Anda di halaman 1dari 14

LAPORAN PRAKTIKUM KIMIA ORGANIK II

PERCOBAAN IV
ISOLASI MINYAK SEREH
OLEH:
Nama : Muhamad Handoyo Sahumena
No. Stambuk : A
1
C
4
07029
Po!. Stud" : Pend"d"kan #"m"a
$uu%an : Pend"d"kan M&PA
#e'om(ok : )&
A%"%ten Pemb"mb"n! : *"man
LA+O,A-O,&.M PEN/EM+AN/AN .N&- #&M&A
*A#.L-AS #E/.,.AN 0AN &LM. PEN0&0&#AN
.N&)E,S&-AS HAL.OLEO
#EN0A,&
2009
ISOLASI MINYAK SEREH
I. A. Tujuan Praktikum
-u1uan da" (e2obaan "n" ada'ah untuk men!"%o'a%" m"nyak at%"" 3m"nyak
%eeh4 %eta men!"dent"5"ka%" %"5at 5"%"ka6k"m"a da" m"nyak ha%"' ek%tak%".
B. Prinsi P!r"#$aan
Pemun"an %enya7a 3m"nyak %eeh4 beda%akan ke'autannya den!an metode
h"dok%"'am"n HC'
II. T!#ri
Seeh meu(akan %a'ah %atu 1en"% um(ut6um(utan yan! meu(akan 1en"%
tanaman yan! membentuk um(un teba' den!an 2 mete. Nama "'m"ahnya
Cymbopogon citrates. +atan!nya kaku8 ke'ua da" aka t"n!!a' yan! be"m(an!
(endek. 0aunnya bebentuk ("ta yan! mak"n ke u1un! mak"n meun2"n!8 be7ana
h"1au keb"u6b"uan8 'oko% dan ha'u% (ada kedua (emukaannya8 teta(" ("n!!"nya
ka%a. $en"% "n" 1aan! bebun!a. Pebun!aannya beu(a tandan yan! %an!at (endek8
(an1an!nya kuan! da" 2 2m. -anaman "n" h"du( ba"k d" daeah yan! udaanya (ana%
mau(un ba%ah8 %am(a" ket"n!!"an 1000 mete d" ata% (emukaan 'aut. Caa
(ekemban!b"akannya den!an anak atau akanya yan! betuna%. Ada dua t"(e %eeh8
ya"tu yan! d"%ebut maha(en!"" atau t"(e $a7a dan 'enabatu. #edua t"(e "n" bebeda
da'am (en!a7akan dan kada m"nyaknya. Seeh da(at d"amb"' m"nyaknya dan
d"!unakan %eba!a" (e7an!" %abun mand" atau (a5um yan! 'eb"h k"ta kena' %eba!a"
m"nyak 7an!". $"ka d"2am(u den!an bahan6bahan 'a"n %e(et" m"nyak ke'a atau
m"nyak tanah8 m"nyak %eeh da(at d"1ad"kan obat !o%ok untuk me'a7an nyamuk atau
!"!"tan '"ntah. O'eh kaena "tu tumbuhan "n"(un d"%ebut %eeh obat kaena da(at
d"!unakan untuk obat6obatan tad"%"ona' 3,u%'an8 19944.
M"nyak %eeh men!andun! t"!a kom(onen utama 9 %"tone'a'8 %"tone'o' dan
!ean"o'8 %eta %enya7a e%te da" !ean"o' dan %"tone'o'. Senya7a6%enya7a te%ebut
meu(akan bahan da%a yan! d"!unakan da'am (a5um:(e7an!" dan 1u!a (oduk
5ama%". S"tone'o' b"'a d"eak%"kan den!an beba!a" %enya7a yan! be%"5at a%am
%"'"ka !e'8 anh"d"da a%etat dan %eba!a"nya akan men!a'am" %"k'"%a%" men1ad"
"%o(u'e!o' dan %e1um'ah "%ome 3"%o(u'e!o' %eba!a" (oduk utama4. Pen!!unaan yan!
