Anda di halaman 1dari 265

AKADEMIA E SHKENCAVE DHE E ARTEVE E KOSOVS

AKADEMIA E SHKENCAVE E SHQIPRIS

HISTORIA E LETRSIS SHQIPE


Materialet e Konferencs shkencore,
30-31 tetor 2009, n Prishtin

PRISHTIN
2010

KOSOVA ACADEMY OF SCIENCES AND ARTS


ACADEMY OF SCIENCES OF ALBANIA

THE HISTORY
OF ALBANIAN LITERATURE
The Materials from the Scientific Conference,
30-31 October 2009, Prishtina

Editorial board: Academician Ali Aliu, Academician Sabri Hamiti,


Academician Mehmet Kraja
Editor: Academician Mehmet Kraja, Secretary of the Section
of Language and Literature

PRISHTIN
2010

AKADEMIA E SHKENCAVE DHE E ARTEVE E KOSOVS


AKADEMIA E SHKENCAVE E SHQIPRIS

HISTORIA E LETRSIS SHQIPE


Materialet e Konferencs shkencore,
30-31 tetor 2009, n Prishtin

Kshilli redaktues: akademik Ali Aliu, akademik Sabri Hamiti,


akademik Mehmet Kraja
Redaktor: akademik Mehmet Kraja, sekretar i Seksionit
t Gjuhsis dhe t Letrsis

PRISHTIN
2010

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

PRMBAJTJA

PRMBAJTJA ........................................................................................................... 5
Sabri HAMITI: HISTORI E LETRSI (Referat hyrs) ............................................. 7
Ardian MARASHI: PSE, SI DHE KUSH DUHET TA RISHKRUAJ
HISTORIN E LETRSIS SHQIPE: TEZA PUNE ........................................ 23
Rusana HRISTOVA-BEJLERI: ASPEKTE T SHKENCS LETRARE
KRAHASUESE N STUDIMIN E HISTORIS S LETRSIS SHQIPE ..... 31
Sadri FETIU: VENDI I LETRSIS POPULLORE N HISTORIN E
LETRSIS SHQIPE ......................................................................................... 41
Floresha DADO: PROBLEMATIKA E KRITEREVE T HISTORIS
S LETRSIS .................................................................................................. 53
Italo FORTINO: RNDSIA E GJUHS N KRITIKN LETRARE
T VEPRAVE ARBRESHE ............................................................................ 63
Shaban SINANI: HISTORISHKRIMI LETRAR DHE DISA DUKURI
NDRKULTURORE.......................................................................................... 73
Osman GASHI: HISTORIA E LETRSIS DHE
PERIODIZIMI I LETRSIS ............................................................................ 91
Ali ALIU: ROMANI SHQIPTAR: N VETKRKIM T IDENTITETIT ........... 97
Alfred UI: ESTETIKA SI TEORI E METODOLOGJI E HISTORIS
S KULTURS ARTISTIKE........................................................................... 103
Milazim KRASNIQI: TEKSTET JOLETRARE SI BURIM
I DEFORMIMIT T HISTORIS SS LETRSIS SHQIPE ........................ 125
Persida ASLLANI: POETIKA SI PALIMSEST DHE HISTORIA
E LETRSIS SHQIPE.................................................................................... 135
Kujtim M. SHALA: HISTORIA LETRARE SHQIPE (shtje e tekste) ............... 145
Sazana APRIQI: ROLI I KANONIT LETRAR N PRJASHTIMIN
E GRUAS SHKRIMTARE NGA HISTORIA E LETRSIS SHQIPE .......... 157
Hysen MATOSHI: FENOMENET LETRARE DHE HISTORIA
E LETRSIS................................................................................................... 165
Xhevat Lloshi; MJESHTRIA E SIMBOLIZMIT TINGULLOR ........................... 169

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

Bashkim KUUKU: HISTORIOGRAFI E DATAVE


DHE NGJARJEVE LETRARE ........................................................................ 199
Resmije KRYEZIU: MENDIMI KRITIK LETRAR
DHE HISTORIA E LETRSIS ...................................................................... 209
Basri APRIQI: HISTORIA E LETRSIS SHQIPE HISTORIA
AUTORSH LETRAR APO HISTORI PERSONALITETESH
BARTS T KAUZS S NDRYSHIMEVE SHQORORE ........................ 215
Sadik BEJKO: HISTORIA E LETRSIS SHQIPTARE
DHE DISA PROBLEE ME TEKSTET SHKOLLORE .................................... 219
Dhurata SHEHRI: HISTORI RECEPTIMI T LETRSIS SHQIPE
(TEKSTI DHE KONTEKSTI) .......................................................................... 225
Agron TUFA: ARSHI PIPA DHE HISTORIA E LETRSIS SHQIPE
PRBALL NJRI-TJETRIT ............................................................................ 235
Klara KODRA: DOMOSDOSHMRIA E NJ HISTORIE T RE
T LETRSIS ................................................................................................ 243
Sali BASHOTA: HISTORIA E LETRSIS SHQIPE
KRKIMI I MODELEVE ................................................................................ 249
Nysret KRASNIQI: PREMISA PR HISTORIN LETRARE ............................. 255

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

Sabri HAMITI, Prishtin

HISTORI E LETRSI

1. Teoria e historis
Filozofi antik Aristoteli ka shkruar Poetikn e par strukturale, n t
ciln bn dallimin ndrmjet historis e letrsis. E para tregon ka ka
ndodhur, kurse e dyta tregon ka mund t ndodh. Raporti i ktyre t
dyjave bhet i vshtir n mnyr t veant kur pretendohet t
shkruhet historia e letrsis, pra kur flitet pr lidhjet e t ndodhurs
dhe t mundshmes, pr historin e t mundshmes.
Kritiku i njohur frng Rolan Barti, kt relacion e shtron n formn
Histori apo Letrsi, duke krkuar formuln e nj pamjeje t letrsis
n rrjedh t kohs. Ai vren q vepra letrare sht thelbsisht
paradoksale, sepse sht njkohsisht shenj e nj historie dhe
rezistenc e ksaj historie.1 Kjo do t thot q n letrsi ka dy postulate: njri sht historik, kur letrsia trajtohet si institucion; kurse tjetri
sht psikologjik, kur ajo trajtohet si kreacion. Prandaj, pr studimin e
tyre duhen disiplina t ndryshme me objekt e metod t ndryshme.
Kur objekti sht institucioni letrar, metoda sht historike; kur
objekti sht kreacioni letrar, metoda sht krkimi psikologjik.2 Kjo
nnkupton hern e par nj histori t funksionit (t letrsis), kurse
hern e dyt nj histori t krijimit (t letrsis). N nivel t funksioneve letrare (prodhimi, komunikimi, konsumimi) mund t vendoset
historia, por jo n nivel t individve. Pr pasoj historia letrare bhet
e mundur vetm si sociologjike, duke u marr me aktivitete e funksione, jo me individ. N ann tjetr historit e letrsis ekzistuese jan
marr ose me veprat ose me shkrimtart e jo me strukturat prgjithsuese, ku hyjn teknikat, rregullat, mentalitetet kolektive etj. Rolan
1

Roland Barthes, Oeuvres compltes II, 2002. Art. Histoire au Littrature, (f. 177194), fq. 178
2
Po aty, fq. 179

Sabri Hamiti

Barti thekson se letrsia sht nj bashksi objektesh e rregullash,


teknikash e veprash, funksioni i t cilave n strukturn e prgjithshme
t shoqris sht t funksionalizohet subjektiviteti.3
Teoriku tjetr, Cvetan Todorov, n artikullin Histori e letrsis,
objektin e ksaj historie e prkufizon n mnyr negative, duke theksuar ka ai nuk duhet t jet: 1. objekti i historis letrare nuk sht
gjeneza e veprave (sepse objekti specifik i historis s letrsis sht
ndryshueshmria e letrsis); 2. duhet t dallohet qart historia e
letrsis nga historia sociale (kto jan n relacion, por nuk mund ta
shpjegojn njra tjetrn); 3. historia letrare nuk koincidon me studimin
imanent q prpiqet t rindrtoj sistemin e tekstit (ky tip studimi
mund t shtrihet deri n nj periudh letrare, n sinkroni, kurse
historia letrare duhet t merret me kalimin e nj sistemi n tjetrin, me
diakronin).
Mbas ktyre saktsimeve, Todorov propozon: historia letrare duhet t
studioj ligjratn letrare dhe jo veprat, me ka prkufizohet si pjes e
poetiks.4 N vijim autori prpiqet t jap modelet (gjedhet) e
historis s letrsis nprmes emrtimeve metaforike: 1. modeli i
drurit, si model organicist, q ndjek ligjet e organizmit t gjall: lind
rritet e vdes; 2. modeli i kaleidoskopit, kur elementet e tekstit jan t
dhna prgjithmon, ndryshimi qndron n kombinimin e ri t
elementeve t njjt; 3. modeli dita e nata, ku ndryshimet dalin si
lvizje kundrvnieje midis letrsis s djeshme dhe asaj t sotme. M
n fund Todorovi, pasi thekson se pr shum koh historia e letrsis
ka ngatrruar objektin e vet me disiplina t tjera, prfundon historia
letrare, dega m e vjetr midis disiplinave t studimit letrar, sot duket
si nj prind i varfr. 5
Zherar Zhenet, poeticieni m i njohur i gjall, n artikullin Poetika
dhe Historia prpiqet t krijoj nj model t historis s letrsis. Ai
sht i bindur q duke lexuar tekstin, kritika e takon teorin, poetikn,
po ashtu poetika, si nj teori e formave letrare, nj dit do ta takoj
historin. Zheneti evidencon dy tipe t historis s letrsis: njri si
3

Po aty, fq. 194


Oswald Ducrot-Tzvetan Todorov, Dictionnaire encyclopdique des sciences du
langage, 1972. Art. Histoire de la litteratur. Botimi shqip: Osvald Dykro,
Cvetan Todorov, Fjalor enciklopedik i shkencave t ligjrimit (prktheu
Rexhep Ismajli), 1984, fq. 208. Citimet jan nga botimi shqip.
5
Po, aty fq. 212
4

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

nj rrjedh e monografive, q nuk mund t krijoj nj histori dhe tjetri


si histori letrare q propozohet nga Lansoni dhe nuk merret me
prodhimin letrar, por me tabela letrare, histori t kulturs, me turmat
q lexojn, me individt e njohur q shkruajn: histori letrare e
studimit t veprave si dokumente q shprehin ndjeshmri e ideologji t
kohs. Ai e paraplqen nj t tret nj histori e letrsis e marr pr
vete (e jo n rrethanat e veta sociale) dhe pr veten (e jo si dokument
historik).6 Kjo sht n t vrtet rimarrje e ides s Mishel Fukos,
pr trajtimin e letrsis jo si dokument, po si monument. N vijim
Zhenet duke relativizuar prkufizon: m duket q n letrsi objekti
historik, do t thot njhersh i qndrueshm e i ndryshueshm, nuk
jan veprat: jan elementet konstituive t veprave forma: kodet
retorike, teknikat narrative, strukturat poetike7 Ai n vijim
saktson q historia e formave letrare do t mund t quhej par
excellence histori e letrsis, duke shtuar q pa nj zhvillim t teoris
letrare, nuk mund t ket dhe histori letrare, sepse historia e letrsis
domosdo do t takoj edhe metodat e historis s prgjithshme, si
periodizimi apo diferencat e ritmit t sektorve n serit e tjera
historike, ku secila prej tyre ka nj bashksi komplekse dhe nj ligj t
vetin struktural. Relacionet ndrmjet tyre mund t vendosen vetm
pasi t studiohen secila ve e ve.
Teoricieni i famshm anglez Rene Uelek n librin e tij Teoria e
letrsis, nj kapitull t rndsishm ia kushton historis s letrsis.
Ai e nis diskutimin me nj konstatim q shumica e historive t
rndsishme t letrsis ose jan histori t civilizimeve, ose jan
prmbledhje shqyrtimesh kritike. N rastin e par nuk jan: histori t
artit, n rastin e dyt nuk jan: histori t artit. Kurse krkon nj histori
t letrsis si art, duke u larguar nga historia e saj shoqrore. Uelek
evidenton nj mori shtjesh fundamentale q lidhen me prvojn e
shkrimit t historis s letrsis dhe me krkimin e nj modeli ideal t
shkrimit t saj n t ardhmen. Dy venerimet themelore jan: 1.
historia e letrsis nuk sht histori (n kuptimin e vrtet t fjals)
pr shkak se paraqet njohuri mbi t pranishmen, t prgjithshmen dhe

Grard Genette, Figures III, 1972, Art. Potique et histoire (13-20), Botimi shqip:
Zherar Zhenet, Figura, 1985 (prktheu Sabri Hamiti) fq. 79. Citimet jan nga
botimi shqip.
7
Po aty, fq. 80.

10

Sabri Hamiti

t pranishmen e prjetshme8 2. Vepra e veant, individuale nuk


mbetet e pandryshuar gjat historis. Gjithsesi q identiteti thelbsor i
strukturs gjat shekujve mbetet i njjt. Mirpo, ajo struktur sht
dinamike: ajo ndryshon gjat gjith procesit historik, duke kaluar npr vetdijen e lexuesve, kritikve dhe artistve.9
Kjo dshmon q letrsia sht sistem i veprave q ndryshojn me
shfaqjen e veprave t reja, kshtu q ka nj zhvillim t nj trsie t
ndryshueshme. shtjet e tjera q evidenton Uelek jan: vendet e
prgjithshme (topoit) sipas Kurciusit; shtja e krahasimit t trsive
t ndryshme pr t zbuluar origjinalitetin; caktimi i vendit t veprave
n kuadr t nj tradite; gjetja e karakteristikave t veprave letrare q
shpie kah nj tip ideal, qoft i prkohshm; studimet historike mbi
temat e motivet letrare: si jan Hamleti, Don Zhuani, Fausti; historia
e zhanreve dhe e tipave letrar. Edhe ky si Zheneti mendon se historia e zhanreve paraqet njrn nga fushat q premton m s shumti n
studimin e historis s letrsis.10 I vetdijshm q zhanret jan koncepte rregullative, si modele themelore dhe konvencione letrare.
Uelek prmend q historia e letrsis mund t shkruhet duke pasur
parasysh periudhat, lvizjet letrare apo shekujt kalendarik. Shumica e
historive t letrsis, vren ai, ndarjen n periudha e kan br n
harmoni me ndryshime politike apo revolucionet shoqrore, duke e
bartur periudhn letrare te historiant e politiks e t shoqris. N
ann tjetr, vren ai, periudha letrare duhet t prcaktohet me mjete t
pastra letrare. Periudha sht kaptin kohore n t ciln mbisundon
nj sistem i normave letrare, standardeve dhe konvencave, futja,
prhapja, diversifikimi, integrimi dhe zhdukja e t cilave mund t
prcillet.11 Kjo nnkupton ndrrimet e mbrendshme dhe t jashtme,
brezat apo klast shoqrore. shtje m vete del edhe emrtimi i
periudhave letrare, q n kuptimin letrar zakonisht emrtohen m
von. Uelek krkon modelin ideal t historis s letrsis si art dhe
krkon metodat pr ta br t mundshm realizimin e ktij modeli.

Ren Wellek and Austin Warren, Theory of literature, 1956. Botimi shqip: Rene
Uelek, Ostin Uoren, Teoria e letrsis (prktheu Zejnullah Rrahmani), Art.
Historia e letrsis, (382-408), fq. 386. Citimet n vazhdim jan nga botimi
shqip.
9
Po aty, fq. 386
10
Po aty, fq. 395
11
Po aty, fq. 402

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

11

Mirpo, diskutimi i deriktushm na mson q ka nj prpjekje pr ta


par shtjen e historis s letrsis n metod e n objekt me kritere
universale, apo m sakt me kriteret e nj historie t letrsis t qarkut
kulturor evropian, i cili nuk sht i vetmi dhe nuk sht i prbotshm.
Vetm po rikujtojm mendimin e Tomas Eliotit i cili trashgimin
kulturore e letrare perndimore e sheh t dal nga amza biblike dhe
trashgimia letrare antike greko-latine.
shtja sht edhe m problematike kur bhet trajtimi i letrsis
nacionale. Ather krkimi vshtirsohet, sepse shum shpejt kalohet
n fusha jasht letrsis, si sht etika nacionale, karakteristikat
nacionale, q nuk kan shum lidhje t domosdoshme me artin. Do t
vrejm n vijim q kjo ka ndodhur dendur n provat e historis s
letrsis shqipe t botuara gjat shekullit njzet.
2. Historia e letrsis shqipe
Do t prmendim e do t diskutojm kritere e rezultate t teksteve t
historis s letrsis shqipe dhe t tjerave me pretendime t tilla, q
jan botuar n shekullin njzet.
Vepra e t Justin Rrots Letratyra shqype12 e vitit 1925 sht prova e
par pr t br nj histori t letrsis shqipe, prandaj prmban shenjat
dhe mungesat, si dhe pengesat pr nj libr t till nismtar sistematik
pr letrsin shqipe. N pjesn e dyt t librit, Historija e letratyrs
shqipe, autori prpiqet t jap regjistrin e shkrimtarve shqiptar, duke
karakterizuar vlerat e tyre me nj mbititull Mbi shkrimtar m n shj
t gjjhs shqype. N njzet e gjasht paragrafe autori rrjeshton
shkrimtart nga Gjon Buzuku deri te Fan Noli. Rrota ankohet n fillim
q historia e vshtir nacionale ka br q letrsia shqipe t shkruhet
pak, pr t vijuar se kombi shqiptar nuk sht pa literatur. Mandej jep
shpresn se do t ket nj zhvillim letrar s paku t krahasueshm me
vendet e Ballkanit. Ai vendos nj rend kronologjik t shkrimtarve,
prpiqet t jap karakteristikat e tyre letrare, ndonjher t bj
krahasimin e njrit me tjetrin, por n prgjithsi nuk arrin t artikuloj
nj ligjsi letrare shqipe. Nj si grupim karakterizues mund t hetohet
n paragrafet 9, 11 e 26, ku prtej autorit kryesor jep grupin e
shkrimtarve t tjer: Jeronim de Rada e shkrimtar t tjer t
Kalabrijes; Naim Frashri, e tjer shkrimtar tosk; Faik Konitza, Fan
Noli e tjer shkrimtar t tashem. Autori po ashtu jep shpjegim pse n
12

t Justin Rrota, Letrartyra shqype, 1925

12

Sabri Hamiti

historin e tij hyjn edhe shkrimtart e gjall, Fishta, Konica, Mjedja,


Prenushi, Noli, duke nnvizuar se letrsia shqipe pa ta sht tepr e
varfr. Libri i tij (edhe pse libr me qllim pr shkolla) sht m tepr
i natyrs s nj antologjie e bibliografie letrare, me pak analiza e pak
karakterizime historike letrare.
Studiuesi arbresh Gaetano Petrota e botoi librin e vet Populli, gjuha
dhe letrsia shqiptare13 m 1931. ky sht libri me m shum
informacione pr letrsin shqipe deri n kohn e botimit. Letrsia
shqipe trajtohet n katr pjes: A. Dokumente gjuhsor, B. Letrsia
popullore, C. Letrsia e kultivuar shkrimtar shqiptar: prozator
dhe poet, D. Shtypi periodik revista dhe gazeta: 1848-1930. Autori
ka edhe kapitujt pr popullin shqiptar, pr gjuhn shqipe dhe studimet
shqiptare, si dhe nj bibliografi t pasur. Libri i ngjet m shum nj
soji t enciklopedis pr kulturn dhe letrsin shqipe, sesa nj
historie t strukturuar t letrsis shqipe. Kjo duket e arsyeshme sepse
fillimisht i destinohet nj opinioni t huaj dhe sht e shkruar n
italisht. Pr shum vite ky libr ka qen nj referenc e preferuar e
studiuesve t letrsis shqipe, sidomos sa i prket bibliografis. Pr
qllimin e krkimit ton me rndsi t veant sht kapitulli C.
Letrsia e kultivuar, q trajton autort n mnyr kronologjike, duke
nisur nga Muhamet ami, deri te m t rinjt e kohs, Dhimitr Pasko
e Simon Shuteriqi. Petrota nuk ndjek nj kriter t njnjshm pr
vlersimin e autorve dhe t fenomeneve shqiptare. Bie n sy q i njeh
dhe i studion m imtsisht autort arbresh. Po t shihet hapsira e
studimit q u kushtohet dhe prkushtimi, autort kryesor t historis
s tij dalin Jeronim de Rada, Zef Skiroi e Gjergj Fishta. Karakteristik
e librit t Petrots sht se autort filobiblik shqiptar t vjetr i
trajton n kaptinn e par: dokumente gjuhsore, duke i par t
diferencuar nga autort q i trajton si letrsi e kultivuar.
Eqrem abej ka botuar m 1936 veprn Elemente t gjuhsis e t
literaturs shqipe14. N pjesn e dyt t librit me titull Literatur kemi
kt grupim shkrimtarsh: A. shkrimtart e vjetr, B. shkrimtar
shqiptar t Greqis, C. shkrimtar shqiptar t Italis, . Shkrimtart
e shek. t 19 dhe t fillimit t shek. t 20. Shkrimtart e vjetr nisin me
13

Papas Gaetano Petrotta, Popolo, Lingua e Letteratura Albanese, 1931, Botimi


shqip: Gaetano Petrota, Populli, gjuha dhe letrsia shqiptare, (prktheu Qemal
Velija), 2008.
14
Eqrem abej, Elemente t gjuhsis e t literaturs shqipe, 1936

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

13

Buzukun dhe mbarojn me mjeshtrin Todhr, shkrimtart e Italis


nisin me Nikolo Filia dhe mbarojn me Xhuzepe Skiroi, shkrimtart e
Shqipris nisin me Konstandin Kristoforidhin dhe mbarojn me
Lumo Skendon. Libri i abejt sht i shkruar n form sintetizuese, ka
karakterizime letrare t shkrimtarve, ide interesante, q do t bhen
prodhimtare m von, sidomos pr Naim Frashrin, Jeronim de
Radn, Gjergj Fishtn, Zef Skiroin e Asdrenin. Autori thekson vet se
referencat bibliografike duhet t krkohen te libri i Petrots.
sht m rndsi t prmendet q tipi i grupimit t shkrimtarve jep
shenjat e nj ideje q do t zhvillohet m von n studimet e tij.
Kemi parasysh librin e abejt Pr gjenezn e literaturs shqipe15 t
botuar m 1939, n t cilin n kapitullin e fundit Literatura prpiqet t
bj nj skic historike t literaturs shqipe. Ai e trajton kt
literatur t krahasueshme me literaturat e Ballkanit sa i takon
mbshtetjes s letrsis s shkruar n folklor dhe t ngjyrs politike t
shkrimtaris. abej thekson se ndarja e drejt e literaturs shqipe nuk
duhet t dal nga periudhat historike, por nga qarqet kulturore dhe
letrare. Ai dallon tri qarqe kulturore letrare parakombtare: Qarku
katolik i Shqipris Veriore, Qarku italo-shqiptar, Qarku ortodoks i
Shqipris Jugore dhe s fundi, Qarku letrar kombtar, literatura
kombtare e shekullit 19.
Rrugn e zhvillimit t literaturs shqipe abej do ta trajtoj n nj
studim t shkruar m 1945, Romantizmi n Europ lindore e juglindore dhe n literaturn shqiptare16, q u botua vetm m 1994.
Studimi i abejt, n t vrtet ka t bj me qarkun e letrsis kombtare, duke e njsuar kt me romantizmin shqiptar, t cilin e trajton si
formacion letrar t krahasuar me romanizimin n Evropn juglindore
dhe n literaturat e Perndimit. Pra, abej n librat e tij niset nga
gjeneza e literaturs, pr t mbrritur te literatura e shkruar.
Vepra Shkrimtart shqiptar17, e vitit 1941-1942 (mbledh e punue,
nn kujdesin e Ernest Koliqit, nga Namik Resuli) sht nj vepr
kolektive n dy vllime, q ka pretendimin e nj sistematizimi t
letrsis shqipe nga fillimet e saj deri n koht aktuale. Pjesa e par ka
15

Eqrem abej, Pr gjenezn e literaturs shqipe, 1939


Eqrem abej, Romantizmi n Europ lindore e juglindore dhe n literaturn
shqiptare (1945), 1994
17
Shkrimtart shqiptar I, II, 1941-1942
16

14

Sabri Hamiti

shtat kaptina prkufizuese e karakterizuese: I. Dokumentet e para t


gjuhs shqipe, II. Shkrimtart e vjetr t Veriut, III. Shkrimtart e
vjetr t Jugut, IV. Shkrimtart e vjetr mysliman, V. Prodhimi letrar
prpara Lidhjes s Prizrendit, VI. Prodhimi letrar i Arbreshvet tItals,
VII. Arbresht e Greqs. Pjesa e dyt e librit ka tri kaptina: I. Shkrimtar t Rilindjes, II. Shkrimtar t kohs, III. Shkrimtar Arbresh.
Para do kaptine sht nj rubrik, Njoftime t prgjithshme, n t
ciln pretendohet t jepet struktura e ideve dhe e shfaqjeve letrare t
periudhave, mpastaj ka nj kronologji t paraqitjes s shkrimtarve,
m tepr n trajtn e portretit letrar. Bie n sy q letrsia e vjetr
prdegzohet n shkrimtar t Veriut, t Jugut dhe mysliman. Po
ashtu prodhimi letrar para Lidhjes s Prizrenit degzohet n arbresh
t Italis e t Greqis. Kaptina m e madhe sht ajo q prfshin
shkrimtar t Rilindjes, pr tu pasuar me shkrimtar t kohs n
Shqipri dhe shkrimtar arbresh. Bie n sy nj karakterizim periudhash me kritere t ndryshme, kohore, hapsinore, politike, kulturore. N ann tjetr artikulohet pretendimi pr t krijuar nj hart t
prgjithshme t zhvillimeve letrare deri n at koh. Pra, pretendimi
pr regjistrim kronologjik, sistematizim e vlersim.
Histroria e letrsis shqiptare18 (q nga fillimet deri te Lufta Antifashiste Nacionallirimtare) e vitit 1983, sht vepr kolektive, e br
nn drejtimin e Dhimitr S. Shuteriqit. Do theksuar q kjo vepr sht
e mbshtetur fort n veprn pararendse, po ashtu t Dhimitr S.
Shuteriqit, t botuar m 1959-1960. Ktu letrsia shqipe ndahet n tri
periudha: 1. Letrsia e vjetr shqiptare, 2. Letrsia shqiptare e Rilindjes Kombtare, 3. Letrsia e periudhs (s shtetit shqiptar t viteve)
1912-1939. Do t thot nuk prfshin at q do t quhej eventualisht
letrsia bashkkohore. Ktu shohim q ka kritere t ndryshme pr
emrtimin e secils periudh: e para sht arbitrare, si letrsi e vjetr;
e dyta sht kulturore nacionale, si letrsi e Rilindjes; e treta sht
politike e shtetrore, si letrsi e shtetit shqiptar. Autort q n
parathnie nnvizojn: kur sht shtja pr periodizimin, n kt
vepr t re u adoptua periodizimi i njohur, sipas etapave t historis s
popullit ton.19 Kjo histori e letrsis shqipe, me pretendime akademike, sht nj rend kronologjik i trajtimit kritik t autorve, por me
parabaz ideologjike. Kjo vrehet n mnyr tepr t veant me
18
19

Histroria e letrsis shqiptare, 1983


Po aty, fq. 5

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

15

prjashtimin e disave nga autort e njohur shqiptar t gjysms s par


t shekullit njzet, t cilt n pasqyrimet e prparme t prgjithshme t
letrsis shqipe kishin nj vend dhe nj trajtim t veant.
Historiani i njohur i letrsis Rexhep Qosja, n studimin Periodizimi i
letrsis shqipe20, t vitit 1979, duke shqyrtuar kriteret e nj historie t
letrsis shqipe propozonte kt periodizim: 1. Romantizmi (q nis m
1836), 2. Romantizmi-Realizmi-Simbolizmi (q nis m 1902), 3.
Letrsia sociale (q nis m 1934), 4. Realizmi integral (pa nj dat t
fiksuar t nisjes). Qosja kt periodizim e jep n trajt t tabels me dy
hyrje: Jeta dhe Forma. Rexhep Qosja n veprn e tij Historia e
letrsis shqipe, Romantizmi I, II, III21 t vitit 1984, q n parathnie
skicon nj periodizim tjetr t plotsuar t letrsis shqipe, duke e
paralajmruar me titujt punues t veprave t veta: Letrsia e vjetr,
Romantizmi, Prej romantizmit deri te realizmi, Letrsia sociale dhe
Letrsia e sotme. Edhe Qosja, q teorikisht e kundrshton periodizimin n baz t periudhave historike apo ideologjike, duke krkuar
nj periodizim letrar, nuk arrin ta prmbyll krkesn e vet, sepse
kriteret e periodizimit i ka t natyrave t ndryshme. Kemi prkufizim
letrsi e vjetr e letrsi e sotme si prcaktim kohor pa cilsim letrar,
pastaj periodizim me formacione stilistike, si romantizmi e realizmi,
pr t arritur te prkufizimi me zotrimin tematik, letrsi sociale.
N ann tjetr studimi i Qosjes pr romantizmin kaprthen dy krkesa
t tij si kritere pr shkrimin e historis s letrsis shqipe, at t
mbrendshme dhe t jashtme. Prandaj, studimi i tij prbhet nga nj
vllim q merret me poetikn e romantizmit dhe nga dy vllime t
tjera q prmbajn studime monografike pr shkrimtart kryesor t
romantizmit.
Ibrahim Rugova n veprn Kahe dhe premisa t kritiks letrare
shqiptare (1504-1983)22, t vitit 1986, i hyn i pari sistematizimit historik t kritiks letrare. Libri ka dy pjes. Pjesa e par ka kaptinat: A.
Fillimet e mendimit kritik (I deri IV); B. Kritika e Rilindjes Kombtare (I deri VIII); C. Kritika e periudhs 1912-1944 (I deri XIII). Pjesa
e dyt ka kaptinn A. Kritika bashkkohore. Rugova para do
20

Rexhep Qosja, Prej tipologjis deri te periodizimi, 1979. Art. Periodizimi i


letrsis shqipe, (305-356)
21
Rexhep Qosja, Historia e letrsis shqipe, Romantizmi I, II, III, 1984-1985
22
Ibrahim Rugova, Kahe dhe premisa t kritiks letrare shqiptare (1504-1983),
1986

16

Sabri Hamiti

kapitulli, n hyrje ka rubrikn Konteksti socio-kulturor, n t ciln e


prballon sistemin e t menduarit kritik me rrethanat e jashtme
shoqrore, n mnyr q mpastaj t diskutoj ve e ve pikpamjet
letrare t kritikve n periudha t ndryshme. Edhe pr kritikn ktu
jan emrtuar e sugjeruar emrtime t periudhave me kritere t
prziera: kohore, fillimi kritika e vjetr e kritika bashkkohore; kulturore, kritika e Rilindjes dhe kohore e historike-politike, kritika e viteve
1912-1944.
N ann tjetr, Rugova n studimin e tij Vepra e Bogdanit 1675168523, t vitit 1982, pas interpretimit gjenetik e analitik t veprs s
autorit t madh, propozon nj periudh letrare si letrsi e vjetr shqipe,
n t ciln Bogadani do t jet autori m i madh. Studimi i Rugovs
karakterizohet me nj bibliografi kritike gati shteruese dhe me nj
tregues historik t termave, i cili anticipon nj pamje historike t
teoris shqipe.
Autori i ktyre rreshtave (Sabri Hamiti), n dy deceniet e fundit, disa
her i sht kthyer problemit t shqyrtimit trsor t letrsis shqipe.
N studimin Kodet e mdha t letrsis shqipe24 t vitit 1989 shpalon
kodet tematike, kodet ligjrimore e statusin e letrsis. N studimin
Nocione t letrsis shqipe25 (1989) prkufizon nocionet letrsi
biblike, bejtexhinjt, letrsia e Rilindjes, letrsia moderne. N shkrimin Pamje e letrsis shqipe26 krkon prkufizimet: letrsi qllimore,
letrsi metaforike, letrsi metonimike. N studimin Monumentet e
kulturs s identitetit27 (2000) i karakterizon monumente letrare
identifikuese t ksaj kulture: Historin e Sknderbeut t Barletit,
Kanunin e Lek Dukagjinit dhe Kngt e kreshnikve. N studimin
Shkollat letrare shqipe28 (2004) propozon n rrjedh kohe shtat
shkolla letrare: filobiblike, romantike, kritike, moderne, soc-realiste,
disidente, moderne (Kosov). Po n kt studim autori prkufizon
modelet letrare t shqipes, si tejkohore: shkalla zero e letrsis, shkalla
e par e letrsis dhe shkalla e dyt e letrsis. N librin
Tematologjia29 (2005), autori prpiqet q krkimet e mprparshme
23

Ibrahim Rugova, Vepra e Bogdanit 1675-1685, 1982


Sabri Hamiti, Vetdija letrare, 1989
25
Sabri Hamiti, Vetdija letrare, 1989
26
Sabri Hamiti, Letra shqipe, 1996
27
Sabri Hamiti, Kritika letrare, Vepra letrare 6, 2002
28
Sabri Hamiti, Shkollat letrare shqipe, 2004
29
Sabri Hamiti, Tematologjia, 2005
24

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

17

teorike rreth historis s letrsis shqipe ti sistematizoj duke pasur


parasysh gjith korpusin e saj letrar. Kto koncepte pr lexime e
sprovime letrare n histori t letrsis kan pr baz formacionet
stilistike; kodet tematike e ligjrimore; tipologjin e figurs, shkallt
letrare, tipologjin e zhanrit, funksionin letrar t autorit, pr t
prfunduar n mnyr implicite n nj poetik historike t shqipes, si
anticipim t nj historie t letrsis shqipe.
Sa i prket shtjes s periudhave letrare, autori n korpusin e
studimeve t veta t botuara m 2002 propozon: 1. Letrsia filobiblike,
2. Letrsia romantike, 3. Letrsia moderne, 4. Letrsia bashkkohore.
Robert Elsi e ka botuar librin Histori e letrsis shqiptare30 m 1995
n anglisht. Duke shkruar libr t destinuar pr lexuesin e huaj, autori
merr mundin t jap bibliografi t pasur, kronologji t letrsis shqipe,
ashtu dhe shnime e evidenca pr zhvillimet historike, shoqrore e
politike t shqiptarve, t cilat nuk do ti krkonte nj tekst i shkruar
n shqip pr letrsin shqipe. Libri i Elsit ka 13 kaptina, t cilat
emrtohen me kritere t ndryshme, her letrare, her historike, her
politike e her si trashgimi kulturore. Nganjher kaptinat emrtohen
prmes gjuhs metaforike, si: Shklqimi i Orientit, Trashgimia e
Bizantit, Nn qiellin e kthjellt italian, Gjaku yn i shprishur. Nganjher emrtimet lidhen me shekujt, nganjher me kulturn nacionale,
si periudha e Rilindjes; nganjher me karakterizime t rrymave letrare e nganjher me prkufizime ideologjike t epoks, si letrsia nn
regjimin e Enver Hoxhs (1944-1985). Nj her tjetr sht kriteri i
vendit q del si prkufizues, letrsia shqiptare n Kosov. N veprn e
Elsit ndeshet nj konfuzion kur bhet prpjekja t kryqzohen rrjedhat
historike me shenjat tipologjike, me qarqe gjeografike, me shenja
ideologjike, pr tu humbur koncepcioni i vrtet letrar. Elsie nuk e
lexon letrsin (duket q ktu mungon interpretimi), ai vetm kombinon mendime t t tjerve, pa i sprovuar kto n nj dije e njohje sistematike t ksaj letrsie. Shtron shtjen e letrsis e t fes si element
prcaktues t saj, si dhe t letrsis e t ideologjis.
Nga kjo paraqitje e shpejt e provave pr t br historin e letrsis
shqipe gjat shekullit njzet del q autort shqiptar japin m pak
shnime (duke i marr si t vetkuptuara) dhe prpiqen t bjn m
30

Robert Elsie, History of Albanian literature, 1995. Botimi shqip: Robert Elsie,
Histori letrsis shqiptare (prktheu Abdurrahim Myftiu), 2001

18

Sabri Hamiti

tepr sistematizime; kurse autort e huaj bjn m pak sistematizime


dhe japin m tepr referenca, qoft n vshtrimin e bibliografis, qoft
dhe shnime q lidhen me shoqrin shqiptare dhe me kontekstin
jashtletrar m tepr se me kontekstin letrar.
3. Periudha (letrare) e qarku (letrar)
Gjat sprovave pr shkrimin e historis s letrsis shqipe (sidomos
nga autort shqiptar) dalin n pah dhe diskutohen dy nocione
themelore: periudha letrare (periodizimi) dhe qarku letrar.
Periudha, si kaptin kohore historike, sht term kohor q do t bhet
edhe term letrar, me emrtim apo pa emrtim t formacionit letrar.
Kur bhet periudh letrare, ajo nnkupton dhe sistem letrar t vlerave
t prbashkta. N pasqyrn e prparme ne pam q t Justin Rrota,
Gaetano Petrota, Eqrem abej (pjesrisht), Ernest Koliqi, Dhimitr
Shuteriqi, Rexhep Qosja, Ibrahim Rugova, Sabri Hamiti, Robert Elsie
n studimet e veta periudhn letrare e trajtojn si instrument historik
apo tipologjik t historis s letrsis shqipe, q ka nismn n sinkroni
dhe mbrrin n diakroni. Mirpo, prkufizimet e tyre t periudhs
letrare kan variacione nga prkufizimi historik te prkufizimi social,
ideologjik, kulturor e letrar.
N ann tjetr, shtjen e qarkut kulturor e letrar si nocion historik
letrar apo gjeografik letrar, e ka sistematizuar Eqrem abej. Ideja
duket q n formn elementare shfaqet s pari te Midhat Frashri,
bhet m e strukturuar (n pes qarqe) nga Maksimilian Lamberci m
1921, pr tu sistematizuar nga abej m 1939. Kjo sht nj ide q
sht diskutuar si johistorike dhe sht rimarr n mnyra t ndryshme
nga autor t mvonshm. N mnyr t veant kjo sht diskutuar
nga Ernest Koliqi. Ky e pranon vlersin e nocionit t qarqeve letrare
t abejt, sidomos pr tre qarqet parakombtare. Koliqi shkon dhe nj
hap m tutje dhe ktij nocioni i shton nj nocion t vetin me kuptim t
barasvlershm: ujdhesa letrare, duke e par kt fenomen edhe n
letrsin shqipe t shekullit 19 dhe t shekullit 20. Me kte duem t
thomi se edhe n shekullin XIX-t letrsia shqipe vazhdoi t shpalohet
nujdhesa t veueme.31 Shqyrtimi i Koliqit ka t bj me veanti
letrare t ktyre ujdhesave, por edhe me dialektet. Ai mendon q sht
Albania e Konics ajo q nis ti shprish kto ujdhesa t veueme,
31

Ernest Koliqi, Kritik dhe estetik, 1999, Art. Problemi i ndamjes s letrsis
shqipe,(10-12) fq.12; Art. Dy shkollat letrare shkodrane (13-21)

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

19

duke botuar letrsi t t gjitha dialekteve dhe duke br q kto t


lexohen kudo. Koliqi kt ide t veten prtej kronologjike, q shkon
kah tipologjikja, e kryqzon tani me nj term t ri: rrymba letrare, e
cila kalon prtej rrjedhave krahinore. Koliqi dfton q: a) Mjedja sht
m afr Skiroit se sa Fishts; b) q Koliqi sht m afr Lasgushit se
sa Prenushit e Palajt; c) q Shantoja (n proz) sht m afr Konics
se sa Anton Harapit. Ideja e abejt bhet produktive te Koliqi edhe
gjat studimit t qarkut t letrsis kombtare, kur n studimin e tij
Poett e mdhaj i gjen prfaqsues De Radn, Naim Frashrin e Gjergj
Fishtn.
Kjo logjik e diskutimit t periudhave e t qarqeve letrare n historin
e letrsis shqipe, duket q prfundimisht e shpie diskutimin nga
pamja e jashtme e ksaj letrsie kah pamja e mbrendshme, pr t
arritur tek ajo q sht ligjsi e prgjithshme letrare e letrsis shqipe,
q do t duhej t ishte pika themelore e nisjes pr hartimin e nj
historie letrare me kritere t artit.
4. Nj Histori e letrsis shqipe (e re)
N kulturat me trashgimi vlersimi, secili brez pretendon ose e
shkruan historin e letrsis nacionale. Kjo sht e nevojshme dhe e
domosdoshme, sepse historia e letrsis dhe letrsia vet nuk jan nj
e dhn e prhershme dhe e pandryshueshme, por kuptimi i tyre
zgjerohet dhe pasurohet sa me hyrjen e veprave t reja n kt rrjet, aq
dhe me vlern e leximeve dhe interpretimeve t brezave t rinj. Ajo
sht nj hart e vlerave q ndryshojn dhe q marrin kuptime t reja
pas hyrjes n sistem t antarve t rinj. Prvoja e studimeve letrare
shqipe n shekullin njzet (qoft me pamjen q i dham n kt
paraqitje) sht nj piknisje pr vepra t reja n kt fush. Tanim
ekziston nj tradit e diskutimit teorik t problemit, si dhe nj rezultat
i studimeve dhe interpretimeve t autorve dhe t periudhave t veanta t ksaj letrsie. Pra, nse secili brez e shkruan historin e vet, edhe
ky brez duhet ose pritet ta shkruaj historin e vet. Dihet q problemet
m t ndrliqshme t letrsis shqipe shfaqen n shekullin njzet, q
paraqet paradoksin m t madh kulturor t letrsis shqipe: sht
shekulli kur krijohen vlera fundamentale letrare e n t njjtn koh
sht shekull kur nga historia e letrsis prjashtohen pikrisht kto
vepra fundamentale. Mbasi ky kriter prjashtues ideologjik tutje nuk
funksionon, ather sht udha e hapur q t shkruhet historia e
letrsis shqipe me kritere letrare, si shkenc e suksesioneve apo e

20

Sabri Hamiti

transformimeve, si shkenc e temave, stileve e ideve, si shkenc e t


dhnave letrare dhe e vlersimeve. Kto dhe metodat jan t hapura
pr periudhat letrare, formacionet stilistike, tipologjit letrare, shkollat
letrare, me nj fjal gjith instrumentariumi pr t krijuar ligjsin
trsore t ksaj letrsie. sht krijuar dhe nj radh e studimeve
relevante letrare n dy deceniet e fundit pr autort q ishin prjashtuar nga sistemi letrar. Kemi parasysh studimet pr Gjergj Fishtn (A.
Plasari, S. Hamiti, A. Berisha, K. Shala, B. Kosumi), pr Faik
Konicn (S. Hamiti, J. Kastrati), pr Bilal Xhaferrin (S. Hamiti, K.
Shala), pr Ernest Koliqin (A. Berisha, K. Rrahmani, Dh. Shehri, S.
Hamiti), pr Mitrush Kutelin (S. Hamiti, A. Plasari, K. Shala, S.
Bashota, N. Krasniqi) pr Anton Pashkun (S. Hamiti, A. Berisha, K.
Shala, N. Krasniqi) pr Zef Skiroin (Mandala, A. Berisha, S. Hamiti,
E. Kryeziu), pr Zef Zorbn (S. Hamiti), pr Martin Camajn (A.
Berisha, Y. Berisha, Xh. Beqiri). Po nnvizojm ktu vetm disa nga
autort dhe disa nga studimet.
Studimet letrare shqipe n deceniet e fundit kan marr pamjen edhe
t studimit t periudhave letrare apo t formacioneve letrare dhe t
prfaqsuesve m t mdhenj t tyre: Ibrahim Rugova, ka shkruar
monografin pr Pjetr Bogdanin dhe ka anticipuar ligjsit pr
letrsin e vjetr shqipe; Rexhep Qosja, ka shkruar historin e letrsis
s romantizmit dhe monografin pr prfaqsuesin e madh t ksaj
periudhe Naim Frashrin; Sabri Hamiti, ka shkruar librin pr letrsin
moderne shqipe dhe monografit pr disa prfaqsues t saj, duke
nisur me Faik Konicn.
Pra, jan shfaqur mundsit q t shkruhet historia e letrsis shqipe
me kritere letrare, jo m si histori e gjenezs, as si histori e funksionit,
por si histori e strukturs letrare. shtja sht t shkruhet tashm
historia e letrsis shqipe e nivelit akademik, e jo m historia e
letrsis shqipe e nivelit didaktik. Nj histori e letrsis shqipe, ku do
t ket t dhna, interpretim, sistematizim dhe vlersim.
Meq jemi n nivel t inicimeve e t konceptimeve t reja rreth
historis s letrsis shqipe, po rimarr disa venerime, t cilat i pata
artikuluar n vitin 1996, pa shtuar e munguar gj.
1. Shkruesi i historis s letrsis shqipe do ta ket parasysh se do
shkrim kritik pr letrsin sht shkrim a posteriori dhe ka vler
vetm si i dal nga analiza e tekstit letrar.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

21

2. Shkruesi i historis s letrsis shqipe do ta ket n dijeni se historia


e letrsis nuk sht shkenc e suksesioneve, por edhe shkenc e
transformimeve dhe prhershmrive.
3. Shkruesi i historis s letrsis shqipe duhet ta ket n mendje se
letrsia sht para s gjithash krijim individual dhe kushtzohet m
fort n raport me veprat pararendse e me modelet e tyre se sa me
lvizjet shoqrore dhe me ideologjit.
4. Shkruesi i historis s letrsis shqipe t re sht i vetdijshm se
ky shkrim do ta shpjer m fort kah nj histori e poetiks se kah nj
histori e ideve.
5. Shkruesi i historis s letrsis shqipe gjat krkimit t cilsis
themelore letrare, literaritetit, do t arrij n prfundimet pr historin
e transformimit t ligjrimeve dhe t zhvillimit t formave e t gjinive
letrare.
6. M sht mbushur mendja q historin e letrsis shqipe e ka
prpara ai q e shkruan historin e letrsis shqipe t shekullit njzet.

22

Sabri Hamiti

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

23

Ardian MARASHI, Tiran


PSE, SI DHE KUSH DUHET TA RISHKRUAJ HISTORIN E
LETRSIS SHQIPE: TEZA PUNE

T nderuar zotrinj Akademik,


T nderuar koleg.
Do t kishte qen e udhs q sot t ishim mbledhur n kt konferenc
shkencore jo pr t diskutuar mbi Historin e Letrsis Shqipe, po pr
ta promovuar para lexuesve kt vepr t shumpritur, q po i mungon
prej njzet vitesh letrsis, kulturs dhe shkolls shqipe.
Besoj, pra, se sot jemi tubuar jo vetm t diskutojm, po edhe t
fillojm ti japim zgjidhje ksaj shtje: t prcaktojm modalitetet e
bashkpunimit pr hartimin e Historis s Letrsis Shqipe. N kt
sall jemi mbledhur akademik, punonjs shkencor, universitar dhe
aktor t mirnjohur t letrave shqipe, mes t cilve disa nga
vendimmarrsit e institucioneve tona kryesore: t gjitha gjasat jan,
pra, q kto dy dit, sot e nesr, ne t prcaktojm s bashku
kalendarin paraprak t puns.
Duke ua ln zgjedhjet teorike atyre q do t jen konceptuesit dhe
hartuesit e ksaj vepre, sot po i prgjigjem urgjencs dhe po
mjaftohem me disa teza pune, t cilat po ia parashtroj pr diskutim
ktij kuvendi t nderuar.
Por, prpara se t rrekemi ti gjejm puns nj zgjidhje, mendoj se del
e nevojshme ti japim prgjigje pyetjes: Pse, ende sot, brezi shqiptar i
mbas diktaturave nuk e ka nj Histori t Letrsis Shqipe? Po
rreshtoj pa ndonj rend disa arsye q m duken simptomatike n rrafsh
t studimeve tona letrare n prgjithsi, pr t kuptuar shkaqet e ksaj
mangsie dhe pr t nxjerr ndonj prfundim t nevojshm.

24

Ardian Marashi

Pse nuk e kemi ende nj Histori t Letrsis Shqipe?


S pari, t gjith u gjendm t hutuar profesionalisht pr nj
ndrmarrje t ktill dhe, besoj, t gjith ishim t vetdijshm pr
mangsit tona teorike. T dal nga shkolla marksiste m e
prudnuar, ne nuk kishim aparatin konceptual, ndiheshim estetikisht
t oroditur dhe nuk ishim t prgatitur me qen njerz t lir, n
kuptimin e njeriut q guxon t marr iniciativa dhe ti finalizoj ato. E
dinim se si nuk duhej br nj Histori Letrsie (shembulli traumatik i
botimit t vitit 1983 ishte tepr paralizues pr ne t gjith), dinim pra
se si nuk duhej br nj Histori Letrsie, por nuk dinim se si duhej
br ajo n mnyr korrekte e t pranueshme pr publikun dhe pr
situatn e re.
S dyti, n situatn mbas 1990-s, ne kishim paragjykimet tona:
fatkeqsisht t shumta. Ktu e kam fjaln pr disa koleg, m tepr se
pr disa t tjer. Ishim msuar me nj hierarki, t ciln n njfar
mnyre e kishim vendosur ne vet, dhe qem t gatshm t bnim
gjithka, prpos ti binim ndesh vetes. Pak a shum njlloj si me
botimin m t fundit t Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, ku shum zra
kan hyr n Fjalor prmes njohjeve personale me antart e redaksis
dhe ku raportet e prfaqsimit t t gjallve t dyshimt me t vdekurit
e mirnjohur jan, pak t thuash, problematike. N kt mnyr, u
besua, dhe ndoshta ende besohet, se vlera kryesore e nj historie t
letrsis na qenka hierarkia e jo qmtimi sistematik i dukurive.
Fatkeqsia qndron n faktin se, prkundr asaj ka na thot
ndrgjegjja profesionale, ne ende nuk i kemi rn ndesh vetes.
Hierarkia e vlerave ka koh q ka ndryshuar, madje n shum raste
rrnjsisht, ndrsa qarqet akademike e universitare kan qen fare pak
aktor t ktij ndryshimi.
S treti, nse ne ende nuk e kemi nj Histori t Letrsis Shqipe, kjo
vjen edhe pr faktin se, nga njra an, ne nuk e lm kolegun q t
punoj i lir sipas bindjes s vet, duke e prgojuar, sulmuar e
diskredituar me t gjitha mjetet e disponueshme, kurse, nga ana tjetr,
le ta themi shkoqur, ne jemi paksa dembel. Kemi trashguar nj
Histori Letrsie q reduktohet n nj grusht ngjarjesh dhe n nj
grusht autorsh. E gjith letrsia parakombtare nuk ka aty m tepr
rndsi se nj kapitull hyrs, edhe ky i hartuar nga autor me formim
gjuhsor. E gjith Rilindja mbahet n kmb vetm me Naimin, t
cilit, pr ta vn doemos n qendr, i bashkngjisim si satelit
ajupin, Asdrenin e Mjedn, q pothuaj e humbin krejtsisht

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

25

mvetsin prej ktij bashkrendimi t sforcuar. De Radn, ndrkaq,


themeluesin e modernitetit shqiptar, t cilin nuk e kan arritur as Fatos
Arapi e as Xhevahir Spahiu, e lm n nj shenjtri arbreshe evazive,
ndrkoh q ai sht nj romantik europian par excellence. Mbas
Pavarsis vendosim n qendr Migjenin e Nolin, pavarsisht se vepra
letrare e njrit dhe e tjetrit sht ndr m minimalistet n plan sasior.
Tek rreshtojm prkrah ktyre Lasgushin, e ndonjher edhe
Mitrushin, ne u bjm ktyre t dyve nj t keqe m t madhe sesa
vet diktatura: i varrosim t gjall n nj epok q kta e kan
tejkaluar. Duke mbrritur n t sotmen, pesha e fajit ton shtohet: sot
jemi dshmitar t nj shprthimi t vrtet krijues, q vjen nga
horizonte t shumllojta, ndrsa ne kundrojm e presim, dhe reagojm
fare pak. Gjithka q e patm thjeshtuar n kufijt e prudnimit,
tashm po e komplikojm deri prtej s skajshmes, si pr ta bindur
veten se kjo pun i duhet ln rastis, ashtu si deri m sot.
S fundi, pr ta justifikuar disi veten ton, le t themi se e kemi pasur
njfar t drejte q sjemi ngutur. Mbas vitit 1990 ne e kemi par
letrsin t bhej mu prpara syve tan, secili nesh sht prpjekur ta
ndjek procesin letrar si ka mundur, her duke u uditur nga pasuria e
veprave dhe e autorve t para 90-s, q nuk i paskshim njohur, her
duke u skandalizuar nga provokimi i m t rinjve q krkonin njohje.
N nj situat t atill, ne nuk kishim shum pr t thn, sepse na
lipsej koh pr t formuar gjykimin ton dhe pr t fituar
drejtpeshimin estetik t nevojshm. Morm pjes n promovime,
shkruam artikuj, mbajtm kumtesa, hartuam monografi studimore pr
dukuri t veanta dhe pr autor prfaqsues. M t guximshmit prej
nesh, nmos m t mirt (Sabri Hamiti e di se pr t e kam fjaln),
arritn ti sistemojn studimet e tyre n vepra t denja, t cilat tashm
prbjn pika reference t sigurta pr t shkuar aty ku po duam t
mbrrijm. Sidoqoft, n nj shqyrtim t shpejt t situats s
pasnntdhjets del se, me dhe pa ndihmn e kritiks letrare e t asaj
historiko-letrare, sht br nj pun e konsiderueshme investiguese,
sht kryer relativisht knaqshm eksplorimi i terrenit, kurse sht
br pak pr sistemimin e rezultateve, pr parashtrimin sintetik t tyre
dhe pr prpilimin e nj mendimi letrar koherent n vshtrim t
tradits kulturore-letrare e t dukurive sinkrone. Megjithkt, duket
sikur shumka ia kemi ln rastsis dhe, sapo dikush hedh mendime
a formulon argumente pr at ka pritet t jet Historia e Letrsis
Shqipe, ai pothuaj sa nuk shpallet revizionist, n kuptimin
prkeqsues q njohim, ndrkoh q situata pikrisht kt krkon prej

26

Ardian Marashi

nesh: nj revizionim thelbsor t qndrimit ndaj dukuris letrare dhe t


vet ides q kemi krijuar pr historin e letrsis son.
N nj analiz t mtejshme, shtja sht t dim nse simptomat
frenuese ravijzuar si m sipr vazhdojn ende sot t shfaqen mes
nesh n at mas sa t na pengojn t ndrmarrim nj vendim
bashkpunimi pr tia dal n krye nj pune q ka mbetur pa u
realizuar pr fajin ton. Pa u ndalur n nj analiz t mtejshme, q
secili nesh di tia bj vetes po ti lr mnjan paragjykimet, m
lejoni ti qasem thelbit t problemit t ksaj Konference, shtjes s
hartimit t nj vepre prfaqsuese mbi letrsin dhe kulturn
shqiptare, q pr inerci po vazhdoj ta quaj Historia e Letrsis Shqipe.
Pse duhet ta rishkruajm Historin e Letrsis Shqipe?
Nse nj pyetje t ktill do ta bnim duke iu referuar letrsive
angleze, franceze, italiane e ndoshta edhe ruse, ajo do t tingllonte
mjaft anakronike, pasi pr kto letrsi studimet jan ku e ku m t
plota dhe rreptsisht t sistemuara, krahasuar me studimet q jan br
pr letrsin shqipe. Del, pra, e qart, se hartimi i nj Historie t
Letrsis Shqipe ka t bj n radh t par me sistemimin e dijeve
letrare, me qllim q t propozohet nj pasqyrim koherent i dukuris
letrare dhe i proceseve kryesore q kan kushtzuar e q njkohsisht
kan profilizuar zhvillimin e saj prgjat epokave t historis
kulturore kombtare. Nse ne ende nuk e kemi br kt n mnyr t
knaqshme, ather t gjitha arritjet tona studimore mbeten jo bindse.
Pr kt punim kurorzues kemi nevoj ne studiuesit e letrsis n
radh t par, sepse kjo do t na pajis me referencn baz dhe do t
na kthej besimin t vetja. Kan nevoj punonjsit e letrave, autort e
sotm, pr tu bindur se dikush merret seriozisht me punn e tyre. Ka
nevoj shkolla shqipe, pr t gjetur nj pik ekuilibri t qndrueshm,
dhe ka nevoj publiku dashamirs i vendit dhe i huaj, i cili n njfar
mnyre vazhdon t endet pa busull e pa hart n botn e trazuar t
letrave shqipe.
N pikpamje kulturore e shkencore, rishkrimi i Historis s Letrsis
Shqipe sht nj akt po aq i rndsishm e i nevojshm sa rishkrimi i
Historis Shqiptare. Nse kjo e fundit sht shenj e pjekuris politike
t nj populli n nj periudh t dhn, e para sht shenj e afirmimit
dhe e pjekuris s tij kulturore e shkencore. Nse ndihemi t

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

27

prmbushur me stadin e afirmimit kulturor dhe t pjekuris shkencore


t fillimviteve 80 t epoks s diktaturs, ather le ti dorzojm
penat e tia lm kt detyrim brezave pas nesh. Ama, kur t kemi
dorzuar penat, duhen dorzuar edhe titujt akademik q kemi fituar
ndrkoh, e bashk me kta edhe dinjiteti i shkencs letrare shqiptare.
Si mund t rishkruhet Historia e Letrsis Shqipe?
Sipas mendimit tim t ngult, po t flasim n terma t thjeshtuar
krahasimi, pr msimin e letrsis i kemi t gjitha zairet q na
nevojiten, prve dy gjrave q e bjn t msuarit msim: nuk kemi
librin e msuesit e as fletoren e puns pr nxnsin, si me thn
elementet baz me t cilat letrsia prcillet n shkoll, pr tu kthyer
pasktaj n njohuri dhe pr tu br pjes e formimit kulturor t
qytetarve. Libri i msuesit do t ishte ky pr t cilin po flasim,
Historia e Letrsis Shqipe. Ky libr, sintez e zgjeruar dhe e
qndrueshme e zhvillimit t letrsis, do ti krijonte msuesit bindjen
se dijet e tij jan m t plota e m t sofistikuara se ato t nxnsit m
t mir, duke qen se msuesi ka aparatin e nevojshm konceptual pr
t punuar me nj libr t till. Nga ana tjetr, libri i nxnsit, si
burim i besueshm informacioni plotsues pr autort e pr veprat
prfaqsuese, do ti krijonte nxnsit bindjen se letrsia sht dika
serioze dhe se studimi i saj shtrihet doemos prtej faqeve t tekstit
shkollor.
Duke mos hyr n detaje t metods /metodave me t cilat do t
punohet, pr ka do t jet prgjegjs grupi redaktues, po e prmbledh
iden time shkurtimisht: n momentin aktual, na lipset hartimi paralel
i dy veprave njlloj themelore: i Historis s Letrsis Shqipe dhe i
Enciklopedis s Letrave Shqipe. N mnyr q Historia e Letrsis
Shqipe t mos merret me jet autorsh, me kronologji dhe me analiz
t thjeshtzuar temash e motivesh, lipset q ky informacion, po kaq i
domosdoshm dhe po kaq mungues, ti vihet gjithashtu n dispozicion
publikut, por n nj volum ose n disa volume t tjer, t karakterit
enciklopedik, ku t prfshihen pa dallim t gjith autort shqiptar me
vler dhe t gjitha veprat e tyre prfaqsuese, si ato t krijimit letrar,
ashtu edhe ato t prodhimit m t specializuar, si jan veprat e
mendimit, veprat n fush t historis, t gjuhsis, t etnokulturs e t
antropologjis, t sfers s artit dhe t shkencs, me nj fjal gjithka
q mendja shqiptare ka krijuar t qndrueshme n rrjedh t moteve.

