantar
yi havalandrlmadan kurutulan kerestelerde grlen bu mantarlar, malzemenin diren zelliklerinde fazla nemli kayplar oluturmazlar. Esas itibariyle malzemede estetik sorunlar yaratrlar. Renk deiimi kf gibi yzeyde kalmaz, i ksmlara yaylr (Gnay, 2001).

- Ardaklanma
Yaprakl aalarda grlen bu bozulma, tomruklarn kereste oluncaya kadar geen srede nce renk deiimi, ardndan ardak mantarlar tarafndan beyaz lekelere dnm ve son olarak da beyaz rkln oluumu eklinde belirir. lk renk deiimi mantar nedeniyle olumad iin malzemenin direnci zerinde etkili olmaz, ancak ilerleyen safhalarda sadece dirente azalma meydana gelir (Gnay, 2001). Malzemede mantar zararnn belirtileri; rutubet ve ar bir rklk kokusu, malzemenin yznde buruma ve renk deiimi, birbirine dik atlaklar, ekile vurulduunda kof ses kmas, malzeme evresinde pas gibi krmz toz grlmesi, malzemeye sivri ulu bir alet batrldnda, aletin kolayca girip kmas eklinde saylabilir.

Anobium punctatum uma delikleri

Anobium punctatum ergini

132

133

b) Hylotrupes bajulus: Malzeme yzeyinde oval uma delikleri, malzemenin i ksmnda oval kesitli galeriler olutururlar (rs ve Keskin, 2001).

d) Lyctus linearis: Malzeme yzeyinde 1-2 mm dairesel uma delikleri tahribatn belirtisidir. Larvalar malzemeyi ince un gibi toz hline dntrr. Ahap yzeyinde dokunulmayan ince bir tabaka haricinde tm malzeme kullanlmaz hle gelir (anakolu ve Mol., 1998; Gnay, 2001).

Hylotrupes bajulus uma delikleri

Hylotrupes bajulus ergini Lyctus linearis uma delikleri Lyctus linearis ergini

c) Xestobium rufovillosum: Malzeme yzeyinde 2,5-4 mm apl uma delikleri tahribatn belirtisidir. Malzeme ierisinde daire kesitli galeriler oluturur (anakolu ve Mol., 1998).

Ayrca termitler de ahap malzemede ciddi tahribata neden olur. Ahap malzemenin d yzeyi daima salam kaldndan, tahribat dardan anlalmaz, ancak ksa srede fark edilmeden, malzeme ar tahribata urar.

Xestobium rufovillosum uma delikleri


134

Xestobium rufovillosum ergini

termit delikleri

termit ergini
135

Malzemede bcek zararnn belirtileri; ahap yzeyindeki uma delikleri, bcek galerileri, malzeme evresindeki tozlanma ve l bcek kalntlar, malzeme iinden gelen tkrtlar ve ekile vurulunca bo bir ses duyulmas eklinde saylabilir.

3.2. Ahap Malzemenin Korunmas


Ahap malzemenin korunmasna dair uygulamalar bozulmadan nce ve bozulduktan sonra olmak zere iki farkl ekilde incelenebilir.

3.2.1.Bnyesel Koruma
Kullanm yerine uygun ahap cinsinin seilmesi, ahabn alma ynleri dikkate alnarak yap detaylarnn gelitirilmesi ve doru kurutulmu ahabn kullanlmas alnabilecek balca basit nlemlerdir. Kullanlaca yerin rutubetine uygun kurulukta ahabn elde edilmesi iin, aa doal ya da yapay yntemlerle kurutulur. Ahap malzemenin kuru tutulmas, gn ndan, byk s deiimlerinden, rzgar, yangn vb. zararl etkilerden korunmas ile mmkn olabilir. Ahabn temizlenmesinde zararl olabilecek gl kimyasal maddelerin kullanlmamas ve ahap ile madeni aksamn etkileimine kar dikkatli olunmas da alnmas gereken basit nlemlerdir (Gnay, 2001). Ahabn kuru tutulmas, ayn zamanda bakteri ve mantarlara kar da en etkin nlemdir. Ahabn rutubet derecesi %20nin altnda tutularak mantar zarar engellenmi olur. Cephe elemanlarnn doru tasarm, uygulama ve bakmla kuru tutulmas, yap iine su szmasnn ve su buharnn ierde youmasnn engellenmesi nlemlerdir. Islakl engelleyen doru bir tasarm, tek bana rmenin engellenmesi iin yeterli deildir. Ahabn diren kazanmas iin ilalama yaplmas gerekir (Gnay, 2001).

Bceklerin ahap yzeyinde meydana getirdikleri uma delikleri ve galeriler

Ahap taycda bcek ve mantarn meydana geitrdii tahribat

3.1.3.4. Deniz Canllar


Deniz iinde bulunan kpr ve iskele gibi ahap yap elemanlar denizde yaayan baz canllar tarafndan tahrip edilirler. Bunlarn en nemlileri oyucu midyeler ve baz istakoz trleridir.

,
136 137

3.2.2. Kimyasal Koruma


Bu amala ahaba reine ve dier baz maddeler emdirilebilecei gibi, eitli kimyasal maddelerle muamele etme yntemlerinden de yararlanlr. Koruyucu kimyasal maddelerin eitli yntemlerle ahap ierisine emdirilmesi ilemine emprenye denir. Emprenye maddeleri yal emprenye maddeleri, organik zcl emprenye maddeleri ve suda znen tuzlar olmak zere grupta toplanr. Emprenye yntemleri ise basn uygulanmayan yntemler, basn uygulanan yntemler, besi suyu kartma yntemi, difzyon yntemi ve yerinde koruma yntemi olmak zere be ana grup altnda toplanabilir (rs ve Keskin, 2001). Bu yntemlerden en ok uygulanan iki ana yntem grubu zerinde durulacaktr.

Ayrca, bcek zarar grlen ahap elemanlara uma deliklerinden kimyasal maddenin rnga ile emdirilmesi de uygulanan yntemlerdendir.

3.2.2.1. Basn Uygulanmayan Yntemler a)Fra ve pskrtme yntemleri


Yerinden kartlamayacak ahap elemanlarn emprenyesinde fra ile srme ya da pskrtme yntemleri tercih edilir. Emprenye maddesi temiz ve kuru hldeki malzeme yzeyine bir ka kat uygulanr. Bu maksatla ounlukla organik zcler kullanlr. Koruma sresi ksa olup uzun sreli koruma iin ilemler periyodik olarak tekrarlanmaldr.
Enjeksiyon yntemi ile kimyasal maddenin uygulanmas Yenicami Hnkar Kasr Restorasyonu

b) Uzun ve ksa sreli batrma yntemleri


Ahap malzemenin bir emprenye maddesine belli srelerde batrlmasn ieren bu yntemle, fra ile srme ve pskrtme yntemlerinden daha iyi bir nfuz etme derinlii salanabilir. nk btn yzeyler, emprenye maddesini kolay bir ekilde absorbe eder. Batrma sresi, hedeflenen nfuz etme derinliine gre ksa ve uzun sreli olarak uygulanabilir.

Fra ile srme yntemiyle emprenye uygulamas. Yenicami Hnkar Kasr Restorasyonu
138 139

c) Scak souk ak tank yntemi


Hava kurusu hldeki ahap malzeme nce scak emprenye maddesi iine batrlarak hcre iindeki hava snarak dar atlr. Daha sonra souk emprenye maddesi iine batrldnda vakum etkisi oluarak emprenye maddesini malzeme ierisine eker. Uygulama, iki farkl kazan ile yapld gibi ayn kazanda stma ve soumaya brakma eklinde ya da scak emprenye maddesi kazandan pompa ile baka yere alnp yerine souk emprenye maddesi doldurularak salanabilir.