(ent"n! %"tone'a' ada'ah untuk (embuatan h"dok%" %"tone'a' me'a'u" h"da%".
Senya7a h"dok%" %"tone'a' t"dak d"(eo'eh %e2aa a'am" teta(" %enya7a te%ebut
meu(akan %a'ah %atu %enya7a %"ntet"k yan! (a'"n! (ent"n! da'am (e7an!"an.
Senya7a te%ebut mem"'"k" bau yan! haum %e(et" 5'ou'6'"'y dan d"!unakan %e2aa
'ua% %eba!a" (e7an!" untuk %abun dan ko%met"ka.
Senya7a (enyu%un m"nyak at%"" %e"n! d"!unakan %eba!a" bahan a7a' ba!"
(embuatan %enya7a yan! 'eb"h be!una. M"nyak at%"" da(at d""%o'a%" da" ba!"an6
ba!"an tumbuhan %e(et" batan!8 ku'"t8 buah8 daun atau bun!a8 namun 1um'ahnya
hanya meu(akan ba!"an ke2"' %a1a 31 ; < =4. #om(onen utama m"nyak at%"" ada'ah
te(ena dan tuunan te(ena yan! men!andun! atom ok%"da ok%"!en. -e(eno"d
meu(akan %enya7a yan! beada (ada 1um'ah 2uku( be%a (ada tanaman. -e(eno"d
yan! tekandun! da'am m"nyak at%"" men"mbu'kan bau haum atau bau kha% da"
tanaman. Se2aa ekonom" %enya7a te%ebut (ent"n! kaena da(at d"!unakan %eba!a"
bahan 7e7an!"an a'am dan 1u!a untuk em(ah6em(ah %eta %eba!a" %enya7a yan!
men"mbu'kan 2"ta a%a tetentu da'am "ndu%t" makanan 3An7a8 19944.
0"t"n1au da" %umbe a'am"8 m"nyak at%"" %ubtan%" mudah men!ua( "n" da(at
d"1ad"kan %eba!a %"d"k 1a" atau 2"" kha%" %uatu 1en"% tumbuhan kaena %et"a(
tumbuhan men!ha%"'kan m"nyak at%"" den!an aoama yan! bebeda. 0en!an kata
'a"n8 %et"a( 1en"% tumbuhan men!ha%"'akn m"nyak at"%" den!an aoma yan! %(e%"5"k.
Meman! ada bebea(a 1en"% m"nyak at%"" yan! mem"'"k" aoma yan! m""(8 teta("
t"dak (e%"% %ama8 dan %an!at be!antun! (ada kom(onen k"m"a (enyu%un m"nyak
te%ebut. Pe'u d""n!at bah7a t"dak %emua 1en"% tumbuhan men!ha%"'kan m"nyak
at%"". Hanya tumbuhan yan! mem"'"k" %e' !'andu'a %a1a'ah yan! b"%a men!ah%"'kan
m"nyak at%"" 3Sa%t"yo(ad1a8 197>4.
0"antaa beba!a" 1en"% metode (em"%ahan8 ek%tak%" (e'aut atau d"%ebut 1u!a
ek%tak%" a" meu(akan metode (em"%ahan yan! (a'"n! ba"k dan %an!at (o(u'e.
A'a%an utamanya ada'ah bah7a (em"%ahan "n" da(at d"'akukan ba"k da'am t"n!kat
mako mau(un m"ko. P"n%"( metode "n" d"da%akan (ada d"%t"bu%" ?at te'aut
den!an (eband"n!an tetentu den!an dua (e'aut yan! t"dak %a'"n! be2am(u8
%e(et" ben?en8 kabon tetak'o"da8 atau k'oo5om. +ata%annya ada'ah ?at te'aut
da(at d"tan%5e (ada 1um'ah yan! bebeda da'am kedua 5a%e (e'aut. -ekn"k "n" da(at
d"'akukan untuk ke!unaan (e(aat"@e8 (emun"an8 (em"%ahan %eta ana'"%"% (ada
%emua %ka'a ke1a 3#ataen8 19904.