28

Ardian Marashi

Dy botimet paralele pr t cilat po flasim, HLSH dhe ELSH, duhet t


shihen si plotsim i njri-tjetrit, gjith duke qen krejtsisht t
dallueshm prej njri-tjetrit: Historia e Letrsis Shqipe si tekst me
karakter akademik dhe me destinim msuesin, pedagogun e
kulturologun n prgjithsi; ndrsa Enciklopedia e Letrave Shqipe si
botim me karakter informativ, n shrbim t nxnsit, t gazetarit e t
mediave, dhe sigurisht n shrbim t lexuesit e t publikut
prgjithsisht, qoft ky i vendit apo i huaj. Nj botim elektronik i
ELSH, pasktaj, jo vetm do ti jepte prestigj kulturs shqiptare, por
edhe do ta rriste ndjeshm rolin e saj formues pr brezat e sotm
shkollor, gjith duke shnuar nj bazament fort t qndrueshm pr
brezat e mpasm t studiuesve, t cilt, ndryshe nga ne, nuk do t
ken m nevoj ti nisin gjrat nga fillimi.
Nse nuk u trembemi puns dhe angazhimit, ather pr t gjith
bhet e kuptueshme se projekti i Enciklopedise s Letrave Shqipe
imponohet si domosdoshmeri e kohs: n botn shqiptare ende nuk
ekziston nj bilanc i plot, n formn e nj inventari i cili do t na
siguronte nj njohje t sakt t gjendjes letrare e shkrimore dhe
prgjithsisht nj pasqyr objektive t veprave t botuara. Me zellin e
pashembullt pr t prjashtuar gjithkend q sna plqen ose q nuk e
kuptojm, ne ende nuk kemi qen t zot t realizojm studime
sistematike pr autort dhe pr botimet e tyre. Mirpo, pa kt njohje
paraprake, asnj Histori e Letrsis Shqipe nuk mund t realizohet n
parametrat e duhur.
T gjith ne jemi dshmitar se, si pasoj e cenzurs s gjat e t egr,
thuajse do muaj q nga janari i vitit 1992 vazhdojn t dalin n drit
autor dhe botime t rndsishme, q nuk njihen jo vetm nga
publiku, por as nga specialistt. Enciklopedia e Letrave Shqipe
mundson q, pikespari, t bhet ky bilanc, e pastaj, mbi bazn e
ktij inventari themelor, t hartohen nj a disa Histori t Letrsis
Shqipe pa zbrazti krcitse e pa mangsi t ndjeshme. Pra, nse
Enciklopedia e Letrave Shqipe do t na jap t dhna t plota
biografike e biobliografike pr autort dhe veprat prfaqsuese, kjo do
t na lejoj q Historin e Letrsis Shqipe t mos e konceptojm si
jetshkrim bibliotematizues, por si nj punim sintetik reference, t
nevojshm n kt kuptim vetm pr studimet universitare dhe ato
akademike. Publiku i gjer, ndrkaq, do t gjej gjithka t nevojshme
n Enciklopedin e Letrave Shqipe, e cila lipset parashikuar n 3
vllime me dopiokolon.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

29

S fundi, e kjo nuk sht m e pakta, prgatitja e ELSH-s e bn t


panevojshme pyetjen e ankthshme t publikut shqiptar se cilit autor do
ti prmendet emri e do ti shqyrtohet vepra, dhe cilit jo: e tham se n
ELSH do t jen t pranishm t gjith autort me kontribut t
ndjeshm cilsor apo sasior n letrat shqipe, t cilsdo bindje qofshin
e cilsdo epoke apo periudhe q ti prkasin. Gjithesi, kjo do t ishte
nj pun e mbar, megjithse e vshtir.
Kush do ti hartoj Historin e Letrsis Shqipe dhe
Enciklopedin e Letrave Shqipe?
N formn q sapo paraqitm, sht e qart se asnj individ, madje
asnj nga institucionet universitare e krkimore, nuk jan gati t
marrin prsipr t vetm rishkrimin e Historis s Letrsis Shqipe dhe
hartimin e Enciklopedis s Letrave Shqipe n parametrat dhe me
besueshmrin e krkuar. Nse kjo do t kishte qen e mundur,
tashm do ti kishim pasur t prfunduara t dyja kto vepra.
N kt situat, alternativat nuk jan t shumta: pr hartimin e ktyre
dy botimeve krkohet kontributi i disa specialistve dhe i nj numri t
madh bashkpuntorsh, t cilt duhet t ken mbshtetjen e
institucioneve: t akademive, universiteteve, qendrave dhe instituteve
albanologjike. Nse arrihet ky bashkpunim ndrinstitucional
vullnetesh, ather kt detyr mund ta marr prsipr Qendra e
Studimeve Albanologjike, duke angazhuar n kt projekt Institutet e
saj, njsin e Enciklopedis Shqiptare, si dhe nj numr t
konsiderueshm doktorantsh dhe studentsh cilsor t nivelit
Master. Me mbshtetjen bashkpunuese t studiuesve, brenda e jasht
Shqipris, t cilt kan shnuar rezultate t pranueshme me studimet
e me botimet e tyre t deritashme, QSA mund ta finalizoj ELSH-n
brenda katr vitesh. Me botimin e ELSH-s, shtja e Historis s
Letrsis Shqipe mund t quhet e zgjidhur njher e mir dhe pr nj
afat t gjat: cilado njsi krkimore ose cilido krkues i letrsis
shqipe mund ta hartojn HLSH-n e tyre sipas parametrave e
standardeve q i shohin t arsyeshme.
Po nuk patm koh pr t humbur, le ta kthejm kt konferenc n
piknisje t realizimit t rezultatit q dshirojm dhe pr t cilin kemi
detyrim. Pritja e madhe e publikut, e shkolls shqipe dhe e vet
letrareve, le t prbj nxitjen m t madhe pr ne, n mnyr q

30

Ardian Marashi

Enciklopedia e Letrave Shqipe dhe Historia e Letrave Shqipe t


hartohen me prgjegjsi shkencore dhe t prmbushin zbraztin e
pafalshme q sht krijuar n studimet tona letrare e prgjithsisht n
vlersimin e realizimeve kulturore t bots shqiptare.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

31

Rusana HRISTOVA-BEJLERI, Sofje


ASPEKTE T SHKENCS LETRARE KRAHASUESE N
STUDIMIN E HISTORIS S LETRSIS SHQIPE

Letrsia shqipe mbase nuk ka nj histori t gjat, por ka n vend t saj


nj gjeografi tejet e pasur. Po t nisemi nga prkufizimi metodologjik
m i thjesht se shkenca letrare komparative krahason, kalon kufij
dhe prdor modele [10:7 ], del n pah se n rastin e letrsis shqipe
nj minimum i till veprimesh jep dor pr krahasim brenda pr
brenda komuniteteve shqipfolse qe iu prkasin shteteve t ndryshme,
si dhe pr krahasimin e gjith organizmit t tyre jasht. Prgjithsisht
karakteri i nj krahasimi mund t jet konstatues ose cilsues dhe kur
sht cilsues - pozitiv ose negativ. Specifika e marrdhnieve letrare
n Evropn Juglindore shpjegon sundimin kryesisht t disa tipave
studimesh komparative n lidhje me fenomenet letrare ballkanike
receptimi letrar, imagologjia dhe studimi i paralelizmit n gjini dhe
tematik. Komunikimi n Juglindjen ton nuk presupozon ndjekjen
ose aplikimin e nj modeli fqinj. [ 10 :63-64] Informacioni kmbehet
n atmosfer t qet, afr indiferencs. Pra, midis letrsive ballkanike
bhen prgjithsisht krahasime konstatuese. Ndrsa kur prqasen
fenomenet letrare t Evrops Juglindore me ato t Evrops
Perndimore aktivizohen identitetet e ndryshme prmes sistemeve
kombtare t vlerave. N mnyr figurative funksionon skema e
trekndshit do kultur jona ka gjetur nj rrug m vete pr tu
matur me epiqendrn letrare - majn e trekndshit [10:64 ], dhe n
kt rrug funksionon krahasimi cilsues. Nuk do t jet teprim t
themi se ky krahasim mbart m shpesh vlera absolute mohim i plot
ose ngritje n qiell. Nj shembull tipik sht qndrimi ndaj romanit
vendas, qndrim ky q sht shum i ashpr jo vetm n kritikn
aktuale shqipe [7], por n at bullgare ose rumune, ku pr shkak t
aplikimit t kritereve t larta shpesh mohohen fenomene t
padiskutueshme n letrsin kombtare [10: 105 ]. Pyetja shtrohet a
ka mundsi t aplikojm kriteret e larta estetike pa na ln kjo t

32

Rusana Hristova-Bejleri

pashpres? Prgjigje eventuale mund t jen disa prej strategjive q ka


n dor kritika letrare, strategji t tilla si fragmentarizmi i vetdijshm
i studimeve; mesazhet konsensuale q on kritika kombtare jasht;
shfrytzimi i potencialit t bilinguizmit si fenomen m aktiv n
letrsin shqipe n krahasim me t letrsit e tjera ballkanike.
I. Fragmentarizmi i studimeve si strategji
Sigurisht, po t krkojm paralele t plota dhe sistematike, shtrirje
trsore dhe simultane t dukurive botrore n letrsin shqipe, si
ndodh shpesh, drejtimi i krahasimit mund t shihet neutral/mohues.
Nse do t nisemi nga elementet e veanta, jasht sistemit t
trsishm dhe homogjen, kemi shanse pozitive. Dika q mungon n
nj pjes t letrsis shqiptare, prfaqsohet nga ndonj pjes tjetr, ku
sht e pranishme. N letrsin bullgare mungon surrealizmi, por
ekzistojn shfaqje t veanta atipike t tij. N kt mnyr
fragmentarizmi dhe lokalizimi ndrtojn nj sistem funksional
kompletues. N rrjetin e tij dukurit kryesore evropiane dhe ballkanike
gjejn shpejt paralele, analogji ose eksperiment, t cilat ekzistojn n
ndonj vend ose zon kontakti dhe jo gjithmon n t njjtn koh dhe
kronologji. Pikrisht pr kt arsye baza teorike e shkenctarve t
tipit t Cvetan Todorovit sht tepr e shfrytzuar: ajo liron disi nga
shqetsimet dhe kompleksi i inferioritetit kulturat tona periferike dhe
lejon vetbesim prmes opcioneve studimore fragmentarizuese.
Mbase pjesrisht nn ndikimin e teoricienve t frymzuar nga
Cvetan Todorovi, shkenca letrare bullgare ka arritur nj pik, n t
ciln pranohet se vet koha imponon prirjen ndaj fragmentarizmit n
shkencn letrare. Me shumzimin e mass s informacionit, synimi
ndaj konsolidimit sistematik dhe gjithprfshirjes sht objektivisht i
parealizueshm dhe rrjedhimisht sht shpallur anakronik [11:10].
Zgjedhjet e reja konceptuale presupozojn shkurtime subjektive n
drejtim t fragmentarizmit akronologjik, dhe argumentohen me
dhnien e nj shansi m t mir pr t dgjuar zrin e atij fragmenti
q sht zgjedhur pr tu vn n drit. [11:10] Kshtu n nj nga
studimet m n z t periudhs s shekullit t njzet n letrsin
bullgare, Valeri Stefanovi ka zgjedhur 12 syzhe prmes t cilave
kalojn me nuancat e tyre specifike autort dhe veprat:
individualizmi dhe kolektivizmi; bota reale dhe bota e prtejme;
shpirti; nata e dita; vuajtja; vdekja; ngrica; mmdheu; gruaja;
krijuesi; prijesi; ora. Nj argument tjetr pro ktij modeli sht se
studimi i gjendjeve t qndrueshme psikike nuk mund t realizohet me
metodat e historis letrare. E njjta vlen edhe pr qndrimin ndaj jets,

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

33

vdekjes, dashuris, friks, puns, shpress etj. [1:115] do kultur


ballkanike ka nj ritm m vete, i cili kur shtjellohet dhe zbrthehet,
mund t na prfaqsoj jasht. Problemi imanent i analizave
intertekstuale ose dialogjike t veprave, q aplikohen n nj studim t
till, qoft n kritikn bullgare, qoft n at shqiptare, sht se nuk
mund t konsiderohen nj alternativ zvendsuese, por vetm
plotsuese e metodave tradicionale. Kjo sepse realizimi dhe receptimi
i tyre, krkojn aftsi t veanta si t autorit, ashtu edhe t audiencs
/lexuesve s tij, gj q nuk sht realiste kritika letrare ka disa
shtresa lexuesish, prfshir ktu edhe nxnsit. Nj analiz e mir
ndryshe asimilohet mir kur teksti i veprave sht pak a shum i
njohur me gjith hollsit, ose kur vet studiuesi sht karizmatik n
shprehje (shembull Sabri Hamiti [5]). N t dyja rastet, fjala vjen
studentt, q mund t cilsohen si audienc e specializuar, mbeten t
mahnitur gjat dgjimit dhe leximit dhe ndeshin vshtirsi t
jashtzakonshme kur duhet t shprehen vet n kt rrjedh, sepse pr
nj gj t till iu lipset t jen po kaq t zot sa ligjruesi.
Trsia e veprave t prkthyera t nj letrsie n nj gjuh konkrete t
huaj praktikisht sht apriori n nj pozit t fragmentarizuar, sepse
prbrja e ksaj trsie n seciln gjuh t huaj ndryshon, dhe v pran
njri tjetrit autor dhe vepra q brenda prbrenda letrsis kombtare
ose kanonit klasik qndrojn shum larg. N intervistn e tij pr
revistn bullgare Ballkani Letrar Ismail Kadare pranon se nga
letrsia bullgare mban mend dy vepra Ganjo Ballkanasi dhe
Duhani dhe se ajo sht paraqitur n mnyr shum fragmentare. [6]
Marr shkas nga kjo thnie sepse kto dy romane jan m t vrtet
krejtsisht t ndryshme, njri i fundit t shekullit XIX, tjetri i viteve
50 dhe nuk mund t prfytyrohet nj lexim i tyre dialogjik.
Megjithat nj nga kritikt m karizmatik bullgar Nikolla Georgiev
e ka br kt lexim duke u nisur nga dy bimt tradicionale bullgare
q kan vend n secilin prej romaneve: trendafili (vaji i trendafilit) te i
pari dhe duhani te i dyti. Studimi titullohet N emr t trendafilit dhe
duhanit i vitit 1992 dhe ka hapur rrugn e sprovave m shum ose
m pak t suksesshme t tipit Ura midis Bullgaris dhe Evrops.
Analizat fragmentare t ktij tipi, ndrkaq, duken t pranueshme si
strategji pr sprovat komparative, edhe kur elementi bosht i prqasjes
nuk sht i qensishm pr nj vepr ose autor nga pikpamja e
kritiks vendase.
II.
Mesazhi konsensual i kritiks si strategji

34

Rusana Hristova-Bejleri

Itinerari trekndsh pr n Perndim nuk sht barabrinjs pr asnj


ift kulturash q ballafaqohen, por n kt rrug nuk ka vend pr
konkurrenc: secila letrsi e an rrugn vet dhe sukseset e njrs
vetm mund t ndihmojn t tjert. Ballkani shpesh perceptohet si nj
trsi monolite me an t disa emrave prfaqsues, ndr t cilt edhe
Kadareja. Edhe pse jemi pjes e Evrops, monografit dhe studimet e
mdha bashkkohore perndimore mbi letrsin evropiane,
prgjithsisht vetmjaftohen me letrsin perndimore. Mund t
pohojm se lnia pas dore nuk sht pasoj e faktit se mungojn
studime kritike dhe informacion pr letrsin ton n gjuht
ndrkombtare. Historia e letrsis shqipe e Robrt Elsie [2;3] sht
nj thesar informacioni i sistematizuar n anglisht i nj prmase q
nuk ekziston p.sh. pr letrsin bullgare. Problemi n fjal ka qen
edhe ndr shqetsimet e ngritura nga disa shkenctar n Kongresin e
Rrjetit Evropian pr Studime Krahasuese Letrare (ENCLIS) n ver
t vitit 2009 n Vilnjus t Lituanis. Letrsit ballkanike prfshihen
n nj trsi, q emrohet model, por sht vshtir t konkretizohen
brenda tij. Modeli perndimor n letrsin ton sht funksional pr
Evropn letrare n nivelin e koncepteve, por jo pr sa u prket emrave
dhe teksteve. [10:11-13] Me fjal t tjera, edhe kur prioritetet n
Perndim, ndryshojn n frym pranuese dhe t hapur pr ne,
shembujt e teksteve letrare evropiane gjithsesi mbeten nga nj trsi
kompakte perndimore ku mungojn tekste t njohura letrare nga
rajoni. Kjo sht vn re edhe pr autor bullgar, rumun ose
hungarez si Svetosllav Minkov, Konstantin Konstantinov, Atanas
Dallev (Bullgaria), Liviu Rebreanu, Hortensia Papadat Bengesku,
Camil Petrescu (Rumania), Janos Arany, Imre Madach, Shandor
Marai (Hungaria). [10:12]
Nj arsye sht edhe se nuk kemi mundsi t ngrem forume
regjionale aq prfaqsuese, q t dgjohet zri i tyre. Nuk sht leht
t ndryshohet status-quo dhe n kt proces ka rndsi mesazhi i
kritiks kombtare q deprton ose gjen jehon jasht, n forumet
perndimore. Prmendja e emrave t autorve t kulturave t vogla n
mangsi t studimeve t thelluara si fenomen tipik jasht,
paevitueshm rikonfirmon emrat m t njohur dhe pranon kriteret e
atij q sht n pozit m t fort n opinionin prkats publik.
Themeluesi i fondacionit dhe mimit letrar Ballkanika - nj prej
sprovave pr forum rajonal m pesh, shkrimtari bullgar Nikollaj
Stojanov, bn nj analiz t gjendjes s tanishme t letrsis bullgare

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

35

n kt drejtim. Ndr t tjera ai bn disa krahasime me letrsin


shqipe dhe me botn letrare shqipfolse [12]:
-Pyetje: Shoqria sot sht e fragmentuar dhe kjo nuk mund t mos
reflektoj
mbi
letrsin?
-Prgjigje: Njerzit, veanrisht jasht shtetit, duhet t marrin mesazhe
pozitive. Kur flas me ndonj botues ose recensues jasht, t gjith
habiten sesi ne ktu hedhim balt mbi njri tjetrin. Ndrsa nj komb
m i vogl, si jan shqiptart, jasht shtetit paraqiten si nj trsi t
njsuar prsa i prket letrsis shqipe. Kshtu do libr i mir i disa
shkrimtarve t tyre t njohur, q botohet n Shqipri, del n tregun
francez, madje n koh paralele me botimin origjinal.
-Pyetje:A
bhet
kjo
me
mbshtetjen
e
shtetit?
-Prgjigje: Kjo nuk behet kaq shum nga shtetit, sa sht rezultat e
konceptit t tyre t prbashkt pr njfar tolerance. Nuk mund t
quash vetm veten gjeni dhe t mos i japsh edhe tjetrit t drejtn t
jet i till, nganjher pa lexuar asnj rresht prej tij gj q sht
tipike pr rrethet letrare bullgare.
-Pyetje: far mendoni pr argumentin se nse gjuha bullgare nuk do
t ishte kaq e rrall, do t kishim shkrimtar botror?
- Prgjigje: A mos sht shqipja me prmasat e anglishtes prsa i
prket numrit t njerzve q e flasin. Shqipja sht m e vogl nga
bullgarishtja, mirpo shqiptart kan Ismail Kadaren dhe ai sht i
njohur n gjith botn letrare. Dhe tani ka marr mimin Princi i
Asturias, Nobelin spanjoll. Por prapa tij qndron mbshtetja e
fuqishme e njerzve t fushs s tij profesionale. E dyta, ai sillet ndaj
kolegve m t rinj me shum toleranc dhe i nxjerr n pah. Dhe e
treta, konfliktet e brendshme i zgjidhin disi, kshtu q nuk shihet
tension nga jasht. N kt drejtim shqiptart jan m shum
evropian, sesa jemi ne.
Pr shkak t autoritetit publik t shkrimtarit si njohs i letrsive
ballkanike, kto vzhgime konsiderohen opionionformuese. I sjell n
pah, pr t theksuar se kritika shqipe ka gjetur nj ton konsensual mbi
objektin e studimit t saj n mesazhet q deprtojn jasht dhe kjo
vlen pr tu prmendur.
III.
Bilinguizmi si strategji bashk me ose pa temn e
identitetit
Nj nga fushat e shkencs letrare krahasuese ku letrsia shqipe mund
t inkuadrohet leht sht bilinguizmi i autorve si potencial artistik
dhe jetsor pr adaptim dhe njkohsisht pr dalje n pah. Tema sht
m aktuale dhe shumdimensionale pr letrsin shqipe, sesa pr

36

Rusana Hristova-Bejleri

letrsit e tjera ballkanike, pr shkak t diaspors historike, pakicave


kompakte shqiptare n disa shtete dhe mobilitetit historikisht t madh
t inteligjencs shqiptare - kam parasysh migrantt individual dhe
ekonomik. Gjat mijvjearit t ri kur komunikimi mes hapsirs
bhet n ast shfrytzimi i bilinguizmit n grshetim t moderuar me
temn e identitetit mund t jet nj strategji e suksesshme pr afirmim
jasht. Sigurisht n lidhje me bilinguizmin fitojn shum pesh
faktort sociologjik dhe biografik, por gjithsesi nuk humbet pesha e
rezultatit letrar: vepra artistike si e till.
1.
Tema e identitetit si obligim individual brenda t shkruarit n
gjuh t huaj
Nse duhet t bjm nj prgjithsim t problemit t adaptimit n
prgjithsi, mund t konstatohet se pr krijuesit shqiptar gjendja
jasht atdheut nuk gjeneron tensionin tipik pr identitetin dhe kjo
dshmohet si nuanc psikologjike m mir n veprat e tyre letrare.
Sistemimi n nivel material ka t bj me mbijetimin fizik dhe varijon
n mnyr individuale. Ana shpirtrore ndrkaq mbetet nj bot e
pavarur paralele, n t ciln krijuesi praktikisht mbetet i palarguar nga
specifika kulturore e komunitetit t vet, q ka mbetur n vend.
Shum autor rilinds dhe klasik jasht atdheut kan shfrytzuar
zotrimin e mir t gjuhs s huaj pr t pruar drejt bots tjetr, me
an t letrsis, elemente t identitetit kombtar. M duket se kjo
dukuri sht pozitive ose neutrale pr letrsin shqipe n varsi vetm
t vlers letrare dhe receptimit t veprave. Fakti q n nj periudh
krijuese nj autor mund t ket zotruar m mir gjuhn e huaj, sesa
gjuhn amtare, meriton t diskutohet brenda tems s msimit t
shqipes nga emigrantt ose komunitetet jasht shteteve etnike
shqiptare, por kritika letrare shqipe meriton ta shfajsoj pr kt
sinqerisht.
2.
Shfrytzimi individual i tems s identitetit brenda shkrimit n
gjuh t huaj
Prfshirja e elementeve t identitetit sht par si nj strategji e
suksesshme, edhe nga autort me prirje kozmopolite q shkruajn
shqip dhe n gjuh t huaj si Elvira Dones. Tema t identitetit jan
preferuar madje nga autort bashkkohor q kan zgjedhur t krijojn
n gjuh t huaj si Ornela Vorpsi (italisht), Besa Myftiu (frngjisht)
etj. Nj arsye pr kt sht fakti se fenomenet kulturore gzojn nj
pritje m t mir jasht kur iu prgjigjen stereotipave t krijuara n
shoqrin pritse. Kshtu para pak kohe nj trup teatrale bullgare
zgjodhi t luante shfaqjen e saj n Paris n kostume popullore, sepse

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

37

kjo stimulon interesin vizual n prputhje me iden e ekzotizmit. Mbi


aspektet pragmatike psikolinguistike t ktij fenomeni hedh drit
prgjigja e Ornela Vorpsit. E pyetur pse italishtja sht gjuha e librave
t saj ajo thot: Ndoshta sepse kisha dhe kam akoma nevoj pr
distanc nga rrfej dhe nj gjuh e huaj sht mjeti m i sakt pr t
dhn nj dor n distancn e t vzhguarit. Ndoshta nesr shkruaj n
shqip ose frngjisht, varet si lnda, libri ose nevojat m prcaktojn
terrenin e lojs. [ 13 ]. Ardian Kyyku n Rumani v n dukje
potencialin pragmatik q jep gjuha e dyt : Un fillova t shkruaj
edhe n rumanisht pasi kisha shkruar mbi dhjet romane e vllime
proze n shqip, pra kisha nj vepr n vend t jets letrare. Kalimi n
rumanisht nuk ishte ndonj lloj hakmarrjeje ndaj heshtjes zyrtare q
m rrethonte, por nj zgjatim edhe n nj gjuh tjetr dhe nnvizon
prpjekjet e vetdijshme pr ti shmangur interferencs gjuh-frym
unike artistike kombtare: ... fal jets s trhequr q bj, kam koh
t mos cenoj asgj thellsisht shqiptare kur shkruaj rumanisht dhe t
mos shformoj asgj thellsisht rumune kur shkruaj shqip. [ 9 ] M
duket se shkrimtari me shum t drejt ka parasysh pikrisht gjendjet
psikike t qndrueshme, t cilat jan specifike pr do kultur, dhe q
ka mundsi t shtjellohen natyrshm nga autort-bilingva n dobi t
gjith letrsis shqipe. Nj shembull aktual i mir sht promovimi i
monografis s kritikut Ali Aliu Don Qishoti ndr shqiptar m 23
tetor 2009 n Sofje n gjuhn bullgare, prkthyer nga maqedonishtja,
q u b e mundshme fal bilinguizmit, si ka ndodhur m par edhe me
romanin Koha e dhive t Luan Starovs.
3.
Largimi nga tema e identitetit njkohsisht me kalimin n gjuh
t huaj.
N kohn ton shembull pr kt fenomen n jetn artistike jan
brezat m t largta t emigrantve si p.sh James Belushi. Pr
emigrantt shqiptar t brezit t par, n dallim p.sh. t emigrantve
bullgar, mund t prgjithsojm se nuk ka qen tipike t shndrrohen
n kozmopolit dhe konstatimi vlen edhe pr autort letrar. Koht e
fundit ndrkaq vihen re edhe kto tendenca. Ron Kubati, autor i ri n
Itali q tenton t kaprcej subjektet shqiptare jep nj shpjegim:
Nevoja pr t shkruar n nj gjuh tjetr lind kur zri i brendshm
ndryshon gjuhe. Kjo ndodh kur vllimi i shkmbimeve ne gjuhen e
dyte dominon gjat dhe ne mnyr absolute kohen tende, ditt,
studimin, punn, miqsit, marrdhniet. Ky fenomen sht i
natyrshm. Nuk bhet fjal pr ndonj sforcim, apo pr dika t stisur
e t paramenduar. Bhet fjal pr dika q vjen nga brenda dhe nuk

Rusana Hristova-Bejleri

38

sht nj proces i thjesht. T shkruarit n nj gjuh t dyt implikon


shum gjra t reja. Mund t ndodh q t shkruarit t mos jet i
zhdrvjellt fillimisht. Por edhe kjo kthehet ne nj gjendje
ekzistenciale. Kthehet ne nj perspektiv t veant. Nj identitet i ri, i
brisht i shtohet dhe przihet me identitetin e mparshm.
Besa Myftiu, e afirmuar n Zvicr, e cila m 26 tetor 2009 ishte n
Sofje n kuadrin e forumit frankofon t autorve t huaj q shkruajn
frngjisht, ka thn jo nj her se e ndien veten qytetare t bots. Nse
nj autor ka arritur nivel t pranueshm artistik n mjedisin e huaj,
mendoj nuk ka pse t krkojm shfaqjen e posame t atdhetarizmit,
sepse, si e ka theksuar edhe Faik Konica, kto jan dy gjra t
palidhura. Historia e letrsis shqipe para Rilindjes prfshin
intelektual dhe krijues me origjin shqiptare n Evrop dhe n
Perandorin Osmane, pavarsisht nga gjuha n t ciln kan shkruar
dhe nga niveli i lidhjeve etnike q kan shfaqur n trashgimin e tyre
kulturore. N shekullin e globalizmit, kjo forcon lidhjet midis vendeve
t ndryshme.
Prfundim: Shkenca letrare krahasuese jep mundsi t ndriohen
dukuri letrare dhe elemente t veanta n letrsin shqipe jasht
shkalls vlersuese q dominon aktualisht mohim i plot/ngritje n
qiell. Fakti q e vetmja Histori e letrsis shqipe e liruar nga dogmat
ideologjike sht e shkruar nga nj i huaj, Robert Elsie, e bn edhe at
objekt ose produkt t komparativizmit. shtja mbetet e hapur nse
asaj i duhet alternativ t tipit enciklopedik gjithprfshirs apo na
mjafton si histori dhe na liron t tjert t merremi me studime t
veanta jasht sistemit t ngurt kronologjik.

Burime t cituara:
1.
2.
3.
4.

5.

Ducu, Aleksandru. Literatura comparat si istoria


mentalitilor. Bucure
. ti, 1982
Elsie, Robert. History of Albanian Literature. I-II. New York,
1995.
Elsie, Robert. Albanian literature. A short history. London,
2005.
Georgiev, Nikolla. V imeto na rozata i tutuna. 1992. Botimi
elektronik
LiterNet,
2002
http://liternet.bg/publish/ngeorgiev/imeto/index.html
Hamiti, Sabri. Tematologjia. Prishtin, 2005

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

6.

39

Kadare, Ismail. Duhat na Ballkanite me privlica. Intervist e


Georgi Grozdevit. N revistn Ballkani Letrar, 3, 2005.
7.
Kraja, Mehmet. Kriz e thell n studimet letrare. N gazetn
Shekulli. 04.09.2009. N internet: www.shekulli.com.al
8.
Kubati, Ron. Intervist e Marjola Rukajit: Ron Kubati,
shkrimtari migrues. N Shqiptari i Italis, mars, 2009. N
internet: www.shqiptariiitalise.com
9.
Kyyku, Ardian-Kristian. Bised me Rusana Bejlerin: Mbi
dygjuhsin n letrsi. Sofje-Bukuresht, gusht, 2008. N
internet: www. http://ardiankycyku.blogspot.com/2009/03/mbidygjuhesine-ne-letersi-bisede.html
10. Staneva, Rumjana L.
Sravnitelno literaturoznanie i
ballkanistika. Sofje, 2009. Dorshkrim monografie n proces
botimi.
11. Stefanov, Valeri. Bllgarska literatura XX vek. 12 syzheta.
Sofje, 2003
12. Stojanov, Nikolaj. Litaraturata ni zaksneva i se obria na
vtorostepennost. Intervist e Rosica Conevs. 28.06.2009.
N
internet:
http://www.bulgarianews.bg/category/bulgaria/culture/article/post1863.html
13. Vorpsi, Ornela. Intervist e Elsa Demos: Gjrat q dhmbin
mrekullojn. N gazetn Shekulli, 13.10.2005; N internet:
www.shekulli.com.al

40

Rusana Hristova-Bejleri

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

41

Sadri FETIU, Prishtin

VENDI I LETRSIS POPULLORE N HISTORIN


E LETRSIS SHQIPE

Hartimi i tekstit t historis s letrsis s nj kombi sht


shtje e ndrlikuar q krkon nj pun t mirfillt shkencore t
institucioneve prkatse t specializuara pr studimin e ksaj
problematike. Ndrliqsia sht pasoj e shumllojshmris s qasjeve
metodologjike q zbatohen sot pr studimin e letrsis1, si edhe e
faktorve letrar dhe jashtletrar q kan ndikuar n zhvillimin
specifik t t gjitha letrsive kombtare t popujve t ndryshm. Si
metodologjia ashtu edhe faktort veprues pr zhvillimin e letrsis
paraqesin problematik t paqndrueshme dhe nje varg dilemash, q
duhet t zgjidhn me shum kujdes gjat procesit t studimit dhe t
identifikimit t strukturave relevante q prfaqsojn prodhimin e
prgjithshm letrar t nj kombi, duke pasur parasysh etapat e
zhvillimit t ktyre strukturave dhe llojet e veanta t krijimeve
letrare. Kshtu, periodizimi i nj letrsie kombtare, si edhe
klasifikimi i gjinive dhe llojeve letrare n procesin e tyre evolutiv
brenda etapave zhvillimore paraqet nj nga nyjat q duhet zgjidhur me
kujdes para se t trajtohen shtjet e tjera t veanta t historis s
letrsis2.
Gjithashtu duhet pohuar se pr historin e letrsis s nj populli
sht me shum rendsi edhe zanafilla e krijimit t tradits letrare, e
cila do t jet objekt i studimit n t gjitha periudhat zhvillimore t nj
letrsie. Dihet kaher se letrsis s kultivuar apo t shkruar tek t
gjith popujt i ka paraprir nj lloj i krijimtaris artistike q prbn
1

M gjersisht, shih , Floresha Dado, Sfida teorike te historiografis letrare, Onufri


Tiran, 2009., f. 133 154.
2
Ndonse kjo shtje sht trajtuar nga shum studiues, madje pr te jan shkruar
edhe studime te veanta, si sht ai i akad. Rexhep Qosjes n veprn Prej
tipologjis deri t periodizimi, Prishtin, 1979, rreth ksaj problematike n
studimet tona letrare ka ende shtje t diskutueshme.

42

Sadri Fetiu

zanafilln e tradits. Ky lloj i krijimtaris s pasinkretizuar n fushn e


studimeve t prgjithshme t vlerave artistike t popujve sht quajtur
folklor, kurse dija pr t quhet sot folkloristik. Pra, tek t gjith
popujt letrsis s shkruar i ka paraprir folklori q mbshtetet
kryesisht n filozofin dhe ndjeshmrin popullore, t bazuar n
shprehjen e folur, n tingujt e muziks vokale e instrumentale dhe n
lvizjet ritmike, q prfaqsojn trajtat e veanta t vallzimit.
Folkori, sipas kuptimit t sotm, q zgjerohet pothuaj se n
vazhdimsi n drejtim t etnologjis dhe antropologjis, prfshin edhe
aspekte t tjera t jets shoqrore dhe prgjithsisht t qytetrimit t
popujve, duke u lidhur n t gjitha segmentet q e prbjn traditn e
tij kulturore, pa t ciln nuk mund t dshmohet veansia e identitetit
t nj populli.
Brenda folklorit, si koncept i prgjithashm, dhe folkloristiks,
si fush e dijes pr t, rndsi t veant ka arti i fjals q sht
quajtur fillimisht letrsi popullore3. Shpehja e ktill pr shkak t
raporteve t caktuara t bashkveprimit t gjuhs shqipe me gjuht
neoloatine sht prdorur q n krye t hers n traditn shqiptare4.
M von edhe n gjuhn ton, njsoj si edhe tek popujt e tjer, kan
filluar t prdorn edhe terma t tjera, midis t cilave vlen t
prmenden ato: letrsi anonime, q lidhet me periudhn e studimeve
pr t ashtuquajturn shtje homerike, pastaj letrsi gojore (orale),
q ka t bj me formn e bartjes dhe t ruajtjes, letrsi tradicionale,
q dshmon traditn si kuptim i veant dhe letrsi folkorike, q
lidhet me konceptine prgjithshm t folklorit, q sht prcaktues i
saj.. N traditat studimore t letrsis s popujve t ndryshm
prdoret edhe termi folkor letrar, njsoj si prdoret edhe termi
folklor muzikor pr t dshmuar muzikn popullore.
Pa marr parasysh shtjet e diskutueshme terminologjike, si
edhe konceptin e nj pjese t folkloristiks bashkkohore, q nuk e
pranon ndarjen e strukturave folklorike, prandaj edhe kuptimin e
letrsis popullore, jasht folklorit ose folklorizmit, nj pjes e madhe
e traditave t popujve t ndryshm tekstin e fiksuar, t botuar, t
krijimit folklorik e quan letrsi popullore ose gojore dhe e studion
duke zbatuar edhe kriteret e veanta vlersuese q zbatohen pr
3

Kt shprehje e ka prdorur s pari dijetari franez Mishel Montenji (1533 1592).


4
Nasho Jorgaqi, Antologji e mendimit estetik shqiptar 1504 1944,, SH. B. Naim
Frashri, Tiran 1979, f. 85 89, 115 121, etj.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

43

letrsin e shkruar. Kt shtje e kan trajtuar me kujdesin e duhur


edhe teoricint m t njohur t letrsis, midis t cilve shquhen Rene
Veleku dhe Austin Vareni, t cilt pohojn se studimi i letrsis
gojore sht pjes e pandashme e studimit t letrsis, sepse nuk mund
t ndahet nga studimi i letrsis s shkruar dhe se midis letrsis s
shkruar dhe asaj t folur ka nj bashkveprim t prhershm5. Duke
muar rndsin e ltrsis popullore pr studime letrare,
prgjithsisht, pr hartimin e historis s letrsis, n veanti, kta dy
autor, pos t tjerave, pohojn: studimi i letrsis gojore mbetet nj
detyr kryesore pr do studiues t letrsis, q deshiron t kuptoj
proceset e zhvillimit t letrsis, origjinn dhe afirmimin e zhanreve e
t mjeteve artistike t sotme t letrsis6
Popujt me origjin t hershme, q n periudhat e mvonshme
historike i kan prjetuar shekujt e shumt t robris, si ndodh edhe
me popullin ton dhe me disa nga fqinjt e tij ballkanik, pr shkak t
rrethanave t veanta t jets s tyre, e kan kultivuar dhe ruajtur pr
nj koh relativisht t gjat letrsin popullore, t ciln e kan pasur si
form t vetme t tradits njohse dhe argtuese, prandaj edhe t
identitetit t tyre kulturor.
Duke prkujtuar traditn mitologjike helene, q sht br pjes
e kulturs s prgjithshme evropiane, do t theksojm se edhe popujt e
tjer t Ballkanit, sidomos sllavt e jugut: serbet, bullgart, kroatet e
boshnjakt i kan kushtuar dhe vazhdojn ti kushtojn kujdes t
veant letrsis popullore, duke e trajtuar si lnd t veant
msimore n fakultetet e filologjis dhe duke hartuar studime t
veanta, madje edhe tekstet universitare pr historin e letrsis
popullore7.
Edhe n traditn shqiptare kujdes i veant i kushtohet letrsis
popullore, jo vetm pse ajo mblidhet dhe publikohet n mnyr
sistematike edhe nga institucionet prkatse, por duke filluar nga

Rene Welek Austin Warren, Teoria e letrsis ( Nj studim themelor mbi natyrn
dhe funksionin e letrsis n gjith kontekstet e saj), Prktheu nga origjinali
Abdurrahim Myftiu, Onufri, Tirane, 2007, f.. 47.
6
Rene Welek Austin Warren, po aty.
7
Latkovi Vido, Narodna knji~evnost, I, Beograd, 1967; ubeli Tvrtko, Povjest i
historija usmene narodne knji~evnosti, Zagreb, 1988; Marko Dragi, Poetika i
historija hrvatske usmene knjievnosti, Banjaluka, 2008

44

Sadri Fetiu

prpjekjet e para pr studimin e mirfillt t letrsis mohet n


mnyr t veant vlera e saj poetike8.
N prpjekjet e para serioze pr hartimin e nj teksti t plot t
historis s letrsis shqipe, letrsia popullore ze nj vend t veant9,
dhe trajtohet gjerrisht, duke prfshir edhe aspektet m t primtuara
t strukturave folklorike. N tekstet e mvonshme t studimeve t
ktilla vrehet nj kufizim, q mund t thuhet se sht i panevojshm
dhe i paarsyeshm, i trajtimit t shtjeve t letrsis popullore vetm
brendaaspektit krahasimtar t problematiks s letrsis s shkruar.
Kshtu, bie fjala, n tekstin universitar t vitit 198310 letrsia
popullore nuk sht trajtuar fare si njsi e veant . Njsoj sht
vepruar edhe n veprn e Robert Elsit11. Ndrkaq, n veprn Historia
e letrsis shqipe12 t Rexhep Qosjes, q merret kryesisht me
letrsin e periudhs s romantizmit, letrsis popullore i kushtohet
nj kaptin e veant, ku trajtohen kryesisht aspektet e veanta
artistike t saj n relacion me poezin e shkruar. Mirpo, brenda ktij
studimi trajtohen me kujdesin e duhur edhe disa nga autorit, q kan
br emr si mbledhes dhe botues t ksaj krijimtarie.13
Letrsia popullore shqiptare, si gjuh e veant e komunikimit
artistik ka arritur n nj shkall t lart t zhvillimit dhe u ka prballua
me sukses faktorve q kan vepruar kundr identitetit kulturor e
shpirtror e pastaj edhe atij kombtar t shqiptarve.
Kjo letrsi jo vetm q i ka plotsuar pr nj koh relativisht t
gjat nevojat shpirtrore t popullit, por, njsoj si tek t gjith popujt e
Evrops e m gjer, edhe i ka paraprir letrsis s shkruar, duke
shrbyer si gjedhe pr zhvillimin e letrsis s shkruar. Mund t thuhet
lirisht se letrsia popullore shqiptare ka qen dhe si kompenzim pr
8

Shih, Eqrem abej, Pr gjenezn e literaturs shqipe n Studime gjuhsore, vll. V,


Rilindja Prishtin, 1975, f. 101 135.
9
Shih, Historia e letrsis shqipe, vll. I, Folklori shqiptar, Letrsia e vjetr shqipe,
Tiran 1959.
10
Shih Historia e letrsis shqiptare, q nga fillimi e deri te Lufta Antifashiste
Nacionallirimtare, hartuar nga Vehbi Bala, Razi Brahimi, Klara Kodra, Ali
Xhiku, Dhimitr Fullani, Shaban ollaku nn drejtimin e Dhimitr Shuteriqit ,
botim i Institutit t Gjuhsis dhe t Letersis i Akademis s Shkencave t
RPSH, Tiran 1983.
11
Robert Elsie, Historia e letrsis shqiptare, prktheu nga anglishtja A. Myftiu,
Dukagjini, Tiran Pej, 1997.
1212
Rexhep Qosja, Historia e letrsis shqipe, Romantizmi I, Rilindja,
Prishtin,1984, f. 99 -130.
13
Po aty, shih studimin pr Thimi Mitkon n vll. II t ksaj vepre, f. 235 262.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

45

mungesn e letrsis s kultivuar n faza t ndryshme zhvillimore t


kulturs kombtare t popullit ton, e pastaj kt funksion mund ta
ket edhe sot e ksaj dite, sepse me vlern e saj t mirfillt artistike i
zvendson disa nga format e letrsis s kultivuar, sidomos kur kemi
t bjm me aspektet e saj mitologjike.
N traditn shqiptare letrsia popullore dhe ajo e shkruar jo
vetm se kan shum prbrs t prbashkt brenda stukturs s tyre
artistike, por n periudha t caktuara kohore kan ecur paralelisht,
duke prcaktuar edhe strukturat e prbashkta zhvillimore. Kshtu, pr
shembull, mund t thuhet lirisht se prrallat shqiptare, baladat, eposi i
kreshnikve me strukturn e vet shtresore prfaqsojn brenda
letrsis shqipe jo vetm fazn e saj paraletrare, mitologjike, por edhe
etapat e tjera q e plotsojn n shum aspekte letrsin e vjetr fetare
e madje i japin lnd t bollshme edhe letrsis neoklasiciste q
prfaqsohet me ndonj autor si Fishta, Hetem Haxhademi.14. Ajo e
ka ushtruar, gjithashtu, ndikimin e vet shum t hetueshm edhe n
fillimet e zhvillimit t prozs shqipe, duke shrbyer si palimpsest pr
veprat e autorve si: Kuteli, Koliqi15 etj.
Letrsia popullore e periudhs mesjetare, e prfaqsuar nga
arbresht e Italis, ku e gjejm edhe dshmin m t hershme n
Dorshkrimin e Kieutit 16, n qoft s shikohet objektivisht si
produksion letrar prfaqson vlerat klasike t artit mesjetar shqiptar
me prbrs t theksuar t letrsis kalorsiake. N t sht i
hetueshm e edhe ndonj element i barokut, sidomos n ato krijime,
si jan baladat dhe kngt historike, ku prshkruhet madhshtia e
shpirtit t fisnikve arbrsh, bashkluftetar t Sknderbeut. Nj
dikuri e ktill haset edhe n tipin e t menduarit, q e ka kushtzuar
krijimin e kngve e bashk me t edhe n paraqitjen e jashtme t
14

NJ pjes e poezis s Fishts, duke prfshir ktu edhe Lahuten e Malcis i ka


te gjitha karakteristikat e poezis neoklasiciste. Edhe dramat e tij, njsoj si ato
t Hetem Haxhiademit, prfaqsojn karakteristikat e neoklasicizmit n
letrsin shqipe.
15
Q t dy kta autor kan krijuar nn ndikimin e theksuar t letrsis popullore.
Kuteli , pos tjerash, n veprn e tij Tregime t mome shqiptare, Tiran
1965, i ka ritreguar n proz me nj gjuh t prshtatshme poetike, sidomos
pr fmij dhe t rinj, prmbajtjet e kngve legjendare dhe t baladave tona
popullore.
16
Ky dorshkrim i vitit 1737 prmban 18 kng legjendare, balada dhe kng
lirike, q u prkasin kolonive arbreshe t Sicilis. Kngt jan shnuar nga
Nikoll Filja (1691 -1769). Dorshkrimi sht botuar n veprn e Mikel
Markianos Canti popolari albanesi delle colonie dItalia, Foggia 1908.

46

Sadri Fetiu

sjelljeve fisnike t heronjve legjendar. Dukuri e ktill sht e


pranishme edhe n eposin heroik shqiptar, sidomos n kngt e ciklit
t kreshnikve. Ndrkaq, bukuria, finesa dhe madhshtia me prbrs
t barokut specifik shqiptar vrehet edhe n prshkrimet e mjediseve
jetsore t kreshnikve e sidomos t pamjes s kullave t tyre dhe t
kundrshtarve - rivalve t tyre, nga radht e krajlve, vojvodve,
harambashve t huaj, sllav e t tjer. Nuk jan t ralla edhe
prshkrimet e natyrs, q e karakterizojn fuqin shprehse t artit
poetik popullor, q realizohet me mjete t fuqishme t figuracionit
poetik. Kalimthi ti kujtojm vargjet:
Fort po shndrit njaj diell e pak po nxe!
pe merr frima rrapin e Jutbins!
Bor e madhe qi ka ra,
Randojn ahat pr me u thyer,
Kin etinat vetm kreshtat,
Ushtojn lugjet prej ortiqesh
Prej ortiqesh kah po bijen ndr gropa17.
Duke i shmangur situata e veanta q lidhn me krijimin
njeshmris e madhshtis s figurave t Gjergj Elez Alis dhe t
motrs s tij, pastaj asaj t Hajkuns, gruas s Mujit, q n thellsin e
bjeshkve me nj vajtim shungullues mitologjik e qan Omerin e ri t
vdekur dhe varrosur n natyrn madhshtore t bjeshkve shqiptare,
do ti prmendim vetm kalimthi pikzimet e ktilla t nj letrsie t
veant, t cilat mund ti gjejme edhe brenda vargjeve, q i
portretizojn n mnyr piktoreske deri n detajet me t imta
personazhet, si sht, bie fjala, portreti i Tanushs dhe bukuria e saj
prrallore:
Gja ma t mir sshef njeri n ket diell!
Vetlla e saj ndrejt si fiskaja;
shtegu i ballit si shtegu i malit
kur merr hana me pranue;
syni i saj, si kokrra e qershis;
e ka qerpikun si krahi i dallndyshs;
ftyra e saj si kuqet molla n deg...
goja e vogl, si lulja q shprthen;
17

Knga Martesa e Halilit, Visaret e kombit, vll. II. Tiran, 1937, f. 25.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

47

dhambet e bardh, si gurzit e lumit


fill pas shikut kur po i shndrit dielli...18
N qoft se letrsia pararomantike dhe romantike e popujve t
robruar, si kan konstatuar shum studiues t huaj dhe shqiptar19,
synon krijimin e kuptimit t mirfillt t unitetit t kombit dhe t
kulturs kombtare, ather duhet t jemi objektiv dhe ta pranojm se
romantizmit shqiptar i ka paraprir knga popullore jo vetm si tradit
e letrsis popullore arbreshe n t ciln u krijuan poetet e mdhenj
romantik si: Jeronim de Rada Gavril Dara i Riu, Zef Sermbe, Zef
Skiroi e shum t tjer, por edhe si si sintez e veant artistike e
prpjekjeve pr t shptuar nga dhuna e sundimit t huaj. Mund t
thuhet lirisht se fryma e romantizmit shqiptar para se n vepra letrare
hetohet qart n kngt historike, sidomos n ato q i kushtohen
periudhs e dy Pashallqeve t mdha shqiptare, t Janins dhe t
Shkodrs, pastaj kngve pr plojn e Manastirit dhe prgjithsisht
atyre t kryengritjeve kundr Tanzimatit. T prmendim kalimthi se
sinteza t rralla poetike, si sht balada Mbe ore shok mbe
jan shnuar dhe botuar nga Hani me 185420, kur n pjesn e
Shqipris ballkanike nuk kishim ende poezi t mirfillt romantike.
Edhe Kngt pr Lidhjen Shqiptare t Prizrenit si vlera sintetizuese
prfaqsojn, jo vetm ide, por edhe struktura poetike, q jan t
prbashkta me letrsin e shkruar t periudhs s romantizmit
shqiptar21.
Letrsia popullore me pranin e vet brenda tradits s
prgjithsme letrare si krijimtari e mirfillt, me ndikimin e saj t
drejtprdrejt tek autort q pjesrisht e kan imituar at dhe me
frymn e prgjithshme liridashse, pastaj me figuracionin poetik, me
struktura shtresore si palimpsest ose n kuadr t t ashtuquajturit
intertekstualitet, sht e pranishme n t gjitha fazat e zhvillimit t
letrsis shqipe deri n kohn ton, madje edhe n veprat e autorve
tan m t njohur, si sht Ismail Kadareja.22
18

Po aty, f. 27.
Midis t cilve edhe Eqrem abej, Ziaudin Kodra, Dhimeter Shuteriqi, Vehbi
Bala, Rexhep Qosja, Ali Xhiku etj.
20
Shih. Mledhs t hershm t folklirit shqiptar vll. I, Tiran 1961, f. .79.
21
M gjrsisht, shih, Konferenca shkencore e 100-vjetorit t Lidhjes Shqiptare t
Prizrenit, vll.II, ASHAK, Prishtin, 1981, f. 387 - 519.
22
M gjersisht shih, Arbnora Dushi, Epika popullore dhe proza e Ismail Kadares,
IAP, Prishtin 2004.
19

48

Sadri Fetiu

Sado q letrsia popullore si krijimtari, q del nga folklori, pjes


prbrse e t cilit edhe sht, i ka edhe disa veori specifike, si jan
anonimiteti, oraliteti, variantet, roli i audiencs n procesin e
evoluimit, periudha produktive, strukturat formulative t disa llojeve
etj., kur botohet si tekst, kur fiksohet si struktur e shkruar, t gjith
kta prbrs, shikuar nga aspekti artistik, konsiderohen t dors s
dyt e n disa raste edhe mbesin n sfern jashtletrare dhe si t till
vetm mund t supozohen, ose mund t shrbejn pr thellimin e
studimit t aspektit thjesht folklorik t ksaj krijimtarie.
Duke i pasur parasysh kta faktor letrsia popullore duhet t
studiohet edhe si krijimtari specifike, prandaj ajo do ta ket edhe
historin e saj t jashtme, q ka t bj me mbledhjen dhe t gjitha t
dhnat relavante q jen n varshmri me t, pastaj me shtrirjen e
varianteve brenda hapsirave t caktuara, me proceset evolutive q
kan ndodhur, n qoft se ekziston ndonj distanc e theksuar kohore
nga mbledhja e variantit t par e deri tek i fundit. Kur dihet se
struktura e nj krijimi folklorik mund ti prballoj ruajtjes pa
transformime t prbrsve themelor artistik vetn n nj periudhe
rreth 200-vjeare23, ather mbledhja dhe publikimi i krijimtaris
popullore, pjesa kryesore prbrse e s cils sht vet arti i fjals letrsia, ia zgjat jetn ktyre krijimeve, ose thn m qart, i prcakton
si vlera letrare t publikuara q mund t studiohen me kritere dhe
metoda t prcaktuara q vlejn edhe pr letrsin e shkruar24.
Letrsia popullore e botuar ka edhe historin e brendshme,
strukturn prmbajtjesore dhe artistike, e cila ka vlern e vet estetike
dhe mu kjo vler duhet t trajtohet brenda studimit t historis s
letrsis. Pra, komponentja thjesht letrare, ndjeshmria, kuptimsia,
mjetet shprehse dhe dukurit estetike brenda letrsis popullore
paraqesin faktor ndikues ose brendaveprues pr letrsin e shkruar.
Ndrkaq, prbrsit tradicional ritual, doksor, dhe prgjithsisht
ata q prfaqsojn botkuptime t caktuara t prmbledhura brenda
krijimtaris popullore, nuk mund t merren n trajtim t veant
brenda historis s letrsis, sepse krijimet n t cilat mbizotrojn
kta prbrs i prkasin kulturs tradicionale, etnologjis, apo
antropologjis kulturore dhe sociale, e jo letrsis.

23
24

Kt mndim e mbshtesin t gjith studiuesit serioz t folkloristiks.


M gjersisht pr kt, shih pikpamjet e Rene Velekut dhe Oustin Varenit n
veprn e cituar.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

49

Duke u nisur nga ky parim tregimet zakonore e madje edhe vet


Kanuni i Lek Dukagjinit, i mbledhur nga Shtjefn Gjeovi, nuk
mund t konsiderohet krijim letrar. Prfshirja e ktij monumenti t
kulturs letrare brenda kuptimit t historis s letrsis, si sht
vepruar n ndonj tekst t letrsis pr shkolla t mesme25, paraqet
shembullin e vazhdimsis s sociologjizimit t konceptit pr historin
e letrsis.
Duke pasur parasysh aspektet m t prgjithshme letrare q
prmbajn llojet e caktuara t letrsis popullore, jasht sfers s
ngusht t krijimeve rituale, si jan disa lloje t liriks, midis t
cilave shquhen kngt e dashuris dhe vajet, gjmt dhe elegjit
popullore, kngt me motive kurbeti, krijimet humoristike etj., pastaj
baladat, ku shquhet sinteza poetike e strukturave liriko-epike e
dramatike, kngt epike t eposit heroik dhe prgjithsisht kngt
historike, mendoj se sht e doemosdoshme q brenda teksteve t
studimeve t historis s letrsis duhet t prfshihet n mnyr
prkatse edhe letrsia popullore.
Letrsia popullore shqiptare sht pjes e pandashme e letrsis
kombtare, q n periudha t caktuara ka ecur paralelisht me letrsin
e shkruar, dhe duke qen e ruajtur n formn e shkruar bashk me
shkrimet e para t letrsis s shkruar, si e till sht br pjes e
trashgimis letrare q nuk guxon t mbetet jasht historis s
letrsis.
Duke pasur parasysh ndikimet e theksuara t letrsis popullore,
q nga zanafilla e krijimtaris letrare t shkruar e deri n kohn ton,
jo vetm si struktur poetike e e figuracionit dhe vargzimit e
metriks, e trajtave t caktuara rrfimore t prrallave e t kallzimeve
popullore, pastaj n sfern e tamatiks dhe motiviks, n aspektet m
t gjera t prfaqsimit t tradits q nga faza e hershme mitologjike,
shum nga krijuesit tan letrar t t gjitha periudhave deri n kohn
ton nuk mund t studiohen n mnyr t plot pa njohjen e
hollsishme t t gjith prbrsve t letrsis popullore, q jan t
pranishm n veprat e tyre
Duke u nisur nga disa nga kto konstatime, mbase t pa
argumentuara me shembuj konkret, pr shkak t kohs s kufizuar t
paraqitjes s kumtess, ktu do t paraqes edhe nj skic t
prgjithsuar lidhur me prfshirjen e letrsis popullore brenda
25

M gjersisht , shihLetersia n shkolla t mesme dhe n fakultetet, IAP. ,


Prishtin 2008, f. 25 34.

50

Sadri Fetiu

historis s letrsis shqipe, e cila do t hartohej duke u bazuar n


radh t par n literaritetin e letrsis, pa i prjashtuar edhe faktort e
tjer, madje edhe ata jashtletrar, q kan pasur ndikimin e tyre n
krijimtarin letrare t popullit ton.
Historia e letrsis duhet t hapet me nj paraqitje paralele t dy
strukturave t saj, letrsis popullore dhe letrsis s shkruar, duke i
dhn prparsi strukturave t shtreszuara mitike t krijimtaris
popullore, t prfaqsuar n radh t pare n legjenda, prralla, n
balada, n eposin heroik t kreshnikve dhe n kngt historike t
periudhs mesjetare..
N vazhdimsi duhet hetuar pranin e prbrsve t letris
popullore n veprat e autorve t letrsis s vjetr kishtare, kurse
krijimtaria e bejtexhinjve, pos t tjerave, duhet hulumtuar edhe si
marrdhnie e ndrvetishme midis dy strukturave t letrsis, sepse
sht e njohur prgjithsisht se shum nga poezit e tyre jetuan si
kng popullore dhe u shkrin brenda ktij formacioni letrar.
Periudhs s romantizmit duhet ti paraprij paraqitja e vlerave
t liriks s mirfillt popullore, sidomos studimet letrare pr kngt e
dashuris q jan mbledhur midis arbreshve t Italis, pastaj pr ato
t botuara nga Thimi Mitkoja e t tjert. Po ashtu trajtim prkats n
kuadr t studimit duhet t ken edhe kngt e kurbetit dhe llojet e
tjera t liriks s mirfillt popullore., madje edhe kngt e femijve,
q pr vlern e tyre artistike i tejkalojn aspektet rituale t ksaj
krijimtarie.
Brenda studimit t historis s letrsis shqipe mendoj se sht
e drejt dhe shkencrisht e arsyeshme t prfshihen prgjithsisht
kngt historike, mesjetare t arbreshve t Italis, pastaj t tjerat, q
i paraqesin artistikisht ngjarjet q nga periudha e e Pashallqeve t
mdha shqiptare e deri n kohn e Shpalljes s Pavarsis m 1912,
sepse si t tilla, me t gjith shenjuesit e tyre karakteristik, jan pjes
prbrse e romantizmit shqiptar n kuptimin e prgjithshm si
drejtim letrar, i prfaqsuar brenda letrsis s Rilindjes Kombtare
Shqiptare.
Pr hartimin e nj historia t letrsis shqipe me kritere t
prcaktuara qart n aspekte t prgjithshme shkencore brenda saj
sht e nevojshme q t trajtohen edhe aspektet krahasimtare ndrmjet
ktyre dy llojeve t letrsis n veprat e veanta t autorve t
ndryshm, jo vetm t periudhs s romantizmit, por edhe n fazat e
mvonshme t zhvillimit t letrsis shqipe deri n kohn ton.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

51

Letrsia popullore si palimpsest ose intertekst duhet t trajtohet


edhe n veprat e t gjitha llojeve t letrsis s shkruar e n mnyr t
veant n prozn tregimtare, sepse prania e saj si struktur e n
mnyr t veant si mikrostruktur sht e hetueshme n romanet e t
gjith autorve shqiptar nga fillet e romanit e deri tek autort e
sotm, veprat e t cilve i karakterizon qasja moderniste dhe
postmoderniste.
M n fund, duke prmbyllur kt kumtes, duhet t thuhet
haptazi se pa prfshirjen e letrsis popullore hartimi i fardo teksti
t historis s letrsis do t jet i mangt dhe pa mbshtetje
shkencore.
Mirpo, duhet t dihet, dhe t thuhet qart, se prfshirja e
letrsis popullore brenda historis s letrsis kombtare, nuk ia
mbyll rrugn studimeve t veanta pr pr folklorin, nuk e ngushton
fushn e studimit t folkoristiks, meq nuk duhet harruar n asnj rast
s letrsia popullore paraqet vetm nj nga prbrsit e strukturs
folklorike, e cila si disiplin e pavarur duhet t studiohet n mnyr t
veant brenda trsis s saj.

52

Sadri Fetiu

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

53

Floresha DADO, Tiran

PROBLEMATIKA E KRITEREVE T HISTORIS


S LETRSIS

A ka nj skem t prcaktuar, sipas s cils mund t hartohet


Historia e Letrsis Shqiptare? Kriteret e konceptimit t saj, n
strukturn e brendshme, sigurisht mund t jen t ndryshme. Kjo varet
si nga specifika e prgjithshme dhe funksioni i nj historie letrare, q
njihet si disiplina m madhore e studimit t letrsis s nj kombi, por
edhe nga veantit e zhvillimit t vet letrsis son, nga shtrirja
kohore dhe tiparet e zhvillimit t brendshm e t jashtm t saj. N
gjykimin e teoricienve, q sugjerojn kritere pr nj histori letrsie,
ndeshen pikvshtrime t ndryshm. Historia letrare, q propozojm,
- shkruan Moisau-, imponon nj kuadr teorik pak a shum fiks, por
edhe fleksibl, ku i lihet gjithsecilit mundsia pr t eksploruar, sipas
mnyrs s tij, fushn e dukuris letrare, objektin e saj, pr ta qmtuar
n mnyra t ndryshme, jo t detyrueshme, pr t zbuluar dhe
sistematizuar lidhjet e shumta midis elementve t sistemeve n
prezenc dhe n ndrveprim.1
Nuk mund t mos i qasemi n mnyr dyshuese nj pikpamjeje
tjetr, sipas s cils Shkrimi i historis letrare duhet t jet ose
trsisht fiktiv (tregim, narracion, shpikje), ose trsisht informativ.
Midis dy historive, ajo q njohim smund t bj tjetr vese t jap
iluzionin e nj historie t vrtet, q nuk sht kurr e till, q mbetet
gjithnj nj histori e shpikur, e sajuar. Ose do t pranojm t
anashkalojm shpikjen, retorikn, ose i dorzohemi realiteteve t
pastra, informatiks. Aq m keq pr romantikt q besojn se t
shkruash historin sht nj krijim; ne paraplqejm ti besojm t
dhnave t informatizuara, ku informacioni nuk sht (ose, t paktn,
nuk duket) i ngatrruar, sepse sht i zhveshur nga konteksti i
1

Clment Moisan: Littratures Modernes, kapitulli Quest-ce que LHistoire


Littraire, Press Univ. De France, 1987, f.235.

54

Floresha Dado

narracionit apo nga modelet e gatshme t ligjrimit.2 Ajo ka mund t


trheq vmendjen e historianve t sotm, sht kuptimi mbi
prmasat e ksaj shpikjeje dhe ekuilibri me t dhnat mbi dukurit
letrare.
Nse u referohemi dy kohve: asaj t shkurtr, q ka t bj me
historin e rrethanave social-kulturore dhe kohs s gjat, q ka t bj
me historin e jets s veprave, gjinive etj., sht e pamundur t mos
gjendemi prpara vshtirsis s prcaktimit t kriterit t hartimit t
historis s letrsis. Nga specifika e tradits ton del pyetja, q
shtrohet edhe sot, se a duhet shkruar apo rishkruar historia jon letrare
n mnyrn tradicionale, q, deri tani, sht mnyra e vetme
ekzistuese?
Nj pyetje e till, trthorazi, ka shoqruar teorit e shumta t
shekullit XX, duke ardhur sot, veanrisht aktuale dhe e mpreht, para
hartuesve t Historis s letrsis shqiptare. T ndodhur para disa
parimeve t hartimit t historis s letrsis, historianve t sotm u
duhet t njohin mir thelbin e ktyre teorive e shkollave t
historishkrimit, pr t prcaktuar, mbi baza shkencore, kriteret q i
vijn m pran zhvillimit t letrsis son kombtare.
Dihet se kriteri i lidhjes s letrsis me ndikimet e jashtme
mbijetoi pr shum koh n historit e letrsive t vendeve t
ndryshme, por dhe n historiografin shqiptare. Por, dihet, gjithashtu,
se studimi pozitivist i letrsis e pa veten t prballur, madje ashpr,
me tezat revolucionarizuese t Formalizmit Rus, n vitet 30-40 t
shekullit XX. Kriteri formalist i konceptimit t historis s letrsis
vetm si evolucion t formave letrare, shfaqej sa befasues, aq dhe i
guximshm, transformues rrnjsor n konceptin e historis s
letrsis. Duke u prpjekur t hedhin bazat e nj historie t re letrare,
ata u pozicionuan ashpr ndaj metodave t mparshme t studimit t
letrsis, q mbshteteshin n raportet shkakore-historike, apo
biografiko-psikologjike. Sipas tyre, zhvillimi historik i letrsis,
ndryshimet q pson ajo, duhen par vetm n lidhje me format
paraekzistuese t letrsis. Nn kt pikvshtrim ata prjashtojn
plotsisht ndryshimet q ndodhin n letrsi, t varura nga rrethanat
personale e psikologjike t autorve. Vizioni krijues personal i autorit,
sipas tyre, nuk ka rndsi n hartimin e nj historie t letrsis; pra n
t nuk ka vend pr biografit dhe personalitetet e autorve t letrsis.
Sipas formalistve historia krkon nj dallim midis forms s
2

Po aty, f.237.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

55

automatizuar dhe asaj brenda letrsis. Ky element diferencues, n


historin e letrsis, e dallon at nga vlersimet e mparshme t
dimensionit historik n letrsi.3 Nj ndr prfaqsuesit kryesor t
ktij drejtimit t Formalizmit Rus, Tinjanov, pohonte se n fund t
fundit detyra e historis sht t zbuloj formn.4
B.Eikhembaum, duke folur pr thelbin e metods formale, jepte,
q n vitin 1925, momentet themelore t evolucionit t ksaj metode,
ku rendit:
1. Nisur nga kundrvnia e gjuhs poetike ndaj gjuhs s
prditshme, ne arritm n diferencimin, duke ndjekur diferencat e tyre
t funksioneve, t nocionit t gjuhs s prditshme (L.Jakoubinski)
dhe t kufizimin e metodave t gjuhs poetike dhe emocionale
(R.Jakobson)
2. Nisur nga nocioni i prgjithshm i forms n konceptimin e ri
t saj, ne arritm n nocionin e procedes dhe prmes saj n nocionin
e funksionit.
3. Nisur nga ritmi poetik, prball metrit dhe nocionit t ritmit, si
faktor ndrtues i vargut, n njsin e tij, ne arritm ta konceptojm
vargun si nj form e veant e ligjrimit, q ka cilsit e veta
gjuhsore (sintaktike, leksikore dhe semantike).
4. Nisur nga nocioni i subjektit si ndrtim, ne arritm n
nocionin e materialit si motivim, dhe kshtu ta konceptojm materialin
si element q merr pjes n ndrtim, gjithnj i varur nga dominantja
ndrtuese.
5. Nisur nga prcaktimi i identitetit t procedes mbi materialet e
ndryshme dhe t diferencimit t procedes sipas funksioneve t saj, ne
arritm n shtjen e evolucionit t formave, domethn te problemet
e studimit t historis s letrsis.5
Duke qen i diskutueshm pr kohn, ky kriter do t nxiste
hapjen e nj varg tezash mbi thelbin e letrsis dhe mnyrn e
interpretimit t saj.

Modern Literary Theory, A Comparative Introduction, Edited by Ann Jefferson


and David Robey, London 1997, f.38.
Tynyanov,Yury, 1978. On literary evolution, f. 132, in Matejka and Pomorska
(botuar pr her t par n Rusi m 1929).
B.Eikhenbaum, artikulli La thorie de la Mthode formelle, f.74, n librin
THORIE DE LA LITTRATURE, Textes des Formalistes Russe, runis,
prsentis et traduits par Tzvetan Todorov. Prface de R.Jakobin, Ed.Seuil
1965.

56

Floresha Dado

Megjithat, mohimi dhe dobsimi i pozitivizmit nuk solli


kaprcimin prfundimtar t ktij kriteri. Shekulli XX, ndonse njohu
shum koncepte formaliste, edhe n fushn e diskutimit mbi
historiografin letrare, nuk e shmangu kriterin shkakor, historikokulturor, q mbijetoi deri n ditt tona. Natyrshm mund t bjm
pyetjen: pse ndodhi kshtu? Pse n kritikn letrare u shfaqn disa
drejtime q braktisn, edhe sot e ksaj dite, kriterin e interpretimit
shkakor, kurse historiografia letrare, q duhej t prballonte sfidat e
studimit t letrsis, si nj proces n koh, vazhdoi ti qndronte
besnike kriterit historiko-kulturor? Dhe a sht e pashmangshme kjo?
sht e rndsishme q historiografia jon letrare t pranoj se
nj kuptim i ri i studimit historik t letrsis duhet t prballoj krizn
q ka shfaqur ky pikvshtrim n historiografin ton letrare t
gjysms s dyt t shekullit XX. sht koha t shihen mundsit e
pamohueshme, n prmasat dhe peshn e prshtatshme pr historin e
letrsis son, por, nga ana tjetr, edhe kufizimet q sjell zbatimi i
vetm dhe skematik i ktij kriteri.
Kriteret historiografike, sipas konceptit mbi thelbin e letrsis
Prcaktimi i kritereve t hartimit t nj historie t letrsis, si
shihet n teorit e ndryshme, q u shfaqn q nga shekulli XIX dhe
vin deri n ditt tona, varet nga koncepti mbi thelbin e letrsis. do
shtje teorike, historiko-letrare, e ka burimin te ky aspekt ky, q,
ndonse nuk ka trhequr, sa duhet, vmendjen e studiuesve, prbn
boshtin themelor t gjith drejtimeve t shkencs s letrsis. Kjo
sht reflektuar drejtprdrejt edhe te kuptimet e ndryshme mbi
detyrat dhe kriteret e nj historie t letrsis.
Nj nga detyrat e historianit t letrsis sht t prshkruaj
kt proces. (zhvillimin letrar, shnimi im - F.D.) Detyra tjetr sht t
hetoj zhvillimin e veprave n prbrjen e grupeve t mdha e t
vogla, t przgjedhura sipas ndonj treguesi t prbashkt (autorsia e
prbashkt, zhanri, tipi stilistikor, tradita gjuhsore) ose, n analiz t
fundit, n prbrje t nj sistemi t letrsis s prbotshme.6
Ndonse zbulimi dhe prcaktimi i lidhjeve letrare midis autorve nuk
sht ende histori letrsie, n kuptimin e ngusht t fjals, sht e
qart se ato jan nj etap prgatitore me rndsi pr t shkruar histori
letrsie.7 Q detyra m e par e nj historie t letrsis sht
6
7

R.Wellek & A.Warren Teoria e Letrsis, ShBE, Tiran 1993, f.241.


Po aty, f.244.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

57

prcaktimi i vendit q z letrsia n traditn letrare, kjo sht m se e


qart pr do historian t letrsis. Problemi shkon m tej, nse
studimi duhet thelluar brenda sistemit artistik t t njjtit autor, duke
prqasur vepra t ndryshme t tij, pr t diferencuar ato m t
suksesshmet dhe pr t prcaktuar se n distanc qndrojn prej tyre
veprat m t dobta?.
Teorit mbi kriteret e historis s letrsis jan nga m t
ndryshmet. Kshtu:
Pohimi se nuk ka histori t letrsis, ka vetm histori t atyre
njerzve q shkruajn.
Pikpamja se do vepr arti ekziston jasht dhe pavarsisht do
vepre tjetr.
Pikpamja se pr historianin e letrsis nuk sht i mjaftueshm
vetm kriteri i studimit t veprave sipas ligjeve t s bukurs, por edhe
marrdhnia me kohn kur ato jan krijuar.
Pikpamja se kriteret e nj historie t letrsis, si gjith shkencat
e tjera humanitare, duhet t shihen n marrdhnien e letrsis me
shoqrin dhe formn e saj t kulturs, sepse sistemi letrar zhvillohet
n gjirin e sistemit kulturor. E kshtu, variushmri qndrimesh
Si shihet, n prgjithsi kto kritere i sugjerojn historianit t
letrsis nj bashkpunim midis letrsis dhe formave t tilla, si
filozofis, historis, politiks, fes etj. Kjo metod ka, ve t tjerash,
avantazhin e dyfisht, s pari t prfytyrimit t vendosjes s fakteve
njerzore n nj lloj t veant dhe, pastaj t brjes bashk t trsores
dhe shpjegimit, sepse ndriimi i nj strukture shenjore prbn procesin
e s plots, ndrsa prfshirja e saj n nj struktur m t gjer sht, n
raport me t, nj proces i shpjegimit.8
Praktika e hartimit t historive letrare, t kulturave t ndryshme,
ka treguar, ose dhe ka hapur mundsin e zbatimit t kritereve t
ndryshme t konceptimit. Kshtu:
Kriteri gjinor, q sht aplikuar n disa histori t letrsis
franceze.9
Kriteri i hartimit t historis s letrsis shqiptare sipas
drejtimeve letrare, atij t romantizmit.10
8

Lucien Goldman, The genetic-Structuralist Method in the History of Literature,


Towards a Sociology of the Novels, London, Tavistock Publication, 1975,
f.167.
Pr shembull: Claude-Edmonde Magny: Histoire du roman franais depuis 1918,
dition du Seuil, 1950.

58

Floresha Dado

Kriteri monografik, q niset nga piksynimi pr t realizuar nj


studim t plot shterues mbi jetn dhe krijimtarin e autorve m t
shquar, q prbjn nj hallk t rndsishme n procesin e zhvillimit
historik t letrsis shqiptare, n nj nga periudhat m t konsoliduara
t saj.11
Kriteri i kombinimit t tri ndarjeve t mdha: t kontekstit
historiko-kulturor, t tradits n jetn letrare, t rrokjes s veprave t
mdha, ka do t bnte q praktika letrare t futet n trsin e
aktivitetit historik.12
Kriteri historik-kronologjik, sipas t cilit pasqyrimi i letrsis
kombinohet me ndarjet e mdha t zhvillimit historik: periudha e
vjetr, mesjeta, renesanca, periudha moderne, shekulli XIX, XX.13
Kriteri: kombinim kriteresh, q sht shfaqur n teorit e sotme.
Kjo do t thot prfshirje dhe interpretime tekstesh t vjetra, ndarja t
letrsis sipas shekujve, trajtim autorsh t veant, interpretim t
dukurive artistike etj.,14 Nj koncept i till e konsideron historin e
letrsis si nj gjini hibride.
Kriteri i konceptimit t letrsis s prgjithshme (i trajtuar nga
Wellek dhe Warren), q i jep hapsir shum t gjer historiografis
letrare, dhe del nga kuadri i nj letrsie t vetme.
Kriteri krahasimtar, kur letrsia studiohet n plan prqass me
nj, apo disa letrsi t tjera. (Kjo sidomos kur kemi t bjm me letrsi
q mbshteten mbi sisteme gjuhsore t njjta, pr shembull letrsit e
gjuhve sllave, apo latine etj.)
Kriteri hapsinor, q mund t rrok studimin e letrsive t nj
rajoni, pr shembull letrsia shqipe n letrsin ballkanike.
Nga buron mundsia e ksaj shumllojshmrie kriteresh? Nga
vet thelbi i letrsis, e cila ka nj brendi shum m t gjer se
kuptohet, shpesh, n mnyr t siprfaqshme. Kuptimi dhe
10

Rexhep Qosja: Historia e Letrsis Shqipe Romantizmi, I,II,II, Rilindja, botimi i


vitit 1990.
11
Pr shembull studimi historiko letrari i Floresha Dado: Andon Zako ajupi - Jeta
dhe Vepra, Akademia e Shkencave, Instituti i Gjuhsis e i Letrsis, Tiran
1983.
12
Pr shembull LHistoire de la literature franaise, koleksioni Pichois
(Artaud,1968).
13
Shih: David Lodge: Historicism and Literary History: Mapping the modern
Period, London: Routledge, 1981.
14
Lawrence Buell Literary History as a Hybrid Genre, n New Historical Literary
Study. Ed.Jeffrey N. Cox and Larry J. Reynolds, Princeton (NJ): Princeton UP,
1993 (marr nga interneti).

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

59

interpretimi i saj, edhe n nj histori letrsie, rrok nj trsi aspektesh,


t brendshme dhe t jashtme. shtja sht se ku prqendrohet
vmendja e studiuesit, dhe n vartsi t ktij piksynimi, vjen kriteri i
zgjedhur. Kjo nuk sht nj lidhje e rastsishme, por shprehje e
konceptit q ka do historian mbi thelbin e letrsis, mbi faktorin
themelor q prcakton ekzistencn e saj.
Kriteret si prcaktues t strukturs s brendshme
t historis s letrsis
A do t ket historia e letrsis son, e rishkruar, nj struktur t
brendshme, q nuk ka t bj thjesht me ndarjet e jashtme, formale, n
pjes, kapituj etj., por me logjikn e realizimit t studimit t gjith
aspekteve, t brendshm dhe t jashtm, t letrsis, e shtrir kjo n
disa shekuj?
Po t shohim gjith tekstet e hartuara n gjysmn e par t
shekullit XX (nga autor shqiptar apo arbresh) struktura e tyre
ishte, pak a shum, e njjt: ajo formsohej, s jashtmi, nga ndarje q i
kushtohen dokumenteve dhe dshmive gjuhsore, burimeve folklorike
t letrsis, trajtimit t disa autorve arbresh dhe, pjesa drrmuese,
analiza t shkurtra mbi vepra dhe autor t periudhave t ndryshme.
N tekstet historiko-letrar t paslirimit (gjysma e dyt e
shekullit XX) skema e prgjithshme konfirmon, pak a shum, po kt
struktur, duke zgjeruar, n hartimet e dhjetvjearve t fundit
aspektin historiko-kulturor. Por, n t gjitha botimet e deritanishm,
historit e letrsis shqiptare (duke veuar historin e letrsis s
R.Qoses, apo dhe tekste historiko-letrare, m specifike, t S.Hamitit)
mbeten prsritje strukturash skematike, q thjeshtzojn fizionomin
shkencore t nj historie t letrsis. Kjo e met, si shprehje e
kufizimit n zgjerimin e problematiks artistike t letrsis, u shfaq
edhe n tekste themelore, t karakterit akademik, me gjith prpjekjet
q u bn pr t deprtuar n aspektet formale t zhvillimit letrar.
A mund t sugjerohet struktura e historis s letrsis? Sigurisht,
si u tha m lart, kjo nuk sht nj shtje skematike, por q lidhet si
me konceptin shkencor mbi detyrat dhe objektin e historis s
letrsis, me kriteret e prcaktuara pr hartimin e saj, ashtu dhe me
specifikat e zhvillimit t letrsis son. Nj njohje e letrsis orienton
strukturn e historis s saj. Nj struktur e menduar mir e tekstit t
historis s letrsis, orienton rezultatet dhe vlerat e saj.
Duke njohur, tashm, se polemika m e mpreht, q
reflektohet n kriteret e hartimit t Historis s letrsis Shqiptare, ka

60

Floresha Dado

qen ajo midis teoricienve q e konsideronin letrsin si krijim t


pavarur, vetekzistente, dhe kritiks historike, pra midis njrs, q
mbshtet iden se, pr t zbuluar se sht n t vrtet nj vepr arti
duhet tu referohemi vetm termave t prshtatshme pr nj vepr arti,
dhe tjetrs, q shpjegimin se far sht nj vepr e krkon te njohja e
tradits letrare kur u shkrua, pra kontekstin historiko-kulturor, mund t
shtrojm pyetjen:
Si jan reflektuar kto teori n historit e letrsis shqiptare, t
hartuara deri n vitet e fundit? Sigurisht, dihet se kriteri themelor ka
qen historiko-kulturor dhe nj dimension i rndsishm ishte
sociologjia e letrsis dhe sociokritika. Burimet dhe faktort q
prcaktuan dukurit letrare, u konceptuan t rndsishme, thelbsore
pr interpretimin e letrsis n planin diakronik. Por, problemi sht te
mnyra e zbatimit t ktij kriteri, te prcaktimi i dukuris s
ndikimeve dhe t intertekstualitetit; domethn, pr t hetuar se sa nj
autor, si Koliqi, apo Migjeni, apo Kadare etj. jan ushqyer nga tekste
t tjera. Sa nj trashgimi letrare i nnshtrohet problematiks s kohs
s krijimit, si ndodhi me poezit e motivit biblik t Nolit. Sa mbetet i
diskutueshm problemi i trajtimit t figurs dhe rolit t autorve, t
cilt mbartin n personalitetin e tyre kompetenca kulturore, retorike
dhe gjuhsore; q jan mbarts dhe zhvillues t traditave dhe
tendencave bashkkohore; q jan veprues historik, sociokulturor,
mbarts t motiveve t ndryshme njerzore, t formave q prbjn
talentin dhe t knaqsive q u ofrojn lexuesve, t pozicionit t tyre
t dyfisht: n realitetin njerzor dhe n trillimin?
Rivlersim i autorve dhe dukurive letrare, duke iu referuar
natyrs intertekstuale t veprs letrare, sigurisht do t prbnte nj
pikvshtrim t ri historiko-letrar. Konceptet teorike, t ktij
pikvshtrimi, orientojn drejt aspekteve t tjera t strukturave
artistike, duke zbuluar ndrvartsi dhe raporte specifike t veprave me
tekste t tjera. Nj ndr tezat e teoris moderne sht q veprat letrare
nuk kan nj kuptim t pavarur, ato duhen par si pjes t nj rrethi t
marrdhnieve tekstuale. Kuptimi i do vepre (Kuteli, Konica, Kadare
etj.) n t vrtet, ekziston si brenda veprs ashtu dhe n tekste t
tjera, me t cilat lidhen.
Problemi sht: a i jep kjo dukuri gjith procesit ton letrar, t
tradits apo dhe bashkkohor, dimensionin e nj prshfaqjeje tjetr?
Gjithashtu, interpretimi n nj pikvshtrim m t thell t
marrdhnieve me krijime t tjera, a ka n themel shkaqe
kontekstuale, domethn a ka arsye q ka ndodhur ky fenomen te disa

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

61

autor? Nse do t pranonim tezn se intertekstualiteti sht dhe do


t mbetet nj element ky pr t kuptuar letrsin dhe kulturn n
prgjithsi, ather mund t themi se ky lloj vshtrim do ishte nj
sfid e re pr shkencn ton, n karakterizimin e procesit t zhvillimit
historik t letrsis. Nj pikvshtrim i till zgjeron konceptin pr
letrsin dhe mnyrn e interpretimit t saj. Konstatime shum
interesante do t dilnin nga veprat, jo vetm t autorve q zum n
goj, por edhe t shum krijuesve t tjer, q nga fillimet e deri sot.
Fjala nuk sht, pra, pr nj lloj vshtrimi q t mbetet si qllim n
vetvete, por, pr dika m thelbsore: pr hetimin e dukuris q
shpreh, n vetvete, procesin e rigjenerimit estetik t letrsis son.
***
N prcaktimin e kritereve pr hartimin e historis s letrsis
son, nuk mund t injorohet fakti se vecorit e letrsis, n gjith
periudhat e zhvillimit t saj, lidhen edhe me faktor t pandashm nga
njeri tjetri, si autori, teksti, konteksti, mesazhi dhe lexuesi (q n kt
rast sht vet historiani i letrsis). Sipas nesh, historia e letrsis
sht nj disiplin e till studimore, ku takohen nj trsi pikpamjesh
e kriteresh t qasjes ndaj fenomenit letrar. Ndikimi i faktorve letrsiformues sht i pamohueshm dhe do zhvillim letrar sht nj
reagim, nj mbshtetje, nj kundrprgjigje, nj afirmim apo mohim i
dukurive artistike. Duke pasur parasysh zhvillimin pes shekullor t
letrsis shqiptare sht pranuar nga studiues serioz se N vijimsi
t kohs, karakteristikat e saj strukturore kan ndryshuar, qoft si
zhvillime t brendshme letrare, qoft nga marrdhniet e saj me
kontekstet joletrare.15 Kjo do t thot se mundsit q ofron
historiani i letrsis, n aspektin teorik dhe metodologjik, jan prtej
nj zgjedhjeje t vetme.
Prcaktimi i kritereve t hartimit t historis s letrsis son
sht pika kye e procesit t nisjes s hartimit t nj historie t re t
letrsis. Diskutimi teorik, sipas natyrs dhe thelbit t vet letrsis,
hap rrugn pr realizimin shkencor t ksaj ndrmarrjeje t madhe t
shkencs s sotme t letrsis.

