Anda di halaman 1dari 19

I.

JUDUL PERCOBAAN :
PEMBUATAN GARAM KOMPLEKS DAN GARAM RANGKAP
II. TUJUAN PERCOBAAN :
Mempelajari pembuaa! "a! #i$a%#i$a &aram ra!&'ap 'upri amm(!ium
#ul$a "a! &aram '(mple'# eraami! emba&a )II* #ul$a m(!(+i"ra.
III. LATAR BELAKANG
Garam merupa'a! +a#il rea'#i a!ara a#am "a! ba#a, rea'#i!-a iala+ rea'#i
!erali#a#i. Sejumla+ a#am "a! ba#a mur!i e'ui.ale! -a!& "i/ampur "a! larua!!-a
"iuap'a!, ma'a a'a! er"apa 0a 'ri#ali! -a!& eri!&&al -a!& "i#ebu "e!&a!
&aram. Garam i"a' memili'i /iri%/iri '+a# #uau a#am aau ba#a, &aram er"iri "ari
'ai(! "a! a!i(!. Kai(! "a! a!i(! er#ebu a"a -a!& merupa'a! i(! '(mple'#
#e+i!&&a membe!u' #e!-a1a '(mple'#. Garam%&aram -a!& me!&a!"u!& i(!%i(!
'(mple'# "i'e!al #eba&ai #e!-a1a '((r"i!a#i aau &aram '(mple'#.
Garam '(mple'# berlai!a! "e!&a! &aram ra!&'ap. Se!-a1a aau &aram
'(mple'# merupa'a! #e!-a1a -a!& erbe!u' 'are!a pe!&&abu!&a! "ua aau lebi+
#e!-a1a #e"er+a!a, -a!& ma#i!&%ma#i!&!-a "apa ber"iri #e!"iri, #e"a!&'a! &aram
ra!&'ap "alam larua! a'a! eri(!i#a#i me!ja"i i(!%i(! '(mp(!e!!-a.
Pembelajara! me!&e!ai #e!-a1a '(mple'# i!i merupa'a! +al -a!& pe!i!& "alam
'imia a!(r&a!i', ma'a perlu "ila'u'a! per/(baa! u!u' mempelajari pembuaa!
&aram '(mple'# "a! &aram ra!&'ap.
I2. TEORI DASAR
Pembe!u'a! #e!-a1a '(mple'# '((r"i!a#i iala+ perpi!"a+a! #au aau
lebi+ pa#a!&a! ele'r(! "ari li&a! 'e i(! l(&am, ma'a li&a! beri!"a' #eba&ai
pemberi ele'r(! "a! i(! l(&am #eba&ai pe!erima ele'r(!. A'iba "ari perpi!"a+a!
'erapaa! ele'r(! i!i, pa#a!&a! ele'r(! ja"i mili' ber#ama a!ara i(! l(&am "a!
li&a!, #e+i!&&a erbe!u' i'aa! pemberi%pe!erima ele'r(!. Kea"aa!%'ea"aa!
a!ara mu!&'i! #aja erja"i. Namu!, ji'a pa#a!&a! ele'r(! iu eri'a 'ua, ma'a
i'aa! '(.ale! #ejai "apa erbe!u'. Pr(#e# pembe!u'a! i'aa! a!ara pemberi%
pe!erima ele'r(! er#ebu "apa "iuli#'a! "e!&a! per#amaa! :
M 3 :L 4 M:L
Dima!a M 5 i(! l(&am, "a! L 5 li&a! -a!& memili'i pa#a!&a! ele'r(! )ri.ai,
6778*.