M"nyak at%"" ada'ah ?at 2a" yan! mudah men!ua( be2am(u den!an
(e%enya7aan (adat yan! bebeda da'am ha' t"t"k 2a"nya. Laut da'am (e'aut
o!an"k dan t"dak 'aut da'am a".#om(onen k"m"a da'am m"nyak %eeh 7an!" 2uku(
kom('ek%8 namun kom(onen yan! te(ent"n! ada'ah %"tone''a' dan !aan"o'8 kedua
kom(onen te%ebut mennentukam "n%ent"ta% bau haum8 %eta n"'a" ha!a m"nyak
%eeh 7an!". #ada kom(onen k"m"a (enyu%un utama m"nyak %eeh 7an!" t"dak
%eda(8 dan be!antun! (ada bebea(a 5akto8 b"a%anya 1"ka kada !aan"o' t"n!!" maka
kada %"tone''a' 1u!a t"n!!".
#om(o%"%" m"nyak %eeh 7an!" ada yan! ted"" da" bebea(a kom(onen8 ada
yan! mem(unya" <0640 yan! "%"nya antaa 'a"n a'koho'8 h"dokabon8 e%te8 keton8
a'deh"t8 oA"da8 'a2ton"8 te(ene dan 'a"n %eba!a"nya 3Sento%a8 20044
#eun!!u'an m"nyak %eeh 7an!" 1a7a te'etak (ada kada %"tone''a' yan!
t"n!!"8 untuk memaham" ma%a'ah kea!uan kada %"tone''a'8 (e'u d"ketahu" bah7a
(enyu'"n!an %eeh 7an!" meu(akan (o%e% 5ak%"ona%"8 den!an kata 'a"n8 1"ka de%t"'at
d"tam(un! (ada %e'an! 7aktu tetentu8 maka d"(eo'eh 5ak%"65ak%" den!an
kom(o%"%" yan! bebeda. Po%e%a "n" 1aan! d"'akukan da'am mem(oduk%" m"nyak
at%"" (ada umumnya8 namun 2aa "n" (e'u d"'akukan da'am (enyu'"n!an m"nyak
%eeh 7an!"8 kaena (o%e% "n" meu(akan %a'ah %atu 2aa mem(eo'eh m"nyak 3da'am
5ak%"65ak%"4 den!an kada %"tone''a' t"n!!" dan kada %"tone''a' endah. M"nyak
%eh 7an!" 1a7a kome%"a' b"a%anya men!andun! <B= %"tone''a'. Namun dem"k"an
m"nyak yan! men!andun! %"tone''a' dena!n 1um'ah 408 4B8 C0 (e%en atau 'eb"h
da(at d"(eo'eh den!an 2aa mem(e%"n!kat (enyu'"n!an8 dan den!an 2aa
men!obankan 3kuan! men!utamakan4 1um'ah m"nyak yan! dha%"'kan. Atau 'eb"h
e5ekt"5 'a!" den!an mem5ak%"na%"kan de%t"'at %e'ama (enyu'"n!an daun 3Ene%t8
19904.
Ada t"!a 2aa umum yan! mem(en!uh" kom(onen at%"" da" tumbuhan ya"tu
de%t"'a%"8 ek%tak%" memaka" (e'aut dan (en!a'"an udaa atau aea%".