15

Sabri Hamiti, Shkollat letrare shqipe, shtpia botuese Faik Konica, Prishtin
2000, f.9.

62

Floresha Dado

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

63

Italo FORTINO, Rom

RNDSIA E GJUHS N KRITIKN LETRARE


T VEPRAVE ARBRESHE

Kumtesa ime do t kufizohet nQ njQ problem tQ veantQ qQ i


prket letrsisQarbQreshe, dhe brenda letQrsisQarbQreshe lidhjes midis
artit dhe gjuhQs, nQperspektivQn e shkrimit tQnjQhistorie tQletQrsisQ.
Si del qartQ, pastaj, QshtQ njQ dukuri qQ, nQ fund tQ fundit, mund tQ
prgjithQsohet nQse mbajmQ parasysh mundQsinQ e kalimit nga e
veantja tek e pQrgjithshmja. Por unQ tani pQr tani, pQr urtQsi dhe pQr
kujdes, mbetem i kufizuar brenda fushQs sQ arbQrishtes, dhe brenda
kritikQs qQQshtQe pranishme nQhistoritQe letQrsisQ.
Si pozitQ paraprake duhet tQ them qQ kufizoj edhe fjalQn time
brenda konceptit ose interpretimit tQhistorisQsQletQrsisQme kuptimin
e historisQ sQ veprQs artistike, qQ i pQrshtatet me mQ shumQ logjikQ
dhe natyrshmQri tezQs sQlidhjes gjuhQ-letQrsi.
shtQe natyrshme qQnQkritikQn letrare roli qQluan gjuha QshtQ
kryesor sepse gjykimet mbajnQ parasysh, nga njera anQ, strukturQn e
pQrmbajtjes sQ njQ vepre, si janQ artikulluar metaforat, imazhet,
figurat ose nQ prozQ fabuln, dmth. zhvillimin e intrigQs me
personazhet nQ njQ mjedis tQ caktuar; ndQrsa, nga ana tjetQr, sepse
gjyimet dalin edhe nga analiza e gjuhQs, ose mQ mirQ nga largimi i
gjuhQs letrare nQ kuptimin e gjuhQs sQ artit prej gjuhQs
komunikuese.
NQ fushQn e kritikQs letrare e cila konsideron veprQn artistike si
njQ sistem tQ pQrbQrQ shenjash ose si njQ strukturQ shenjash qQ kanQ
njQqQllim tQveantQestetik, gjuha QshtQthelbi i konceptit tQformQs.
***

Italo Fortino

64

1. Parim kryesor
Tani, nQ historinQ e letQrsisQ QshtQ lQnQ mQnjanQ teza sipas sQ
cilQs historia e letQrsisQ mund tQ izolohet nga teoria dhe nga kritika
letrare, sepse nQ historinQ e letQrsisQ QshtQ gjithmonQ i nQnkuptuar
gjykimi i vlerQs sQnjQvepre, qoftQpQr tQcaktuar hapQsirQn e trajtimit
tQ njQ autori ose tQ njQ vepre, qoftQ pQr tQ krahasuar dy vepra, nuk
mund tQ mos mbajmQ parasysh gjithnjQ njQfarQ vlerQsimi, krahasimi
dhe seleksionimi qQlidhen ngusht me kritikQn.
shtQ e qartQ prandaj qQ Historiani i letrsis duhet t jet nj
kritik pr t qen nj historian. Ky pohim i Norman Foerster
sintetizon tezQn themelore ku mbQshtetet historia e vQrtetQe letQrsisQ1.
Nga kQtu rrjedh qQnjQhistori e letQrsisQnuk mund tQjetQvetQm
njQ mbledhje e thjeshtQ tQ dhQnash historike tQ jashtme dhe
pQrshkruese pQr jetQn e autorin dhe pQr veprat. NdQrsa historiani kritik
ndjek edhe historinQe kritikQs sQveprave dhe duke sintetizuar jep njQ
gjykim kur vendos njQ autor ose njQ vepQr nQ njQ vend tQ historisQ sQ
letQrsisQ.
Kriteri qQ duhet, QshtQ ai i prospektivizmit, dmth. mundQsia e
krahasimit tQ njQ letQrsie, tQ njQ vepre gjatQ kohQs, krahasimi i
gjykimeve kritike pQr njQ sintezQ tQ arsyetuar dhe gjithmonQ
relativisht objektive, pasi pr njeriun nj objektivitet absolut do t
ishte i paarritshm.
***
2. Tri Histori t letrsis t shkruar nga studiues arbresh
NQ kQtQ kuadQr mQ duket e rQndQsishme ti japim njQ shikim
gjendjes sQ tri historive tQ letQrsisQ tQ shkruar nga tre studiues
arbQreshQ: Alberto Stratic (Milano 1896), Gaetano Petrotta (Palermo
1931), Giuseppe Schir Junior (Milano 1959).
a. Historia e letQrsisQe Alberto Stratic-it, njQarbQresh inspektor
shkollash nga katundi arbQresh Ungra nQ provincn e
KozencQs, si e pohon ai vetQnQparathQnien, QshtQpQrpjekja e
parQe sistemimit tQzhvillimit tQletQrsisQshqipe.

R. Wellek A. Warrer, Teoria della letteratura, Bologna, Il Mulino, 1981, p. 58


(Norman Foester, The American Scholar, Chapel Hill, 1929).

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

65

Titulli i ballinQs sQ brendshme QshtQ Manuale di letteratura


albanese, dmth. QshtQ njQ doracak, - prandaj pa pretendime
plotQsie, - qQ autori i kushton Franesko Krispit, kryeministrit
arbQresh tQ qeverisQ italiane. VQllimi QshtQ shkruar italisht,
sepse i drejtohet arbQreshve, tQ cilQt pQrdorin italishten si
gjuhQ kulture dhe si mjet komunikimi tQ nivelit tQ lartQ, dhe
italianQve sepse thotQ autori QshtQ detyra e tyre tQ njohin
historinQ dhe letQrsinQ shqipe pasi nQ jugun e ItalisQ banojnQ
mQ se 200 mijQ arbQreshQ tQ shpQrndarQ nQ 79 fshatra (f.
XXIII).
shtQfjala pQr njQvQllim kompleks qQka si qQllim paraqitjen e
kulturQs arbQreshe nQ pQrgjithQsi, ku vetQm kapitulli IV i
kushtohet AutorQve arbQreshQ (100 faqe pQrballQ 270
gjithsej), ndQrsa kapitulli III trajton KQngQt popullore nQ117
faqe. Mund tQ justifikojmQ kQtQ zgjedhje mbasi autori ka
vetQdijen qQ italianQt nuk njohin gjendjen e pQrgjithshme t
popullit arbQresh, si edhe atQ tQ emigrimeve tQ arbQreshQve
flasim pQr ArbQreshQt para pushtimit osman, prandaj pQrdorim
etnonimin arbQresh nQ vend tQ atij shqip nQ drejtim tQ
AzisQ, tQGreqisQdhe tQItalisQ.
Kjo histori e letQrsisQ anon qartQ nga autorQt arbQreshQ pQr dy
arsye: 1) sepse ata shqiptarQ Stratiki i njihte shumQ pak; 2)
sepse shkruante sidomos pQr arbQreshQt qQbanonin nQItali dhe
mund tQtQrhiqnin vQmendjen e italianQve.
Tani njQshikim marrQdhQnies qQlidh gjuhQn me vlerQn letrare.
PQr sa i pQrket problemit tQ gjuhQs, me tQ vQrtetQ, Stratiki e
merr nQ konsideratQ si gjuhQ nQ pQrgjithQsi, si tregon titulli i
kapitullit I: Origine e natura della lingua albanese (OrigjinQ
dhe natyrQ e gjuhQs arbQreshe), ku pQrfshin edhe problemin e
alfabeteve pQr tQshkruarit e arbQrishtes, por jo si funksion pQr
tQshprehur vlerat artistike tQnjQvepre.
Me njQ fjalQ mund tQ pohojmQ qQ kjo e Stratikit QshtQ njQ
histori e letQrsisQ sQ pQrmbajtjes sQ veprave kryesore tQ
autorQve. Trajtimi i gjatQi KQngQve popullore, pQr shembull,
QshtQ njQ paraqitje tematike kQngQsh dashurie, dasme, tQ
pQrmortshme, kreshnike, emigrimi, me citime tQ gjata e tQ
vazhdueshme copash, natyrisht tQ pQrkthyera italiasht nga
autori.
PQr sa i pQrket gjuhQs sQ autorQve shumQ pak janQ referimet;
autori QshtQinteresuar, por shumQrrallQ, pQr leksikun, nQlidhje

66

Italo Fortino

me pastrtinQ e fjalQve. KQshtu ndodh kur flet pQr veprQn


Cuneus Prophetarum, pQr tQcilQn thotQqQgjuha QshtQthjesht
arbQreshe, pa ndotje nga futje fjalQsh tQ huaja, prve, pQr
nevojQ, t ndonjQ neologjizmi tQ pQrbashkQt me shumQ gjuhQ
(f. 195); si edhe kur i referohet veprQs sQ Jul VaribobQs pQr tQ
cilQn shkruan se e meta e veprQs qQndron te mbushja me
shumQ fjalQ dhe fjali italiane, qoftQ pQr arsye tQ rimQs, qoftQ
pQr mungesQn e njohjes sQ gjuhQs sQ thjeshtQ arbQreshe (f.
220).
MQ pQlqen tQ kujtoj edhe gjykimin qQ shpreh kur trajton nQ
pQrgjithQsi autorin Frangjisk Anton Santorin, pQr tQ cilin
shkruan qQ ka studiuar, i palodhshQm, pQr tQ fisnikQruar
gjuhQn arbQreshe duke e ngritur lart n dinjitetin e gjuhQs
letrare (f. 222); ose kur flet pQr Jeronim De RadQn duke
kujtuar qQ shumQ studiues e kanQ kritikuar pQr paqartQsinQ e
tepruar tQ formQs sidomos pQr sintaksQn e ngatQrruar dhe tQ
pQrdredhur (f. 253).
shtQ e qartQ qQ QshtQ fjala vetQm pQr disa shQnime gjuhQsore
dhe shumQ tQ pQrgjithshme, tQ cilat nuk hyjnQ nQ brendi tQ
Qshtjes sQgjuhQs, shikuar nQkonceptin e gjuhQs letrare.
Gjithsesi, nQse mbajmQ parasysh kohQn kur shkruan Stratiki,
mund ti njohim pQrpjekjen, sado qQnQnivellin fillestar, pQr tQ
paraqitur problematikQn qQ gjuha arbQreshe i shtronte do
autori.
b. Historia e dytQ qQ marr parasysh QshtQ ajo me titull Popolo,
Lingua e Letteratura albanese e shkruar nga Paps (fjalQgreke
me te cilQn arbQreshQt quajnQpriftin qQmund tQpQrkthehet me
termin At) Gaetano Petrotta, nga Hora e ArbQreshQvet, nQ
provincQn e Palermos, i cili ka dhQnQ mQsimin e GjuhQs dhe
letQrsisQshqipe, si edhe tQGramatikQs latine dhe greke, dhe tQ
FilologjisQbizantine nQUniversitetin e Palermos.
Si na tregon titulli nuk QshtQvetQm njQhistori e letQrsisQ, por
njQtraktat qQ rreh Qshtje pQr popullin shqiptar, pQr problemet
e gjuhQs shqipe, dhe pQr historinQ e letQrsisQ. Mund ta
konsiderojmQ si njQ studim shumQ t dobishQm pQr tQ dhQnat
qQ pQrfshin dhe pQr njQfarQ sistemimi tQ letQrsisQ. Ky vllim
584 faqsh, i botuar nQvitin 1931, ndiqet nga njQvQllim tjetQr
qQ Petrota boton disa vite mQ vonQ, mQ 1950, me titull
Svolgimento storico della cultura e della letteratura albanese,

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

67

me vetQm 250 faqe; v.m.th. QshtQ ky njQ vQllim mQ i


zhdQrvjellQt, pak mQi azhurnuar dhe ndoshta mQi pQrpiktQ.
MQnjanojmQ, tani pQr tani argumentet qQ nuk hyjnQ nQ
problematikat qQ interesojnQ kumtesQn, dhe marrim parasysh
vetQm disa aspekte qQi pQrkasin LetQrsisQshqipe.
Mund tQ sintetizoj, nga njQ shikim i pQrgjithshQm, tri
argumente: 1) dokumentet gjuhQsore; 2) letQrsinQpopullore; 3)
letQrsinQreflekse.
Tipologjia e kQsaj historie tQ letQrsisQ QshtQ ajo e metodQs
historike. Autori na ofron njQ sasi tQ madhe tQ dhQnash pQr
autorQt, pQr veprat, pQr pQrmbajtjen e veprave, dhe dika edhe
pQr gjuhQn, por tQdhQnat gjuhQsore janQsi njQoptional fundor,
me rQndQsi pQr gjuhQn nQ pQrgjithQsi, dhe jo pQr gjuhQn si
shprehje e veantQ qQ mishQron estetikQn, me njQ fjalQ artin.
Prandaj mund tQpohojmQqQQshtQpatjetQr njQhap pQrpara, nQ
krahasim me Doracakun e letrsis shqipe tQAlbert Stratikit,
qoftQ vetQm pQr sasinQ e tQ dhQnave dhe pQr impostimin mQ
organik dhe pQr plotQsimin mQ tQ madh tQ zhvillimit tQ
letQrsisQ.
TQ dhQnat gjuhQsore, pastaj, hyjnQ nQ njQ projekt qQ mund ta
prcaktojmQsi kontribut pQr krijimin e njQgjuhe kombQtare.
Petrotta kishte vetQdijen qQ gjuha shqipe kish nevojQ tQ
pohohej si gjuhQ e shkruar; dhe gjuha e shkruar, ajo e shkruar
nQ nivelin mQ tQ lartQ, d.m.th ajo e pastQr, ajo e pasur nga
pikQpamja leksikore, mQ e qQndrueshme nga pikQpamja
fonomorfologjike, me kontributin e veprave letrare, nga njQ
autor nQ njQ tjetQr, kishte si detyrQ konsolidimin shkallshkall tQ gjuhQs letrare-kombQtare, me njQ fjalQ tQ gjuhQs qQ
me kohQduhej tQbQhej e pQrbashkQt dhe tQnivelit tQlartQdhe
pastaj edhe standarde tQpQrgjithQsuar.
Disa shembuj kontribuojnQ pQr tQ kuptuar qQllimin e Imzot
Bogdanit me veprQn e tij Cuneus Prophetarum: pasi Petrota
kritikoi gjuhQn e Bogdanit si e pasigurt, e parregullt, n
shumicn e rasteve e ndrlikuar pa njsi dhe se sintaksa i
nnrenditet prkujdesjes q teksti shqip t prkoj me at
italian ose anasjelltas thotQqartQqQBogdani nuk arriti tQjapQ
nj kontribut t vlefshm pr formimin dhe zhvillimin e gjuhs

68

Italo Fortino

letrare kombtare2. Dhe kQshtu me radhQ kritikon italianizmat


e tepQrme qQ Variboba pQrdor nQ veprQn Gjella e Shn Mris
Virgjr3, si kritikon karakterin e errt t gjuhQs sQ De RadQs,
pQr tQcilin thotQdika interesante kur pohon qQpaprsosurit e
shumta gjuhsore, ndrtimet gjuhsore t strholluara, fjalit e
dobta, shprehjet e ashpra dhe t paplqyeshme, fjalt e
formuara nga Autori vet pa asnj kriter shkencor dhe disa
her t marra drejprdrejt nga greqishtja ose italishtja, shpesh
t prdorura n mnyr t gabuar prishin knaqsin
estetike4. shtQ me interes tQ nQnvizohet qQ Petrotta vQ nQ
lidhje gjuhQn me estetikQn, por pa hyrQnQthelbin e problemit.
Me tQ vQrtetQ, pasi qQ shkroi pQr gjuhQn e Santorit vetQm si
kontribut pQr gramatikn e prgjithshme t gjuhs shqipe5,
edhe njQ herQ tjetQr shpreh kalimthi gjykimin sipas sQ cilit
veprat e autorQve arbQreshQ dhe shqiptarQ kanQ krijuar kushtet
pQr formimin e njQ gjuhe letrare, por tQ konsideruar si mjet
fisnik pr ruajtjen, zhvillimin, prhapjen e kulturs dhe t ides
kombtare n mes t popullit6.
Gjithsesi mund tQ pohojmQ qQ Petrotta e kap nevojQn e
formimit tQ njQ gjuhe letrare qQ, megjithQse koncepti nuk
pQrkon plotQsisht me atQtQgjuhQs letrare lidhur me estetikQn e
veprQs, nQnjQfarQmQnyre i afrohet.
c. Giuseppe Schir Junior nQ vitin 1959 botoi Storia della
letteratura albanese (Histori e letrsis shqipe) e cila, nQ
krahasim me ato t lartpQrmendura, QshtQ mQ shumQ e
ekuilibruar, me gjykime mQ shumQ tQ dokumentuara dhe me
mQshumQreferime edhe gjuhQs sQautorQve.
MegjithatQ mbeten disa gabime interpretimi qQ kritika letrare
dhe historike e mQvonshme ka sqaruar dhe caktuar me mQ
shumQ obiektivitet. shtQ fjala pQr veprQn Knga e sprasme e
Bals pQr tQ cilQn Schiri thotQ se autori i veprQs QshtQ Bala,

Gaetano Petrotta, Popolo, Lingua e Letteratura albanese, Tipografia Pontificia,


Palermo 1931, p. 98 (PQrkthimet e copave tQcituara janQtQmiat).
3
Ibidem, f. 113
4
Ibidem, f. 268
5
Ibidem, f. 278
6
Ibidem, f. 330

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

69

njQushtar tQkohQs sQSkQnderbeut, dhe jo tQGavril DarQs, si


kritika mQvonQka sqaruar7.
NdjeshmQria gjuhQsore e Schirit Junior QshtQ patjetQr nQ njQ
nivel mQtQlartQsepse merr parasysh jo vetQm gjuhQn, si mjet
komunikimi dhe si nevojQ pQr tQ krijuar njQ gjuhQ me dinjitet
letrar, por merr parasysh stilin e autorQve, d.m.th. gjuhQn nQ
funksion estetik.
PatjetQr shumQrQndQsi ka formimi i njQgjuhe nQtQcilQn mund
tQ shprehet letQrsia, si ndodh kur Schiri pQr Bogdanin thotQ
se sht i pari q merr parasysh shtjen e gjuhs letrare
dhe mnjanon t gjitha format q i prkasin t folmeve
vendase8, dhe kur pohon se gjuhs popullore i ka shtuar
harmonin dhe dinjitetin e forms9.
NQ krahasim me dy historianQt e tjerQ tQ letQrsisQ, Stratikin
dhe PetrotQn, mQpQlqen tQvQnQpah ndryshimin e gjykimit qQ
Schiri tregon kur trajton veprQn e VaribobQs. MQduket se ka
rQndQsi tQ nQnvizohet ky aspekt sepse Skiri e gjykon
pozitivisht, sado qQgjuha e VaribobQs, me tQvQrtetQ, nuk QshtQ
njQ gjuhQ e pastQr nga pikQpamja e leksikut, si kanQ vQnQ nQ
dukje dy historianQt e sipQrpQrmendur.
Schiri, nQ kQtQ rast, nuk shikon gjuhQn si sistem tQ pQrsosur,
por vQ re se gjuha ka funksione tQ tjera, ndQr tQ cilat dallon
ritmin qQ mund tQ krijojQ, harmoninQ dhe rrjedhshmQrinQ. Ja
fjalQt e tija: Aftsive t fantazis dhe ngashryeshmris
Variboba u bashkon nj lehtsi e pashembullt n shprehjen
ritmike rima rrjedh e mbar nga pena e tij; Schiroi mbaron
duke thQnQ qQ Variboba shkruante fjali t rimuara edhe kur
kishte ndr mend t shkruante n proz10.
Me fjalQ tQ tjera, sado qQ vQrtetojmQ qQ Schiri nuk QshtQ i
qQndrueshQm nQ pQrballimin e Qshtjes sQ gjuhQs lidhur
ngusht me estetikQn e veprQs, megjithatQ paraqet tek-tuk
Rexhep Qosja, Gavril Dara i Riu, nQ Historia e letrsis shqipe Romantizmi II,
Rilindja, PrishtinQ, 1984, ff. 349 374; Agnia Desnitskaja, Poema romantike e
Gavril Dars t riut, nQ Le minoranze etniche e linguistiche, Atti del 2
Congresso Internazionale, Piana Degli Albanesi, 7/11 settembre 1988, Palermo
1989, pp. 513 549.
8
Giuseppe Schir Junior, Storia della letteratura albanese, Nuova Accademioa
editrice, Milano, 1959, p. 87.
9
Ibidem, f. 88.
10
Ibidem, f. 109
7

70

Italo Fortino

prekje shkarazi interesante qQ i japin kritikQs letrare dhe


rrjedhimisht historisQ sQ letQrsisQ njQ dimension tQ ri dhe njQ
frymQmarrje tQ gjerQ nQ drejtimin e marrjes dhe kuptimit tQ
artit.
***
TQ gjithQ studiuesit e gjuhQsisQ dhe tQ letQrsisQ, kur marrin nQ
konsideratQ problemin e letraritetit, ose tQ gjuhQs letrare, dmth. tQ
vlerQs letrare tQ njQ vepre, nuk mund tQ mos flasin dhe nuk mund tQ
mos rrahin Qshtjen e dallimit midis gjuhQs komunikuese, tQ gjuhQs
standarde ose dialektore qQ flitet zakonisht nQ marrQdhQniet e
zakonshme, dhe gjuhQs sQ veprQs letrare, e cila ndryshon sepse
formohet nga njQ sistem gjuhQsor qQ i shmanget automatizmit tQ
rregullave tQ gjuhQs sQ zakonshme, standarde qQ pQrdoret nQ
komunikimin ditQsor, dhe krijon vlera autonome funksionale pQr
krijimin letrar, pQr krijimin e njQ sistemi gjuhQsor qQ u pQrket formQs
sQfjalQs si edhe pQrmbajtjes sQfjalQs, dmth. semantikQs.
Prandaj, nQ fushQn e kritikQs letrare, njQ kontribut tQ
rQndQsishQm e japin gjuhQtarQt tQ cilQt u lehtQsojnQ kritikQve letrarQ
analizQn e elementeve tQ sistemit gjuhQsor letrar tQ cilQt largojnQ
gjuhQn e poezisQ, ose edhe tQprozQs letrare, nga gjuha standarde.
NQse nuk gabojmQmund tQpohojmQqQkjo metodQu shmanget
kritikQs psikologjike dhe impresionistike, si edhe u shmanget kritikQs
psikoanalitike dhe sociologjike, duke i krijuar njQhapQsirQinteresante
gjuhQs sQ letQrsisQ. Nga kjo metodQ rrjedh edhe njQ leverdi e
rQndQsishme pQr shkencQn e kritikQs letrare: i shmanget akuzQs sipas
sQ cilQs kritika letrare nuk ka njQ mbQshtetje t mjaftueshme pQr ti
atribuar plotQsisht karakterin e shkencQs.
NQ kQtQ drejtim, vepra letrare funksionon si njQ makroshenjQ
gjuhQsore qQka si tipologji karakterin e kompleksitetit dhe tQunitetit.
Prandaj, nQse e konsiderojmQ si njQ sistem, ka mundQsi teknike tQ
zbQrthehet pQr ta analizuar dhe pQr tQ kuptuar efektet e ndryshme, si
edhe vlerat poetike, dhe nQprgjithQsi letrare, qQpQrban njQvepQr. NQ
kQtQ mQnyrQ gjykimi prfundimtar qQ jep kritiku letrar nuk bazohet
vetQm mbi elemente psikoimpresionistike, por mbQshtetet nQnjQ bazQ
objektive tQ qartQ. Ky veprim kritik i impostuar kshtu mQ duket jo
vetQm mua por shumQstudiuesve njQgaranci shkencore qQmbQshtet
studiuesit e kritikQs letrare.
***

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

71

Prfundim
Si pQrfundim, duke mbajtur parasysh kuadrin e KonferencQs i
cili synon tQkQrkojQdhe pQrforcojQvijat kryesore dhe tQpQrgjithshme
metodologjike dhe kritike pQr tQri-shkruar njQhistori ose disa histori
tQletQrsisQshqipe, sepse tQgjithQkanQtQdrejtQtQshkruajnQnjQhistori
tQ letQrsisQ me zgjedhje metodologjike tQ ndryshme mQ duket e
dobishme tQ shpreh mendimin tim personal nQ kQtQ fushQ, - prandaj
vishet me karakterin e subjektivitetit dhe duhet tQmirret me piskQrra
(ndoshta njQ kalk nga italishtja prendere con le pinzette) - qQ
sintetizoj nQtri pika:
1. Kur historia e njQ letQrsie trajton njQ vepQr, sQ pari duhet tQ
mbQshtetet nQ njQ tekst tQ sigurt, d.m.th. nQ tekstin e veprQs
origjinale tQ autorit, dhe jo nQ surrogate qQ i afrohen veprQs
origjinale. NQ kQtQ drejtim filologjia moderne, me kritikQn
tekstuale, garanton tekstet si i ka menduar dhe mundQsisht si
i ka shkruar autori vetQ. NQfushQn e filologjisQ, letQrsia shqipe
ka nevojQpr njQcorpus t plot tQveprave letrare tQpQrgatitur
me kriteret shkencore tQ filologjisQ qQ garantojnQ sigurinQ e
origjinalitetit tQtekstit tQveprQs.
NjQ shembull pQr tQ gjitha rastet: Deri nQ vitin 1989 gjithQ
kritika e veprQs sQ poetit arbQresh, Giuseppe Serembe, QshtQ
mbQshtetur nQpQrmbledhjen e lirikave me titull Vjershe, qQka
botuar i nipi Cosmo Serembe nQ Milano mQ 192611. Tekstet e
lirikave tQ pQrfshira nQ kQtQ pQrmbledhje, si pohon hartuesi
vetQ Cosmo, jo tQ gjitha janQ marrQ nga dorQshkrimet
origjinale, por nga dQshmi dhe dQshmitarQ tQ cilQt i kanQ
dQgjuar kQngQt, - si dQshmi gojore - dhe i kanQ traskriptuar,
natyrisht me tQ gjitha pabesueshmQritQ dhe lQkundjet qQ njQ
transmision i tillQparaqet. VetQm nQvitin 1989 Prof. Giuseppe
Gradilone botoi 9 lirika tQ Sermbes sipas dorQshkrimeve qQ
gjinden nQBibliotekQn MbretQrore tQKopenagenit12.
11

Giuseppe Serembe, Vjershe, a cura, con prefazione e note dellAvv. Cosmo


Serembe, Milano, 1926
12
Giuseppe Gradilone, Contributo alla critica del testo dei canti di Giuseppe
Serembe, Istituto di Studi albanesi dellUniversit degli studi di Roma La
Sapienza, Roma 1989.

72

Italo Fortino

2. Kur historianQt e letQrsisQ rrahin Qshtjen sesi tQ pQrfshijnQ


autorQt dhe veprat e tyre nQ njQ sistem qQ quajmQ histori tQ
letQrsisQ kanQpQrpara syve traditQn e veprave dhe vlerQn e
veprave. Duke u mbQshtetur nQ kQto dy aspekte: traditQ, si
histori, dhe vlerQ, si problem i estetikQs, mund tQ arrijmQ nQ
sintezQn qQ njQ histori e letQrsisQ ka mundQsinQ tQ ndjekQ
metodQn e kritikQs historike dhe njQkohQsisht metodQn e
kritikQs estetike.
NQ kuadrin e kritikQs estetike, qQ pQrfshin stilistikQn e
autorQve, njQrol tQveantQe luan gjuha e autorQve e realizuar
nQveprat.
3. Lidhur me problematikQn e estetikQs dhe tQ stilit, sidomos nQ
kohQt e fundit, shtrohet Qshtja e recepsionit (QshtQ njQ
italianizQm, ose anglizQm), Qshtja e marrjes sQ mesazhit tQ
letraritetit (njQitalianizQm tjetQr), d.m.th. tQvlerQs letrare.
Marrjen e mesazhit tQ artit autori i historisQ sQ letQrsisQ nuk
mund tQ mos ta mbajQ parasysh. Dhe prandaj pQr do autor,
pQrve shQnimit pQr fushQn gjuhQsore sQ cilQs i pQrket njQ
vepQr, - fjala QshtQ pQr variantet (geg, tosk, arbQresh, gjuhQ
standarde), - nQ tQ cilat QshtQ shprehur letQrsia shqipe deri mQ
sot historiani i letQrsisQ, i cili QshtQ edhe njQkohQsisht kritik
letrar, me shije pQr gjuhQn, merr parasysh vlerQn e gjuhQs nQ
drejtim tQ estetikQs, marrjen, nga ana e lexuesit-kritik, tQ
interpretimit estetik, si edhe stilin e autorit me dy qQllime: sQ
pari pQr njQ interpretim tQ saktQ tQ pQrmbajtjes; sQ dyti pQr
rezultatin estetik tQveprQs. Lidhur me stilin QshtQidiolekti i njQ
autori, d.m.th. gjuha me veantitQpersonale tQdo autori.
PQrfundoj: me njQ fjalQ historia e letQrsisQ, nQ kQtQ mQnyrQ, jo
vetQm paraqet njQ kuadQr komplet dhe kompleks tQ zhvillimit
tQ letQrsisQ, por u ofron lexuesve vijat kryesore tQ zhvillimeve
tQ pQrmbajtjeve tQ veprave, si edhe vijat e zhvillimit tQ gjuhQs
letrare, nQkuptimin e gjuhQs sQartit.

Prof. Italo Costante Fortino


Universita di Napoli LOrientale
Napoli

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

73

Shaban SINANI, Tiran

HISTORISHKRIMI LETRAR DHE DISA DUKURI


NDRKULTURORE

I.
Nse n dijet albanologjike, tashm rreth nj shekull prej kohs kur
nisn studimet letrare, sot do t ekzistonin si disiplina t pavarura
historia e kulturs, historia e shkrimeve, historia e artit, historia e
qytetrimit, historia e mendimit kombtar dhe historia e besimeve n
Shqipri, pyetja pr qendrimin e historis s letrsis ndaj dukuris
ndrkulturore do t kishte qen me nj rndsi dytsore. Pr aq koh
q kto disiplina ende nuk jan pavarsuar, historis s letrsis i bie
prgjegjsia q t shprehet dhe t mbaj nj qendrim t prpunuar
shkencor edhe pr ato dukuri, t cilat vetm pjesrisht e prekin
objektin e saj, q studiuesit shpesh i kan prcaktuar si dukuri
ndrkulturore1. Shkalla e sundimit t dukuris ndrkulturore n
historin e letrsis shqipe, prej fillimeve deri n koht moderne, jo
vetm si fenomen kalimtar, por edhe si prirje, sht e till q e bn at
nj faktor t paprjashtueshm edhe n studimet letrare. Pa dukurin
ndrkulturore historishkrimi letrar do t mbetej jo vetm pa objektin e
vet tradicional, por, pr m tepr, n nj prcaktim teknokratik t
ngusht.
Letrsia shqipe, pr shkaqe historike dhe letrare, n afro pes shekuj
me radh, n pjesn m t madhe t herve sht zhvilluar n nj rrug
t pangjashme me letrsit europiane, me shmangie prej kalendarve
t logjikshm t prgatitjes s nj dukurie a rrjedhe letrare prej asaj q
ishte m par, asimetrike n pikpamjen e kronologjis dhe t

M gjersisht pr konceptin e sotm pr karakterin e ndrthurur t dukurive


shpirtrore historikisht dhe sot shih: Fernand Braudel, Gramatika e
qytetrimeve, Tiran 2005.

74

Shaban Sinani

vijueshmris.2 N kt kuptim, modelet dhe metodat vlejn pr tu


kshilluar, por jo edhe pr tu zgjedhur.
Dukuria ndrkulturore e implikon historishkrimin letrar n t gjitha
periudhat e zhvillimit t letrsis shqipe. Ajo sht aq shum e
pranishme sa n njrn an thuajse e pamundson vshtrimin
prjashtimisht estetik t letrsis dhe n ann tjetr e bn vshtrimin
historicist krejt t pamjaftueshm pr t ofruar nj histori letrsie t
denj po aq sa letrsia e trashguar.
Dukuria ndrkulturore q i del prpara historishkrimit letrar n t
shumtn e hers si objekt i pashmangshm, her t tjera si nj objekt i
diskutueshm, sht disashkallshe. N shkalln e par do t
shenjoheshin ato dukuri q prgatisin pr nj koh t gjat zhvillimin
e letrsis shqiptare, duke mos qen mirfilli letrsi. Nj periudh prej
afro njmij vjetsh prbn traditn e shkrimeve n botn shqiptare,
pa t ciln shfaqja e letrsis filobiblike3 n fundin e mesjets nuk do
t kishte qen e shpjegueshme. Pjes e ksaj tradite jan afro 300
dorshkrime origjinale t letrsis ungjillore shkruar n gjuht
ndrkombtare t liturgjis, dy prej t cilve jan pjes e programit
Memoire du Monde, programi i vlerave m elitare t trashgimit
shpirtror t njerzimit. Ndonse n studimet e tekstologjis kritike n
shkall ndrkombtare ato kan nj vmendje t merituar prej s paku
130 vjetsh, n studimet shqiptare ato skan as aq vmendje sa t
prmenden si nj z i prvem n Fjalorin Enciklopedik Shqiptar,
botim i ri (2009)4. Tradita e shkrimit biblik-ungjillor, tradita e
shkrimeve kronikale dhe laike, shkolla lokale e shkruesve dhe e
scriptoriumeve, mjeshtria e kaligrafve, e notariatit, duke qen pjes
e atij koncepti q francezt e quajn les letres, pr simetri me les
belle letres, e mbetur jasht fardo historie q merret me t shkuarn
e shqiptarve dhe t pasurive t tyre shpirtrore, e v n prgjegjsi
historishkrimin letrar. N t njjtn mnyr, me po ato lidhje, simetri
dhe asimetri, e vn dhe disa dukuri t tjera t ngjashme, t hershme e
t vonshme, si koleksioni i statuteve t s drejts urbane - ius
urbanum - n gjith faqen bregdetare t Arbrit mesjetar (Shkodr,
Drisht, Danj, Ulqin, Tivar, Shas, Durrs), q terminologjikisht njihen
si pasaport e pranis s fryms s Rilindjes Europiane, si dhe
Ali Xhiku, Letrsia shqipe si polifoni, Tiran 2004, f. 13.
Sabri Hamiti, n: Letrsia filobiblike, letrsia romantike, Vepra letrare 7,
Prishtin 2002. Nga i njjti autor: Tematologjia, Prishtin 2005, f. 33.
4 Fjalor Enciklopedik Shqiptar II, Tiran 2009.
2
3

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

75

fenomeni i Voskopojs, me prekjen e tij iluministe dhe me ndriimin e


shkurtr t nj kulture dhe qytetrimi avant-garde n fillimin e
shekullit t 18-t e pr disa dekada n vijim.
N shkalln e dyt do t shenjoheshin ato dukuri q prbjn letrsi n
kuptimin terminologjik t fjals, kan n prmbajtjen e tyre botn
shqiptare, njeriun dhe zhvillimet e saj, por nuk i prgjigjen parimit
themelor t historishkrimit letrar: nj gjuh, nj ligjrim, nj letrsi,
nj histori letrsie. Letrsia e periudhs humaniste, e cila, me Marin
Barletin, pr her t par i dha letrsis shqiptare nj njohje e prmas
ndrkombtare, u shkrua n latinisht, dhe kjo tradit vijoi deri n
shekullin e 17-t, me Apologjin e Sknderbeut t humanistit t
vonuar Frang Bardhi. Dukuri t tilla mund ta detyrojn
historishkrimin letrar q ti referohet njsis s kombit dhe jo njsis
s gjuhs. Kjo do t krkonte nj zgjidhje konceptuale qysh n
prcaktimin e titullit t puns q duhet br: nj histori letrsie
shqiptare apo letrsie shqipe? Kjo pyetje ka dal me koh. Nj
prgjigje pa debat na e ka dhn qysh n vitet 1940 studiuesi Namik
Ressuli dhe t tjer studiues t atyre viteve, q paraplqyen t flisnin
pr Shkrimtar shqiptar dhe jo ngushtsisht pr letrsi shqipe,
duke qen se parimi i kombit, m sakt i kombsis, ishte m integrues
se ai i gjuhs dhe i ligjrimit5.
N nj shkall t tret vjen si dukuri ndrkulturore dhe ndrletrare afro
300 vjet letrsi shqipe ungjillore, filobiblike, prej Gjon Buzukut deri
m 1762, kur shkrimtari arbresh Jul Variboba boton Gjelln e Shn
Mris Virgjn. E quajtur shpesh letrsi e vjetr shqipe, letrsi
klasike, letrsi klerikale, ajo, n t vrtet, n trsi sht letrsi
dygjuhshe: shqip dhe latinisht, shqip dhe italisht, shqip dhe venetisht.
Historikisht kjo letrsi sht lexuar vetm n kolonn shqip, ndrsa
kolona tjetr sht quajtur, pa ndonj argument, kryesisht si gjuh
garantuese. N t vrtet studimet e kohve t reja po provojn se
prania e gjuhs tjetr, cilado qoft ajo, nuk ka qen sa pr t marr
plqimin e Selis s Shenjt pr botim, sa pr tu vn mbi to fjala
magjike imprimatur. Buzuku kaprcen lehtsisht nga njri kapitull i
ungjijve n tjetrin dhe perifrazon tekstin kanonik duke br prshtatje
5

N traditn e historishkrimit letrar jan prdorur krahas njri-tjetrit t dy


termat: Historia e letrsis shqipe I-II, UT. Tiran 1959, 1960. Dhimitr S.
Shuteriqi (red.): Historia e letrsis shqiptare, Tiran 1983; Robert Elsie:
Histori e letrsis shqiptare, Pej 1997. Shih edhe: Ali Xhiku, Histori e
letrsis shqipe apo histori e letrsis shqiptare, Perla 2009-2.

76

Shaban Sinani

gjuhsore dhe n vet tekstin6. Kjo sht aq e vrtet sa n botimin


shekullar q E. abej i ka br Mesharit ka qen i detyruar t
qortoj edhe numrtimin e vargjeve t teksteve ungjillore pr t
pajtuar renditjen e tyre me at kanonike. Pjetr Bogdani ka n
Cuneus prophetarum mbi 50 faqe shkrime laike, letra, kushtime,
vlersime q jo vetm duken si recensione, dhe n kngt e Sibilave
shton e heq vargje q as mund t mendohen n origjinalin e tyre, si,
bie fjala, prmendja e profetit t besimtarve musliman dhe e frazave
t lutjeve t tyre7, prve albanizimit t bots ungjillore n pun t
emrave t prvem. N nj far mnyre, teksti paralel na lejon t
kuptojm se Buzuku redakton dhe kompilon, Budi krijon kurse
Bogdani rrfen. Gjithnj e m e qart po bhet se leximi i ksaj
letrsie vetm n tekstin shqip jo vetm sht i pamjaftueshm, por
kufizon gjykimin historik pr autorin dhe veprn. Leximi i krahasuar,
si letrsi dygjuhshe8, po ashtu dhe studimi i saj si e till, si nj letrsi
q ruajti dy shkall komunikimi, e bn gjith kt periudh letrare
gjithashtu nj dukuri ndrkulturore. Prcaktimi i ksaj letrsie si
bartse e nj lvizjeje mendimi, q mbetet vlersimi m i lart pr t
deri m sot, nuk do t kuptohej pa krahasimin e teksteve, njsimin e
shmangieve e shpjegimin e tyre.
E cilsuar si nj aksident n zhvillimet letrare n Shqipri, prurje e nj
kohe kur elitat kulturore orientale u rehatuan edhe n faqen
perndimore t Ballkanit, n nj shkall t katrt ndrkulturaliteti
paraqitet letrsia me shkrime orientale t autorve shqiptar t njohur
si bejtexhinj. N t vrtet, t huajtura prej perandoris nuk qen
vetm alfabetet, as vetm nj pjes e mir e leksikut, por edhe kodet
poetik t ligjrimit, modelet e vjershrimit dhe tematika. Pr m
tepr, kjo trashgimi vetm konvencionalisht mund t quhet letrsi,
sepse mbeti e pakodifikuar me shkrim deri n shekullin e 20-t, madje
nj pjes e saj sht e pakodifikuar edhe sot. E shkruar kryesisht si
letrsi pr tu dgjuar, si letrsi me audienc, ajo mbijetoi n form
variantesh, duke mbetur nj metaligjrim, as letrsi dhe as folklor, as
anonime dhe as me nj autorsi t certifikuar, aq sa, bie fjala, Divani i
Nezimit t Frakulls, i botuar sivjet nga kolegia G. Egro, u mbshtet
Sistemi mbiemror tek Buzuku, tez disertacioni e Evalda Pacit, kshilluar n
dorshkrim (2009).
7 Sibila Eritrea n Cuneus prophetarum, botim kritik dhe me tejshkrim e
shnime nga A. Omari, Tiran 2006.
8 Ktij mendimi i sht prmbajtur edhe shkrimtari I. Kadare.
6

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

77

n jo pak por shtat kopjime, t shtat duarve t ndryshme. Veprat e


ktyre shkrimtarve nuk gjenden n asnj prej bibliografive t
shkrimtarve osman, duke prfshir ato shterruese. Ato mbetn
periferike ndaj letrsive perandorake dhe ndaj vet procesit letrar
vends. Jo vetm pr arsye historike, por edhe pr shkakun se prmes
gjuhs - aq shqipe sa ishte - kta shkrimtar pohuan vetdallimin e
prejardhjes, do t jen nj pik interesimi pr historin e letrsis
shqipe.
N nj shkall t pest si dukuri ndrkulturore shfaqen nj pjes e
mir e trashgimit letrar t shkrimtarve t periudhs s Rilindjes.
Shkrimtart arbresh shkruajtn shqip dhe italisht ose i prkthyen
veprat e tyre nga njra gjuh n tjetrn. Nj pjes e tyre jan n
kuptimin e plot t fjals autoprkthim9, q nuk dallon shum prej
dygjuhsis, ve faktit q tekstet letrare funksionojn si tekste t
pavarura. E. abej, n studimin e tij monografik pr mbrojtjen e
doktorats, duke respektuar karakterin ndrkulturor t letrsis
arbreshe, e quante at letrsi t italo-shqiptarve. Pr disa prej
veprave t De Rads, Gavril Dars, Zef Serembes, Francisk Santorit,
ende nuk ekziston nj kalendar prfundimtar pr t provuar nse
fillimisht u shkruajtn shqip (arbrisht) dhe pastaj u kthyen n italisht
apo anasjelltas. Historia e letrsis italiane, megjithat, nuk ka shfaqur
ndonj interes dhe as ndihet prgjegjse t merret, bie fjala, me kngt
paramilosaike apo me Sofonisbn e De Rads, gjithaq sa dhe me
poezit e Zef Skiroit. Ndrsa historishkrimi letrar shqip nuk mund t
mjaftohet me vlersimin e gjysms s dukuris. N nj pamje tjetr
paraqitet sjellja me veprn e Naim Frashrit, masnavit e t cilit, t
botuara n vllimin Tehajjylat, jan zyrtarisht pjes e historis s
letrsis perse, ku ai njihet si poet musliman me origjin shqiptare10.
Tek Naimi nj pjes e veprs sht greqisht, nj pjes osmanisht, nj
pjes persisht, dhe le t shtojm se Katr stint njsohet gjithnj e
m shum si rikrijim apo shqiprim prej nj parateksti frngjisht. Tek
t gjith shkrimtart e Rilindjes ekziston prmasa e nj gjuhe t huaj
krijimtarie dhe komunikimi. Dora dIstria nuk dinte dhe nuk shkroi
9

Augusta Brettoni, Albania: traduzione, tradizione, Firenze 2009, p. 9-13.


A. K. Golshani, History of persian literature, Tehran 2004. Idem, Kultura

10

iraniane n territoret e pushtuara nga Turqia - poezit n gjuhn persiane t


Naim Frashrit, poet dhe shkrimtar shqiptar i shekullit 19-t, prktheu nga

persishtja Sh. Sinoimeri, Arkivi i Institutit t Gjuhsis dhe Letrsis,


Tiran.

78

Shaban Sinani

asgj shqip, kurse Sami Frashri sht jasht do dyshimi m shum


fenomen reformues i kulturs turke se i letrsis shqipe. Madje kjo
tradit vijon edhe n shekullin e 20-t. Konica shkroi anglisht
monografin e pambaruar pr Shqiprin dhe Noli Historin e
Sknderbeut dhe Beethovenin dhe revolucionin frng. Fishta shkroi
italisht Questione albanese e questione catholica kurse ajupi
shqiproi Lulet e Hindit dhe Lafontaine-in. Mitat Frashri e botoi
frngjisht traktatin e tij Les Albanais e les slaves dhe Mehmet
Konitza Le question Albanais. A do t jet indiferent historishkrimi
letrar ndaj ksaj pjese t trashgimit letrar t shkrimtarve shqiptar?
N rrethana t detyruara, n krkim t natyrshm t lexuesit, edhe n
gjysmn e dyt t shekullit t 20-t shkrimtar shqiptar n Perndim
botuan vepra t karakterit letrar e studimor n gjuh t huaja: Koliqi,
Camaj, Ressuli, Luzaj, Pipa dhe t tjer. Nse n historishkrimin letrar
shqiptar kta autor, ose s paku nj pjes e veprs s tyre, do ta ken
portn t mbyllur, n ciln histori letrsie ose n histori fardo do
t ken vmendje?
Sido q terminologjikisht mund t ngjaj jo e kohs, nj histori letrsie
e bots shqiptare, para se t vendos nse do t plqej mbisundimin e
estetizmit ndaj pragmatizmit, t letrsis si e till ndaj historicizmit,
do t duhet tu prgjigjet disa pyetjeve t pashmangshme: fenomen
letrar apo kulturor sht nj zhvillim; nse nuk mund t thuhet me
siguri t plot se fenomeni sht shqiptar pavarsisht gjuhs s
shprehjes a ka ndonj histori tjetr letrsie t interesuar pr t; nse n
historin e letrsis nj dukuri me prerje vetm t pjesshme letrare
duket e teprt a ka ndonj histori tjetr: filozofie, mendimi, kulture,
feje, qytetrimi, q mund t shprehet ose q n nj t ardhme t
vrejtshme do t shprehet pr t? Pikrisht ky karakter i ndrlikuar i
gjith zhvillimit historik t letrave shqipe dhe t kulturs shqiptare e
bn t pamjaftueshm nj parim t vetm dhe nj sjellje metodologjike
t vetme. N fund t fundit, historia e letrsis sht aposteriorike
ndaj letrsis vet dhe kur kjo letrsi nuk ndjek nj rend normal
kronologjik, gjuhsor, letrar, edhe studimi i saj nuk mund t jet i till.
Kompromisi n pajtimin e disa kritereve, duke prfshir at t
prcaktimit tipologjik t fenomenit do t jet pjes e prgjegjsis pr
nj historie t letrsis shqiptare, q, prve t tjerash. duhet t zgjidh
edhe detyra shkollore-universitare.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

79

II.
Ndonse diskutimet e historishkrimit letrar jan prqendruar kryesisht
n letrsin bashkkohore t shekullit t 20-t11, duke pranuar n
heshtje se shtjet themelore t historishkrimit letrar t periudhs
pararomantike dhe romantike pak a shum jan t zgjidhura, n t
vrtet nj histori e re letrsie duhet t prballoj nj varg diskutimesh
m t ngushta q kan dal pr do zhvillim letrar, pr do
personalitet e ngjarje t tyre, prej fillimeve deri m sot.
1. Tradita e shkrimeve ungjillore n hapsirn shqiptare sht nj prej
m t hershmeve n Ballkan e n Europ. Nj shkoll lokale
shumshekullore shkruesish e kopjuesish (scribers) t ktyre
dorshkrimeve ka ekzistuar qysh n Mesjetn e hershme. Dy
dorshkrimet m t lashta t ksaj tradite, t ruajtura prej fundit t
krishtrimit t hershm me sa duket n prapatokn shqiptare, Kodiku
i Purpurt i Beratit dhe Kodiku i Art i Anthimit, jan regjistruar n
programin e vlerave m t przgjedhura t thesarit t njerzimit,
Memoire du Monde. Mjeshtria e shkrimeve ishte e prhapur n
formn e shkollave t kaligrafis n shumicn e qyteteve t zhvilluara
t Arbrit: Berat, Vlor, Durrs, Shkodr12. Kan dal madje hipoteza
pr ekzistencn e nj triptiku me shkrime q prmbajn lnd fetare,
filozofike dhe kronikale qysh prej vitit 121013. Ndonse n gjuht e dy
kishave qendrore botrore, rreth 300 dorshkrime origjinale t ruajtura
11

12

13

Pr veimin e periudhs letrare bashkkohore t shekullit t 20-t si m


shqetsuesja pr historishkrimin letrar shih sidomos: Ardian Marashi,
Prse duhet ripar historia e letrsis shqipe, intervist dhn ATSH-s,
2.10.2008.
N t parin tekst universitar t historis s letrsis shqipe, pjesa e par,
Folklori dhe letrsia e vjetr shqipe z gati gjysmn e vllimit. Me sa
duket autort kan pasur pr qllim pikrisht q ti japin procesit letrar nj
prmas thellsie m t madhe. N: Dh. S. Shuteriqi (red.) Historia e
letrsis shqipe, Tiran 1959-1960, f. 7-143.
Prkundr dyshimeve t shfaqura me t drejt prej nj pjese t mir t
dijetarve albanolog (nyjtuar n nj mnyr paradigmatike nga Matteo
Mandala) pr mundsin e vrtetimit t hershmris s ktij dorshkrimi,
pr shkak t vonimit t provave t shkruara, t tjer studiues, si Robert
Elsie, n Albanian Litterature: a Short History, Theodor of Shkodra
(1210) and other early texts, London-New York 2005, p. 5-8, e trajtojn
kt dorshkrim si nj piknisje t re t padyshimt t kalendarit historik t
shqipes.

80

Shaban Sinani

n Shqipri prej mesit t shekullit t 6-t e kndej prmbajn t dhna


kronografike, etnologjike, patronimike, heraldike, ikonografike,
demografike, katastike, historiografike me rndsi parsore pr t
kuptuar t kaluarn e popullit dhe t vendit14. A bn pjes kjo tradit
n parahistorin e letrsis shqipe? Nse n koncept bashk me
letrsin n kuptimin e prkufizuar do t shihej si objekt i
historishkrimit letrar dhe dukuria ndrkulturore n t ciln letrarsia
sht vetm nj prbrse, madje shpesh jo sunduesja, ather
prgjigjja do t ishte pohuese dhe kjo prgjigje pohuese do t duhej t
zotonte studiuesit pr plotsimin e saj15.
2. N shekujt q prgatitn shprthimin humanist europian qytetet m
t rndsishme t vijs bregdetare kishin arritur t rregullonin jetn
qeverisse me statute, akte parakanunore t s drejts, modele t s
drejts urbane - statuta et ordinationes (Shkodra, Durrsi, Drishti,
Danja, Ulqini, Tivari, Kotorri). Paralelisht n kto qytete ishte
zhvilluar mjeshtria e notariatit. A jan kto akte shprehje t nj klime
14

15

Pr vendin q zn n studimet europiane pr historin e shkrimeve kodikt


q jan ruajtur n hapsirn historike shqiptare prmendim vetm disa prej
titujve t veprave monografike dhe t studimeve parsore prej afro 140
vjetsh e kndej: A. Alexoudes,Description abrge et historique de la
sainte mtropole de Belgrade, aujourdhui Brat, Kerkyra 1868; L.
Duchesne,Un manuscrit grec en parchemin couleur pourpre crit en
lettres dargent, n Bulletin critique, Paris 1881; P. Batiffol, Les
manuscrits grecs de Berat dAlbanie et le Codex Purpureus F, Paris 1886;
P. Batiffol, Evangeliorum Codex Graecus Purpuraeus Beratinus F, n
Mlanges darchologie et dhistoire 5 (1885); K. Aland, Kurzgefasste
Liste der Griechischen Handschriften des Neuen Testaments, Berlin Walter de Gruyter, 1994; J. Koder, Zur wiederentdeckung zweir Codices
Beratini, n Byzantinische Zeitschrift, 65 (1972); J. Koder & E. Trapp,
Katalog der Griechischen Handschriften im Staatsarchiv zu Tirana, n
sterrichischen Byzantinischen Gesellschaft, 1968, nr. 17; R. C. Gregory,
Textkritik der Neuen Testamentes, I-III, Leipzig 1900-1909; H. Buchthal
& O. Kurz, A hand list of illuminated oriental christian manuscripts,
London 1942; I Vangeli dei Popoli, Cita di Vaticano, 2000; Th. Popa,
Katalogu i kodikve mesjetar shqiptar, AQSH, Fondi 488, Tiran 19831985; Sh. Sinani, Beratinus, studim monografik, Tiran 2004. Po ai (nn
kujdesin e): Kodikt e Shqipris, Tiran 2003.
M gjersisht pr konceptin e sotm pr karakterin e ndrthurur t dukurive
shpirtrore historikisht dhe sot shih: Fernand Braudel, Gramatika e
qytetrimeve, Tiran 2005.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

81

kulturore dhe t nj shkalle qytetrimi, q nj histori letrsie nuk


mund ta mbikaloj? Kjo sht gjithashtu koha kur n disa qytete
shqiptare t ekspozuara ndaj fryms s Levit, ndikimit detar, si
Durrsi, zhvillohet arsimi laik, deri n nivelin universitas, term
mesjetar pr t shenjuar shkollat e mesme (gymnasium) n at koh.
3. Nj pjes e letrsis shqiptare t periudhs klasike-kishtare u
shkruajt n latinisht. Jo vetm kaq, por identifikimi i pals s autorit, i
t vetve, prkundr t huajve, pushtuesve osman, tekstualisht le
disa mundsi interpretimi: si arbr, mbrojts t vendlindjes; por dhe si
vllezr n Krishtin, mbrojts t krishtrimit. Ndonse Gjergj
Kastrioti asnjher nuk u shpall zyrtarisht athleta Christi nga Selia e
Shenjt, sikundr shkruhet letrarisht shpesh her, kodifikuesit e
mitit t tij kan sistemuar teza q ojn n divergjenc mendimi. Vet
letrsia humaniste e fillimit t shekullit t 16-t, duke mos qen shqip
n vijimsi kronologjike dhe duke pasur disa shmangie her
aksidentale e her historikisht t determinuara deri n shekullin e 18t, me shfaqjen e nj lvizjeje iluministe t vettimt t lidhur me
emrin e Akademis s re t Voskopojs, qendron si pikpyetje edhe
pr emrin e nj historie t re letrsie: do t jet ajo nj histori e
letrsis shqipe (q i referohet njjtsis s vetshprehjes n gjuhn
amtare) apo nj histori e letrsis shqiptare (duke iu referuar ngjarjes
historike objektive, prmbajtjes e protagonistve)16.
4. Pr t zgjedhur nj qendrim t drejt shkencor (pranues apo
prjashtues) jo vetm ndaj ktyre traditave gjuhsisht parashqipe, por
dhe t ndonj dukurie t mvonshme, e pashmangshme mbetet pyetja
se cila dije albanologjike e ka funksionalisht prgjegjsin pr ti
studiuar ato dhe pr t mos i ln si zhvillime pa zot, q me shum
zell do t zotoheshin prej t tjersh (duke iu referuar gjuhs, besimit,
kufijve perandorak), gj q dhe ka ndodhur ndrkaq? A shihet n
horizontin e dijes nj histori e kulturs dhe e qytetrimit shqiptar, si
disiplin q pik s pari duhet themeluar? N munges t saj, ndoshta
sht historia e Shqipris ajo q duhet t hapet ndaj ktyre
zhvillimeve (e cila ndrkaq me ribotimin e saj trevllimsh gjat
dekads s fundme e ka mbajtur tashm qendrimin e vet)? Dhe n
kushtet e pashpress pr zgjidhjen m t mir, a mund t mbetet
16

N traditn e historishkrimit letrar jan prdorur krahas njri-tjetrit t dy


termat: Historia e letrsis shqipe I-II, UT. Tiran 1959, 1960. Dhimitr S.
Shuteriqi (red.): Historia e letrsis shqiptare, Tiran 1983; Robert Elsie:
Histori e letrsis shqiptare, Pej 1997.

82

Shaban Sinani

asnjans historishkrimi letrar n kt proces? Parimi njsi ligjrimi


letrar mbi njsin e gjuhs kombtare a mund t jet gjithsesi m
bujar pr t lejuar lexime dukurish q fqinjsojn me studimin e
letrsis?
5. Letrsia e vjetr shqipe qe produkt i lvizjes humaniste europiane
apo i pranimit t ksaj lvizjeje prej vet kishs, prmes akteve
kanonike t Koncilit t Trentit? Vet veprat m t hershme shqip,
duke filluar me Mesharin, n prmbajtjen e tyre, kan karakter
msimor-didaktik (kan prmbajtje katekizmi) apo karakter liturgjik
(q prbn shpirtin e doktrins dhe aktet e Koncilit t Trentit e
ndaluan edhe m tej prkthimin e tyre n gjuht popullore)?17 Kulti i
gjuhs amtare, bekimi i dheut t Arbrit, n letrsin e shekullit t
kaprcyellit t shqipes18, a jan tipare q e bashkojn at me rrjedhat
e prgjithshme t humanizmit europian? Apo gjith vlera e
veprimtaris s ktyre autorve mbetet t shihet tek kalimi prej
ligjrimit gojor n ligjrimin e shkruar?19 Dygjuhsia q sundon n
kto libra t par ishte nj dukuri q lindi sepse nj gjuh perndimore
duhej t shoqronte tekstin pr t marr lejen e censurs dhe pr t
garantuar saktsin e prkthimit (prshtatjes, rikrijimit), apo u lejoi
Nj paraqitje e sistemuar e lidhjeve me letrsin humaniste europiane t
fillimeve t letrsis shqipe e gjejm qysh n hyrje t botimit kritikfilologjik t Mesharit nga Eqrem abej, ribotuar s fundi si nj studim
monografik me titullin Shqipja n kaprcyell - epoka dhe gjuha e
Buzukut, Tiran 2006, f. 26-27. Shih edhe Ali Xhiku, n: Prmes
mendimit historiko-letrar t abejt, Tiran 1998. Gjithashtu Jorgo Bulo,
Meshari i Gjon Buzukut midis Reforms dhe Kundrreforms, n
Buzuku dhe shkrimet e hershme shqipe, Tetov 2006, f. 22-27.
18 Shih Dh. S. Shuteriqi (red.) Historia e letrsis shqipe, Tiran 1959-1960, f.
245. Megjithse n kt botim letrsia e vjetr shqipe ndahet m vete prej
kreut Humanizmi dhe historiant shqiptar, prmendja e vlerave
patriotike, e kultit t gjuhs dhe sidomos prcaktimi q bhet pr P.
Bogdanin si nj pararends i rilindsve trthorazi jan pohime t pranis
si disa cilsive t humanizmit. Ndonse me terma m t kursyer, prania e
nj fryme humanizmi, sidomos tek veprimtaria e Frang Bardhit, shenjohet
edhe n tekstin akademik-universitar t vitit 1983 (Historia e letrsis
shqiptare, Tiran 1983, grup autorsh, nn redaktimin e Dh. S. Shuteriqit).
Shih edhe: Hamit Xhaferi, Kodi biblik n letrsin e vjetr shqipe, n
Buzuku dhe shkrimet e hershme shqipe, Tetov 2006, f. 71.
19 Pr kushtzimet ndrmjet ligjrimit gjuhsor dhe atij poetik shih ndr t tjer:
Roman Jakobson, Lingvistika i poetika, Beograd 1966.
17

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

83

atyre t gjenin dhe lexues t lir n nj mjedis aloglot, dhe kshtu


sadopak t bheshin pjes e nj letrsie m t madhe humanistekishtare europiane e botrore?20 Letrsia filobiblike arriti deri tek
akti i rikrijimit21, apo mbeti thjesht nj bibliotek e shrbess?22
6. Nga fundi i shekullit t 17-t dhe n shekullin n vijim, me
rehatimin e elitave kulturore orientale, u shfaq tradita e letrsis s
bejtexhinjve. E zhvilluar me alfabete orientale, mbshtetur n gjedhe
t ligjrimit poetik lindor, me nj leksik t pushtuar prej barbarizmave,
ajo, megjithat, shpalli vetdijen e identifikimit gjuhsor t autorve
n miletin q i takonin23. Prve mospajtimeve t trashguara prej
gjendjes s mhershme t studimeve, nse kjo letrsi shenjon kalimin
prej tematiks fetare n at laike; nse ka ndonj ngjashmri midis saj
dhe alhamiado-s24, letrsis hispanike me alfabet arab, q lulzoi
sidomos n Spanj n shekujt e art t bashkjetess s maurve,
hebrenjve dhe vendsve, q nis prej themelimit t Kalifatit t
Cordova-s dhe vazhdon deri n prag t inkuizicionit (1492); kan dal
shtje t reja q krkojn shqyrtim shkencor25. Njra prej tyre, dhe
20

21

22

23

24

25

I pari at Justin Rrota pati vn re se shnimet n ansoret q gjenden n t


vetmen kopje t ruajtur t Mesharit jan kryesisht prej priftrinjsh
shqiptar. Shih nga ky autor: Monument ma i vjetr i gjuhs shqype, n
Hylli i Drits, nr. I, kallnduer 1930, f. 38-39.
Pr raportet krijim-rikrijim shih konceptin e Roland Barthes, n: Le degr
zro de lcriture, Paris, 1953. Gjithashtu: Sabri Hamiti, n Letrsia
filobiblike, letrsia romantike, Vepra letrare 7, Prishtin 2002.
Sabri Hamiti, Tema shqiptare, Prishtin 1993. Po ai, Tematologjia,
Prishtin 2004. Gjithashtu: Giuseppe Gradilone: La letteratura albanese e il
mondo classico.
Pr mundsin q pax ottomana u jepte individve pr vetshprehje etnike
studiuesi turk Mustafa Tuffan, n artikullin Arnavutlarin milli kimligini
koruyan osmanli hsgors, botuar n Osmanlidan arnavutluka tarihi
hsgoryle yazdik, Tiran 2005, f. 243, veon t drejtn pr t pasur nj
ferdin milli kimligi - fond pr identitet kombtar individual: bu bir
trk, bu bir arnavut, bu bir rum - e drejta pr t qen turk, arnaut, rum
(i krishter).
Mahmut Hysa, Vendi i alhamiads shqiptare n historin e letrsis, n
Perla 1996/3, f. 12-23. Gjithashtu: Robert Elsie, n Historia e letrsis
shqiptare, Pej 1997, f. 109.
Pr karakterizimin e letrsis shqiptare t bejtexhinjve (nj dukuri letrare e
prhapur paralelisht me t edhe n Bullgari e pjesrisht n Greqi) me
alhamiada-n spanjolle shih: Robert Elsie, Histori e letrsis shqiptare, Pej

84

Shaban Sinani

m e rndsishmja, sht nse kjo letrsi arriti t bhej pjes e


rrjedhave letrare perandorake dhe funksionoi brenda sistemit t saj26.
Sipas disa studiuesve, letrsia orientale-shqiptare jo vetm pati nj
rol historik n zhvillimin shpirtror t vendit, por arriti t krijoj nj
kod musliman lindor27. Sa i takon karakterizimit t letrsis shqipe si
letrsi kanonikisht e kodifikuar sipas sistemeve dhe ligjrimeve letrare
orientale, kjo sht nj shtje trsisht e diskutueshme, jo vetm
sepse sht vshtir t flitet pr nj kod musliman lindor, t paktn
n at kuptim terminologjik q prdoret prej studiuesve m serioz
bashkkohor28, por edhe pse vet Orienti sht nj nocion tejet i
paprcaktuar n vetvete. N ann tjetr, sht shtruar edhe shtja
mjaft e diskutueshme pr mundsin e ndikimit t letrsis s
bejtexhinjve n prgatitjen e letrsis s Rilindjes (duke qen
kryesisht letrsi kleriksh t teqeve bektashiane)29. Nj pikpyetje e
madhe pr karakterin e ksaj periudhe letrare sht mbijetesa e vlerave
t saj si nj meta-ligjrim, as i shkruar as i folur, duke ardhur deri n
ditt e sotme n gjendjen e kopjeve t dorshkrimeve, shtje q do t
krkonte edhe shqyrtime teorike, duke iu referuar raporteve ligjrim
gjuhsor-ligjrim letrar, oralitet-literalitet30. Pak me thn se gjith
shtjen e ndrlikon fakti q tradita e bejtexhinjve n Kosov ishte
paraprirse e letrsis s shekullit t 20-t (sheh Mala i Rahovecit,
sheh Tahir efendi Boshnjaku i Gjakovs) dhe vijoi si rrjedh
krijimtarie deri n vitet 1980.
1997. Gjithashtu: Mahmud Hysa, Autor dhe tekste nga letrsia e vjetr
shqiptare, I-II. Shkup 1992, 1995.
26 Eldon Gjikaj, Konteksti n marrdhniet letrsi shqiptare - letrsi persiane,
n Perla, 2007/1, f. 58.
27 Sabri Hamiti, Kodet e mdha t letrsis shqipe, n Fjala, 15 janar 1986, f. 8.
Gjithashtu: Isak Ahmeti, Kurani n letrsin shqipe, Prishtin 2008.
28 Pr karakterizimin e kodeve ligjrimor mund t kshillohet sidomos:
Northrop Frye, Le grand code, Paris 1984.
29 Kristo Frashri, E vrteta e poezis s bejtexhinjve - letrsia fetare dhe letrsia
laike shqipe, n Gazeta shqiptare, 3 tetor 2006, f. 22. Idem: Identiteti
kombtar shqiptar dhe shtje t tjera, Tiran 2006. Ktij mendimi i
prmbahet edhe Robert Elsie, n Historia e letrsis shqiptare, Pej 1997,
f. 97-103. Elsie veon si nj zgjatim t letrsis s bejtexhinjve letrsin
bektashiane dhe muslimane, q vijon t zhvillohet edhe n shekullin e 19t e t 20-t. Po aty, f. 149.
30 Ndr t tjer shih: Roman Jakobson, Lingvistika i poetika, Beograd 1966.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

85

7. Pjes e zhvillimit t historis s letrarsis shqipe n kuptimin e


gjer t fjals sht shfaqja e vettimt e nj rrjedhe iluminizmi me
fenomenin e Voskopojs31, fenomen q qe prhapur mjaft dhe zgjati
m shum n disa qytete t asaj pjese t Turqis europiane, q i qe
ekspozuar ndikimit venecian dhe prgjithsisht atij perndimor, q
nga Kreta n Janin. Katastrofs q ndodhi n mesin e shekullit t 18t, me shkatrrimin e qytetit dhe shuarjen e lvizjes kulturore-letrare
mundn ti mbijetojn dshmi t qarta t nj zhvillimi racionalistiluminist t njkohshm me t njjtat dukuri europiane. Voskopoja
ishte nj kryeqendr dorshkrimesh qysh n shekullin e 14-t. Disa
prej kodikve q qen ruajtur si dorshkrime deri n periudhn e
lulzimit t Akademis s Voskopojs n at koh u shtypn si libra
dhe vetm pak prej tyre mundn t shptonin pikrisht prej
shtypshkrimit. Ndr ta veohet Oktoih-u (libr himnesh kishtar
tetzrsh) i Teodor Anastasit nga Voskopoja (Moskopolis), rishtypur
e ndrequr nga Teodor Kavalioti, viti 1750; Psalmet e shrbess s
Shn Gjon Vladimirit, viti 1741; Shrbesa kishtare n ditn e emrit
t jeromartirit Erazmi, viti 1741; Shrbesa e atit t shenjt t kishs
ortodokse Naum, q prehet n Livanisk t Devollit, prgatitur e
redaktuar nga Grigor Voskopojari, viti 1740. Dy vepra t tjera, q
vlersohen t t njjtit autor: Shrbesa e shtat shenjtorve dhe
Shrbes e shenjtorit Nikodim, q ra dshmor n qytetin e Beratit,
m 10 korrik 1709, gjithashtu duhet t ken qen pjes e nj kolane
prej shtat veprash t botuara n Voskopoj, n vitet 1741-1742, por

31

N t parin tekst universitar t botuar, me t drejt fenomeni Voskopoj


trajtohet si nj dukuri kulturore nn ndikimin e ideve iluministe, por jo si
zhvillim letrar. Shih Dh. S. Shuteriqi (red.) Historia e letrsis shqipe,
Tiran 1959-1960, f. 234 e vijim. M gjersisht: Aleks Buda, Shkrime
historike, vllimi I, Tiran 1986, f. 368: Un nuk ngurroj ta quaj kt

epok dhe kt lvizje q na jep Voskopoja n fund t shek. XVIII


iluminizm i hershm dhe nj stad q nuk do t thot ende rilindje
kombtare, qoft edhe vetm n fillimet e saj, por q e prgatit at me
siguri; Aurel Plasari, Fenomeni Voskopoj, Tiran 2000, f. 43: Me nj
fjal, ekziston n Turqi nj qytet i pajisur me gjith sa sht pajisur nj qytet
europian. Pr nj vshtrim trsor t zhvillimit t ideve iluministe n
mendimin filozofik t kohs dhe ndikimin e ksaj klime n dukurit
ndrkulturore shih: Alfred Ui, Filozofia e Teodor Anastas Kavaliotit,
Tiran 2004.