Se!-a1a '((r"i!a#i "apa "ibe"a'a! me!ja"i "ua je!i# -aiu '(mple'#
!eral "a! i(! -a!& "alam +al i!i pali!& #e"i'i #au "ari i(! er#ebu +aru#
merupa'a! i(! '(mple'#. Sala+ #au 'ara'eri#i' 'ara'eri#i' #e!-a1a '(mple'#
iala+ ba+1a i(! '(mple'# aau '(mple'# !eral -a!& me!-u#u! #e!-a1a er#ebu
ma#i+ #eri!&'ali mempera+a!'a! i"e!ia#!-a "alam larua!. Me#'ipu! "apa
erja"i "i#(#ia#i par#ial. Mi#al!-a #e!-a1a -a!& #emula "iuli# 9 KBr.:&Br
9
#ebeul!-a me!&a!"u!& i(! era+e"ral ;:&Br
<
=
9%
"alam pa"aa! Kri#al "a! i(! i!i
eap mempera+a!'a! 'euu+a!!-a ji'a "ima#u''a! "alam larua! "a! +ar&a
"i#(#ia#i me!ja"i 'e/il )Da- "a! Selbi!, 677>*.
Garam '(mple'# merupa'a! &aram%&aram -a!& memili'i i'aa! '((r"i!a#i
)&aram -a!& "apa membe!u' i(!%i(! "a! #ala+ #au!-a i(! '(mple'#*. C(!(+
"ari &aram '(mple'# iala+ Cu)SO
<
*
9
)N:
<
*
9
. Garam ra!&'ap a'a! eri(!i#a#i
me!ja"i i(!%i(! '(mp(!e!!-a 'ei'a "ilaru'a!. C(!(+ lai! "ari &aram '(mple'#
-a'!i ;C()N:
>
*
?
=Cl
>
aau C(Cl
>
.?N:
>
-a!& ber$u!&#i #eba&ai li&a! iala+ N:
>
#e"a!&'a! Cl iala+ "iluar "aera+ '((r"i!a#i )#u'ar"j(, 67@8*.
2. METODE PERCOBAAN
<.6 Ala "a! Ba+a!
6. Ala
Ala%Ala -a!& "i&u!a'a! "alam pe/(baa! i!i -aiu abu!& rea'#i
"a! &ela# bea'er.
9. Ba+a!
Ba+a!%ba+a! -a!& "i&u!a'a! "alam per/(baa! i!i -aiu #erbu'
CuSO<.8:9O, amm(!ium #ul$a "a! eil al/(+(l.
<.9 Pr(#e"ur Kerja
A. Pembuaa! Garam Ra!&'ap Kupri Amm(!ium Sul$a
6. Seba!-a' 9,8 & CuSO< "ilarua! "a! amm(!ium #ul$a 6 &
"alam 6A mL a'ua"e#, "ipa!a#'a! pela!%pela! #ampai #emua
&aram laru.
9. Larua! "i"i!&i!'a! #ampai erbe!u' e!"apa! "alam pe!a!&a#
e#, "a! "i"iam'am #au malam.
>. E!"apa! "ipi#a+'a! "a! "i'eri!&'a! 'emu"ia! "iimba!&.
<. Re!"eme! -a!& "iper(le+ "i+iu!&.
B. Pembuaa! Garam K(mple'# Teraami! Temba&a)II* Sul$a
6. Seba!-a' 9,8 & CuSO<.8:9O "iimba!&, "ilarua! 'e"alam 8
mL amm(!ia pe'a.
9. Seba!-a' @ mL eil al/(+(l "iamba+'a! #e/ara perla+a!%la+a!
melalui "i!"i!& &ela# #e+i!&&a larua! eruupi (le+ al/(+(l.
Ja!&a! "ia"u'B"i&(-a!&, "iuupi "e!&a! 'a/a arl(ji, "ibiar'a!
#au malam #ampai e!"apa! erbe!u'.
>. E!"apa! -a!& erbe!u' "ipi#a+'a!, "i/u/i "e!&a! /ampura!
larua! amm(!ia "e!&a! eil al/(+(l )6:6*.
<. Larua! "i/u/i "e!&a! eil al/(+(l.
8. E!"apa! "i'eri!&'a! "a! "iimba!&.
?. M(l amm(!ia -a!& berea'#i "i+iu!&.