0e%t"'a%"3de%t"'a%" ua(4 (ada %uhu kama da(at men"mbu'kan (en!ua"an. 0e%'"'a%"
(ada tekanan endah dan %uhu endah memun!k"nkan te1ad"nya (en!ua"an o'eh
en?"m %eh"n!!a men"mbu'kan (eubahan kandun!an 1a"n!an. $"ka eak%" o'%"da%"
men"mbu'kan ma%a'ah8 de%t"'a%" da(at d"'akukan da'am '"n!kun!an n"to!en. Caa
ek%ta%" den!an (e'aut da(at d"'akukan (ada keadaan khu%u% teutama untuk
%enya7a yan! t"dak be!"tu (o'a. +ebea(a %enya7a at%"" yan! bebobot m o'eku'
endah te'a'u mudah 'aut da'am a" untuk d" ek%tak%" den!an (e'aut o!an"k %e2aa
e5"%"en (ada (o%e% aea%" hanya %enya7a yan! d"ke'uakan ke udaa %a1a yan!
te"%o'a%" den!an men!a'"kan udaa me'a'u" tumbuhan untuk 1an!ka 7aktu 'ama dan
men!ebunkan %enya7a yan! teba7a udaa da'am (enam(un! yan! d" d"n!"nkan atau
menyea(nya memaka" bahan yan! h"do(ot 3,ob"n%on8 199<4..
III. METO%E PRAKTIKUM
A. A'at dan +ahan
A'at yan! d"!unakan ya"tu:
1. Coon! ("%ah 3ek%takto4 : 1 buah
2. E@a(oato : 1 buah
<. /e'a% uku B0 mL : 4 buah
4. /e'a% k"m"a C00 mL : 4 buah
B. Labu %em(ot : 1 buah
C. Coon! ka2a : 2 buah
7. Labu taka 10 mL : 1 buah
>. Lum(an!
+ahan yan! d"!unakan ya"tu:
1. -umbuhan %eeh 3batan! %emu4
2. 0"et"' ete
<. Etano' 90=
4. H"dok%"'am"n HC' 08B N
B. &nd"kato bom5eno' +"u
C. #eta% %a"n!
7. Peto'"um ete
B. Pr#s!&ur K!rja
6 Ek%tak%"
6 Penentuan kada %"tone'a'
2 ! m"nyak %eeh 2 mL etano' 9B=
M"nyak %eeh yan!
'aut da'am etano'
4 tete% "nd"kato +5+
2B mL #OH a'koho'"%
20 mL h"dok%"'am"n HC'
6 d"!oyan!6!oyan!
h"n!!a m"nyak 'aut
6 d"ko2ok
6 d"b"akan 1B men"t
#e'eb"han #OH
a mL HC'
Hanya untuk y! mem"'"k"
kabon"' %ed"k"t
6 d"t"ta%" den!an HC'
+uat (u'a den!an (enentuan b'an!ko
1B0 !am batan!
%eeh ha'u%
Ek%takto
m !am m"nyak %eeh
6 d"tambahkan (eto'eum ete
6 d"ek%tak%"
6 d"e@a(oa%"
IV. Hasi' P!n(amatan
A. %ata P!n(amatan
D +eat 'abu ko%on! E 2>789 !am
D +eat 'abu ko%on! F 2a"an E 29084B !am
D +eat m"nyak & E 28BB !am
+eat !e'a% k"m"a ko%on! E 2781> !am
+eat !e'a% k"m"a F 2a"an E <987B !am
+eat m"nyak && E 128B7 !am
-ota' M"nyak Seeh E M"nyak & F M"nyak &&
E 328BB F 128B74 !am
E 1B812 !am
,endemen E
100= A
%am(e' +eat
%eeh M"nyak +eat
E
100= A
! 1B00
! 128BB
E 1800>=
Penentuan bobot 1en"%
M
0
3beat 'abu taka ko%on!4 E 1<8C9 !am
M
1
3Labu taka F a"4 E 2B82B !am
M
2
3Labu taka F m"nyak4 E 228CC !am
+obot $en"% E
0 1
0 2
M 6 M
M 6 M
E
0877BB9
!am 1<8C94 6 2B 8 2B 3
!am 1<8C94 6 3228CC
=
B. R!aksi
C E O F NH
2
OH.HC' C E NOH F H
2
O F HC'
,
H
,
H
B. P!m$a)asan
Seeh meu(akan 1en"% tumbuhan um(ut6um(utan. M"nyak %eeh meu(akan
m"nyak at%"" yan! d"(eo'eh den!an 2aa men!ek%tak%" memaka" (e'aut o!an"k
ya"tu (eto'eum ete. Sam(e' d"!eu% tu1uannya untuk men!han2ukan d"nd"n! %e'
yan! %"5atnya kaku %eh"n!!a %enya7a ta!et 3m"nyaknya4 yan! beada da'am @akuo'a
mudah d"amb"' den!an (enambahan (eto'eum ete untuk men!amb"':me'autkan
%enya7a ta!et. Ek%tak%" yan! memaka" (e'aut o!an"k yakn" (eto'eum ete8 untuk
mem"%ahkan kom(onen non (o'a 3m"nyaknya4. Ek%tak%" d"'akukan %e'ama bebea(a
m"n!!u 3G< m"n!!u4 yan! betu1uan untuk men!ha%"'kan m"nyak %eeh 'eb"h banyak.