3.2.2.2. Basn Uygulanan Yntemler a) Dolu hcre yntemi


Hcre eperindeki boluklarda bulunan havann boaltlarak, yerine emprenye maddesinin doldurulmas prensibine dayanan dolu hcre ynteminde emprenye maddesi absorpsiyonu yksek olduundan kullanm alan rme riski yksek olan yerlerdir.

b) Bo hcre yntemi
Yntemin prensibi, hcre boluklarn dolduran emprenye maddesinin dar atlarak lmenlerin boaltlmas, bylece hcre eperlerinin emprenye edilmesidir.

c) ift vakum yntemi


Ahap malzeme kazana yerletirildikten sonra aa trne gre deien bir n vakum uygulanarak hcre eperindeki hava karlr. Vakum altnda kazana emprenye maddesi doldurulur. Vakum durdurularak aa trne gre deien srede basn etkisinde yeterli miktarda zelti absorpsiyonu salanr. Atmosfer basnc altnda zelti kazandan dar alnr. Son vakum uygulamas ile fazla zelti malzemeden karlarak yzeylerinin kuru kalmas salanr.
Ahap malzemenin emprenye maddesine batrlmas suretiyle; emprenye edilmesi

Emprenye edilecek malzemenin kurt ve mantar tahribat grmemi olmas, eer daha nce kullanlm bir ahapsa, yzeyinin cilal, boyal vb. olmamas gerekir. Ahap malzemenin emprenyesinden nce tm bime, delme, rendeleme, geme, profil ve zmpara ileri tamamlanm olmal; daha sonraki kanlmaz ilemlerle aa kan yzeyler frayla ilalanmaldr.

140

141

3.2.2.3. Fmigasyon
Ahap elemanlarn zararllara kar mcadelesinde kullanlan yntemlerden birisi de fumigasyondur. Gaz hlindeki ldrc etkiye sahip kimyasal maddelere fmigant, fumigant kullanlarak yaplan arndrma ilemine ise fmigasyon denir. Fmigasyonun normal scaklkta uyguland dnldnde (20-25 C) fmigantlarn bu scaklk altnda veya stndeki davranlarna gre 2 ana grup altnda toplamas mmkndr (Seluk, 2004). 1. Alak kaynama noktasna sahip fmigantlar Methil bromr ve hidrojen siyanr gibi alak kaynama noktasna sahip fmigantlar normal koullar altnda daima buhar hlinde bulunacaklarndan silindirler veya kutular ierisinde basn altnda tutulurlar. Bu basn kalktnda fmigant hemen buharlar. 2. Yksek kaynama noktasna sahip fmigantlar Normal koullar altnda kat veya sv hlde bulunan yksek kaynama noktasna sahip fmigantlarn buharlamalar zayf ; nfuzlar yava ve azdr. Byle fmigantlar uygulama esnasnda operatrler iin daha az tehlike arzederler. Kristal hlde bulunan dier kimyasal maddeler de naftalin, paradiklorobenzen, BHC (Lindane) ve kkrttr. Bu son iki madde gemite yanclar ilavesi ile fmigant olarak fazla miktarda kullanlmlardr. Ancak zayf etkilidirler. Fmigantlarn en nemli zellii olan difzyon nedeniyle, uygulandklar alandaki atlak ve girintilere g giren veya hi girmeyen insektisitler yerine kullanlrlar. Fmigantlarn difzyon kabiliyetine etki eden en nemli bir faktr de scaklktr. Fmigantlar scak ortamlarda souk ortamlara gre daha hzl dalrlar, bundan dolay kullanlma miktarlar veya etkili dozlar scaklk ile deiiklik gsterir.

Restorasyon almalarnda yap tamamiyle adr iine alnp gaz uygulamas yaplabilecei gibi, yerinden sklebilen elemanlarn bir yerde depolanarak fumigasyona tabi tutulmas da sz konusudur. Burada dikkat edilecek husus, fumigasyona tabi tutulacak materyalin hava almayacak ekilde rtlmesidir.

Bir alanda istiflenen ahap kaplarn fumigasyonu. Sleymaniye Camisi Restorasyonu

Fmigasyon son derece dikkat isteyen bir ilemdir ve sertifikal elemanlar (ilgili Bakanlka ilgili klnan) tarafndan yaplmaldr. Ayrca uygularken dikkatli olunmamas hlinde ldrc etkiye sahip olan bu fumigantlarn kullanm srasnda gaz maskesi taklmas zorunludur. Maskeler, yze iyi oturmal, az, burun ve gzleri iyice rtmeli ve maske ierisine hava girmemelidir (Seluk,2004).

142

143

3.2.3. Yangn Geciktiriciler


Ahap malzemenin yanmaya kar korunmas srme, pskrtme ve basn yntemleri ile salanr.

3.3 AHAP RESTORASYONU


Ahap yaplarda restorasyon, yapda tahrip olan malzeme orannda eitlilik gsterir. Prensip, zgn detaylara ve malzemeye bal kalmaktr.

a) Srme veya pskrtme yntemi


Kpk oluturanlar ve kpk oluturmayanlar olmak zere iki grupta toplanr. Kpk oluturan koruyucular; yksek scaklk etkisinde nce yumuayan, sonra tutumayan gazlar karan bu koruyucular, yzeyde kpk tabakas oluturur. Kpk oluturmayan koruyucular; yksek scaklk etkisinde ya yanmayan maddelere dnr, ya da yanma srasnda ergiyerek koruyucu bir tabaka (silikatlar, boratlar) olutururlar (rs ve Keskin, 2001).

3.3.1. Boya Skme


D cephe boyasnn kabarma ve soyulma gibi nedenlerle yenilenmesi veya ek para eklenmesi durumlarnda nce eski boyann sklmesi gerekir. Boya skerken seilecek yntem; ahab tahrip etmeyen, boyay kat kat kararak zgn boyay koruyan ve sala zararl olmayan yntem olmaldr. Boya skme ilemi ekilde yaplabilir:

b) Basn yntemi
Dolu hcre yntemi esaslarna uyularak ve ounlukla suda znen tuzlar kullanlarak uygulanr. Yanmay geciktirici emprenye maddeleri; suda znen tuzlar ve kpk yapan organik bileikler olarak iki grupta toplanrlar. Suda znen tuzlarn balcalar amonyum slfat ve alminyum slfat olup, ya karbondioksit, amonyak, slfirik asit gazlar ya da ahap malzeme yzeyini rten fosfat, borat, asetat eriyikleri oluturarak etkilerini gsterirler. Kpk yapan organik bileiklerin en nemlisi, boraksl diamonyum fosfat ve formaldehit emlsiyonu karmlar olup, malzeme yzeyinde s etkisi ile kpk eklinde kmr kabarcklar oluturarak ok yksek s izolasyonu salarlar. Tanen ve reine ieren mee, kestane, akasya, melez, servi, am, ard z odunlar doal olarak mantar ve bceklere dayankldr.

3.3.1.1. Mekanik yntem


Bu yntemde, spatula veya boya kazyc kullanlr. Spatula kabaran boyann altna sokularak boya soyulur. Boya tabakas kontroll olarak kaznr ve alt tabakaya zarar verilmemeye allr. Kazma ileminin ardndan zmparalama ilemi balar. Zmparalarken alma yn liflere paralel olmaldr.

3.3.1.2. Is yntemi
Is uygulayarak boyay yumuattktan sonra kazyarak ve ardndan zmparalayarak boya sklebilir. Bu amala scak hava tabancas kullanlabilir. Scak hava tabancas yzeye ok yakn tutularak boya yumuatlr, sonra kaznr ve zmparalanr.