C. Perba!"i!&a! Si$a Garam Tu!&&al, Garam Ra!&'ap, "a! Garam
K(mple'#
6. Se"i'i CuSO< "ima#u'a! "alam abu!& rea'#i "iamba+'a! 8
mL a'ua"e#, 1ar!a larua! "iamai.
9. Se"i'i &aram pa"a per/(baa! )A* "ilaru'a! "alam 8 mL
a'ua"e#, "emi'ia! ju&a &aram pa"a per/(baa! )B*. Car!a
larua! -a!& erja"i "iba!"i!&'a!.
>. Garam )A* "a! )B* "ipa!a#'a!, "iamai -a!& erja"i.
2I. :ASIL DAN PEMBA:ASAN
A. Daa Pe!&amaa!
6. Pembuaa! &aam ra!&'ap 'upri amm(!ium #ul$a
9. Pembuaa! Garam K(mple'# eraami! emba&a )II* #ul$a
Perla'ua! Pe!&amaa!
%Am(!ium #ul$a "iimba!& 6,AA8< & ) 'ri#al *
%CuSO< "iimba!& 9,8A>< &
%CuSO< "a! am(!ium #ul$a "ilaru'a! "alam
6A ml a'ua"e#
%Larua! "i"i!&i!'a! "alam 'ul'a# #elama 9 +ari
#ampai erbe!u' e!"apa!
%E!"apa! "ipi#a+'a! "i'eri!&'a! "a! "iimba!&
%E!"apa! "i+iu!& re!"eme!!-a
%Kri#al ber1ar!a biru mu"a
%Kri#al be!i!&
%Larua! ber1ar!a biru
%Kri#al me!&e!"ap ) 1ar!a biru
mu"a *
%Bera 'era# #ari!& 5 A,>6@7 &
%Bera 'ri#al 5 6,?77?&%
A,>6@7&56,>@AD
Perla'ua! Pe!&amaa!
%Cu#O<.:9O "iimba!& 59,8A>9 &
%Kri#al "ilaru'a! "alam 8 ml amm(!ia pe'a
%Larua! "iamba+ eil al'(+(l melalui "i!"i!&
&ela#
%Diuup "e!&a! 'a/a arl(ji "a! "ibiar'a! "ua
+ari
%E!"apa! "ipi#a+'a! "a! "i/u/i "e!&a!
/ampura! amm(!ia: ea!(l )6:6*
%Di/u/i "e!&a! ea!(l
%Di'eri!&'a! "a! "iimba!&
%Kri#al ber1ar!a biru mu"a
%Larua! ber1ar!a biru ua
%Terbe!u' "ua lapi#a!, b1a+ biru
ua E aa# be!i!&
%Kri#al me!&e!"ap )1ar!a u!&u*
%E!"apa! erpi#a+ "e!&a! $ilra
%Bera 'era# #ari!& 5 A,>>@8 &
%Bera e!"apa! 5 9,<7>A &% A,>>@8
& 5 9,68<8 &
>. Perba!"i!&a! #i$a &aram u!&&al, &aram ra!&'ap "a! &aram '(mple'#
Perla'ua! Pe!&amaa!