86

Shaban Sinani

ndoshta t dorshkruara m hert32. Kto vepra ruhen n Bibliotekn


Kombtare dhe ekzistojn t prshkruara n bibliografit
albanologjike t prgatitura prej saj. Gjat Lufts s Dyt Botrore,
kur Voskopoja u dogj nga nazistt, vetm n shtpin e epitropit t
manastirit t Shn Prodhomit u dogjn m se 20 vllime librash n
dorshkrime. Ishulli me emrin Voskopoj sht nj dukuri
kulturore-letrare q studiohet gjersisht n Ballkan e n Europ.
Shkenca m e afrt pr ti kushtuar vmendje ktij ishulli, fjalorve
dy-tre-gjuhsh, triptikut filozofik-teologjik-letrar t T. Kavaliotit dhe
ndikimit iluminist t shtypshkronjs s Voskopojs sht ajo e
historishkrimit letrar. Koha e dritave (le siecle des lumieres) e
Voskopojs, n rastin e nj heshtjeje t mtejshme, rrezikon t mbetet
si nj outside phenomenon33, pa ndonj lidhje kulturore dhe
historike me mjedisin ku u zhvillua. Me kt rast del dhe nj her si
shtje pr debat pyetja se ka duhet: nj histori e letrave (les
letres) apo nj histori letrsie, gjuha apo kombsia e autorit34.
M gjersisht n: Shaban Sinani (nn drejtimin e), Kodikt e Shqipris,
Tiran 2003, f. 203.
33 Shih Aurel Plasari, Fenomeni Voskopoja, Tiran 2000, f. 15: Voskopoja nuk
ekzistonte as n Suret-i defter-in e sanxhakut Arvanid botuar nga H.
Inalcik, prkthyer shqip nga V. Buharaja, Tiran 1969. Nuk prjashtohet
mundsia q Voskopoja t jet trajtuar prej autoriteteve osmane jasht
Shqipris; rast i ngjashm do t ishte ai i vilajetit t Prmetit, i vn n
dukje nga vet Inalciku: ky vilajet iu dha si shtojc Jakub beut, t birit t
Teodor Muzaks dhe si i till, kjo krahin konsiderohej jasht Shqipris.
34 Pr nj prfytyrim t prafrt pr vendin q zn fenomeni Voskopoja,
Akademia e Re, shtypshkronja, kodikt, n studimet ballkanike e europiane
(Greqi, Rumani, Austri, Gjermani, Itali, ish-Jugosllavi), ja vetm disa prej
titujve t monografive dhe studimeve m t rndsishme: A. Hetzer, Das
dreisprachige Wrterverzeichnis von Theodoros Anastasiu Kavalliotis, n
Balkan-Archiv, Neue Folge-Beiheft, band 1, Hamburg 1981; A. Pippidi, Un
manuscript de la Logique de Thodore Cavalliotis, Revue des tudes SudEst Europennes 17 (1979); A. Sacerdoeanu, De unde era Cavalioti,
Revista Istoric 21 (1935); J. Kristophson, Das Lexikon tetraglosson des
Daniil Moschopolitis, Zeitschrift fr Balkanologie 10 (1974), vol. 1; J.
Trifunoski, Moskopolje, n Geografski Horizont, XIV 1-2, Zagreb 1968;
M. D. Peyfuss, Marginalien zu Theodor A. Kaballiotes, sterreichische
Osthefte 27 (1985); M. D. Peyfuss, Die Druckerei von Moschopolis, 17311769: Buchdruck und Heiligenverehrung im Erzbistum Achrida, Vienna,
1989; M. D. Peyfuss, Protopiria lui Cavalioti - un exemplar necunoscut,
32

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

87

8. Me shfaqjen e romantizmit pr her t par letrat shqipe marrin


karakterin e nj letrsie kombtare, me klim pritjeje n gjith
hapsirn shqiptare, n ngulimet e hershme mesjetare dhe n mrgatn
e vont; me nj ideologji t prbashkt zotruese; me nj hegjemoni t
plot t fryms s shtetbrjes romantike; me mitin e gojdhns
kombtare, t gjuhs amtare dhe t prejardhjes etnike; me kultin e
lavdis historike e t heronjve t motit t madh. Ndonse e shfaqur
si letrsi ekstraterritoriale, e zhvilluar kryesisht n shoqrit atdhetare
jasht vendit, ajo kishte n botn shqiptare lexuesin e vet. N
shekullin e romantizmit arritn deri tek funksionimi si shkolla
romantizmi arbresh dhe romantizmi i shkrimtarve tosk. Nj shekull
m von do t shfaqej dhe nj shkoll e tret e romantizmit, ajo e
shkrimtarve geg. Kto tri shkolla kishin secila mjeshtrin e vet
(gjegjsisht: De Rada, Naimi, Gjergj Fishta), rrethin e shkrimtarve q
identifikoheshin e shprfaqeshin prmes tyre dhe lexuesin q ishte
afr stilit dhe gjendjes gjuhsore t ligjrimit t tyre (arbrisht,
toskrisht dhe gegrisht). Shkolla e tret, megjithse si romantizm i
vonuar, plotsoi jo vetm kohsisht, por edhe gjeografikisht e
estetikisht trsin e drejtimit romantik shqiptar. Pikrisht prej tiparit
t paprsritur t funksionimit t nj letrsie kombtare me njsi t
fryms, qllimit, gjuhs, letrsia e romantizmit pr nj pjes t
studiuesve sht kthyer n nj limitus antem/postem quam non, n nj
kufi q ndan e ndrlidh periudhat letrare, duke shkuar deri tek
Sud-Est, v. 9, nr. 3 (33), Chiinu 1998; Mihai Ungheanu, Moscopolea ipoteza geopolitica, in Perenitatea vlahilor in Balcani, Constanta, 1999; M.
Ruffini, Teodor Anastasie Cavallioti, Scrittore Moscopolitano del secolo
XVIII, Rivista dAlbania 32 (1942); M. Ruffini, Un centro aromeno d
Albania: Moscopoli, Noul Album Macedo-Romn 1 (1959); P. Papahagi,
Scriitori aromni n secolul al XVIII-lea (Cavalioti-Ucuta-Daniil),
Bucureti 1909; Steliu Lambru, Narrating National Utopia - The Case
Moschopolis in the Aromanian National Discourse, Xenopoliana, X, 2001;
Th. Capidan, Daniil Moscopoleanu, Inchinare lui Nicolae Iorga, Cluj 1931;
V. Papacostea, Teodor Anastasie Cavallioti. Trei manuscrise inedite,
Revista Istoric Romn 1 (1931) (ribotuar n Civilizaie Romneasca i
civilizaie Balcanic, Studii Istorice, Bucureti 1983); V. Papacostea,
Povestea unei cri. Protopiria lui Cavalioti. Ein unicum, omagiu lui Const.
Kiriescu, Bucuresti 1937, (ribotuar n Civilizaie Romneasca i civilizaie
Balcanic, Studii Istorice, Bucureti 1983; V. Papahagi, Aromni
Moscopoleni i comerul Veneian n secolele al XVII-lea i XVIII-lea,
Bucureti 1935.

88

Shaban Sinani

prfundimi se n historin e letrsis shqipe ka gjithsej tri t tilla:


letrsia pararomantike, letrsia romantike kombtare dhe letrsia
postromantike apo e shthurjes (integrimit) t romantizmit, si
periudhizimi m i prgjithshm dhe si i till m pak i qortueshm duke
iu referuar njhersh zhvillimit historicist dhe karakterit t dukuris
letrare35. Letrsia pararomantike gjithnj e m shum shihet si nj
mozaik zhvillimesh t veuara nga njri-tjetri, q as e njohn dhe as e
ndikuan ndonjher njri-tjetrin36. Shkrimtart bejtexhinj nuk njihnin
asgj nga letrsia humaniste kishtare dhe anasjelltas. Letrsia
iluministe e Voskopojs nuk u njoh dhe as ndikoi dot n rrjedha m t
hershme a m t vona t procesit letrar shqip. Letrsia e bejtexhinjve,
ndonse jo pa lidhje me ortodoksin bektashie, as ndikoi dhe as mund
t ndikonte n frymn e letrsis romantike. N nj nivel t dyt kan
dal pyetje t pashqiptuara m par pr autor dhe vepra t rendit
35

36

Rexhep Qosja, Shkrimtar dhe periudha, Tiran 2005, f. 52: Si ta pagzojm


ather? Si periudh t dezintegrimit t romantizmit? Studiuesi prfundon
tek nj titull kompromisi: Mes romantizmit, realizmit dhe simbolizmit.
Sabri Hamiti, prkundrazi, n studimin e tij Shkollat letrare shqipe,
botuar n prmbledhjen me studime Tematologjia, Prishtin 2004, duke
iu shmangur periodizimit historicist dhe duke u mbshtetur n nocione
akronografike, ndan shtat shkolla: shkolln filobiblike (t shenjuar nga
Pjetr Budi, Pjetr Bogdani e Jul Variboba, pa kodifikues); shkolln
romantike (t shenjuar nga Jeronim de Rada, Zef Serembe e Naim Frashri,
me kodifikues De Radn); shkolln kritike (t shenjuar nga Mjeda, ajupi,
Gjergj Fishta, Faik Konica, Zef Skiroi e Fan S. Noli, me kodifikues Konicn);
shkolln moderne (t shenjuar nga L. Poradeci, E. Koliqi, E. Haxhiademi,
M. Kuteli, Migjeni, pa kodifikues); shkolln socrealiste (t shenjuar nga H.
Sulejmani, P. Marko, J. Xoxa, I. Kadare, D. Agolli, me kodifikues kryesor
Dhimitr Shuteriqin); shkolln disidente (t shenjuar nga K. Trebeshina, B.
Xhaferri, Z. Zorba, pa kodifikues); dhe shkolln moderne Kosovs (t
shenjuar nga M. Camaj, A. Pashku, A. Shkreli, A. Podrimja, B. Musliu e Z.
Rrahmani, me kodifikues Sabri Hamitin). Tani s fundi studiuesi italoshqiptar Italo C. Fortino dallon tri periudhadhe zhvillime letrare: letrsia
antike arbreshe, letrsia e romantizmit dhe letrsia e shekullit t 20-t.
E. abej, n Elemente t gjuhs e t literaturs shqipe, Tiran 1936,pikrisht
pr shkak t ksaj mnyre t funksionuari t letrsis shqipe n rrath t
mbyllur, kmbngul se ndarja e drejt e literaturs shqipe nuk duhet t
dal prej periodash historike, po prej qarqesh kulturore e letrare. Ktij
mendimi i mbahet edhe Ali Xhiku, n Prmes mendimit historiko-letrar t
abejt, Tiran 1998.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

89

parsor t letrsis romantike. Midis dy kodeve dhe dy ligjrimeve


poetike, lindore e perndimore; midis dy letrsive dhe dy historive t
tyre, ku studiohet si poet me vend e ndikim parsor, tani po vrehet,
tipologjikisht e n ligjrim, nj prpjestueshmri tjetr e pjess perse
ndaj asaj shqiptare n trashgimin letrar t Naim Frashrit37. Nj prirje
e dyshimt vrtitet rreth s njjts prpjestueshmri n ndihmesat e
Samiut si ideolog i Rilindjes Kombtare shqiptare dhe si orientalist,
duke mbrritur deri tek dyshimi mbi autorsin e tekstit t traktatit
Shqipria ka qen, sht e do t bhet38.
Ndryshe, nj histori letrsie gjithaq kanonikisht e vetmbrojtur do t
ishte ajo q mbshtetet mbi estetizmin, q studion letrsishmrin e
pastr - letrarsin, literalitetin - dhe jo letrsin vet n prgjithsi,
ashtu si ajo shfaqet, e pandar nga botkuptimi, filozofia, morali,
besimi, kumtet njerzor39; q mbshtetet prjashtimisht mbi vlerat e
s bukurs n fjaln e shkruar, prej kohsh thuajse sht prjashtuar si
e pamundshme40, pavarsisht nismave pr nj gjykim t letrsis si e
till41, jasht ideologjis dhe formalizmit njkohsisht. Estetika e artit
t fjals sht e paprjashtueshme n fardo nisme pr nj histori t
re letrsie, por pa e kthyer n zgjedhje parimore dhe t
vetmjaftueshme. N fund t fundit, jo vetm tradita e letrsis klasike
kishtare, por edhe nj pjes e tradits s mvonshme (Lahuta e
37

38

Shih J. Bulo, Naim Frashri dhe kodi i vjershrimit klasik pers, n Perla
2007/1, f. 54-57. Idem, Tipologjia e liriks s Naim Frashrit, Tiran 1999,
f. 131 e vijim. Krhs dhe: Abdol Karim Golshani, Kultura iraniane n

territoret e pushtuara nga Turqia - poezit n gjuhn perse t Naim


Frashrit, prkthim shqip nga Sh. Sinoymeri, AIGJL (1975).
Bulent Bilmez, Nj libr n diskutim: Shqipria ka qen, sht e do t
bhet, kumtim mbajtur n konferencn shkencore organizuar n Tiran
nga Akademia e Shkencave kushtuar 100-vjetorit t Sami Frashrit, Tiran
2004.

39

40

41

A mund t bhet ndarja e nj letrsie duke u mbshtetur te koncepti i

literalitetit (letrarsis), duke ndjekur, pra, ndryshimin e mjeteve shprehse


t saj? Zbatimi i ktij kriteri duket gati i pamundur edhe pr historin e
letrsis s nj vendi t vetm, pr t mos zn ngoje nj histori krahasuese
t letrsis s disa vendeve njhersh. A. Xhiku: Letrsia shqipe si
polifoni, Tiran 2004, f. 12.
Aurel Plasari, Pr nj histori t re t letrsis shqipe, n Seminari XVII
ndrkombtar pr gjuhn, letrsin dhe kulturn shqiptare, Tiran 1995.
Aktet e nj konference t posame kushtuar ksaj shtjeje u botuan nn
titullin homonim Letrsia si e till, botim i ASH, Tiran 1996.

90

Shaban Sinani

malcis, pr shembull), vlern themelore e kan jo vetm tek


letrsishmria/letrarsia, por tek idiomatika gjuhsore dhe ligjrimi
etnografik tradicional, tek gjedhja e t menduarit dhe t prfytyruarit
t historis, vetes, jets, popullit, kombit, fes dhe atdheut. Mbi t
gjitha, prentendimi pr nj histori letrsie tekstocentriste, ndonse i
prligjur teknokratikisht, do t onte n nnmimin e pashmangshm
t raporteve t letrsis me lexuesin e par, t funksioneve sociale t
letrsis, t cilat u lartsuan n shkalln m t lart n gjysmn e dyt
t shekullit t 20-t. Shn Libri, me sa duket, do t mbetet nj
dukuri prjashtimore e ksaj periudhe. Ndonse n nj shkall t lart
e kushtzuar prej shijes dominante, por shpesh edhe t shijes s
shmangur42 ose e qortuar prej saj, letrsia e realizmit socialist krijoi
nj lexues lartsisht t interesuar dhe nj vmendje zyrtare t
jashtzakonshme pr ka botohej. N kt kuptim, nj histori letrsie
e mbshtetur prjashtimisht n vetin letrare, n formn e pastr, me
tekstin n qendr apo dhe me tekstin t vetmjaftueshm43, cilido q t
ishte kriteri i parashtrimit, bie fjala mbi stilet e ligjrimit, pr
rrethanat n t cilat sht zhvilluar procesi letrar shqip, duke ln
mnjan kontekstin historik dhe funksionet shoqrore q prballoi, do
t kishte qen nj dnim, nj ndshkim44.

Iaus H. R.: Pour une esthtique de la reception, Paris 1978.


Nj model metodologjik pr historishkrimin letrar mbshtetur mbi nj
parimsi tekstocentriste shtjellon studiuesi francez Grard Genette, n:
Palimpsestes, Paris 1982.
44 Pr vshtirsit e leximit t historis s letrsis sipas koncepteve t
prkufizuara strukturaliste, semiotike dhe receptive bashkkohore mund t
kshillohen: Roland Barthes, Theory of the text, n Enciclopedia
Universalis, London 1973; Gerard Genette, Intriduction l`architexte,
Paris 1979. Gjithashtu: Milivoj Solar, Teoria e letris, Rilindja 1978.
42
43

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

91

Osman GASHI, Prishtin

HISTORIA E LETRSIS DHE PERIODIZIMI I


LETRSIS

1.
N studimet historiko-letrare dhe teoriko-letrare tek ne sht
prekur shum pak nj tem kaq e rndsishme si sht periodizimi i
letrsis. Njkohsisht kemi kaq pak vepra q i takojn fushs s
historis s letrsis, q gjithsesi sht e pafalshme dhe e
pajustifikueshme. Periodizimi i letrsis ka t bj me t prcaktuarit,
me prkufizimin a riprkufizimin, me rivendosjen e prhershme t
veprave letrare, t letrsive, t sistemeve letrare, shkollave,
drejtimeve, rrymave, komplekseve letrare apo formacioneve stilistike
n nj kontekst t caktuar kohor. Ai sht, n t vrtet, edhe nj
radhitje serike e veprave letrare dhe autorve, apo nj distribuim i
letrsis n koh (M. Solar).
Studiuesi kroat i letrsis Milivoj Solar e eksplikonte kt
problem n mnyr t ktill: ...historia e letrsis e trajton letrsin
si nj renditje t veprave letrare, si nj seri t realizimeve sukcesive,
t vna n radh sipas parimit njra pas tjetrs, ndrkaq teoria e
letrsis i v n fqinjsi edhe veprat e epokave t ndryshme, duke u
shrbyer me parime t klasifikimit, pr t cilat sukcesioni kohor, (i
pashmangshm n historin e letrsis) mund t jet krejtsisht i
parndsishm
1.
N historin e letrsis, po sikur edhe n historin e
prgjithshme, vshtruar nga ky konteskt, ndeshemi me shprehje gati t
njjta si: koha, periudha, epoka, pavarsisht gjatsis s tyre si dhe
shtrirjes hapsinore. Duke qen se kto njsi apo kategori kohore i
bjn t veanta elemente t ndryshme t prbashkta, t njllojta,
1

M. Solar, Granice znanosti o knjievnosti, Zagreb, 2000.

92

Osman Gashi

prirjet e synimet, idet e filozofia jetsore, ather shum shpesh


formulimet pr to jan heterogjene, her t pastra historike, her t
prziera apo mikste e shum m rrall t pastra letrare. N koh t
fundit studiues t ndryshm kan vn paradoksalisht n dyshim
mundsin e veimit e t klasifikimit t ktill t letrsis, duke ia
nnshtruar kt nj relativizmi historik apo, thn n nj form m
t but, nj relativizmi kohor t koncepteve estetike. Sipas Matei
Calinescut ky relativizm sht form e kritiks s tradits. Duke e
vn theksin n pozicionin e krijuesit, t kritikut apo t historianit t
letrsis prball t kaluars letrare Calinescu konstatonte se nga
pozicioni i modernitetit artisti, deshi apo sdeshi, sht i shkputur nga
e kaluara dhe kriteret normative, tradita m nuk ka t drejt t jap
udhzime dhe t ofroj modele imitimi2. N nj mnyr kundr
historis s letrsis n shekullin XX dhe duke i dhn prparsi
qasjes sinkronike, jan shprehur edhe studiues e teoricien t letrsis
q ishin prfaqsues t strukturalizmit, formalizmit, t interpretimit
imanent t letrsis etj.
do struktur historike, pohonte Rober Eskarpi, duhet t
jet, sipas rregullit, elastike dhe ti nnshtrohet ndryshimit, zhvillimit
... ngase n prgjithsi, strukturat nacionale e kronologjike
ballafaqohen. Ai pohon po ashtu se mosprputhjet midis letrsive
nacionale jan aq t mdha dhe aq t shumta sa q m nuk mund t
prcaktohen kufijt, madje as format e dukurive. Pikareskja,
romantizmi, baroku, fillimisht kan qen fakte konkrete t prcaktuara
saktsisht, ndrkaq m von kufijt e tyre historik e gjeografik
lvizin dhe humbin. N fund i gjejm gjithkund dhe n t gjitha
epokat. Ato bhen kategori abstrakte e jashtkohore. Madje edhe vet
koncepti i historis zhduket.
A mund t pohohet se periodizimi i letrsis sht vetm nj
radhitje kronologjike e ngjarjeve letrare si dhe e ndryshimeve letrare
apo ktu kemi t bjm edhe me shkall t ndryshme interpretimi e
vlersimi?
Q n vitet `70-t historiani i letrsis Rexhep Qosja n veprn e
tij Prej tipologjis deri te periodizimi3 kishte radhitur n kontekstin e
periodizimit nocionet si prshkrimi, interpretimi, sistematizimi dhe n
fund vlersimi i drejt i mikrostrukturave dhe i makrostrukturave
letrare. Kjo shtje, n t vrtet, nuk paraqet problemin themelor kur
2
3

M. Calinescu, vepr e cituar.


Prishtin, 1979.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

93

ndeshemi me konceptin e periodizimit. Inkonsekuencat dalin, jo tek


domosdoshmria e studimit historik t letrsis, gj q sht e
pakonceptueshme t jet ndryshe, por pikrisht te prcaktimi
periodizues, definimi i kufijve si dhe tek elementet e prbashkta q
na paraqiten n epokat e ndryshme letrare. Ndjenja dhe pikpamjet e
prbashkta mbi botn, t cilat s`mund t`i relativizojm vetm n
konceptin e botkuptimit apo botprjetimit, prfshijn gjithsesi tr
nj atmosfer ideo-emocionale, filozofin, pikpamjet mbi botn e
jetn, t cilat mbisundojn n periudhat e ndryshme historiko - letrare.
Nj problem tjetr q e ngatrron akoma shtjen sht
periodizimi i letrsis botrore dhe fakti se far, n t vrtet quajm,
Letrsi botrore, sintagm e cila z fill q me pikpamjet e Johan W.
Gtes mbi letrsin prgjithsisht. Gte e kuptonte konceptin letrsi
botrore si nj hierarki kryeveprash, t cilat ishin shndrruar n thesar
t prhershm t njerzimit.
Kritika e mvonshme kt koncept e kishte krahasuar me nj
koncert gjigant (Monstre Konzert)...
Komparatistt e shquar Klod Pishoa dhe Andre Ruso pohonin se
sikur q shtpia nuk sht nj grumbull gursh t prgatitur pr
ndrtim, po ashtu as letrsia botrore nuk sht jukstapozicion i
letrsive kombtare ose, t shprehemi ndryshe, shuma e elementeve
sht tjetrfare nga sinteza e saj4. Sipas ktyre autorve po ashtu
Letrsia e prgjithshme dhe Letrsia botrore do t mund t
grupoheshin n rubrikn Historia e prgjithshme e letrsis ose
Historia internacionale e letrsis (term i P. V Tieghemit).
Ekzistimin e nj lidhmrie kauzale midis letrsive nacionale e ka
konstatuar edhe studiuesi ek i letrsis botrore Dioniz Djurishin n
veprn e tij sht letrsia botrore5. Sipas tij letrsit nacionale
nuk zhvillohen t izoluara, por vetm n baz t ligjsive origjinale
vendse si dhe n bashk-marrdhnie me zhvillimin social e letrar t
letrsive t tjera. Domethn do letrsi pasqyron n nj an ligjsit
specifike q burojn nga veantit e traditave dhe t kushteve vendse
si dhe ligjsit e karakterit t prgjithshm, q prcaktohen nga
karakteri interliterar i proceseve letrare.6 (D. Gjurishin, 65).

K.. Pishoa, A. Ruso, Komparativna knjievnost, Rijeka, 1972.


Novi Sad, 1997
6
Dioniz Djuriin, ta je svetska knjizevnost, Novi Sad, 1997
5

94

Osman Gashi

2.
Nga kjo q u tha deri tash na dalin n pah s paku dy nocione a
struktura fundamentale: struktura gjuh dhe struktura komb dhe si
rrjedhoj letrsit e gjuhve dhe letrsit nacionale. Por sipas R.
Eskarpi, gjuha dhe kombi nuk kan pasur gjithnj evolucione paralele
(kombet shtohen gjuht nuk shtohen).
Gati prgjat gjith shekullit XIX pes letrsit e mdha
nacionale t Evrops perndimore identifikohen me pes gjuht e
mdha evropiane7.
N t gjitha letrsit e Evrops dhe m gjer jan br dhe bhen
periodizime heterogjene t letrsis nga s paku tri arsye themelore:
jan tradicionale, jan konvencionale dhe jan t thjeshta. Si sht
br ndarja e madhe e historis s njerzimit n Epokn e Vjetr,
Epokn e Re dhe nj tjetr n mes q quhet Mesjet, po kshtu edhe
n historin e letrsis kemi Periudhn antike Antikitetin, Mesjetn
dhe Renesancn me periudhat pasuese t saj. Problemet m t
ndrlikuara dalin sidomos nga periudha e Renesancs n Evrop. Kjo
periudh nuk fillon njkohsisht n t gjitha vendet e Evrops
perndimore n Itali nis n gjysmn e dyt t shekullit XIV, n
Gjermani shum decenie m von. Ajo q n Itali quhet e kuptohet si
Renesanc, n Gjermani definohet si Reformacion. Dhe q t dy
konceptet jan m s paku letrare: Renesanca u prdor fillimisht n
histori dhe n artet plastike, ndrkaq Reformacioni kishte t bnte me
historin ekleziastike dhe me nj personalitet historik e kishtar si
ishte Martin Luteri. M pas n Angli dhe n Franc (sidomos q nga
shekulli XVII) gjejm emrtime periudhash letrare, t cilat jan gati
krejtsisht politike si: Periudha e Luigjit XIV, Periudha viktoriane,
periudha elizabetiane etj. Ekzistojn, gjithashtu edhe periudha t
ashtuquajtura transitore (term i P. V Tieghemit), t ndrmjetme. T
ktilla jan quajtur drejtimet a rrymat si: Baroku, Racionalizmi,
Sentimentalizmi, Pararomantizmi, Neoromantizmi etj. ndrkaq n
ann tjetr, ekzistojn edhe prirje t shumta e orientime q kan
emrues t prbashkt si jan drejtimet moderniste apo ato
avangardiste n shekullin XIX e XX. As brenda vet periudhave t

far mund t thuhet pr sintagmat apo dukurit si: letrsia sovjetike, e cila
shkruhet n 20 gjuh; letrsia zvicerane n 3 gjuh; letrsia belgjikase n tri
gjuh; , ajo kanadeze, letrsit e gjuhs spanjolle, angleze, letrsia e zezakve
t Ameriks etj.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

95

caktuara n gjith historin e letrsis nuk ka pasur konvergjenc t


plot as stilistike, as tematologjike, as zhanrore.
Nj nga epokat e formacionet stilistike m t rndsishme n
Evrop n shekullin XIX, Romantizmin, e kishte karakterizuar ve
tjerash imagjinata e bujshme, por a jemi krejtsisht t sigurt se pr
far flasim kur flasim pr imagjinatn romantike? Uordsuorthi dhe
Hajne, Bajroni dhe Pushkini, Leopardi dhe Ygo, kan pasur
prgjithsisht ide e pikpamje t ndryshme pr imagjinatn. I par nga
ky aspekt periodizimi nuk sht gjithnj i pastr. Autor t ndryshm
jetuan e shkruan brenda dy e m shum periudhave letrare (Dante
Aligieri, Ugo Foskolo, Hajnrih Hajne, ndrkaq n letrsin shqipe pak
a shum probleme t ktilla ka edhe me De Radn, Santorin, Mjedien,
Asdrenin, ajupin, Fishtn).
3.
Si do ti prkufizonim problemet tjera shum t rndsishme si
jan zhvillimi dhe studimi historik i zhanreve letrare; letrsia gojore,
letrsia triviale e argtuese dhe s fundi letrsia komparative. N kt
kontekst koht e fundit n studimet letrare n Evrop ka filluar t hyj
n prdorim shprehja periodizimi i marrdhnieve interliterare.
Periodizimi i letrsis, n radh t par, sht nj shtje
pragmatike e kognitive, gjithsesi jo statike, por dinamike. sht shum
e rndsishme, m n fund, pr hartuesin e historis s letrsis, i cili
gjithsesi do t bj edhe periodizimin e saj, q termat klasifikues, t
cilt i prdor t jen neutral n aspektin vlersues.
Vshtruar n nj kontekst t prgjithshm, prsri sipas
studiuesit Rober Eskarpi mikrostruktura e veprs individuale duhet t
vihet srish n mikrostrukturn e shoqris njerzore. Me fjal t tjera
qllimi sht t hartohet jo historia e ksaj apo asaj letrsie, dmth.
ksaj apo asaj paraqitjeje t nj realiteti parcial, por historia letrare e
shoqris njerzore.

96

Osman Gashi

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

97

Ali ALIU, Prishtin

ROMANI SHQIPTAR: N VETKRKIM T


IDENTITETIT

(sfidat e prpilimit t historis s letrsis shqipe)


N nism t nj projekti t Historis s letrsis shqipe, autori
detyrimisht do ta prcaktonte kornizn kohore t romanit, datn e
sakt t botimit t par t ktij lloji letrar, mosha e t cilit n letrsin
ton, prfshihet dhe prmbyllet afrsisht brenda nj shekulli. M pas,
hapi vijues, m seriozi,, do t ishte inventarizimi bibliografik, hap q
njhersh nnkupton nevojn e klasifikimit j zhanror, prkatsisht,
klasifikimin artistik-cilsor, q gjithsesi sht objektiv qendror i
historianit t letrsis. Kshtu, ai, gjat ksaj faze t puns, do t
shtrngohet ta veoj, prkatsisht ta lr anash llojin e prozs mes
romanit dhe novels ; do ti linte anash prkohsisht (ose
prfundimisht) romanet e autorve shqiptar t shkruar n gjuh t
huaj , gjithnj me synimin kryesor pr t gjetur e veuar paraqitjet q
sjellin cilsi dhe vler, por edhe si lloj letrar me t gjitha tiparet q
romanin edhe formalisht e bjn t till, dhe q do t zinin vend n nj
histori t letrsis.
Pas ktij procesi t domosdoshm klasifikimi, historiani mund t
niset, t themi nga romani Marcja i Ndoc Nikajt, i fundshekullit
nntmbdhjet, pr ta prqendruar m tej vmendjen tek
dhjetvjetshat e pare t shekullit njzet. Kshtu, pr t pasur nj
mbshtetje, pr tu nisur nga nj pik, nga nj fillim drejt artikulimit t
kornizs kohore, pavarsisht cilsis apo literaritetit, Marcja del me
mision t pazvendsueshm. N hapin e mtejm,duke shkelur
brenda dhjet vjetve t para t shekullit njzet, para historianit t
letrsis shqipe do t hapet nj panoram e mozaik i pleksur, zrash
dhe natyrash, aq sa komplementare po aq edhe prjashtuese mes vete
n nj mozaik thuaja kakofonik, kaotik, por edhe nj si vetkrkim i

98

Ali Aliu

ethshm i ktij lloji t prozs, i romanit shqiptar, pr ta gjetur vetveten


pr tu evidentuar me identitet t plot.
Pra historiani i supozuar, do t ket prpara romanet e Foqion
Postolit, Mustafa Greblleshit, Haki Strmillit e autor t tjer q kan
kufij vlerash artistike por q n t njjtn koh prbjn nj sfid po
ashtu jo fort t leht pr hartuesin e tekstit n fjal, sidomos kur duhet
ti vendos dhe ti pozicionoj autort, prkatsisht romanet e tyre.
Pas ktij konstatimi, mbase do t ndjej nevoj t kthehet srishmi,
edhe pse njher i ka prjashtuar, tek prozat, ato m t gjata sidomos
t Faik Konics, Mitrush Kutelit, Migjenit, apo edhe tek tregimet e
tyre m t gjata, etj. q i plotsojn kriteret artistike, por jo edhe ato
formale t llojit, e q po ashtu sht nj tjetr sfid, me q prvoja
shkrimore q sjellin kta autor n prozn artistike t shqipes, shnon
kthes evidente si vler . Ata, duke qen individualitete t shquara, me
formim e kultur letrare, sjellin ritm dinamik krijues n shkall q
ngutshm mton t pushtoj hapsirn e prshtatshme krijuese t
kohs pr zhvillimin cilsor edhe t romanit t vrtet n letrsin
shqipe Si mund t vihet re edhe nga kjo sprov e improvizuar me
kt rast, hartuesin e tekstit n fjal pra t Historis s letrsis
shqipe, edhe prball fillimit t romanit shqiptar do ta shoqronin
dilema jo t paka..
Kshtu, sprovat e shkurtra por efikase narrative t Konics,
Kutelit, Migjenit si paraprgatitje pr maratonn romanore n
letrsis tone, do t ndrpriten, pr fatkeqsin e letrsis dhe kulturs
son, me kthesn q do t sjell lufta, n fillim t viteve dyzet t
shekullit t shkuar, e q njkohsisht do t hap nj periudh tjetr t
zhvillimit tone letrar, pra edhe t romanit, pr t cilin e kemi fjaln me
kt rast. Dhe me q kjo periudh e romanit shqiptar, brenda
panorams s prgjithshme t letrsis sht prpunuar dhe prfshir
n ato pak tekste t historis s letrsis dhe tekstet e ngjashme
shkollore q kemi, hartuesi eventual i tekstit t ri, do t duhet t
rishikoj renditjen hierarkike t korpusit romanor si vler. Duhet par
nse ka paraqitje q imponojn rirenditje vlerash, me q do epok
letrare vendos dhe rivendos renditje vlerash, t ciln e imponojn
shfaqjet, lindjet e vlerave dhe kndvshtrimeve t reja, q sht edhe
perceptim i asaj kohe, dhe q s toku thurin traditn e nj letrsie. Por,
me koh, n kt proces t pandrprer selektiv, zn vend vepra e
autor t rinj dhee bien autor t tjer.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

99

Gjithnj n krkim t risive shkrimore, t prvojave t reja


prgjithsisht n letrsi, pra edhe n fushn e romanit, n krkim t
formacioneve t reja narrative dhe literaritetit, historianit i duhet t
hetoj fijet e prhershme q lidhin nj epok letrare . Si do t trajtohet
ndrprerja e nj tradite gjysmshekullore e romanit shqip, prkatsisht
fillimi in nj tjetr shkolle shkrimi letrar t shqipes, sidomos nga
aspekti i faktit se shumica e autorve t prmendur t ktij lloji letrar
t para lufts, do t vazhdojn t krijojn edhe pas vitit 1945. Ku
qndrojn dallimet e tyre n tiparet narrative vemas, midis veprave t
shkruara para lufte dhe pas saj? A bhet fjal pr nj thyerje q
prjashton do vazhdueshmri n plan t formacionit narrativ, ose, t
paktn si dshmi, a jepet mundsia t krkosh njlloj kontinuiteti,
fundja edhe t supozuar. Autort e romaneve t vllimshm t
Dhimitr Shuteriqit, Petro Markos, Sterjo Spasses, etj., si teknik
shkrimi, sikur skan gj t prbashkt me prozn romanore t para
lufts. Edhe pse me tematik kryesisht nga lufta partizane, t tipit atyktu edhe t prozs socialiste sovjetike, entuziazmi, n kufi thuaja
edhe t nj sentimentalizmi folklorik pr nga ngjyrimi narrativ, t
prkujton serin e romaneve patriotike sentimentaliste t fillim
shekullit. Paksa m ndryshe do t artikulohet rrfimi tek romanet e
Hivzi Sulejmanit dhe Azem Shkrelit, gjat viteve pesdhjet n
Kosov, si prirje pr tiu shmangur artikulimit bardh-e-zi. Ky
formacion stilistik do t karakterizoj periudhn e viteve dyzetpesdhjet t romanit ton. Kt optik tematike, po edhe narrative, do
ta lvizin dhe zhvendosin dy romane t shfaqura n fillim t viteve
gjashtdhjet: Qyteti i fundit i Petro Markos dhe, sidomos
Gjenerali i ushtris s vdekur i Ismail Kadares . Historiani, t cilin
vazhdimisht e kemi parasysh, tani prballet me nj thyerje dhe, me
lvizje t logjiks rendore t korpusit romanor pararends. Me
prjashtim t fare pak veprave, kshtu edhe kjo periudh, prkatsisht
kjo shkoll shkrimore e romanit tone, nuk shnoi rritje t theksuara
cilsore.
Korpusi romanor q si tem sillte t kaluarn e afrt, kryesisht
sociale-shoqrore ( Jakov Xoxa, Sterjo Spasse) sikur merr frym
m lirisht brenda hapsirs s ngusht dhe ideologjike t realizmit
socialist. Sidomos lloji i romanit historik- cikli i Sterjo Spasses,
Skender Drinit, Thoma Kacorit, q kufizojn me rrfim
dshmues(dokumentar), po ashtu nuk sjellin vlera t shnuara
artistike. Prjashtim do t bjn romanet e zhanrit historik t Ismail

100

Ali Aliu

Kadares, Sabri Godos, Bilal Xhaferit, e shum m von, lloji i


romanit Sheshi i unazsdhe Zanoret e humbura t Zejnullah
Rrahmanit, Selvit e Tivarit, Im at e donte Adolfin t Mehmet
Krajs, ku, anekdotikja dhe imagjinarja i japin shpirt por edhe
besueshmri interpretimit historik Prpiluesi i historis s letrsis
shqipe nuk do t dal duar bosh nga ky cikl..
N vitet shtatdhjet, gjithnj brenda ktij dikursi narrativ, l
gjurm dhe shnon kthes romani Oh, i Anton Pashkut q e
prngjesh n vete kohn arbnore q nga lashtsia antike e deri n
aktualitetin konkret prmes rrfimit metaforik dhe ironik. Cikli i
romaneve Oh, Sheshi i unazs, Zanoret e humbura, ndrkaq,
stilistikisht qndrojn si ishuj t qerthuar, pa pasur mbshtetje e as
vazhdues t nj prvoje shkrimore t till,- pa nj rrezatim
vazhdimsie, prpos ndonj epigonizmi Edhe rrfimi aludues,
prngjasimi me aktualitetin prmes kohsh t shkuara, si te Pallati i
ndrrave, pati imitues t patalentuar Historiani ka t herr nga
mania e rrfimit t historis heroike dhe krenare arbrore.
N kt renditje t till, si ishull i vetmuar, na del romani
Shklqimi dhe rnia e shokut Zylo i Dritro Agollit. Rezistenca
kadareane prball diktaturs nga kjo distanc mund t tinglloj e
rrept n thelb por gjithnj nn mburojn e kujdesshme t alibis.
Kritika tek romani Shklqimi dhe rnia e shokut Zylo, vjen e
drejtprdrejt. Por edhe ky roman kalon pa mbshtets e pasues, n
kuptimin e shtegut t hapur drejt ksaj teme. far sjellin n vargun
kronologjik kto oaza t vetmuara, rirenditje dhe rivendosje
hierarkike sjellin n romanin shqiptar? Dhe a deprton kjo rivendosje
eventuale n thellsi, n fillimet tona romanore?
N mozaikun letrar tonin, e veant sht edhe proza e Zija
els. Pleksja e magjis me indet e bots reale, sht gjetje me jehon
t theksuar universale si teknik shkrimi. Por tani , historiani mund t
kaloj distancn e domosdoshme kohore q do ti sillte kokarje t
shumta. Do t prballej me serine e romaneve t Fatos Kongolit q
nuk lviz jasht tabanit t sigurt t realizmit klasik, t Kim Mehmetit
q sht fare i veant n shpalimin e pashtershm t fshatit t tij
emblematik, t Bashkim Shehut, q me romanin m t ri Mozart,
sado me vones, besoj se e pasuron romanin shqiptar me refleks t ri.
Me prozn fare t veant t Eqrem Bashs, nuk mund t mos
prmend, n kt fjal, edhe nj vepr q po ashtu qndron ishull i

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

101

veant: romani i Koo Kosts Nata e Sofie Kondilit, botuar para dy


vitesh. sht rrfim i tipit Joyce-ian, q vetm brenda nj nate
parakalon nj univers sht n dorn e prpiluesit t historis nse
do strehohet pas distancs m t sigurt, t themi 50 vjeare, apo do t
ballafaqohet me sfida t paevitueshme nse e ngushton kt distanc.
Po ashtu, me rendsi sht fakti se a mund t mbshtetet dhe sa mund
t mbshtetet n shkrimet studimore t veanta e t bollshme pr
seciln vepr, por q, si e dim t gjith, pr nj pjes t ktyre
veprave nuk ekzistojn fare.
Natyrisht, prmbysja e periudhs se realizmit socialist, pr
letrsin n trsi pra edhe pr romanin, sht nj tjetr kthes e fort
historike . Historiani ltrsis son do t vrente se, pikrisht autort si
Ismail Kadareja, Dritro Agolli, Fatos Kongoli, Zija ela, Vath
Koreshi, Zejnullah Rrahmani, Mehmet Kraja, Eqrem Basha, Teodor
Lao, Nasi Lera, Koo Kosta, etj., t cilt kishin br emr dhe vend
n periudhn socialiste, dshmuan, tani n kushtet liberale krijuese
talentin e tyre t lindur Edhe vala e brezit m t ri, atij t dy
dhjetvjetshave t fundit, q sjell frym tjetr, n krye me Kim
Mehmetin, Agron Lekn, Ridvan Dibrn, Agron Tufn, e t tjer q
po ashtu, s shpejti, do t jet objekt trajtimi e vlersimi i autorit t
Historis s letrsis shqipe.

102

Ali Aliu

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

103

Alfred UI, Tiran

ESTETIKA SI TEORI E METODOLOGJI E


HISTORIS S KULTURS ARTISTIKE

I. Estetika n kohn e sotme paraqitet jo vetm si metateori e


vetes s vet, por plotson edhe funksionin e metateoris s historis s
kulturs artistike t njerzimit. Studimet historike t arteve t
ndryshme kan filluar prej kohsh, sidomos nga gjysma e dyt e shek.
XIX e ktej, (historia e letrsis botrore, historia e muziks, historia e
arkitekturs, historia e teatrit, historia e arteve pamore, etj.) dhe
njkohsisht jan zhvilluar edhe teorit e tyre prkatse. Krahas
arritjeve pozitive t ktyre shkencave, zhvillimi i studimeve historike
t arteve sht shoqruar edhe me evidentimin e nj vargu problemesh
teorike e metodologjike, t cilat vazhdojn t jen objekt studimi nga
estetika, e cila shqyrton prvojn globale t historis s kulturs
artistike nga nj knd i veant shikimi, specifik pr kt disiplin
bashkkohore t estetiks. Shikimi metateorik bashkon prvojn e
prfytyrimeve estetike t drejtimeve themelore t historis konkrete t
kulturs artistike t njerzimit, t etapave relativisht t qndrueshme e
t begata (antikiteti, renesansa, iluminizmi, realizmi kritik,
romantizmi, artet moderne) me koncepsionet teorike e metodologjike
m t rndsishme t ideve e doktrinave filozofike t artit (grekoromake, shek. XVII-XVIII, Kant, Shiler, Sheling, Hegel, Nie,
Hajdeger, Kasirer, filozofia e arteve moderne). Kt aleanc
metateorike pat parashikuar Hegeli, kur shkruante: Un jam i bindur
se akti m i lart i arsyes, q pushton gjith idet, sht akt estetik
dhe e vrteta dhe mirsia bashkohen me shprgaj amtarie te bukuria.
Filozofi, ashtu si poeti, duhet t zotroj dhunti estetike. Filozofia e
fryms sht filozofia estetike. Estetika metateorike sht filozofia e
historis s kulturs artistike.
Estetika metateorike sht pasuruar me konkluzionet q burojn
si s brendshmi, domethn nga prvojat empirike, nga praktikat e
vetzhvillimit t arteve, ashtu edhe s jashtmi, domethn nga dijet
teorike t estetiks. Kjo aleanc mund t konsiderohet si proces

104

Alfred Ui

prjashtues i nj objekti specifik t prhershm, t qendrueshm, t


pandryshueshm, t] fosilizuar t estetiks, madje t karakterit, si me
thn, parazitar t saj, q hiqet zvarr pas prvojave empirike t
praktikave artistike, kurse estetika metateorike sht estetik e
lvizshme, q prqndrohet gjithnj, nga Lashtsia e deri n ditt e
sotme, n objektin e saj specifik, i cili i nnshtrohet ligjit t lvizjes
heraklitiane, proteiane t valzimit t pandrprer t ujrave t oqeanit
t arteve. Kjo disiplin metateorike gjendet n lvizje, duke prthithur
edhe konkluzionet teorike estetike t shkencave artistike dhe t
historis t sejcilit arti. Estetika e kryen funksionin e saj metateorik,
duke qen nj teori shkencore ndrdisiplinore.
Ka studiues q e quajn t mjaftueshme ekzistencn dhe
funksionimin estetik vetm t shkencave artistike, duke shprehur
ndrojtje, mosbesim ndaj disiplinave shkencore m t prgjithshme,
pra, edhe ndaj filozofis s artit, estetiks metateorike, duke patur
frik nga rrshqitja drejt skemave abstrakte, dogmatike, metafizike.
Sigurisht, rrshqitje t tilla i vem re edhe tek prfaqsues nga m t
shquar t estetiks si estetik e lvizshme, pr shembull, edhe te
Hegeli, i cili prdorte shklqyshm dialektikn, teorin e lvizjes, e
lidhjeve t ndrsjellta, por, duke dashur t konsolidonte themelin
teorik t historis s kulturs artistike t njerzimit, rrshqiste n
skematizmin dogmatik t triadave (tez, antitez, sintez), t ktij
kallpi prokurstian. Por kjo rrshqitje nuk mund t shmanget duke
mohuar prgjithsimet teorike t estetiks s lvizshme, prndryshe
mbetesh viktim e empirizmit.
Pse? Sepse sado t vlefshme t jen shkencat e veanta artistike,
ato nuk mund t zvendsojn disiplinat teorike ndrdisiplinore, q
prgjithsojn prvojat globale t arteve, si sht estetika
metateorike. Shkencat e veanta artistike, pa u larguar nga specifika e
tyre, realizojn mikrosinteza estetike, duke hulumtuar veprat,
krijimet konkrete, t prveme t sejcilit arti, kurse estetika
metateorike synon t realizoj makrosinteza estetike, duke trhequr,
madje jo vetm prvojat e arteve dhe t teorive e historive t sejcilit
prej tyre, por edhe prvoja t dobishme shkencash t tjera jo
drejtprdrejt artistike ose estetike. Sidomos n kohn e sotme estetika
metateorike mbshtet n mnyr t frytshme pr veten e saj n
shkenca t tilla si teoria e informacionit, semiotika, gjuhsia,
sociologjia e prgjithshme, psikologjia, hermeneutika etj. dhe n kt
rrug ajo aftsohet t bj prgjithsime teorike, q kan karakter
universal, duke prfituar nga t gjitha dijet moderne shkencore q

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

105

ndihmojn kuptimin dhe thellimin e njohjes t gjith llojeve t


dukurive estetike artistike. N kt rrug estetika e sotme aktivizon
koncepte universale t zvillimit historik t arteve. Por t till koncepte
mbeten skema t zbrazta nqoftse nuk mbushen me prvojat e gjalla,
konkrete t etapave kryesore t zhvillimit t arteve; dhe e kundrta,
ato mund t bhen instrumente pr tu thelluar n kuptimin e
zhvillimit jo vetm t arteve t prveme, por edhe t kulturs artistike
n trsi. Kt dua t shpreh, duke thn se estetika ka nevoj edhe pr
me pak, t thuash shum(prgjithsime teorike), edhe pr me
shum, t njohsh thell t paktn(dukurit artistike e t dhnat e
shkencave artistike e joartistike t veanta). Vetm me ndihmn e
ksaj aleance sht br e mundur q n kohn e sotme t ekzistoj
metateoria estetike moderne, jan br t mundura shum njohuri t
reja, jan formuluar doktrina estetike moderne pr t sotmen dhe pr
historin e kulturs artistike.
Por estetika, ndryshe nga disiplinat shkencore historike dhe nga
historit e arteve, sht nj shkenc teoriko-filozofike; ajo nuk synon
t jap historin konkrete, kronologjike t kulturs artistike, me gjith
hollsit, zikzaket, luhatjet ansore, individualitetet dhe rastsit,
momentet konkrete t vazhdimsis dhe t thyerjeve, kthesave,
prsritjeve e ansimeve t vogla e t parndsishme t do kohe, t
do vendi, t biografis s do krijuesi. Estetika metateorike nuk
dublon historit e arteve t ndryshme; ajo synon q, prapa historive
konkrete, prapa rrjedhs kronologjike dhe hallkave t prveuara t
zhvillimit, t zbuloj, para s gjithash, ligjsorit e prgjithshme,
faktort vendimtar, forcat e mekanizmat themelore lvizse t
kulturs artistike, q veprojn pak a shum kudo e prher.
Dy shekujt e fundit ka pasur shum prpjekje pr ta shptuar,
pr ta stakuar estetikn nga metafizika, nga filozofia; sigurisht, nuk ka
qen nj prirje e drejt, jo se ska pasur doktrina filozofike metafizike,
madje t dmshme pr t, por se prapa fjalve pr lirimin e estetiks
nga filozofia, qndronte mohimi, refuzimi i specifiks s estetiks, e
cila, ndryshe nga disiplinat historike t shkencave dhe nga historit e
teorit e arteve, sht nj shkenc teorike universale; aq sa sthua dot
se mendimi estetik i Platonit sht thjesht grek, apo i Toma Akuinit
italian, i Gtes -gjerman, i Sartrit- francez; ai prgjithson prvojat
estetike e artistike botrore, prandaj, si edhe konceptet e filozofis, ka
karakter universal.
Proceset e globalizimit t sotm e favorizojn njohjen m t
mir t kontributeve t rndsishme t zonave e t vendeve t

106

Alfred Ui

ndryshme t gjith kontinenteve dhe t ndikimeve reciproke, prtej


dallimeve kombtare e etnike t kulturave artistike. Estetika
metateorike ndjek edhe proceset kontradiktore t globalizimit me
pasojat jo vetm pozitive, por edhe negative bashkkohore. Ne
mendojm se globalizimi sht nj terren, nj hapsir takimesh t
drejtimeve t ndryshme t krijimtarive estetike, q ka favorizuar edhe
prirjet drejt formimit e afirmimit t nj ideali mbarnjerzor, integral,
pluralist, humanitar, q sintetizon gjith prvojat estetike klasike e
nonklasike, historike e bashkkohore. Estetika e sotme ka dshmuar se
jeta njerzore q shprehet n art prmban nj numur relativisht t
kufizuar aspektesh t rndsishme temash t saj: jeta e vdekja, lindja,
fminia, adoleshenca, konfliktet e brezave, tipe t caktuar t
konflikteve midis etrve e bijve, midis femrs e mashkullit, midis
rendeve antagonist social, dashuria e urrejtja, solidariteti e
individualizmi, koherenca personale e dyzimi, arja e saj, harmonia e
tjetrsimi; por n t njjtn koh, gjith numri i kufizuar i subjekteve
ekziston prmes nj larmie t panumurt formash artistike, q jan e q
do t shtohen m tej, duke siguruar riprtritjen e pandalshme po t
asaj jete njerzore, q ndryshon vazhdimisht. N qndr t ksaj
riprtritje qndron njeriu, individi, personaliteti, bota shpirtrore e
materiale e ktij objekti t paraplqyer t arteve t do orientimi
estetik e social, ndrgjegja e ndjeshmria e t cilit prbn gjeneratorin
e pashtershm, q punon me lloje energjish alternative humane, duke
krijuar vazhdimisht produkte estetike t reja t nj bukurie magjike t
gjith arteve. Burimet e krijimtaris artistike Hegeli i shikonte n
prirjen jetsore t njeriut pr ta dyzuar veten n format e bots s
jashtme, duke krijuar nj realitet t dyt, t ndryshm nga natyra, n
artet e n estetizimin global t jets e t bots, n ontologjizimin e
thelbit t vetes s vet n krijimet e tij.
Probleme t till t prgjithshm teorik e metodologjik, q
lindin nga zhvillimi historik i arteve, nuk mund t shtrohen e t
zgjidhen drejt, si me thn, me forcat e veta t sejcils shkence t
veant teorike e historike t arteve t ndryshme, por duke u
mbshtetur n potencialin teorik t estetiks s prgjithshme. Prandaj,
kan rndsi parimet metodologjike nga niset estetika metateorike n
shqyrtimin e ksaj problematike; ajo nuk e ngushton kndvshtrimin e
vet me dublimin e shkencave t veanta historike t arteve, as me
metodn empirike t grumbullimit t fakteve t panumurta konkrete t
historis mijravjeare t kulturs artistike t vendeve e rajoneve t
ndryshm, por kryesisht n t dhna konkrete, q kan vler

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

107

konotative t prgjithshme, universale, pavarsish se nga cila fush


konkrete artistike trhiqen n hulumtimet metateorike. N kt mes
rndsi t madhe metodologjike ka aktivizimi i principit t historizmit,
shqyrtimi historik i dukurive t kulturs artistike. Por q estetika
metateorike tu prmbahet detyrave t saj specifike shkencore, ajo e
kombinon dhe e plotson parimin e historizmit me parimin e
prgjithsimit teoriko-logjik t historis s kulturs artistike, duke
shmangur dukurit e rastit, ndryshime e parndsishme, duke kapur e
njohur logjikn e brendshme, boshtin themelor t vijimsis, pa
harruar edhe ndrprerjet, thyerjet, prveimet, novatorizmat,q
paraqiten si hallka t vargzuara t proceseve t zhvillimit t kulturs
artistike. Zaten ky shqyrtim dialektik, i shumanshm teorikometodologjik i historis s kulturs artistike e bn t mundur qenien
dhe funksionimin e estetiks edhe si metateori, q nnkupton
shqyrtimin global t kulturs artistike, duke grshetuar prerjen
sinkrone me at diakrone, q do t thot sidomos t prgjithsohet si
prvoja estetiko-artistike bashkkohore, ashtu edhe prvoja e s
kaluars historike.
Objekti i estetiks metateorike nuk bn t ngushtohet vetm n
shqyrtimin e problemeve, q dshmojn gjendjen e arteve dhe t
ideve estetike t sotme, aktuale, por edhe t proceseve t
pakthyeshm, t pandreqshm, t pandryshueshm t gjith historis
s kulturs artistike dhe t ideve estetike t s kaluars. Q ktej merr
kuptim edhe raporti midis teoris estetike dhe historis s letrsis e
t arteve, sepse pa njohjen e historis s kulturs estetiko-artistike nuk
mund t arrihet n nj teori t sakt t kohs s sotme dhe, nga ana
tjetr, vetm nga nj teori bashkkohore, t angazhuar me problemet e
reja, mund t prftoj kuptimi i sakt edhe i historis s tyre. Estetika
metateorike njeh parimin e pajtimit me prmbajtjen objektive t
gjendjes dhe me historin e fenomeneve artistike e estetike; ajo e
konsideron t mirqen historin e s kaluars, me problemet e
ngritura dhe me zgjidhjet, me t mirat, arritjet e kufizimet e saj, duke
pranuar karakterin e saj t vetmjaftueshm, por aspak me qllim q ta
ndryshoj, ta prmirsoj, ta ndreq, ta ribj at q sht prfunduar;
ajo duhet ti prmbahet objektivitetit e prgjegjsis shkencore, t mos
qaj e t qesh, por vetm t njoh e t kuptoj pr t nxjerr
prfundime t sakta e t dobishme pr t sotmen e t ardhmen.
Estetika metateorike ka nj vizion dialektik pr historin e kulturs
artistike, e cila pranon jo vetm strukturn komplekse e relativisht t
qndrueshme, por edhe edhe proceset dinamike t saj. Kultura

108

Alfred Ui

artistike ssht thjesht nj gjendje, por sht lvizje, q zhvillohet


nprmjet bashkveprimit t gjith prbrsve t saj, me sistemin e
kulturs shoqrore dhe me sistemin shoqror n trsi. Dinamizmi i
kulturs artistike prfshin ndryshimet e gjith prbrsve t saj t
prodhimit artistik, t institucioneve artistike, t vlerave artistike (si
tematika, interpretimi, stili e metoda, raporti i llojeve, gjinive,
zhanreve artistik etj.),t konsumit artistik, t drejtimit dhe
organizimit t veprimtarive artistike etj. Elementet q n nj moment
t caktuar prfshihen n kulturn artistike, me koh zhvleftsohen,
madje disa kthehen n t kundrtn e vet, funksionojn si antikultur,
bhen anakronizma. Estetika metateorike synon t evidentoj n do
kultur artistike veprimin e forcave kontradiktore, q i japin impulse
t shkoj prpara ose q e mbajn n vend, q e ngurtsojn dhe e
kthejn prapa. Prandaj, kultura artistike ka edhe karakter procesual;
ajo nuk sht vetm nj trsi vlerash artistike q konsumohen, por
sht edhe krijim, prodhim e riprodhim i pandrprer vlerash artistike.
Duke qen e lidhur me realitetin social q lviz, kultura artistike
prmban n vetvete forca q nxitin risit, frymn e s res, q e bjn
t aft t vetprsoset. Por brenda kulturs veprojn edhe forca q
sjellin edhe stereotipizimin e vlerave dhe t veprimtarive t saj. Edhe
raporti midis traditave dhe risive artistike sht nj nga problemet e
rndsishme q trajtohet nga estetika metateorike, sepse novatorizmi
dhe traditat, me lidhjen e tyre dialektike, prbjn mekanizmin e
brendshm t dinamizmit t do kulture artistike.
Vetm kur u kalua nga studimi i teorive t arteve t prvem
dhe i historive t tyre t vendeve t veanta n studimin e historis
globale t arteve, t gjith kontinenteve dhe n historin botrore, u b
e mundur q t dalin n pah edhe probleme t shumt t rinj, q e bn
nevoj t ngutshme trajtimin e tyre nga nj kndvshtrimi metateorik.
T tilla jan: historia e marrdhnieve t kulturs artistike me historin
e shoqris, periodizimi dhe kriteret e periodizimit t historis s
arteve, vijimsia dhe ndrprejet diskrete t proceseve historike,
veorit e etapave dhe epokave historike t kulturs artistike, raportet
midis arteve t ndryshme gjat historis s tyre dhe zhvillimi i tyre n
botn moderne, tendencat themelore t ktij zhvillimi, progresi e
regresi n artet e t tjer probleme, q jan shqyrtuar prej nesh n dy
vllimet Estetika metateorike pr artin,2008 dhe Klasika apo
nonklasika?,2009. N historin globale botrore t arteve kan
rndsi vendimtare prvojat artistike e estetike t atyre vendeve ose
rajoneve e kontinenteve, ku kultura artistike ka nj histori t pasur, t

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

109

gjat, t rndsishme, q ka ushtruar ndikim t ndjeshm e t gjr,


universal edhe n vende e zona t tjera, si, prshmbull, antikiteti i
Lindjes s Afrme, kultura artistike e lashtsis greko-romake,
mesjeta bizantine, ajo perndimore dhe lindore, India, Kina, Japonia,
Renesansa, Italia, Franca, Gjermania, Anglia, Franca, Rusia, ShBA e
vende e zona t tjera. Kuptohet se sa e vshtir sht q t realizohen
sinteza t gjra e t shumanshme, q prthithin dukuri e procese t
larmishme drejt nj emruesi t prbashkt. Historia e kulturs
artistike nnkupton edhe lidhjet e ndikimet e ndrsjella t kulturave t
qytetrimeve t ndryshme. Nisur nga fryma e estetiks metateorike
bashkkohore, brenda mundsive reale t kohs e t vendit ton,
pavarsisht nga rreziqet, paragjykimet e tabut, un i jam prmbajtur
karakterit teorik t estetiks dhe jam prpjekur ta zgjeroj
problematikn e studimeve estetike, duke botuar pr her t par n
kohn e monizmit vepra me prmbajtje teorike, metodologjike mbi
estetikn, kam trajtuar pobleme q nuk prfilleshin ose nuk
pajtoheshin me direktivat partiake t monizmit, si
historia
eUniversit Estetik,i estetiks dhe i arteve. Nuk ka asnj problem
estetik, q t kem trajtuar n tre vllimshin tim Estetika, q t mos u
jem referuar pikpamjeve t estetve t do kohe. Kur redaksia e
botimit krkonte me ngulm q ta ndryshonte titulli e ktij
trevllimshmi e t emrohej Estetika marksiste-leniniste, un ngula
kmb q t quhej Estetika me argumentin se n kto libra nuk flitej
vetm pr estetikn marksiste, madje shqiptare ?!, por pr
estetikn n prgjithsi. Kur trajtoja, pr shmbull, kategorin e s
bukurs un e nisnja me Pitagorn, Heraklitin, Platonin e kshtu me
radh iu referohesha edhe mendimtarve t kohs son dhe kam dhn
prcaktimin e s bukurs n prgjithsi. Kshtu edhe pr gjith
kategorit e tjera t estetiks, aq m tepr q aso kohe ekzistonte nj
konfuzion i madh rreth kuptimit autentik t estetiks marksiste, q
ngatrohej me lloj-lloj przjerjesh stalinisto-zhdanoviane,
revizioniste, sovjetike, kineze, trockiste ose europiane. N ato
kushte zhvillova kritikn filozofike t letrsis e arteve (studime t
veprs letrare t De Rads, Naim Frashrit, Fishts, Konics, Migjenit,
Fan Nolit, Kutelit,Kadares, pikturs s A.Buzs, D. Agollit, Anton
Pashkut, Rexhep Qoses etj.). Pr her t par n vendin ton hartova
monografi shkencore mbi veprn e autorve t huaj madhor
(Shekspiri, Servantesi, Dostojevski, Aligeri, pr letrar ndryshesi
Lorens Sterni, L.Pirandelo, grotesku i Pikasos, komedit disidente t
V. Majakovskit,etj. Pas lufte, kam trajtuar me termin e ndaluar e t

110

Alfred Ui

mallkuar t mitologjis analizn estetike e filozofike t saj, n


folklor e n letrsis, domethn duke pranuar rolin pozitiv t nj
kritike mitologjike n art. N kohn e monizmit kam prdorur terma
shkencor, q dshmojn pr vizionet e ndryshme t mendimit estetik
klasik e nonklasik, terma estetike me vler njohse universale si:
grotesku, mimesisi, katarsisi, proteizmi, ataraksia, kalokagathia,
dionisizmi, apolonizmi, e madhrishmja, tragjikja, estetikja,
ekspresiviteti, struktura etj. Kuptohet se kjo tematik u trajtua vetm,
sepse njihnim studimet e shumta moderne estetike t Lindjes e
Perndimit; nga ana tjetr, ato e pasuruan dhe e zgjeruan horizontin e
kulturs son estetike, kultur q kishte qen prjashtuar, ndaluar n
shkrrettirat teorike t socrealizmit stalinisto-zhdanovian shqiptar.
Pr mua ka patur rndsi t madhe q munda t botoj sidomos librin, e
liruar nga citatet e ideologjizimet e socrealizmit enverian, Probleme
t Estetiks, 1980, n Prishtin, q pati nj ndikim t veant pozitiv
pr lexuesin shqiptar t Kosovs e Maqedonis. Gjith fushata ime n
mbrojtje t estetiks teorike prcillej me nj kosto t rnd, q e kemi
paguar, kur plot sazexhinj t socrealizmit dhe t avangardizmit t
sotm i binin dajres ose vazhdojn t vonuar shum t rrahin daullet
n favor t izmave tejet t ngjyrshme, por t prshpejtuar e me zell
pr t prfituar mjaft materialisht e privilegje t pabesuara. Un pata
trajtuar tema t reja bashkkohore t studimeve estetike; pr her t
par n shqip u trajtuan teorit estetike aksiologjike, gnoseologjike,
ontologjike, semiotike, hermeneutike, strukturaliste etj. U botuan nga
ASH pes vllime mbi groteskun, q nuk i dihej kuptimi nga asnj
njeri at koh e q ndrionte dukuri e probleme t letrsis e arteve
moderne ( Estetika dhe historia botrore e groteskut, Grotesku n
folklor, n letrsin moderne e n letrsin ton. N studimet e mia
pr her t par u trajtua tematika e estetiks moderne: simbolizmi,
fovizmi, impresionizmi, ekspresionizmin, kubizmi, surrealizmi,
dadaizmi, abstraksionizmi, modernizmi, postmodernizmi etj., q
prcilleshin edhe me ilustrime t veprave kryesore t tyre. Dikush
mund t prmend edhe kritikn e tyre; n t vrtet, nuk kish n to
vetm kritika, (q i gjejm edhe n kohn ton n vendet
perndimore), por paraqiteshin informacione t gjra pr shum
aspekte t drejtimeve t estetiks dhe arteve t modernizmit. Kritika e
athershme zyrtare i quajti parashtrim me objektivizm borgjez e
propagandim i hapur i modernizmit. Nuk ka qen e rastit q libri
Labirintet e modernizmit n variantin e par u ndalua dhe varianti i
tij i dyt i b otuar u hoq nga qarkullimi i bibliotekave publike dhe u

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

111

degdis n fabrikn e kartonit n Kavaj. Ska dyshim se kemi paguar


edhe nj far harai, si vepronin gjith ata studiues, q nuk duronin
t heshtnin n kushtet e monizmit, e diktaturs. Por lexuesit shqiptar
pr her t par msuan nga librat e mia se jan drejtimet e estetiks
dhe arteve moderniste, duke qen aq t menur sa vet t dallonin
shapin nga sheqeri.1) Gjithsesi, m gjr pr problemet e situats dhe
t gjendjes s letrsis dhe arteve n kushtet e diktarturts moniste ne
do t kemi rastin t flasim s shpejti me botimin e librit ton me titull
Vetkontestim n estetik. Apologji dhe katarsis n] dialog.
Ja si e paraqit situatn e vshtir t atyre kohve prof. Josif
Papagjoni:T bnte prshtypje begatia e informacionit, njohja e
prirjeve, e formave, e krkimeve,e eksperimentimeve,q
kryheshin nga t ashtuquajturit modernist.Mirpo un edhe
sot jam i mendjes se n shkretin e artit t socrealizmit,
posarisht n gjmbat teorik t asaj kohe ku zhegu zhdanovist
digjte gjithshka, disa hije e fantoma nocionesh, prvojash,
trendesh, madje edhe shembyllturash sugjestive t artit modern
e postmodern europian sikur na hynin tinz npr poret e trurit
ton aq t etur, pr t ditur se dreqin bhej vall andej matan
klonit?!...Mirpo kjo ishte sipas meje , nj nga format e njohura
t dhelprive se si mund ti ofrohej bashksis s artistve dhe
shkrimtarve shqiptar ajo gjell e ndaluar q shijohej vese
prtej kloneve t mendjeve tona t mbyllura, jo rrall t
budallallepsura. Pra, autori dhe libri mund t mohet sot si
diversion. Ai bnte parashtrime konceptesh estetike e artistike
mbi artin modernist, fal nj qndrimi objektiv ndrsa petku
anti q hidhej prsipr n form kundrshtimi a ironie varej
nga vet lexuesi se sa i aft do t ishte q ta hiqte e ta flakte tej. Si
t thuash, nuk servirej sapuni pr djath, por djathi pr sapun.
E ka br me qllim apo pa qllim, ka prdorur dinakrin apo
sinqeritetin, kjo e drejt mbetet prjashtimisht n mendjen e
autorit.(Gazeta Shqip,04.10.2009).
Artet pasqyrojn jetn njerzore, shoqrin.Vet artet jan
dokumentet m autentik t ruajtur e q kan shptuar nga rrnojat
historike e kataklizmat, q ringjallin gjith tiparet kryesore t
qytetrimeve t kaluara e t jets s tyre, q dshmojn pr luftrat e
paqen, fatkeqsit dhe punt, pr dashurin e vdekjen, pr lojrat e
gzueshme dhe fatet tragjike, pr historin e hyjnit, domethn pr
jetn n trsi t shoqris njerzore. Gjith vlerat humane,-shkruan
francezi M.Bayer,-ngjiten lart n qiellin e arteve; por bukuria q