3.3.1.3. Kimyasal yntem


Kimyasal skcler srlerek boya yumuatlr. Ardndan boya kaznr ve zmparalanr. Bazen s yntemi ile birlikte kimyasal yntemler de kullanlabilir. Bu yntemde, metilen klorr, isopro-panol, ksilol, toluol, metanol gibi organik zcler kullanlabilir (Gnay, 2001).

3.3.1.4. Kumlama
ok dikkatle yaplmas gereken bir yntem olup, dikkat edilmedii takdirde malzemeyi deforme eder. Prims lambas, alev lambas gibi ahap zerinde alev oluturan yntemlerin kullanm yangn riskinin yksek olmas nedeniyle sakncaldr.
144 145

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde mekanik yntem ve s yntemi ile boya skm KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde kimyasal yntem ile boya skm

146

147

3.3.2. Ekleme ve Para Deitirme


Ahap yap elemanlarnn ryen ksmlar kesilip, yerine ayn tr ve kesitteki ahap eleman eklenir. Bu eklemeler ahap elemann tmyle yenilenmesi olabilecei gibi, ryen ksmnn kesilip yeni bir ahap parann ilvesi eklinde de yaplabilir. Eklemelerde paralarn birbirine ok iyi altrlmas gerekir. Boy birletirmesi iin en basit yntem paralarn 45 derece ayla birletirilmesidir. Yapda kullanlacak yere gre birleim detaylar eitlilik gsterir. Tmlenecek ksmlar zgn detaya uygun olarak profil baklaryla yeniden retilir. Baklar, eldeki zgn malzemenin kalb karlarak hazrlanr (Gnay, 2001).

Ahap ekler, tutkal ile ahap kavelalar yardmyla birletirilir. Tutkallamada dikkat edilecek husus, birleecek ahap yzeylerin tozdan, kirden ve yadan arndrlm, dzgn ve birbirine uyum hlinde olmasdr. Yaptrlacak her iki paraya da tutkal srlmeli ve yaptrma lifler dorultusunda yaplmaldr. Yapma ileminin tam anlamyla baarl olmas iin presleme yaplmaldr (Gnay, 2001).

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde ryen ahap ksmlarda para deiimi KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde ryen ksmlarn yeni ahap malzeme ile deitirilmesi
148 149

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde zgn detayn kalbnn karlmas

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde profil ve profile uygun hazrlanan bak

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde ahap kapda tmleme almalar

150

151

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde ahap elemanlarn yeniden retilmesi

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde zgn ve ona uygun retilen payandalar

KUDEB Ahap Eitim Atlyesinde zgn ahap elemanlarn bozuk ksmlarnn kesilerek, yeni ahapla ekleme yaplmas

152

153

3.4. AHAP KONSERVASYONU 3.4.1. Salamlatrma


Bozulan ahap elemanlarda, zellikle sslemeli ahaplarda i ksm ryen ancak d ksm salam olan, para yenilemesi uygun grlmeyen durumlarda salamlatrma uygulamasna gidilir. Salamlatrma daldrma, fra ile srme ve enjeksiyon yntemleriyle yaplabilir.
Resim: Enjeksiyon yntemi ile salamlatrma. Yenicami Hnkar Kasr Restorasyonu

Hollandada gelitirilen Beta sistemde, ahabn elikle salamlatrlmas yerine kimyasal maddelerle salamlatrlmas sz konusudur. Bu sistemde ahap yap eleman askya alndktan sonra ryen u karlr. Ahap kiriin stnden 20 lik bir a altnda 28 mm apnda delikler delinir. 20 mm apndaki poliester takviye ubuklar deliklere yerletirilir. Delikler epoksi reinesiyle doldurulur. Bu har, karlm olan rm parann yerini alr, takviye ubuklar salam ahaba balar (Gnay, 2001). Bcekler nedeniyle oluan uu delikleri ve galeriler, bk kalas tozu ve polivinil asetat emlsiyonu karm ile doldurulabilir. Ancak en iyi yntem ahap kymklar ile deliklerin doldurulmasdr. Onarmn tamamlanmasnn ardndan boyanacak yerlere nce astar atlr. Astar kuruduktan sonra zmparalanr ve boya uygulanr.

Salamlatma iin doal ve sentetik reineler kullanlr. Sv hle getirilmi balmumu, uu deliklerinin ve galerilerin ii dolana kadar aktlr. Balmumunun ierisine ahap malzemenin rengine uygun renk katlabilecei gibi, koruyucu maddelerin katlmas da mmkndr. Son olarak deliklere balmumu ve neft ya (terebentin) karm srlerek temiz yzey elde edilir. Termoplastik reineler ierisinde en etkili salamlatrclar Paraloid B72 ve Butvar B98dir. Paraloid B72 iin zc olarak aseton, toluen; Butvar B98 iin metanol, etanol-toluen (ethanol-tol), izoforon kullanlabilir.

154

155

BLM.4

BB KUDEB TARAFINDAN GEREKLETRLEN AHAP ONARIMINA RNEK SOKAK ALIMALARI

156

KUDEB TARAFINDAN ONARIMI YAPILAN AHAP EVLER


KUDEB Ahap Eitim Atlyesi eitimleri kapsamnda UNESCO tarafndan Dnya Miras listesinde yer alan Sleymaniye ve Zeyrekte yer alan evlerin onarmna zel nem verilmektedir. Ayrca KUDEBin kurulu ynetmeliinde yer alan yetkiler kapsamnda mlk sahiplerinin bakm onarm izin talepleri deerlendirilmekte ve yasal olarak uygun grlenlere izin verilmekte ihtiya halinde teknik destek verilmeye allmaktadr. Ahap ustas yetitirme sertifika programlar kapsamnda usta yetitirme eitimlerinin bir paras olarak Sleymaniye ve Zeyrekte ok sayda yapnn bakm onarmlar KUDEB bnyesinde alan ustalar ve eitim gren rencilerle birlikte yaplmtr. Yaplarn semtler iin nemli noktalarda olmas, bakm onarm kapsamnda yaplabilecek nitelikte olmas ve mal sahiplerinin kendilerinin onarm yapacak gcnn olmamas gibi ltler dikkate alnmtr. Btn bu bilgilere bal olarak KUDEB Mdrlmze bakm onarm izni iin bavuran konut sahiplerinden uygun grlen yaplarn bir ksm ahap atlyesinde eitim gren rencilerin uygulama pratiini yapabilmeleri amacyla ahap evler onarm program kapsamnda onarlmtr. almamzn bu ksmnda onarmlar yaplan evlerden birkana ait uygulamalar i aamalarna gre fotoraflar ve aklayc notlarla siz ahap ustas adaylarna anlatlacaktr. Yaplan onarm kapsamnda ahap kap ve pencere onarmlarna ait uygulama rneklerinde bir ksm ryen kaplarn sadece ryen ksmlarnn deitirildii, salam kalan ksmlarn ise korunduuna da ayrca dikkat ekmek isteriz. Bunlar dnda zgn kaplar yok olmu yaplara eski fotoraf ve belgelerden faydalanlarak yenilerinin yapld birka rnek de bulunmaktadr.