Se"i'i CuSO
<
3 8 mL a'ua"e#
Se"i'i &aram A 3 8 mLa'ua"e#
Se"i'i &aram B 3 8 mLa'ua"e#
Dipa!a#'a!, larua! per/(baa! A
"a! B
Larua! ber1ar!a biru mu"a )33*
Larua! ber1ar!a biru mu"a )3*
Larua! U!&u
A 5 Car!a eap
B 5 /('la 3 e!"apa! /('la
B. Per+iu!&a!
6. Pembuaa! &aram ra!&'ap 'upri amm(!ium #ul$a

Rea'#i CuSO
<
. 8 :
9
O 3 9 )N:
<
*
9
SO
<
Cu )N:
<
*
>
)SO
<
*
>
M A,A6AA> D,?6D F 6A
%>
%
R >,@6 F 6A
%>
D,?6D F 6A
%>
>,@6 F 6A
%>
S ?,99F 6A
%>
A >,@6 F 6A
%>
Ma##a Cu )N:
>
*
<
)SO
<
*
>

5
>,@6 F 6A
%>
F <67,8 5 6,87@9 &ram

5
9. Pembuaa! &aram '(mple'#

M(l N:
>


Bera am(!ia -a!& "ipa'ai 5 A,>9 F <,< 5 6,<A@ &ram

Rea'#i
;C():
9
O*
8
=SO
<
3 <N:
>
;Cu)N:
>
*
<
=SO
<
3 8:
9
O
Mula%mula : A,A6AA A,A@9@ %
Rea'#i : A,A6AA A,A<AA A,A6AA
Seimba!& : % A,A<9@ A,A6AA
C. Pemba+a#a!
Per/(baa! i!i a"ala+ me!&e!ai pembuaa! &aram ra!&'ap "a! &aram
'(mple'#. Garam merupa'a! +a#il rea'#i a!ara a#am "a! ba#a, pr(#e#!-a
"i#ebu !erali#a#i "ima!a #ejumla+ a#am "a! ba#a mur!i -a!& e'i.ale!
"i/ampur "a! larua!!-a "iuap'a! #e+i!&&a a'a! eri!&&al #uau 'ri#al -a!&
i"a' memili'i /iri%/iri '+a# #uau a#am aau ba#a )2(&el, 677A*. Garam
ra!&'ap "ibe!u' ji'a "ua &aram me!&'ri#al ber#amaa! "alam perba!"i!&a!
m(l ere!u, "a! "alam larua! &aram ra!&'ap a'a! eri(!i#a#i me!ja"i i(!%
i(! '(mp(!e!!-a )Ri.ai, 6778*. Garam%&aram -a!& memili'i i'aa!
'((r"i!a#i )&aram%&aram -a!& "apa membe!u' i(!%i(!, #ala+ #au!-a iala+
i(! '(mple'# "i#ebu &aram '(mple'#* )Su'ar"j(, 67@8*.
Per/(baa! -a!& perama a"ala+ pembuaa! &aram ra!&'ap 'upri
amm(!ium #ul$a. Amm(!ium #ul$a "iimba!& 6,AA8< &ram "a! CuSO
<
"iimba!& 9,8A>7 &ram. Amm(!ium #ul$a "a! CuSO
<
#ela!ju!-a "ilaru'a!
"alam 6A ml aGua"e# #e+i!&&a me!&+a#il'a! larua! -a!& ber1ar!a biru.
Garam amm(!ium #ul$a merupa'a! &aram -a!& 'ri#al #abil "ari i(! N:
<
3
era+e"ral -a!& 'eba!-a'a! laru "alam air. Garam "ari a#am 'ua!-a
eri(!i#a#i #ebelum!-a "a! larua!!-a #e"i'i ber#i$a a#am, rea'#i -a!&
erja"i :
N:
<
3
3 :
9
O N:
>
3 :
>
O
3
)2(&el, 677A*
Garam%&aram emba&a )II* umum!-a ber1ar!a biru, bai' "alam be!u'
+i"ra, pa"a maupu! larua! air )2(&el, 677A*.
Larua! #ela!ju!-a "i"i!&i!'a! "i "alm lemari e# #elama "ua malam.
Pe!"i!&i!a! "ila'u'a! u!u' memper/epa pembe!u'a! aau pe!&e!"apa! &aram
'upri amm(!ium #ul$a, "ila'u'a! #elama "ua malam 'are!a '(mple'# Cu
membuu+'a! 1a'u -a!& lam "alam pe!&&a!ia! li&a!!-a. Gambar larua! -a!&
#u"a+ "i"i!&i!'a! a"ala+ beri'u :

E!"apa! erli+a pa"a &ambar "i aa# "ima!a e!"apa! i!i a"ala+ merupa'a!
