Anda di halaman 1dari 28

LAPORAN PENDAHULUAN

POST PARTUM DENGAN SECTIO CAESARIA


A. KONSEP DASAR
1. PENGERTIAN
1.1. POST PARTUM
Post partum atau masa nifas pu!rpurium" a#a$a% masa s!t!$a%
p$a&!nta $a%ir #an '!ra(%ir (!ti(a a$at)a$at or*an r!pro#u(si (!m'a$i
s!p!rti (!a#aan s!'!$um %ami$ Siti Sa$!%a+,--.".
Post Partum a#a$a% masa / min**u s!0a( 0anin $a%ir sampai or*an)
or*an r!pro#u(si (!m'a$i (! (on#isi s!'!$um %ami$ 1o'a(+ ,--2".
Post Partum pu!rpurium" a#a$a% masa 3an* #imu$ai s!t!t!$a%
partus s!$!sai #an '!ra(%ir (ira)(ira s!t!$a% !nam min**u+ t!tapi
s!$uru% or*an *!nita$ia 'aru pu$i% (!m'a$i s!p!rti s!'!$um %ami$ #a$am
4a(tu ti*a 'u$an 5in(0osastro+,--/".
Post Partum masa nifas" a#a$a% masa !nam min**u s!0a( 'a3i
$a%ir sampai or*an r!pro#u(si (!m'a$i (! (!a#aan norma$ s!'!$um
%ami$ Do!n*o!s+,--1".
1.,. SECTIO CAESARIA
S!&tio Ca!saria a#a$a% p!m'!#a%an untu( m!n*!$ua(an 0anin
#!n*an m!m'u(a #in#in* p!rut #an #in#in* ut!rus
5i(n0osastro+,--2".
S!&tio Ca!saria ia$a% tin#a(an untu( m!$a%ir(an 0anin #!n*an '!rat
'a#an #iatas 2-- *ram m!$a$ui sa3atan pa#a #in#in* ut!rus 3an* utu%
Gu$ar#i 65i(n0osastro+ ,--/".
S!&tio &a!saria a#a$a% a$t!rnati7! #ari (!$a%iran 7a*ina 'i$a
(!amanan i'u #an 0anin t!r*an**u Do!n*o!s+ ,--1".
D!n*an #!mi(ian p!ra4atan pa#a i'u nifas #!n*an post op!rasi
s!&tio &a!sar!a a#a$a% p!ra4atan pa#a i'u pa#a masa s!t!$a%
m!$a%ir(an 0anin #!n*an &ara insisi8p!m'!#a%an #!n*an m!m'u(a
1

#in#in* p!rut #an #in#in* ra%im sampai or*an)or*an r!pro#u(si i'u
(!m'a$i pu$i% 3an* '!ra(%ir (ira)(ira / min**u.
1.,.1 KLASI9IKASI SECTIO CAESARIA
A#a '!'!rapa 0!nis op!rasi Sectio Caesaria 3an* t!r#iri #ari:
a. Sectio caesaria abdominalis+ a#a #ua ma&am 3aitu sectio caesaria
transperitonealisasi #an sectio caesaria ekstraperitonealisasi.
Sectiocaesaria transperitonealisasi s!n#iri t!r#iri #ari #ua &ara.
1". Sectiocaesaria ($asi( #!n*an insisi m!man0an* pa#a korpus uteri
3an* m!mpun3ai (!$!'i%an m!n*!$uar(an 0anin $!'i% &!pat+
ti#a( m!n*a(i'at(an (omp$i(asi (an#un* (!mi% t!rtari(+ #an
sa3atan 'ias #ip!rpan0an* proksimal atau distal. S!#an*(an
(!(uran*an #ari &ara ini a#a$a% infeksi mu#a% m!n3!'ar s!&ara
intraabdominal (ar!na ti#a( a#a reperitonealisasi 3an* 'ai( #an
untu( p!rsa$inan '!ri(utn3a $!'i% s!rin* t!r0a#i ruptura uteri
spontan.
,". sectio caesaria ismika atau profunda #!n*an insisi pa#a s!*m!n
'a4a% ra%im #!n*an (!$!'i%an p!n0a%itan $u(a $!'i% mu#a%+
p!nutupan $u(a #!n*an reperitonealisasi 3an* 'ai(+ p!r#ara%an
(uran* #an (!mun*(inan ruptura ut!ri spontan (uran*8$!'i%
(!&i$. Dan m!mi$i(i (!(uran*an $u(a #apat m!$!'ar (! (iri+
'a4a% #an (anan s!%in**a m!n*a(i'at(an p!r#ara%an 3an*
'an3a( s!rta (!$u%an pa#a (an#un* (!mi% post op!ratif tin**i.
S!#an*(an Sectio Caesaria ekstraperitonealisasi+ 3aitu tanpa
m!m'u(a peritoneum parietalis+ #!n*an #!mi(ian ti#a(
m!m'u(a kavum abdominal.
b. Sectio caesaria vaginalis+ m!nurut ara% sa3atan pa#a ra%im+ sectio
caesaria #apat #i$a(u(an #!n*an sa3atan m!man0an* longitudinal"+
sa3atan m!$intan* transversal" #an sa3atan %uruf T T-incision".
,. ANATOMI 9ISIOLOGI
Stru(tur anatomi fisio$o*i s3st!m r!pro#u(si 4anita t!r#iri #ari stru(tur
!(st!rna$ #an int!rna$ 1o'a(+Lo4#!rmi$(+ ;!ns!n+ ,--2".
a. Struktur Eksternal
1).Mons pubis
2

Mons pu'is atau mons 7!n!ris m!rupa(an 0arin*an $!ma(
su'(utan '!r'!ntu( 'u$at 3an* $una( #an pa#at s!rta m!rupa(an
0arin*an i(at #i atas simfisis pu'is. Mons pu'is 'an3a( m!n*an#un*
(!$!n0ar s!'as!a min3a(" #an #itum'u%i ram'ut '!r4arna %itam+
(asar+ #an i(a$ pa#a masa pu'!rtas+ 3aitu s!(itar satu sampai #ua
ta%un s!'!$um a4itan %ai#. Rata)rata m!nar&%! a4itan %ai#" t!r0a#i
pa#a usia 1< ta%un. Mons '!rp!ran #a$am s!nsua$itas #an
m!$in#un*i simfisis pu'is s!$ama (oitus %u'un*an s!(sua$".
S!ma(in '!rtam'a%n3a usia+ 0um$a% 0arin*an $!ma( #i tu'u% 4anita
'!r(uran* #an ram'ut pu'is m!nipis.
2).Labia mayor
La'ia ma3or a#a$a% #ua $ipatan (u$it pan0an* m!$!n*(un* 3an*
m!nutupi $!ma( #an 0arin*an i(at 3an* m!n3atu #!n*an mons pu'is.
K!#uan3a m!man0an* #ari mons pu'is (! ara% 'a4a% m!n*!$i$in*i
$a'ia minor+ '!ra(%ir #i p!rin!um pa#a *aris t!n*a%. La'ia ma3or
m!mi$i(i pan0an* =)> &m+ $!'ar ,)< &m+ #an t!'a$ 1)1+2 &m #an a*a(
m!run&in* pa#a u0un* 'a4a%. La'ia ma3or m!$in#un*i $a'ia minor+
m!atus urinarius+ #an introitus 7a*ina $u'an* 7a*ina". Pa#a 4anita
3an* '!$um p!rna% m!$a%ir(an p!r7a*ina+ (!#ua $a'ia ma3or t!r$!ta(
'!r#!(atan #i *aris t!n*a% m!nutupi stru(tur)stru(tur #i 'a4a%n3a.
S!t!$a% m!$a%ir(an ana( #an m!n*a$ami &!#!ra pa#a 7a*ina atau
p!rin!um+ $a'ia s!#i(it t!rpisa% 'a%(an introitus 7a*ina t!r'u(a.
P!nurunan pro#u(si %ormon! m!n3!'a'(an atrofi $a'ia ma3or.
Pa#a p!rmu(aan ara% $at!ra$ (u$it $a'ia 3an* t!'a$+ 'iasan3a
m!mi$i(i pi*m!n $!'i% *!$ap #aripa#a 0arin*an s!(itarn3a #an
#itutupi ram'ut 3an* (asar sama #!n*an ram'ut #i mons pu'is" #an
s!ma(in m!nipis (!ara% $uar p!rin!um. P!rmu(aan m!#ia$ ara%
#a$am" $a'ia ma3or $i&in+ t!'a$+ #an ti#a( #itum'u%i ram'ut. 1a*ian
ini m!n*an#un* sup$ai (!$!n0ar s!'as!a #an 'an3a( (!$!n0ar (!rin*at
s!rta 'an3a( m!n*an#un* p!m'u$u% #ara%. La'ia ma3or s!nsiti7!
t!r%a#ap n3!ri+ s!ntu%an+ #an su%u tin**i. Ha$ ini #ia(i'at(an a#an3a
3