158

159

4.1. AHAP EVLERN BAKIM VE ONARIM ALIMALARINDA DKKAT EDLECEK HUSUSLAR:


Bunlar ksaca u ekilde sralayabiliriz - almalarn ehrin dar sokakl semtlerinde olmas sebebiyle; onarm almas yaplacak cadde/sokaklarda, bina evresinde, trafik/yaya geiini engellemeyecek ve gvenliklerini salayacak tedbirler alnmaldr. - Btn inaat ilerinde olduu gibi alma srasnda evre ve ii gvenliiyle ilgili tedbirler alnmaldr. - at st rtsne mdahale edilirken mevsime bal olarak ya iin tedbir alnmaldr. - Bina evresinde almalar srasnda kacak inaat artklarn toplayp uygun atk dkm yerlerine ulatrlmaldr. - Uygulama srasnda evlerde ikmet eden ahslar yaamlarn evlerinde devam ettirdii iin yaplacak almalarn ev sakinlerinin yaamlarn srdrmelerine olanak verecek ekilde yaplmasna zen gsterilmelidir. - Yapda uzmanlar tarafndan tespit edilen; sonradan eklenmi ksmlar, cephelerdeki uygun olmayan tabelalar kaldrlmal, zgn olmayan pencere ve kaplar zgn olanlara uygun olarak deitirilmelidir. - Onarmlarda kullanlacak her trl ahabn boyutlar ve nitelikleri yaplarn zgn kalabilmi olanlaryla ayn olmal, cephelerde ivi veya vida balar gmlecek ekilde aklmaldr. - Yaplarda kullanlacak ahaplar kullanm yeri istekleri gz nne alnarak daldrma, fra veya rulo ile emprenye ilemine tabi tutulmaldr. - Onarm gereken kap ve pencereler; yaplardaki zgn kap ve pencereler esas alnarak onarlmal, kullanlamayacak nitelikteki kap ve pencereler zgn hali esas alnarak yenilenmeli, kap ve pencereler gerekli hallerde sklp yerinde onarlmaldr. Bu srada geici kap veya pencere yaplmaldr. Kap ve pencerelerde zgn aksesuarlarn kullanmna dikkat edilmelidir.

- at aktarm yapld zaman mahya kiremitleri horasan harcyla tespit edilmelidir. - Dere, sva etei ve yamur ini borularnda 14 nolu inko kullanlmaldr. - Boya aamasnda ahap zerine; ivi ve vida yerleri hari kesinlikle macun uygulanmamal, su bazl (nefes alan), rtc, ahap boyas kullanlmaldr. Bakm onarm kapsamnda yaplan almalar bu niteliklere uygun olarak, konusunda uzman mimarlarn desteiyle yrtlmelidir.

160

161

ZEYREK, KK SOKAK, 2176 ADA, 12 PARSEL BAKIM ONARIM UYGULAMASI:


Uygulamas anlatlacak ilk yapmz Zeyrekte 2176 Ada, 12 Parsel, Kk Sokakta kede ve evre iin nemli bir konumdadr. Muhtemelen 20. yzyl ba veya 19. yzyl sonuna tarihlenen yapda geen yzyllk zamann etkisine bal olarak baz noktalarda rme ve bozulmalar olmutur. Yaplan bakm onarm izni bavurusunun ardndan uzman personel tarafndan yerinde yaplan incelemelerden sonra yapya bakm onarm izni verilerek Ahap Eitim Atlyesi Eitim Program kapsamna alnmtr. Yapda ilk yaplan incelemelerde ahap d cephe kaplamalarnda, aln tahtalarnda ve kma alt payandalarnda rmelerin olduu tespit edilmitir. Tayc dikme ve payandalarda olmas muhtemel rmelerin tespiti bozulan cephe kaplamalarnn skmyle ortaya karlaca iin herhangi bir tahminde bulunulamyor. e yapnn ryen cephe kaplamalarnn ve aln tahtalarnn skmyle balanlmtr. zellikle su basman seviyesinde yastk grevi gren kirilerin salam olup olmad kontrol edilmitir. Dikme ve payandalardan rme olanlarn bazsnda askya alndktan sonra rk ksmlar kesilip salam paralar ilave edildi. rmenin olmad fakat zayf kalan paralarn yanna ilave dikme ve payandalar atld. ki cephesi olan bu ke yapsnn ryen ahap cephe kaplamalar skldkten sonra altlarndaki ahap tayclar kontrol edildi. Ayn ekilde saak alt tahtlar ve aln tahtalarnn ryenleri tespit edilip sklen paralarn ablonlar alnd. Bu arada yapnn nemli ksmlarndan olan st rtsnde oluan rmeler ve deformasyonlar tespit edildi. at taycs ve kaplamalarnda ryen paralar deitirildi. Gerekli yerlere dikme ve payanda takviyeleri yapld. Arkasndan at kaplama tahtalar zerine su yaltm levhas dendi sonra at aktarm yapld. atnn krld yerlerde ve baca diplerinde tenekecilik ileri yenilendi. Yapnn zgn halinde bulunan inko oluk ve dereler atlyemizde imal edildi. Bu arada yapnn cephesinde kma altnda bulunan payandalarda deformasyon ve

rme bulunmas sebebiyle kma altlar askya alndktan sonra payandalar skld ve atlyemizde ustalarmz ve eitim programmz kapsamndaki rencilerimiz tarafndan birebir rnek zerinden zgn niteliine uygun olarak yeniden imal edildi ve yerine montaj yapld. Ayn ekilde aln tahtalar, saak alt kaplamalar, pencere pervazlar ve silmenin ryen ksmlar zgn rneklere gre yeniden imal edildi. Yapnn ahap giri kaps niteliini koruduu iin mentee ve pervaz tamirinden sonra aynen korundu. Btn bu almalar kapsamnda yaplan nemli ilerden bir tanesi de mevcut ahap malzemenin zararl bceklere ve mantarlara kar ilalanmasyd. Ayn ekilde tamirde kullanlan ahaplar emprenye edilerek kullanld. Yaplan onarm ve ilalama almalarndan sonra ivi zerleri macunlandktan sonra ahap yzeyler su bazl astar uygulamas yapld. Ardndan yapnn karakterine uygun seilen renklerde nefes alabilen su bazl boya ile boyas yapld. Ayrca yapnn su basman kotunda kalan bodrum pencereleri evresinde bozulan svalarn tamiri yaplarak, sokan eimi dolaysyla dkkan olarak kullanlan bodrum ksmnda zgn olmayan ksmlar kapatlp svand. Son olarak yapnn yamur oluklar ve yamur ini borular inko malzemeden atlyede imal edilerek montaj yapld.