#om(onen utama m"nyak at%"" ada'ah te(en dan tuunan te(en yan!
men!adun! atom ok%"da ok%"!en. -e(eno"d meu(akan %enya7a yan! beada (ada
1um'ah 2uku( be%a (ada tanaman. +"o%"ten%"% te(eno"d bea%a' da" mo'eku'
"%o(ena 3CH
2
EC3CH
<
4; CHECH
2
4 dan kean!ka kabonnya d"bentuk dua atau 'eb"h
%atuan C
B
. -e(eno"d yan! tekandun! da'am m"nyak at%"" men"mbu'kan haum atau
bau kha% da" tanaman %e(et" ha'nya (ada tanaman %eeh yan! d"'akukan da'am
(e2obaan "n". M"nyak at%"" kebanyakan d""%o'a%" den!an 2aa de%t"'a%" ua(. #aena
%enya7a yan! tekandun! da'am m"nyak at%"" t"dak men!a'am" (eubahan
3dekom(o%"%"4 %e'ama (o%e% de%t"'a%" ua(. Po%e% (e'e(a%an m"nyak at%"" (ada
de%t"'a%" ba!"an tanaman d"da%akan (ada (o%e% h"dod"5u%" ya"tu d"5u%" m"nyak at%""
me'a'u" memban tanaman. Caa "%o'a%" 'a"n yan! d"'akukan ada'ah den!an ek%tak%"
men!unakan %uatu (e'aut o!an"k ya"tu ete.
M"nyak yan! d"ha%"'kan mem(unya" %"5at mudah men!ua( (ada %uhu tetentu
tan(a men!a'am" d"%kom(o%"%". M"nyak 'aut da'am (e'aut o!an"k dan t"dak 'aut
da'am a"8 2aa ek%tak%" "n" b"a%anya menyebabkan te1ad"nya (eubahan %tuktu
bebea(a %enya7a teutama !o'on!an te(ena. A'deh"da teda(at da'am m"nyak %eeh
teutama da" %"ta'8 yan! meu(akan kon%t"tuen utama da" m"nyak %eeh. Lautan
ha%"' ek%tak%" kemud"an d"!abun!kan dan d"(ekatkan da'am e@a(oato untuk
m"nyak den!an 2am(uan (eto'eum ete dan a'koho'.