112

Alfred Ui

bartin sht e nj lloji tjetr: sht t vr n dukje lartsimin


vlersues t veprave njerzore. Jan kaq t lidhur e t
komunikueshm midis tyre njeriu-artist, q bn piktura, romane,
muzik, poezi etj. dhe njerzit e rndomt q han, pin, qeshin,
qajn, q dashurojn e martohen, q shkojn n luft e vdesin, q
lindin fmij dhe i edukojn, q shkojn n teatr dhe n kish, n
mitingje e n parlament, saq shpesh duken identik, q do t thot se
njri hyn tek tjetri, njri njeh veten prmes tjetrit. Prfytyroni se sa
pak do t dinim pr jetn e elenve n agim t qytetrimit t tyre t
lasht sikur t kishin humbur qoft dy poemat e Homerit ose t ish
zhdukur Parthenoni i Athins?! Kjo sht e vrtet, ndonse
marrdhniet midis tyre jan m t ndrlikuara, madje edhe
kontradiktore, sepse mund t hysh n at pasqyr si je vrtet, por
mund edhe t t duket vetja ndryshe; prandaj edhe njeriu i zakonshm
mund t ndryshoj nga artisti, i cili pasqyron shoqrin, jetn e
njerzit si jan, por edhe ndryshe, si i shikon e i pfytyron me syrin
e imagjinats s tij artistike. Historikisht ka ndodhur q pr shekuj me
radh midis arteve e bashksive shoqrore ka pasur lidhje kaq t
ngushta,
saq as emrat e krijuesve, arkitektve, piktorve,
skulptorve, muzikantve, valltarve nuk fiksoheshin. Anonimati ishte
shprehje e kolektivitetit. Madje, askush nuk krkonte lavdin e
krijuesit individual edhe n folklor, n eposet e vallet popullore edhe
gjat Mesjets. Artistt e ndjenin veten t lumtur, edhe kur njiheshin
ndr m t aftt, m t mirt e bashksive, ashtu si nuk dallohen njri
nga tjetri murgjit e mbyllur npr qelit me prkushtim absolut ndaj
zotit. Dhe ky anonimitet nuk prjetohej si humbje nga artistt e
veant, por quhej nder, meqense veprat e tyre n kto kontekste
fitonin vlern e krijimeve t shenjta. Ky fakt nuk i ndante, nuk i
prveonte nga shoqria, nga jeta e prbashkt, sepse ata, t prfshir
n bashksi shoqrore, talentin e punn e tyre krijuese e quanin
begatim e kontribut t muar, n fund t fundit, dhunti t fuqis
imituese t dhuruar nga natyra ose hyjnit.Nga kjo ndarje midis
folklorit kolektiv dhe krijimtaris artistike individuale lindn edhe dy
estetika, mjaft t ndryshme: Estetika e prsritjes dhe estetika e
varianteve. Vetm n kushte t tjera, t nj zhvillimi edhe m t lart
shoqror, n kontekstin e ndarjes s puns mendore e puns fizike, e
qytetrimeve t zhvilluara, e afirmimit t talenteve individuale t
fuqishme, sidomos nga epoka e Renesanss e ktej, artistt fituan n
prgjithsi t drejtn e autorsis personale, individuale t krijimeve t
tyre t pavdekshme. N krijimtarin kolektive, n folklor deri athere

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

113

zotronte estetika e prsritjes, e respektimit intuitivisht t kanuneve,


normave e parimeve kolektive, q zbatoheshin spontanisht e
rigorozisht nga secili pjestar i bashksive. Q ktej lindte ai lloj
kodifikimi i rrept, pr t cilin pat folur Platoni pr artet vizuale t
Egjiptit t lasht:Q n kohra t parokshme nga kujtesa, si duket,
paska qen pranuar prej egjiptianve ajo gjendje, t ciln ne sapo e
shprehm: ndr kto shtete t rinjt duhet t merrnin, t msonin
shprehit e lvizjeve t bukura trupore dhe t kngve t hijshme. Pasi
shestuan se sht e bukur, egjiptiant e shpalln kt n kremtimet e
shenjta dhe askujt, as zoogradve, as tjetrkujt q krijon shemblltyra
t llojllojshme, dhe as atyre q merren me artet e muziks, u ndalohej
t fusnin risi dhe t trillonin di tjetr dhe nuk lejohet as tani. Kshtu
q, nse do tu kushtosh vmendje, do t bindesh, q veprat e pikturs
apo skulpturat e bra atje dhjet mij vjet m par dhe dhjet mij
vjet nuk jan nj fjal goje,- po tamam kshtu,-ato nuk jan m pak t
pabukura dhe m pak skandaloze se veprat e sotme, sepse dhe ato, dhe
t tjerat, jan realizuar me ndihmn e po t njjtit art(1). Platonit i
plqente kjo estetik prsritse, prandaj ai monte nga gjith artet,
sidomos vallet e shenjta t t lashtve, vallen e mbyllur, q
simbolizonte prsritjen ciklike t fenomeneve t natyrs e t jets.
Gjat Renesanss zu t ngushtohet estetika e prsritjes, q kishte
qen themelore n krijimtarin kolektive, n folklor dhe u forcua
estetika e varianteve, u dobsua respektimi rigoroz i ndikimit t
traditave t kanunizuara. Qysh n kt koh punt ndryshuan shum:
arti i kultivuar zu t dallohej nga krijimtaria folklorike kolektive, u
mnjamua anonimati, krahas rritjes s personalitetit individual krijues
t artistit; prhera e m tepr n fushn e arteve vlersohej
origjinaliteti dhe individualiteti i veprs s tyre, aq sa edhe temat
tradicionale letrare e artistike filluan t prpunohen n variante e
stilizime novatore; paraplqehej estetika e varianteve, e risive
personale; madje, n artin e kultivuar filloi t prbuzet plagjiatura dhe
imitimi, u prhap fryma profanizuese, desakralizuese dhe mohej lart
sidomos arti laik. Megjithkt, arti i ri i kultivuar nuk i humbi
rrnjt sociale t tij; edhe individualizmi, q prcillte kto ndryshime,
nuk i shkputi lidhjet e artit me bashksit sociale, sepse
individualizmi shenonte rritjen e ndjenjs s prgjegjsis ndaj
prsosmris t krijuesit, shprehte, gjithashtu, forcimin e personalitetit
jo vetm t artistit e t personazheve, heronjve letrar, por edhe
fuqizimin e personalitetit t individit, t njeriut n prgjithsi. N
Moisiun e Davidin e Mikelanxhelos pleksen dy hipostasi

114

Alfred Ui

individualiteti e gjigandizmi njerzor i individit social dhe i artistitdemiurg, i sublimimit t Njeriut si qenia m e lart e Natyrs.
Gjithsesi, themeli i ktij uniteti madhshtor ishte qyteti, bashksia
sociale urbane, lulzimi i jashtzakonshm i qytetrimit t ri t
Renesanss italiane. Arti i Renesanss e zhveshi njeriun nga breroret
mistike, e misifikoi, e paraqiti m toksor, pra, m realisht.
Gradualisht, krkesa pr individualitet e forcoi fillesn
subjektive, personale t Unit n art, sidomos tek shkrimtart
romantik dhe u ngushtua fillesa sociale, gj pr t ciln romantizmin
e kritikonte Hegeli. Estetika e romantizmit e bri aktiv n krijimtarin
artistike e n shijet estetike gjeniun, si individ krijues. Me kt, raporti
midis artistit e shoqris u bn edhe m t ndrlikuara marrdheniet
midis turms, vulgut, amatorit, mediokrit dhe elits, talentit dhe
gjenis artistike. Por gjithsesi kjo prirje e bri m t diferencuar n
plan social e kulturor krijimtarin individuale artistike, ndonse
raportet e kulturs artistike u bn m intensive e m t ndrlikuara
me shoqrin e grupimet sociale. Edhe estetika filloi t kap e t
trajtoj m gjersisht karakterin social t kulturs artistike dhe
problemet e reja q solln ndryshimet e thella n art e n shoqri; n
kt kontekst edhe idet estetike mbi raportin midis artit e shoqris u
bn m t diferencuara, t ndryshme e t kundrta.
Interesante sht se q ktej u formuan edhe dy koncepsione
teorike estetike mbi historin e arteve. Prirja e par zu fill qysh me I.
Kantin, i cili, si shumica e ithtarve t romantizmit, monte vetm
historin me emra gjenish, me emra t prvem. Dhe sipas ksaj
pikpamjeje, u shkruan e vazhdojn t hartohen shum antologji dhe
histori me emrat e gjenive e talenteve m madhor t arteve. Kjo e
bnte t mundur nj seleksionim t thell t krijuesve t arteve n
sejciln periudh ose etap historike dhe kurorzonte prirjrje e
evidentimit t majave t do epoke, duke kultivuar kultin e gjenis dhe
q prgjithsisht u varfrua paraqitja jo vetm e rrethanave
ekstraartistike, por edhe situata e prgjithshme krijuese me degzimet
e zakonshme e me drejtimet e ndryshme t krijimtaris. Ska dyshim
se n do etap t historis s arteve jetn artistike nuk e prbjn
vetm gjenit, q si rregull jan fare t pakt, por edhe grupe, shkolla
e drejtime t tra talentesh e krijuesisht t tjer t apasionuar pas
arteve. Historit me emra vetm gjenish i fryjn ides t kultit t
individit dhe e varfrojn fort prmbajtjen social-estetike e t begat t
do etape historike; gjithashtu, ky koncepsion e zbeh edhe lidhjen e
artit n trsi me jetn shoqrore dhe me zhvillimin e kulturs

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

115

artistike. Vshtirsia kryesore n kt rrug hulumtimesh sht


przgjedhja e personaliteteve m prfaqsues t nj epoke ose t nj
drejtimi artistik. A mund t themi se Mikelanxhelo mjafton pr t
kuptuar gjith Renesansn Italiane? Ose vetm Homeri pr gjith
kulturn artistike t Antikitetit? Por nga ana tjetr, nj histori e till
globale, sht e kufizuar, sepse drejtimin ose eksperiencn e re
krijuese e redukton n at t nj njeriu, nj gjeniu, kurse brthama e
nj epoke t mirfillt t madhe artistike kurr nuk reduktohet vetm
n nj prvoj t till, sado e rndsishme qoft ajo. Smund t themi
se thelbi i epoks s Renesanss europiane mund t identifikohet
vetm me gjinin e Leonardo da Vinit ose t Mikelanxhelos. Nj
prpjekje e till kishte pr ta varfruar prmbajtjen origjinale t ksaj
epoke jo vetm se ajo u formua nga nj plejad e tr piktorsh, q
bashkkrijuan me ta, dhe pa arritjet e t cilve, nuk mund t kuptohen
prgjithsisht as arritjet e Leonardos e t Mikelanxhelos. Piktor t
ksaj epoke kan treguar nj origjinalitet e indivualitet gjenial, q
dallohet fort nga krijimtaria e dy t mdhenjve t pikturs italiane t
Renesanss. Pastaj, krijues t ksaj epoke - Boshi, Brejgli e shum t
tjer a nuk jan n disa drejtime t ndryshm nga dy t part?
Gjithashtu, ka gjeni q qndrojn m vete e q skan br etap ose
epok m vete artistike: Servantesi, Gtja, Dostojevski, Xhojsi, Prusti,
Kafka, Migjeni, Kadarea! Pastaj, ajo q sht m e rndsishme
qendron n faktin se edhe gjenit sbien nga qielli dhe nuk sht e
pamundur t shpjegosh premisat e formimit t tyre dhe shkaqe t tjera
t rndsishme ekstrapersonale, q zbulojn veori qensore t
krijimtaris s tyre individuale e origjinale.
Nga ana tjetr, pati edhe nj orientim t ndryshm nga i pari, q
e bnte historin e artit pa emra t prvem, por si histori drejtimesh,
shkollash, stilesh t prbashkta artistike, duke ln mnjan dallimin
midis krijuesve n prgjithsi dhe gjenive, talenteve n veanti. Kjo
paradigm e nnkuptonte historin e arteve m t lidhur me historin e
shoqrive, ndryshe nga historit q paraqitin krijimtarin vetm t
personaliteteve m t spikatur, t majave m prfaqsuese t stileve,
etapave ose epokave t mdha artistike. Sado t jashtzakonshme t
ken qen personalitetet gjeniale, sbn t harrohet se epokat, etapat
kyesore jan formacione kompleks n hapsir e koh, me histori
relativisht t zgjatur, prandaj edhe gjenit dhe krijimtaria e tyre nuk
mund t kuptohen jasht rrethanave t prgjithshme artistike e
ekstrartistike t epokave, etapave t historis s arteve. Sejcili gjeni
realizohet, aktualizohet n kohn e vendin e vet dhe smund t

116

Alfred Ui

ekzistonte jasht kontekstit t tij, sepse brenda tyre formohet e


shprthen me krijime t panjohura m par.
Prandaj, nga fundi i shek.XIX dhe fillimi i shek.XX hartimi i
historive t personalizuara me emra vetm gjenish, hasi n
kundrshtime dhe shpuri madje n nj ekstrem tjetr, n hartimin e
historive inpersonale. Kt krkonte Maks Dvorzhaku, q i hiqte
krejtsisht emrat e prvem, edhe t gjenive, pr t arritur n nj
histori m t prgjithshme, globale, mbipersonale, duke e par
historin si histori fushash trheqse e rrezatuese t nj brthame t
gjer, prmbledhse mentalitetesh estetike, artistike, q mbizotrojn
n nj etap, epok t re, t cilat edhe dallohen cilsisht nga etapat
paraprirse dhe pasardhse. N kt rrug, n prshtatje me metodn e
historis s depersonalizuar, eci gjermani G.Vlflin (1864-1945), i cili
prcaktoi dhe sintetizoi vizionet, tipet e arkitipet sunduese t sejcils
etap dhe pastaj u prpoq ti inkuadroj n nj histori globale t artit,
duke radhitur njrn pas tjetrs etapat, stilet, epokat e prveme, t
vetmjaftueshme e t pavarura njra nga tjetra. Kuptohet se me kt
metod Velflini mbeti brenda artit e ndryshimeve t tij, por u
prjashtuan prej tij gjith ata faktor ekstraartistik, q ndihmojn t
kuptohen shkaqet e kalimit nga njra etap inpersonale n tjetrn; aq
m keq q brenda sejcils etap ka edhe nj diversitet dhe evoluim t
brendshm, i cili vetm prmes individualiteteve t talenteve e gjenive
mund t evidentohet. Pastaj, nj histori e till e skematizonte historin
globale t artit n plan diakronik, sepse kur n nj vend vazhdon t
jet mbisunduese vatra e klasicizmit, n t tjera ka ngadhnjyer
romantizmi, kurse n t tjera realizmi apo iluminizmi e modernizmi.
T metat e kufizimi i ksaj prirje jan t papranueshme, sepse jan
gjenialitetet q dallohen pr origjinalitetin kryesor edhe t shkollave
apo drejtimeve kryesore; ata jan m t prvem, m befasues, m t
pazakont nga gjith t tjert, madje jan ata q ushtrojn ndikimin m
t madh edhe n formimin e vatrave ose drejtimeve themelore
artistike.
III- T dy kto prirje jan prdorur edhe n vendin ton, por
nuk kan qen t suksesshme sidomos n antologjit e n historit e
letrsis son kombtare; kemi pasur e kemi modele t historive, q
fillonin me folklorin dhe, pastaj, vazhdonin me pak emra t prvem,
t paraplqyer e t przgjedhur sipas kriteresh ekstrartistike dhe
politike ose paraplqimesh subjektive; autort krijues t zgjedhur kan
mbuluar dallimet midis mediokrve, talenteve e gjenive, t
paraplqyer nga ngjyrat politike dhe ndrkoh jan harruar ose len

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

117

mnjan autor t talentuar. Nga ana tjetr, nuk kemi pasur histori t
vlerave estetike, t cilsive artistike individuale, por histori t kulturs
s kombit ose t nj pjese t tij, t mbingarkuar me interpretime
politike e sociologjike vulgare. Zaten prandaj sht e vshtir t
dallohen pr shkak t kritereve t till fondi i mirfillt i letrsis s
socrealizmit nga krijime q nuk i prkisnin ktij drejtimi.
Qysh n vitin 1989 n Seksionin e shkencave shoqrore t ASH,
ne kemi kritikuar jo vetm hartimin e historive zyrtare institucionale t
letrsis, por kemi krkuar q historia e letrsis pas vitit l944 t mos
quhej Histori e letrsis s realizmit socialist, por t quhej Histori e
letrsis artistike kombtare; madje theksuam se n kt etap gati
gjysmshekullore, krahas veprave t quajtura t realizmit socialist,
kishte edhe krijime t talentuara n llojin e vet q nuk prmbanin
asgj, q tu shmbllenin tipareve ideologjike t socrealizmit. Ne
kishim parasysh, gjithashtu, t kaprcehej ndarja, copzimi i letrsis
kombtare dhe t hartohej nj histori e vetme, e prbashkt kombtare.
Kundrshtuam kriterin e eprsis t veprave t pjess shtetrore t
pavarur t Shqipris, pr t shmangur,shkeljen e parimit t
historizmit e t kronologjis, shkelje q e pat vendosur De Radn pas
Pashko Vass, Naim Frashrit e rilindasve t tjer; po kshtu e quanim
nj dukuri joshkencore prjashtimin nga historia e letrsis kombtare
t degve t saj, q kultivoheshin brenda teritorit t ish Jugosllavis(
Kosov, Maqedoni, Mal t Zi) e deg t tjera t diaspors t shqipes.
Pas vitit 1912 kto deg patn jo vetm talente t dalluar t letrsis,
por edhe tejet origjinale, me orientime t ndryshme edhe estetike,
ndonse me gjuhn e prbashkt shqipe e me frym kombtare.
Kuptohet se prfshirja e tyre n nj histori t prbashkt kombtare do
t legalizonte n prgjithsi pluralizmin estetik t letrsis dhe nuk
do t mbivlersosheshin krijimet vetm t letrsis t atdheut am.
(1) Por sugjerimet tona nuk u pranuan dhe teksti, q
prgatiti Instituti i ASH, u botua me titullin Historia e letrsis s
realizmit socialist (1944-1988).
Heshturazi ky cungim i parimit t historizmit n
subkoshiencn e ithtarve t ktij periodizimi s prapthi q
zvendsohej nga principi i ndrtimit t kulturs me forcat e
veta, nuk justifikohej as me faktor shoqror, as me faktor
estetik, sepse De Rada n kryeveprn poetike t Milosaos
(1861)shpallte Erdh dita e Arbrit dhe me t fillonte letrsia
moderne
shqiptare(
Shiko:J.D.Rada
Parime
t
Estetiks,2003,f.7-9, Tiran).

118

Alfred Ui

Un mendoj se studiuesi q angazhohet t hartoj historin e


letrsis shqipe, sht e domosdoshme t zotroj mjaftueshm
njohurit teorike e metodologjike t estetiks metateorike moderne
dhe, nga ana tjetr, duhet ta njoh thell profesionalisht, ta respektoj
e ta dashuroj artin dhe t prgjithsoj prvojat e grumbulluara t
historive dhe antologjive t letrsis shqipe, t mendimit kritik letrar
mbarkombtar, t hershm e t ri. Smund t arrihen zgjidhje t
pranueshme n prgjithsi nqoftse historianit i mjaftojn emrat e
miqve t tij t paraplqyer dhe zelli inator, ziliqar ose urrejts
ideologjik, partiak ose personal, si ka ndodhur e vazhdon t ndodh
deri tani. Skan qen t pakta prvojat e hidhura t vlersimit t
krijimtaris t mjaft shkrimtarve, poetve, piktorve, studiuesve e
kritikve tan (Buzuku, Budi, Bogdani, Gj.Qiriazi, Gj. Fishta, Z.
Skiroi, M.Kuteli, S. Luarasi, F. Konica, K. Trebeshina, S.Malshova,
I. Kadarea, E. Haxhiademi e shum t tjer. Kjo ka qen e vazhdon t
jet nj nga t metat kryesore jo vetm personale, por edhe
institucionale.
N kt rrug, do studiues do t duhej t kishte nj sistem
kriteresh shkencore pr vlersimin e letrsin shqipe; e them kt,
sepse e meta tjetr e rndsishme sht mosprfillja e specifiks s
letrsis artistike. Letrsis i jan veshur e i vishen shum funksione
social-transformues, edukativ, njohs, euristik, konceptual,
kasandrik, informativo-komunikativ, gjuhsor, shkrimor, semiotik,
kombtar, politik, ideologjik etj. Nj estet rus i kohs son i ngarkon
artit, letrsis 17 funksione. Letrsia, si art sht fenomen kompleks, i
shumanshm, por ajo ka nj thelb estetik, q e dallon cilsisht nga do
dukuri tjetr dhe q e bn t mundur t jet forma themelore e
prvetsimit estetik. Thelbi estetik sht dominantja kryesore dhe
universale e gjith arteve, q prcakton t vetmin funksion edhe t
letrsis artistike. Q ktej rrjedh se historia e letrsis shqipe duhet
t jet histori e vlerave estetike t veprave t mirfillta e t
shumllojshme letrare artistike: prozs, poezis, drams, skenarit,
letrsis dokumentare arftistike etj. Ka rndsi sidomos t mos
nnvlersohet gjuha dhe roli estetik n artin e letrsis. Vlerat estetike
n letrsin artistike nuk mund t krijohen pa nj gjuh, q prftohet e
dyzuar si mbigjuh artistike, domethn e aktivizuar me organizim,
fuqi e domethenie estetike. Dhe t mos besojm se spekulimet me
termin e letraritetit(mjaft tautologjik) na ojn m prpara se sa
termi poetika i Aristotelit, por, ndrkoh, ato e shkputin, e
prveojn letrsin artistike nga gjithshka q nuk sht artistike, e

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

119

ndajn at nga koncepti i artit n trsi, nga funksioni i tij estetik. N


kt kuptim edhe titulli i tems q diskutojm duhej t ishte m i
prcaktuar, meq kemi parsysh letrsin artistike shqipe dhe jo do
prdorim t gjuhs. Sigurisht, zbrthimi e konceptimi i historis s
letrsis, si histori e letrsisis artistike,si e kuptoj un, shmang dy
prirje t njanshmne
si sociologjizmin vulgar, ashtu edhe
formalizmin.
Pranimi i funksionit estetik t letrsis ka t bj edhe me rolin e
raportin midis zhvillimit t brendshm artistik dhe faktorve t
jashtm. Sigurisht, historia e letrsis artistike duhet t jet histori e
vlerave estetike dhe prandaj smund t mos jet, parasgjithash, histori
e zhvillimit t brendshm, t vijimsis dhe thyerjeve t brendshme
t saj, domethn t vlerave estetikisht, artistikisht t vetmjaftueshme.
Dhe kushti m i rndsishm pr tiu prmbajtur ktij zhvillimi t
brendshm sht shmangia e dy prirjeve t njanshme: sociologjizmit
vulgar (natyralizmi) (letrsia si vegl, burm e partis politike,
pushtetit, mbretris, okupatorve, diktaturs, kapitalit etj.) dhe
formalizmit (indiferentizmi social, letrsia e pangazhuar,
individualizmi,q n kohn e lufts s UK-s u kndon vetm
leshverdhs trenderlin, ndrrimeve vetjake, unit, rims e ritmit
formal etj.); t dy kto prirje teorike e dmtojn dhe e shterpzojn
funksionin e mirfillt estetik t letrsis artistike. T tilla mkate ka
pasur jo vetm n t kaluarn, por ka edhe n kohn e sotme. Pra, ka
rndsi mbshtetja n kritere estetike t shndosha, q t shmangeshin
nga historia e letrsis anakronizmat e traditat konservatore, t
afirmoheshin vijimsia e mirfillt dhe ndrprerjet novatore estetike t
przgjedhjes s modeleve shembllore artistike t letrsis.
Mosprfillja e funksionit estetik t letrsis artistike ka sjell n
t kaluarn n disa tekste e libra t kaluara t historis s letrsis
shqipe nj mbingarkes me shum gjra, q skan t bjn
drejtprdrejt me vlera estetike t mirfillta, por u prkasin sferave
ekstrartistike: kulturs, ekonomis, historis politike kombtare e
shum gjrave t tjera, q mund t jen premisa ndikuese ndaj
gjendjes e zhvillimit e letrsis dhe arteve, por sjan pjes t pandara
t dukurive estetiko-artistike. Ska dyshim se letrsia e mirfillt
artistike shqipe, vlerat estetike t historis s saj kan nj pavarsi nga
historia politike, sistemi shoqror, diktatura apo demokracia, monarkia
apo republika dhe nga faktor t tjer ekstrartistik, prndryshe
letrsia e humbet specifikn e vet estetike, vihet n vartsi t
faktorve t jashtm, i nnshtrohet diktaturs, humbet lirin e vet. Por

120

Alfred Ui

pavarsia sbn t absolutizohet, si predikohet nga izolacionizmi


formalist, si[ nuk bn t absolutizohen si faktor vendimtar rrethanat
e kushtet ekstrartistik.
Prandaj ka rndsi t merren n konsiderat ndryshimet e
rrethanave social-kulturore t lvrimit t letrsis shqipe n Jugosllavi
dhe n Shqipri, Maqedoni ose n Kalabri t Italis, t cilat duhet t
prcaktohen konkretisht: Sa ka qen ndikimi i ktyre rrethanave pr
mir ose pr keq? Si ka ndryshuar n koh ky ndikim? Edhe n
Jugosllavi u prdor pr nj koh m t shkurtr metoda e realizmit
socialist. Smund t kish qen i njllojt trajtimi zyrtar i letrsis para
dhe pas prishjes s marrdhenieve t Jugosllavis me Stalinin, ose pas
mnjanimit t Rankoviit, pas ardhjes n fuqi t Milosheviit. Edhe n
Shqipri ka pasur zikzake n kt drejtim: N vitet 1944-1946
Konferenca e themelimit t Lidhjes s shkrimtarve, revista Bota e
Re e orientonin letrsin t ishte kombtare, demokratike,
antifashiste, se skish hyr termi Socrealizm. Aty bnin pjes
S.Luarasi, A.Pipa, P.Marko, V. Kokona, V.Prendushi, M. Kuteli, S.
Toto, A. Varfi, N. Hakiu, M.Ndoja, Gj.Luka, etj.. N futjen e
metodave represive zhdanoviane n mjediset letrare e kulturore nga
viti 1946 deri n prishjen e marrdhnieve me Jugosllavin, ndikuan
dy kshilltar jugosllav ekstremist n fushn e kulturs e arsimit,
q gjetn nja dy poetucr vendas e i prdor si vegla pr t
shtrembruar historin ton kombtare dhe trashgimin letrare
prparimtare t vendit ton. N Konferencn e tret t LSH, dhjetor
l949, kur u dnuan S. Malshova, S.Luarasi dhe Y.Dishnica, n krye
t Lidhjes s Shkrimtarve, t kulturs e arsimit, t till poetucr q
kishin marr pjes n Konkursin pr hymnin e Zogut me rastin e
jubileut t 25 vjetorit t Pavarsis, pasi kishin filluar me mjetet e
letrsis t afirmonin kultin e Komandantit, i prgatitn E. Hoxhs
ca shnime vulgare pr Socrealizmin, hapn fushatn e tipit stalinist
t persekutimeve dhe t prndjekjeve t shkrimtarve, q u shpalln
armiq t popullit dhe ngritn n qiell prvojn e letrsis sovjetike,
prvuejtjesjellse dhe haptas e deklaruan metodn e realizmit
socialist si t vetmen doktrin zyrtare t njohur nga shteti e partia.
Dhe vetm pas vdekjes s Stalinit, kur n B.S. dhe n vendet e
tjera t Europs Lindore filloi fushata e destalinizimit n fushn e
letrsis dhe arteve, edhe n Shqipri pati dyshime e kritika te mjaft
shkrimtar e artist t paktn pr kuptimin vulgar enverian t
socrealizmit, si ishte rasti i Kasem Trebeshins e Mehmet Mytiut,
q u burgosn. Pas Konferencs s Partis t Tirans (1956) dhe

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

121

prishjes s marrdhnieve me B.S., mbizotroi fryma represive,


intolerante e prforcuar me vendimet e dy plenumeve famkeq t
posa]m t KQ t PPSH (XV dher IV), qa trajtuan ndikimet e huaja n
letrsi e artet. E prmenda kt problem, sepse ka nj prirje pr t mos
e shqyrtuar n mnyr konkrete fatin e letrsis dhe arteve gjat gjith
periudhs s monizmit, duke e shqyrtua n mnyr t cekt,
tendencioze ose bardh e zi. M ka br prshtypje pozitive nj
analiz e kohve t fundit e prof. Mehmet Krajs, q tregon dallimet
konkrete t historis t letrsis shqipe n Kosov e n Shqipri, por t
tilla analiza konkrete historike mendimi kritik duhet ti shtrij n
gjith periudhn e paslufts deri n ditt e sotme. Kjo ka rndsi, ve
t tjerash, edhe pr t kuptuar n mnyr parimore se jo e gjith
letrsia e ksaj periudhe ka qen e nj modeli t vetm. Pavarsia
relative e letrsis artistike brenda regjimeve diktatoriale, autoritariste,
e b nte t mundur q letrsia e njmendt t gjente shtigje pr t
pcjell frym proteste, disidence, lirie krijuese, si ka patur shembuj
t till edhe n vendet tona (Shqipri, Kosov, Maqedoni, Jugosllavi e
gjetk). Madje,shum nga veprat e ktij tipi kan qen nga m t
prsosurat n forma e prmbajtje estetike. Por, pr kto arsye edhe
periodizimi i letrsis duhet t ndjek kryesisht zhvillimet e
brendshme t saj, q t mos kthehet n imitim t thjesht e absolut t
periodizimit t historis politike ose kombtare. Sigurisht, duke e
marr n konsiderat pavarsin relative t letrsis nga faktort
social-politik ekstrartistik, sbn t prfshihet historia e letrsis n
nj kronologji t njjt, sikur Kosova e Shqipria t kishin qen t
bashkuara dhe degt prkatse t letrsis shqipe t kishin qen t
njjta n [do pikpamje.
Nj histori e letrsis q i prmbahet zhvillimit kryesisht t
brendshm estetik realizohet kur prdoret nj sistem specifik estetikoletrar analizash shkencore prmes kategorive estetike dhe artistike,
vlerave dhe ideve estetike, strukturs formale e substanciale t
veprave artistike, stilit, orientimit themelor estetik, rrymave e
shkollave, traditave e risive, zhanreve e mjetesh e mnyrash t tjera t
krijimit dhe interpretimit artistik. Shmangia e idealizimeve t
pargumentuara e t zbrazta dhe e denigrimeve e mosprfilljes
nihiliste, q ushqehen nga faktor ekstrartistik, nga ndarjet e sherret
politike, pasionet e tipit monist t djathtizmit e majtizmit monist t
skajshm, q vazhdojn t shfaqen n shum prova t deritanishme t
hartimit t teksteve zyrtare dhe sidomos t studimeve kritike t
historis s letrsis, duhen t zvendsohen me analiza t objektivitetit

122

Alfred Ui

shkencor dhe evidentimit t vlerave t mirfillta t krijimtaris


individuale, e cila nuk bn, si ka ndodhur, t mbulohet e t
zvendsohet me pasqyra t prgjithshme, t prbashkta ku
prmenden vargje t gjat emrash autorsh mediokr. Letrsia jon
tashm ka individualitete t shquara prozatorsh e poetsh, prandaj n
historin e letrsis mbarkombtare ka rndsi t afirmohet estetika e
varianteve, e individualiteteve krijuese dhe jo pseudoestetika e
prsritjes, e mediokritetit, e anonimitetit, e kolektivitetit, q sht nj
mbeturin e asaj metode, q e niste historin e letrsis me folklorin e
folkloristikn, me anonimatin. N artin e kultivuar prhera e m tepr
mohen individualiteti e origjinaliteti artistik aq sa edhe n trajtimi e
temave tradicionale mohen variantet e stilizimet novatore, variantet
e risive personale, t cilat rritin ndjenjn e prgjegjsis personale t
letrarit dhe shmangin kopjimet e plagjiaturn.
Nj nga t metat q ka mbizotruar dhe q ka sjell kuptime t
gabuara t individualitetit, origjinalitetit krijues ka qen shprdorimi
dhe absolutizimi dogmatik i koncepteve t metodave, rrymave,
shkollave ,drejtimeve themelore artistike, t asaj vijimsie
kronologjike t letrsis botrore, q zbatohen n periudha t reja e t
vonuara n koh, n vende e rajone periferik ose provincial.
Zakonisht n tekstet e historis s letrsis shkrimtart tan
rrjeshtohen pr nga vlerat estetike duke i paraqitur si prfaqsues t
drejtimeve kryesore, q kan ndjekur njri tjetrin n vijsimin e
vazhdimsin e historis t kulturs artistike botrore. Prmenden pa
mdyshjen m t vogl De Rada romantik (Milosao), Naimi
iluminist, pastaj krkojm prfaqsues tan t realizmit kritik
(balazakian) dhe ia ngarkojm kt bar ajupit; pr mir i veshin
Lasgushit simbolizmin, Migjenin e kan br prfassues t
metods s realizmit socialist ose t ekspresionizmit kroat e pas
diskreditimit t socrealizmit n qarkullim dalin metoda t tjera
lavdruese: moderne, moderniste futuriste, surrealiste,
konstruktiviste, postmodernisteetj..Ky lloj klasifikimi vjen nga
kuptimi i tejkaluar prej kohsh i konceptit iluminist t progresit t
kulturs artistike, si nj vij q ngjitet gjithnj nga m e ulta n m t
lartn, gjithnj n nj vij t pandrprer, kurse tani n estetik ka nj
kuptim tjetr pr progresin dhe ne, sipas ktij kuptimi m t ndrlikuar
q pranon edhe zikzaket, mund ta quajm De Radn edhe klasik, edhe
romrantik, po kshtu Naimin edhe klasik, edhe romantik edhe iranomistik, kurse ajupin nj lloj si Naimin, por me minus apo me plus
ateizmin, e kshtu edhe Lasgushin, Migjenin, D.Agollin etj. Po

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

123

I.Kadaren ku do ta futim? A nuk sht pak ta quajm thjesht


modernose realist?! N historin e letrsis shkrimtart nuk do t
prfaqsohen me etiketa vitrinore t vjetra apo t reja, por me veprn e
tyre origjinale me markn e identitetit shqiptar.
Brezat e rinj t letrarve n kushtet e reja t qytetrimit kan
mundsi t njihen me gjith prvojat e larmishme krijuese t letrsis
botrore klasike e romantike, moderne e posmoderne, realiste e
natyraliste, surealiste e ekspresioniste e t tjera drejtime estetikisht t
vetmjaftueshme, prandaj ata kan mundsi ta zgjedhin orientimin e
tyre krijues me vullnet t lir, duke zbrapsur do trysni t jashtme
ekstrartistike t imponuar; n historin e letrsis ata vendin e tyre t
merituar nuk do ta zen prmes imitimit t modeleve t reklamuar t
mods, por parasgjithash me origjinalitetin e krijimeve t tyre, t
lidhur ngusht me realitetin e fatet e popullit e t njerzimit, me
krijime t prsosura e t sinqerta artistike, me kulturn e tyre t begat
dhe ndjenja t larta morale e qytetare.
Prirja m e dmshme dhe tashm e padurueshme n studimet
mbi historin e letrsis, ashtu si po ndodh sidomos n trajtimin e
historis politike t kombit ton sht, nga njra an, ideologjizimi i
skajshm social politik, q nuk sht thjesht mbeturin e ndikimit t
metods s monizmit, por edhe e atyre studiuesve, t cilt objektivisht
ia zvendsojn ksaj, t themi, metodologjie vetm ngjyrn, nga e
kuqe n t zez , n vend q t thellohen n proceset kontradiktore t
zhvillimit t historis s kombit ton, q nuk mund t mos jet
pasqyruar edhe n proceset e zhvillimit t kulturs son
artistike.Shpesh her t dy kto qndrime justifikohen me iden se
arti sht dukuri specifike dhe meriton t vlersohet i shkputur e i
pavarur nga politika, ideologjit, filozofit, morali dhe faktor t tjer,
pr shmbull, dosjet, krimet politike, tradhtia kombtare, q
pavarsisht se nuk na plqejn, smund t mohoet se t tilla dukuri
kan qen shfaqur dhe shfaqen edhe n mjedise letrarsh, artistsh etj.
Po sjell vetm pak shembuj. Sejfulla Malshova ka qen socialist i
majt edhe n krijimtarin letrare poetike,por sbn t prjashtohet
nga historia e letrsis shqipe jo vetm se u dnua rnd nga ata q e
shpallnin veten si tmajt t kulluara por edhe sepse, sidoqoft ishte
jo vetm me fjal antifashist, demokrat, por edhe me vepra, madje
edhe n poezi kur Shqiprin t liruar nga pushtuesit fashist e
nazist e krkonte t ishte e lir q nga Kosova e deri n amri. Nj
tjetr letrar ka pasur ideologji t kundrt, ka qen fashist fanatik, dhe
ja se shkruante n maj t viti 1943 n revistn Dante q botohej

124

Alfred Ui

n Tiran, ndonse ka br edhe disa prkthime t mira e ndonj


vjersh t mir:Shoqata ka ba t njohun, sidomos t huejt prtritjen e
thell q pruni Regjimi Fashist ndo deg t jets kombtare.
Danteja ka dashur ksodore tap edhe kjo kontributin e saj pr at
bashkpunim shpirtnuet midis popujve,qi asht themeli i Rendit t Ri,
prgatitun sod nga armt e lumnueshme tushtarve t Boshtit e t
Tripalshit pr njerznin e s nesrmes. A bn t hyj n historin e
letrsis shqipe ky fillofashis tejet i vonuar? Lexoni hymnet e 76
intelektualve, q e quanin veten letrar, q u turrn t shkruanin me
rastin e 25 vjetorit t Pavarsis hymne pr Mbretin Zog, po gj m e
ndyr n letrsi me gjuhn shqipe nuk sht shkruar; madje disa prej
ksaj shpure shpejtuan ti thurin hymne Musolinit dhe pasta,j
menjher qysh m 1945, Komandantit, Enver Hoxhs dhe pastaj
edhe Stalinit e, m n fund, kan hyr edhe n burg e u liruan duke iu
lutur me letra t przemrta po Komandantit. Nj prift q kish qen
pjestar n themelimin m 1945 t Lidhjes s Shkrimtarve me
Kryetar S.Malshovn, q kish mbledhur folklor t pasur dhe, po si
Mjeda, Fishta, e deshte Shqiprin, vdiq n burg i toruruar keq pa e
ditur fajin. Sknder Luarasi, pasi u kthye nga kampet e prqndrimit
t Hitlerit, refuzoi ti jepte dorn Komandantit, q e bri hero
kombtar Haxhi Qamilin, dhe pr kt faj E. Hoxha, q e quajti
historian borgjez, urdhroi t pushohej nga puna, t dbohej nga
Universisteti, ku kishte thmeluar pr her t par Katedrn e gjuhs
angleze. Nj msues i aft, i burgosur nga shpifje vulgare t nj
nxnsi t tij spiun, pasi u lirua e pati mundsi t arratisej e t arrinte
n Rom, aty nuk pranoi t futej n pun n Institutin e Studimeve
Shqiptare, q drejtohej nga nj shkrimtar q kish qen ministr i
fashizmit n Shqipri, dhe si atdhetar antifashist shkoi t strehoet tek
arbresht e Kalabris. Po prmend kto dy-tre fakte pr t kujtuar se
sa tragjike, tmerrsisht tragjike ka qen jo vetm historia jon
kombtare, por edhe historia e letrsis shqipe, e mbingarkuar me
talente t shquar artistik, me atdhetar t vendosur deri n vdekje,
por edhe me tradhtar, kolaboracionist t rrezikshm. Madje, pr
fatin ton t keq akoma vazhdojn t shohim se si e ndotin vazhduesit
e sotm t fashizmit jetn, prandaj shkrimin e historis s letrsis
shqipe un e shikoj si nj akt t rndsishm historik pr ta pastruar
at, e shikoj si nj thirje pr katarsis, drejt s vrtets, drejt nj ideali
social-estetik rilinds humanitar kombtar, si nj shpres e gzueshme
pr hartimin e nj historie dinjitoze t letrsis artistike shqipe.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

125

Milazim KRASNIQI

TEKSTET JOLETRARE SI BURIM I DEFORMIMIT


T HISTORIS S LETRSIS SHQIPE

PRMBLEDHJE
Letrsia shqipe sht e dokumentuar shum von, e kjo gj ka
ndodhur pr shkak t mungess s institucioneve shtetrore, fetare e
kulturore n periudhat e gjata t pushtimeve romake, bizantine,
bullgare e serbe. Tendenca q mungesa e letrsis t kompensohet me
tekste joletrare, ka shkaktuar deformimin e historis s letrsis
shqipe. Librat e par n gjuhn shqipe, t botuar n kuadr t
Kundrreforms, nuk jan tekste letrare, prandaj nuk mund t
trajtohen si letrsi, sepse objekti i studimit t historis s letrsis
duhet t jen tekstet letrare. Pr t br korrigjimet e pamjes s
deformuar t vet historis s letrsis shqipe, duhet t aplikohen
standarde rigoroze shkencore me rastin e shkruarjes s
historis/historive t reja. Pr ta trajtuar nj tekst n kuadr t historis
s letrsis shqipe, ai domosdoshmrisht duhet t jet i shkruar n
gjuhn shqipe, duhet t jet tekst origjinal e jo prkthim nga ndonj
gjuh tjetr dhe t jet tekst artistik. Kriteri gjuhsor nuk ka pse
ngatrrohet me kriterin etnik.
Fjalt ky: Historia e letrsis shqipe, amnezionet, deformimi,
mungesa e institucioneve, tekste letrare, kundrreforma, konteksti
kohor, kritere shkencore.
Lindja e letrsis shqipe me vones t madhe sht nj paradoks
m vete, kur dihet fakti q shqiptart dhe paraardhsit e tyre, ilirt,
me shekuj jetuan n fqinjsi direkte me dy popujt q e farkuan njrn
nga shtyllat e qytetrimit europian, at greko-romake. N ndonj rast
tjetr, popujt e lasht q jetuan n t njjtat territore ose afr njri
tjetrit, sikundr qen sumert, babilonasit, hititt, asirt, ifutt,
egjiptasit, fenikasit, edhe pse nuk qen imun ndaj konflikteve,
megjithat ndikuan mbi njri tjetrin q t zhvillohej kultura e

126

Milazim Krasniqi

shkrimit.1 Ndrsa, n rastin e ilirve/shqiptarve dhe fqinjve t tyre,


grekve, romakve, bizantinve, bullgarve e serbve, nuk ndodhi
ashtu. Edhe pse n vet truallin historik t ilirve/shqiptarve, n
lokalitete si Durrsi, Apollonia, Butrinti e n lokalitete t tjera antike,
jan gjetur mbishkrime t ndryshme, por ato pa prjashtim jan ose
greke ose latine.
Shkaqet q e penguan kultivimin e shkrimit n gjuhn
ilire/shqipe, jan t shumta, por ngado q ta marrsh punn, shkaku
kryesor ishte mungesa e institucioneve shtetrore, fetare e kulturore, t
cilat do ti jepnin drejtim edhe kultivimit t kulturs dhe t letrsis n
gjuhn shqipe. Mungesa e gjurmve t shkruara n gjuhn ilire/shqipe,
e aq m pak letrsi artistike n kt gjuh, n antik e n Mesjet,
koincidon me mungesn e institucioneve t tilla, si pasoj e
pushtimeve t gjata e me tendenca t forta asimiluese. Rolan Barti ka
theksuar se historia e letrsis sht e mundshme vetm nse bhet
sociologjike, nse interesohet pr veprimtarin dhe institucionet, e jo
pr individt.1 Prandaj, edhe n rastin e historis s letrsis shqipe,
gjetja e shkaqeve pr mungesn e institucioneve, na afron edhe te
gjetja shkakut themelor pr mungesn e letrsis n gjuhn shqipe deri
n kohn e re.
Pohimet e trthorta q nga ajo e Herodotit pr alfabetin e
pellazgve e deri te dshmit e Brokardit pr alfabetin latin t librave
shqip, nuk duhet t na hutojn, sepse nuk jan mbshtetur deri sot nga
ndonj prov konkrete materiale. Pra, ka amnezione t mdha n
historin dhe n kulturn ton. Nga dshira pr t kompensuar
mungesat, shum definime pr kulturn dhe letrsin ton dhe pr
moshn e saj, jan br n baz t deklaratave t shkputura e t
gojdhnnave, gj q e ka krijuar pamjen e par t deformuar,
mitologjike, t ksaj kulture e t ksaj letrsie. Mirpo, asnj lloj
deklarate nuk mund t mirret si fakt pr nj gjykim shkencor, nse nuk
sht e mbshtetur n fakte konkrete t shkruara. Prandaj, kjo praktik
e shtyrjes n lashtsi, pa pasur tekste t shkruara konkrete, duhet t
braktiset edhe nga historiant e letrsis shqipe. Objekti themelor i
studimit t historis s letrsis jan tekstet e shkruara dhe n lidhje
me to rrethanat dhe faktort e ndryshm q kan ushtruar ndikimin e
vet mbi tekstet dhe autort e tyre, por gjithnj duke i pasur piknisje
vet tekstet letrare.
1

shih pr m shum librin e Aleksandr Stipeviqit, Historia e librit.


1. Roland Bart, Knjizevnost, mitologija, semiologija, Nolit, Beograd, 1979,fq. 122.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

127

N rastin e mungess s teksteve letrare, q sht prvoja e


pjess m t madhe t historis son, duhet t fokusohemi m
gjersisht n studimin e atyre periudhave historike t pushtimeve, prej
t cilave pastaj do t mund t nxjerrim disa prfundime pr shkaqet e
mosekzistimit t institucioneve dhe t nj nj letrsie shqipe n gjirin
e tyre. Studimi i till na mundson q t qartsojm rrugn e vshtir
t zhvillimit kulturor e letrar dhe arsyet e lindjes s letrsis shqipe n
nj realitet historik e shoqror, sikundr ishte ajo nn Perndorin
Osmane, ku tradicionalisht mendohet se ka pasur m pak liri, se sa n
pushtimet pararndse. Por, meq shkrimi shqip dhe letrsia shqipe
kan lindur n kohn e sundimit osman, ather duhet t gjendet
prgjigje shkencore n pyetjen: pse nuk ka pasur shkrime shqipe e
letrsi shqipe n periudhat pararendse, t pushtimeve romake,
bizantine, bullgare e serbe mbi ilirt/shqiptar?
Pr kt rast ia vlen t bhet nj prkujtes e shkurtr, e cila e
shpjegon arsyen e mungess s lieteraturs shqipe n ato periudha t
gjata pushtimesh. Pushtimi romak, i filluar n pjesn e par t
shekullit III para ers son dhe i prmbushur me pushtim t plot n
shekullin e par t ers son, la pas vetes shkatrrimin e qyteteve ilire
si Rizoni dhe Scodra, shprbrjen e institucioneve sociale e politike
vendse dhe e hapi procesin e romanizimit, i cili e preku identitetin e
nj pjese t madhe t popullsis ilire. N kushte t ktilla t
shprbrjes s strukturave vendore dhe t nxitjes masive t asimilimit,
nuk ka pasur shanse kultivimi i letrsis n gjuhn e ilirve. Pushtimi
bizantin, q e pasoi pushtimin romak, me tejzgajtjen e tij, shkatrroi
edhe ato pak struktura q kishin ngelur, duke e integruar popullsin
ilire n nj formacion t madh shtetror e fetar, q n esencn e vet
ishte gllabrues. Perandoria Romake e Lindjes, e ngritur nga
Konstandini i Madh, ishte nj struktur shtetrore romake, kultur
greke dhe besim i krishter: kto jan burimet kryesore kulturore t
zhvillimit t Perandoris Biznatine. Heqja e ndonjrit prej ktyre tre
elementeve do ta bnte t pamundur kuptimin e kulturs bizantine2.
Inkuadrimi i gjat n kt struktur i shumics s territoreve t
shqiptarve, ka pasur pasojat e rnda pr Shqiprin, sepse lidhja e
gjat me Kostandinopojn nuk e la t krijonte identitet politik3.

2
3

Georg Ostrogorski, Historia e Pernadori Bizantine, Dituria, Tiran, 2002, fq.17


Reginald Hibert, Fitorja e hidhur, Tiran , pa dat botimi, fq 16

128

Milazim Krasniqi

N t vrtet, nuk e la t krijonte as identitet kulturor. Ngjarjet


shkatrrimtare sikundr qen lufta bizantino-bullgare n shekujt IX-X
e deri n vitin 1018, kur u instalua prfundimisht pushtimi bizantin,
ndarja e kishave n vitin 1054, e edhe kryqzatat e periudhs 10951270, shkaktuan shkatrrime t rnda ekonomike, shoqrore e
kulturore dhe konflikte fetare. Prpjekjet e rimkmbjes s Arbris
n shekullin XII e XIII, u dmtuan nga ekspansioni serb n shekullin
XII dhe nga pasojat q shkaktoi Kryqzata e katrt e vitit 1204, me
pushtimin kryqtar t Konstandinopojs. Kjo ngjarje ka pasur ndikim t
jashtzakonshm n forcimin e identitetit fetar e kulturor serb n
territoret veriore shqiptare, sepse strehimi n Serbi i piktorve, i
arkitektve dhe i dijetarve bizantin t arratisur nga Konstandinopoja
e pushtuar, mundsoi zhvillimin ekspansiv t kulturs serbe edhe n
trojet shqiptare. Vetm pesmbdhjet vjet pas Kryqzats s katrt,
Kisha serbe e fitoi autonomin e saj. Ndr pasojat e forcimit t shtetit
serb e t kishs serbe jan serbizimi i nj pjese t popullsis, serbizimi
i toponimeve dhe i patronimeve, dyndja e shqiptarve drejt jugut dhe
shkatrrimi i strukturave t kishs katolike romane. sht e
kuptueshme se as n kso rrethanash t pushtimit serb, nuk ka qen e
mundshme q t zhvillohej gjuha shqipe e as kultura dhe letrsia n
kt gjuh. Kjo jetes e gjat nn pushtimet bizantine, bullgare e serbe
dhe nn juridiksionin e kishave ortodokse, e ka amputuar popullin
ilir/shqiptar nga lidhjet politike e kulturore me pjesn tjetr t
Europs, shum para se t pasonte pushtimi osman.
Po qe se shihet shtja e mungess s letrsis shqipe nga
aspekti i lvizjeve kulturore-fetare n gjith kta shekuj, duket
lehtsisht se viset shqiptare nuk kan qen t prekura esencialisht nga
lvizjet n botn latine/katolike. Fjala vjen, Renesansa karliane nuk ka
ndonj gjurm n kulturn shqiptare. Humanizmi dhe Renesansa, si
lvizje kulturore dhe artistike, nuk kan dhn asnj produkt n gjuh
shqipe, edhe pse shfaqja e asaj lvizjeje ka qen disa shekuj para
sundimit osman mbi shqiptart. Edhe pse n fqinjsi direkte me
Italin, q sht trualli i Humanizmit dhe i Renesans, shqiptart nuk i
preku ajo lvizje kulturore e artistike, sepse ata me shumic ishin t
integruar n fen ortodoske dhe n qytetrimin bizantin. Madje
komunitetin e katolikve shqiptar, faktikisht nuk e ka prekur as
lvizja e Reformacionit. Kisha Katolike e lejoi botimin e ndonj libri
fetar n gjuh shqipe n periudhn e Kundrreforms, n mesin e
shekullit XVI, por m shum e motivuar nga prpjekjet pr ta frenuar
islamizimin e popullsis shqiptare. Megjithat, fillimi i botimit t

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

129

librave n gjuhn shqipe n mesin e shekullit XVI, sht tregues i


ndikimit q ka pasur institucioni i Kishs Katolike me politikat e
Kundrreforms, mbi komunitetin katolik n botn shqiptare. Sot pr
sot nuk sht e qart se cila ka qen shkalla e organizimit t ksaj
bashksie dhe t krkesave t saj pr libra shqip, n kohn kur
Perandoria Osmane ishte n kulmin e fuqis s saj, por vet fakti q
ajo kishte n terren kuadro q bnin prkthime t teksteve liturgjike,
tregon se kishte m shum hapsira veprimi se sa nn sundimet
pararendse bizantine, bullgare e serbe.
Botimi i Mesharit t Gjon Buzukut bie pikrisht n periudhn e
lkundjeve t mdha fetare e institucionale n gjirin e popullit
shqiptar. Sidoqoft, prmbajtja e Mesharit t Gjon Buzukut sht
trsisht fetare. Nga ana tjetr, prpara t gjithave do t kemi para
sysh q, me prjashtim t ndonj fraze vetiake tautorit hedhur tek-tuk
npr tekst, ky libr sht fund e krye nj prkthim.4.
Po sipas abejt, prkthimi ka qen nj kombinim interesant,
duke ndrthurur prkthimin nga latinishtja, italishtja dhe
serbokroatishtja, e duke mos u bazuar vetm n nj vepr origjinale.
Meq kjo sht nj vepr trsisht e prkthyer, ajo edhe po t ishte
vepr letrare, nuk do t mund t trajtohej si vepr origjinale letrare
shqipe, vese si nj vepr e prkthyer. Ndrsa, n Historin e letrsis
shqipe, shkruan se
gjer m sot, libri m i mom i letrsis s njohur n gjuhn
shqipe, sht Meshari i Gjon Buzukut, i mbaruar s hartuari n vitin
Faktikisht, trajtimi n historin e letrsis shqipe i
19555
prkthimeve t teksteve liturgjike si letrsi origjinale shqipe, sht nj
manipulim i dyfisht, manipulim me natyrn e teksteve, (kualifikohen
si tekste letrare tekstet ekskluzivisht fetare) dhe manipulim me gjuhn
origjinale t tyre (ato jan tekste t prkthyera e jo origjinale.) Pr kt
arsye, Meshari nuk sht nj vepr artistike, letrare, e cila do t
mund t konsiderohej si vepra e par letrare n gjuhn shqipe.
Rrjedhimisht, historia e letrsis shqipe nuk mund t filloj me kt
vepr. Vet Buzuku pohon se po u bnte nj shrbim besimtarve pr
leximin e teksteve t shenjta: U doni Gjoni, biri i Bdek Buzukut, tue
u kujtuom shum herr se gluha jon nuk kish gj t ndigluom n s
shkruomit shenjt, n s dashunit s bots san, desha me u
4
5

Gjon Buzuku, Meshari, Rilindja, Prishtin, 1987, fq. 25.


Historia e letrsis shqipe, (Grup autorsh), Rilindja, Prishtin, 1989,fq. 18.

130

Milazim Krasniqi

fdigun, pr s mujta me ditun, me zhdritun pak mendet e atyne qi


t ndiglonjin, pr-se ata t mund mern s i nalt e i mujtun e i
pr-mishriershim ansht Zot yn atyne qi ta duon m gjith
zemr. U lus nbas sodi m shpesh t uni m klish, pr-se ju kini me
gjegjun ordhnin e tin Zot e ate n nbarofshi, Zot yn t ket
mishrier nb+ jk, e ata qi u monduon dierje tash, m mos u
mondonjn. E ju tini t zgjiedhunit e tin Zot, e pr-herr Zot yn
k me klen me jk, ju tue ndiekun t drejtn e tue lan t
shtrenbnn.6.
Edhe veprat e Pjetr Budit jan tekste fetare, t prkthyera n gjuhn
shqipe. Madje edhe poezive t Budit, ende nuk u sht qartsuar deri
n fund as origjinaliteti e as autorsia e tyre. Domethn, n vet
vjershat e Budit, nj pjes jan t at Palit prej Hasi, nj pjes t
prkthyera e t prshtatura nga Budi e nj pjes t vet Budit7.
Sa i prket veprs s Pjetr Bogdanit, eta e profetve, e cila
konsiderohet si vepra e par e shkruar n origjinal n shqipe,
megjithse vet autori thot se e ka shkuar n dy gjuh, italisht dhe
shqip, edhe ajo sht nj vepr fetare q tematizon jetn dhe misionin
e Jezu Krishtit, sipas dogms zyrtare kristiano-romane. Vargjet q
jan n t, jan letrsi, por jo e tr vepra, sikundr pretendohet nga
disa studiues t letrsis shqipe, t cilt kan farkuar sintagmn
letrsia filobiblike, pr t fshehur faktin q kjo n t vrtet nuk
sht fare letrsi.
Meq n historit e deritashme t letrsis kto veprat fetare t
ktyre autorve trajtohen si vepra letrare n gjuhn shqipe, kjo qasje
vetvetiu e ka deformuar q n start vet historin e letrsis shqipe.
N t vrtet. Meshari dhe librat e tjer fetar katolik t shekullit
XVI e XVII, paraqesin objekt me interes t madh t studimit t
sociologjis s fes katolike dhe vemas t gjuhsis. Por, jo edhe t
letrsis shqipe. N fakt, vlerat e ksaj literature duhet t kundrohen
n kuadr t lvizjs s Kundrreforms, prkatsisht t institucionit t
Kishs Katolike Romane, sepse pa lejimin dhe sponsorizimin e saj ato
libra nuk do t mund t botoheshin. Rrjedhimisht, edhe n kt rast po
edhe n hartimin e do historie t letrsis mbi kritere shkencore,
duhet t studiohet raporti ndrmjet institucioneve shtetrore e fetare
dhe veprave e autorve konkret, e t mos vshtrohen veprat dhe
autort si prodhues t vetvetes. E gjith historia e letrsis, deri n
6
7

Gjon Buzuku, Meshari, Rilindja, Prishtin, 1987, fq.387.


Budi, Poezi, Rilindja, Prishtin, 1986, fq. 30 (Parathnia e Rexhep Ismajlit)

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

131

koht moderne, sht e lidhur me institucionet shtetrore ose fetare


dhe me ideologjit e ndryshme, prandaj edhe duhet t studiohet e t
vlersohet n korelacion me to. N t kundrtn, kemi t bjm me
zhvendosjen e kontekstit dhe me deformimin e natyrs s saj
prkatsisht me aplikimin e amnezis strukturale8, t ciln e emrtoi
antropologu Xhek Gudi e sipas t cils e kaluara kujtohet si t ishte e
tashmja prkatsisht vlersohet me kriteret e t tanishmes. Rrafshimi
i veantive t periudhave t ndryshme historike dhe vlersimi i tyre
me standardet e ideologjis aktuale politike ose kombtare, sht tipari
kryesor i historive t letrsis shqipe q jan shkruar deri sot. Prej
pozicionit t sotm ideologjik vlersohen edhe vet tekstet e edhe
rrethanat historike, shoqrore, politike e kulturore n t cilat sht
zhvilluar letrsia shqipe. Kjo amnezi strukturale nuk mundson
studimin e mirfillt t s kaluars s letrsis shqipe e as t shkrimit
me kritere shkencore rigoroze, t nj historie t letrsis shqipe.
Duhet t kihet para sysh se shoqrit njerzore, q nga ato q
njihen si shoqri primitive e deri te shoqrit e sotme, jan ndrtuar
mbi programe t ndryshme sociale, politike, fetare, kulturore e
artistike, t cilat n periudha t caktuara kan ndikuar mbi
prfytyrimet dhe kompozimet artistike. Prandaj nuk mund
relativizohet vlera e kontekstit historik t tyre dhe as t shpjegohen ato
produkte artistike me ann e analogjive ose brenda nj sistemi tjetr
tjetr vlerash. Marksizmi sht prpjekja m ambizioze pr ta
shpjeguar edhe letrsin vetm nga sistemi i vet i vlerave, por ka
dshtuar. Fatkeqsisht, tendenca e till sht ende e fuqishme n
studimet e letrsis shqipe, por ajo duhet t flaket sa m shpejt. Nuk
mund t shpjegohet letrsia me terma revolucionar, t cilt e
imponojn pikrisht amnezin strukturale.
E shikuar n sfond t lidhjeve t letrsis me institucionet dhe
me vlersimin brenda nj konteksti kohor, bhet m e qart q
mungesa e letris shqipe n periudha t gjata sht e lidhur me
mungesn e institucioneve shtetrore e fetare t vet shqiptarve, ose
institucioneve prkrahse ndaj projekteve fetare e kulturore t
shqiptarve.
Megjithat, pas studimit korrekt shkencor t ktyre periudhave
historike dhe t institucioneve prfaqsuese, do t jet m e qart
rruga e zhvillimit t popullit shqiptar me gjith mungesat dhe vonesat
e mdha. Ndrsa, pr t br korrigjimet e pamjejes s deformuar t
8

Asa Brigs, Piter Berk, Drustvena istorija medija, Clio, Beograd, 2006,fq. 23.

132

Milazim Krasniqi

vet historis s letrsis shqipe, duhet t aplikohen standarde rigoroze


shkencore me rastin e shkruarjes s historis/historive t reja t
letrsis. Krahas studimit interdisiplinar t konteksteve historike,
sociale, fetare e kulturore n t cilat ka jetuar populli yn, e t cilat
kan shkaktuar amnezionet kulturore dhe vonesat e mdha t lindjes
s letrsis shqipe, duhet t zbatohen definimet e sakta se ka sht
letrsia, cila sht natyra dhe cili sht funksioni i saj, statusi i
teksteve brenda gjinive dhe llojeve dhe historia e tyre, statusi i
teksteve brenda formacioneve dhe prfundimisht vlera estetike e
teksteve. Kto duhet t jen kornizat e hartimit t historis/historive t
reja t ksaj letrsie. Vendi q do t zn autort dhe veprat e tyre n
pamjen e vrtet t letrsis shqipe, duhet t burojn nga respektimi i
kritereve shkencore gjat studimit t saj, sikundr q periodizimi
duhet t buroj nga prkatsia e teksteve formacioneve t caktuara e jo
ashtu si ka qen deri tash q periodizimi sht br sipas etapave t
historis s popullit shqiptar9.
Pr ta prfshir nj tekst n kuadr t letrsis shqipe, ai
domosdoshmrisht duhet t jet i shkruar n gjuhn shqipe dhe t jet
tekst origjinal, e jo prkthim nga ndonj gjuh tjetr dhe t jet tekst
artistik. N kt kontekst, edhe qasjet sipas t cilave humanistt
shqiptar, ndonse nuk botuan gj shqip, kan kapitullin e tyre10,
duhet t shmangen nga historia e letrsis shqipe, sepse produkti i tyre
nuk sht i shkruar n gjuhn shqipe. Pr ta duhet t gjenden hapsira
n histori t veanta t autorve me prejardhje shqiptare, q kan
shkruar n gjuh t huaja. Kriteri gjuhsor nuk ka pse ngatrrohet me
kriterin etnik.
N t kundrtn, do t vazhdoj gara pr imponimin e autorve
dhe veprave sipas preferencave t ndryshme, qoft ideologjike, qoft
fetare, qoft krahinore, do t vazhdoj gara pr fabrikimin e
tipologjive e periodizimeve personale, gara pr fabrikimin e t
ashtuquajturave shkolla t letrsis shqipe dhe gara pr t mbajtur
primatin mbi librat e letrsis, jo vetm pr t zhvatur para por edhe
pr t imponuar nj model t deformuar t njohjes ideologjike dhe
fetare prmes letrsis.

Historia e letrsis shqipe, (Grup autorsh), Rilindja, Prishtin, 1989, fq. 6.


Po aty, fq. 6.

10

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

133

BIBLIOGRAFIA
T cituara
Aleksandr Stipeviq, Historia e librit, Toena, Tiran, 2000)
Asa Brigs, Piter Berk, Drustvena istorija medija, Clio, Beograd, 2006
Budi, Poezi, Rilindja, Prishtin, 1986 (Parathnia e Rexhep Ismajlit)
Georg Ostrogorski, Historia e Perandoris Bizantine, Dituria, Tiran,
2002 (botim i dyt)
Gjon Buzuku, Meshari, Rilindja, Prishtin, 1987
Historia e letrsis shqipe, (Grup autorsh), Rilindja, Prishtin, 1989
Reginald Hibert, Fitorja e hidhur, Tiran, pa dat botimi
Rolan Bart, Letrsia, Mitologjia, Semiologjia
T konsultuara
Arnold Hauzer, Sociologija umetnosti, Skolska knjiga, Zagreb, 1986
Cvetan Todorov, Letrsia n rrezik, Buzuku, Prishtin, 2007
Michael Grant, Kostandini i Madh nga Iliria, Bacchus, Tiran, 2004
Robert Elsie, Letrsia shqipe (Nj historie shkurtr), Skandebeg
books, Tiran, 2005
Robert Elsie, Historia e letrsis shqiptare, Dukagjini, Pej, 1997
Sabri Hamiti, Letrsia e vjetr shqipe, Libri Shkollor, Prishtin
Zhak l Gof, Qytetrimi i Perndimit Mesjetar, CEU&Toena, Tiran,
1998,
Zhorzh Dibi, Umetnost i drustvo u srednjem veku, Clio, Beograd,
2001.