162

163

YAPIYA AT FOTORAFLAR

Uygulama ncesi yapnn durumu

rk cephe elemanlarnn onarm ryen ksmlar skldkten sonra grnm


164 165

Cephe elemanlarnn onarm tamamlandktan sonra grnm

Bodrum katta niteliksiz pencerenin kaldrlmas

Giri yanlar ve ahap payandada para deiimi

Cephe elemanlar onarm sonras astar boya uygulamas

166

167

kma altnda yer alan elibrndenin atlyede yeniden retilmesi

Onarm sonras son kat boya uygulamalar

168

169

ZEYREK, FENERL SOKAK, 2417 ADA, 10 PARSEL BAKIM ONARIM UYGULAMASI


Zeyrek, Fenerli Sokakta yer alan bitiik nizamda, dar parsele oturmu olan 3 katl ahap yapda yaplan bakm onarma ilikin uygulama rnek uygulamalarn ikincisi olarak anlatlacaktr. Ahap yaplarn en nemli problemi kullanclarn yaplara gereken bakm yapmaydr. zellikle yapnn st rtsnn onarlmamas ve periyodik bakmlarnn yaplmamas yaplar d etkenlere ak hale getirmekte ve ypranma srecini hzlandrmaktadr. Bir dier nemli problem ise konut sahiplerinin bir ok eski eserlerde olduu gibi eski esere yaklam asndan bilinsiz olmalar ve bakm yaparken yaplara zarar vermeleri olarak sralanabilir. Bahsedilen problemler bu yapmzda da mevcuttu. Kullanc zgn yapda ieri konumlanm olan kapy giri blmnde yer kazanmak iin dar tam, gerekli periyodik bakm, boya ileri yaplmad iin zellikle dorudan gelen suyun etkisiyle ahap iskelet ve dier paralarda rmeler balamtr. Yan binaya bakan nc kat kaplama tahtalar rd iin o blge ve stndeki at taycsnda nemli problemler ortaya kmtr. Konut sahibi yer kazanmak maksadyla arka bahede yapya bitiik ek oda ina etmitir. Btn bu problemler gzetilerek ustalarmz ve eitime katlan arkadalarmzla yapnn n ve arka cephelerinde iskeleler kurularak almalara balanlmtr. ncelikli olarak ryen cephe kaplamalar sklm ve alt ksmda ahap tayclarda yer alan rme ve dier strktr problemleri kontrol edilmitir. Salamlatrlmas gereken yerlerde dikme ve payandalara takviyeler yaplm, ok problemli olan ahaplar kesilerek ayn ahap cinsinde eklemeler yaplm veya sklerek yerlerine zgn boyutlarda paralar yerletirilmitir. Bahsedilen giri kaps ryen ksmlarnn deitirilip aksesuarlarnn temizlenmesi iin atlyeye gtrlm, ardndan duvardaki izlerine baklarak zgn yerine tanmtr. Tayclarda gerekli takviyeler yapldktan sonra cephe kaplamalarnn bozulmu olanlar zgn boyutlarda kaplamalarla deitirilmitir. Yapnn arka cephesine birleik yaplan oda yklm tayc ve cephede gerekli onarmlar yaplmtr. Ayn ekilde giyotin pencelerin gerekli blmleri onarlm, ieride

Onarm sonras grnm

170

171

ve darda pervaz tamirleri yaplmtr. Yapnn yan cephesinde gerekli tayc takviyesinden sonra kaplamas yaplmtr. atda tayclar ve kaplama tahtalar onarldktan sonra at kiremitleri aktarlm altlarna su yaltm ilteleri serilmi, alaturka kiremitleri denmitir. Yan binalarla birleen ksmlarda gerekli inko ileri yaplarak sonradan eklenen plastik yamur inileri sklp inko oluk, dere inileri ile deitirilmitir. Son olarak cephe kaplamalarnn taycya baland ivi ve vida yerleri macunlanarak su bazl astar boya ile astarlanm, ardndan su bazl ahap boya ile boyanmtr.

YAPIYA AT FOTORAFLAR

Yapnn uygulama ncesi grnm

172

173

Cephe onarm sonras astar boya uygulamas

n ve arka cephede yaplan mdahaleler

Dorama onarm, pervaz montaj

174

175

Pencere denizliinde eksik ksmlarn tamamlanmas

Yeni cephenin uygulama ncesi durumu

Giri kapsnn onarm ncesi ve sonras durumu

176

177

Uygulama sonras n cephedeki kmann grnm Uygulama sonras n ve arka cepheden grnmler

178

179

Uygulama sonras n cephe


180

Uygulama sonras giri kaps


181

ZEYREK, PARMAKLIK SOKAK

Onarm ncesi

Onarm Sonras

182

183

ZEYREK, BIAKI EMES SOKAK, 1007 ADA, 73 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

184

185

ZEYREK, HAYDAR CADDES 2418 ADA, 22 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

186

187

ZEYREK, PARMAKLIK SOK. NO:5 2415 ADA 13 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

188

189

ZEYREK, PARMAKLIK SOK. NO:2 2430 ADA 12 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

190

191

ZEYREK, PARMAKLIK SOK. NO:9 2415 ADA 11 PARSEL

Onarm ncesi
192

Onarm Sonras
193

ZEYREK, SNAN AA MAHALLES, FENERL SOKAK NO:16 2417 ADA 10 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

194

195

SLEYMANYE, AYRANCI SOKAK

Onarm ncesi
196

Onarm Sonras
197

SLEYMANYE. AYRANCI SOKAK 496 ADA 11 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

198

199

SLEYMANYE, MESLEK SOKAK NO:25 503 ADA 8 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

200

201

SLEYMANYE, NAMAHREM SOKAK 496 ADA 1 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

202

203

SLEYMANYE, TAVANLI MASLAK SOKAK 504 ADA 5 PARSEL

Onarm ncesi

Onarm Sonras

204

205

BLM.5

BB KUDEB AHAP ETM ATLYES ETKNLKLER

206

5. AHAP ETM ATLYES ETKNLKLER


Ahap Eitim Atlyesi, KUDEB Koruma Uygulama Denetim Mdrlnn bnyesinde sivil mimari ahap yap rneklerinin gelecek nesillere aktarlabilmesi iin aslna en uygun ekilde restorasyon ve onarm almalarnn yaplmasnda alacak ahap ustalarnn yetitirilmesi amacyla 2008 yl banda kurulmutur. Deneyimli ahap ustas yetitirilmesi amacyla, meslek liseleri, meslek yksek okullar ve ilgili niversitelerin mimarlk, aa ileri teknikerlii, restorasyon blmlerinden, renci ve mezunlarn oluturduu gruplara farkl sre ve ieriklerde eitimler verilmektedir. Yeni nesil ahap ustas adaylarna verilen bu eitimlerin dnda ahap ileri yaparak geimini salayan kalfa ve raklara ahap mimari ve restorasyon, onarm konularnda doru bilgilerin verilmesini amalayan eitli eitimler de dzenlenmektedir. Ahap malzemenin tannmas, geleneksel ahap yapm sistemleri, ahap d cephe kaplamalar, furular, elibrndeler, silmeler vb. gibi ahap yap elemanlarnn retimi, ahap koruma, ahap onarm, at onarm, ahap ssleme sanatlar, ahap ileyen el aletlerinin kullanlmas, ahsap kap, pencere doramas onarm, ahap karkas sistemler ve onarmlar, ahap profillerin yaplmas, eski eserdeki ahap elemanlarn kopyalanarak yeniden retilmesi gibi konularda uygulamal ve teorik eitimler alan kursiyerler Zeyrek ve Sleymaniye mahallelerinde KUDEB tarafndan gerekletirilen onarmlar sayesinde sokak ve mahalle leindeki ahap yap antiyelerinde de uygulama yapma ansna sahip olmulardr. Eitimlerin teorik almalar stanbuldaki ilgili niversitelerimizden akademisyenlerin destei, ahap restorasyonu konusunda alan mimarlarn deneyimlerini paylatklar sunumlarla srerken, ahap yap malzemeleri ve ahap ileme sektrlerinin temsilcileri de kursiyerlerle zaman zaman bir araya getirilmektedir.

208

209

Yenilenebilir tek yap malzemesi olan ahabn dzgn ilenmesi, hnerli ellerde ekillenmesi, yap detaylarnn doru zmlenmesine katk salayacak ahap ustalarnn yetitirilmesi zellikle ahap yap stounun her geen gn azald stanbulda bir zorunluluk haline gelmitir. Ahap ustas adaylar ile yrtlen almalarn ksa zamanda olumlu sonular dourmas eitimlerin yerinde ve doru olduunun da gstergesidir.

KUDEB Ahap Eitim Atlyesi bnyesindeki almalar, bir eitim koordinatr ve 25 ahap ustas, 2 boya ustas ve 1 metal ustas ile srdrlmekte olup, aslna sadk kalnarak, koruma ilkeleri gz nnde tutularak yrtlen onarmlarn banda kap, pencere ve d cephe, at onarmlar gelmektedir.

210

211

212

213

5.1. BR UYGULAMA RNE OLARAK KAPI ONARIMI


Sleymaniye Tavanl Maslak Sokakta 504 Ada 4 Parseldeki ahap evin onarm srasnda kapsnda da ciddi bir ypranma olduu grlerek onarlmasna karar verilmitir.