&aram 'upri amm(!ium #ul$a. Larua! amm(!ia ji'a "iamba+'a! pa"a larua!
emba&a )II* #ul$a "alam jumla+ -a!& #e"i'i a'a! me!&+a#il'a! e!"apa! biru
#uau &aram ba#a )emba&a #ul$a ba#a* "e!&a! rea'#i :
CuSO
<
.8:
9
O 3 9 )N:
<
*
9
SO
<
Cu )N:
>
*
<
)SO
<
*
>
Ji'a rea&e!#ia -a!& "iberi'a! berlebi+a! ma'a e!"apa! "apa laru 'embali "a!
1ar!a me!ja"i biru ua, -a!& "i#ebab'a! (le+ erbe!u'!-a i(! '(mple'#
eraami!( 'upra )II*.
Cu)O:*
9
.CuSO
<
3 @N:
>
9 ;Cu)N:
>
*
<
=
93
3 SO
<
9%
3 9O:
%
)2(&el, 677A*
E!"apa! 'ri#al "i#ari!& "e!&a! me!&&u!a'a! 'era# #ari!& u!u'
memi#a+'a! 'ri#al "ari $ilra!-a, lalu "i'eri!&'a! "i "alam (.e! a&ar #i#a larua!
"alam 'ri#al +ila!&. Kri#al -a!& ela+ 'eri!& "iimba!& "a! bera!-a 6,>@AD &ram.
Re!"eme! -a!& "i+a#il'a! a"ala+ @?,>7 H -a!& berari &aram amm(!ium #ul$a
"ari +a#il rea'#i erbe!u' #eba!-a' @?H. Gambar 'ri#al amm(!ium #ul$a "ari
per/(baa! a"ala+

Kri#al -a!& "i+a#il'a! ber1ar!a biru mu"a. Ia -a!& me!-erap 1ar!a pa"a
pa!ja!& &el(mba!& ere!u "ari #i!ar ampa', ma'a 0a iu a'a! me!eru#'a! 1ar!a
'(mpleme!er -a!& !ampa' pa"a maa 'ia. CuSO
<
a!+i"ra ber1ar!a biru 'are!a
me!-erap #i!ar i!$ramera+, CuSO
<
. 8:
9
O biru 'are!a me!-erap 1ar!a 'u!i!&,
Cu)O:*
9
)N:
>
*
<
=
93
ber1ar!a biru 'are!a me!-erap 1ar!a +ijau 'e'u!i!&a!
)S(e'ar"j(, 67@8*. Car!a biru -a!& erja"i "i#ebab'a! (le+ erbe!u'!-a i(!
'(mple'# eraami! emba&a)II* ;Cu)N:>* <=
93
. Sru'ur "ari &aram ra!&'ap 'upri
amm(!ium #ul$a i!i a"ala+.
SO
<
N:
>
N:
>
SO
<
Cu SO<
N:
>
N:
>
SO
<
)C((! "a! Cil'i!#(!,67@7*
Sebe!ar!-a a"a "ua m(le'ul :
9
O "alam '(mple'# er#ebu, !amu! jara'!-a
er+a"ap i(! pu#a #a!&a jau+ "i#ba!"i!& "e!&a! empa N:
>
-a!& a"a. Gari#
puu#%puu# -a!& me!&+ubu!&'a! SO
<
"e!&a! Cu merupa'a! .ale!#i primer
"ima!a SO
<
a"a "iluar "aera+ '((r"i!a#i #e+i!&&a mu"a+ puu# "a! erbe!u' i(!
;Cu)N:
>
*
<
=
93.
.:al i!i me!u!ju'a! ba+1a &aram ra!&'ap ji'a "ilaru'a! "alam air
a'a! eri(!i#a#i )S(e'ar"j(, 67@8*.
Per/(baa! 'e"ua a"ala+ pembuaa! &aram '(mple' eraami! emba&a)II*
#ul$a. CuSO
<
. :9O "iimba!& 9,8A>9 &ram lalu "ilaru'a! "alam 8 ml a#am
amm(!ia pe'a -a!& "ila'u'a! "alam rua!& a#am, 'are!a amm(!ium -a!&
"i&u!a'a! ber#i$a pe'a "a! mu"a+ me!&uap. Larua! -a!& "i+a#il'a! ber1ar!a
biru ua. Amm(!ia pe'a beri!"a' #eba&ai li&a! -a!& a'a! me!&&a!i'a! li&a!
per&i ):
9
O*. Li&a! N:
>
lebi+ 'ua "aripa"a :
9
O #e+i!&&a a'a! lebi+ mu"a+ ba&i
N:
>
u!u' me!&&a!i'a! :
9
O )S(e'ar"j(, 67@8*.