134

Milazim Krasniqi

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

135

Persida ASLLANI, Tiran

POETIKA SI PALIMSEST DHE HISTORIA E


LETRSIS SHQIPE

(nj propozim teorik dhe nj sprovim praktik)


Synimi i ksaj kumtese sht t parashtroj nj tez pune
kryesisht n plani teorik, duke propozuar shqyrtimin e disa aspekteve
t Historis s letrsis t zbrthyeshme por edhe t diskutueshme nga
pikpamja e Poetiks. Po e paraqesim gjithashtu kt term emrtues
me germ t madhe, Poetik, n trajt t ngjashme me nj koncept,
pr ta shkputur at nga prdorimi gjithnj e m masiv i fjals
poetik n studimet e letrsis dhe t artit n prgjithsi, pikrisht
pr t theksuar se teksa privilegjojm nj marrdhnie t Historis s
Letrsis me Poetikn, ather vet koncepti yn mbi Poetikn do t
duhej t ishte rezultantja interaktive mes konceptimeve historike t
vet poetikave, njkohsisht pjes e teoris por edhe e historis s
letrsis. N shumsin e kuptimeve q bart, vrejm se Poetika nuk
asgjsohet, prkundrazi ofron mjete dhe kndvshtrime t reja pr t
prpunuar bazn e hartimit t nj historie letrsie. Prandaj dhe nj prej
poeticienve m t rndsishm, Roman Jakobson, e lidhte
pazgjidhshmrisht trajtimin e Historis s letrsis dhe t origjinalitetit
t epokave letrare mes tyre, me poetikn e veprs s artit, duke qen
kjo e fundit, pr kt themelues t shkolls s Prags, thelbi gjuhsor,
ligjrimor i saj. Propozimi i Poetiks si palimsest do t nnkuptonte
pikrisht nj dendsim konceptual t termit por edhe nj oshilacion t
vazhdueshm ndrmjet perspektivave me natyr poetike n raport
me veprn e artit dhe historin (po edhe historit) e saj.
Paul Valry, teksa nderohej me postin e drejtuesit t Katedrs s
Poetiks n Collge de France, krijuar enkas pr t si poet dhe
teoricien, bnte lidhjen e konceptit t tij me at t propozuar nga
Aristoteli, duke u interesuar pr aktin refleksiv q prodhon nj vepr,
pr t brin artistik (poen n greqisht). Ai saktsonte emrtimin
poetik (n projektin e vet t msimdhnies) sipas etimologjis s tij,

136

Persida Asllani

domethn si emrtim pr gjithka q ka gisht n krijimin apo


kompozimin e veprs, pr t ciln ligjrimi sht njkohsisht lnd
dhe mjet, - dhe aspak n kuptimin e ngusht t prmbledhjes s
rregullave apo t precepteve estetike n lidhje me poezin1, gj q do
t prbnte dhe kuptimin tradicional normativ t poetiks. Edhe sot,
shum nga konceptet dhe propozimet e poetiks priren t
bashkekzistojn s bashku, n nj proces metamodifikues: letrarsia,
dialogjizmi, receptivi, zhanri, ligjrimi, etj, jan disa nga konceptet q
ngrthejn poetika t ndryshme, t cilat, gjithsesi, q prej themelimit
nga Aristoteli, autori i Poetiks s par, kan n thelb teorin e krijimit
artistik prmes ligjrimit, duke e konsideruar krijimin e nj vepre jo
thjesht nj mister t pareduktueshm por edhe si nj shum
zgjedhjesh t mundshme, nj kombinim procedesh t analizueshme,
nj kompozim formash q kuptimsohen pikrisht pse jan t tilla (pra
forma). Ja pra i prcaktuar shkoqur kuptimi madhor i Poetiks :
koncepti shnon do teori brendashkruar letrsis.
Por ndrkaq, duke nisur nga kto dy kuptime t para (teorik dhe
normativ), prcaktori poetike prgjat shekujve ka shenjuar trsin
karakterizuese t zgjedhjeve, t ndrgjegjshme apo jo, q bn nj
shkrimtar (dhe jo vetm nj poet) n rendin e kompozimit, t gjinive,
t stilit apo temave2. Ky kuptim, t cilin e prdor shpesh kritika
moderne, lejon vendosjen e shkrimtarit dhe koherencn e veprs s vet
n gjirin e nj hapsire formash letrare t prcaktuara nga poetika (n
kuptimi teorik). Duke qen e lidhur n mnyr organike me veprn ku
kjo poetik lind dhe funksionalizohet, ajo mund t cilsohet me
emrtimin Poetik imanente dhe si e till t shndrrohet n nj nga
aspektet m t rndsishm pr tu marr n shqyrtim n hartimin e
nj Historie letrsie, dhe sidomos kur sht fjala pr at shqipe. Marrja
parasysh e ksaj poetike imanente n shqyrtimin e veprs s Bogdanit,
De Rads, Koliqit, Fishts, Poradecit, Migjenit, Camajt, Pashkut,
Kadare etj, ve karakterizimit dhe vlersimit t krijimtaris s tyre, do
t ndihmonte n perceptimin dhe paraqitjen e t ashtuquajturit
1

VALERY, Paul, Propos sur la posie , n uvres, Gallimard, La Pliade ,


1957, I, f. 1362
N riprcaktimin q i bn termit, Valry-ja shmang t ashtuquajturin kuptim t
ngusht q ka mbizotruar prej shekujsh, dhe i kthehet etimologjis s fjals
(poen), q nxiste t shqiptohej Poetik n mnyr q t shmangej
fardolloj ekuivoku.
2
TODOROV, Tzvetan, Poetique , n Dictionnaire encyclopdique des sciences
du langage (1972), Le Seuil, Point Essais , 1979

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

137

historicitet t veprs, duke shmangur relativisht nj nga problemet q


shkakton qndrimi historicist n shkrimin e Historis s letrsis. Dhe
pr kt na vjen n ndihm nj tjetr poeticien: Mihail Bakhtin. Teksa
vrente se: Poetika, e prcaktuar sistematikisht, duhet t jet
estetika e artit letrar3 ai krkon trajtimin e poetiks jo m thjesht n
perspektivn e nj refleksioni mbi ligjrimin por n perspektivn e nj
estetike t prgjithshme, pra t prbashkt pr t gjitha trajtat e
shprehjes artistike. N kt zhvendosje perspektivash, Bakhtin, n
mnyr t ngjashme me formalistt rus, propozon nj mbivendosje
(konfuzion?) mes specificitetit dhe autonomis s veprs, mbivendosje
q themelon pikrisht historicitetin e veprave, por tashm n raport me
pavarsin e tyre: Bota e artit duhet t copzohet n entitete t ndara,
autonome, individuale, [...] gj q krijon edhe historicitetin imanent t
veprs s artit4.
Ktu termi historicitet (nga greq. Historikos, q lidhet me
historin) do t merret n kuptimin e specificitetit historik t nj fakti
apo diskursi. N kt kuptim, ai i kundrvihet historicizmit, q
raporton nj fakt apo nj diskurs n situatn e vet objektive n
histori, duke e konsideruar pikrisht si nj produkt parametrash
shoqror t jashtm. E lidhur me at ka sht specifike, historiciteti
nuk mund vese t shpjer te subjektiviteti, domethn te nj
pikvshtrim mbi historin q nuk sht i shkputur nga subjekti
njerzor.
Dhe sht po Poetika q na sqaron pr pranin e nj tjetr
subjektiviteti historik brendashkruar Historis s Letrsis, si sht ai
i receptivitetit, me postulatin kryesor se leximi bn pjes n tekst,
(dhe) sht i brendashkruar atij5. N lidhje me historiografin letrare
shquhet ndrhyrja e Jauss-it, pr t vendosur Historin e Letrsis n
bazat e nj estetike t receptivitetit dhe jo vetm dhe thjesht mbi nj
estetik t imitimit dhe ose prodhimit. Por, ndonse ky autor dhe n
prgjithsi tradita e Shkolls s Kostancs kan filluar t merren
gjersisht n konsiderat edhe n studimet shqiptare, gjithsesi do t na
duhej t ndaleshim n nj aspekt t ln disi mnjan, dhe q lidhet
drejtprsdrejti me kuptimsimin e konceptit baz t ksaj poetike
receptive, si sht horizonti letrar.
3

BAKHTIN, Mihai, Esthtique et thorie du roman, Gallimard, 1978, f. 27


Bakhtin, ibid, f. 43
4
Bakhtin, ibid, f. 43
5
CHARLES, Michel, Avant-propos , Rhtorique de la lecture, Le Seuil, 1977

138

Persida Asllani

Duke hedhur bazat e fenomenologjis, si nj mnyr t re


filozofimi, filozofi gjerman Edmund Husserl, fliste pr ekzistencn e
horizontit t s jetuars, pikrisht pr t prshkruar sfondin nga
shkputet dhe bhet i kapshm nj perceptim. Nn kt prfytyrim
fenomenologjik, edhe Jauss-i e prcakton horizontin e tij t pritjes si
sistemin e referencave objektivisht t formulueshme t nj vepre, n
momentin kur ajo shfaqet n histori: ajo evokon vepra pararendse pr
nga forma ose tematika, krkon nj prvoj paraprake t publikut mbi
nj zhanr t caktuar, dhe madje krkon (apo nxit) edhe krahasime
me prvojn e bots reale, prtej horizontit pastrtisht letrar. Me
kt nnvizim dshirojm t trheqim vmendjen tek lidhja mes bazs
fenomenologjike t konceptit rindtrues t Horizontit (sipas
Husserl-it) dhe krahasimit me prvojn tejletrare q propozon Jaussi, propozim i cili shpesh nuk vihet re dhe anashkalohet. Nxitja e
lartprmendur e krahasimeve me prvojn e bots reale, prtej nj
horizonti vetm dhe thjeshtsisht letrar, na rezulton si nj nga aspektet
m t rndsishme pr t kuptuar pr shembull shfaqjen e
modernizmit n letrat shqipe. Vetdija kritike e Konics, estetizmi
simbolik i Koliqit, skandali provokativ i Migjenit, absurdi i Anton
Pashkut, jan shum m tepr se nj kontrat leximi q do t shpinte te
perceptimi i thyerjes apo themelimit t zhanreve, llojeve shkrimore,
stileve. Sprovat e tyre prekin drejtprsdrejti ndjeshmrin e lexuesit
ndaj prvojave jetsore dhe reale duke provokuar krahasime t thella
me prvojn jetsore dhe botkuptimin.
Po nn kt inspirim Husserlian, Jauss-i ndrhyn edhe n
shtjet e poetiks s zhanrit letrar. Jo vetm e konsideron at si nj
horizont n zhvillim, i riprcaktueshm vazhdimisht prej dialogut t
vijueshm mes veprs dhe publikut, por sidomos propozon t shihet te
zhanri edhe nj shtje normative prtej tekstit, drejt vet bots :
zhanret letare prodhojn, konfirmojn ose kundrshtojn n thelb
normat e komunikimit shoqror6. Ky konstatim i Jauss-it mund t
zgjerohet prtej shtjeve t zhanrit, duke prfshir edhe krkesn apo
prpjekjen pr nj modifikim normativ kompleks t veprs letrare,
modifikim letrar e shoqror njheri. Kjo dukuri shfaqet qart n letrat
shqipe me Koliqin dhe Migjenin (ndonse gjurm prpjekjesh dhe
sprovash mund t gjenden e dhe ndr autor t tjer). Te t dy kta
autor, me t vrtet modifikimi i norms shkrimore sht njheri
6

JAUS, Hans Robert, Pour une esthtique de la rception, Gallimard, nfr, Paris,
1978

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

139

ilustrimi m i mir i propozimit ose provokimit t tyre pr modifikim


apo shndrrim t norms s komunikimit shoqror. Ndrsa te Anton
Pashku, ky shndrrim prek thell vet strukturn e komunikimit t
tregimit, t tregimtarit e t personazheve, duke shkuar shpesh drejt
heshtjes s hamendsuar, si nj dalje nga norma dhe nga
normaliteti. Pr Pashkun, t cnosh normn e komunikimit do t thot
ti tregosh shoqris mungesn e rrezikshme t komunikimit n t
ciln ndodhet. Kshtu, shkelja normative kryhet n funksion t nj
norme t re dhe autentike komunikimi, e cila merr shpesh trajtat e
shkrimit t absurdit.
Duke mbajtur parasysh edhe problematikn e evolucionin
zhanror n kuadr t Historis s Letrsis, n studimet e fundme, del
n pah nevoja e shqyrtimit t nj tjetr aspekti t natyrs s tekstit
artistik. S fundimi, Antoine Compagnon shprehet : Zhanret jan
detyrime dhe konvencione n kuptimin e normave dhe t rregullave,
m pak shtrnguese se sa produktive 7. Nj nga interpretimet e fundit
t tij mbi pertinencn e zhanrit rimerr argumentin normatif n
perspektivn e t ashtuquajturave lojra t ligjrimit sipas
shtjellimit filozofik q i bn ktij koncepti filozofi i famshm austriak
Wittgenstein-i n Les Investigations philosophiques. Sipas tij, t
kapsh kuptimin e nj kumti, sht njsoj si t msosh rregullat e nj
loje. Pr t luajtur nj loj, duhen msuar rregullat e saj. Dhe
meqense mund t prcillen disa kumte njhersh, loja kuptimore nuk
kufizohet apo bazohet vetm te njri prej tyre por mbshtetet te tipi i
enoncimeve s bashku, t cilat, sipas Wittgenstein-it, kan nj hije
familjare (air de famille). Ndaj koncepti i tipit sht i domosdoshm
si lidhje mes unicitetit (karakterit privat) t kuptimit dhe socialitetit
(karakterit publik) t interpretimit. Si prfundim, nga kjo perspektiv,
zhanri sht nj tip, tipi q prkon me kuptimin trsor t nj
enoncimi : lokutori dhe interpretuesi i tij jo vetm duhet t ken t
prbashkta normat gjuhsore mes tyre, por gjithashtu normat
specifike t nj zhanri t veant.
Nga kjo pikpamje, zgjedhja e tipit zhanror nga ana e De Rads,
pr hartimin dhe shkrimin e Kngve t Milosaos mund t
interpretohet si zgjidhje normative pr zhvillimin e nj loje
ligjrimore specifike, q i gjegjet njohjes, identifikimit dhe s
fundmi prdorimit t disa rregullave letrare t prbashkta mes tij dhe
7

COMPAGNON, Antoine, Thorie de la littrature : La Notion e Genre, Fabula


(Recources), kap. 2.

140

Persida Asllani

bashksis arbreshe, mes tij dhe kontekstit arbresh t vet veprs.


Q t kishte komunikim mes tyre, duhej pra t luhej n rrafshin e nj
familjariteti letrar, i cili i diktonte n nj far mnyre jo vetm
normn gjuhsore por edhe shum nga zgjedhjet formale t veprs.
Kjo praktik n letrsin arbreshe haset deri diku te Gavril Dara e riu
dhe rimerret me mjaft interes nga Zef Skiroi. Gjithashtu, pr nj
arsyetim t ngjashm na nxit edhe hartimi dhe shkrimi i veprs epike
Lahuta e Malcis e Fishts. Duket qart se si autori i Lahuts sht n
krkim t familjaritetit letrar t veprs, aq sa ia mbrriti n episode
anekdotike t huazimit popullor t saj. Ndrsa te Kuteli,
prcaktimi autorial rrfenja pr fiksionet e tij n proz shrben
njkohsisht si element normativ strukturor i shkrimit dhe i leximit t
tyre. Fytyra familjare e llojit tregimtar t rrfenjs siguron prcjelljen
si t enonces ashtu edhe t tipareve formale t saj. Ndaj mund t
thuhet se pr kta autor norma zhanrore sht nj instanc q siguron
kuptueshmrin e tekstit nga kndvshtrimi i kompozicionit dhe i
kontekstit.
Ktij arsyetimi, mund ti shtonim edhe nj shtjeje tjetr t
poetiks letrare, si sht aspekti dialogjik i ligjrimit romanor.
Kundr konceptimit t veprs romanore si nj monolog t autorit t
mbyllur n vetvete, pa ndrhyrje t mundshme t nj denonsimi tjetr,
romani shfaqet si nj dialog i prbrendsuar i zrave t tij dhe i
ligjrimeve t shumfishta, ose, n termat e Bakhtin-it, si i
dialogjizuar n t gjitha stratet e veta gjuhsore. Krkimet pr t
klasifikuar tipat ligjrimor t brendashkruar romanit shqip dhe
krahasuar mes tyre nga pikpamja e nj poetike t romanit, do t sillte
padyshim nj ridimensionim t ri n Historin e ksaj zhanri. Ky lloj
krkimi do t na lejonte t prkufizonim m qart jo vetm shfaqjen e
romanit t par modern n letrat shqipe, por edhe t ritrajtoheshin
mundsit e shfaqjes s tij, ndonse embrionale, nn trajta projektesh,
edhe te Konica, Koliqi e sidomos Migjeni.
Ja pra pak shembuj pr t vn n dukje vlern operacionale t
Poetiks imanente dhe ndrtimit t mundshm t historicitetit t
veprave apo dukurive letrare brenda Historis s letrsis. Por kjo tez
do t ishte e paplot pa marr n konsiderat edhe dy aspekte t tjera,
si jan Poetika e lvizjeve letrare dhe Poetikave autoriale.
Karakteri themelor i nj lvizjeje letrare prcaktohet nga fakti se
nj grup shkrimtarsh ndrgjegjsohet pr ndryshimet n lidhje me
mnyrn se si funksionon arti, n lidhje me ndryshimet e perspektivs
q shkrimtart kan mbi universin ku projektojn veprn e tyre, dhe n

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

141

akordin mbi ka mund t presin nga ata q do t receptojn kto vepra.


do lvizje letrare sht nj revizion jo vetm estetik, por edhe
ontologjik ndaj asaj q paraprin. Ai modifikon strukturat e analogjis
poetike, arketipin shoqror t poetit ose artistit T gjitha problemet e
tjera t retoriks, vargzimit, glosarit, tematiks, jan detaje sekondare
nse i krahasojm me kt ndrgjegje kolektive t rolit t artistit
prball bots t konsideruar njkohsisht n terma subjektiv dhe n
terma objektiv*.
Por ky aspekt bhet m i ndrlikuar n kushtet e nj letrsie ku
lvizjet letrare nuk kristalizohen dot qart si lvizje t nj grupi.
Prkundrazi, sot mund t themi se kjo munges flet shum m tepr
se nj prani e mundshme... N botn letrare por edhe kulturore shqipe,
n vend t nj lvizjeje t mirfillt letrare kemi vullnetin e nj
shkrimtari i cili, i ndrgjegjsuar pr ndryshimin e madh ontologjik q
po ofron, shndrrohet n korife t dikaje q do t vij nj dit, q do
t kristalizohet vetm dhe nprmjet tekstit letrar. Bhet m se e qart
kshtu se botimi i Albanis dhe i Kohtores s letrave shqipe e
Konics, shndrrohet n piketn zyrtare t modernitetit n Letrat
shqipe, ende pa pritur botimet e prozave poetike apo tregimeve dhe
eseve t Konics. Me t drejt studiuesi dhe Historiani i Letrsis
shqipe Sabri Hamiti e vendos po ktu piketn pr fillimin e periudhs
s Letrsis Moderne Shqipe8.
Po n munges t nj poetike grupi, periudha 1990- 1945 na
ofron nj nga pasurit ende t pashfrytzuara sa duhet n hartimin e
Historis s Letrsis: poetikat autoriale. Nn kt emrtim
propozojm tri grupime aktive brenda ksaj periudhe letrare:
1. Parashtrimet e nj poetike prmes teksteve t poetiks dhe
traktateve estetike. N kt grupim spikat veanrisht Fishta me
Shnimet e veta estetike, parathniet, rivistat e shtypit pr autort
shqiptar dhe sidomos polemikat, n t cilat parashtrohen qart edhe
disa nga parimet e poetiks s tij krijuese. Shfaqet i rndsishm edhe
*

Kshtu psh. sipas ksaj hierarkie vlerash, viti 1885 imponohet si m i rndsishmi
pr simbolizmin sesa viti 1886. N shkurt 1885, del Revista vagneriane.
Zgjedhja e titullit shenjon nj marrje qndrimi, njheri estetik dhe
epistemologjik, mbi mundsin e bashkimit t muziks me letrsin pr t
ciln Vagneri ishte korifeu. Ky titull shenjon gjithashtu krkimin e nj
ligjrimi t ri. Pak nga pak, publikimet e revists pas ksaj date, vendoset dal
nga dal kanoni i simbolizmit, teksa veprat ofrojn lndn. Ndrsa m 1886
del Iluminacione e Rimbaud-s...
8
HAMITI, Sabri, Letrsia moderne shqipe, bot. UET, Tiran, 2009

142

Persida Asllani

Koliqi me prcaktimet e veta rreth poetiks s dy t ashtuquajturave


Shkollat shkodrane dhe vetpozicionimit q i bn poetiks s tij
krijuese, si edhe Poradeci, me t famshmen Poezi et Cotera,
parashtrim i qart poetik-estetik rreth poetiks s krijimit. Pa u
shndrruar n dokumente absolute, mund t thuhet se kto tekste
jan nj baz shum e vlefshme pr ndrtimin e poetiks imanente t
veprave t autorve t prmendur.
2. N kt grupim rendisim artikulimin e nj poetike autoriale t
brendashkruar tekstit letrar t vet autorit. Nga kjo pikpamje, novela
Gjaku dhe Pasqyrat e Narsizit t Koliqit, veanrisht cikli
filozofik i Poradecit, krejt vepra e Migjenit, por edhe Jerina e Fishts,
shpalosin s brendshmi nj dialogim t brendashkruar tekstit letrar,
duke u shndrruar n nj element imanent leximi por edhe zbrthimi
t veprs e t qndrimit t vet autorit.
3. N grupimin e tret shfaqet artikulimi i nj poetike autoriale n
marrdhnie me autor t tjer, n trajtn e lvrimit t kritiks letrare:
rasti i Fishts, Kutelit, Nolit, (m pak te Poradeci e Koliqi), na sjell
njheri informacion si pr receptimin e veprave mes kolegsh
bashkkohs, ashtu edhe afrit personale q kta autor kan krijuar
me veprat e letrsis botrore, pritshmrin e tyre, sistemin e analizs,
sistemin kritik-estetik, etj.
4. Duke i par t tria grupimet s bashku, mund t vihet re se si
poetika autoriale afrohet dhe ndihmon her n konceptimin dhe
prvijimin e poetiks imanente t veprs, dhe her n prvijimin e
poetiks teorike t nj epoke konkrete. N rastin e letrsis shqipe
ajo qartson mjaft mir mungesn e nj poetike t vetme dhe
dominante pr periudhn 1900-1945, si edhe mungesn e pastrtis
s nj poetike t dhn brenda nj vepre. Po kaq e dukshme bhet
edhe mungesa e vijueshmris s poetikave t autorve mes tyre.
Ky tip prkmbimesh poetikash do ta ndihmonin nj historian
letrsie t perceptonte kompleksitetin e proceseve letrare si dhe
marrdhniet (pohuese, mohuese, modifikuese, etj) shpesh t
padukshme mes autorsh, dukurish, veprash. Gjithashtu, n nj t
ardhme t afrt historianve dhe studiuesve t letrsis shqipe do tu
duhet t gjejn hapsirat e duhura pr shqyrtime t tjera me pikprerje
poetikn, si psh do t ishte Poetika e erotizmi dhe e vdekjes, Poetika e
qytetit n letrat shqipe, Poetika e memuarit, e dshmimit, etj. Ky
enumeracion provizor na lejon t konstatojm se Poetika, duke
refuzuar t mbyllet brenda unitetit t tekstit singular, e vendos veprn

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

143

tek e prgjithshmja, n pikprerje t t gjitha marrdhnieve q e


prbjn.

144

Persida Asllani

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

145

Kujtim M. SHALA, Prishtin

HISTORIA LETRARE SHQIPE

(shtje e tekste)
I. HISTORIA
Historiografia (si ne e njohim), jo vetm ajo letrare, sht bij e
shekullit XIX.
Shekulli pasues, n kulturn evropiane, shnohet edhe nga
debatet e mdha lidhur me kt fush.
Debati pr Historin letrare, n veanti, u shtri n gjith Teorin
letrare moderne, pr ta br at nj objekt teorik, shpesh me ndikim t
fort n prcaktimin e natyrs s vet teoris. Lakorja teorike provon q
Historia u ridefinua n vijimsi, u kontestua, u pezullua, u prjashtua,
u rikthye.
Diskutimi i par modern pr Historin e letrsis lidhet me
shkolln formale ruse, pr t mbetur i hapur prher.
Juri Tinjanov, nj nga formalistt e mdhenj, Historin e
konceptonte si prshkrim t evolucionit letrar, t ndryshueshmis s
seris letrare, prball krkimit t gjenezs s veprs.1
Ndrkaq, historiani i njohur, Gustav Lanson,2 propozonte q n
vend t Historis s letrsis t shkruhej Historia letrare, t ciln
programi i tij e vinte brenda Historis sociale. Do t ishte kjo nj
histori e rrethans s letrsis, e relacioneve t saj me rrethann
sociale. Nj francez tjetr, Zherar Zhenet, konstaton q historia e till
ka mbetur vetm nj program, histori asnjher e shkruar.
Teoricient Rene Uelek e Ostin Uoren diskutimin pr Historin
e letrsis e nisin me dilemn e madhe: A sht e mundshme t
shkruhet historia e letris, do t thot t shkruhet dika q do t jet
1
2

Shih Jurij Tinjanov, Pitanja knievne povijesti, Matica Hrvatska, Zagreb, 1998.
Shih Essais de mthode, de critique et d`histoire (Henry Peyre), Hachette, Paris,
1965.

146

Kujtim Shala

edhe letrare e edhe histori?3 dhe prgjigjen duke patur parasysh


Historin dhe natyrn e historive t letrsis: Historit e letrsis,
duhet ta pranojm, t shumtn e rasteve jan histori t shoqrive ose
histori t mendimit njerzor t ilustruara me letrsi ose prshtypje dhe
gjykime mbi veprat e caktuara t radhitura pak a shum n mnyr
kronologjike.4
Duke u rikthyer te kultura frnge, gjejm q dijetari Rolan Bart
bri teorin e leximit (pa shkrim), t kritiks (lexim i shoqruar nga
shkrimi, i br publik, lexim i shkruar) dhe t shkencs s
prgjithshme t letrsis (poetika).5 sht kjo e fundit q merr n vete
edhe objektin e Historis.
N zjarrmin e definimit t Teoris s formave letrare, fush kjo
e fryms ahistorike, Zheneti6 shihte takimin e saj me Historin nj
dit. Ky sht takimi i strukturs (ahistorike) me sistemin (historik).
Takimi i till, jo ndeshja, hap rrug q t prshkruhen format
sistematikisht e historikisht, hap rrug pr Teorin historike t
formave, pr Poetikn historike.
Zheneti ankohej me dhimbje pr mungesn e nj Historie t till.
Cvetan Todorov, bullgari i kulturs frnge, Historin e letrsis
e prkufizon nprmjet via negation, duke nnvizuar far ssht ajo.
Duke pranuar se objekt i saj nuk sht gjeneza, por ndryshueshmia e
seris (Tinjanov), ai ka vetdijen se Historia e letrsis duhet t
dallohet qartas nga Historia sociale; historia ssht leximi ose
prshkrimi imanent, ajo nuk kapet me sinkronin. Historia ka objekt
diakronin, jo veprat e veanta, por ligjratn letrare. E till, Historia
hyn n domenin e Poetiks, ndrsa historiani i letrsis krkon
`ndryshon n ligjratn letrare n diakroni. Kshtu, termi q shenjon
objektin e Historis sht transformimi. Modelet q prshkruajn
transformimin jan disa. Todorovi pranon se modelet e njohura t
Historis nuk jan as tepr t pasura as mjaft t elaboruara.7 Ai vjen
te prfundimi se, Historia, fusha m e vjetr e krkimeve letrare, duke
mos arritur tepr gjat ta diferencoj objektin e saj, nga fushat e afrta,
sot duket si prind i varfr.8
3

Rene Velek, Ostin Voren, Teoria e letrsis, Rilindja, Prishtin, 1982, f. 382
Po aty.
5
Shih Rolan Bart, Aventura semiologjike, Rilindja, Prishtin, 1987.
6
Shih Zherar Zhenet, Figura, Rilindja, Prishtin, 1985.
7
Osvald Dykro, Cvetan Todorov, Fjalor enciklopedik i shkencave t ligjrimit,
Rilindja, Prishtin, 1984, f. 212.
8
Po aty, f.
4

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

147

Dekadave t fundit, teoria e pa Historin prkrah e n relacion


me kritikn gjenetike (Zhak Nefs), mediet (Rozhe Odn), teknologjin
moderne (Etien Bryne), analizn kulturore t tekstit (Henri Behar) etj.9
Ktu vetm t evidentojm edhe diskutimet teorike pr nj
Histori t prgjithshme ose krahasuese t letrsis, si orientime t tjera
t Historis letrare.10
Pr t kalur tashm te Historit e letrsis shqipe, t nnvizojm
se debati pr Historin prher sht debat pr nj domen n krkim t
objektit t vet. Ndrsa, Historia pret e merr rezultate nga tipat e tjer t
krkimit letrar. E till, ajo, m par se, si thuhet, nj prind i varfr, n
gamn e dijeve letrare, duket t jet nj bij e zgjedhur.
II. HISTORIT SHQIPE
II. 1.
Shkrimet e natyrs historike n kulturn letrare shqiptare kan
nisur me doracakt, antologjit e komentuara, kan vijuar me tekste
historiografike t tipit tradicionalist. M tej, sht pretenduar t
shkruhet historia e nj formacioni/romantizmi (Rexhep Qosja),11 duke
u shprfillur e dhna se formacioni letrar sht manifestim letrar
sinkronik. Prfundimisht, sht takuar tipologjia e nj domeni/kritiks
letrare (Ibrahim Rugova).12
Ktij rendi i shtohen edhe tekstet n gjuh t tjera me
pretendime historiografike e informuese, pra promovuese t letrsis e
t kulturs shqiptare.
Historit e letrsis shqipe13 mbeten t lidhura me historin
nacionale e politike t shqiptarve, me jetn e autorit ose bhen lexime
veprash konkrete, pun kjo e kritiks letrare.
9

Shih L`histoire littraire aujourd`hui (Henri Bhar, Roger Fayolle), Armand


Colin, Paris, 1990.
10
Shih Cl. Pichois, A. M. Rousseau, Komparativna knjievnost, Matica Hrvatska,
Zagreb, 1973; Pierre Brunel, Claude Pichois, Andr-Michel Rousseau, Qu`estce que la Littrature compare?, Armand Colin / Masson, Paris, 1996.
11
Rexhep Qosja, Historia e letrsis shqipe - Romantizmi I, II, III , Rilindja,
Prishtin, 1984/1985.
12
Ibrahim Rugova, Kahe dhe premisa t kritiks letraare shqiptare 1504-1983,
Instituti Albanologjik, Prishtin, 1986.
13
Kemi parasysh n radh t par tekste si: Historia e letrsis shqipe I, II, Tiran,
1959/1960; Historia e letrsis shqiptare, Tiran, 1983; Robert Elsie, History
of Albanian literature, New York, 1995.

148

Kujtim Shala

Historit e letrsis shqipe kapin letrsin n gjuhn shqipe


brenda e jasht Shqipris. N vepra t caktuara t ksaj natyre hyjn
edhe autor shqiptar q kan shkruar n gjuh t tjera, si ndodh me
autort e tradits s humanizmit.
Ndonj nga Historit e letrsis shqipe mban brenda edhe
letrsin orale, si epok para shkrimit, por nuk ka prgjigje pr
letrsin orale q krijohet prkrah s shkruars. Vrtet, ky sht nj
problem universal, meq edhe historit e letrsive evropiane me
letrsin orale mbyllin pun te Mesjeta.
N pjesn m t madhe shkrimet historiografike shqipe
dominohen nga metodologjia tradicionaliste. Jo pak nga ato jan
totalisht ideologjike, pa edhe nj dimension interpretimi letrar. Duke
njohur karakterin ideologjik t sociales e sociologjis, shkrimet e tilla
hyjn thell fushs s historis sociale.
Po natyra ideologjike, prpos q doktrinarizoi Historit e
letrsis shqipe, prjashtoi autor themelor, si ndodhi me Gjergj
Fishtn, Faik Konicn, Ernest Koliqin etj., si dhe eklipsoi t tjer.
Periodizimi, nj shtje e prhershme e historive shqipe dhe nj
els tradicional pr sistemimin historik t letrsis, n pjesn m t
madhe buron nga parabaza politike-historike, ndaj krkimet shqipe i
identifikojn periudhat politike/historike e ato letrare.
Periodizimet n periudha e etapa sipas datave, viteve, jan
arbitrare dhe nuk kan t bjn me Historin letrare. Historia e
Historia letrare jo gjithher takohen. Diskursi letrar e bn historin e
vet prkrah, por edhe prball jets e historis s prgjithshme.
Krkimet shqipe jan konceptuar edhe si lidhje studimesh
monografike pr autort, q, edhe pse t vna n nj rend, vshtir se
mund t konstituojn nj histori letrsie. Vshtrimet e tilla hyjn n
katrorin e kritiks letrare, q smund t jet historike.
Nga evidencat del se Historia e letrsis sht fusha krkimore
q u rrgjua m s shumti gjat gjysms s dyt t shekullit XX, kur
letrsia e krkimet shqipe u skematizuan egr. Historia u shndrrua n
institucion zyrtar t kontrolluar nga shteti. Letrsia shqipe ishte vetm
ajo q pranohej nga ky institucion. Prjashtimet mbi bazn e
ideologjis u bn t tmerrshme. Autort e mdhenj mbeten jasht.
Fenemonet themelore u shprfillen ose u interpretuan keq, qoft edhe
me qllim. Historiani mori funksionin e kujdestarit ideologjik n fush
t letrsis. Kjo bri q letrsia shqipe t mbetet pa historian.
Prfundimisht, t lidhura n nyjat q evidentuam, Historit e
letrsis shqipe, prgjithsisht, e konsiderojn letrsin si pasoj dhe

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

149

kan objekt at q e kushtzon (sipas tyre), duke mos arritur ta lexojn


si esenc e n esenc. Nj histori e till vshtir se mund t jet e
letrsis.
Do t shenjojm ktu si pun q s`hyjn n kt skem
Tematologjin (Prishtin, 2005) dhe Albanizmn (Prishtin, 2009) e
Sabri Hamitit, vepra q thurin Poetikn historike t shqipes, si rezultat
t krkimit t shtrir n disa dekada te Sprovat pr nj Poetik e t
vepra t tjera t ktij studiuesi. Kto vepra sprovat/krkimet i bjn
prova, Poetik. Aty, Poetika takon Historin, si parashikonte dekada
m par dijetari frng Zherar Zhenet.
Poetika historike e Hamitit ndjek diskurse, kode, forma,
formacione, shkolla, fenomene, domene (si kritika letrare) etj., pr t
anticipuar kshtu Historin letrare t shqipes.
II. 2.
N vijm, pr t provuar lakoren e shkrimit t historis s
letrsis shqipe, po shfletojm shpejt tekste q mbajn titullin Historia
e letrsis, duke i hapur n disa nyja.
Vepra kolektive Historia e letrsis shqipe I, II (Tiran,
1959/1960, Tiran) sht historia e par shqipe me pretendime
akademike e sistematizuese.
Qysh n Hyrje, kjo histori e letrsis shpallet nj dshmi
modeste e puns s madhe q sht kryer n atdheun ton, kto
pesmbdhjet vjet lirimi, nn udhheqjen e Partis s Puns s
Shqipris, n rrugn e socializmit.14 Metodologjikisht, vrtet
ideologjikisht, vepra udhhiqet nga parimet marksiste-leniniste. Gjith
kjo ka kushtzuar interpretime e zgjidhje ideologjike t dukurive,
autorve e veprave t veanta. T nnvizojm se ky tekst prjashton
ose prmend n kontekstin m t zi autor t rndsis s par, si
Fishta e Konica.
Gjithnj n frymn ideologjike, letrsia, historia e letrsis,
konceptohet si pjes e historis s popullit. Nga ktu, rruga pr tu
prfshir n Historin e letrsin shqipe folklori, amza kolektive
kulturore, sht e hapur.
Historia e letrsis shqipe I, II sht strukturuar n: Folklori
shqiptar, Letrsia e vjetr shqipe, n t ciln jan prfshir edhe
14

Cit. sipas Historia e letrsis shqipe, Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Msimore,
Prishtin, 1971, f. 3.

150

Kujtim Shala

autort shqiptar q shkruan n gjuhn latine, Letrsia shqipe e


Rilindjes Kombtare.
Secila pjes ka nga nj kapitull hyrs, me objekt periudhn e
caktuar, dhe vijon me kapituj t veant pr autort, q nisin me t
dhna biografike, vijojn me paraqitjen e veprs letrare t tyre, pastaj
trajtohet nj vepr ose karakteristik q autort e historis e gjejn si
tipike.
Struktura e tekstit reflekton periodizimin q i bjn letrsis
shqipe autort. Kriteri periodizues sht kohor: e vjetr, e Rilindjes.
Periodizimi i till, ktu si kudo, nuk e reflekton natyrn e brendshme
t letrsis.
Historia e letrsis shqiptare e vitit 1983 (Tiran), e mbshtetur
te vepra paraprake, sht histori marksiste e letrsis, historia zyrtare e
letrsis shqiptare. E hartuar nga disa autor, redaktimin e
prgjithshm e prfundimtar15 e bri Dhimitr S. Shuteriqi.
Kjo histori ka ln jasht autor t mdhenj t shqipes. Vrtet,
emra si Konica e Fishta prmenden vetm n anatemn q u bjn
hartuesit e historis, dhe mezi ka prekur Poradecin e Kutelin. Ndrsa,
autort e prfshir jan lexuar ideologjikisht, ndaj portretet e tyre
burojn m par nga skema e leximit, se sa nga vepra letrare (e tyre) e
lexuar. Skema ideologjike sht br edhe skem vlersimi e autorve,
por edhe e ecjes s letrsis. E konceptuar si zhvillim, kjo ecje
gjykohet t ket arritur shkall m t lart me kalimin e kohs dhe me
ndryshimin e rrethans historike. Por, teoria dhe empiria letrare
provojn se aksiologjia letrare ssht progresite.
Nj histori letrsie e kapur nga ideologjia e nga kushtet
historike. Me nj fjal, nga shteti i pushtetit.
Ta lexojm ktu nj cop tekst nga kjo histori letrsie e t
heshtim thell!
Regjimi i Zogut, q solli n fuqi forcat kundrrevolucionare t
jashtme e t brendshme, ishte diktatur e feudalve dhe e borgjezis
reaksionare. N lmin e brendshm, ai regjim zhduku do institucion e
liri demokratike, luftoi n emr t antikomunizmit do ide
prparimtare, frenoi s teprmi zhvillimin ekonomik e kulturor. N
lmin e jashtm, ai ndoqi politikn antikombtare t dyerve t
hapura ndaj fuqive kapitaliste, n radh t par ndaj Italis. Kshtu
pr popullin mbeti n rend t dits lufta antiimerialiste e zgjidhja e
problemeve shoqrore. Me gjith terrorin zogist, qndresa e forcave
15

Cit. sipas Historia e letrsis shqiptare, Rilindja, Prishtn, 1989, f. 7.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

151

demokratike nuk reshti. Po lufts s fshatarve dhe t puntorve i


mungonte udhheqja revolucionare. Opozita borgjeze antizogiste nuk
ishte n gjendje t drejtonte nj lvizje t gjer popullore. Borgjezia,
n prgjithsi, iu b krah monarkis satrape, ndonse nuk ishte pa
kontradikta ekonomike me t dhe me kapitalin monopolist italian.
Forc revolucionare, q mund t vihej n krye t lvizjes
popullore, nisn t bhen komunistt. Paknaqsia prher n rritje e
masave kundr regjimit, qndresa e forcave demokratike, veanrisht
gjallrimi i organizatave t reja puntore, letrsia marksiste q filloi
sadopak t prhapet, krijuan kushte pr ngritjen e lvizjes
komuniste.16
History of Albanian literature (New York, 1995) e Robert Elsie
sht prpjekje pr ta trajtuar zhvillimin historik t letrsis n
gjuhn shqipe, nga fillimet e deri rreth vitit 1990.17 Kjo vepr pati
synim fillestar njoftimin e lexuesit t huaj me kulturn e letrsin
shqipe, ndaj autori sjell shum informacione, shpesh t panevojshme
pr lexuesin shqiptar.
Elsie niset t paraqes nj kultur n rrug historike, meq
kultura shqipe konceptohet si pasqyrim i fatit t popullit shqiptar
ndr shekuj. Nj letrsi mimetike, ndaj nj lexim mimetik. Autori
sshpton nga leximi ideologjik, por shyn n shrbim t nj ideologjie
t caktuar.
Sa i takon periodizimit, q sht nj nyj e do historie
(kronologjie) t letrsis, Elsie nuk ka nj kriter, por skemn e tij e
dominon kriteri kulturor-kohor, p.sh. Shklqimi i Orientit, Letrsia
myslimane e shekullit XVIII dhe fillimit t shekullit XIX, Trashgimia
e Bizantit, Shkrimet n traditn ortodokse n shekullin XVIII dhe n
fillimin e shekullit XIX, Periudha e Rilindjes, Letrsia e zgjimit
kombtar shqiptar etj.
III. HISTORIA LETRARE E KOSOVS
Pavarsimi e bn Kosovn entitet politik, me premisa pr tu
prveuar edhe si entitet kulturor e letrar. Kjo, si hap diskutimin pr
identitetin, hap diskutimin pr Letrsin e Kosovs dhe pr Historin e
ksaj letrsie. Gjykojm se Historia e till, prpos kriterit gjuh, do t

16
17

Po aty, ff. 457-458.


Cit. sipas Robert Elsie, Histori e letrsis shqiptare, Dukagjini, Pej, 2001, f. VII.

152

Kujtim Shala

lidhet me ambientin, por edhe me tipologjin e letrsis s autorve t


Kosovs.
Duke njohur diferencimet q bjn teoricient n komb kulturor
e komb politik (shteti komb), letrsia e Kosovs sht shqiptare kulturore, por edhe kosovare (ambientale e shtetrore).
Gjuha, si nj esenc, pra permanenc, e kombit kulturor,
bashkon, por tradita pasromantike nuk e konsideron at kriter t vetm
kulturor e identitar. Vrtet, ne mund t shtyhemi m tej n koh, pr t
par Marin Barletin si shkrimtar shqiptar, por edhe si shkrimtar t
latinitetit.
Jan shkruar histori t Kosovs. sht e pritshme q nj dit t
shkruhet edhe Historia letrare (shqipe) e Kosovs, por m par duhet
t studiohen fenomenet letrare e autort, meq Historia letrare buron
nga studimet e veanta.
Ne, tash pr tash, do t sugjeronim Tipologjin e ksaj letrsie.
N kt plan jan br disa sprova. T nnvizojm studimet e
Ibrahim Rugovs e t Sabri Hamitit pr autort e Kosovs, t vjetr e
t rinj, duke i theksuar si autor t Kosovs, ose krkimet sistematike
t Femi Cakollit n fushn e komunikimit t letrsis s Kosovs me
Bibln.18
Natyrisht, krkimet e ksaj natyre, pas evidencave, duhet t
lidhen me m shum autor e vepra, pastaj me fenomenet.
Historia letrare e Kosovs do t jet nj evidenc e jets letrare,
lexim e interpretim, formulim zhanror e tipologjik, shpjegim i
fenomeneve, vlersim letrar, s fundi sistemim i prodhimit letrar shqip
t Kosovs.
E till, Historia e letrsis s Kosovs nuk do ta cnoj traditn
letrare shqiptare, t ardhmen e saj, as statusin e vet nacional.
Historia letrare e Kosovs, n fund t fundit, do t shkruhet
qoft edhe si prveim arbitrar, si letrsi e nj ambienti, e veuar pr
tu studiuar e pr t prfaqsuar. Pse jo?

18

Femi Cakolli, Hiperteksti biblik n letrsin e Kosovs, Tenda, Prishtin, 2006.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

153

IV. HISTORIA LETRARE SHQIPE


sht thn q secili brez, s paku n kulturat e mdha,
pretendon ose e shkruan Historin e vet t letrsis.19 Kjo ndodh jo
vetm pse pas do brezi prodhimit letrar i shtohen fenomene, autor e
vepra, por edhe pse ndrrojn sensibilitetet e shenjat e receptimit.
Brezi i ri do ta shkruaj Historin e vet t letrsis shqipe. Q
tani krkimet e autorve t ktij brezi shenjojn ikjen nga leximet e
letrsis si sektor i pragmatiks, ikjen nga ideologjizimet, ecjen drejt
leximit t saj si kod e frym, si asht e ind, gjithnj duke matur tekstet
me sensibilitetin e brezit dhe me dijen letrare moderne.
Jo pr t kodifikuar, por pr t problematizuar, ktu po bjm
disa nnvizime. Gjithnj mbajm parasysh se shum nga prgjigjet pr
pamjen e Historis letrare shqipe ndodhen n faqet (mungesat) e
historive t shkruara e t botuara deri m sot.
Historis letrare i mbetet t prshkruaj sistematikisht epoka e
formacione, ashtu si dalin n letrsin shqipe, pr t kapur gamn e
shndrrimeve, gjithnj duke patur parasysh se ajo q duket atipike n
krahasim me letrsit e tjera, sht tipike pr letrsin shqipe. Nj fill
n kt pun e ka dhn Sabri Hamiti me Shkollat letrare shqipe, nj
lexim i brendshm i letrave shqipe.
Historia letrare ndodhet para formave t letrsis shqipe si para
nj pylli pak t shkelur. Mungon prshkrimi sistematik i formave
letrare: zhanre, diskurse e struktura, d.m.th. mungon prshkrimi
sistematik i nj plani t esencs letrare. Prshkrimi i till do t takonte
strukturat letrare me Historin.
Historia letrare shqipe tashm ka parabazn pr t qen edhe
Histori e teoris dhe e kritiks letrare. Nj prov tipologjike t
shklqyeshme e ka br dy dekada m par Ibrahim Rugova, te Kahe
dhe premisa t kritiks letrare shqiptare 1504-1983 (Prishtin, 1986).
Historia letrare shqipe ka pr t prshkruar nga fillimi qarqet
tematike, por edhe rrjetin e ideve, gjithnj duke hequr dor nga leximi
i ideologjizuar. Jo nj Histori e ideve dhe ideologjive, sepse kshtu do
t rrshqiste n filozofi a sociologji, por Histori e ideve letrare, ideve
q ndrron letrsia n jetn e saj si form. Ideologemat e mdha
shqipe krkojn lexime t tjera, t hapura, t liruara nga paragjykimet
19

Sabri Hamiti, Histori e letrsi, n Studime Albanologjike, Universiteti i Tirans /


Fakulteti i Historis dhe i Filologjis, Tiran, 2008/2, f. 184.

Kujtim Shala

154

e gjykimet me parabaz politikn ose ideologjit q u shrbejn


pushteteve.
Historia letrare shqipe ka rastin t jet m gjithprfshirsja deri
m sot. E ndrtuar duke lexuar autort e mdhenj, duke evidentuar
punn e autorve t tjer dhe duke hetuar fenomenet letrare tipike t
letrsis shqipe, t cilat prthyejn parabazn universale, ose burojn
drejtprdrejt nga poetika dhe historia e letrsis shqipe.
Historia letrare shqipe nuk do t mund t tejkaloj faktin se
shqiptart nuk kan nj qendr t vetme kulturore e letrare. Kjo do t
mbaj gjall pikpamjen e abejt pr qarqet kulturore-letrare, tashm
jo si ujdhesa (Koliqi), por si diferencime ose piktakime tipologjike,
q shtrihen prtej nj qendre kulturore-letrare.
Kemi bindjen se ai q do t shkruaj Historin letrare shqipe, m
shum se i kapur nga historicizmi, duhet t jetoj e t (pr)shkruaj
sot. Historia letrare sht e kaluara (e letrsis) q bhet sot.
Prishtin,
shtator 2009

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

155

BIBLIOGRAFIA
I.
1. Jurij Tinjanov: Pitanja knievne povijesti, Matica Hrvatska, Zagreb,
1998
2. Essais de mthode, de critique et d`histoire (Henry Peyre),
Hachette, Paris, 1965
3. Rene Velek, Ostin Voren: Teoria e letrsis, Rilindja, Prishtin,
1982
4. Rolan Bart: Aventura semiologjike, Rilindja, Prishtin, 1987
5. Zherar Zhenet: Figura, Rilindja, Prishtin, 1985
6. Osvald Dykro, Cvetan Todorov: Fjalor enciklopedik i shkencave t
ligjrimit, Rilindja, Prishtin, 1984
7. L`histoire littraire aujourd`hui (Henri Bhar, Roger Fayolle),
Armand Colin, Paris, 1990
II.
8. Ernest Koliqi: Kritik dhe estetik, Apollonia, Tiran, 1999
9. Eqrem abej: Pr gjenezn e literaturs shqipe, Tiran, 1939
10. Historia e letrsis shqipe, Enti i Teksteve dhe i Mjeteve
Msimore, Prishtin, 1971
11. Historia e letrsis shqiptare, Rilindja, Prishtin, 1989
12. Rexhep Qosja: Historia e letrsis shqipe - Romantizmi I, II, III,
Rilindja, Prishtin, 1984/1985
13. Ibrahim Rugova: Kahe dhe premisa t kritiks letrare shqiptare
1504-1983, Instituti Albanologjik, Prishtin, 1986
14. Sabri Hamiti: Vepra letrare 7-10, Faik Konica, Prishtin, 2002
15. Sabri Hamiti: Shkollat letrare shqipe, Faik Konica, Prishtin, 2004
16. Sabri Hamiti: Tematologjia, Akademia e Shkencave dhe e Arteve
e Kosovs, Prishtin, 2005
17. Sabri Hamiti: Histori e letrsi, n Studime Albanologjike,
Universiteti i Tirans / Fakulteti i Historis dhe i Filologjis,
Tiran, 2008/2
18. Sabri Hamiti: Albanizma, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e
Kosovs, Prishtin, 2009
19. Robert Elsie: Histori e letrsis shqiptare, Dukagjini, Pej, 2001
20. Femi Cakolli: Hiperteksti biblik n letrsin e Kosovs, Tenda,
Prishtin, 2006.

156

Kujtim Shala

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

157

Sazana APRIQI, Prishtin

ROLI I KANONIT LETRAR N PRJASHTIMIN E


GRUAS SHKRIMTARE NGA HISTORIA E
LETRSIS SHQIPE

Kanoni letrar te shqiptaret sht ndrtuar mbi bazat e nj


koncepti tradicional q letrsin e konsideron si nj aren t
individve heroik dhe me talente t jashtzakonshme, t cilt fal
aftsive t tyre krejtsisht t veanta mund t qndrojn fare t vetm
pa asnj lidhje varshmrie me shkrimtar t tjer. Ndrsa nj lexim m
i vmendshm i listave kanonike t letrsis botrore apo t letrsive
t ndryshme kombtare nxjerr n drit konstatimin tjetr q thot se
letrsia megjithat nuk sht aspak nj aren e till. E vrteta sht se
shkrimtart e mdhenj nuk lindin ata krijohen. Poett e mdhenj
shkollohen. Marrin msime nga msuesit e tyre, nga prindrit, nga
shokt; infektohen me poezi nga njerzit q i rrethojn.1 Virginia
Woolf ishte thellsisht e bindur se shkrimtari sht prodhim i
rrethanave historike po njsoj sikur q besonte se kushtet materiale
ndikojn rrnjsisht n aspektin psikologjik t t shkruarit apo edhe n
vet natyrn e veprs letrare. Shkrimtart e mdhenj, thoshte ajo,
gjenit sikurse Shekspiri, nuk dalin nga mese t njerzve servil e t
paditur, sigurisht individ me talente t ngjashme lindin edhe npr
kto mese por duke mos pasur kushtet e nevojshme pr tu zhvilluar
ata shuhen dhe mbesin n harres. Shkrimtari i njohur anglez T. S.
Eliot gjithashtu ndante mendimin se individualitetet letrare nuk
qndrojn si ishuj t vetmuar n detin e gjer t letrsis. N esen e
tij Tradita dhe talenti individual shkruante pr lidhje t forta q
ekzistojn mes individve dhe tradits. Lidhje kto q sipas tij
1

Lawrence Lipking, Aristotles Sister: A Poetics of Abandonment, Critical Inquiry,


Vol.10, No. 1, Canons (Sep., 1983), pp. 61-81 published by: The University of
Chicago Press Stable URL:http//www.jastor.org/stable/1343406 Accessed:
11/10/2008. fq 10

158

Sazana apriqi

veprojn n mnyr t ndrsjell: talenti individual gjithnj synon q


me veprn e tij t kaprcej arritjet paraprake duke br prpjekje t
sjell vepra t reja t artit q jan m t mira se ato ekzistuese. E n
ann tjetr veprat e reja t artit e ndryshojn jo vetm botkuptimin
ton pr t shkuarn por edhe botkuptimin ton pr vet domethnien
e artit.
Kanoni letrar (apo kanonet letrare nse flasim pr letrsit
kombtare) sht ndrtuar dhe ruhet me qllim t krijimit dhe ruajtjes
s vlerave, me qllim t caktimit t nj hierarkie q e ndan letrsin e
mir nga moria, nga gjith ajo mas e madhe e letrsis tjetr q
prodhohet pafund. Ksisoj kanoni ndrton listn e autorve dhe
veprave t ciln pastaj e ngre n nj piedestal duke e shndrruar n
norm, n standard, n nj vler, e cila bhet kufiri apo vija ndarse n
mes t vlers dhe jo-vlers, n mes t artit dhe kiit. Mnyrat se si
kanoni arrin t imponohet, fortifikohet dhe ngulitet jan t ndryshme.
Kanoni nis duke u paraqitur gjithkund, n libra shkollore, n librari,
merr pjes n metodologji t analizave t ndryshme letrare, prek
sistemin e pikpamjeve dhe botkuptimeve, institucionet e
rndsishme shoqrore, shkolla, universitete, medie, gjithnj duke
riprtrir pikpamjet e opinionit mbi standardin, mbi vlern, mbi at
q quhet e mir, e bukur, e rndsishme. Prfshirja e nj vepre/autori
n kanonin letrar ka kuptimin e njohjes dhe pranimit, mosprfshirja ka
kuptimin e kundrt at t mosnjohjes dhe prjashtimit, at t dbimit
dhe moskomunikimit. Letrsia pa komunikim nuk mund t ekzistoj
sepse letrsia pa komunikim nuk sht letrsi.
Kanoni sht standardi q nj shkrimtar synon t arrij me
qllim q t bhet i respektuar. T jesh pjestar i kanonit, t bsh pjes
n listn e m t mirve, do t thot shum, do t thot gjithka pr nj
shkrimtar. T gjith autort e lists s kanonit letrar quhen autor me
pesh, pranohen vlerat e veprs s tyre si t rndsishme, ata bhen
kshtu pjes e tradits letrare. Pr kt arsye autor t shumt synojn
t pushtojn kanonin letrar sepse t jesh brenda do t thot t fitosh
privilegje t ditura q nuk i kan autort q jan jasht tij.
Megjithse kanoni letrar paraqet nj institucion mjaft t
qndrueshm, ai pothuaj gjithnj sht i shoqruar nga nj varg
pikpyetjesh e debatesh q her dalin mjaft t zshme e her t tjera
m t heshtura. Konstatimi i studimeve tradicionale t letrsis kan
mbshtetur mendimin se letrsia e madhe paraqet prvojat
universale, ka nisur t ngjall gjithnj e m shum dyshime dhe
gjithnj e m shum debate mbi normat e kodifikuara si universale.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

159

Kjo sepse komuniteti q sot merret me krijimtari letrare qoft si


krijues t letrsis apo si studiues t saj sht gjithnj e m shum
heterogjen nga pikpamja etnike, racore, klasore, gjinore etj. N kt
kuadr bhen debatet t shumta pr mungesn e gruas n listat
kanonike t letrsis botrore apo letrsive kombtare. Kritika
feministe insiston se gruaja duke qen e privuar nga e drejta e
natyrshme pr pjesmarrje t lir n sfern publike t jets shoqrore,
tradicionalisht ka mbetur pjesa e padukshme dhe e heshtur e
shoqris. Ajo nuk ia ka dal ta bj t ditur botkuptimin dhe
pikvshtrimin e saj mbi botn dhe shoqrin t prjetuar nga prvoja
e vet unike. Prandaj, kritika feministe e lexon kanonin letrar nga
pozita alternative e kndvshtrimit t gruas. Si prfundim del se
kanoni letrar jo vetm q ka kryesisht apo kryekput karakter
mashkullor por ky sht nj fakt q pranohet n mnyr t heshtur dhe
pa u kundrshtuar. N kt mnyr koncepti mbi vlerat universale
vihet n pikpyetje t madhe dhe konstatimi se kanoni letrar
domosdoshmrish paraqet vlerat m t rndsishme estetike t
karakterit universal del tejet i dyshimt. Ndrtuesit e kanonit letrar
gjithnj prpiqen t tregojn se vlersimi i letrsis gjithnj bhet me
kritere letrare dhe vetm letrare. Ky konstatim me nj fjal thot se t
gjith ata q nuk kan arritur t hyjn brenda kanonit kan mungesa
talenti aftsi t kufizuara e t tjera arsyetime si kto. Megjithat
shpeshher ka zra q i vn n pikpyetje konstatime e tilla. shtja
sht se kush i prcakton kriteret e kategorizimit dhe si bhet
przgjedhja e ktyre kritereve mbi bazn e t cilve merren vendimet
se cilat jan vepra me vler dhe kush sht autori i mir. sht detyr
e kritikut q vlersimin e veprave ta bj mbi bazn e argumentit.
sht krejtsisht shtje tjetr pastaj se sa sht apo sa mund t jet
nj vlersim objektiv. Kjo sepse n jetn reale paragjykimet racore,
gjinore, etnike e t tjera kan rrnj t thella n ndrgjegjen e njerzve
t cilt shum shpesh nuk jan t vetdijshm se mund t ken kso
lloj paragjykimesh. Prkatsia racore apo gjinore sikurse edhe dallime
t tjera t natyrave t ngjashme pothuaj gjithmon kan efekte
prjashtuese, n jetn ton t prditshme. Meq letrsia ka lidhje
shum t forta dhe t afrta me jetn reale do t ishte krejtsisht e
pabesueshme q studimi i letrsis t mbetej nj zon e mbyllur q
udhhiqet nga ligje t veanta krejtsisht t ndryshme prej atyre q
vlejn n jetn shoqrore, dhe se vlersimet mbi vlerat letrare jan
imune ndaj pikpamjeve t tilla. Fakti q lista e kanonit letrar
ndryshon sa her q ndryshojn vlerat mbi t cilat ai sht ndrtuar, se

160

Sazana apriqi

autor t ndryshm mund t hyn e dalin nga lista kanonike me nj t


rn t lapsit l mjaft hapsir pr t debatuar mbi kriteret e vlersimit
letrar. Tradita e letrsis shqiptare i njeh fare mir lvizjet e tilla t
ndryshimit t vlerave dhe lists kanonike, e q t jemi t sinqert, kto
lvizje n kuadr t kanonit nuk kan qen gjithnj t provokuara
vetm nga ndryshimi i vlerave letrare. Shum shpesh ka ndodhur q
faktort politik t jen shkaktar t lvizjes s vlerave, t brjes apo
zhbrjes s kanonit. Lvizje t tilla ndodhin kudo dhe shum her
lidhen me arsye q nuk jan letrare. N t vrtet arsye t tilla gjejn
mbshtetje m t gjer te arsyet shoqrore. Ky konstatim mbetet
gjithnj pika m e debatuar e kritiks feministe q vazhdimisht e ngre
zrin kundr trajtimit t prodhimit letrar me standarde t dyfishta: nj
pr shkrimin e burrave e nj tjetr pr shkrimin e grave. Nj kritik
mund t ndikohet nga pikpamjet e bindjet rreth roleve gjinore njsoj
si mund t ndikohet nga pikpamjet politike t kohs. Ky ndikim
pastaj e influencon n mas t madhe gjykimin e tij rreth veprave
letrare. Kritika feministe ka nxjerr n pah se shkrimtarja dhe vepra e
saj nuk kan gzuar trajtim t barabart me at t kolegve t tyre nga
kritika letrare. Ktu qndrojn arsyet kryesore t prjashtimit t gruas
nga kanoni letrar. Kundrshtart natyrisht vazhdojn t pohojn se
kriteri letrar i vlersimit sht vlera artistike e veprs dhe kjo nuk
prcaktohet nga seksi biologjik. E vrteta sht se nuk ka kulme
letrare q jan vepra t autoreve ose ka fare pak t tilla. Po ktu
qndron hilja e argumentimit sepse e vrteta sht se n radh t par
shkrimet e grave jan paragjykuar si jo fort t rndsishme sepse
merren me tema t dors s dyt, tema t parndsishme, pastaj edhe
se trajtimin e ktyre temave e bjn n forma m pak kompetente.
Vepra e tyre gjithmon ndalet n kufijt e bots femrore, nuk arrin
t kaprcej kufijt e partikulares. Kto jan etiketimet m t shpeshta
me t cilat jan shoqruar veprat letrare t autoreve t ndryshme.
N letrsin shqipe prgjithsisht flitet e diskutohet pak pr
pjesmarrjen e gruas n letrsi. Arsye pr kt mund t jet mosha e re
e shkrimit femror te ne. Prve ksaj ka edhe nj numr faktorsh t
tjer t zakonshm q hasen edhe te letrsit e tjera botrore kur sht
fjala pr krijimtarin letrare t gruas. E vrteta sht se kritika jon
letrare nuk e ka injoruar trsisht aktivitetin letrar t gruas por trajtimi
q i bn ajo ksaj krijimtarie sht kryesisht tejet tradicional ose
shum siprfaqsor. Mbase mungesa e nj figure dominante letrare e
gruas, ne akoma nuk kemi nj autoritet krijues letrar me pesh
kombtare, ka br q prania e gruas shkrimtare n antologjit letrare,

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

161

n historin e letrsis apo n tekstet shkollore t jet pothuaj


inekzistente. Mungesa e nj figure t till sht prmendur si alibia
kryesore pr arsyetimin e ksaj mungese. Po faktet jan kmbngulse
dhe ato tregojn se kriteret e vlersimit artistik shpeshher kan
anashkaluar shkrimtare t ndryshme me arsyetimin e rndsis s
veprs s tyre e nga ana tjetr shohim se shkrimtar me t njjtat vlera
sa koleget e tyre t prjashtuara kan arritur t kalojn testet dhe kan
gjetur vend npr antologjit apo tekstet e ndryshme shkollore.
Kanoni shqiptar letrar i prjashton grat shkrimtare ne te gjitha
variantet e ndrtimit te hierarkis, edhe kur ndrton listn kanonike
me vlerat puro letrare por edhe (shih absurdin) kur e ndrton kt list
me vlera jashtletrare.
Historia e letrsis shqipe2 botuar me 1975 q sht botimi i
tret i ktij vllimi, pothuaj nuk prmend asnj grua shkrimtare. Ajo
q t l prshtypje sht fakti se te parathnia e ktij libri, kur bhet
fjal pr historiografin e letrsis shqipe n t kaluarn, prmendet
nj artikull i Dora dIstrias pr Shkrimtart arbresh t Italis
jugore(1867)3 si nj nga kontributet e para t historiografis s
letrsis shqipe. Dora dIstria nuk prmendet askund tjetr dhe ne nuk
arrijm t msojm asgj m shum pr artikullin n fjal apo pr
veprimtarin tjetr t saj. Historia e letrsis prfshin periudhn q
nga letrsia e vjetr, fillet e shkrimit shqip, letrsin e Rilindjes e deri
te vitet e para t shek. XX. Gjat ksaj periudhe i vetmi emr gruaje
letrare qe prmendet sht Xhentile Kristina Mandala,4 pr t ciln
msojm se ka shkruar disa kallzime popullore t stilizuara. Po asnj
nga kto kallzime, apo ndonj fragment sado i shkurt q do t
ilustronte kt veprimtari, nuk sht prfshir n kt botim. Kto jan
dy grat e vetme q prmenden n kt libr t historis s letrsis.
Argumenti i prjashtimit t gruas nga historia e letrsis m s
miri ilustrohet me shembullin e Gjerasim Qiriazit pr t cilin msojm
se: la emr si nj nga msuesit e hershm t shkollave kombtare: ai
eli n Kor t parn shkoll shqipe pr vajza, me 1892.5 Libri n
fjal nuk shpjegon se n kt shkoll shqipe pr vajza msuese e par
2

Historia e letrsis shqipe, Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Msimore i Krahins


Socialiste Autonome t Kosovs Prishtin, 1975 teksti i hartuar nga autort:
Dhimitr Shuteriqi, Koco Bihiku, Mahir Domi, Vehbi Bala, Ziaudin Kodra dhe
Zihni Zako.
3
Historia e letrsis shqipe, Enti I Teksteve, Prishtin 1975, fq. 5
4
Po aty f. 302
5
6 aty, f 503

162

Sazana apriqi

ishte e motra Sevasti Qiriazi. M von asaj do ti bashkohej edhe


motra tjetr Parashqevia. Q t dyja kto kishin dhn kontributin e
tyre t shquar si msuese dhe aktiviste t lvizjes kombtare as njra e
as tjetra nuk zn vend n kt histori t letrsis s paku si msueset
e para n shkollat kombtare, dhe pr kontributin e tyre n zhvillimin
t shquar n Lvizjen e Rilindjes Kombtare, n mos pr veprimtarin
e tyre letrare apo publicistike. Duke qen nga msueset e para t
shkolls s par kombtare t vajzave ato detyrimisht do t ken
prgatitur tekste t ndryshme didaktike, sigurisht do t ken shkruar
edhe vjersha e tregime pr nevoja t shkolls s tyre ose s paku mund
t ken prkthyer krijimtari t ngjashme nga gjuhe t tjera e
megjithat gjurm t ksaj veprimtarie nuk jan t lehta pr tu gjetur.
Kto gjurm mund t gjenden npr arkiva e biblioteka t ndryshme
po sigurisht mungojn te Historia e letrsis shqipe.
Parashqevia ishte gruaja e vetme q mori pjes n Kongresin e
Manastirit si antare e delegacionit t Kors. I vllai Gjergj Qiriazi
sekretar i klubit nismtar Bashkimi, n shtpin e t cilit
zhvilloheshin mbledhjet e komisionit t caktuar nga kongresi pr t
prcaktuar alfabetin , i krkoi t motrs q t mos ekspozohej n
kongres dhe t mos dilte n tribun, pr faktin se ajo ishte e vetmja
vajz midis delegatve burra nga krahinat e ndryshme shqiptare.6
Parashqevia, sigurisht kishte dgjuar kshilln e t vllait dhe nuk ka
dal n tribunn e kongresit por ajo hartoi abetaren e par shqipe me
alfabetin e miratuar nga Kongresi i Manastirit. Pr kt abetare gazeta
Bashkimi i Kombit me 5 nntor 1909, shkruante: Kjo libr e vogl
me 32 faqe dhe 18 fytyra sht radhitur bukur e pas metods s re me
abecen q vendosi Kongresi i Manastirit.7 Ky botim patjetr q ka
rndsi dhe vler didaktike pr kohn kur u hartua si dhe pr historin
e kulturs son kombtare. Motra tjetr Sevastia, si msuese q ishte
gjithashtu u mor me hartimin e teksteve t ndryshme didaktike. Ajo
ishte e vetmja delegate femr n Kongresin e Elbasanit ku ishte e ftuar
si prfaqsuese e shkolls shqipe t vashave. Dy motrat ishin shquar
pr aktivitete t shumta kombtare, qoft n fushn e emancipimit t
gruas apo n aspektin politik pr lirimin kombtar dhe forcimin e
vetdijes kombtare. Kto t dyja sigurisht nuk kan hartuar vjersha
q do t mund t arrinin kulmet letrare t letrsis son, por sigurisht
6

Ylli I Mngjezit, fq. 40-43 cituar sipas Dhimitr Dishnica, Motrat Qiriazi
Buzuku Prishtin, 1997, f 81.
7
Po aty f 82

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

163

kontributi i tyre n fushn e arsimit, prkthimit t teksteve didaktike,


nuk ka qen i parndsishm. Ato kan br edhe prpjekje pr
emancipimin e gruas. Me 1909 n Kor themeluan shoqatn e par t
grave me emrin Yll Mngjezi. M von, kur me 1916 n Amerik u
formua komiteti me emrin Miqt e Shqipris (The Friends of
Albanian Independece) kryetare u zgjodh Parashqevi Qiriazi. S
bashku me t motrn Sevastin, Kristo Dakon dhe Eleni Trajanin
nxirrnin revistn Ylli i Mngjesit numri i par i t cils doli me 15
janar 1917.8 Kontributi i motrave sigurisht mund t jet po aq i
rndsishm sa edhe i vllait Gjerasimit megjithat Historia e
Letrsis ka ln hapsir vetm pr vllan, edhe pse ai nuk shquhet
pr vlera t larta letrare.
Dukuria e mosprfshirjes s gruas apo e prjashtimit t saj nga
radht e kontribuuesve kulturor, letrar e t tjer, sht elementi els
q dshmon se kriteret e vlersimit nuk jan universale dhe t
prhershme. Faktort q ndikojn mbi kto kritere apo mbi vlersimet
e mundshme letrare jan t shumt dhe t llojllojshm e n mesin e
tyre sht i pashmangshm roli q mund t luaj paragjykimi gjinor i
kritikut letrar. Prgjithsisht kritikt letrar dhe njerz t tjer t artit e
kulturs sikur kan prirje t mos bjn ndarjen e shkrimtarve mbi
bazat e kategoris s gjinis, megjithat kjo ndarje mbase e
pavetdijshme shpeshher del n pah madje edhe ather kur kritiku
nuk ka synuar t bj nj ndarje t till. Shum shpesh ndodh kur
lexojm recensione pr librat a poezit e ndonj shkrimtareje t hasim
n prshkrimet stereotipe si bie fjala: shpalosje e bot shpirtrore t
femrs, ose shpirti i pasur femror, shprehje e bots emocionale e
senzitive femrore e t tjera t ngjashme. Prderisa vshtir se mund
t gjenden kritik q thon se nj poet i caktuar shpalos botn e vet
mashkullore, shpirtin e mashkullit, emocionet mashkullore e t tjera.
N rastin m t mir, kur nj vepr e nj autoreje arrin nj shkall m
t lart estetike dhe nj pjekuri m t arrir ndodh shpesh t gjejm
prshkrime si: n poezin e saj nuk hetohen karakteristika femrore.
Konstatim i thn n kuptimin e nj vlersimi apo t nj kritike
pozitive. Nga ana tjetr nuk mund t hasim konstatime si kto edhe
pr veprn letrare t ndonj autori dhe : n poezin e tij nuk hetohen
karakteristika mashkullore.

Po aty f 110

164

Sazana apriqi

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

165

Hysen MATOSHI, Prishtin

FENOMENET LETRARE DHE HISTORIA E


LETRSIS

N nism t ktij shqyrtimi e quaj t nevojshm qartsimin e


domethnies ambivalente t togfjalshit fenomen letrar, i cili,
prvese pr ta shnuar dukurin e caktuar n letrsi, ktu, gjithnj n
prputhje me karakterin homonimik t fjals emrtuese, do t prdoret
pr ta vn theksin tek individualitet e dalluara letrare. N fakt, prirjet
dhe rezultatet e jashtzakonshme t nj individi, t nj fenomeni,
rndom kthehen n nj dukuri dalluese, n nj fenomen identifikues
n prmasat tejindividuale t nj fushe t caktuar. N kt pikpamje,
historia e letrsis sht nj trsi e madhe e gjithprfshirse e
fenomeneve t periudhave t ndryshme t saj. Rrjedhimisht, shtja e
strukturs dhe e prmbajtjes s nj historie t letrsis, n t vrtet,
sht shtje e przgjedhjes s fenomeneve letrare, pra t
individualiteteve dhe t dukurive mbizotruese prgjat zhvillimit t
saj kronologjik. Ndrkaq, historia e letrsis kombtare sht
identifikim i fenomeneve letrare t nj kulture t caktuar, prkatsisht
raport ndaj tradits s saj letrare.
Specifika e qasjes ndaj trashgimis letrare sht e natyrshme
dhe, si e till, imponohet nga pikshikimi kohor, ndrsa kjo ka t bj
faktin se korrelacionet ndrmjet kohve t ndryshme t vlersimit me
kohn unike t lindjes s nj vepre t caktuar letrare jan t veanta,
pa ln anash faktin se gjithashtu edhe krkesat e kohve t ndryshme
t vlersimit jan t veanta. Kjo sht arsyeja kryesore pse kemi nj
shumsi historish letrare. Dallimet n pikpamje t ndrtimit t ktyre
raporteve, prvese nga kta faktor t prgjithshm q i zum ngoje,
sidomos n kulturat letrare me zhvillim t vonuar, kushtzohen edhe
nga subjekti autor i studimit letrar, i cili shpesh nga roli i arbitrit
qartazi kalon n arbitraritet, duke mohuar fenomene karakteristike t
letrsis kombtare, tashm t dshmuara dhe duke i krkuar ato,
doemos, diku tjetr. Kur distanca kohore e vlersimit, pra e hartimit t

166

Hysen Matoshi

historis s letrsis, me at t krijimit t veprs letrare sht e madhe,


ky deformim zakonisht bhet pr t shpikur me do kusht mendimin
ndryshe lidhur me traditn, pra pr shtje mode snobizm, ndrkaq
kur distanca vlersim-krijim zvoglohet dhe ndonjher madje
zhbhet plotsisht, arbitrariteti gjykues identifikohet me prkatsin
klanore letrare dhe, madje-madje, n trajta m ekstreme, edhe me
vetvlersimin, i cili duhet thn se n trajtn m ekstreme shfaqet si
nj lloj autoliterarogamie.
Pra, identifikimi i fenomeneve letrare n procesin e zhvillimit t
letrsis shqipe, prkatsisht prfshirja e tyre n historin e letrsis
shqipe prcakton pamjen trsore t saj. Kjo pamje bhet m e plot,
m e qart e m natyrshme, sa her q historiant bazohen te majat e
vlerave letrare dhe sa her q gjykimi pr to nuk motivohet nga
fenomene joletrare.
Para se t ndalemi tek identifikimi i individualiteteve tona
letrare, imponohet prdallimi ndrmjet asaj q, n fillimet e shkrimit
shqip, paraqitet m shum si dukuri gjuhsore dhe m pak si dukuri
letrare. Lidhur me periudhn e zhvillimit t letrsis shqipe, t ciln
kryesisht e emrtojm si letrsi e vjetr, Eqrem abej, q n vitet 30 t
shekullit XX, theksonte domosdon e prdallimit ndrmjet dokumentit
gjuhsor dhe veprs letrare, q, sikundr n letrsit e tjera, edhe te ne
pleksen n fillimet e shkrimit. Vet fakti se pjesa m e madhe e
veprave t shkrimtarve tan t vjetr jan prkthime, prshtatje dhe
me nxitje jashtletrare, pavarsisht nse jan t karakterit fetar a
dituror, flet m shum n favor t vlers dokumentuese gjuhsore
krahasuar me at artistike letrare.
Prve veprave me vlera kryesisht historiko-gjuhsore, n
periudha t caktuara historia e letrsis shqipe sht vrshuar edhe nga
prbrs joletrar dhe nga interpretime sociologjike t letrsis, q
kan zn hapsir t konsiderueshme t saj, nprmjet konceptimit
parsor t zhvillimeve shoqrore, si sajuese t ambientit n t cilin
zhvillohet kultura e pr t cilin dedikohet ajo, dhe dytsor a
prplotsues t fakteve letrare. Fatkeqsisht, n sprova t ktilla
letrsia gjen vend pr aq sa i shrben ideologjis. Ideologjizimi, n
pikpamje t interpretimit t letrsis dhe t konceptimit t saj si
faktor pr ndrtimin e shoqris, nuk e prek vetm periudhn e
realizmit socialist, n t ciln elementet e ktilla ishin vrtet t
shumta, por edhe vet traditn, e cila, n kt periudh kohore,
przgjidhet, interpretohet e vlersohet me kritere ideologjike.
Fenomenet letrare, t ekskomunikuara mbi bazn ideologjike pr

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

167

dekada me radh, jan nj realitet, por edhe veprimi i nj pjese t


historianve t letrsis shqipe pr t zvendsuar me inerci do gj q
ishte prfshir n historit e letrsis s periudhs komuniste me
autor e vepra q ishin ekskomunikuar, nuk sht m shum se nj
prsritje gabimi, prkatsisht nj veprim q veprn letrare dhe autorin
e saj vazhdon ti kundroj po nga kndi i prkatsis ideologjike, pa i
prfillur vlerat e mirfillta letrare.
Prirja, n sprova t caktuara, t kohve t fundit, pr ti ln
anash, ose pr ta relativizuar rndsin e disa autorve tan shquar, ka
prfshir edhe autort m identifikues t letrsis son. Me kt rast,
sa pr ilustrim do t z ngoje vendin q i sht dhn Naim Frashrit
n historin e Robert Elsit.
Historia e Elsit mund t mohet si nj revolucionarizim i
mendimit shkencor e historik letrar, jo vetm sa i prket
deideologjizimit t kuptueshm t historis son t letrsis, por,
fatkeqsisht, intenca q t kundrohet ndryshe historia jon e letrsis e
ka prekur edhe prfaqsimin e autorve, pr t cilt gjykimi shkencor
n studimet tona tashm mund t thuhet se sht stabilizuar. N rast se
prfshirja e disa shkrimtarve t ekskomunikuar nga sistemi komunist,
me t drejt, kuptohet si nj ndreqje e padrejtsis q u ishte br atyre
me mosprfshirjen n Historin e letrsis shqiptare t Akademis s
Shkencave t Shqipris, nuk sht leht i shpjegueshm fakti se pse
Elsi ka vendosur q disa autor t rndsishm ti margjinalizoj. Dhe
nuk sht fjala pr fardo autorsh, por pr t till q me veprn e
tyre i kan dhn ngjyrim jo vetm periudhs n t ciln kan krijuar,
sht fjala pr autor q e kan shtrir ndikimin e tyre edhe n
zhvillimet e mpastajme t letrsis son.
Ilustrim m domethns pr kt q u tha sht, pa dyshim,
vendi q z Naim Frashri n kt histori letrsie. Kshtu, Elsi,
dilems s studiuesve se cili nga kolost tan letrar sht m i
rndsishm pr letrsin shqipe, Naimi apo Fishta, i jep prgjigje t
padiskutueshme, duke i br vend, n versionin e shkurtuar t historis
s letrsis shqipe t 2005-s1, afrsisht tri her m shum Fishts.
Gjithashtu, romantiku yn prfaqsohet m pak edhe se Fan Noli, t
cilit ia kushton tet faqe t historis s tij kundruall pes t Naimit.
Gjithsesi me hapsirn q z Naimi n kt histori del e dyshimt
rndsia e tij, e pranuar gjithandej, si poet kombtar. Madje, gjithnj
1

Ro be rt El s ie, Albanian literature: a short history, botuan I. B. TAURIS &


THE CENTER FOR ALBANIAN STUDIUES, 2005.