Ardndan kap zerinde zamanla katmanlam boya tabakas boya skcler veya s tabancas yardm ile sklmeye balanr. Geni alanlarda kimyasal maddeler yerine s tabancas kullanmas tavsiye edilir. Kap zerindeki boyann sklmesi srasnda ahap iiliine zarar verilmemelidir. Bu kapda oyma iilii olduundan bu ksmlarda ok daha zenli bir ekilde boya skme yaplmtr.

Boya skm ilemi srasnda zaman zaman tel fra ile karlan boyalar ahap zerinden uzaklatrlarak dokunun bozulup bozulmad kontrol edilmelidir. Kap, onarm almalar yrtlen yapya zarar vermeden yerinden karlarak ahap atlyesine getirilir. lk i olarak kap, atlyedeki dier ahap malzemelere mantar veya ahap zararllarnn olumsuz etkilerini engellemek iin kimyasal koruyucularla ilalanr.

214

215

Metal aksamlar karlarak temizlii yaplr.

Boyann tamam skldkten sonra bozulan ahap paralarn tamamlanmasna balanr. Eksik ahap paralarn zgn haline uygun olarak onarlmas iin mevcut durum zerinden oluturulan baklarla yeniden retilir. Onarmda tm bcek delikleri ahap paralarla kapatlr. Orijinal parann aynsn retmek iin kalan orijinal rnek zerinden kalp karlr ve ardndan uygun bak hazrlanr ve retilir. Kapnn alt tablasndaki oyma motifinin bir ksm zaman ierisinde sokak kapsnda rme olduundan kesilmi, bu para tablann stndeki rnee baklarak yeniden oyularak, alt tabla tamamlanmtr. Ahabn yaptrlmasnda suya dayankl poliretan ahap tutkal kullanlmtr. Serenin ve alt kaytn hasar gren ksmlar yeniden retilerek, alt tabla yerine yerletirilir. Dier kanatta da eksik seren ve kaytlar tamamlanr. Onarmn ardndan eksikleri tamamlanan kap metal aksamlarnn da yerine monte edilmesinin ardndan yapdaki yerine taklr.
216

Salam Ahap Elemann Kalbnn Alnmas ve Ardndan Yeni Elemann Kapya Montaj
217

Eksik Ksmlarn Tamamlanmas

Eksik Paralar Tamamlandktan Sonra Kapnn Grnm

218

219

Onarm Tamamlanan Kapnn Yapya Montaj Sonras Astar Boya Uygulamas

Kapnn Onarm Sonras Bitmi Hali

220

221

BLM.6

AHAP YAPILARLA LGL KORUMA LKELER ve EVRENSEL BLDRGELER

222

ICOMOS AHAP TARH YAPILARIN KORUNMASI N LKELER 1999


Ekim 1999da Mexicoda yaplan ICOMOS 12. Genel Kurulunda kabul edilmitir. Bu belgenin amac tarihi ahap yaplarn korunmas ve onarm iin kltrel nemlerine sayg gsteren temel ve evrensel ilke ve uygulamalar tanmlamaktr. Buradaki tarihi ahap yap deyimi ksmen veya tm ahaptan yaplm ve kltrel anlam olan veya tarihi bir blgenin paras olan her tr bina ve yapy kapsamaktadr. Bu tr yaplarn korunmas amacyla konulan ilkeler; Her dnemden ahap yapnn dnyann kltrel mirasnn bir paras olarak nemini takdir etmekte, tarihi ahap yaplarn byk farkllklar gsterdiini kabul etmekte, Ahap yaplarn yapm iin deiik tr ve nitelikte aalarn kullanldn gz nnde tutmakta, Ksmen veya tm ahap yaplarn nem deiiklikleri, k, mantar ve bcek, anma, yangn ve dier felaketler gibi deiik evresel ve iklimsel koullarn etkisiyle kolayca bozulup, ryebileceklerini hesaba katmakta, Kolay zarar grebilmeleri, kt kullanm , geleneksel tasarm ve yapm tekniklerinin unutulmas nedeniyle ahap yaplarn gittike enderletiklerini bilerek, Bu kltr miras kaynaklarnn yaatlmas ve onarm iin gerekli olan eylem ve ilemlerin eitliliini gznnde tutmakta, Venedik Tz, Burra Kartas, UNESCO ve ICOMOSun konuyla ilgili kuramsal metinlerini dikkate alanak ve bu genel ilkeleri tarihi ahap yaplarn yaatlmas ve korunmasna uygulamaya allmas gereini benimsemektedir.
224 225

Bu ilkelerin dorultusunda aadaki tavsiyeler gelitirilmitir:

5. nerilen mdahaleler tercihan, a) Geleneksel yntemleri izlemeli, b) Teknik olarak mmknse, geri dnml olmal veya, c) Gelecekte yaplacak koruma almalarn engellememeli ve d) Yapnn bnyesinde barndrd izlere ulalmasn engellememelidir. 6. deal olan, ahap bir tarihi yapnn dokusuna olabildiince az mdahale edilmesidir. Bazen minimum mdahale ahap yaplarn tmyle veya ksmen sklp tekrar birletirilmesini gerektirebilir. 7. Mdahalelerde tarihi yap bir btn olarak ele alnmal, tayc geler, dolgu panolar, d kaplama, at, kap ve pencereler dahil olmak zere tm malzeme eit ilgi grmelidir. Temel ilke mevcut malzemeyi olabildiince yerinde tutmaktr. Koruma sva, boya, kaplama, duvar kad gibi bitirme ayrntlarn da kapsamaldr. Eer sva vb. yzeylerin yenilenmesi gerekirse, olabildiince zgn malzemelere, yapm tekniklerine ve yzey dokularna sadk kalnmaldr. 8. Restorasyonun amac tarihi yapy, onun taycln korumak ve Venedik Tznn 9.- 13. Maddelerinde belirtildii gibi, mevcut tarihi verilerin salad snrlar iinde kalarak yapnn zgn tasarmn, tarihi btnlnn okunabilirliini arttrarak kltrel deerlerini aa karmaktr. Sklen geler ve tarihi yapnn dier bileenleri kataloglanmal ve tipik rnekler belgelemenin bir paras olarak saklanmaldr.

NCELEME, SAPTAMA VE BELGELEME


1. Venedik Tznn 16. Maddesi ve ICOMOSun Antlarn, Yap Gruplarnn ve Sitlerin Belgelenmesi ile lgili lkeleri gerei, herhangi bir mdahaleden nce yapnn ve bileenlerinin durumu ile ve uygulama srasnda kullanlan malzemeler dikkatle belgelenmelidir. Yapdan karlan malzemelerle ilgili rnekler de dahil olmak zere, her tr belge ve geleneksel sanatlar ve tekniklerle ilgili bilgiler toplanmal, tasnif edilmeli ve gerektiinde ulalabilecek ekilde uygun bir yerde saklanmaldr. Belgeleme onarm iin seilen malzeme ve yntemlerle ilgili aklamalar da iermelidir. 2. Her mdahaleden nce ahap yapnn mevcut durumu, hasarlarn ve yapsal bozulmann nedenlerini aratran ayrntl bir alma yaplmal, tehis gvenilir olmaldr. Tehis kesin verilere, fiziksel inceleme ve analize dayandrlmal, gerekirse hasar vermeyen deney yntemleri kullanlmal ve fiziksel lmler yaplmaldr. Bu gerekli kk mdahaleleri ve acil nlemleri engellememelidir.

ZLEME VE BAKIM
3. Tarihi ahap yaplarn ve kltrel anlamlarnn korunmas iin srekli izleme ve bakm etkinliini kapsayan tutarl bir strateji izlenmesi gereklidir.