Larua! "iamba+'a! eil al'(+(l melalui "i!"i!& &ela# bea'er #e+i!&&a
larua! eruupi (le+ eil al'(+(l. Pe!amba+a! ea!(l berujua! u!u' me!&i'a
m(le'ul air -a!& er"apa "alam larua! -a!& mu!&'i! "apa me!&&a!&u pr(#e#
pe!&e!"apa!. Larua! "iuup "e!&a! 'a/a arl(ji u!u' me!&+i!"ari '(!a' "e!&a!
u"ara, lalu "i"iam'a! #elama "ua malam. Larua! ja!&a! #ampai me!&alami
&(!/a!&a! 'are!a "apa mempe!&aru+i pr(#e# pe!&e!"apa!.
K(mple'# Cu membuu+'a! 1a'u -a!& lama u!u' pe!&&a!ia! li&a!%
li&a!!-a. Se!-a1a '(mple'# -a!& membuu+'a! 1a'u -a!& lama "alam
pe!&&a!ia! li&a!%li&a!!-a "i#ebu #e!-a1a '(mple'# lembam )Ri.ai, 6778*.
Gambar larua! #eela+ "i"iam'a! #elama "ua malam a"ala+ #eba&ai beri'u :
Larua! -a!& "i+a#il'a! ber1ar!a u!&u "e!&a! a"a!-a e!"apa!. E!"apa!
-a!& erbe!u' "i#ari!& "e!&a! 'era# #ari!&. Kemu"ia! "i/u/i "e!&a! /ampura!
amm(!ia : eil al'(+(l )6:6* -a!& berujua! u!u' me!&+ila!&'a! pe!&((r "a!
'(!ami!a! -a!& er"apa "alam e!"apa! 'are!a m(le'ul pelaru amm(!ia a'a!
me!ari' m(le'ul%m(le'ul amm(!ia #i#a -a!& mu!&'i! i"a' berea'#i, #e"a!&'a!
eil al'(+(l a'a! me!ari' m(le'ul eil al'(+(l -a!& #ebelum!-a "iamba+'a!.
Pe!/u/ia! "ila'u'a! la&i me!&&u!a'a! ea!(l 9 ml u!u' me!/e&a+ erja"i!-a
i(!i#a#i,'are!a ji'a "iamba+'a! "e!&a! aGua"e# &aram a'a! eri(!i#a#i me!ja"i
i(!%i(! pe!-u#u!!-a )K+(p'ar,9AA>*
E!"apa! "i'eri!&'a! "i"alam (.e! a&ar erbeba# "ari $ilra!-a,lalu
"iimba!& "a! bera!-a #ebe#ar 9,68<8 &.Gambar "ari Kri#al -a!& #u"a+ 'eri!&
a"ala+ #eba&ai beri'u

Kri#al -a!& "i+a#il'a! ber1ar!a u!&u -a!& merupa'a! Kri#al "ari &aram
'(mple'# eraami! emba&a)II*#ul$a.Kri#al u!&u merupa'a! 1ar!a '(mple'#
"e!&a! be!u' pla!ar #e&ii&a
:
>
N SO
<
N:
>
Cu
:
>
N N:
>
Garam '(mple'# eraami! emba&a)II*#ul$a )Su'ar"j(,67@8*
Re!"eme! Kri#al -a!& erbe!u' "i+iu!&,Re!"eme! -a!& "i+a#il'a!
a"ala+ 7<,DH.:al i!i me!u!ju''a! /u'up ba!-a' &aram -a!& erbe!u' "ari
per/(baa! i!i -aiu 7<,DH.