#ua'"ta% m"nyak %eeh d"tentukan o'eh kada %"tone'a' dan teta(an 5"%"knya
%e(et" bobot 1en"%. 0a'am "dent"5"ka%" %"5at k"m"a m"nyak %eeh8 d"(eo'eh bobot 1en"%
m"nyak %ebe%a 0877B9 !am:mL. Ha' "n" ham(" %e%ua" den!an teo" yan!
menyebabkan kua'"ta% m"nyak %eeh yan! ba"k 1"ka bobot 1en"%nya 08>7B ; 08>9< (ada
%uhu 2B
0
C. -"n!!" atau endahnya bobot 1en"% "n" da(at d"%ebabkan kuan!nya
m"nyak yan! d"(eo'eh %e7aktu ek%tak%". Penentuan kada %"tone'a' d"tentukan
den!an metode h"dok%"'am"n6HC'8 den!an metode "n" akan d"(eo'eh kada a'deh"da
tota' yan! d"an!!a( %eba!a" !ambaan kada %"tone'a'nya.
0a'am (e2obaan "n"8 kam" t"dak da(at me'akukan (enentuan kada %"tone'a'.
Ha' "n" d"%ebabakan o'eh ketebata%an a'at %eta bahan. Namun8 %e2aa teo"
kandun!an %"tone'a' da" m"nyak %eeh bek"%a antaa <B64B=
C. K!simu'an
0a" ha%"' (en!amatan dan (embaha%an da(at d"%"m(u'kan bah7a "%o'a%"
m"nyak %eeh d"'akukan den!an 2aa ek%tak%" memaka" (e'aut d"et"' ete8 untuk
mem"%ahkan kom(onen non (o'anya 3m"nyaknya4. 0a'am "dent"5"ka%" %"5at 5"%"ka8
bobot 1en"% m"nyak %eeh d"(eo'eh %ebe%a 0877B9 !am:mL. +e%anya endemen
yan! d"(eo'eh ada'ah 1800>=
%A*TAR PUSTAKA
Cha""'8 An7a8 1994. Pengantar Praktikum Kimia Organik. 0e(d"kbud. Ho!yakata.
/"nt"n!8 Sento%a8 2004. Pengaruh Lama Penyulingan Terhadap Rendemen dan Mutu
Minyak Atsiri Daun Sereh angi! .n"@e%"ta% Sumatea .taa. Sumatea.
/uenthe8 Ene%t8 1990. Minyak Atsiri "ilid #mpat . .&6Pe%%. $akata.
#ataen8 S.8 19>B. Pengantar Teknologi Minyak Atsiri. +a'a" Pu%taka. $akata.
,u%'an8 Ha"%8 1994. Tanaman Minyak Atsiri. Peneba S7adaya. $akata.
,ob"n%on8 199<. Kandungan Organik Tumbuhan Tinggi. &-+. +andun!.
Sa%t"yo(ad1a8 Set"1at"8 197>. -anaman &ndu%t" Lemba!a +"o'o!" Na%"o'an L&*&. P-.
+"na #en2ana. +o!o.
Sea" htt(::"d.7"d"(ed"a.o!:7"k":Sea"
TUGAS SETELAH PRAKTIKUM
S#a'
1. H"tun! endemen m"nyak %eeh yan! %audaa (eo'ehI
2. $e'a%kan men!a(a ek%tak%" me%t" d"'akukan beu'an! ka'" t"dak %eka'" %a1aJ
3den!an a%um%" @o'ume (e'aut yan! d"!unakan %ama banyak4.
<. -u'"%kan taha(an (enentuan b'an!koI
+a,a$an
1. ,endemen m"nyak %eeh yan! d"(eo'eh 1800>=
2. Ektak%" d"'akukan beu'an! ka'" den!an a%um%" @o'ume yan! %ama a!a d"(eo'eh
ha%"' ek%tak%" yan! 'eb"h banyak da'am ha' "n" m"nyak %eeh.
<. -aha(an (enentuan b'an!ko ya"tu aKuade% d"tambahkan etano' be7ana ben"n!
%ete'ah "tu kemud"an d"tambahkan "nd"kato bom5eno' b"u akan be7ana un!u
dan %ete'ah d"tambahkan h"dok%"'am"n dan d"t"ta%" men1ad" kemba'" (ada
keadaan neta' (ada 1B82 mL HC' 08B N.