0arin*an saraf 3an* m!n3!'ar $uas+ 3an* '!rfun*si s!'a*ai
ran*san*an s!(sua$.
3).Labia minor
La'ia minor t!r$!ta( #i antara #ua $a'ia ma3or #an m!rupa(an
$ipatan (u$it 3an* pan0an*+ s!mpit+ #an ti#a( '!ram'ut+ 3an*
m!man0an* (! ara% 'a4a% #ari 'a4a% ($itoris #an m!n3atu #!n*an
four&%!tt!. S!m!ntara 'a*ian $at!ra$ #an ant!rior $a'ia 'iasan3a
m!n*an#un* pi*m!n+ p!rmu(aan m!#ia$ $a'ia minor sama #!n*an
mu(osa 7a*ina m!ra% mu#a #an 'asa%. P!m'u$u% #ara% 3an*
'an3a( m!m'uat $a'ia '!r4arna m!ra% (!m!ra%an #an
m!mun*(in(an $a'ia minor m!m'!n*(a(+ 'i$a a#a stimu$us
!mosiona$ #an stimu$us fisi(. K!$!n0ar #i $a'ia minor 0u*a m!$umasi
7u$7a. Sup$ai saraf 3an* 'an3a( m!m'uat $a'ia minor m!n0a#i
s!nsitif. Ruan*an antara (!#ua $a'ia minor #is!'ut 7!sti'u$um.
4).Klitoris
K$itoris a#a$a% or*an p!n#!( '!r'!ntu( si$in#!r #an !r!(ti$ 3an*
t!r$!ta( #i 'a4a% ar(us pu'is. Da$am (!a#aan ti#a( t!ran*san*+
'a*ian 3an* t!r$i%at s!(itar /?/ mm atau (uran*. U0un* 'a#an
($itoris #inama(an *$ans #an $!'i% s!nsiti7! #aripa#a 'a#ann3a. Saat
4anita s!&ara s!(sua$ t!ran*san*+ *$an#s #an 'a#an ($itoris
m!m'!sar.
K!$!n0ar s!'as!a ($itoris m!ns!(r!si sm!*ma+ suatu su'stansi $!ma(
s!p!rti (!0u 3an* m!mi$i(i aroma (%as #an '!rfun*si s!'a*ai
f!romon s!n3a4a or*ani& 3an* m!mfasi$itasi (omuni(asi
o$fa(torius" #an an**ota $ain pa#a sp!si!s 3an* sama untu(
m!m'an*(it(an r!spon t!rt!ntu+ 3an* #a$am %a$ ini a#a$a% stimu$asi
!rotis pa#a pria". K$itoris '!arasa$ #ari (ata #a$am 'a%asa @unani+
3an* '!rarti A(un&iB (ar!na ($itoris #ian**ap s!'a*ai (un&i
s!(sua$itas 4anita. ;um$a% p!m'u$u% #ara% #an p!rsarafan 3an*
'an3a( m!m'uat ($itoris san*at s!nsiti7! t!r%a#ap su%u+ s!ntu%an+
4

#an s!nsasi t!(anan. 9un*si utama ($itoris 3aitu untu( m!nstimu$asi
#an m!nin*(at(an (!t!*an*an s!(sua$.
5).Vestibulum
C!sti'u$um a#a$a% suatu #a!ra% 3an* '!r'!ntu( $on0on*+ t!r$!ta(
antara $a'ia minora+ ($itoris+ #an four&%!tt!. C!sti'u$um t!r#iri #ari
#ua muara ur!tra+ (!$!n0ar paraur!tra 7!ti'u$um minus atau S(!n!"+
7a*ina+ #an (!$!n0ar para7a*ina 7!sti'u$um ma3us+ 7u$7o7a*ina+
atau 1art%o$in". P!rmu(aan 7!sti'u$um 3an* tipis #an a*a( '!r$!n#ir
mu#a% t!ritasi o$!% 'a%an (imia #!o#orant s!mprot+ *aram)
*araman+ 'usa sa'un"+ panas+ ra'as+ fri(si &!$ana 0ins 3an* (!tat".
M!atus ur!tra 0u*a m!rupa(an 'a*ian #ari r!pro#u(si (ar!na
$!ta(n3a #!(at #an m!n3atu #!n*an 7u$7a. M!atus m!mpun3ai
muara #!n*an '!ntu( '!r7ariasi #an '!r4arna m!ra% mu#a atau
(!m!ra%an+ #an s!rin* #is!rtai t!pi 3an* a*a( '!r(!rut. M!atus
m!nan#ai 'a*ian t!rmina$ atau #ista$ ur!tra. 1iasan3a t!r$!ta( s!(itar
,+2 &m #i 'a4a% ($itoris.
K!$!n0ar 7!sti'u$um minora a#a$a% stru(tur tu'u$ar p!n#!( 3an*
t!r$!ta( pa#a ara% post!ro$at!ra$ #i #a$am m!atus ur!tra. K!$!n0ar ini
m!mpro#u(si s!0um$a% (!&i$ $!n#!r 3an* '!rfun*si s!'a*ai p!$umas.
6). Hymen
H3m!n m!rupa(an $ipatan 3an* t!rtutup mu(osa s!'ai*an+ '!rsifat
!$asti&+ t!tapi (uat+ #an t!r$!ta( #i s!(itar introitus 7a*ina. Pa#a
4anita 3an* p!ra4an+ %3m!n #apat m!n0a#i p!n*%a$an* pa#a
p!m!ri(saan #a$am+ pa#a ins!rsi tampon m!nstruasi atau (oitus.
H3m!n ini '!rsifat !$asti& s!%in**a m!mun*(in(an #ist!nsi #an
#apat mu#a% ro'!(. T!r(a#an* %3m!n m!nutupi s!$uru% orifisum
3an* m!n3!'a'(an %3m!n t!rtutup s!&ara a'norma$ #an
m!n*%a$an*i pasas! a$iran &airan m!nstruasi+ p!masan*an a$at
sp!(u$um"+ atau (oitus. S!t!$a% p!masan*an a$at+ p!ma(aian
tampon+ atau m!$a%ir(an p!r7a*inam+ #apat t!r$i%at sisa ro'!(an
%3m!n (arun(u$a! %3m!n atau (arun(u$a mirtiformis".
5

7).Fourcette
M!rupa(an $ipatan 0arin*an trans7!rsa$ 3an* pipi% #an tipis+ t!r$!ta(
pa#a p!rt!muan u0un* 'a4a% $a'ia ma3or #an minor #i *aris t!n*a%
'a4a% orifisium 7a*ina. Suatu &!(un*an (!&i$ #an fosa na7i(u$aris
t!r$!ta( #i antara four&%!tt! #an %3m!n.
!)."erineum
P!rin!um m!rupa(an #a!ra% mus&u$ar 3an* #itutupi (u$it antara
introitus 7a*ina #an anus. P!rin!um m!m'!ntu( #asar 'a#an
p!rin!um.
b. Struktrur Internal
1).#$arium
O7arium t!r$!ta( #i s!tiap sisi ut!rus+ #i 'a4a% #an #i '!$a(an*
tu'a fa$$opii. Dua $i*am!nt m!n*i(at o7arium pa#a t!mpatn3a+ 3aitu
'a*ian m!so7arium $i*am!nt $!'ar ut!rus+ 3an* m!misa%(an
o7arium #ari sisi #in#in* p!$7is $at!ra$ s!tin**i Krista i$ia(a
ant!rosup!rior+ #an $i*am!ntum o7arii proprium+ 3an* m!n*i(at
o7arium (! ut!rus. pa#a pa$pasi o7arium #apat #i*!ra((an.
O7arium m!mi$i(i asa$ 3an* sama %omo$o*" #!n*an t!stis pria.
U(uran #an '!ntu( s!tiap o7arium m!n3!rupai 'ua% a$mon
6