168

Hysen Matoshi

duke marr parasysh kriterin e Elsit pr prfaqsimit n historin e


letrsis shqipe, Naimi nuk del autor i rndsishm i periudhs s
romantizmit, qoft edhe kur vihet kundruall autorve q asnjher nuk
kan br pjes n rrethin e shkrimtarve kryesor t periudhs.
Kshtu, fjala vjen, autori i veprave Bagti e bujqsija, Lulet e
vers, Istori e Skenderbeut, Qerbelaja e i shum veprave t
tjera letrare, didaktike e fetare, gjen dukshm m pak hapsir n kt
histori letrsie madje edhe se Pashko Vasa! N kt vij, pra t
minimizimit t rndsis s tij si fenomen letrar shqiptar, jan edhe
vlersimet e Elsit pr Naim Frashrin, duke konsideruar se rndsia e
veprs s tij ka t bj me mesazhet q pron pra me atdhetarin
dhe jo me nivelin e saj artistik.
Pr ta pasur nj histori t besueshme t letrsis shqipe sht e
domosdoshme q ta kemi nga autor t besueshm e kompetent
(mundsisht nga institucione), t cilt prve vizionit t qart pr
trsin komplekse historiko-letrare dhe stilistiko-letrare, si rezultat i
heterogjenitetit q e prodhojn fazat e ndryshme zhvillimore, prirjet e
ndryshme stilistike, qarqet kulturore dhe vemas individualitet e
shquara letrare n saje t prvojs diturore dhe t aftsis pr br
sinteza, n saje t argumentimit t qart intelektual e t paansis
gjykuese morale, duke pasur gjithnj parasysh vlerat letrare dhe
sidomos vendin e tyre n kuadr t makrosistemit letrar kombtar, ia
dalin q ta bjn historin e letrsis prfaqsuese t procesit letrar, t
lindjes e t kronologjis s zhvillimit t fenomeneve letrare q,
rndom, emrtohen me togfjalshin terminologjik histori e letrsis.
Prishtin, m 30 tetor 2009

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

169

Xhevat LLOSHI, Tiran

MJESHTRIA E SIMBOLIZMIT TINGULLOR

Marshi i Barabbajt i Fan. S. Nolit


Kur thurte vargje Fan S. Noli, ishte publicist apo poet? Me fjal
t tjera, ishte gazetar e vetjetshkrues, q i shfrytzonte vargjet pr t
br politik e pr tu vetrrfyer, apo ishte autor poezish? Lind kjo
pyetje, sepse duke lexuar mjaft shkrime pr krijimtarin e tij
vjershtare prftohet prshtypja, q ai jo vetm bnte politik
shoqrore e vetjake, por edhe studiuesit e tij me dshir e kan marr
kt si piknisje pr tu shtrir gjersisht n trajtesa socio-politike e
historike-filozofike.
Gjysm shekulli m par Dh. Shuteriqi pr Marshin e Barabait
n tekstin e shkollave t mesme theksonte se: sht nj satir nga m
t fortat politike t letrsis son. Si kish zgjedh tr epitetet e
bukura pr kryetrimin, kshtu poeti zgjedh tr epitetet
poshtronjse t mallkimit pr rezilin e tradhtorin Zog.1 Autori i
Kapitullit XXV n Historin e letrsis shqiptare, Vehbi Bala e quan
se vjershat e tij me motive biblike nuk jan vetm pasqyrim faktesh t
ngushta vetjake: Brendia e tyre, e prqasur me ngjarjet historike,
tregon menjher se poeti ka vshtrime me domethnie t gjer. Aty
jan pasqyruar n form tanim autokritike edhe disa pikpamje t
gabuara t ideologut dhe njeriut politik, mbi rolin e popullit dhe t
indvidit n histori, mbi prdorimin e dhuns revolucionare etj.2 Ishte
prsri V. Bala q bri parathnien e Vllimit I t Veprave t Nolit, ku
ndr t tjera shnonte: N vjershat me motiv biblik Noli demaskoi
reaksionin feudo-borgjez n Shqipri, duke pasur parasysh A. Zogun
dhe klikn e tij, interesat klasore q ata prfaqsonin.3 Pr t mos
shkuar m tej me citime, po prmend vetm edhe R. Qosen, i cili i
sht qasur Nolit q m 19674 dhe gjersisht m 1969,5 m pas me nj
ripunim m 2005, ku ka pohuar: Vjershat jan br medium, me t
cilin Noli i ka dhn llogari vetvetes si prijs i Revolucionit t
Qershorit dhe u sht prgjigjur kundrshtarve politik. Duke shkruar

170

Xhevat Lloshi

me prvojn e nj burri shteti q bn bilancin e nj periudhe historike,


t shkurtr por t rndsishme, ai e ka br poezin nj tregim t
kohs dhe t situats politike lidhur me ngjarjet e vitit 1924.6
Prirja pr prgjithsime n studimet tona letrare nuk sht
shoqruar me shqyrtime trsore e t imta pr veprat e veanta e
sidomos t poezive. M duket se nisja nga teksti konkret, sepse n
fund t fundit at e percepton lexuesi dhe e shijon ose jo, e mson
prmendsh ose e harron krejt, do t vinte n prov edhe
prgjithsimet. Me kt rrug ka gjasa q t parandalohet trysnia e
leximit t kritikve, ose t paktn t mos jet e gjithpushtetshme,
sepse padashur shndrrohet n nj paragjykim pr leximin e tekstit
konkret artistik. N rastin m t mir do t krkohej ndrgjegjsimi, se
ka lexime t mundshme alternative. N praktikn ton studimore,
sidomos n tekstet e historis s letrsis dhe n punn pedagogjike
shnohet edhe nj mangsi tjetr, domethn secili autor ose secili
libr autoritar nuk i prfshin interpretimet e tjera, q jo gjithmon jan
t pamira a t pamiratueshme.
Ashtu si pr dy vjersha t N. Frashrit, do t prpiqem ta ndjek
edhe pr nj vjersh t Fan Nolit kt rrug shqyrtimi, duke iu
prmbajtur ngushtsisht tekstit konkret dhe duke kaluar prej andej te
krahasimet e prgjithsimet.
Motivi biblik
Q Marshi i Barabait mbshtetet n nj motiv biblik nuk vihet
n dyshim nga askush dhe duket dika e qart n vetvete. Mirpo nuk
m del se kurdoher sht pikrisht kshtu. Ndr autort e prmendur
pak m sipr, Dh. S. Shuteriqi e quan se sipas legjends, Barabai ishte
nj katil q populli e fali dhe n vend t tij krkoi t kryqzohej
Krishti.7 Ndrkoh te Antologjia e tij, q shoqronte tekstin shkollor,
thuhet tjetr gj: Barabba ishte nj kriminel, t cilin Pilati e fali, teksa
Krishtin e kryqzoi.8 Ndrsa V. Bala, pasi prmend se legjenda e
Samsonit i takon Dhiats s vjetr, vijon duke i ngatrruar ngjarjet e
arrin t thot se n rrethanat e krishterimit ndeshen filistint me
besimin e tyre dhe se Samsoni vetflijohet sipas fryms s
krishterimit, i cili n t vrtet donte edhe nj mijvjear q t shfaqej
pas vdekjes s Samsonit.9
Cili sht motivi biblik i lidhur me emrin e Barabait?
Sipas legjends s krishter n vitin 30 e. re, n periudhn e
fundit t veprimtaris s vet, Jezui erdhi pr her t par n Jerusalem
prpara pashkve t ifutve. Aty e shoqroi pr n tempull nj turm,

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

171

e cila brtiste Hosana!. Perandor i Roms ishte Tiberi, kurse


guvernator ose prefekt romak i Judes ishte Ponc Pilati. Predikimet e
Jezuit n kryeqendrn e Judes ngjalln shqetsime dhe reagime t
shumfishta. Nga njra an ishte nj pjes e pushtetshme e ifutve,
q i ndiente si goditje idet e tij t reja. Farisejt ndr ta prbnin
paln m konservatore, kurse me termat e sotm mund t quheshin
fundamentalistt, q krkonin zbatimin e rrept t Torahut pr
drejtimin e shtetit. N krye t shtetit ifut ishte Kajafa, i cili
njkohsisht mbante shkalln m t lart mes priftrinjve dhe
kryesonte Sanhedrin, kshillin q kryente detyrn e gjykats s lart.
Kajafa ishte prgjegjs prpara Roms, q populli i tij t qndronte i
qet dhe prandaj nga t dyja palt, nga ifutt dhe nga romakt, Kajafa
ishte vn n ankth prej msimeve t Krishtit.
Romancieri i njohur anglez H. B. Wells, nj nga nismtart e
letrsis fantastike shkencore me noveln e njohur Makina e kohs,
ka shkruar:
ifutt ishin t bindur se Zoti, ai Zoti i vetm n gjith
universin, ishte zot i drejt, mirpo ata mendonin pr t gjithashtu se
ishte nj zot q hynte n Pazar, se pr ta ai kishte br Pazar me Atin e
tyre, Abrahamin, nj Pazar n t vrtet shum i mir pr ta, se n
fund do tu jepte mbisundimin n tok. Ata po dgjonin me tmerr e
zemrim Jezun, q i flakte tutje kto premtime t shtrenjta pr ta. Ai
po u msonte se Zoti nuk ishte matrapaz, se n Mbretrin e Qiellit
nuk kishte as njerz t zgjedhur, as t paraplqyer. Zoti ishte ati i
dashur pr gjith jetn, nuk ishte n gjendje t kishte paraplqime, po
ashtu si nuk i bn kto dielli universal. T gjith njerzit ishin
vllezr, njsoj mkatar dhe njsoj fmij t dashur t ktij ati hyjnor
. . . Ai e flaku mtimin kokngjeshur se ifutt kishin nj far
hipotekimi parsor mbi Zotin. N Mbretrin e Qiellit nuk ka as
privilegje, as ansi, as justifikim.10
Feja tradicionale e ifutve ishte prpunuar pr t ushqyer mitin
e Popullit t zgjedhur, por kjo e bnte at nj fe t ngusht, n
kundrvnie me gjith popujt e tjer. Izraelitt bashk me besimin e
tyre ishin vn nn krcnimin e asimilimit prej trysnis perandorake
romake dhe duhej gjetur rruga pr ta kaprcyer kt rrezik. Kjo mori
formn e predikimit t nj feje universale, pr t ciln gjith njerzit
ishin vllezr n tok dhe n qiell. Ishte nj kundrvnie e hapur me
klerin e lart ifut. Planet pr arrestimin e Jezuit u bn n pallatin e
Kajafs, ndrsa hetime u kryen vean nga Anasi (paraardhsi i Kajafs
dhe vjehrri i tij). Gjykimi paraprak u b duke qen Kajafa

172

Xhevat Lloshi

kryegjykats. Kur Jezui tha se Ishte Krishti, i Biri i Zotit, Kajafa


grisi rrobat, e akuzoi pr blasfemi dhe kshilloi q ta dnonin me
vdekje. Por ai, pr shkakun se ifutt ishin t detyruar t merrnin lejen
e romakve pr nj dnim me vdekje, nuk mund ta ekzekutonte dhe
prandaj Jezui nuk u kryqzua me vendim t Kajafs.
Nga ana tjetr ishin pushtuesit romak dhe rrjedhimisht, kishte
nj gjendje dypushteti n Jude. Kur kishte ardhur pr her t par si
prefekt Pilati n vitin 26 e. re, q n hapat fillestar e shkeli ligjin e
ifutve, sepse solli emblemat me pamjen e Cezarit. ifutt doln n
protest, Pilati drgoi ushtar, por ather e kuptoi se ifutt ishin gati
t vdisnin e t mos trhiqeshin. Roma nuk kishte mundsi t mbante
n mnyr t prhershme nj ushtri t madhe n Jude. Edhe disa her
t tjera Pilati prdori ushtrin pr t vrar kundrshtart e veprimeve t
tij. Ather ankesat kundr tij nisn t drejtoheshin te perandori n
Rom dhe pr t dyja kto rrethana pushteti i tij ishte i lkundur.
Pilatit i duhej t bashkpunonte me Kajafn dhe anasjelltas.
Predikimet e Krishtit e godisnin rnd edhe autoritetin e
sundimit romak. Ai dnonte gjith shkallzimet n gjendjen
ekonomike, n pasurin private dhe n privilegjet. Mbretria e tij ishte
e Qiellit, nuk ishte e ksaj bote dhe aspak mbi nj fron. Rrjedhimisht,
vinte n kundrshtim me adhurimin e perandorit romak si hyjni dhe
prbnte nj sfid pr institucionet e perandoris, nj forc shpirtrore
kryengritse dhe shkatrrimtare kundrejt Roms pagane. Zoti i Jezuit
ishte mbi Cezarin. Kajafa kishte shum frik, se mos shfaqja e nj
mesie, q merrte ngjyra politike t dukshme, mund t shkaktonte
ndrhyrjen ushtarake t Roms. Dhe me t vrtet, pak koh m von,
n vitin 70 Titi e pushtoi Jerusalemin dhe e shkatrroi bashk me
tempullin.
Pilati dhe Kajafa n kt pik t friks bashkoheshin. Porse
asnjri prej tyre nuk mund ta merrte prsipr drejtprdrejt
prgjegjsin pr ekzekutimin e Krishtit. Kajafn jo vetm e pengonte
tradita kundrejt ekzekutimit t nj ifuti, por ai do t dnohej edhe nga
nj pjes e bashkatdhetarve t vet si dorasi i romakve. Ather
Kajafa dhe Sinhedri i prcolln akuzat derisa i mbetn n duar Pilatit,
duke u dhn trajtim politik pr ta br t interesuar personalisht.
Mirpo vet Pilati nuk shihte argumente t forta pr t dhn dnimin
me vdekje dhe pr t kryer ekzekutimin, aq m tepr q parashihte
ankime t reja pr t. Disa her ai e prsriti se e shihte si t
pafajshm.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

173

Legjenda e krishter n kt pik del shum e ndrlikuar dhe


interesante. Shkurt, Pilati dhe Kajafa na shfaqen se po prpiqeshin tia
prcillnin njri-tjetrit pataten e nxeht, si thuhet me nj shprehje t
sotme. Dhe pikrisht n kt pshtjellim shfaqet figura e Barabait.
Fjala me t ciln shnohet Barabai (Ungjilli i Gjonit, 18:40)
mund t kishte kuptimin si t nj banditi, ashtu edhe t nj
kryengritsi. Prkthimet shqip e kan dhn: kusar ose cub, ndrsa n
nj botim t vitit 1991 sht quajtur terrorist.11 Dy profesor t
sotm amerikan mendojn se ai kishte rn n burg, sepse kishte br
nj vrasje gjat nj rebelimi. Mendimet pr kt ndahen: sipas disave,
kishte qen nj akt i dhunshm grabitjeje, pr disa t tjer kishte
ndodhur nj prleshje e brendshme ndrmjet ifutve. Shum studiues
e quajn se kishte qen kryengritje politike kundr forcave romake n
Jerusalem. Madje ka t ngjar q t kishte qen antar i zealotve, nj
grupi politik q synonte ta rrzonte zgjedhn romake me dhun.
Sidoqoft, ishte nj i burgosur i shquar.12
Pilatin e kishin krcnuar, se po ta lironte Jezuin, do t quhej
armik i Cezarit. Si ti qetsonte krert ifut dhe njkohsisht ti bnte
qejfin perandorit? Me rastin e pashkve ifute ai njoftoi se do t
lironte nj t burgosur. Ai mendonte se turma do t krkonte lirimin e
Krishtit, mirpo ajo krkoi t lirohej Barabai.
Kam bindjen se shpjegimi m i arsyeshm, brenda logjiks s
legjends, do t ishte nj tjetr. Edhe dy profesort amerikan e
pranojn se Pilati e nnvleftsoi ndikimin e krerve ifut. Do t
thosha se veprimi i t dyja palve ishte nj zgjidhje populiste, q e
njohim shum mir edhe sot. Krert paguan dhe prpunuan nj grup
militantsh, t cilt uluritn kur Pilati pyeti turmn dhe u duk se ky
ishte zri i popullit, ndonse ishte vullneti i pushtetarve. Edhe sot
shohim se shfrytzohen t burgosur, kur vjen puna pr t prcaktuar
nj zgjedhje. Krishtin e kamxhikuan dhe e nisn drejt kryqzimit,
ndrsa Baraban e liruan.
Imazhi poetik
Nj motiv mund ti shrbej artit poetik vetm n qoft se
shndrrohet n nj imazh t mishruar n gjuh poetike. Noli ka
zgjedhur pikrisht astin kur Barabai lirohet dhe largohet, i ndjekur
nga grupi i militantve dhe kriminelve, q ia arritn qllimit pr t
cilin ishin paguar.
Kjo poezi prbhet nga 6 strofa, por strofa e fundit sht
prsritje e s pars. Kemi nj vjersh n kornizn e nj strofe t

174

Xhevat Lloshi

prsritur n fillim dhe n fund. Madje sht korniz n domethnien


m konkrete, sepse prmbyll pamjen, tablon, ku shtjellohen katr
strofat e tjera:
Allalla, o rezil e katil, allalla,
Shtroni udhn me hithr e me shtok turfanda,
Gumzhit, o zinxhir e kamik, batrma,
Lehni, laro, kaba: Hosanna, Barabba!
Imazhi sht ky: nj rrug e cila n vend t luleve duhet t
shtrohet me hithra e me shtog rrshqits pr kta cuba. N t dy ant
jan ithtart e Krishtit t humbur e t poshtruar. Cubat kan n duar
zinxhir e kamxhik, me t cilt godasin n t dyja ant, q t mos
dgjohet asnj z kundrshtues pr mashtrimin dhe dnimin e Jezuit.
Njkohsisht ata brtasin Hosana pr Baraban, ashtu si kishte
thirrur turma kur hyri Krishti n Tempull. Kuptimi i thirrjes ather
kishte qen: Na shpto tashti ne!, kurse ktu ndodhte nj zhvendosje
dhe merrte domethnien e adhurimit, si t thuhej: Lvduar qofsh! U
madhrofsh! Prej kndej sht emrtuar m pas nj himn katolik, si
dhe sht prftuar shprehja I kndoj hosana, e cila m shpesh
prdoret me ironi pr entuziazmin e shtir kundrejt nj prepotenti ose
diktatori.
Katr strofat q shtjellohen n kt sfond jan nj mallkim.
Prejardhja e mallkimit sht besimi te nj forc e mbinatyrshme, e cila
mund t thirret pr t ndshkuar dik a dika q na ka sjell nj dm t
rnd. Rrjedhimisht, rrethanat e shqiptimit t tij kan karakter solemn,
sakral, magjik, mistik ose oratorik. Por nj lloj tjetr ka zbritur n
ligjrimin e prditshm pr gjra t rndomta, q ngjallin zemrim,
paknaqsi ose kundrshtim. sht interesante se ky lloj i dyt ka
mbijetuar gjat n gjuhn shqipe, ndryshe nga shum gjuh t tjera
europiane, ku bashk me ndryshimet n mendsin e prditshme,
sht fshir nga t folurit. Prandaj sht pothuaj e pamundur ti
prkthesh mallkimet e sotme shqipe n ndonj nga gjuht kryesore
europiane me nj trajt barasvlerse si mallkim. Arsyeja gjendet te
mbijetesa deri m sot e bestytnive dhe paragjykimeve, madje jasht
feve monoteiste. Folkloristt tan e ngren lart pasurin e mallkimeve
shqipe, duke harruar se kjo pasuri sht shenj e mendsis primitive,
madje e trashgimis pagane, po ashtu si betimet, pr shembull, mbi
nj gur a nj mal. Edhe m interesante sht se ky lloj i gjuhs s folur
i prket kryesisht ligjrimit t grave, ku ruhen m gjat bestytnit.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

175

Nuk ka burra, q t mallkojn T shplaft mortja!, T preft


murtaja!, T shtifsha n varr!. Vlersohet si shenj dobsie, kur nj
lal Myzeqeje mallkon si grat: T hngrt dheri! Gjithsesi, n
gojn e grave duket qart, q mallkimi si akt t foluri prbhet prej dy
pjessh. N pjesn e par prmendet e keqja, dmi, paudhsia pr t
ciln thirret ndshkimi. Tipik pr kt sht ndrtimi me prsritje t
foljes. S pari prmendet ajo gj q nuk kryhet, nuk zbatohet,
kundrshtohet, dhe s dyti po me at folje lshohet mallkimi. P.sh.,
kur fmija nuk e ha ushqimin dhe e zemron keq nnn, ajo i sulet:
Ha, t hngrt mortja! Kjo sht nj stilem e hapur pr gjithka, si
p.sh.: Fli, fje t madhin! Merre, t marrt mortja! ohu, t ofsha n
vig! Prit, t preft e zeza! Lre, t lnin mendt! etj., etj. Natyrisht,
kur kushtet pragmatike e prfshijn si t qart shkakun e mallkimit,
pjesa e par nuk shprehet gjuhsisht, ashtu si ndodh n t gjitha
rrethanat e tjera t nj ligjrimi.
Mallkimi n vjershn e Nolit sht i tipit sakral oratorik. Dy
strofa (e dyta dhe e treta) prbjn pjesn e par t ktij akti ligjrimi,
domethn shprehjen e s keqes s madhe, t rnd, q i ka sjell
Barabai nj populli:
Trathtor, ti na nxive, na le pa atdhe,
Ti na thurre, na kule, na duke do fe,
Varfri, poshtrsi, robri ti na dhe.
Derbeder, ujk e derr: Hosanna, Barabba!
O strnip i Kainit, tebdil si bari,
Ti na shtyp e na shtryth e ti gjakun na pi,
Ti na ther e na grin e pr qef na bn fli;
O kokuth e lubi: Hosanna, Barabba!
Dy strofat e tjera pasuese prbjn pjesn e dyt t mallkimit,
shprehjen e ndshkimit q meriton ti bjer n kok Barabait:
N budrum, npr llom e kufom u mallkofsh,
N skterrn, katran e tiran, u harbofsh,
Me tam-tam e allarm e me nm u shurdhofsh,
N zndan mbretrofsh: Hosanna, Barabba!
O i gryer, i zhyer, i vyer pr hu,
Turpendotkundrmonjs t krrusen mbi gju

176

Xhevat Lloshi

Dallkaukt, kopukt e turmat pa tru,


Zemrkrunde grdhu: Hosanna, Barabba!
Imazhi trsor ather sht ky: Barabai ecn ngadhnjimtar me
cubat e tij, q lshojn goditje n t dyja ant e rrugs dhe brohorasin
pr t. Ithtart e Krishtit jan t martirizuar n t dy ant, por ata e
mallkojn me gjith vrerin e grumbulluar. Pr pasoj, n vjersh kemi
dy zra njkohsisht: nga njra an ligjratn mallkuese t popullit,
dhe nga ana tjetr, thirrjen lavdruese t cubave, si refren i
pandrprer. Mallkimi shqiptohet nn ushtimn e prsritur t
lavdrimit, domethn jan dy zra n kontrast. Mund t prfytyrohet
nj inskenim i ktij imazhi, duke vn nj aktor q t shqiptoj
mallkimin si zrin e prbashkt t turms, ndrsa nj grup prpiqet ta
mbys me refrenin lavdrues. N prputhje me kt sht edhe rima e
strofave. T gjitha jan me skemn AAAA, sepse Hosanna,
Barabba! duhet hequr si refren m vete; grafikisht mund t zbritej nj
rresht m posht nga vargjet e tjera, domethn:
O strnip i Kainit, tebdil si bari,
Ti na shtyp e na shtryth e ti gjakun na pi,
Ti na ther e na grin e pr qef na bn fli;
O kokuth e lubi:
Hosanna, Barabba!
V. Bala nuk e ka kuptuar kt ndrtim dhe prandaj e quan se
vjersha ka stanca, q Prbhen nga tri vargje njshrimore me
aliteracione t goditura dhe q mbyllen me refrenin.13 Noli i ka
strofat katrshe, me tre vargje 13-rrokshe dhe nj varg m t shkurtr
7-rroksh, domethn katr vargje njrimshe e jo tre.
Na krkohet tashti t kalojm te mishrimi gjuhsor stilistik.
Simbolizmi tingullor
Pavarsisht se shkencrisht dihet q shenjat gjuhsore jan
arbitrare dhe me shpjegim historik vetm pjesrisht, prirja e folsve
pr t gjetur lidhje me kuptimin ka uar n hamendsimin se disa
tinguj ose ndrthurje tingujsh n ligjrim jan n gjendje t prftojn
n vetvete, fonetikisht, prfytyrime t caktuara prej realitetit, e madje
t prputhen me paraqitje t realitetit. Nj shfaqje e veant e ksaj
prirjeje sht tingullimitimi (onomatopea), e cila p.sh. na shtyn t
besojm se macja bn mjau, kurse qeni leh ham-ham, ndonse kur

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

177

krahasohen disa gjuh, zbulohet se kjo sht nj zgjedhje specifike,


sepse prndryshe duhej t kishim t njjtn fjal te t gjitha gjuht.14
Me kt rrug jan krijuar fjal t tipit fshfshe. Shkurt, kemi
simbolizm tingullor, kur vendosen qllimisht shoqrimet tingullkuptim, pr t arritur efekte t ndryshme shprehse.
Fan Noli ka qen mjeshtr i simbolizmit tingullor n
vjershrimin shqip. Shembujt jan t panumrt n gjith krijimtarin e
tij. sht e natyrshme q si prftesa m e shfrytzuar ndeshet
aliteracioni. Duket sikur nga grumbullimi i bashktinglloreve t
njjta qiellzore-alveolare zh, sh, e ndiejm grvimn e zinxhirve
dhe fshikullimin me kamxhik: Gumzhit, o zinxhir e kamik. Porse n
kt vjersh orkestrimi tingullor sht edhe m i prpunuar e m i
thell.
Dy strofat e pjess s par t mallkimit jan si fjala e nj oratori
akuzues, i cili ka ngritur gishtin lart dhe dften krimin e kriminelin.
Pr kt arsye mbizotrojn zanoret e prparme dhe t ngritjes s lart:
e dhe i. N strofn II ndr 42 zanore jan 13 e dhe 7 i,
domethn pothuaj gjysma. N strofn III ndr po aq 42 zanore jan
14 i dhe 8 e, domethn m shum se gjysma. sht premri ti q
mbizotron, pikrisht si ndodh kur e tregojm dik me gisht.
N dy strofat e tjera gojtari e ka ulur gishtin posht dhe krkon
ta gropos kriminelin nn tok me ann e pjess s dyt t mallkimit.
Pr kt qllim jan grumbulluar fjal q shnojn dika nn tok:
budrum, kufom, skterr, zndan, kurse trthorazi e shtrijn prdhe
edhe: llom, katran, i zhgryer, i zhyer. Njkohsisht ndryshon trsisht
orkestrimi zanor. Gjithsej n kto dy strofa ka 5 i dhe 14 e,
kundrejt 21 m sipr pr seciln, domethn shuma e prgjithshme
ishte 42 kundrejt 19 ktu. Pr pasoj, n dy strofat e pjess s dyt
mbizotrojn zanoret e pasme dhe t ulta: jan 19 u dhe 9 o,
pothuaj dy her m pak se n strofat e para. Vetm a e mesme
ndeshet pothuaj njsoj.
Marrin pjes ktu drejtprdrejt edhe prmasat e fjalve. Te dy
strofat e pjess s par mbizotrojn fjalt m t shkurtra; pr
shembull, vargu 11 prbhet nga 12 njsi pa prjashtim njrrokshe,
kurse vargu 17 nga vetm 5 njsi; ndr vargjet e shkurtra, ai 12
prbhet nga 4 njsi t veuara, kurse vargu 20 nga nj fjal e vetme.
Lart fjalt plcasin me shprthime t shkurtra, posht rndohen e
zgjaten. Duke e zhytur me kto prftesa n dhe e nn dhe, atje ku
tingujt bhen t mbytur, t shurdhuar, atje tashm edhe fjalt
bymehen, rrasalliten, ngjeshen si n llum. Kshtu lindin prngjitjet

178

Xhevat Lloshi

turpendotkundrmonjs dhe zemrkrundegrdhu. Ndryshe nga L.


Poradeci, Fan Noli ka ndjekur modelin e prngjitjeve t anglishtes pr
kto formime, iden pr t cilat e jep nj kalkim n shqipen: lulja mosm-prek.
Vshtir t gjendet nj poezi tjetr, ku t jen vn kshtu n
lvizje gjith mekanizmat e shqipes pr ta ngjitur lart nj fajsim dhe
pastaj pr ta prbaltur e pr ta zhytur n skterr fajtorin.
Simbolizmi tingullor nuk sht i shkputur nga ant e tjera t
organizimit fonetik t ksaj vjershe. R. Ismajli ka vn n dukje, se
vjersha sht n anapest, sepse n antikitet anapesti prdorej
ekskluzivisht pr marshe.15 Prgjithsisht, njjtsimi me vjershrimin
greko-latin krkon kujdes, sepse sistemet antike nuk prputhen me
sistemin e vjershrimit shqip pr shkak t natyrs s ndryshme
fonetike t gjuhve. Edhe vet anapesti, prve marsheve, prdorej
gjithashtu pr procesionet, si n rastin e vajtimeve shoqruese t
kortezhit t varrimit, ndrsa nuk ka dyshim se Noli i njihte Vajtimet n
Bibl. Duke e pranuar anapestin pas ktyre rezervave, dshiroj t v
n dukje dika tjetr. E gjith kjo poezi, q nga titulli e deri te secila
strof, mbshtetet te emri Baraba, domethn nj fjal trirrokshe
oksitone, anapestike. Njkohsisht ajo prdoret n togun me thirrjen
Hosana, q ka t njjtn prbrje. Pikrisht ky togfjalsh ka shrbyer
si dominante fonetike pr gjith vargjet e tjera dhe ky do t ishte termi
m i prpikt pr kt rast. Ndrkaq, nuk sht nj rast i veuar. Te
poezia Rent, or Marathonomak, prsri sht fjala maratonomnak
e titullit, q prbn dominanten fonetike dhe q ka prftuar deri edhe
jehona fonetike si: me tokmak or Maratonomak; lark or lark or
Maratonomak; haj dhe pak or Maratonomak.
Peshn e madhe q ka organizimi tingullor n poezin e Nolit e
ka vn n dukje s pari Mitrush Kuteli, si nj stilist shum i ndjeshm
dhe i holl, i cili prandaj sht ngazllyer edhe nga krijimtaria e L.
Poradecit, n kohn kur at e sulmonin. Vargu i Nolit nuk sht
vizual, por auditiv. I drejtohet, pra, veshit, jo syrit. sipas Kutelit. Dhe
m tej: Jo vetm prmjet shprehjesh e fjalsh Poeti di t kryej
portretin e heronjve, por edhe prmjet atmosfers s tingllit, t efektit
akustik t vjershs.16 Kto vzhgime t para jan rimarr m von
prej studiuesish t tjer. R. Qosja, pasi e shnon se prsritja e
tingujve ka qen pasioni i Nolit, si e kishte vrejtur edhe Kuteli, e
shtyn m tej te nj prgjithsim: Sikur t ohej tutje thnia e Byfonit,
se stili sht njeriu, ather tingujt r dhe rr, q jan shum m t
shpesht se do tingull tjetr n poezin e Nolit, do t quheshin tinguj

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

179

revolucionar.17 M. Kuteli pikrisht pr Marshin e Barabait ishte


shprehur se: Gjith pr t nnvijuar sht prezenca e shkronjs r n
pes nga gjasht fjalt e vargjeve t par. M duket se nga t dy
autort sht kaluar te nj vlersim i skajshm pr simbolizmin
tingullor. N vend t nj arsyetimi t gjat, po sjell si argument
kundrshtimi strofn e par dhe t fundit nga Shn Pjetri n
mangall:
I:

Fryn e fryn veriu,


Ngrin, mrdhin i ziu
Dhe mangallit i afrohet
Q t ngrohet.

XV:
Se vajton Shn Pjetri hidhur,
Leshlshuar, duarlidhur,
Tri her e mohoi pa gdhir,
Faqenxir.
N strofn I ka 7 r dhe n strofn XV ka 9 pr nj numr fare
t vogl fjalsh, domethn me denduri t lart paraqitjeje, por asnj
rol revolucionar nuk mund ti zbulohet ktu atij tingulli.
Ka qen gjithashtu M. Kuteli, i cili ka prmendur pr her t
par ashprsin, tingujt e fort, rrken e rrept t vargjeve t Nolit.
Prej kndej edhe R. Ismajli, kundrejt Lasgushit n skajin tjetr, flet pr
Nolin e revoltuar, t ashpr, ndrsa fortsia dhe ashprsia jepen n
vargjet e tij prmes tingujve mbylltor, plcits, prmes tingujve
dridhs e t zshm. Ndrkaq, m duket kureshtare se t gjith kta
autor u kan kushtuar vmendje bashktinglloreve, ndrsa m sipr
un jam prpjekur t dshmoj se jo m pak rol kan zanoret.
Prfundimisht, simbolizmi tingullor te Noli duhet vshtruar n
trsin e mishrimit gjuhsor stilistik dhe jo vetm te nj varg a te nj
tingull. Gjithsesi, nuk mund t pajtohem me pohimin e R. Qoses, se
bukuria e stilit t Nolit sht bukuri e jashtme, gj q n poezin e tij
shihet pak a shum n efektet aq shum t krkuara muzikore.
Prkundrazi, do t prmendja se efektet muzikore jan pjes
thelbsore e artit poetik, deri n at shkall t skajshme te disa rryma
letrare, n t cilat ana muzikore e shprfill trsisht semantikn. Duke
e shtyr m tej vlersimin e vet, R. Qosja arrin n prfundimin:
Ndikimi i Nolit n kohn m t von sht ndikim i prmbajtjes s
poezis s tij e kurrsesi i forms.18 Prsa i prket simbolizmit

180

Xhevat Lloshi

tingullor, kjo nuk qndron, ai vijon t jet i paraplqyer edhe te poet


t sotm, si e kam gjetur, pr shembull, te Xh. Spahiu.19
Nj diskutim interesant ndrlidhet ktu me ballafaqimin e
prkthimeve dhe t krijimeve origjinale t Nolit. Sipas R. Qoses, Fan
Noli sht n radh t par stilist prkthyes e pastaj stilist origjinal. R.
Ismajli e ka kundrshtuar kt, duke e quajtur se Noli sht me stil
origjinal n radh t par, e pr pasoj stilist-prkthyes, dhe jo
anasjelltas, si thot R. Qosja. N vijim Ismajli i ka kundrshtuar
bashk me Dh. Shuteriqin, ngaq t dy kan folur me entuziazm pr
prkthimet e Nolit, kurse nuk mund t jet prkthimi m i bukur se
origjinali, sepse do t dilte tjetr gj.
Pr ta zbrthyer kt mospajtim, do t duhej t dalloheshin dy
an. E para sht e natyrs gjenetike, e prejardhjes. Pa asnj dyshim,
mjeshtrin stilistike Noli e ka prvetsuar duke lexuar letrsi n
gjuh t huaja dhe pastaj duke prkthyer prej saj. Ai e ka theksuar, se
fuqin e shqipes s shkruar e gjeti s pari te prkthimet e K.
Kristoforidhit. Pastaj vet ndrmori nj varg prkthimesh fetare.
Megjithat, cilsia stilistike e shkrimeve t tij deri m 1917 sht pa
vlera t shnuara, vjershat e tij ishin vijim i poetiks s Rilindjes dhe
nn ndikimin e folklorit, gj q mund t vrtetohet duke u gjurmuar
konkretisht paratekstin.
Kthesa e vrtet ndihet te prkthimi i Korbit t E. A. Poes,
botuar n shtator 1918. Pr Nolin, Korbi sht vjersha m e
mallngjyer dhe m artistike e vjershtorit amerikan Edgar Allan Poe.
Mund t thuhet leht se ska shoqe n letrtyr t bots. Shqip e ka
kthyer editori i ksaj reviste ktu e shtat vjet, po tani po shtypet pr
her t par.20 Te kjo poezi Noli u ndesh ballas me mjeshtrin e
simbolizmit tingullor dhe n disa vargje ka arritur me t vrtet nj
cilsi t prsosur. Poeti amerikan e ka dhn anglisht fshfrimn e
perdeve me grumbullimin e tingujve s, l, r:
And the silken sad uncertain rustling
Of each purple curtain
ndrsa dy vargjet e tjera sjellin drithrimn nga frika prmes th,
f, l:
Thrilled me, filled me with terrors
Never felt before.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

181

Gjat prkthimit Noli e ka dhn prshtypjen e par shoqruese


duke prsritur sh, f, r, kurse pr t dytn ka grumbulluar
ndrdhmboret d, dh, th:
Era frynte q prjashta,
Rrihte perdet e mndafshta.
Dhe m ngjethte dhe m derthte
Tmerre q si ndjeva kurr.
Te prkthimi i Korbit e kan zanafilln aliteracionet e njohura
n vargjet e Nolit,21 q kan arritur te simbolizmi i jashtzakonshm
tingullor n Marshin e Barabait. Vet ai e ka shprehur qart te
Kshilla pr shkrimtart e rinj, se: Msuesit e mi ishin autort e
mdhenj t veprave q kam prkthyer: Shekspiri, Edgar Allan Poe,
Servantesi, Ibsen, Omar Khajami. Nuk kujtoj se emri i poetit
amerikan vjen ktu rastsisht pas Shekspirit, ndonse prej tij ka dhn
shqip vetm dy poezi.
Ann e dyt e prbn perceptimi i sotm, shfaqja sinkronike e
gjith produktit t tij si autor. Lexuesit, pavarsisht nga informacionet
dhe shpjegimet plotsuese q u japin studimet dhe pedagogt, duke
ushtruar ndikimin mbi ta, kan prball trsin e shkrimeve t tij dhe
bjn przgjedhjen e vet. N kt przgjedhje vshtir t vihet n
dyshim, se n qendr t perceptimit spikatin veprat e tij origjinale,
domethn Albumi dhe Historia e Sknderbeut, publicistika dhe
fjalimet, ashtu si dhe korpusi i prmbledhur n 6 vllimet e Veprave,
ku prkthimet zn prpjestimisht fare pak vend. N fund t fundit,
njerzit e lexojn Don Kishotin si vepr t Servantesit, si dhe i
shohin tragjedit si vepra t Shekspirit, pa e nxjerr n plan t par
stilin e Nolit. sht dukuri specifike shqiptare, q prkthimeve dhe
prkthyesve u jepet kaq pesh, kurse n historin e letrsis s
popujve t tjer europian nuk ndodh kshtu. Ndrkaq, do shtuar edhe
nj faktor tjetr i rndsishm, i cili nuk sht vn n dukje: Noli ka
qen autor dygjuhsh, shkrimet e tij jan po aq shqip, sa edhe anglisht.
Ai madje guxoi dhe humbi mjaft koh t dobishme e energji me
prkthime fetare anglisht. Mjafton t prmendet se pr Sknderbeun
shkroi nj libr shqip dhe nj libr m t gjer anglisht, kurse punn e
shnuar pr Beethovenin e bri vetm anglisht, madje po ashtu edhe
Autobiografin. T gjitha kto na detyrojn t flasim para s gjithash
pr stilin e veprave origjinale t Nolit, kurse vlerat stilistike t

182

Xhevat Lloshi

prkthimeve t tij jan nj fush m e ngusht, q i prket m tepr


historis s prkthimeve shqip dhe dobis pr prvojn e prkthyesve.
Vrejtjet pr Nolin se sht n radh t par stilist prkthyes e
pastaj stilist origjinal, dhe se ndikimi i tij nuk sht kurrsesi i forms,
jan shprehur te R. Qosja si kundrshtim ndaj pohimeve t M. Kuteli
m 1943, mirpo duket se e meritojn t rivihen n vend mendimet e
M. Kutelit me vler t plot.
Leksiku
Vmendjen kundrejt shprehsis leksikore n poezin shqipe pr
her t par e ka drejtuar me kompetenc M. Kuteli n trajtesat si pr
L. Poradecin, edhe pr Fan Nolin. Gjith duke ia ruajtur kt merit,
nuk mund t mos ia shkoqitim pasaktsit dhe shkarjet.
Duke ia nnshtruar przgjedhjen e fjalve krkesave t efekteve
akustike te Marshi i Barabait, Kuteli shkruan: Pr t plotsuar
fjalorin e tingjve t fort q i mungonin shqipes dhe veanrisht
toskrishtes, Noli prdori ktu nj varg t gjat fjalsh arabisht,
turqisht dhe persisht, t asimiluara prej shqipes.22 Si t tilla ai rendit:
allalla, rezil, katil, turfanda, teptil, dallkauk, kopuk, dhe ato q
prmban strofa e katrt. Mirpo n gjuhn shqipe nuk ka asnj fjal t
asimiluar allalla. Noli, si duket, ka marr pasthirrmn AllahAllah! e cila sht nj prsritje jambike katrrokshe, e ka
shndrruar n fjal trirrokshe anapestike dhe e ka hequr shkronjn h
pr t mos u identifikuar si fjal e qart islamike. As Tahir Dizdari
nuk e ka nj trajt t till te Fjalori i orientalizmave. Tebdil sht
arabizm i turqishtes, q nuk sht asimiluar mir n shqipen, sepse
pr turqishten sht emr, ndrsa pr shqipen ka mbetur fjal e
palakueshme (si edhe mjaft t tjera), q fjalort jan detyruar ta quajn
ndajfolje. Edhe m pak ka qen e asimiluar turfanda, sot krejt e
paprdorshme e dikur vetm n disa krahina, saq edhe T. Dizdari si
ilustrim t par e t vetm n shkrim ka sjell pr t pikrisht rastin e
Nolit.
Me nj rrokje t gjer e ka trajtuar kt pik A. V. Desnickaja n
artikullin Mbi funksionin stilistik t turqizmave n poezin shqipe.
Pasi ka vn n dukje se turqizmat prgjithsisht i jan nnshtruar nj
procesi t gjat nn ndikimin sidomos t ndryshimeve historike n
jetn e vendit dhe t prirjeve puriste, studiuesja vren se ato i prkasin
tashm kryesisht ligjrimit bisedor dhe t shkujdesur, ndrsa n tekstet
e shkruara dalin pr t dhn ngjyrimin kohor e vendor, pr
karakterizimin e personazheve, posarisht pr qllime stilistike. As

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

183

poezia e re nuk i ka krkuar mjetet shprehse n leksikun oriental. Pr


kt arsye ajo e ka muar se Fan Noli ka krijuar t vetmin model t
shklqyer pr prdorimin stilistik t turqizmave n stilin e lart t
poezis s re shqipe.23 Prfundimi i prgjithshm i saj sht se
prdorimi i turqizmave n vargjet e Nolit sht nj prftes stilistike,
nj far zbulimi poetik i tij.
Shqyrtimi i plot i ksaj tufe leksikore, q sht prfshir me
termin e turqizmave ose t orientalizmave, na zbulon nj dukuri tjetr.
Tregova m lart se allalla nuk ekziston n shqipen, se turfanda prej
kohsh nuk njihet. Fjala batrma gjithashtu nuk njihet n gjuhn
shqipe, domethn do t ishte fjal e turqishtes, por jo turqizm n
gjuhn shqipe. T. Dizdari e ka trajtuar duke gjetur vetm e vetm
rastin e vargut t Nolit, asgj tjetr. E ka quajtur gabimisht emr te
Noli, pasi n turqishten nuk ka ndonj emr t till. N t vrtet poeti
yn e ka n varg si folje, lidhur me tq. batrmak, q do t thot: bjeri
fort sa ta zhyssh, tia ngulsh, ta prlyesh. As ndonj trajt t till t
foljes nuk ka n turqishten. Kaba pr folsit e shqipes do t thot i
paprpjestuar mir dhe prej kndej dalin ngjyrimet pr njeriun, se
nuk sht i holl nga mendja dhe nga fjalt. Noli e ka me kuptimin e
njeriut fjalrnd, ndoshta nga kuptimi: i ashpr, i vrazhd. Dh.
Shuteriqi te Antologjia e ka shpjeguar jo drejt si zhurm e
batrdishme, megjithat edhe gabimi sht prov e trthort se fjala
nuk njihet nga shqiptart. Pr zndan T. Dizdari shnon se prve
Nolit, vetm nj her tjetr e ka ndeshur kt fjal pr kuptimin e
turqishtes si nj burg i nndheshm. Fjaln derbeder Dh. Shuteriqi e
ka shpjeguar trsisht gabim si kurdoher, trashgimisht, ndoshta
duke e ngatrruar me den baba den, por prsri kjo sht prov se
shqiptart nuk e njohin mir kt fjal t turqishtes me kuptimin e
rrugait, shkatrraqit, q n disa raste, si te Gj. Fishta del pr nj njeri
pa prind e pa fis. N tekstin e Nolit sht m afr me kuptimin e
bastardit.
Natyrisht, nj varg fjalsh te kjo poezi jan orientalizma t
shqipes, si: rezil, katil, dallkauk, kopuk etj. Huazime nga gjuh t tjera
krejt t largta jan: tam-tam, alarm, lubi. Gjithsesi, nuk sht
etimologjia, nga e cila sht nisur przgjedhja q i ka br leksikut
autori. Shtysa e vrtet ka qen pr t prftuar nj stilizim biblik, nj
gjuh sakrale, nj atmosfer mallkimi t rnd, si e ka vn re me t
drejt A. V. Desnickaja. Pr kt qllim jan paraplqyer jo vetm
orientalizma t shqipes, por edhe mjete q nuk i njeh shqipja, ose t
prdorura krejt ndryshe prej gjendjes n shqipen, deri n shformim.

184

Xhevat Lloshi

Parimi kryesor ka qen q ti prshtateshin dominantes fonetike dhe


simbolizmit tingullor. Ktij i shrbente m mir nj karakteristik e
disa gjuhve orientale, q njihet si sinharmonia e zanoreve. Nga kjo
pikpamje bashkpajtohen pr bukuri: allalla, turfanda, batrma,
kaba, tam-tam, alarm, katran, po ashtu si: thure, kule, ose: i gryer,
i zhyer, i vyer, ose dhe: kokuth, dallkauk, kopuk etj. sht nj ind i tr
i thurur n kt mnyr. Sipas A. V. Desnickajs, te Ans lumenjve
jan interesante bashkimet e guximshme t fjals shqipe me turken n
rastet vaj-vatani e mjer-mileti. As ktu nuk besoj se kriteri do t ket
qen prejardhja etimologjike, por bashkprkimi tingullor i fjalve,
duke nisur me bashktinglloren e njjt n krye t dy fjalve dhe me
sinharmonin e zanoreve n trupin e tyre.
Ndodhemi prball nj dukurie artistike. N kso rasash nuk
vijn n vshtrim shtjet e barbarizmave, e huazimeve, e
etimologjive, e pastrtis s gjuhs, e mbrojtjes s natyrs kombtare
t shqipes. Shkrimtari ka dor t lir t shfrytzoj e madje t trilloj
fardo lnde gjuhsore, mjafton q t ket nj motivim artistik t
prligjur dhe t konkretizuar me shije. Problemet q sapo prmenda t
kulturs s gjuhs nuk kan t bjn me prftesat artistike n nj tekst
letrar. Pr shembull, do t ishin krejt pa vend pr t trajtuar kto fjali
t I. Kadares: Sonte sht tamam aksham. Nuk sht as mbrmje, as
soir, e aq m pak vjeer, por sht aksham., ose paragrafin q nis:
Hran xingeth frull ckll firau hie, dgjova prball meje. Ishte grupi i
Kara-Kumit dhe q prfundon: Desha t ikja, t shptoja nga
ajo rr, q m dukej se po m krciste qysh tani npr dhmb, po m
mbushte me anonimatin e saj. Mbe, more shok, mbe. Kranhll ah
rk meit. (Nga Muzgu i perndive t steps).
Gjuha e poezis i nnshtrohet nj logjike tjetr, sepse i shrben
mishrimit t nj imazhi poetik, t figurshm, t organizuar ritmikisht,
t tingllueshm me shum jehona t brendshme.
Titulli
Lmimin stilistik q u bnte shkrimeve t veta Noli e dshmojn
variantet e tyre, q nga vjershat e veanta e deri te ripunimi i
Historis s Sknderbeut shqip, t cilin e kam trajtuar vean.
Ndryshimet disa her kan prekur edhe titujt. Vjersha q e njohim si
Jepni pr nnn, nga M. Kuteli sht botuar m 1943 me titullin
Mbretresha pa kuror dhe prandaj brenda n tekst ndeshet fjala
mbret aty ku n Vepra 1 sht zvendsuar me vend.24

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

185

Edhe pr Marshin e Barabait ruhet n arkiv nj autograf m i


hershm me titullin Hosanna, Barabba!, kurse njkohsisht
Hosanna ka qen edhe pr Marshin e Krishtit, ndrsa Golgotha
pr Marshin e kryqsimit. Kronologjikisht, vjersha e par sht
botuar m 1928 dhe m pas dy t tjerat. Njjtsimi i titujve sht br
m von dhe nuk mund t kundrshtohet se kt njsim autori e ka
br pr t trhequr vmendjen, se ato kan dika t prbashkt.
Bashkprania n t njjtn ngjarje dhe kundrvnia e Barabait
me Krishtin shfaqet dukshm jo vetm nga titulli i dy poezive, por
edhe nga i gjith organizimi poetik i teksteve. Srish kemi te Marshi i
Krishtit nj poezi me gjasht strofa dhe duke u prsritur strofa e
par n fund, domethn nj ndrtim me korniz. Imazhi sht krahina
e Galiles, n t ciln Jezui ecn e bn predikimet e tij. Menjher n
vargun e par n vend t rezilit e katilit, kemi nj lironjs e Mesi,
rruga e t cilit duhet shtruar me lule e dafina n vend t hithrave e t
shtogut rrshqits. N t dy ant nuk jan zinxhirt e kamxhikt, por
trumbeta e timpane, dhe jo laro q lehin, por ithtar q thrrasin. (Po e
shnoj ktu, se shtrngesat e rims dhe t aliteracioneve t krkuara,
kan sjell q t dalin fjalt zurna e gurmas, t cilat pr ne sot e
cenojn stilin e lart t synuar).
Katr strofat e mesme jan t ndara prsri dy e nga dy si te
vjersha pr Baraban, por atje kishim nj mallkim, kurse ktu nj
bekim e adhurim. Vet thirrja Hosana tashm sht me kuptimin e
vet fillestar prej hebraishtes. Dy strofa prcaktojn cilsit, prse
thirret bekimi. N vend t tradhtarit del kryetrimi, q ngadhnjen pr
atdhe; prkundrejt varfris, poshtrsis e robris q karakterizojn
bmat e Barabait, vijn pasuria, liria dhe fuqia q bart Jezui, prandaj
prball derbederit, ujkut e derrit sht nj shptimtar kryemjek e
kryeshenjt. I pari sht strnip i Kainit, ky sht i biri i Davidit; i pari
sht tebdil si bari, ky sht i miri bari; i pari i bnte fli njerzit pr
qejfet e veta, i dyti bhet fli pr njerzit. sht nj antonimi e plot
stilistike, e cila i shpjegon qart ndrsjelltazi domethniet e t dy
teksteve, si t ishte nj fjalor shpjegues nprmjet antonimis.
Dy strofat e tjera prcjellin bekimin, duke ndjekur fjal pr fjal
vargjet pr Baraban, aq sa nuk snt e nevojshme ti rendis t gjitha
prkimet e plota antitetike, por nuk mund ta kaprcej ballafaqimin pa
vn n dukje, se p.sh. n vend t zndanit, domethn t burgut t
nndheshm n errsir t plot, meq nuk ka dritare e nuk ka se nga
ti vij asnj drit, tashti kemi Drit e gas. N variantin e arkivit
vargu 15 i Barabait ka qen: Me pean e timpan e kimbal u shurdhofsh,

186

Xhevat Lloshi

njsoj si ka mbetur ktu: Me pean dhe temjan, dhe kmban u


kndofsh.25
Noli e ka shkruar dy her t njjtn poezi, t parn pr
mallkimin dhe t dytn pr bekimin, t parn pr t mbrapshtn dhe t
dytn pr t mbarn. Pr t arritur kundrvniet e gjithmbarshme,
tashm ka hequr dor nga orientalizmat dhe fjalt e tjera t sajuara,
nga prngjitjet e prbaltura dhe orkestrimi n kontrast i strofave dy
nga dy. Pr bekimin nuk shfaqen dy zra n kundrvnie, sht vetm
zri i adhuruesve, t cilve u prket edhe refreni, ndonse rima mbetet
po ajo AAAA, po t mnjanohet refreni. Kam gjetur se kt rrug pr
t hartuar dy vjersha me ndrtim t njjt, si t thuash, pr ta shkruar
dy her po at poezi, duke u shfaqur edhe m dukshm dallimet
shoqruese t domethnieve, e kan ndjekur ndr t tjer, Naimi me
Fjalt e qiririt dhe Fyellin, por edhe I. Kadareja me Kngn e
ushtarve t vjetr dhe Pran maleve. Mes poezive t tjera t Nolit
do t shquajm se ka dika t ngjashme nga t gjitha kto
kndvshtrime ndrmjet Kirenarit dhe Rent, or Marathonomak,
ndrmjet Moisiut n mal dhe Shn Pjetrit n mangall, ndrmjet
Plak, topall dhe ashik e Sofokliut.
Mbetet vjersha e tret me titullin Marsh. Nuk prputhet me dy
marshet e tjera n asnj pik ndrtimi si tekst. Prbhet nga 7 strofa,
nuk prsritet strofa e par n fund dhe nuk ka po at grupim strofash.
Katr vargjet e para i drejtohen Jezuit n astin kur po drgohet pr ta
mbrthyer n kryq pran dy kusarve. Ligjrata e strofs s dyt i
drejtohet Pilatit pr ta mbshtetur vendimin e tij kundr Krishtit,
ndrsa ndodhia me Baraban as nuk kujtohet m. Pes strofat e tjera i
bashkon alternimi i dy fjalve nistore: vrajeni dhe vareni, t cilat nuk
e mundsojn ritmin e rregullt anapestik. Ato jan thn q n krye t
dy vargjeve t para dhe n thelb jan sinonime me kuptimin e
prgjithshm, q konkretizohet te fjala kryqsoj. T pesta kan
refrenin e prbashkt: Kryqsoje Pilat, n Kalvar, Golgotha! Duke e
mnjanuar refrenin, kemi strofa trevargshe me rimn AAA. Nga
huazimet orientale dalin tri a katr, t cilat nuk prbjn nj tuf
stilemore, q do t trhiqte vmendjen ose q do t ndikonte n
prshtypjen tingullore. Fjalit jan t gjitha thirrmore, me prmbajtje
ironike. Ironia arrihet duke krkuar nj akt t rnd ekzekutimi,
vrasjen me varje e kryqzim, por vijimi prmend si justifikim jo
ndonj vepr t keqe po aq t rnd, si do t pritej, prkundrazi, rendit
veprime t larta fisnike, humane, vetflijuese pr t tjert, pr t
drejtn, pr t mirn, kundr vllavrasjes, hakmarrjes, vjedhjes,

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

187

shfrytzimit, shtypjes, tiranis, me besimin se mesazhi i shenjtruar do


t arrinte zgjimin e turms, n kundrvnie me dhunn e armve.
Pas ktyre vrejtjeve, lind vetvetiu pyetja: prse edhe kjo
vjersh e tret ka t njjtin titull me dy t tjerat? Pr t dhn nj
prgjigje t arsyetuar, m duket se duhet rishikuar kuptimi i vet
titullit. Nga i gjith shqyrtimi duket se kto krijime nuk jan marshe si
tip muzike dhe vjershe, q shoqron ecjen ritmike ushtarake. Anglisht
march ka edhe kuptimin e procesionit n nj demonstrat a protest
dhe Noli e ka marr pr llojin e procesionit si nj vargan n rastet
fetare. Pr pasoj do t kishim prbashksin e t tri poezive: njra pr
procesionin e predikimit t Krishtit n Galile, tjetra pr procesionin e
Krishtit drejt kryqit dhe e treta pr procesionin e Barabait q shptoi
nga kryqzimi. Me kt prligjet prbashksia e titullit. Pr m tepr, i
gjith organizimi tingullor i teksteve nuk i prshtatet hapit ritmik t
prer t marsheve ushtarake, ndrsa prputhet me rrjedhn e nj
procesioni ngazllyes e bekues pr Krishtin, t rnd, biblik e
mallkues pr Baraban, dhe ironik pr drgimin n ekzekutim.
Sipas kronologjis s botimit, Marshi i Barabait sht shkruar
i pari, kurse dy vjet m von, m 1930, sht botuar Marshi i
Krishtit si nj kopjim n pasqyr, si nj ift negativ dhe pozitiv pr t
njjtn fotografi, dhe s fundi, nga atmosfera e zymt mallkuese, pas
zbritjes n atmosfern ngazllyese t bekimit, sht kaluar m posht
n shkalln tallse t satirs.
Prsri motivi biblik
Ndodhia me gjyqin e Pilatit i ka shrbyer vetm si piknisje
poetit Fan Noli, sepse krahasimi i legjends s krishter me
prmbajtjen q ka marr n vjershn pr Baraban zbulon
mosprputhje t thella.
Pas vendimit prfundimtar t Pilatit e t turms, nuk ka pasur
asnj procesion shoqrues pr Baraban. Askush nuk ka qlluar n t
dy ant me zinxhir e kamxhik. Barabai tejet i knaqur q shptoi
nprmjet nj manipulimi t strholluar populist, u largua pa zhurm
dhe n kuptimin e mirfillt u zhduk, sepse nuk prmendet m as n
Bibl, as n ndonj rast tjetr fardo qoft. Motivi i Bibls nuk
prmban dhe nuk nnkupton ndonj kundrvnie ndrmjet Krishtit e
Barabait. Madje sipas nj interpretimi t pranuar sot m gjersisht, t
dy ishin rebel dhe vetm si t till formalisht mund t viheshin n t
dy ant e peshores s drejtsis pr t zgjedhur njrin. Strumbullari i
gjith ngjarjes ka qen justifikimi sa pr sy e faqe i kryqzimit t

188

Xhevat Lloshi

Krishtit. Vet akti i kryqzimit sht nj kompleks tejet i ndrlikuar


dhe i mistifikuar biblik. Sipas ungjijve, Krishti e kishte parathn se s
shpejti do t vdiste. Por sidomos flijimi i tij ishte i paracaktuar pr t
shlyer mkatet njerzore, ai ishte shptimtari, i drguari i Zotit me
mision, ishte i pavdekshmi q do t ringjallej. Pr kto arsye Barabai
prbnte nj shfaqje episodike, nj rastsi pr t dshmuar gabimin
njerzor, por n asnj mnyr nuk do t merrte mbi vete at barr t
rnd domethnse, q i ka veshur Noli. As kishte tradhtuar njeri, as
kishte shfrytzuar si gjakpirs, as kishte ushtruar pushtet si tiran me
shpur dallkauksh dhe mbi turmat pa tru.
Ky sht nj Baraba i prfytyruar, procesioni i tij sht nj
trillim artistik i Nolit. Prmes rreshtave prftohet nj imazh poetik:
Noli merr shtysn nga nj ndodhi biblike, por m tej shkputet prej saj
dhe nuk ka m lidhje me motivin biblik, e sidomos me domethnien e
tij biblike. Barabai si simbol i s keqes sht nj konstruksion letrar i
Nolit. N veprat e Apostujve (3:14) Pjetri, pasi e qorton turmn, sepse:
Ju i rat mohit Shenjtit dhe t Drejtit, e krkuat q tju falej gjaksori,
e shfajson turmn se e bri at nga padija e sidomos sepse Perndia
n kt mnyr oi n vend at q ishte paralajmruar me goj t
gjith profetve. Gjith Dhiata e re sht pr Krishtin, ndrsa Barabai
prfaqson vetm nj emr dhe nj epitet si t paprfillshm n
simbolikn e krishter.
Motivi autobiografik
M. Kuteli nuk e prfshiu Marshin e Barabait n prmbledhjen
e vitit 1943, sepse bashk me dy poezi t tjera e quajti me substanc
krejt satirike e me vler artistike relative. Gjithsesi, i kushtoi faqen 13
t parathnies s vet dhe ia caktoi burimin te nj kazuistik personale
n lidhje me ngjarjet politike t qershorit e t dhjetorit 1924.
Vlersimin e tij e ka rimarr S. Hamiti, i cili po ashtu e ka renditur
ndr vjershat satirike dhe e ka prjashtuar nga poezit
autobiografike.26 Ky kategorizim sht shoqruar me nivele t
ndryshme vlersimi. Pr S. Hamitin vjershat satirike qndrojn m
posht sesa vjershat autobiografike, rrjedhimisht, nuk i ka kushtuar
vmendje Marshit t Barabait. Shqyrtimi i teksteve q kam br m
sipr m detyron q t mos i pranoj kto vlersime. Q n titujt
prfundimtar Noli i ka vn s bashku tri poezit e procesioneve.
Nga prmbajtja, te Barabai nuk kemi asnj trajtim ironik ose satirik,
prkundrazi, ai damkoset me mallkim dhe nuk ka t ngjar q
mallkimi i drejtprdrejt t quhet satir; pr kt t fundit do t

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

189

nevojitej prftesa q edhe po t shprehej si mallkim, do t nnkuptohej


si urim, si bekim, ose t prbnte nj antifraz. Pr S. Hamitin vjersha
m e prsosur e tufs s vjershave autobiografike t Nolit sht
Marshi i Kryqsimit prej ndrtimit t figurs dhe t ides s
prmbysur me an t ironis, madje ndrtimit n nj diskurs t
sforcuar mohues t vlerave t Krishtit. Mirpo prej ktyre pohimeve
mbetet vetm nj hap q Marshi i Kryqsimit t quhet vjersh
satirike dhe mirfilli ajo sht e till. Po t pranohej shkallzimi
vlersues i poezive, besoj se ky vargzim satirik vjen dukshm m
posht se Marshi i Barabait. sht nj ligjrat oratorike me frym
satirike, me ecuri t njtrajtshme, ku secila strof nuk thot gj m
shum sesa strofa e par, sht e varfr si imazh poetik, nuk e
ngacmon ndjeshmrin estetike, sepse sht e prmbytur me stilema
politike-publicistike, si: prmbys pasurin, forcon varfrin, t mjert
nuk i sfryton, pr luft spunon, se kuptoi q pa arm na ka pr t
zgjuar. E s fundi, vet studiuesi e ka vn n dukje, se Marshi i
Krishtit dhe Marshi i Barabait jan me strukturim t ngjashm
ritmik e figurativ, po me shenj vlersuese t kundrt. Ather si do t
argumentohet q u prkasin dy kategorive t ndryshme poezish? Edhe
V. Bala e kishte vn n pah, se t dy marshet jan ndrtuar me t
njjtn struktur.
Pasi e quaj se e kam rehabilituar Marshin e Barabait mes
vjershave autobiografike dhe jo pa vlera t ndjeshme poetike, shtrohet
shtja se far pjese ka aty motivi autobiografik.
Vet Noli n Kshillat pr shkrimtart e rinj e ka thn
shkoqur: Prpiquni t shkruani pr ato gjra, q i keni provuar vet
n jet. Prej kndej R. Qosja ka arritur te prgjithsimi se: Noli i ka
br vjershat plotsisht jetshkrimore.27 Ballafaqimi i tekstit poetik
me ngjarjet e jets s autorit nuk e mbshtet kurdoher kt
prfundim. Para s gjithash, e vlen t prmenden datat e ngjarjeve
historike. M 1 shtator 1928 A. Zogu e shpalli veten mbret. Marshi i
Barabait sht botuar m 28 nntor, ditn e fests s flamurit dhe jo
rastsisht. Ishte hera e par q Shqipria festonte si mbretri me nj
mbret t sapovetshpallur. Fan Noli si politikan e publicist ka reaguar
pikrisht m 1 shtator 1928 me nj artikull n Fdration
Balkanique t Vjens kundr shpalljes s Zogut mbret. Nj muaj m
pas botoi n nj revist t Parisit shkrimin Farsa mbretrore e
Tirans. Ndrsa pikrisht po n at numr t Liris Kombtare m
28 nntor ka botuar edhe artikullin Rreth 28 nntorit. N kta artikuj
jan prmendur t gjitha epitetet dhe mallkimet q i gjejm n vjershat

190

Xhevat Lloshi

e Nolit, bashk edhe me pranimin e lajthimeve dhe iluzioneve nga ana


e tij.
Cikli i vjershave me motive biblike dhe autobiografike i Fan
Nolit sht prftuar si reagim artistik kundrejt shpalljes s A. Zogut
mbret. Edhe dy vjershat e tij ndr t fundit t jets, Sulltani dhe
kabineti dhe Vdekja e sulltanit lidhen drejtprdrejt me shpalljen e
mbretris dhe me vdekjen e A. Zogut m 1961. N kt mnyr,
kundrvnia e Nolit me A. Zogun si fakt i jets s tij prbn
strumbullarin e nj cikli, q ndoshta do t merrte titullin e prbashkt
Tragjedia e kryqit. Mirpo prve ktij strumbullari, tekstet poetike
konkrete nuk na ofrojn asgj q t prputhej me jetshkrimin e Nolit.
Pasi e kishte kundrshtuar A. Zogun me t gjitha mjete politike e
publicistike, pasi ishte endur npr Europ e deri n Mosk dhe ishte
prfshir deri n lvizje ndrkombtare t kohs, m n fund Noli iu
drejtua letrsis, por jo pr t br autobiografin nprmjet saj. Kt
e kemi shum vjet m von te nj autobiografi n proz anglisht.
Sadoq Noli e ka theksuar dshirn e vet pr tia par jetn e
veprimtarin n prqasje me Krishtin, edhe vshtruar me
dashamirsin m t madhe, largsia mbetet e pakaprcyeshme. Ai
erdhi n pushtet nprmjet nj kryengritjeje. Nuk ka dyshim, se n
kok kishte plot ide t bukura, por asgj nuk bri pr t prmirsuar
jetn e popullit e sidomos t t varfrve dhe t shfrytzuarve.
Ndrkoh q kundrshtari mblidhte mercenar, ky i binte violins n
Tiran, sikur kjo t ishte rruga pr t luftuar tirant. Rezultati i
ndeshjes nuk u prcaktua as nga ndonj Pilat, as nga turmat. Pr kt
ka pasur edhe nj polemik me F. Konicn. N kohn kur Europn po
e pllakoste fashizmi, zbatimi i ideve t tij sado t bukura, do t ishte
nj aventur dhe jo nj mision i shenjt. Pas dshtimit u arratis, u
dnua me vdekje n munges e, sipas figurs s tij, pikrisht nga
Barabai, por nuk u ekzekutua dhe pas pak vjetsh u trhoq nga
ballafaqimi e madje iu propozua t bhej kryeministr po nga ai
Baraba, q e kishte ndihmuar n koh ngushtice ekonomike.
N kto vjersha sht nj Fan Nol i prfytyruar nga poeti Fan
Noli, sht nj trillim artistik i tij, nj fiksion. N vend t motivit t
zakonshm autobiografik, kemi nj konstruksion letrar t Nolit, nj
sublimim poetik t vetvetes. sht e vrtet se, si thot S. Hamiti,
Ky njjtsim me heroin moral t barazis, me Krishtin dhe me
flijimin e tij pr idet njerzore sht i plot n tufn e vjershave
autobiografike,28 por pyetja sht se far ka autobiografike n kt
mes? Si e kam cituar n fillim, R. Qosja e quan se vjershat Noli i