MDAHALELER
4. Koruma ve yaatmann temel amac kltr varlnn tarihi zgnln ve btnln korumaktr. Her mdahale uygun aratrma ve deerlendirmelere dayandrlmaldr. Sorunlar mevcut koul ve gereksinimlere gre, yapnn estetik ve tarihi deerlerine, tarihi yapnn veya sitin fiziksel btnlne sayg gstererek zmlenmelidir.

226

227

ONARIM VE YENLEME
9. Tarihi bir yapnn onarmnda yeni ahap, tarihi ve estetik deerlere sayg erevesinde kalnarak ve harap ve rm ksmlar deitirmek, ya da restorasyonun gereklerini karlamak amacyla kullanlabilir. Yeni ge veya paralar ayn tr aatan ve eer uygunsa, yenilenecek paralardakinden daha iyi kalitede ahaptan yaplmaldr. Yeni ahabn nem miktar ve dier fiziksel zellikleri mevcut yapyla uyumlu olmaldr. ilik ve yapm teknolojisi kullanlan alet ve makineler mmkn olduunca ilk yapmdakine uymaldr. iviler ve ikincil malzemeler, durum uygunsa, zgnlerin benzeri olmaldr. Strktrel gereksinimler asndan aykr bir durum yoksa, bir genin ksmen yenilenmesi gerektiinde, mevcut ve yeni ksmlar, geleneksel ahap geme teknii kullanlarak balanmaldr. 10. Yeni gelerin veya paralarn eskilerden ayrt edilebilir olmas kabul edilmelidir. Kaldrlan gelerin doal bozulma ve deformasyonlarnn kopya edilmesi istenmez. Uygun geleneksel veya veya iyi denenmi ada yntemler kullanlarak eski ve yeni ksmlarn renk uyumu salanabilir. Bu ilemin ahap genin yzeyine zarar vermeyecek veya onu bozmayacandan emin olunmaldr. 11. Daha sonra dierlerinden ayrt edilebilmeleri iin, yeni ksm veya gelerin stlerine yakarak, kazyarak veya baka yntemlerle iaret konulmaldr.

ADA MALZEME VE TEKNOLOJLER


13. Epoksi reineler gibi ada malzemeler ve elikle strktrel destekleme gibi yeni mdahale teknikleri, ancak malzemelerin ve yapm tekniklerinin dayanmlar ve strktrel davranlar yeterli bir sre denenerek kantlandktan sonra, ok dikkatle seilmeli ve kullanlmaldr. Istma, yangn uyar ve nleme sistemleri gibi tesisat yapnn veya sitin tarihi ve estetik nemi gzetilerek yerletirilmelidir. 14. Kimyasal koruyucularn kullanm dikkatle denetlenmeli ve izlenmeli, mutlak yarar beklendii, kamu ve evresel gvenliin etkilenmedii ve uzun vadede baar olaslnn nemli olduu durumlarda kullanlmaldr.

ETM VE RETM
15. Tarihi ahap yaplarn kltrel nemine ilikin deerlerin eitim programlar araclyla canlandrlmas srdrlebilir koruma ve geliim politikasnn temel kouludur. Tarihi ahap yaplarn korunmas onarm ve bakm ile ilgili eitim programlarnn oluturulmas ve gelitirilmesi tevik edilmektedir. Bu tr eitimler srdrlebilir retim ve tketimin gereksinimleriyle btnleen kapsaml bir stratejiye dayandrlmal ve yerel, ulusal, blgesel ve uluslararas dzeylerde programlar iermelidir. Programlar konuyla ilgili tm meslek ve ikollarna, zellikle mimar, konservatr, mhendis, zanaatkr ve alan yneticilerine hitap etmelidir.
eviri: Z. Ahunbay, Ocak 2004

TARH ORMAN ALANLARI


12. Ahap yaplarn korunmas ve onarm iin gerekli uygun aalarn salanabilmesi iin yedek orman alanlar oluturulmas, mevcut orman ve korularn korunmas desteklenmelidir. Tarihi yap ve sitlerin korunmasndan sorumlu kurulular, onarm iin uygun ahaplarn bulundurulduu depolarn oluturulmasn desteklemelidir.
228 229

ICOMOS GELENEKSEL MMAR MRAS TZ 1999 GR

Genel lkeler Geleneksel yaplar, Toplumca paylalan bir yap gelenei, evreye uygun yresel veya blgesel bir kimlik, slup, biim ve grn tutarll, veya geleneksel yap trlerine ballk, Anonim olarak aktarlan geleneksel tasarm ve yap ustal, levsel, sosyal ve evresel kstlamalara etkin olarak cevap verebilme, Geleneksel yapm sistemlerinin ve zenaatlarnn etkin uygulamas, gibi ayrt edici zellikleriyle tannrlar. Geleneksel mimarinin takdir edilmesi ve baaryla korunmas toplumun buna katlm, destei, srekli bakm ve kullanmna baldr. Hkmetler ve yetkili kurulular btn toplumlarn yaayan geleneklerini srdrme ve bunlar mevcut yasal, ynetimsel ve

Btn halklarn gznde geleneksel mimari zel bir yere sahiptir ve hakl bir gurur kaynadr. Toplumun zelliklerini yanstan ve ekici bir rn olarak kabul edilir. Ciddi grnmez ama dzenlidir. Faydac olmasnn yan sra, ilgi ekici ve gzeldir. Hem ada yaamn ilgi oda hem de toplumun gemiinin bir belgesidir. nsan eseri ve zamannn rndr. nsann dnya zerindeki varlnn nvesini oluturan bu geleneksel armonileri yaatmak iin aba gstermemek insanlk mirasna yakmayan bir davran olurdu. Bir toplumun kltrnn temel anlatm olan sivil mimarlk, bir yandan o kltrn blgesiyle ilikisini gsterirken, dier yandan dnyann kltrel eitliliini yanstmas bakmndan nemlidir. Geleneksel yapm toplumlarn barnmak iin kullandklar doal ve geleneksel yntemdir. Bu sosyal ve evresel kstlamalara bal olarak deien ve srekli uyarlanan bir sretir. Gnmz dnyasnda yresel yap gelenekleri ekonomik, kltrel ve mimari birrnekleme ile tehdit edilmektedir. Globallemeye nasl kar durulaca toplumlarn yan sra, hkmetlerin, planclarn, mimarlarn, korumaclarn ve eitli disiplinlerin uzmanlarndan oluan guruplarn temel sorunudur. Kltrn birrneklemesi ve tm dnyadaki sosyo-ekonomik deiim nedeniyle terk, i denge ve btnleme gibi ciddi sorunlarla kar karya kalan geleneksel yaplar ok zor durumdadrlar. Buna bal olarak, geleneksel mimari mirasmzn bakm ve korunmas iin Venedik Tzne ek olarak ilkeler belirlenmesine gerek vardr.
230

maddi olanaklarla koruyarak gelecek kuaklara aktarma haklarn tanmaldr.

231

BLM.7

SZLK

232

233

Ak: atlarda mertekler veya rty tayan yatay aalardan her biri. Avadanlk: Dlger, Neccar, Marangoz ve Kuruncu gibi inaat iilerinin kullandklar aletlerin takm, Silme, profil Basmalk: Merdiven basama yaplan ahap veya ta.
rtmek amacyla kanatlarn kenarna aklan ve Osmanl dneminde ounlukla bezemeli olan ta.

Bini=Bin: Kap, pencere, dolap kapaklar kapandnda kalan aral

oluum ekillerine gre yaayan (kaynam) ve l (den) budaklar olmak zere iki tipte grlr. adl kk, dner doramac arkyla tahta trabzan, pencere parmakl, top, mobilya toplar vb. torna ii reten sanatkarlar grubu. krkta yaplan retime ekme i denir. malzemedir.