'!ru(uran '!sar. Saat o7u$asi+ u(uran o7arium #apat m!n0a#i #ua
(a$i $ipat untu( s!m!ntara. O7arium 3an* '!r'!ntu( o7a$ ini
m!mi$i(i (onsist!nsi 3an* pa#at #an s!#i(it (!n3a$. S!'!$um
m!nar&%!+ p!rmu(aan o7arium $i&in. S!t!$a% maturitas s!(sua$+ $u(a
parut a(i'at o7u$asi #an ruptur! fo$i(!$ 3an* '!ru$an* m!m'uat
p!rmu(aan no#u$ar m!n0a#i (asar.
Dua fun*si #ari o7arium a#a$a% untu( o7u$asi #an
mm!mpro#u(si %ormon!. Saat $a%ir o7arium 4anita norma$
m!n*an#un* san*at 'an3a( o7um primor#ia$ primitif". Diantara
int!r7a$ s!$ama masa usia su'ur umumn3a s!tiap 'u$an"+ satu atau
$!'i% o7um matur #an m!n*a$ami o7u$asi.
O7arium 0u*a m!rupa(an t!mpat utama pro#u(si %ormon! s!(s
st!roi# !stro*!n+ pro*!st!ron!+ #an a#ro*!n" #a$am 0um$a% 3an*
#i'utu%(an untu( p!rtum'u%an+ p!r(!m'an*an+ #an fun*si 4anita
norma$.
2).%uba Fallopii
S!pasan* tu'a fa$$opii m!$!(at pa#a fun#us ut!rus. tu'a ini
m!man0an* (! ara% $at!ra$+ m!n&apai u0un* '!'as $i*am!nt $!'ar #an
'!r$!(u()$!(u( m!n*!$i$in*i s!tiap o7arium.
Tu'a m!mi$i(i pan0an* s!(itar 1- &m #!n*an #iam!t!r -+/ &m.
S!tiap tu'a m!mpun3ai $apisan p!riton!um 'a*ian $uar+ $apisan otot
tipis #i 'a*ian t!n*a%+ #an $apisan mu(osa #i 'a*ian #a$am. Lapisan
mu(osa t!r#iri #ari s!$)s!$ (o$umnar+ !''!rapa #iantaran3a '!rsi$ia
#an '!'!rapa 3an* $ain m!n*!$uar(an s!&r!t. Lapisan mu(osa pa$in*
tipis saat m!nstruasi. S!tiap tu'a #an $apisan mu(osan3a m!n3atu
#!n*an mu(osa ut!rus #an 7a*ina.
Tu'a fa$$opii m!rupa(an 0a$an 'a*i o7um. Ton0o$an)ton0o$an
infun#i'u$um 3an* m!n3!rupai 0ari fim'ria" m!nari( o7um (!
#a$am tu'a #!n*an *!ra(an s!p!rti *!$om'an*. O7um #i#oron*
#is!pan0an* tu'a+ s!'a*ian o$!% si$ia+ t!tapi t!rutama o$!% p!rista$ti&
$apisan otot. Estro*!n #an prosta*$an#in m!mp!n*aru%i *!ra(an
p!rista$ti&. A(ti7itas p!rista$ti& tu'a fa$$opii #an fun*si s!(r!si
7

$apisan mu(osa 3an* t!r'!sar a#a$a% pa#a saat o7u$asi. S!$)s!(
(o$umnar m!ns!(r!si nutri!nt untu( m!n3o(on* o7um s!$ama
'!ra#a #i #a$am tu'a.
3).&terus
Ut!rus m!rupa(an or*an '!r#in#in* t!'a$+ mus&u$ar+ pipi%+
&!(un* 3an* mirip 'ua% pir t!r'a$i( 3an* t!r$!ta( antara (an#un*
(!mi% #an r!&tum pa#a p!$7is 4anita. Pa#a 4anita 3an* '!$um
m!$a%ir(an+ '!rat ut!rus matan* s!(itar <- ) D- *r s!#an*(an pa#a
4anita 3an* p!rna% m!$a%ir(an+ '!rat ut!rusn3a a#a$a% =2)1-- *r.
ut!rus norma$ m!mi$i(i '!ntu( sim!tris+ n3!ri 'i$a #it!(an+ $i&in+ #an
t!ra'a pa#at. D!ra0at (!pa#atan t!r*antun* #ari '!'!rapa fa&tor+
#iantaran3a ut!rus $!'i% 'an3a( m!n*an#un* ron**a s!$ama fas!
s!(r!si si($us m!nstruasi+ $!'i% $una( s!$ama masa %ami$+ #an $!'i%
pa#at s!t!$a% m!nopaus!.
1!r#asar(an fun*si #an anatomisn3a+ ut!rus #i'a*i m!n0a#i ti*a
'a*ian+ 3aitu :
) Fun'us
M!rupa(an ton0o$an 'u$at #i 'a*ian atas 3an* t!r$!ta( #i atas
ins!rsi tu'a fa$$opii.
) Korpus
Korpus m!rupa(an 'a*ian utama 3an* m!n*!$i$in*i (a7um ut!ri.
) (stmus
M!rupa(an 'a*ian (onstri(si 3an* m!n*%u'un*(an (orpus #!n*an
s!r7i(s 3an* #i(!na$ s!'a*ai s!*m!n ut!rus 'a4a% pa#a masa
%ami$.
Ti*a fun*si #ari ut!rus a#a$a% si($us m!nstruasi #!n*an
p!r!ma0aan !n#om!trium+ (!%ami$an+ #an p!rsa$inan.
4). )er$i*s
Pan0an* s!(itar ,)< &m t!rsusun o$!% 0arin*an i(at fi'rosa.
S!r7i( #apat '!r#i$atasi m!r!*an*" saat p!rsa$inan.
5).Va+ina
8

Ca*ina+ suatu stru(tur tu'u$ar 3an* t!r$!ta( #i #!pan r!&tum #an
#i '!$a(an* (an#un* (!mi% #an ur!tra 3an* m!man0an* #ari
introitus muara !(st!rna #i 7!sti'u$um #i antara $a'ia minor 8 7u$7a"
sampai s!r7i(s.
Ca*ina m!rupa(an suatu tu'a '!r#in#in* tipis 3an* #apat
m!$ipat #an mampu m!r!*an* s!&ara $uas. Kar!na ton0o$an s!r7i(s
(! 'a*ian atas 7a*ina+ pan0an* #in#in* ant!rior 7a*ina %an3a s!(itar
=+2 &m+ s!#an*(an pan0an* #in#in* post!rior s!(itar . &m.
Cairan 7a*ina '!rasa$ #ari tra(tus *!nita$ia atas #an 'a4a%.
Cairan s!#i(it asam. Int!ra(si antara $a(to'asi$us 7a*ina #an
*$i(o*!n m!m!prta%an(an (!asaman. Apa'i$a pH nai( E 2+ insi#!n
inf!(si 7a*ina m!nin*(at. Cairan 3an* t!rus m!n*a$ir #ari 7a*ina
m!mp!rta%na(an (!'!rsi%an r!$ati7! 7a*ina. O$!% (ar!na itu+
p!n3!mporotan &airan (! 7a*ina #a$am $in*(aran norma$ ti#a(
#ip!r$u(an #an ti#a( #ian0ur(an.
S!0um$a% '!sar sup$ai #ara% (! 7a*ina '!rasa$ #ari &a'an*)
&a'an* #!s!n#!n art!ri ut!rus+ art!ri 7a*ina$is+ #an art!ri pu#!n#a
int!rna. Ca*ina r!$ati7! ti#a( s!nsiti7!+ %a$ ini #i(ar!na(an
p!rsarafan pa#a 7a*ina minima$ #an ti#a( a#a u0un* saraf (%usus.
Ca*ina m!rupa(an s!0um$a% (!&i$ s!nsasi (!ti(a in#i7i#u t!ran*san*
s!&ara s!(sua$ #an m!$a(u(an (oitus #an %an3a m!nim'u$(an s!#i(it
n3!ri pa#a ta%ap (!#ua p!rsa$inan.
Da!ra% G G)spot" a#a$a% #a!ra% #i #in#in* 7a*ina ant!rior #i
'a4a% ur!tra 3an* #i#!finisi(an o$!% Gra!f!n'!r* s!'a*ai 'a*ian
ana$o* #!n*an (!$!n0ar prostat pria. S!$ama 'an*(itan s!(sua$+
#a!ra% G #apat #istimu$asi sampai tim'u$ or*asm! 3an* #isr!tai
!0a(u$asi &airan 3an* sifatn3a sama #!n*an &airan prostat (! #a$am
ur!tra. 9un*si #ari 7a*ina a#a$a% s!'a*ai or*an untu( (oitus #an
0a$an $a%ir.
<. ETIOLOGI
S!&tio Ca!saria 3an* #i$a(u(an #apat #i in#i(asi(an o$!% :
a. In#i(asi I'u
1". Pan**u$ s!mpit a'so$ut!
,". P$a&!nta pr!7ia
9