Per/(baa! era'+ir a"ala+ perba!"i!&a! #i$a &aram u!&&al "e!&a! &aram
ra!&'ap "a! &aram '(mple'#,#e"i'i CuSO
<
.8:
9
O "ilaru'a! "alam 8 ml aGua"e#
me!&+a#il'a! larua! ber1ar!a biru mu"a)33*.Rea'#i -a!& erja"i pa"a &aram
u!&&al a"ala+ #eba&ai beri'u
CuSO
<
3 <:
9
O )Cu)O:*
<
*
93
3 SO
<
9%
)2(&el.677A*
Larua! i!i merupa'a &aram u!&&al Cu)II* -a!& memili'i 1ar!a biru bai' "alam
be!u' +i"ra, pa"a maupu! "alam larua! air, 1ar!a i!i '+a# u!u' i(! era
a'u('upra)II* )2(&el, 677A*.
Garam pa"a per/(baa! A "a! B ju&a ma#i!&%ma#i!& "ilaru'a! "alam 8 ml
a'ua"e#. Larua! pa"a &aram ra!&'ap ber1ar!a biru mu"a )3* !amu! 'ura!& pe'a
"aripa"a &aram u!&&al, #e"a!&'a! &aram '(mple'# larua!!-a ber1ar!a u!&u.
Perbe"aa! 1ar!a i!i erja"i pa"a &aram%&aram er#ebu 'are!a a"a!-a perbe"aa!
pe!-erapa! #i!ar ampa' "e!&a! pa!ja!& &el(mba!& -a!& berbe"a pula. Car!a
-a!& erli+a merupa'a! merupa'a! 1ar!a '(mpleme!er -a!& "ieru#'a! "ari
1ar!a -a!& "i#erap )S(e'ar"j(, 67@8*. Kei&a larua! er#ebu "apa "ili+a pa"a
&ambar beri'u :

Perla'ua! #ela!ju!-a a"ala+ mema!a#'a! larua! &aram ra!&'ap "a!
&aram '(mple'# #elama beberapa me!i. Larua! &aram ra!&'ap i"a' me!&alami
peruba+a! 1ar!a #eela+ pema!a#a! #e"a!&'a! larua! &aram '(mple'# ber1ar!a
/('la "e!&a! e!"apa! /('la. Peruba+a! 1ar!a -a!& i"a' erja"i pa"a larua!
&aram ra!&'ap "i#ebab'a! pema!a#a! member 'e!ai'a! e!er&- le.el pa"a #plii!&
"ari (rbial " pa"a l(&am Cu. Se+i!&&a jara' "ari (rbial e& 'e 9& me!ja"i lebi'
jau+ #e+i!&&a e'#ia#i ele'r(! a&a' #uli "a! i"a' erja"i peruba+a! 1ar!a -a!&
berari. Rea'#i -a!& erja"i #aa &aram ra!&'ap "ilaru'a! "alam 8 ml a'ua"e#
a"ala+ :
Cu )N:
>
*
<
)SO
<
*
>
/u
93
3 >SO
<

9%
3 < N:
>
)2(&el, 677A*
Car!a /('la pa"a larua! &aram '(mple'# "i#ebab'a! (le+ erbe!ue!"apa! +iam
-a!& relai.e ba!-a'. E!"apa! +iam bera#al "ari /u)II* -a!& er('#i"a#i me!ja"i
/u)III* 'are!a a"a!-a pema!a#a! "a! membeba#'a! &a# SO
9
-a!& mu"a+ "i'e!ali
"ari bau -a!& #eperi elur bu#u' . :ali i!ila+ -a!& membe"a'a! &aram '(mple'#
"e!&a! &aram ra!&'ap. Garam '(mple'# -a!& "ilaru'a! "alam air "a! i"a'
meembe!u' i(!%i(!-a !amu! me!ja"i i(!%i(! '(mple'!-a. Rea'#i -a!& erja"i
a"ala+ :
Cu )N:
>
*
<
SO
<
3 9:
9
O ; Cu )O:
9
*
9
) N:
>
*
<
=
93
3 SO
<

9%
) .(&el, 677A*
2II. KESIMPULAN
Si$a "ari &aram '(mple'# -a'!i ji'a "ilaru'a! "alam air a'a! erurai
me!ja"i '(mple'# "a! i(!!-a, #e"a!&'a! #i$a &aram ra!&'ap ji'a "ilaru'a! "alam
air a'a! eri(!i#a#i me!ja"i i(!% i(! pembe!u'!-a.