Budak: Aa gvdesi ierisine gmlm bir daln dip ksmdr. Budaklar

krkyan: Aacn erisel yzeyli olarak ilenmesinde kullanlan krk

ta: Kesitleri 3x5 cm veya daha kk kare veya dikdrtgen kesitli ahap Direk: Kare kesitli veya yuvarlak keli ve pahal bir kereste normudur.

14/14 cmden 24/24 cmye kadara deien boyutlarda olabilir. D mekanlarda glgeleme, at elemanlarnda tayc olarak kullanlabilir.

yapm gibi kaba aa ve tahta ilerini yapan iiler grubu. Dilimize Farsadan geen terim. Arapa neccran terimiyle anlr. naklar. 14. yzyldan 19. yzyl ortalarna kadar bu tarzda bezenmi tavanlar,
234 235

Dlgeran: Ahap yaplarda iskelet kurulmas, merdiven, deme, tavan, ta

Edirnekri: Tahta zerine boya ve altn yaldz ile yaplan lakl ve laksz

ahap duvar kaplamalar, kaplar, dolap kapaklar ile saat, sandk, ekmece, raf ve eitli kk eyalar retilmitir. erisel ahap gslemelerden her biri. stanbul ve evreside yaygn olarak kullanlmtr. kk destek ya da oymal ssler.

Elibrnde: Eski Ahap evlerde kmalarn altna aralkl olarak konulan

kvrlmas, eklem noktasndan sonra da yan yana gelerek ift katl kesit oluturmas eklinde yaplan ve ulara doru sivrilen, demircilerin yapt bir tr mentee. Geleneksel Trk evlerinin kap, pencere ve dolaplarnda kapan kasaya tutturulmas ile alp kapanmasn salamak amacyla kullanlr. kapaklar gibi elemanlarn yapmnda kullanlan, kk ahap tablalar ve profilli talarn- geometrik bezeme oluturacak ekilde- gemeli olarak birbirine birletirilmesi teknii; bu teknikle retilen yap eleman. 40/50 cm arasndadr. Yaplarda atlarda ve genel amalar iin kullanlr. ykleri tayan ve aklara ileten, ounlukla 3-5x10-12 cm boyutlarnda biilmi aa; at mertei.

Kullab=Gllap: ki uzun demir parann ortasndan birbirine geerek

Furu: Saaklarn, kmalarn altna yalnzca ssleme amacyla konulan Erre=Bk: Kerestelik tomruk ve tahta biilmesinde karlkl iki kii Kadron (Dilme): Kare kesitli, boyutlar 4/4 ile 12/12 cm arasnda

Kndekri: Krs ve minber tablalar yahut nemli kap, pencere, dolap

tarafndan kullanlan, iki sapl byk testere.

Lata: Boyutlar kk dikdrtgen kesitli, kalnlk 2.5-5 cm, genilik 30/50 ve Mertek: Ahap atlarda mahyadan oluklara kadar uzanp kaplamdan gelen

deien bir ahap normudur. D mekan yap konstrksiyonlarnda beton kalb, pergola tayc direkleri, ahap duvar inaatlarnda dikme, demelerin altnda yastk, at makaslarnda dikme olarak kullanlabilir.

Kalas: Dikdrtgen kesitli, kalnl 4-10 cm, genilii 8-30 cm olan ahaptr.. Kapak Tahtas: Tomruklarn, kare ve drtgen kesitli olarak biilmesinden sonra, bir yz dz, dier yz kavisli olan ksmdr. Tomruun kalnlna gre deiik llerde olabilir
deien muhtelif llerde ve dar kenar hibir zaman 7 cm kk olmayan ahaptr. Piyasada 8/12 cm ve 16/22 cm boyutlarnda bulunabilirler. Kullan yeri kadronlarla ayndr. Yalnzca bir yanndaki mesnet tarafndan tanan, dier ksmlar bolukta olan yatay yap esi, Konsol kiri, konsol deme.

bulunmakta ve ilk yllarda aacn kkleri ile ald suyu, yapraklara iletme grevini stlenmektedir. z, bir sre sonra lr. rnein; mee, kayn, hu ve kzlaata 10 yl kadar canl kaldklar tespit edilmitir.

z: Normal gelime gsteren aalarn gvde enine kesitinin ortasnda

Kiri: Kesiti dikdrtgen ve boyutlar arasnda b/h oran 1/2-5/7 arasnda

Pah: Eik olarak kesilmi kenar.


olarak vurulan destek olarak tanmlanr.

Payanda: Dey bir taycy, rnein bir duvar glendirmek iin eik Pedavra: Kiremitlerin altna konulan tahtalar. Kknar, kestane gibi suya

Konsol: Bir kmay alttan destekleyen S eklindeki iki ters kvrml destek.

dayankl aalardan yaplan ve yakn zamanlara kadar Kuzeybat Anadoluda kullanlagelen, yaklak 20 cm eninde ve 2 cm kalnlnda at kaplama tahtas; bu tahtalarla yaplan dam rt sistemi, hartama.

236

237

dal eiminin muhafaza edilmesi sonucu ortaya kar. ne yaprakl aalarda basn odunu yaprakl aalarda ekme odunu adn alr. Reaksiyon odunu oluu sebebi ile odunun anatomik ve kimyasal yapsndaki farkllklar diren deerlerinin de deimesine sebep olur. Yapda zellikle tayc eleman olarak kullanlan ahap malzemede reaksiyon odunu tercih edilmez. kntl ssl ya da dz kuak,

Reaksiyon odunu: eri aalarda aacn devrilmemesi, dallarda da mevcut

KAYNAKA:
AHUNBAY, Z. 2007. Tarihi evre Koruma ve Restorasyon, YEM Yayclk. BOZKURT, A.Y, ERDN, N. 2000. Odun Anatomisi, stanbul niversitesi Rektrl Yaynclk, Orman Fakltesi Yaynclk. ER, M. 2002. Yap Fizii ve Malzemesi, Literatr Yaynclk ANAKIOLU Hasan, MOL Torul, Orman Entomolojisi, Orman Fakltesi Yaynlar GNAY, R. 2007. Ahap Yaplar Sorun ve zm Yollar, Birsen Yaynclk. HASOL, D., Ansiklopedik Mimarlk Szl, Yem Yayn, 9. Bask, Ocak, 2005, stanbul. RS Yaln, KESKN Hakan, Aa Malzeme Bilgisi, Atlas Yayn, 2001 SELUK Hayrettin , Mzelerde Bcek Ve Kf Kontrol, Ege Basm, 2004. SNMEZ, N., Osmanl Dnemi Yap ve Malzeme Terimleri Szl, Yem Yayn, 1997, stanbul. TAYLA, H. 2007. Geleneksel Trk Mimarisinde Yap Sistem ve Elemanlar I, TA Vakf Yaynclk. TAYLA, H. 2007. Geleneksel Trk Mimarisinde Yap Sistem ve Elemanlar II, TA Vakf Yaynclk. TALAT, A. 2008. Doramaclk, Marangoz ve Silicilik, Artus Basm, stanbul ehri Kltr Tarihi Aratrmalar Merkezi Bnyesinde hazrlanmtr.

Sarak=Meyabend: Yap yzeylerinde boydan boya giden yatay, enli, az

Tahta: Dikdrtgen kesitli, kalnl 1.5- 3 cm arasnda ve genilii 8-30 cm olabilen ahap malzemedir. Konstrksiyonlarda tahtalarn tomruktan nasl elde edildiine dikkat etmek gerekir. Yllk halkalara zt olarak karlan geni tahtalara dnme yapabileceinden direnleri zayf olmaktadr. Bu sebeple yarap ynnde kesilen genilii az olan tahtalarn daha kullanldr. Trabzan: Merdiven Korkuluu.

238

239