<". Ruptura ut!ri m!n*an&am
D". Partus Lama
2". Partus Ta( Ma0u
/". Pr! !($ampsia+ #an Hip!rt!nsi
'. In#i(asi 0anin
1". K!$ainan L!ta(
,". Ga4at ;anin
<". ;anin 1!sar
&. Kontra In#i(asi
1". ;anin Mati
,". S3o(+ an!mia '!rat s!'!$um #iatasi
<". K!$ainan &on*!nita$ 1!rat
D. TANDA DAN GE;ALA 8 MANI9ESTASI KLINIK
D.1 Post Partum
Manif!stasi ($ini( masa nifas a#a$a% %a$)%a$ 3an* '!rsifat (ara(t!risti(
#a$am masa nifas
D.1.1 A#aptasi 9isio$o*i
P!ru'a%an fisio$o*is pa#a masa post partum m!nurut 1o'a(+
Lo4#!rmi(+;!ns!n ,--D" m!$iputi :
a. Involusi
@aitu suatu pros!s fisio$o*i pu$i%n3a (!m'a$i a$at (an#un*an (!
(!a#aan s!'!$um %ami$+ t!r0a#i (ar!na masin*)masin* s!$ m!n0a#i
$!'i% (!&i$ (ar!na cytoplasman3a 3an* '!r$!'i%an #i'uan*.
1) Involusi uterus
T!r0a#i s!t!$a% p$a&!nta $a%ir+ ut!rus a(an m!n*!ras (ar!na
(ontra(si #an r!a(si pa#a otot)ototn3a+ #apat #iamati #!n*an
p!m!ri(saan Tin**i Fundus Uteri :
a" S!t!$a% p$a&!nta $a%ir %in**a 1, 0am p!rtama Tin**i
FundusUteri 1 ) , 0ari #i'a4a% pusat.
'" Pa#a %ari (!)/ tin**i Fundus Uteri norma$n3a '!ra#a #i
p!rt!n*a%an simpisis pubis #an pusat.
&" Pa#a %ari (!). 8 1, tin**i Fundus Uteri su#a% ti#a( t!ra'a.
!) Involusi t!mpat m!$!(atn3a p$a&!nta
S!t!$a% p$a&!nta #i$a%ir(an+ t!mpat m!$!(atn3a p$a&!nta m!n0a#i
ti#a( '!raturan #an #itutupi o$!% 7as(u$!r 3an* (ontra(si s!rta
trom'osis pa#a !n#om!trium t!r0a#i p!m'!ntu(an s&ar s!'a*ai
pros!s p!n3!m'u%an $u(a. Pros!s p!n3!m'u%an $u(a pa#a
!n#om!trium ini m!mun*(in(an untu( imp$antasi #an
10

p!m'!ntu(an p$a&!nta pa#a (!%ami$an 3an* a(an #atan*.
'. "ocea
@aitu (otoran 3an* (!$uar #ari $ian* s!n**ama #an t!r#iri #ari
0arin*an)0arin*an mati #an $!n#ir '!rasa$ #ari ra%im #an $ian*
s!n**ama. M!nurut p!m'a*iann3a s!'a*ai '!ri(ut :
1) "ocea rubra
1!r4arna m!ra%+ t!r#iri #ari $!n#ir #an #ara%+ t!r#apat pa#a %ari
(!satu #an (!#ua.
!) "ocea sanguinolenta
1!r4arna &o($at+ t!r#iri #ari &airan '!r&ampur #ara% #an pa#a %ari
(!)< ) / post partum.
#) "ocea serosa
1!r4arna m!ra% mu#a a*a( (!(unin*an+ m!n*an#un* s!rum+
s!$aput $!n#ir+ $!u&o&3t #an 0arin*an 3an* t!$a% mati+ pa#a %ari
(!)= ) 1-.
$) "ocea alba
1!r4arna puti% 8 0!rni%+ '!risi $!u&o&3t+ s!$ !pit!$+ mu(osa s!r7i(s
#an 'a(t!ri atau (uman 3an* t!$a% mati+ pa#a %ari (!)1 ) ,
min**u s!t!$a% m!$a%ir(an.
D.1.,. A#aptasi psi(ososia$
A#a < fas! p!ri$a(u pa#a i'u post partum m!nurut 1o'a(+
Lo4#!rmi(+ ;!ns!n ,--D" 3aitu :
a. 9as! Ata(in* inB 9as! D!p!n#!n"
1" S!$ama 1 ) , %ari p!rtama+ #!p!n#!nsi san*at #ominan pa#a
i'u #an i'u $!'i% m!mfo(us(an pa#a #irin3a s!n#iri.
," 1!'!rapa %ari s!t!$a% m!$a%ir(an a(an m!nan**u%(an
(!t!r$i'atann3a #a$am tan**un* 0a4a' s!'a*ai s!oran* i'u #an
ia $!'i% m!mp!r&a3a(an (!pa#a oran* $ain #an i'u a(an $!'i%
m!nin*(at(an (!'utu%an a(an nutrisi #an istira%at.
<" M!nun0u((an (!*!m'iraan 3an* san*at+ misa$n3a
m!n&!rita(an t!ntan* p!n*a$aman (!%ami$an+ m!$a%ir(an #an
rasa (!ti#a(n3amanan.
'. 9as! Ata(in* %o$#B 9as! In#!p!n#!n"
1" I'u su#a% mau m!nun0u((an p!r$uasan fo(us p!r%atiann3a
3aitu #!n*an m!mp!r$i%at(an 'a3in3a.
," I'u mu$ai t!rtari( m!$a(u(an p!m!$i%araan pa#a 'a3in3a.
<" I'u mu$ai t!r'u(a untu(m!n!rima p!n#i#i(an (!s!%atan 'a*i
#iri #an 'a3in3a.
&. 9as! A$!ttin* *oB 9as! Int!r#!p!n#!n"
1" 9as! ini m!rupa(an suatu (!ma0uan m!nu0u p!ran 'aru.
," K!man#irian #a$am m!ra4at #iri #an 'a3in3a $!'i% m!nin*(at.
<" M!n*!na$ 'a%4a 'a3i t!rpisa% #ari #irin3a
D., Manif!stasi K$ini( Post S!&tio Ca!saria
11

P!rsa$inan #!n*an S!&tio Ca!saria + m!m!r$u(an p!ra4atan 3an*
$!'i% (opr!%!nsif 3aitu: p!ra4atan post op!ratif #an p!ra4atan post
partum.Manif!stasi ($inis s!&tio &a!sar!a m!nurut Do!n*!s ,--1"+
antara $ain :
a. N3!ri a(i'at $u(a p!m'!#a%an
'. A#an3a $u(a insisi pa#a 'a*ian a'#om!n
&. 9un#us ut!rus (ontra(si (uat #an t!r$!ta( #i um'i$i&us
#. A$iran $o(%!a s!#an* #an '!'as '!(uan 3an* '!r$!'i%an $o(%!a
ti#a( 'an3a("
!. K!%i$an*an #ara% s!$ama pros!#ur p!m'!#a%an (ira)(ira /--)>--
m$
f. Emosi $a'i$ 8 p!ru'a%an !mosiona$ #!n*an m!n*!(spr!si(an
(!ti#a(mampuan m!n*%a#api situasi 'aru
*. T!rpasan* (at!t!r urinarius
%. Aus(u$tasi 'isin* usus ti#a( t!r#!n*ar atau samar
i. P!n*aru% an!st!si #apat m!nim'u$(an mua$ #an munta%
0. Status pu$monar3 'un3i paru 0!$as #an 7!si(u$!r
(. Pa#a (!$a%iran s!&ara SC ti#a( #ir!n&ana(an ma(a 'iasan3a
(uran* pa%am pros!#ur
$. 1on#in* #an Atta&%m!nt pa#a ana( 3an* 'aru #i$a%ir(an
D.< 9as! Nifas 8 post partum
9as!)fas! nifas t!r'a*i m!n0a#i < ti*a"+ 3aitu :
a. Imm!#iat! post partum : ,D 0am post partum
'. Ear$3 post partum : min**u I post partum
&. Lat! post partum : Min**u II F CI post partum
D.D 9isio$o*i Pros!s P!n3!m'u%an Lu(a
a. 9as! I Inf$amasi"
P!n3!m'u%an $u(a $!u(osit m!n&!rna 'a(t!ri #an 0arin*an rusa(.
9i'rin '!rtumpu( pa#a *umpa$an 3an* m!n*isi $u(a #an p!m'u$u%
#ara% tum'u% pa#a $u(a #ari '!nan* fi'rin s!'a*ai (!ran*(a.
Lapisan tipis #ari s!$ !pit!$ '!rmi*rasi $!4at $u(a #an m!nutupi
12