DAJTAR PUSTAKA
C((!, J.A "a! Cil'i!#(!, 67@7, Kimia Anorganik Dasar, UI pre##, Ja'ara.
Da-, M.C "a! J. Selbi!, 677>, Kimia Anorganik Teori, UGM Pre##, K(&-a'ara.
K+(p'ar, S.M, 9AA>, Konsep Dasar Kimia Analitik, UI Pre##, Ja'ara.
Ri.ai, :, 6778, Asas Pemeriksaan Kimia Edisi Pertama, UI, Ja'ara.
Su'ar"j(, 67@8, Kimia Koordinasi, Ri!e'a Cipa, Ja'ara.
2(&el, 677A, Buku Teks Analisis Anorganik kualitatif makro dan Semi Mikro Jilid
1, PT. Kalma! Me"ia Pu#a'a, Ja'ara.
LAMPIRAN
SKEMA KERJA
1. Pembuaa! &aram ra!&'ap 'upri amm(!ium #ul$a
- Dilaru'a! "alam 6A mL a'ua"e#
- Dipa!a#'a! pela!%pela!
- ul$aDi"i!&i!'a!
- Di"iam'a! #au malam
- Dipi#a+'a!
- Di'eri!&'a!
- Diimba!&
- Di+iu!& re!"eme!
2,5 g CuSO4 + 1 g ammonium
sulfat
Endapan
Rendemen
2. Pembuaa! &aram '(mple'# eraami! emba&a )II* #ul$a
- Diimba!&
- Dilaru'a! "alam 8 mL amm(!ia
pe'a
- Diamba+ @ mL eil al'(+(l
- Diuup "e!&a! 'a/a arl(ji
- Dibiar'a! #au malam
- Dipi#a+'a!
- Di/u/i "e!&a! larua! amm(!ia : eil
al'(+(l )6:6*
- Di/u/i "e!&a! eil al'(+(l
- Di'eri!&'a!
- Diimba!&
- Di+iu!& m(l amm(!ia -a!& berea'#i
2,5 g CuSO4.H2O
Endapan
Hasil
3. Perba"i!&a! #i$a &aram u!&&al, &aram ra!&'ap "a! &aram '(mple'#
- Dima#u''a! "alam abu!& rea'#i
- Diamba+ 8 mL a'ua"e#
- Diamai 1ar!a larua!
- Ma#i!& Lma#i!& "ilaru'a! % Dipa!a#'a!
Dalam 8 mL a'ua"e# % Diamai
- Diba!"i!&'a! 1ar!a larua!
Ja1aba! Pera!-aa!
1. Apabila &aram ra!&'ap 'upri amm(!ium #ul$a "ilaru'a! "alam air ma'a
a'a! eri(!i#a#i me!ja"i Cu
93
, N:
<3
, "a! SO
<
9%
, #e"a!&'a! &aram '(mple'#
eraami! emba&a)II* #ul$a "ilaru'a! "alam air a'a! eri(!i#a#i me!ja"i
;Cu)N:
>
*
<
=
3
"a! SO
<
9%
.
Sedikit CuSO4
Hasil
a!am pada pe!"o#aan
pe!tama
a!am pada pe!"o#aan
kedua
Hasil Hasil
2. Garam ra!&'ap apabila "ipa!a#'a! ma'a a'a! me!&+a#il'a! larua!
ber1ar!a biru ua. Se"a!&'a! apabila &aram '(mple'# "ipa!a#'a! ma'a
larua! me!ja"i biru mu"a a"a e!"apa! 'e+iama! "a! a"a bau.