$u(a+ pasi!n a(an t!r$i%at m!rasa sa(it pa#a fas! I s!$ama < %ari
s!t!$a% '!#a% '!sar.
'. 9as! II Pro$if!rasi"
1!r$an*sun* < sampai 1D %ari s!t!$a% '!#a%+ $!u(osit mu$ai
m!n*%i$an* #an &!ru( mu$ai '!risi (o$a*!n s!ra'ut prot!in puti%.
S!$ !pit!$ '!r!*!n!rasi #a$am 1 min**u. ;arin*an 'aru m!mi$i(i
'an3a( p!m'u$u% #ara%. Tumpu(an (o$a*!n a(an m!nun0an* $u(a
#!n*an 'ai( #a$am / F = %ari. ;a#i 0a%itan #ian*(at pa#a 4a(tu ini+
t!r*antun* pa#a t!mpat #an $uasn3a '!#a%.
&. 9as! III Maturasi "
Ko$a*!n t!rus '!rtumpu(. Ini m!n!(an p!m'u$u% #ara% 'aru #an
arus #ara% m!nurun. Lu(a t!r$i%at s!p!rti m!ra% 0am'u 3an* $uas.
9as! ini '!r$an*sun* min**u (!#ua sampai min**u (!!nam.
Pasi!n %arus m!n0a*a a*ar ti#a( m!n**una(an otot 3an* t!r(!na.
#. 9as! IC
9as! t!ra(%ir '!r$an*sun* '!'!rapa 'u$an s!t!$a% '!#a%. Pasi!n
a(an m!n*!$u% *ata$ #i s!putar $u(a. 5a$aupun (o$a*!n t!rus
m!nim'un pa#a 4a(tu ini $u(a m!n&iut #an m!n0a#i t!*an*.
Kar!na p!n&iutan $u(a t!r0a#i &!ru( 3an* '!r4arna8'!r$apis puti%.
1i$a 0arin*an itu as!$u$!r+ a7as(u$!r+ 0arin*an (o$a*!n ti#a( a(an
m!n0a#i &o($at (ar!na sinar mata%ari #an ti#a( a(an (!$uar
(!rin*at #an tum'u% ram'ut Sm!$tG!r+ ,--1".
2. PATH 5A@
13

/. PEMERIKSAAN PENUN;ANG
14

a. P!m!ri(saan #ara% $!n*(ap
'. Urina$isis : m!n!tu(an (a#ar a$'umin #an *$u(osa
&. Ku$tur urin! : m!n*i#!ntifi(asi a#an3a 7irus H!rp!s
=. KOMPLIKASI
a. Inf!(si pu!rpura$is nifas"
1" Rin*an : D!n*an (!nai(an su%u '!'!rapa %ari sa0a
," S!#an* : D!n*an (!nai(an su%u 3an* $!'i% tin**i+ #is!rtai
#!%i#rasi atau p!rut s!#i(it (!m'un*
<" 1!rat : D!n*an p!ritonitis+ s!psis #an i$!us para$iti(. Ha$ ini s!rin*
(ita 0umpai pa#a partus t!r$antar #imana s!'!$umn3a t!$a% t!r0a#i
inf!(si intrapartum (ar!na (!tu'an 3an* t!$a% p!&a% t!r$a$u $ama.
'. P!r#ara%an+ #is!'a'(an (ar!na:
1" 1an3a( p!m'u$u% #ara% 3an* t!rputus #an t!r'u(a
," Atonia ut!ri
<" P!r#ara%an pa#a p$a&!nta$ '!#
&. Lu(a (an#un* (!mi%+ !m'o$i paru #an (!$u%an (an#un* (!mi% 'i$a
r!p!ritonia$isasi t!r$a$u tin**i.
#. K!mun*(inan ruptur! ut!ri spontan pa#a (!%ami$an
>. PENATALAKSANAAN
P!nata$a(sanaan 3an* #i'!ri(an pa#a pasi!n Post SC #iantaran3a:
a. P!nata$a(sanaan s!&ara m!#is
1" Ana$*!si( #i'!ri(an s!tiap < F D 0am atau 'i$a #ip!r$u(an s!p!rti
Asam M!f!namat+ K!toro$a(+ Trama#o$.
," P!m'!rian tranfusi #ara% 'i$a t!r0a#i p!r#ara%an partum 3an* %!'at.
<" P!m'!rian anti'ioti( s!p!rti C!fotaHim+ C!ftriaHon #an $ain)$ain
5a$aupun p!m'!rian anti'ioti(a s!su#a% S!&tio Ca!saria
(!!f!(tifanna3a masi% #ip!rsoa$(an+ namun pa#a umumn3a
p!m'!riann3a #ian0ur(an.
D" P!m'!rian &airan par!nt!ra$ s!p!rti Rin*!r La(tat #an NaC$.
'. Kat!t!risasi
15

&. P!n*aturan Diit
Ma(anan #an minuman #i'!ri(an s!t!$a% ($i!n 9$atus+ #ii$a(u(an s!&ara
'!rta%ap #ari minum air puti% s!#i(it tapi s!rin*. Ma(anan 3anf
#i'!ri(an '!rupa 'u'ur sarin*+ s!$an0utn3a 'u'ur+ nasi tim #an ma(anan
'iasa.
#. P!nata$a(sanaan s!&ara (!p!ra4atan
1" P!ri(sa #an &atat tan#a F tan#a 7ita$ s!tiap 12 m!nit pa#a 1 0am
p!rtama #an <- m!nit pa#a D 0am (!mu#ian.
," P!r#ara%an #an urin %arus #ipantau s!&ara (!tat
<" Mo'i$isasi
D" Pa#a %ari p!rtama s!t!$a% op!rasi p!n#!rita %arus turun #ari t!mpat
2" ti#ur #!n*an #i'antu pa$in* s!#i(it , (a$i. Pa#a %ari (!#ua
p!n#!rita
/" su#a% #apat '!r0a$an (! (amar man#i #!n*an 'antuan.
=" P!m'a$utan $u(a 5oun# Dr!ssin* 8 4oun# &ar!"
>" P!mu$an*an
;i(a ti#a( t!r#apat (omp$i(asi p!n#!rita #apat #ipu$an*(an pa#a
%ari (!$ima s!t!$a% op!rasi
.. PENCEGAHAN
a. Ant! Nata$ Car! 3an* a#!Iuat!+ #!n*an s!$a$u m!n*o's!r7asi 2T T9U+
T!(anan #ara%+ Tim'an* 11+ T!tanus ToHoi# #an Ta'$!t Tam'a% #ara%
D!p(!s+ ,---" . S!rta %in#ari D T!r$a$u saat %ami$ T!r$a$u mu#a+ T!r$a$u
Tua+ T!r$a$u 'an3a( #an T!r$a$u D!(at" #!p(!s ,--2".
'. Pa#a i'u 3an* su#a% m!$a%ir(an #!n*an SC #ian0ur(an untu( m!nun#a
(!%ami$an '!ri(utn3a minima$ sa$ama 1 ta%un #!n*an m!ma(ai
(ontras!psi.
&. @an* #ip!r'o$!%(an %once a caesarean not al&ays a caesarean' (!&ua$i
pa#a 4anita #!n*an pan**u$ s!mpit atau CPD Mo%tar R.+1..>".
1. DAMPAK PEN@AKIT TERHADAP KE1UTUHAN DASAR MANUSIA
1. KE1UTUHAN OKSIGENASI
M!(anism! p!rnafasan #iatur #an #i(!n#a$i(an o$!% fa&tor (imia4i #an
p!rsarafan. P!n*!n#a$ian o$!% saraf #iatur o$!% pusat otomati( #a$am
m!#u$$a o'$on*ata 3an* m!n*antar(an impu$s !f!r!n (! otot p!rnafasan
16

m!$a$ui ra#iH saraf s!r7i(a$is #an #iantar (! #iafra*ma m!$a$ui saraf
fr!ni(us.
Pa#a saat op!rasi SC #i$a(u(an m!(anism! p!rs3arafan s!&ara s!n*a0a
#it!(an+ m!#u$$a o'$on*ata ti#a( #apat m!n*antar(an impu$s !ff!r!nt
s!%in**a 7!nti$asi pu$monar3 t!r**an**u. Saat !f!( an!st!si '!ra(%ir s!&ara
p!r$a%an pu$mo (!m'a$i norma$. Untu( m!ran*san* masu(n3a O(si*!n #an
(!$uan3a CO,+ ($i!n #ian0ur(an untu( 'atu( #an '!rnafas #a$am s!tiap ,
0am pa#a ,D 0am p!rtama.
,. KE1UTUHAN NUTRISI
Ef!( an!st!si saat s!&tio &a!saria m!nsupr!si s3st!m saraf saraf
p!rif!r+m!n3!'a'(an ran*san* saraf simpatis m!n3!'a'(an '!r(uran*n3a
p!rista$ti(. An!st!si m!mp!n*aru%i r!spon t!r%a#ap rasa mua$ #an munta%
pa#a 1 sampai , %ari p!rtama post s!&tio &a!saria+ s!&ara p!r$a%an p!rista$ti&
(!m'a$i norma$ #an #is!rtai a#an3a f$atus. 1i$a s!'!$um p!rista$ti&
t!r#!n*ar 8 norma$+ ($i!n ma(an %a$ ini m!nim'u$(an #ist!nsi a'#om!n.
<. KE1UTUHAN ELIMINASI
Mi(si #an D!f!(asi m!rupa(an r!f$!( 3an* '!rpusat pa#a (ornu $at!ra$is
m!#u$$a spina$is 'a*ian sa&ra$. 1i$a C!si(a urinaria #an r!&tum t!*an*+
ma(a t!r0a#i r!f$!( mi(si #an #!f!(asi. Pa#a oran* #!4asa r!f$!( ini #apat
#i(!n#a$i(an o$!% (!%!n#a(+ saraf 3an* m!n*%am'at '!rasa$ #ari (ort!(s
#i #a!ra% $o'us paras!ntra$is '!r0a$an #a$am tra(tus pirami#a$is
m!rupa(an saraf parasimpatis".
Pa#a saat #i$a(u(an an!st!si t!r0a#i supr!si t!r%a#ap m!#u$$a spina$is #an
(ort!(s s!%in**a ($i!n ti#a( #apat m!n*!n#a$i(an r!f$!H untu( mi(si #an
#!f!(asi+ untu( itu #i$a(u(an p!masan*an (at!t!r #an p!n*oson*an
$am'un* s!'!$um an!st!si #i$a(u(an.
D. KE1UTUHAN AKTICITAS
A#an3a trauma 0arin*an+ m!nim'u$(an #is(ontinuitas 0arin*an 3an*
m!nim'u$(an rasa n3!ri. Ef!( an!st!si '!ra(%ir m!nim'u$(an rasa n3!ri
3an* #ip!rs!psi(ans!&ara su'3!(tif. A(i'atn3a a(i'at rasa n3!ri ini"
in#i7i#u m!rasa(an n3!ri '!rtam'a% t!rutama saat 'atu( #an '!r*!ra(. Ha$
ini m!n3!'a'(an (!t!r'atasan *!ra( in#i7i#u.
2. KONSEP DIRI
17

Rasa n3!ri pa#a $u(a insisi m!n3!'a'(an a#aptasi t!r%a#ap p!ran 'aru
in#i7i#u t!r*ann*u
S!t!$a% $u(a s!m'u%+ pa#a s!'a*ian in#i7i#u #apat tim'u$ (!$oi# 3an*
m!nim'u$(an p!ru'a%an &itra #iri.
Rasa ti#a( n3aman pa#a i'u m!n*a(i'at(an 'on#in* t!r%am'at+ a#aptasi
t!r%a#ap p!ran i'u t!r*an**u.
/. KE1UTUHAN RASA AMAN DAN N@AMAN
A#an3a $u(a insisi #is(otinuitas 0arin*an t!r*an**u *an**uan rasa
aman : n3!ri
P!r#ara%an saat s!&tio &a!saria #i$a(u(an #apat m!nim'u$(an p!nurunan
(a#ar H!mo*$o'in #a$am #ara% '!r(uran*n3a O, #a$am #ara%
m!nim'u$(an rasa pusin* #an mua$ + p!m!ri(saan H1 post op!rasi p!r$u
#i$a(u(an.
=. KE1UTUHAN CAIRAN DAN ELEKTROLIT
Ef!( an!st!si 0u*a m!mp!n*aru%i tonus ut!ri 3an* #apat m!nim'u$(an
atonia ut!ri+ Atonia Ut!ri #apat #apat m!nim'u$(an p!r#ara%an %!'at
R!si(o *an**uan &airan #an !$!(tro$it.
C. ASUHAN KEPERA5ATAN
1. PENGKA;IAN
a. I#!ntitas ($i!n : nama+ umur+ su(u8'an*sa+ a*ama+ p!n#i#i(an+
p!(!r0aan+ status p!r(a4inan #an nama p!nan**un* 0a4a'8suami+
umur+ su(u 'an*sa #$$.
'. Ri4a3at (!s!%atan
1". K!$u%an utama : n3!ri (ar!na trauma (ar!na p!m'!#a%an s!&tion
&a!saria
,". Ri4a3at (!s!%atan s!(aran*
a" Pro7o&ati7! : a#an3a in#i(asi s!&tion &a!saria + m!n3!'a'(an ($i!n
#i$(u(an op!rasi SC trauma p!m'!#a%an #is&ontinuiras
0arin*an m!nim'u$(an n3!ri.
'" Jua$itas 8 Juantitas : n3!ri #irasa(an ($i!n s!t!$a% !f!( an!st!si
s!&ara p!r$a%an %i$an*+ n3!ri a(an tim'u$ 0i(a !f!( p!m'!rian
ana$*!ti(a '!ra(%ir D 0am s!t!$a% p!m'!rian" #an a(an %i$an* saat
18

ana$*!ti(a #i '!ri(an. Jua$itas n3!ri '!rsifat su'3!(tif t!r*antun*
'a*aimana ($i!n m!mp!rs!psi(an n3!ri t!rs!'ut.
&" R!*ion : #a!ra% 3an* m!n*a$ami n3!ri a#a$a% $u(a insisi 3an*
t!r#apat pa#a a'#om!n. Insisi pa#a SC ($asi( #i Mi#$in! A'#om!n
antara pusat #an simpisis pu'is+ pa#a SC Transpro7un#a #i #a!ra%
supra simpisis pu'is #!n*an $u(a insisi m!$intan*. Ar!a p!n3!'aran
n3!ri #irasa(an sampai 'o(on* #an t!r(a#an* a#an3a aft!r pain
n3!ri a$i%an" 3an* #irasa(an ($i!n sampai (! pin**an*.
#" S(a$a n3!ri '!r(isar #ari n3!ri s!#an* sampai n3!ri '!rat+ #!n*an
s(a$a num!ri& 1)1-+ '!ra#a pa#a r!ntan* 2)1-.
!" Timin* : n3!ri #irasa(an s!t!$a% / F 1, 0am post s!&tion &a!saria+
#an 1)< %ari p!rtama SC.
<". Ri4a3at (!s!%atan Da%u$u
a" Ri4a3at Ant! Nata$ Car! ANC"
K!%ami$an s!(aran* GKPK..AK..HK..m*
HPHT : t*$K.'$nK.t%K..HPL : t*$K.'$nK..t%KK
K!$u%an saat %ami$ LM:KKKKKKKK..
P!n3a(it @an* #i #!rita i'u saat %ami$ + p!nan*anan p!n3a(it
Ri4a3at imunisasi TT su#a%8 '!$um "
Status imunisasi TT TT1+TT,+TT<+TTD.TT2"
ANC '!rapa (a$i.......t!mpat p!m!ri(saan 'i#an8p!ra4at8DSOG
Trim!st!r I KK..N
Trim!st!r II KK.N
Trim!st!r IIKK...N
'" Ri4a3at Intra nata$
Ri4a3at P!rsa$inan t!r#a%u$u : &ara p!rsa$inan spontan+
'uatan SC+ in#u(si""+ p!no$on* p!rsa$inan+ t!mpat (!$a%iran+
umur (!%ami$an at!rm8pr!t!rm"
P$as!nta spontan8 #i'antu"
;um$a% #ara% 3an* (!$uar
Ri4a3at p!m'!rian o'at sunti(an s!'!$um #an s!su#a%
$a%ir"
19

Ri4a3at Intranata$ saat ini+ (a0i !tio$o*i8 in#i(asi SC antara
$ain : partus $ama+ partus ta( ma0u #an ruptur! ut!ri
m!n*an&am s!rta a#an3a *a4at 0anin+ *a*a$ in#u(si+ KPD+
CPD+ atau a#an3a tumor p!$7i& 3an* m!n*%am'at p!rsa$inan
.
&" Ri4a3at post nata$
P!n*(a0ian pa#a nifas 3an* $a$u:
Tan3a(an apa(a% a#an3a *an**uan 8 (omp$i(asi pa#a nifas
3an* $a$u
P!n*(a0ian pa#a post S!&tio Ca!saria
Pa#a D 0am sampai #!n*an 2 %ari post partum (a0i :
Sir(u$asi #ara% : p!ri(sa (a#ar H' #an Ht
E$iminasi : urin : p!masan*an (at!t!r in#4!$$in*L (a0i
4arna+ 'au+ 0um$a%. 1i$a (at!t!r su#a% #i $!pas
o's!r7asi 7!si(a urinaria
E$iminasi : 9a!&!s : p!n*oson*an sist!m p!n&!rnaan
pa#a saat pra op!rasi #an saat op!rasi m!n3!'a'(an
ti#a( a#an3a 'isin* usus m!n3!'a'(an p!numpu(an
*as r!si(o inf!(si
P!n&!rnaan : (a0i 'isin* usus+ a#an3a f$atus
N!uros!nsori : (a0i s!nsasi #an *!ra(an ($i!n s!t!$a%
!f!( an!st!si m!n*%i$an*
N3!ri : rasa n3!ri 3an* #i n3ata(an ($i!n (ar!na insisi
S!&tio &a!saria
P!rnafasan : (a0i 0um$a% nafas #a$am 1 m!nit+ irama
p!rnafasan+ (!mampuan ($i!n #a$am '!rnafas
p!rnafasan #a#a8 a'#om!n"+ s!rta 'un3i paru.
1a$utan insisi : (a0i (!'!rsi%an $u(a+ pros!s
p!n3!m'u%an $u(a+ s!rta tan#a) tan#a inf!(si.
Cairan #an !$!(tro$it : (a0i 0um$a% 8 inta(! &airan ora$
#an par!nt!ra$" + (a0i output &airan+ (a0i a#an3a
p!r#ara%an.
20

A'#om!n : $!ta( fun#us ut!ri+ (ontra(si ut!rus+ s!rta
tin**i fun#us ut!ri.
Psi(is i'u : (!&!masan+ (!mampuan a#aptasi+support
s3st!m 3an* m!n#u(un* i'u.
#" Ri4a3at p!ma(aian (ontras!psi
Kapan + 0!nis 8 m!to#! (ontras!psi+ $ama p!n**unaan+ (!$u%an+
&ara p!nan**u$an*an+ (apan '!r%!nti s!rta a$asann3a.
!" Ri4a3at p!ma(aian o'at)o'atan
P!ma(aian o'at)o'at t!rt!ntu 3an* s!rin* #i *una(an ($i!n
P!ma(aian o'at s!'!$um #an s!$ama %ami$.
D". Ri4a3at K!s!%atan K!$uar*a
Ka0i a#an3a p!n3a(it %!r!#it!r+ a#a t#a(n3a (!$uar*a 3an*
m!n#!rita tumor atau (an(!r
&. P!m!ri(saan 9isi(
1" Sisr!m R!pro#u(si
A'#om!n : $u(a insisi+ pros!s p!n3!m'u%an $u(a
Ut!rus : T9U+ (ontra(si+ $!ta( fun#us ut!r.
Lo(%!a : 0um$a%+ 4arna+ 'au+ s!rta (a0i a#an3a '!(uan8
ti#a(
Cu$7a 6Ca*ina : (!'!rsi%an+ a#a ti#a(n3a tan#a)tan#a ra#an*
Pa3u#ara : $a(tasi+ p!n*!$uaran ASI+ (!su$itan #a$am
p!m'!rian ASI 8 m!n3usui+ (!mampuan 'a3i m!n*%isap
," S3st!m Gastroint!stina$
1isin* usus #i o's!r7asi s!tiap 1), 0am post SC
<" S3st!m Kar#io7as(u$!r
U(ur T!(ana Dara%+ D!n3ut na#i+ H1+Ht. L!u&osit
D" S3st!m G!nitourinaria
C!si&aurinaria+ urin!+ 4arna+ 'au
2" S3st!m Mus(u$os(!$!ta$
K!mampuan '!r*!ra( #an r!spon t!r%a#ap ran*san*an+ am'u$asi
#ini+ (a0i Ho4man si*n.
21

/" Si!t!m R!spirasi
Ka0i r!spirasi rat!+ po$a s!rta 0!nis p!rnafasan.
=" S3st!m Pan&a In#ra
P!n*$i%atan+ p!n#!n*aran+ p!rasa+ p!ra'a s!rta p!n&iuman.
>" Psi(o$o*is
P!n!rimaan i'u t!r%a#ap 'a3i+ p!$a(sanan Inisiasi M!n3usu Dini
IMD".
." P!m!ri(saan t!r%a#ap 'a3i 'aru $a%ir
P!ni$aiian APGAR SCORE
,. DIAGNOSA KEPERA5ATAN @ANG MUNGKIN MUNCUL PADA
POST PARTUM SECTIO CAESARIA
Dia*nosa (!p!ra4atan 3an* mun&u$ pa#a pasi!n post SC a#a$a%
1" 1!rsi%an 0a$an nafas ti#a( !f!(tif '!r%u'un*an #!n*an !f!( an!st!si
," Gan**uan rasa n3aman n3!ri '!r%u'un*an #!n*an t!rputusn3a
(ontinuitas 0arin*an s!(un#!r a(i'at p!m'!#a%an
<" Risi(o tin**i inf!(si '!r%u'un*an #!n*an p!nin*(atan p!r!ntanan
tu'u% t!r%a#ap 'a(t!ri s!(un#!r p!m'!#a%an
D" Risi(o #!fisit 7o$um! &airan '!r%u'un*an #!n*an (!%i$an*an #ara%
#a$am p!m'!#a%an+ mua$ #an munta%
2" Into$!ransi a(ti7itas '!r%u'un*an #!n*an a#an3a insisi p!m'!#a%an
#an n3!ri
/" (onstipasi '!r%u'un*an #!n*an immo'i$isasi
=" Ti# a( !f!(tifn3a $a(tasi '!r%u'un*an #!n*an p!rpisa%an #!n*an 'a3i
>" Kuran* p!n*!ta%uan '!r%u'un*an #!n*an (uran*n3a informasi
t!ntan* p!ra4atan pas&a p!rsa$inan SC
<. INTERCENSI KEPERA5ATAN
9o(us r!n&ana (!p!ra4atan untu( #ia*nosa 3an* mun&u$ pa#a pasi!n post
SC in#i(asi a#a$a% :
22

1" 1!rsi%an 0a$an nafas ti#a( !f!(tif '!r%u'un*an #!n*an !f!( an!st!si
Do!n*!s+ ,--1".
Tu0uan : M!mp!rta%an(an (!p!tanan 0a$an nafas.
Krit!ria Hasi$ : 1un3i nafas '!rsi%
Int!r7!nsi :
a. A4asi fr!(u!nsi p!rnafasan
Rasiona$ : Untu( m!n*!ta%ui p!nin*(atan RR
'. Catat #an o's!r7asi a#an3a (!su$itan '!rnafas '!rnafas
Rasiona$ :
M!n!ntu(an apa(a% ($i!n m!m!r$u(an a$at 'antu atau ti#a(
&. Tin**i(an ap!( <-)D2 #!ra0at
Rasiona$ : M!m'antu p!n*aturan nafas a*ar ti#a( s!sa(
#. Doron* 'atu( !f!(tif #an nafas #a$am
Rasiona$ : M!n*!$uar(an s!&r!t
," Gan**uan rasa n3aman n3!ri '!r%u'un*an #!n*an t!rputusn3a
(ontinuitus 0arin*an s!(un#!r a(i'at p!m'!#a%an Do!n*!s+ ,--1".
Tu0uan : N3!ri '!r(uran*8%i$an*
Krit!ria Hasi$ :
) K$i!n m!rasa n3!ri '!r(uran* 8%i$an*
) K$i!n #apat istira%at #!n*an t!nan*
Int!r7!nsi
a. Ka0i s(a$a n3!ri #an (ara(t!risti( a$o(asi (ara(t!risti( t!rmasu(
(ua$itasn3a fr!(u!nsi+ (4a$itasn3a
Rasiona$ : Untu( m!n*!ta%ui tin*(atan n3!ri #an m!n!ntu(an
tin#a(an s!$an0utn3a
'. Monitor tan#a Ftan#a 7ita$
Rasiona$ : N3!ri #apat m!n3!'a'(an *!$isa% s!rta t!(anan #ara% #an
na#i m!nin*(at
&. La(u(an r!posisi s!sui p!tun0u(+ misa$n3a s!mi fo4$!r +mirin*
Rasiona$ : Untu( m!n*uran*i n3!ri
#. Doron* p!n**unaan t!(ni( r!$a(sasi misa$ $ati%an nafas #a$am
23

Rasiona$ : M!ri$!(sasi(an otot+ m!n*a$i%(an p!r%atian #an s!nsori
n3!ri
!. Cipta(an $in*(un*an n3aman #an t!nan*
Rasiona$ :Untu( m!n*uran*i n3!ri
f. Ko$a'orasi p!m'!rian ana$ *!ti( s!suai in#i(asi
Rasiona$ : M!nin*(at(an (!n3amanan #an m!mp!r&!pat pros!s
p!n3!m'u%an
<" R!si(o tin**i inf!(si '8# p!nin*(atan par!ntanan tu'u% t!r%a#ap 'a(t!ri
s!(un#!r p!m'!#a%an Carp!nito+ ,---"
Tu0uan : ti#a( t!r0a#i inf!(si
Krit!ria Hasi$ :
) Ti#a( a#a tan#a) tan#a inf!(si ru'or+ tu$or+ #o$or+ tumor+ #an
fun*sio$a!sa "
) Tan#a) tan#a fita$ norma$ t!rutama su%u </)<= OC"
Int!r7!nsi
a. Monitor tan#a)tan#a 7ita$
Rasiona$ : Su%u 3an* m!nin*(at #apat m!nun0u(an t!r0a#in3a
inf!(si
'. Ka0i $u(a pa#a a'#om!n #an 'a$utan
Rasiona$ :
M!n*i#!ntifi(asi apa(a% a#a tan#a)tan#a inf!(si a#an3a pus
&. M!n0a*a (!'!rsi%an s!(itar $u(a #an $in*(un*an pasi!n+ t!(ni(
ra4at $u(a #!n*an anti s!pti(
Rasiona$ :
M!n&!*a% (ontaminasi si$an* atau p!n3!'aran or*anism! inf!(sius
#. Catat 8pantau (a#ar H' #an Ht
Rasiona$ :
R!si(o inf!(si post partum #an p!n3!m'u%an 'uru( m!nin*(at 'i$a
(a#ar H' r!n#a% #an (!%i$an*an #ara% '!r$!'i%an
!. Ko$a'orasi p!m'!rian anti'ioti(
Rasiona$ :
Anti'ioti( untu( m!n&!*a% t!r0a#in3a inf!(si
24

D" R!si(o #!7isit 7o$um! &airan '!r%u'un*an #!n*an (!%i$an*an #ara%
#a$am p!m'!#a%an Do!n*!s+ ,--1"
Tu0uan :
Ti#a( t!r0a#i #!7isit 7o$um! &airan+ m!minima$(an #!7isit 7o$um!
&airan
Krit!ria %asi$ :
M!m'ran mu(osa $!m'a'+ (u$it ta( (!rin* H' 1,*r P
Int!r7!nsi :
a. U(ur #an &atat p!masu(an p!n*!$uaran
Rasiona$ : Do(um!ntasi 3an* a(urat a(an m!m'antu #a$am
m!n*i#!ntifi(asi(an p!n*!$uaran &airan atau
(!'utu%an p!n**anti #an m!nun0an* int!r7!nsi
'. Catat mun&u$n3a mua$ 8munta%
Rasiona$ : Masa post op!rasi s!ma(in $ama #urasi an!st!si s!ma(in
'!sar '!r!si(o untu( mua$
&. P!ri(sa p!m'a$ut + 'an3a(n3a p!n#araan
Rasiona$ : P!r#ara%an 3an* '!r$!'i%an #apat m!n*a&u (!pa#a
%!mora*i
#. 1!ri &airan infus s!suai pro*ram
Rasiona$ : M!n**anti &airan 3an* t!$a% %i$an*
2" Into$!ransi a(ti7itas '!r%u'un*an #!n*an a#an3a insisi r!smi
p!m'!#a%an #an n3!ri Do!n*!s+,--1"
Tu0uan :
($i!n #apat m!nin*(at(an #an m!$a(u(an a(ti7itas s!suai (!mampuan
tanpa #i s!rtai n3!ri
Krit!ria Hasi$.:
K$i!n #apat m!n*i#!nti7i(asi fa(tor)fa(tor 3an* m!nurun(an to$!ransi
a(t7itas
Int!r7!nsi :
a. Ka0i r!spon pasi!n t!r%a#ap a(ti7itas
25

Rasiona$:
Untu( m!n*!ta%ui p!ru'a%an 3an* t!r0a#i pa#a ($i!n #a$am
(!$u%an (!$!ma%an+(!$!ti%an 3an* '!r(!naan #!n*an a(ti7itas
'. Catat tip! an!st!si 3an* #i '!ri(an pa#a saat intra partus pa#a
4a(tu ($i!n sa#ar
Rasiona$ : P!n*aru% an!st!si #apat m!mp!n*aru%i a(ti7itas ($i!n
&. An0ur(an ($i!n untu( istira%at
Rasiona$ :
D!n*an istira%at #apat m!mp!r&!pat p!mu$i%an t!n!*a untu(
'!ra(ti7itas+ ($i!n #apat ri$!(s
#. 1antu #a$am p!m!nu%an a(ti7itas s!suai (!'utu%an
Rasiona$ :
Dapat m!m'!ri(an rasa t!nan* #an aman pa#a ($i!n (ar!na
(!'utu%an ($i!n t!rp!nu%i
!. Tin*(at(an a(ti7itas s!&ara '!rta%ap
Rasiona$ :
Dapat m!nin*(at(an pros!s p!n3!m'u%an #an (!mampuan (opin*
!mosiona$
/" (onstipasi '!r%u'un*an #!n*an imo'i$isasi Do!n*!s+,--1"
Tu0uan : Konstipasi ti#a( t!r0a#i
KH : K$i!n #apat m!n*!rti p!n3!'a' (onstipasi ($i!n #apat 1A1 #an
ti#a( (!ras.
Int!r7!nsi :
a. Ka0i pa#a ($i!n apa(a% a#a *an**uan #a$am 1A1
Rasiona$ :
Untu( m!n*!ta%ui apa(a% a#a *an**uan #a$am 1A1
'. An0ur(an pa#a ($i!n untu( ma(an ma(anan 3an* 'an3a(
man*an#un* s!rat
Rasiona$ :
Cairan #an ma(anan s!rat #apat m!ran*san* !$iminasi #an
m!n&!*a% (onstipasi
26

&. An0ur(an untu( minum 3an* 'an3a(
Rasiona$ :Untu( m!ran*san* !$iminasi
#. Ko$a'orasi p!m'!rian o'at supositoria
Rasiona$ : untu( m!$una(an f!s!s
=" Ti#a( !f!(tifn3a $a(tasi '8# p!rpisa%an #!n*an 'a3i Carp!nito+ ,---"
Tu0uan : I'u #apat m!n3usui s!&ara a(tif
Krit!ria %asi$ :
I'u #apat m!m'uat suatu (!putusan '!r#asar(an informasi
t!ntan* m!to#! m!n3usui 'a3i
Int!r7!nsi :
a. Ka0i isapan 'a3i+ 0i(a a#a $!&!t pa#a puttin*
Rasiona$ :
M!n!ntu(an (!mampuan untu( m!m'!ri(an p!ra4atan 3an* t!pat
'. An0ur(an t!(%ni( 'r!ast &ar! #an m!n3usu 3an* !f!(tif
Rasiona$ L M!mp!r$an&ar ASI
&. An0ur(an pa#a ($i!n untu( m!m'!ri(an ASI !(s($usif
Rasiona$ :ASI #apat m!m!nu%i (!'utu%an nutrisi 'a*i 'a3i s!'a*ai
p!rtum'u%an optima$
#. An0ur(an 'a*aimana &ara m!m!ras+ m!nan*ani+ m!n3impan #an
m!m'!ri(an ASI 3an* '!nar
Rasiona$ : M!n0a*a a*ar ASI t!tap 'isa #i*una(an #an t!tap
%3*i!n! 'a*i 'a3i
>" Kuran* p!n*!ta%uan '!r%u'un'*an #!n*an (uran* informasi t!ntan*
p!ra4atan pas&a p!rsa$inan Do!n*!s+ ,--1"
Tu0uan : K$i!n #apat m!n*!rti #an m!ma%ami &ara p!ra4atan post
partum SC
Krit!ria %asi$ :
K$i!n #apat '!$a0ar #an m!n3!rap informasi 3an* #i '!ri(an #apat
m!$a(u(an p!ra4atan post portum+
Int!r7!nsi :
27

a. Ka0i K!siapan #an moti7asi ($i!n untu( '!$a0ar
Rasiona$ :
P!n#i#i(an (!s!%atan #i'!ri(an untu( m!m'antu m!n*!m'an*(an
p!n*!ta%uan i'u+(!man#irian s!rta (!mampuan m!ra4at #irin3a
'. Ka0i (!a#aan fisi( ($i!n
Rasiona$ :
K!ti#a(n3amanan #apat m!mp!n*aru%i (ons!ntrasi #a$am
m!n!rima p!n3u$u%an
&. 1!ri(an informasi t!ntan* p!ru'a%an fisio$o*is #an psi(o$o*is
3an* norma$
Rasiona$ :
M!m'antu ($i!n m!n*!na$i p!ru'a%an norma$
#. Dis(usi(an pro*ram $ati%an 3an* t!pat+ s!suai (!t!ntuan
Rasiona$ :
M!nin*(at(an sir(u$asi #an m!m'antu tonus otot
!. D!monstrasi(an t!(%ni( p!ra4atan #iri
Rasiona$ :
M!m'antu oran* tua #a$am p!n*uasaan tu*as)tu*as 'aru
28