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

191

shkroi me prvojn e nj burri shteti, q bnte bilancin e nj periudhe


historike, kurse poezin e ka br nj tregim t kohs dhe t situats
politike. Porse prsri nuk ka gjasa q t ket qen kshtu. Ai i ka
rishkruar artistikisht ngjarjet, duke i mistifikuar n thelbin e tyre, i ka
mitizuar ndodhit e veta pr tua prcjell brezave t lexuesve me nj
interpretim ashtu si do ti plqente. Me magjin e artit dhe
mjeshtrin e vargut, Noli krkonte q jeta e tij t mbetej n nj lexim
universal, mitologjik, sublimues pr arratin e tij. Krkonte nj fitore
artistike prkundr nj disfate politike. Ishte edhe nj far ekzorcizmi,
pr ta kaprcyer ndjenjn e thyerjes, e mposhtjes prpara atyre q
kishin fituar realisht dhe po sundonin mbretrisht; synonte ta
rindrtonte veten, ta ndreqte biografin artistikisht, q t mbetej
moralisht ngadhnjimtar. Kshtu do ta fshinte realitetin prkats
autobiografik t vitit 1924 e m pas dhe do ta prfshinte n nj
paradigm gjithnjerzore, ose si e ka shprehur qart dhe shkurt S.
Hamiti: dshtimet e veta politike i vlerson si gjeste t vlers
historike. Ndrkaq, studiuesit e kritikut nuk i takon t bjer n kt
kurth.
Motivi politik
Pr M. Kutelin, vjersha e Fan S. Nolit sht esencialisht vjersh
politike-patriotike. Q lirikn e tij qytetare (n pjesn drrmuese t
saj) e prshkon nj damar politik, kjo nuk mund t vihet n pikpyetje.
Prej kndej e ka burimin prania e dukshme e leksikut prkats, q e
gjejm njsoj edhe n publicistikn e tij. Figurshmria ndonjher
sht me piknisje nga politemat e aktualitetit. Shembullin m se
binds e japin vargjet propagandistike:
Ngrehuni dhe bjeruni,
Korrini dhe shtypni,
Katundar e puntor.
Jan shprehje fjalsore e simbolit sovjetik t draprit dhe ekanit,
domethn grishen fshatart t korrin me drapr dhe puntort t
godasin me ekan. Ndihet ktu ndikimi i poezis s V. Majakovskit,
po edhe nprmjet tij i futurizmit.
Problemi prsri sht pr t gjurmuar se cilat jan kto ide si
motiv politik i vjershave dhe far marrdhniesh kan me idet e
politiks reale. Trajtimi q i ka br ktij grupi vjershash V. Bala pr
vllimin e par t botimit akademik t Veprave, ka qen

192

Xhevat Lloshi

propagandistik n prputhje me frymn ideologjike t kohs. Sipas tij,


Q t kuptohet drejt kjo poezi, sht e udhs t vshtrohet m par
koncepti i poetit mbi revolucionin demokratik, dhe m tej vijohet se
n ato vjersha mbrojti revolucionin demokratik, stigmatizoi
reaksionin, shprehu besimin te masat fshatare e puntore, sepse
prvetsoi konceptin e rolit vendimtar t masave pr fitoren e
revolucionit, u prpoq t rrokte shtjen e marrdhnieve midis
udhheqsve e masave, psoi zhgnjim t madh kur krkoi
mbshtetjen e borgjezis, e kshtu m tej, duke e quajtur
prfundimisht poezi politike realiste e novatore.
Para s gjithash, nj grusht poezish nuk mund t mbajn peshn
e nj problematike t till, t prodhuar nga nj ideologji dhe doktrin
politike e tr, dhe aq m tepr t japin zgjidhjen e saj. Ndrsa nga ana
tjetr, kur renditen pohimet pran njri me tjetrin, zbulohet se kjo
sht nj paradigm kryesisht marksiste-leniniste. Nuk largohet shum
prej saj edhe prcaktimi q u ka br motiveve t tri vjershave n fjal
R. Qosja njrn pas tjetrs.29 M duhet ta shtroj ballazi konstatimin se
jo vetm kjo poezi politike nuk sht realiste, por prkundrazi, sht
politikisht naive dhe plot iluzione. Noli nuk e ka kuptuar mekanizmin
e pushtetit, dshtoi n veprimtarin praktike pr ta mbajtur pushtetin,
por ka dshtuar edhe n korrigjimin q ka kujtuar se i ka br vetes
nprmjet ktyre vjershave. Prsri studiuesit e kritikut nuk i shkon t
bjer n kurthin e ktij korrigjimi.
Pushteti nuk ka t bj me idealizma, me moral t shenjtruar,
me eprsi intelektuale, me luftn e s mirs me t keqen, me rolin e
udhheqsit dhe t masave e kshtu me radh, e kshtu m tutje. Ne
q e kemi prjetuar historin e ktyre 80 vjetve pas botimit t
vjershave t Nolit, e pam se ku prfunduan besa e shpresa, se si ndriti
jeta pas vdekjes, se far ishte ajo ngritje e katundarve dhe e
puntorve, q prfundoi me nj diktatur m t zez, por edhe prtej
nesh, ku sht ai rend n t cilin shptimtari u ka sjell njerzve
pasuri, liri dhe fuqi, sht br fli pr popullin, nuk i ka dashur parat,
nuk i ka shfrytzuar t mjert e kurr nuk ka gnjyer? As n kt
prmbysjen e fundit t enverizmit nuk pam ndonj histori, q sipas
Nolit sht lufta e heronjve me antiheronjt, ndrkoh q heroi
dshton dhe shndrrohet n mit pr popullin, ndrsa antiheroi fiton,
por mban mbi vete urrejtjen dhe prbuzjen.
Po ndodh edhe dika e paparashikuar. Disa studiues i
mnjanohen tani analizs s Marshit t Barabait, sepse me
vshtrimin e politizuar t derisotm, do t duhej t prmendej

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

193

gjersisht stigmatizimi aty i A. Zogut. N gjith ka kam shkruar m


sipr, kam ndjekur nj vij e cila nuk kishte nevoj t shmangej nga
letrsia dhe t merrej me hesapet politike ndrmjet personaliteteve t
ndryshme t historis.
Luftn politike pr pushtet Noli e ka kaprcyer n nj plan tjetr,
e ka shndrruar n fush poetike. Domethn, prsri kemi nj trillim
artistik, asgjkundi nuk ka n realitet nj praktik t atill politike,
asgjkundi edhe po t zbatohej dhuna revolucionare nuk ka gjasa q
t vendoset sundimi i drejtsis, barazia e t gjithve, lumturia n liri e
pasuri. Prsri kemi nj konstruksion letrar t Nolit, nj sublimim
poetik t politiks.
*
*

Pr shkak t nj lajthitjeje n cilsimin stilistik t Marshit t


Barabait, kjo vjersh nuk sht prfillur, me prjashtim t rastit kur i
ka dhn dor kritikut t prgojoj A. Zogun. Trajtimet dhe
mostrajtimet e saj kan qen me prapavij jashtletrare. Duke e ndier
kt, R. Qosja i ka paraqitur interpretimet se vjershat e Nolit jan
qrime hesapesh me armiqt politik, por pr ta mnjanuar kt,
shprehet se ka ndrmarr nj lexim t poezis si art, duke vn n
qendr procedimin simbolik t poezis, i cili e ka uar te konstatimi,
se Noli i ka shptuar leximit jetshkrimor t poezis s tij, sht
ngjitur n prgjithsime mbarnjerzore dhe e ka shndrruar n
gjykim emocional filozofik t historis.
Punimi im i sht qasur gjithashtu procedimit simbolik, duke
vn n qendr simbolizmin tingullor, por ka shkuar m tej, duke i
vn n pikpyetje t tria ant, bashk me prgjithsimet dhe gjykimin
filozofik t historis, duke i cilsuar kurthe artistike. Leximi biblik,
biografik dhe politik i Marshit t Barabait nuk merr ndonj vler t
qensishme, sepse nuk prputhet me ngjarjet biblike, biografike dhe
politike, t cilat mtohet se i pasqyron kjo vjersh. Kshtu sht
penguar leximi i tekstit si poezi, ai ka hyr n hulli jashtletrare, q n
fund t fundit ka sjell te zhvlersimi letrar e artistik i saj, i
mjeshtris poetike n thurjen e saj.
Noli mori nj motiv biblik dhe e shndrroi n vargje, por
njkohsisht e shndrroi si kumt, i bri nj lexim pr ta sjell n koht
e reja dhe pr t dal i prshtatshm edhe n rrethana t tjera t
ngjashme. Prandaj kjo poezi rron edhe prtej mitit biblik, edhe prtej

194

Xhevat Lloshi

ngjarjeve historike t vitit 1924 dhe personazheve t tyre. Por ajo rron
sepse sht me t vrtet krijim poetik me mjeshtrin e Nolit. Kemi
prpara nj tekst poetik dhe nj poet. Kaq. T tjerat jan lnd
jashtletrare, q shrbejn vetm pr ta shpjeguar tekstin dhe autorin
brenda tij, por nuk jan t mirpritura pr t zhvilluar ligjratn
historike, shoqrore, politike, filozofike t studiuesit apo t kritikut, e
aq m pak gjykimet e tij sipas ansis ideologjike.
Prfundimi q dshiroj t v n dukje nga ky rast i veant,
sht se piknisjen dhe prqendrimin e analizs duhet ta prbj
leximi i tekstit letrar si tekst artistik, si fiksion, ose si sht formuluar
ndryshe, pr ta par letrsin si t till, pr tu nisur nga letrarsia. Kjo
ka t bj drejtprdrejt me diskutimin e tanishm pr historin e
letrsis shqipe. Nuk ka dyshim se nevojitet sfondi historik, shoqror,
politik, kulturor e letrar, por ai shrben si paraqitje pr t shpjeguar
dhe kurrsesi pr t gjykuar, e aq m pak pr t paragjykuar. Punimet
tona shtjellohen hollsisht n gjykimet pr autort, pr kohn e tyre,
pr idet e tyre shoqrore-politike dhe t veprave q kan shkruar. Kjo
nuk mund tu quhet si qortim punimeve monografike ose t veanta
pr nj shkrimtar a pr nj vepr t tij. Studiuesi ka t drejtn e tij ta
ndrtoj tekstin e vet sipas synimit q ka paracaktuar. E kam fjaln
ktu pr historin e letrsis shqipe si nj produkt specifik, sepse ajo
pastaj shrben jo vetm si burim autoritar pr publikun, pr sintezn e
vlerave t ksaj fushe arti n kulturn kombtare, por edhe si
mbshtetje pr punn e pamat pedagogjike n t gjitha llojet e
shkollave.
Konkretisht, lidhur me Marshin e Barabait vrej se sht nj
tekst poetik, nj sajes poetike e Nolit. Ather kur ajo vshtrohet si
arm n luftn politike t autorit, kur merret si realitet autobiografik
me zhvillime jashtletrare, ather gjendja bhet paradoksale. Pasi
Noli e ka sajuar konstruksionin letrar, dikush e merr at si t vrtet
jetsore dhe ideore pr t sajuar nj konstrukt tjetr, q mund t arrij
deri te majat e filozofis. N nj far mnyre, un kam synuar
dekonstruktimin e tekstit t Nolit nga ana biblike, autobiografike e
politike, dhe kshtu i kam hequr objektin, mbshtetjen atij tipi analize.
I kam shthurur kurthet.
Studiuesi i veant ka t drejt t jap gjykimin e tij, por historia
e letrsis duhet t ndalet te paraqitja korrekte letrare dhe e rrethanave
shpjeguese, pa u pozicionuar n gjykime jashtletrare. Prgjithsisht,
kur jepet nj gjykim, ai niset nga nj pozit e caktuar, ashtu si kur
bhet matja e gjatsis, merret metri si njsi matjeje e prcaktuar.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

195

Edhe nj histori me gjykime vlersuese apo dnuese pr autorin, pr


idet e tij dhe pr kohn, do t jet shprehje e nj pozite politikeshoqrore. Rrjedhimisht, do t kishim po aq histori t letrsis, sa edhe
rryma politike-shoqrore, dhe qoft gabimi im i madh, por m duket
se pa e thelluar kt pik, pikrisht drejt ksaj po shkojm. N vend q
ti mnjanojm t metat e ndryshme t historis s letrsis shqipe, q
e shprehte hapur qndrimin e vet ideologjik dhe me t vlersonte e
dbonte, do t kishin nj shumfishim t tyre n disa rryma me
kundrshtit e prjashtimet e tyre, ndonse fatmirsisht jo m aq t
imponuara.
Nj konferenc si kjo sht pr tu prshndetur si ndihmes pr
t parandaluar shkaprderdhjen n shtigje divergjente dhe do t
shpresoja q t mos mbetet e vetmja.

SHNIME DHE REFERIME


1. SHUTERIQI, DH. S. (1958): Histori e letrsis shqipe pr shkollat
e mesme. Tiran, f. 286.
2. BALA, V. (1983): Fan S. Noli, n: Historia e letrsis shqiptare.
Tiran, f. 505.
3. BALA, V. (1987): Fan S. Noli poet, n: Fan S. Noli. Vepra 1.
Tiran, f. 37.
4. QOSJA, R. (1967): Gjurmve t nj kritiku letrar, n: F. S. Noli
ndr bashkkohasit. Prishtin, 1968.
5. QOSJA, R. (1969): Fan S. Noli, n: Gjurmime albanologjike, nr.
1. Prishtin, f. 197-237.
6. QOSJA, R. (2005): Fan Noli (1882-1965), n: Shkrimtar dhe
periudha. Tiran, f. 275.
7. SHUTERIQI, DH. S. (1958): po aty.
8. SHUTERIQI, DH. S. (1958): Antologji e letrsis shqipe pr
shkollat e mesme. Tiran, f. 512.
9. BALA, V. (1987): Fan S. Noli poet, n: Fan S. Noli. Vepra 1.
Tiran, f. 46-47. Gjith citimi i F. Engelsit aty nuk ka t bj
aspak me Samsonin dhe jan ngatrruar rrethanat e legjends s
Samsonit me rrethanat e lindjes s krishterimit.
10. WELLS, H. B. (1930): The Outline of History. London, f. 500.
11. (1991): Dhiata e re dhe Psalmet. La Buona Novella, Brindisi, f.
196.

196

Xhevat Lloshi

12. COMFORT, PH. ELWELL, W. A. (2004): Whos Who in the


Bible. Wheaton, Illinois, f. 71-72.
13. BALA, V. (1987): vep. cit., f. 40.
14. LLOSHI, XH. (1987): Njohuri pr stilistikn e gjuhs shqipe.
USHT, Tiran f. 46-47. Ribotimi i fundit i ripunuar m 2005:
Stilistika e gjuhs shqipe dhe pragmatika. Tiran, f. 60-61.
15. ISMAJLI, R. (1974): shtje nga studimi i stilit t Nolit, n:
Shenja e ide. Prishtin.
16. KUTELI, M. (1943): Poeti Fan Noli. Vshtrim panoramik, n:
F.S. Noli. Mall e breng. Tiran, f. 24.
17. QOSJA, R. (2005): vep. cit., f. 297.
18. QOSJA, R. (2005): vep. cit., f. 310.
19. LLOSHI, XH. (1997): Shprangosja e lirizmit n poezin e Xh.
Spahiut, n: Mehr Licht, nr. 2, f. 165-168.
20. NOLI, FAN S. (1918): Korbi i Poes, n: The Adriatic
Review, vol. 1, nr. 1, f. 38-44. Autori thot se e kishte br
prkthimin q m 1911, gj q sht pak e besueshme. N nj rast
tjetr ka rrfyer se m 1915 po diskutonte me F. Konicn pr tu
dhn shqiptarve disa libra t mir nga letrsia botrore.
Sidoqoft, kemi ktu nj dshmi, se ai ka punuar gjat me at
vjersh prpara se ta botonte.
21. Karakteristik e saj, e sidomos e gjith vjershave t Nolit, sht
pikrisht prsritja e tingujve, e fjalve, e shprehjeve mjet i aft
ky pr t krijuar nj atmosfer dhembje, torture e nervoziteti dhe
t cilin e ka msuar nga ay mjeshtri i mbaruar i dhembjes, q
sht Edgar Allan Poe. shkruante M. Kuteli m 1943, vep. cit.,
f. 15.
22. KUTELI, M. (1943): vep. cit., f. 13.
23. DESNICKAJA, A. V. (1963): O stilistieskoj funkcii turcizmov v
allbanskoj poezii, n: Voprosy teorii i istorii jazyka, Leningrad,
f. 94. Po aty autorja e shtjellon m hollsisht kt prfundim: N
vjersha t ndryshme t ciklit t vogl, ku figurshmria biblike
bashkohet me problemet e mprehta t lufts politike n vitet
1920, F. Noli me guxim mbreslns ka grumbulluar turqizma,
shumica e t cilve jan t grupit q ndihen qart si t vjetruara.
N vjershn Marshi i Barabait, n ritmin e rnd t prcaktuar
dgjohet gumzhima e zinxhirve, fishkllima e kamxhikut, lehja
e qenve t trbuar, kurse turqizmat arkaik tingllojn si element
t gjuhs sakrale, duke riprodhuar stilin biblik, sadoq kjo mund
t duket paradoksale.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

197

24. Prmbledhja akademike e Veprave t Nolit, vllimin e par t s


cils e ka prgatitur V. Bala, nuk e prmend botimin e M. Kutelit
m 1943 n shnimet prkatse pr vjershat, rrjedhimisht, ka
mungesa edhe pr pasqyrimin e varianteve t botuara.
25. Pean sht trajta e anglishtes amerikane pr paean kng
lavdrimi ose ngadhnjimi, prej nj fjale greke dorike pr himnin
e falnderimeve Apolos, i cili me kt rast quhej Paian.
26. HAMITI, S. (2002): Fan S. Noli (1882-1965), n: Letrsia
moderne. Vepra letrare 8. Faik Konica, Prishtin, f. 361.
27. QOSJA, R. (2005): vep. cit., f. 277.
28. HAMITI, S. (2002): vep. cit., f. 362.
29. QOSJA, R. (2005): vep. cit., f. 284 shkruan: Motivi i vjershs
Marshi i Krishtit sht: apoteoza e lidhjes s prijsit me popullin
(qofshin kta Robespjeri, Dantoni apo edhe vet Noli); motivi i
vjershs Marshi i Kryqsimit sht: dshtimi i kryengritsit q
nuk e zbaton dhunn historike (dhe me raste t tilla sht plot
historia njerzore duke futur ndr ta edhe vet Nolin); motivi i
vjershs Kryqsimi sht mjerimi dhe qesndisja q mund t
psoj prijsi

198

Xhevat Lloshi

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

199

Bashkim KUUKU, Tiran

HISTORIOGRAFI E DATAVE DHE E NGJARJEVE


LETRARE

1.
Edhe historia letrare, e pavarur dhe e mbyllur n sistemin e vet,
si do lloj historiografie, n krejt prmasn dhe strukturn konceptohet
teorikisht, sendrtohet e funksionon praktikisht mbi bazn e datave
dhe t ngjarjeve letrare, sepse, edhe ajo prbhet nga dukuri t
zhvilluara n koh. M tepr se shenja apo tabela thjesht kohore, ato
jan pika e segmente t thyerjeve, shkputjeve, t shndrrimeve t
mdha dhe t prurjeve t reja, e, kshtu, edhe hallka lidhse e
vazhdimsie.
Procesi letrar me lvizjet, programet, manifestet, shkollat,
veprat, madje dhe me vet shkrimtart si qenie subjektive krijuese, q
formojn edhe historin letrare, pa njpasnjshmrin, pa ndarjen,
shkallzimin prej datave dhe ngjarjeve do t ishte kaotik, pa kahje
zhvillimi, e, pr pasoj, edhe pa kuptim. Prurjet n trajtn e veprave
dhe t emrave t prvem t shkrimtarve gjithmon shfaqen n nj
pik t caktuar q quhet dat, ndrsa ndryshimet e mdha, bie fjala,
arjet, shkputjet, kaprcimet e shndrrimet trsore ndodhin n nj
kohshtrirje, q quhet periudh, e cila, po ashtu, kufizohet nga data e
fillimit dhe e prfundimit.
Datat, si konkretizim e sintetizim i prftimeve t
gjithfarllojshme t kohs, n jetn njerzore e n histori, duket sikur
krijohen nga ndryshimet, ose, sikur i sjellin shkrimtart me bmat e
tyre. N t vrtet, sht koha n tragn e vet letrare, q, n pikat e
quajtura data, dhe n kohshtrirjen, q quhet periudh ngjiz
shkrimtart dhe dukurit letrare. Prandaj, n kt rrafsh shikimi, ato
nuk jan sfond dhe as shenja pasive sa pr t kuptuar, se, ku dhe si
jan vendosur prurjet letrare n sirtarin e historis, q, kur, ta hapim ta
kemi t leht pr ti renditur n kujtes. Koha, e ndar n datat e
ngjarjet, sikurse ka qen vepruese e prcaktuese me rrethanat e saj n

200

Bashkim Kuuku

prftimin tyre, ashtu, sht edhe m e mira, q t paraqitet vepruese e


prcaktuese. Data sht shenja kohore e ndodhis s kaluar, sikurse,
edhe ngjarja sht dukuri e shfaqur n nj dat t caktuar, e zhvilluar
n kt ose at prmas kohore.
2.
Sipas disa teoricienve t historive letrare, 1) ngjarje mundet t
jen data biografike me prbrje a funksion letrar, p.sh., takime apo
udhtime nxitse e prshpejtuese t krijimeve, nj hidhrim i thell,
por m shpesh kto nuk jan t tilla. Ngjarje jan manifestet,
veanrisht ndrrimet e shekujve, edhe pse shumicn e herve merren
konvencionalisht, n t cilt ndodhin ndryshime rrnjsore, si dhe
brezat, kur, bashksia e tyre me vetdije risuese ka krijuar nj realitet
letrar krejt tjetr.
Historit letrare, q kur jan prvijuar pr her t par dhe deri
n ditt e sotme, m shpesh jan prcaktuar prej ngjarjeve e datave t
historis kombtare, 2) politike e shoqrore, ose, kan huazuar ato pr
t ndrtuar m lehtsisht strukturat e tyre, dhe, m rrall jan
prcaktuar prej ngjarjeve e datave t veta letrare, her pr arsye t
botkuptimit t hartuesve, q i kan menduar ato t ndrvarura prej
shoqris, e, her pr paaftsin e tyre, kur nuk kan mundur t
ndrtojn nj histori t pavarur t sistemit letrar, shprfillse ndaj
kornizave t gatshme e t paprshtatshme t historiografis s
prgjithshme kombtare e politike. Krahas ktyre mangsive, gati,
universale, historit letrare shqipe, t mbingarkuara me socioideologji,
veanrisht ato t gjysms s dyt t shekullit XX, kan qen shum
m pak t pavarura, m saktsisht, kan qen vetm autonome, si n
ndrtimin ashtu dhe n mnyrn e paraqitjes s sistemit letrar. N
Histori e letrsis shqiptare, 1983, dhe Histori e letrsis shqipe t
realizmit socialist, 1976, t Akademis s Shkencave t Tirans,
ndrfutja e ngjarjeve dhe e datave politiko-kombtare dhe politikoshoqrore, kulturore e arsimore sht e zakonshme dhe e pranueshme,
si t ishin n fushn e vet. Ngjarjet dhe datat historike, jan, kryesisht,
edhe baza t peroidizmit e shtylla t ndrtimit t tyre, madje ato kan
kushtzuar edhe mnyrn, edhe masn e vlersimit t veprave, n
radh t par, n pikvshtrimin e prmbushjes s misionit kombtar a
shoqror. Periudhat letrare, n t dy kto tekste, me prjashtim t
fillimit t romantizmit, jan lidhur me menteshet artificiale t
ngjarjeve e datave politiko-shoqrore, sajime t detyruara prej nj
botkuptimi tejet t sociologjizuar.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

201

Te Histori e letrsis shqiptare shkruhet: Kur sht shtja pr


periodizimin, n kt vepr t re u adoptua periodizimi i njohur, sipas
etapave t historis s popullit ton. 3) Vet pohimi sht
kundrthns. Mnjan pranohet haptas se ky lloj periodizimi nuk
sht i gjedhes letrare dhe nuk mbshtetet n tregues letrar, por sht
i adoptuar, i huazuar e i prshtatur nga historia e popullit shqiptar,
dhe, n ann, tjetr, paraqitet si i mirqen, dhe, q, nprmjet tij jan
sendrtuar t gjitha krkesat e historis letrare, pa kufizime e
shtrembrime. Nga mnyra e t shprehurit kuptohet se, hartuesit e din
q ka edhe periodizime t tjera, letrare, dhe se ai i prdorur prej tyre
nuk prputhet me objektin letrar t studimit. Pr shkak t ktij huazimi
thelbsor, t ksaj prshtatjeje t metodologjis dhe t ndrfutjes t t
dhnave t nj fushe tjetr, sht tjetrsuar edhe vet periodizimi.
Kundrthnja e pohimeve theksohet edhe m tepr, kur krkohet t
prligjet se gjoja edhe me kt lloj periodizimi, t marr nga nj
disiplin tjetr, dukurit letrare jan zbuluar n shfaqjen, zhvillimin
dhe venitjen e tyre. Kjo nuk pengon pr t ndjekur fillimet ose
mbarimet e dukurive t rndsishme letrare, nnvizohet aty, si jan,
fjala vjen, drejtimet romantike dhe realiste, jasht caqeve historikopolitike n t cilat ato nisn apo vazhduan t ken jet 4). Megjithse
periudhat letrare jan filluar e jan mbaruar aty ku fillojn dhe
mbarojn periudhat historike shoqrore, nuk mungojn analizat q
nxjerrin n pah shenjat e datat letrare t ngjizjes e t fashitjes s tyre,
edhe kur ato kan qen para ose pas caqeve t paracaktuar. Me nj
fjal, korniza e prgjithshme historiografike e huazuar, n disa nga
nyjet sht plotsuar me fakte dhe argumente letrare, gjithsesi pr ta
mbushur, qortuar e saktsuar, aq sa ka qen e mundshme.
Pr t shmangur ndrvarjen tradicionale nga historiografia e
prgjithshme, edhe historit letrare t gjuhve t tjera evropiane jan
pastruar e vazhdojn t pastrohen nga ngjarjet dhe datat politike e
shoqrore, duke liruar veanrisht kushtzimin e kohshtrirjes dhe
emrtimin e periudhave. Natyrisht, n to nuk mohohen, dhe, as nuk
anashkalohen ndikimet e tyre t njmendta n nxitjen a ngadalsimin e
dukurive letrare, sidomos nuk prdoren si referenca apo kritere
vlersimi. Pr t krijuar iden e ndrvarsis s shumllojt t letrsis
nga rrethanat shoqrore e kulturore, historit letrare shoqrohen me
tabela kohore prmbledhse n t cilat paraqiten datat e katr lloj
ngjarjesh:

202

Bashkim Kuuku

1. t historis letrare: vitet e botimit t veprave m t


rndsishme t letrsis prkatse, si dhe t prkthimit n at gjuh t
veprave m t spikatura t letrsive t tjera evropiane;
2. t historis s arteve: datat e ekspozitave m t famshme t
pikturs dhe t skulpturs, t kompozimit t veprave t mdha
muzikore n at vend dhe n qendrat e tjera kryesore evropiane;
3. t historis s ideve: datat e botimit t veprave filizofike,
politike, sociologjike, psikologjike, psikanalitike, historiografike,
gjuhsore, anatomofiziologjike evropiane, etj., q kan luajtur rol t
ndjeshm n vetdijen bashkkohore;
4. t historis politike: datat e ngjarjeve politike me fryte ose
pasoja t mdha, n at vend dhe prreth, deri n Rusi, Kin e Japoni,
duke prfshir aktet e luftrave dhe traktatet e paqeve, vendosjen dhe
rnien e regjimeve t caktuara, lvizjet dhe organizimet e grupimeve
politike. Ky ansambl datash i ngjarjeve artistike, filozofike-ideore
dhe politike, t pranvna me ato letrare, krijon vetiu, pa patur nevoj
pr analiza, pamjen e qart t ndrlidhjeve t letrsis me kto fusha.
Nj sistem t till domethns t lidhjes s letrsis me ngjarjet
kulturore, politike kombtare dhe ato evropiane ka paraqitur edhe
Rexhep Qosja te Historia e letrsis shqipe, Romantizmi, por pa
ndarjen e tyre n lloje.
Pas disa dhjetravjear rropatjesh, t gabuara a t detyruara, jan
mundsit teorike, metodologjike e sendrtuese, q, edhe historia
letrare shqipe t lirohet, m n fund, prej tutelave politike e
historiografike t prgjithshme. Prandaj, sht e domosdoshme, q, ajo
t rikonceptohet n mbar shtrirjen e saj kohore dhe lndore, me
autort, veprat dhe dukurit e veta, dhe, pikrisht, trsia e re t
riperiodizohet nga A-ja tek Zh-ja, sipas kufijve t thyerjeve,
kaprcimeve, t shndrrimeve, t ngjarjeve e t datave t veta, pr t
patur nj historiografi q prshkruan vetm sistemin letrar, t pavarur,
dhe, kshtu, t relievizuar s brendshmi e nprmjet vetevetes.
Gurt e par t konceptimit dhe ndrtimit t panteonit t do
historie letrare t mirfillt jan autori, vepra dhe data zanafillore e
saj. Megjithse afron t mbushet nj shekull q hartohen histori
letrare, tekste shkollore, antologji dhe manuale letrare t ndryshme,
monografi pr autort e vjetr dhe krijimet e tyre, ende, dhe, n
asnjrin prej tyre nuk sht njjtsuar, veuar e dalluar bindshm
shkrimtari, vepra a krijimi, data e par e znies s letrsis s
mirfillt shqipe. Shkurt, n t gjith kta tekste, nuk jan njjtsuar,
sikurse edhe nuk jan pranuar e pohuar n t tjert, data, vepra, autori

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

203

i par i saj, q t mund t popullarizohen. Ata, edhe pse jan t


pranishm, t qarkuar me autor, vepra e data gjuhsore, diturore e
kulturore, nuk jan veuar e dalluar si t till, dhe, prandaj, as nuk
njihen. Prcaktimi i sakt dhe ndriimi i posam i tyre sht nga
problemet kryesore pr tu zgjidhur. Dhe, q kjo, tanim, t jet
thjesht dhe vetm letrare, do t duhet t ket nj prerje disi radikale, t
mos prfshij, dhe, nuk ka prse ti prfshij, autor, vepra e ndihmesa
q jan objekte studimi t disiplinave t tjera.
Meqense letrsia shqipe nuk ka njohur lvizje letrare, q mund
t kuptohen lehtsisht, se, prbjn ngjarje, duket sikur ajo nuk ka
patur fare t tilla, ose, e shumta, ka patur ndodhi t vogla, t
shkputura e ansore, q asnjher nuk prfshin grupime t mdha
shkrimtarsh dhe nuk prcaktuan zhvillimin letrar. N t vrtet,
letrsia shqipe sht pa ngjarje t rndsishme t ktij lloji.
Pavarsisht nga roli i pazvendsueshm i tyre, edhe pr historit
letrare m t pasura, zakonisht, zgjidhen mnyra t tjera t
kompozimit, madje edhe pr ato q ngjarje t tilla kan n do prag t
kaprcimeve t reja. Dhe, pr t gjitha ato, gjithmon, objekti parsor
dhe m i rndsishm sht mendimi mbi shkrimtarin e madh, sepse
sht ai me kryeveprn e tij q bn ngjarjen.5) Pr kt arsye, m t
shpeshta e m frytdhnse jan historit letrare t ndrtuara mbi bazn
e autorve, e, m gjersisht t atyre q mund t quhen vepra-ngjarje,
qofshin artistike, qofshin filozofiko-estetike, manifeste, programe
shkollash, etj. Edhe ndarja n periudha, gjithashtu, mbshtetet tek ato.
Ngjarjet e vrteta jan veprat risore, shndrruese t lnds, t
stileve, prftesave dhe strukturave. Zinxhiri i tyre prbn vijimsin e
zhvillimit, boshtin dhe trsin e ndryshueshmris. Vepra-ngjarje
jan: Kngt e Milosaos (1836), Bagti e bujqsi (1886), Lulet e vers
(1890), Baba-Tomorri (1902), Lahuta e malsis (1905, 1937), Hija e
maleve (1929), Vallja e yjeve (1933), Vargjet e lira (1936), Pr ty
(1955), Gjenerali i ushtirs s vdekur (1963), Lumi i vdekur (1965),
Lirika mes dy moteve (1967), Kulla (1968), Torzo (1971), Lum lumi
(1982), Nga bibla e heshtjes (1977), Vox clamantis in deserto (1971),
Le t rrjedh lumi (1972), etj. N kontekstin letrar, ato kan fituar
vlera m t mdha nga kan si vepra t veanta, sepse, nga dukuri
vetiake jan shndrruar n risi, fillesa stilesh, prftesash e strukturash,
e, n rastet m kulmore, jan shndrruar edhe n fillesa t periudhave
t tyre. Vllimi poetik Pr ty i Esad Mekulit, bie fjala, pruron
letrsin shqipe bashkkohore t shkruar n trevat jasht kufirit
shtetror shqiptar, nj nga degt ushqyese kryesore q e pasuroi

204

Bashkim Kuuku

ndjeshm letrsin shqipe n prgjithsi dhe luajti rol t rndsishm


n ngritjen e saj n shkallaret e modernitetit bashkkohor. Gjenerali i
ushtris s vdekur, vepr-ngjarje e dyanshme, n sistemin letrar
shqiptar dhe at evropian e botror. N letrsin shqipe me t
formsohet romani psikologjik modern realist, e, njhersh, simbolik e
grotesk. Me botimin e tij n frngjisht (1970) nis periudha e botimit
sistematik dhe e njohjes s gjer t letrsis shqipe n shum gjuh t
Evrops dhe t bots, jo m pr lexuesin akademik, por, pr lexuesin e
t gjitha niveleve, duke fituar nj prmas t re, ndrkombtare, dhe
nj funksion t ri, universal. Lirika mes dy moteve sjell, n poezin
shqipe, nj lloj t ri shumshtresor e tepr t thukt, me shenja t
shumta t hermetizmit e i vshtir pr tu njjtsuar n prmbajtjen e
vet thellsisht subjektive, si dhe cilsi t re, q e afroi at me poezi
bashkkohore t gjuhve t tjera evropiane. Artikulli Vox clamantis in
deserto dhe prmbledhja plotsuese e tij me artikuj Le t rrjedh lumi
jan nj lloj manifesti i letrsis moderne bashkkohore, q ishte
shkruar deri ather, dhe, q u shkrua m von n mjedisin e Kosovs.
Me polemika teorike dhe me kritika konkrete e t drejtprdrejta
mohoheshin me prmim dhe agresivitet realizmi socialist, i ushqyer
prej zyrtarizmit, si dhe trajtat e rrgjuara t realizmit anemik. sht i
vetmi dokument, deri sot, n t cilin prpunimi prej disa shkrimtarve
i koncepteve teorike dhe analiza e prvojave letrare m t prparuara
konvergojn n qllimin e prbashkt pr shkputjen, sa m par, t
letrsis shqipe nga tutela ideologjike dhe tradita e dogmatizuar,
sidomos pr ti hapur plotsisht rrugn risimit modernist t saj,
ngjashm me letrsit evropiane m t zhvilluara. Edhe grupimi i
ktyre shkrimtarve risues sht i vetmi q ka patur formimin,
guximin, qllimin emancipues dhe veprimin e organizuar t nj
avangarde.
Disa prej ktyre veprave-ngjarje t veanta jan zanafilla e
prftesave, strukturave, stileve, aty-ktu edhe e periudhave prkatse.
Kur shfaqen, kshtu, n t njjtn vepr-ngjarje, ather edhe
njjtsimi i risive, si dhe i periudhs sht m i leht. Kngt e
Milosaos, p.sh., sht poema e par romantike, me tiparet e dalluara
qart e t mishruara cilsisht, prandaj, edhe sht marr
padiskutueshm si fillim i stilit dhe i periudhs s romantizmit.
Mirpo thyerjet, arjet e shkputjet nga tradita dhe formsimi i
risive shfaqen edhe pjesshm, n form episodesh e ndodhish, edhe
shprndaras e prhapur n koh. N raste t till, ngjarja shndrruese
sht e shtrir n nj varg veprash-episode e ndodhi, n disa vjet, ose,

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

205

n vite t tr, dhe, prandaj, ato vetm n bashksi me njra tjetrn


formojn ngjarjen shndrruese. Shprndarja n koh e shenjave risore,
natyrisht, e vshtirson njjtsimin e tyre dhe t vet periudhs,
veanrisht fillimin e saj, sikurse ka ndodhur me fillimin e realizmit.
Edhe pas m se gjysm shekulli studimesh historiografike ende nuk
sht prcaktuar bindshm, kur, si, n ciln ose n cilat vepra sht
shfaqur realizmi, dhe, kur e si sht formsuar, apo dhe probleme t
tjer t tij t pazgjidhur.
Sipas Historis s letrsis shqiptare, realizmi, ose, tendenca
realiste nis n mnyrn m t prcaktuar me veprn e ajupit,
konkretisht, me vllimin poetik Baba Tomorri (1902). Pr veprn e
ajupit n t shkruhet: mprehtsia ideologjike, q, m se nj her
jan shfaqje t realizmit kritik Vepra q la (ajupi) u b
pararendse e prirjeve t m vonshme realiste Krijimtaria e tij sht
ndr ato q bjn kaprcimin nga Romantizmi i Rilindjes te realizmi i
mvonshm Me ajupin nis n mnyr m t prcaktuar tendenca
realiste e re n letrsin ton, pas realizmit t letrsis son t vjetr,
q karakterizoi poezin e bejtexhinjve si H. Zyko Kamberi e Z.
Bastari. 6) Vrejtja themelore pr kt pohim sht, se, ai q sht
quajtur realizm prej gjysms s dyt t shekullit XIX dhe vazhdon t
quhet i till edhe sot, sendrtohet prgjithsisht n proz e n
dramaturgji, dhe, plotsisht e n njsim me t nprmjet llojit t
romanit, dhe jo nprmjet poezis, e cila nuk i ka mjetet e veanta pr
t arritur at q cilsohet pasqyrim me vrtetsi i realitetit, q sht
thelbi, funksioni dhe qllimi i tij.
Edhe Rexhep Qosja te Historia e letrsis shqipe, Romantizmi e
gjen fillimin e nj periudhe t re dhe formimin e nj formacioni
stilistik tjetr, gjithashtu, te Baba Tomorri. Prmbledhja e vjershave
t Andon Zako ajupit Baba Tomorri, pohon ai, n t ciln botohet
komedia Katrmbdhjet vje dhndr! shnon fillimin e nj periudhe
t re, n t vrtet t nj formacioni tjetr stilistik n letrsin shqipe,
n t ciln tema, ideja, ndjeshmria, gjuha, struktura romantike do t
ekzistojn t integruara nn ndikimin, madje eprsin e rrjedhave t
tjera, si jan realizmi, neoklasicizmi dhe simbolizmi. 7) Sikurse
vrehet, Rexhep Qosja, edhe pse fillimet e formacionit t ri stilistik i
gjen po te Baba Tomorri, ato nuk i lidh me poezin, por me komedin,
pra, me nj gjini dramaturgjike, q, natyrisht, e sendrton realizmin.
Doktor Gjilpra i Faik Konics (1924), q, deri dje, nuk
prfshihej n Histori e letrsis shqipe, sht proza q mishron
msmiri, ndofta, edhe n mnyr metodike parimet realiste. Mirpo,

206

Bashkim Kuuku

ajo sht prftuar jasht truallit letrar shqiptar. Autori i saj, me formim
evropian perndimor, q kishte jetuar n Franc, Belgjik, Angli,
ndrsa, kur e shkroi jetonte n SHBA, krijonte m tepr sipas
gjedheve t atyre letrsive bashkkohore, pr rrjedhoj, edhe moderne,
ndryshe nga ato q funksiononin n letrsin shqipe. Prandaj, Doktor
Gjilpra nuk pati sivllezr t mirfillt t ktij lloj romani as n at
dhe as n periudhn pasardhse, vese pas katr dhjetvjearsh.
N mesin e viteve 30 t shekullit XX, prpunohet n nj mas,
nga autort e rinj, Nonda Bulka, Petro Marko, Dhimitr S. Shuteriqi,
mendimi teorik realist dhe botohet romani Pse? (1935) i Sterjo
Spasses, Sikur t isha djal (1936) i Haki Strmillit, tregimet dhe
novelat e Migjenit, t Mitrush Kutelit dhe Vedat Kokons, ku m pak
e ku m shum, me prbrs t dukshm realist, ndrkoh, q,
tregime dhe novela psikologjike me shnja t theksuara t prozs
moderne, prmbledhur n vllimin Hija e maleve (1929) t Ernest
Koliqit ishin botuar m par, dhe u zhvilluan m tej me vllimin
Tregtar flamujsh (1935). N vitet 1951-1966 shkruhet romani realist
Knga shqiptare, n pes vllime, e vetmja sag shumvllimshe
shqiptare, si dhe romane t tjer realist t Kasm Trebeshins, t cilt
nuk botohen. M 1965 del Lumi i vdekur i Jakov Xoxs, dhe m von,
romane t Hivzi Sulejmanit dhe Nazmi Rrahmanit, proza t Martin
Camajt t ktij lloji. Ather, cila sht vepra-ngjarje me t ciln fillon
realizmi n letrsin shqipe?
Nuk sht e thn q gjithmon fillimet t jen n nj veprngjarje. Mbase, n kt rast, ato mund t jen shprndar n nj trsi
episodesh, q, bashkarisht formojn ndryshimin m t madh n llojin e
vet, aq sa sht formsuar, s paku, brthama e stilit dhe e strukturs
s re. Dhe, pr mendimin ton, shndrrimi realist m i madh, q luajti
dhe rolin e nyjes lidhse midis brezave t shkrimtarve, t
vazhdimsis s mendimit teorik, si dhe t gjinis s romanit, edhe pse
diku me fije m t holla, gati, n kputje, dhe diku me fije m t forta,
sht n mesin e viteve 30.
E krijuar n kushte t panatyrshme t nj censure t skajshme,
me nj sr veprash me pjes t hequra e tjetrsime, dhe, me nj sr
tjetr t pabotuara, letrsia shqipe e gjysms s dyt t shekullit XX
pr historin letrare ka edhe probleme jotipike, t shkaktuara prej saj.
T pabotuarat kan dy data lindjeje, me largsi kohore 20, 30 dhe 40
vjet. N kt dysi datash, cila prej tyre sht m e prligjur pr ti
paraqitur vepra t tilla n kohsin e historis letrare?

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

207

Knga shqiptare, Odin Mondvalsen, romane t tjer dhe drama


t Kasm Trebeshins do t vendosen n vitet 50-80, kur jan
shkruar apo n vitet 90-2000, kur jan botuar? Po kshtu, e njjta
pyetje sht edhe pr vllimin poetik t Zef Zorbs, Primo Shllakut,
dhe pr t gjitha veprat e tjera t pabotuara.
N se historia letrare sht histori e funksioneve 8) t veprave,
ato i prkasin kohs s botimit, t receptimit dhe t funksionimit t
tyre. sht tepr i njohur mendimi, se, vepra qenieson si e till, kur
bhet fakt publik i receptimit dhe i ndikimeve t gjithllojshme.
Megjithat, m e prligjur sht q t paraqiten n datn e t shkruarit,
pasi ato njmendsisht jan prftuar n kontekstin shoqror e letrar t
atyre viteve, jan fryte t tyre. N kushte t zakonshme, pa censur,
ato do t ishin botuar, dhe, q ather, do t ishin br objekt
receptimi e ndikues.
Vendosja e tyre n koh nuk sht shtje thjesht e renditjes
kronologjike. Ajo ka t bj me rindrtimin sistematik e t rregullt t
procesit letrar, me paraqitjen e tij n vijimsin historike t dukurive,
me shenjimin, n kohn e vet, t ndrrimit t prftesave, stileve dhe
strukturave, e, n nj mas edhe me prvijimin e periudhs n t ciln
ato jan ngjizur e zhvilluar. N se Stina e stinve, Knga shqiptare dhe
romane e drama t tjera realiste t Kasm Trebeshins paraqiten n
kohn e njmendt t tyre, pra, n kohn e t shkruarit, ather
formsimi i realizmit n letrsin shqipe vjen m prpara, dhe,
prkatsisht, n vitet 40-60, sikurse edhe me Odin Mondvalsen,
proza moderne e paradoksit t absurdes dhe e antiheroit trhiqet m
prpara, n mesin e viteve 50, duke prkuar me prozn moderne t
Anton Pashkut. Ndrsa, t mbartura n datn e botimit, pas 20, 30 dhe
40 vjetsh, dhe, jasht kontekstit shoqror e letrar prftues, shtyhen
mbrapa gabimisht e me dashje, pr disa dhjetvjear, stilet q
prfaqsojn, duke rregulluar ecurin e sistemit letrar. Me kt
prapavendosje, ato tjetrsohen edhe n vlerat historike, nga risore e
avangarde kthehen n anakronike.Vllimi Buz t ngrira n gas i Zef
Zorbs, n datn e botimit, m 1994, edhe n sistemin poetik shqiptar
duket nj nxitje e vonuar prej hermetizmit, kurse, n vitet 40-80, kur
sht shkruar, ka qen risi e veant dhe jo larg n koh prej
hermetizmit italian, ku e ka edhe gjedhen e vet. Dhe, kshtu,
njmendsisht, edhe pse nuk ka ndikuar fare mbi t, sht paraprijs i
poezis s ktij lloji t Martin Camajt, me t ciln krijohet njsia
ishullore hermetike n poezin shqipe.

Bashkim Kuuku

208

Historia letrare shqipe, me lnd e struktur t mvehtsishme, e,


kshtu, edhe me funksionin e mirfillt, mund t ndrtohet vetm mbi
datat dhe ngjarjet letrare, t cilat jan themeli dhe kolonat, ndarjet dhe
nnndarjet, linjat dhe nyjet e saj lidhse, shkurt, prcaktojn kufijt,
prmasat, dallgzimin dhe relievin e sistemit letrar, t shkputur nga
sistemet e tjer kulturor, veanrisht ato politiko-shoqror.

BIBLIOGRAFI
1)

2)

3)
4)
5)

6)
7)
8)

Isabelle Tournier vnement historique, vnement littraire


(Ngjarje historike, ngjarje letrare), Revue d Histoire Littraire
de France, septembre-octobre 2002, faqe 752.
Luc Fraisse Les fondements de lhistoire littraire (Bazat e
historis letrare), Honor Champion diteur, 2002, Paris, faqe
423.
Historia e letrsis shqiptare, Akademia e Shkencave e
Shqipris, Tiran, 1983, faqe 5.
Historia e letrsis shqiptare, Akademia e Shkencave e
Shqipris, Tiran, 1983, faqe 4.
Isabelle Tournier vnement historique, vnement littraire
(Ngjarje letrare, ngjarje historike) Revue dHistoire Littraire de
France, septembre-octobre 2002, faqe 752.
Histori e letrsis shqiptare, Akademia e Shkencave e
Shqipris, Tiran, 1983, faqe 415-416.
Rexhep Qosja Historia e letrsis shqipe, Romantizmi I,
Toena, Tiran, 2000, faqe 45-46.
Luc Fraisse Lhistoire littraire laube du XXI e sicle, Actes
du colloque de Strasbourg, mai 2003 (Historia letrare n agim t
shekullit XXI, Akte t Kolokiumit t Strasburgut, maj 2003),
PUF, 2005, faqe 596.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

209

Resmije KRYEZIU, Prishtin

MENDIMI KRITIK LETRAR DHE HISTORIA E


LETRSIS

Me mbarimin e Lufts s Dyt Botrore merr fund periudha e


vijimsis s mendimit politik e filozofik dhe e zgjimit kombtar
shqiptar q lulzoi n vitet 30. n kuadr t saj edhe shkputja me nj
mendsi q ishte rrjedhoj e rrymave letrare evropiane.
Me vendosjen e sistemit komunist fillon krijimi i nj distance t
brezave t asokohshm me t shkuarn jo t largt t popullit
shqiptar. Pikrisht kjo shkputje, mund t konsiderohet si nj nga
fatalitetet m t mdha t kulturs, politiks dhe historis shqiptare
do t pohoj Ndriim Kulla.
Nis terri 50 vjear n t cilin dergjeshin individualitetet krijuese
dhe i cili donte ta shlyente mbamendjen kulturore.
Me perndimin e monizmit politik e kulturor rikthehen n
sken autort dhe vlera t ekskomunikuara, gj q shtron nevojn e
qasjeve t reja prmbajtjeve kulturore n prgjithsi, e n kt rast,
atyre letrare n veanti.
Nse duhet t rivlersohet historia e letrsis, ather shtrojm
si problem edhe shtjen e periudhs ndrmjet dy luftrave botrore
duke sugjeruar q mendimi kritik mbi letrsin, si mendim i panjohur
dhe i pavlersuar sa duhet, gjithsesi t prfshihet n t.
Letrsia shqipe q u krijua n mes t dy luftrave botrore,
sadopak, prcjell rrjedhat e prgjithshme t letrsis evropiane.
Autort m t njohur t ksaj periudhe : Gjergj Fishta, Ndre Mjeda,
Sterjo Spasse, Haki Strmilli, Foqion Postoli, Mustafa Greblleshi,
Asdreni, Lasgushi, Noli, Migjeni, Koliqi, Kuteli etj. letrsin son e
pasuruan me drejtime, rryma, tendenca, letrare evropiane, si:
neoklasicizmi, sentimentalizmi, simbolizmi, ekspresionizmi, realizmi
etj.

210

Resmije Kryeziu

Prpos tendencave t reja q hetohen n planin e krijimtaris


letrare, ato paraqiten, ku m shum e ku m pak, edhe n mendimin
kritik.
N periodikun shqiptar t kohs hasen autor, t cilt me
shkrimet e tyre kan vlersuar, qoft nj vepr t nj shkrimtari, apo
edhe veprn e tij n trsi, dhe me shkrimet e tyre jan prpjekur ta
analizojn, ta shpjegojn letrsin si art, ndikimin e saj si dhe tia
ofrojn lexuesit n mnyr sa m t qart at.
N disa nga kto shkrime hetohet prdorimi i metodave t
ndryshme analizuese n varsi nga prgatitja e autorit dhe nga
njohurit e tij pr letrsin e pr kritikn letrare. N t shumtn e
rasteve mbizotrojn kritika pozitiviste, ekspresioniste dhe ajo
impresioniste. Por, kto kritika doher, qoft edhe n mnyr t
heshtur, nisen nga qndrime t caktuara teorike dhe nga estetika t
caktuara. Autor t paraplqyer t prmasave botrore, n t cilt
mbshteten kritikt e ksaj kohe, jan: Sent Bevi, Hypolit Teni e
sidomos Benedeto Kroe .
sht pohuar se, deri mbas lufts s fundit botrore, letrsia
shqipe nuk njeh kritik, teoricien apo historian q e ka prcjell n
rrugt e zhvillimit t saj, q e ka studiuar n nj mnyr sistematike e
t organizuar apo tekembramja, q sht prgatitur posarisht pr
studime t ktilla, (Qosja, Prej tipologjis... te Lindja ...f. 373), por
prapseprap nuk mund t thuhet se kjo letrsi deri diku nuk sht
studiuar dhe se ato studime nuk mund ti hyjn n pun historianit t
letrsis.
Prve metodave q studionin letrsin nga ana e jashtme, n
kt koh kemi edhe kritik q jan prpjekur ti kombinojn t dy
metodat: at t jashtmen dhe t brendshmen, sikundr jan: Eqrem
abej, Ernest Koliqi, Vangjel Koa, Krist Maloki, Mitrush Kuteli,
Noli, Lasgush Poradeci, Pashko Gjei, Namik Resuli, Kudret Kokoshi,
Lush Bardhi, Selahydin Toto, Stefan Morava, , Syrja Minarolli, Qazim
Shehu, Nikoll Dakaj, Lul Shkurti, Luan Mirdita, Arshi Pipa, Stefan
Shundi, Seto, N.B. Nomegra, Remzi Xheneti, Mitre S. Toska, Lazr
Radi, Jani Lili, G.S. Lek Drini, Sterjo Spasse, Gjon Dodi, A.
Burnazian, Qemal Draini, Valter Gjoka, Agim Shkndija, Ali Kui,
Bardhi Shtylla, Zef M. Harapi, Mario Skanjeti, Vasfi Samimi, Kol
Ashta, Ethem Haxhiademi, Mazar Sopoti, Llaqi Kola, Zef Valentini
(Zalvi), Elvira Taro, Ali Drvella e t tjer, jan autor q n
shkrimet e tyre, jan prpjek ta analizojn q ta shpjegojn
fenomenin e letrsis n prgjithsi, ndikimin e saj , si dhe tia afrojn

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

211

lexuesit at n mnyr sa m t qart. Pr kta autor mund t thuhet


se kan qen kritikt, teorikt, estett dhe historiant e par t
letrsis n kulturn ton.
Gjat periudhave historike t civilizimit, krahas krijimtaris
letrare, ka qen i pranishm edhe mendimi kritik. Ai, q n kohn
antike e ka shpjeguar fenomenin e artit n prgjithsi, e n mnyr t
drejtprdrejt ka ndikuar n letrsi q nga Poetika e Aristotelit dhe
vazhdon t ndikoj gjat tr historis s civilizimit njerzor me ide
krijuese dhe studime t veanta t atyre ideve, prandaj historia e
letrsis mund t kuptohet edhe nprmjet t historis s mendimit
kritik. Rrjedhimisht, nuk mund t shkruhet historia e letrsis, nse
nuk e kemi parasysh edhe historin e mendimit kritik, sepse do
historian i letrsis ka n vete kritikun e letrsis. N kt mnyr
historia e mendimit kritik sht vrtet replik e historis s letrsis,
sepse n t shihen qart t gjitha ndryshimet q letrsia sjell me vlerat
e veta.
Mendimi kritik shqiptar mbi letrsin shpeshher nuk ka qen
n prputhje me vlern krijuese t fenomeneve t letrsis, qoft duke
i nnvlersuar veprat e caktuara, qoft duke i mbivlersuar ato. Edhe
si e atill, po t shkruhej historia e mendimit kritik do t shiheshin
shtrzimet krijuese q jan reflekse t nivelit t kulturs t kohs n t
cilat kan funksionuar, prandaj nuk do t ishte e pavend q, krahas
historis s letrsis, t radhitet edhe historia e mendimit kritik, madje
pse jo edhe si pjes t nj trsie historike si pasqyr m e plot e nj
kulture letrare. Konstanten e veprs letrare e dinamizon mendimi
kritik brez pas brezi. Bazuar n kt mendim, historia e mendimit
kritik mbi letrsin, me t gjitha pehatjet do t ofronte nj mundsi q
brezat t njihen me ndryshimin e vlersimeve prmes subjekteve
konstante t letrsis q dinamizohen varsisht nga mendimi kritik.
Prandaj, historia e letrsis pa historin e mendimit kritik pr letrsin
sht e mangt. Vetm duke e studiuar zhvillimin e mendimit kritik
gjat periudhave t ndryshme, mund tia ulim apo rrisim vlern e nj
vepre letrare. Periodizimet, t cilat i referohen historis s letrsis jo
rrallher mund t jen t dshtuara, sepse ato lidhen me nj koh t
caktuar. Kur vepra ofrohet prmes studimeve t ndryshme, gjat
periudhave t ndryshme, kur secila vepr vet pr vete ka qen e sigurt
pr gjykime pr akciln vepr i mundsohet lexuesit q t njihet sa
me lvizjet e gjykimit npr etapa t ndryshme aq edhe pozicionimit
t vet prball veprs e cila sht marr n shqyrtim.

212

Resmije Kryeziu

Mendimi kritik i periudhs 1913-1944 sht i vlefshm pr t


par se cili ka qen roli i kritikut t letrsis n at koh, sa ka ndikuar
ai tek lexuesi si dhe te krijuesi. A ka qen kritiku letrar nj lexues
ideal. A jan hetuar veorit strukturore t veprs letrare, q sipas
Ingardenit jan latente dhe nuk sht e thn q ti zbulohen t parit
lexues apo kritikut letrar. Si ka qen distanca estetike si mson
H.R.Jaus n mes t veprs s re letrare dhe horizontit t pritjes s
lexuesve? A ka pasur distanc t shum t madhe n mes tyre, dhe se
a ka mbetur ndonj vepr e pa kuptuar?
Duhet t hetohen vlersimet e kritiks s kohs, t cilat kan
qen pjes e mendimit evropian pikrisht se letrsia sado t jet
artikulimi shkrimtarit ajo sht n t njjtn koh edhe pjes e
mendimit kritik t kohs n t ciln vepra sht krijuar, sepse krijuesi
duke dashur t komunikoj me publikun e kohs s vet niset nga
interesat e atij publiku, por n t njjtn koh ai mendon, ai synon
qoft t ngre m lart, qoft ta zgjeroj horizontin n t cilin vepra e tij
duhet t jetoj. sht e pamundur q nj vepr t lind n nj hapsir
t zbrazt intelektuale, ngase asaj i nevojitet nj bazament kulturor,
pavarsisht se cili do t jet niveli i tij. Natyrisht, krahas ksaj, do
vepr sht edhe shprfaqje e unit krijues, ngase autort q i lvizin
kufijt e perceptimit estetik nuk ndalen n vetm kt rrafsh, por mbi
t ravijzojn rrafshe t tjera dhe horizonte idesh m t gjera.
Migjeni, Lasgushi, Noli nisen nga interesime q ishin t njohura
pr kohn dhe pr brezin e tyre, por mbi to tashm nocionet e njohura
i zgjerojn, duke u dhn kuptime t reja. Lasgushi ndjeshmris s
folklorit i jep nj ngjyrim dhe nj tingllim t ri.
Ashtu, si nuk mund t lind nj vepr letrare nga hiqi, as kritika
nuk mund t dal jasht kontinuitetit letrar.
Vakumi i krijuar nga periudha e komunizmit, i cili prmes
shablloneve t realizmit socialist synonte zhvlersimin e mendimit
krijues t kohve para komunizmit, krijoi mundsi q studiuesit e
mvonshm tiu referohen mendimeve vlersuese e kritike t kohs s
para komunizmit dhe, n disa raste madje edhe ti proklamoj ato si
vlersime kinse origjinale t tyre.
Kthimi i ktij mendimi kritik n faqet e historis s letrsis i v
gjrat n vendin e merituar dhe pa buj i zhvlerson huazuesit, t
cilt kan harruar ti theksojn referencat prej nga jan marr ato ide:
kush e ka analizuar artin e Lasgushit, muzikalitetin e vargjeve t tij,
figuracionin poetik t Nolit, kush ka folur pr simbolizmin e shum e
shum probleme tjera q lidhen me letrsin dhe kritikn e saj

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

213

ndrmjet dy luftrave. Kthimi i vshtrimit te kjo kritik, prvese e


pasuron mendimin ton letrar, duhet thn se. mbi t gjitha. e plotson
me t gjith prbrsit sistemin ton letrar, duke e br at nj sistem
letrar funksional nprmjet bashkveprimit t faktorve krijues
lexues vlersues.

214

Resmije Kryeziu

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

215

Basri APRIQI, Prishtin

HISTORIA E LETRSIS SHQIPE HISTORIA


AUTORSH LETRAR APO HISTORI
PERSONALITETESH BARTS T KAUZS S
NDRYSHIMEVE SHQORORE

Fjal, fjal dhe vetm fjal


Words, words, nothing but words(fjal, fjal dhe vetm fjal)
sht nj fraz e shkputur nga Shekspiri dhe e vn moto e kongresit
t PEN it Nndrkombtar, organizats m t madhe t shkrimtarv t
t gjith bots, organizuar sivjet n kryeqytetin e kulturs europiane t
ktij viti n Linz t Austris. Nj arsenal I fuqishm vizuelo- teknik
sht prdorur pr t dominuar kryeqytetin e kulturs europiane me
kt fraz t Shekspirit, pr t trhequr vmendjen e lexuesit nga
pushtetet e fuqishme tek pushteti I fjals si dhe pr t kthyer edhe nj
her vmendjen e krijuesit kah fuqia e fjals. Kambana t ktilla q
vihen n veprim gjithnj e m shpesh jan sinjale q krkojn t
aktivizojn me tr fuqin mekanizmin e litararitetit, shpeshher t
rrezikuar apo t hedhur n plan t dyt, kur bhet fjal pr artin letrar,
prezantimin e librit dhe interpretimin e vlerave letrare, hartimin e
historive t letrsis dhe msimin e letrsis n sistemin shkollor.
Historia e letrsis si deg e shkencs s letrsis, q n fillet e
veta, ktu e 200 vjet m par ka rn n kthetrat e historis dhe pr
fatin e keq t saj, asnjher nuk ka arritur t dal prfundimisht nga
pushtimi I saj. Shekulli XIX dhe shekulli XX jan dy shekuj ku
historia e letrsis krkon identitet, krkon objektin dhe qllimin e saj
t qart dhe sipas t gjitha gjasave asnjher nuk sht arritur t ftohen
debatet kundrshtuese q kulmojn me at pyetjen: a mund t ket
letrsia histori. Fati I keq pr artin letrar koincidon edhe me
dominimin e metods pozitiviste n hartimin e historive t letrsis
gjat gjysms s dyt t shekullit XIX dhe gjysms s par t shekullit
XX e n disa vende edhe m von deri gati n fund t shekullit XX sic

216

Basri apriqi

ndodh me letrsin shqipe. Te shum popuj, historit e letrsis, t


kualifikuara si klasike jan hartuar gjat ksaj kohe.
Historia e letrsis shqipe sht shembulli m ekstrem ku
historia gllabron trsisht letrsin. E supozuar si nj hulumtim dhe
studim I veprave letrare dhe autorve t tyre n nj rrjedh historike t
krijimit dhe zhvillimit t saj, historia e letrsis bhet fush ku lvizin
jo autor veprash letrare po barts t kauzs s kombit, t clirimit e te
prgatitjes s terrenit ideologjik ku do t zhvillohen betejat e mdha t
historis.Historia ka imponuar vijat t cilat duhet ti ndjek me
prpikmri historia letrsis gjat procesit t periodizimit ku ka
prputhur deri n absurditet shtrirjen e formacioneve letrare me kufijt
e epokave historike, me fillimet e revolucioneve politike apo me datat
e formimit t t lvizjeve kombtare q kan lvizur fatet e kombit.
Rrjedhimisht, periudhat letrare jan emrtuar me terme historike duke
lejuar n kt mnyr dominimin total t historis s letrsis nga
historia. Kjo nuk ka ndodhur vetm me letrsin shqiptare sado q n
rastin e letrsis son her her ,defektet marrin prmasa
karikatureske.Sadoq jan botuar histori t letrsis me metodologji
shum moderne, npr vende t ndryshme, duke shkuar deri n
shkputje totale t cdo lidhjeje q ka prodhimi letrar me historin dhe
rrethanat shoqrore, historit e letrsis t quajtura klasike kan
vazhduar t mbajn, pr cudi, gjith frenat e referencave mbi
trashgimin letrare si dhe nj pronsi n marketimin e vlerave letrare.
Ndrrimet e epokave historike, sidomos n rastet kur ndrrohet
nj system politik I cili ka prekur drejtprdrejt lirin e fjals dhe
zvendsohet me nj tjetr ku liria e fjals bhet pjes fundamentale e
liris n prgjithsi, nuk ka se si t injorohet nga historiant e letrsis.
Kufijt e epoks historike detyrimisht do t prputhen me kufijt e
periudhave letrare. Kjo q ka ndodhur n decenien e fundit t shekullit
XX n Europn e Lindjes me rnien e komunizmit, ka prekur
drejtprdrejt gjuhn e letrsis. E njjta gj ka ndodhur edhe me
prfundimin e Lufts s Dyt Botrore, kur shtetet e Europs s
Lindjes u katandisn brenda nj perandorie ku ndalimi I fjals s lir
dhe censura bhet fundament I filozofis s stabilitetit t shtetit. Kto
prmbysje sistemesh politike prekin drejtprdrejt natyrn e artit, stilet
letrare, metodat e studimit si dhe format e receptimit. Por, historiant e
letrsis, madje as nn presionin e ktyre thyerjeve t cilat detyrimisht
prputhen edhe me ndrrimet e periudhave letrare nuk mund t lejojn
q tr arsenali terminologjik politik t okupoj terminologjin e
shkencs s letrsis.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

217

Historit e letrsis jan shndrruar n histori t ideve t mdha


t cilat lidhen me krijuesit e tyre, me shkrimtart. Edhe historia e
letrsis shqipe sht histori e gjith ideve t mdha q kan lvizur
kombin n tr historin e zhvillimit t tij. Po a mund t mos jet
kshtu. Hajdeger thot se t gjitha idet e mdha kan lindur n letrsi
dhe pastaj jan zhvilluar diku tjetr. Prandaj nuk mund t bsh histori
t letrsis pa histori t ideve t krujuara nga vet shkrimtart dhe nga
letrsia. Po Eliot ka mendimin se idet q lindin n letrsi nuk kan
ndonj pesh t madhe madje as ato q dalin nga veprat e
Shekspirit.Jan fusha t tjera ku idet marrin zhvillim me prmasat q
arrijn t lvizin globin. Prandaj historia e letrsis nuk mund t
shndrrohet n regjistrues dhe as n katalog t ideve ashtu sikundr
nuk mund ti konsideroj idet t pa peshe pr letrsin.
Po kush jan autort dhe si zn ata vend n kierarkin e e
vlerave t prgjithshme? Historia e letrsis shqipe njeh dy far
autorsh, deri n decenien e fundit t shekullit XX. Autor si
Vllezrit Frashri, De Rada,Migjeni, Fan Noli, Dritero Agolli,
Gjerqeku, Esad Mekuli, Hivzi Sulejmani, Azem Shkreli, Rrahman
Dedaj apo Kadare t cilt prvecse jan autor t
nj pjese t
trashgimis letrare
q vlersohet n t gjitha koht e
pakontestueshme, jan t vlersuar dhe jan n paq me shtetin. Me ta
insiston t identifikohet shteti sa her q I duhet t ket dekore
kulturore. Nj gj t ktill e bn Mbretria e Bashkuar me Shekspirin
duke u identifikuar me trashgimin e tij si nj trashgimi mbretrore.
Prmendet Teatri I Shekspirit ku luhen vetm veprat e ktij kolosi
gjat tr vitit dhe ku mbretria shklqen n sfondin kulturor
shekspirian. Kritikt akuzojne Mbretrin jo Shekspirin.
N ann tjetr jan autort me t cilt shteti sht n armiqsi si
Gjergj Fishta, Koliqi, Camaj, Pipaj, Lasgushi, Konica,Trebeshina,
Demaci, Jusuf Grvalla etj. Me kta shteti provon t identifikohet q
nga decennia e fundit e ktej me nj doz revanshi ndaj t parve.
Historiant e letrsis e kan ndjekur si me inercion, pr cudi, kt
trase q e skicon m par historia. Edhe autor si Lasgush Poradeci,
Martin Camaj apo Anton Pashku, si tre nga shkrimtart m apolitik
q ka njohur letrsia shqipe, si tre shkrimtart m t paangazhuar q
synonin nj art t pastr, jan vendosur n taborrin e shkrimtarve q
medoemos bartin kauzn e kombit t angazhuar pr t prmbysur
pushtete. T gjith ata q I kan ngritur mbi kt piedestal nuk u kan
br ndonj shrbim t mir, I kan vn n piedestal t gabuar, aty ku
ata nuk kan synuar asnjher.

218

Basri apriqi

Kto 20 vitet e fundit, kritik, studiues, historian t letrsis,


me synimin pr t sanuar defektet e historis t shekullit t
mparshm ku shkrimtar t shquar jan ekskomunikuar dhe
prjashtuar nga historia e letrsis si dhe nga jeta letrare e intelektuale
n prgjithsi me mekanizma politike, shpeshher me po ato
mekanizma jan munduar ti kthejn n vendin e tyre. Meq kan
pranuar t prdorin t njjtin mekanizm, pra joletrar, pr tu dhn
vendin e vet t merituar e m par t mohuar, ata nuk I kan
kontribuar shum krijimit t nj historie t letrsis ku hierarkia
ndrtohet me mekanizmin letrar. Pr t hipur n rendin e par t ksaj
hierarkie, pr cudin e gjith neve, nuk mjafton vepra letrare, qoft
edhe opuse grandiose titujsh. Me peshe ka nj letr drguar diktatorit.
Disidenca bhet mekanizmi kryesor q I hip dhe I zhdryp autort
letrar n krye t hierarkis. Prsri nj mekanizm joletrar, sado
fisnik e me vler sht ky kapitull n fondin e aktivitetit qytetar t
autorit.
Andaj mendoj se sht I dobishm fakti q historiant shqiptar
t letrsis nuk u morn vesh apo nuk arritn t bjn ndonj histori t
letrsis nn kt presion t madh t historis. Tash pas 20 vitesh m
duket se u than t gjitha, c duhej thn dhe mbase, c nuk duhej
thn. U hoqn lavdet e shpifura vn mbi disa autor n t shkuarn
dhe u shpifn lave t reja e u vun mbi t tjer. sht koha ti
bashkohemi motos q kan vn gjithandej shkrimtart e bots me
frazn e Shekspirit: Words, words, nothing but words

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

219

Sadik BEJKO, Tiran

HISTORIA E LETRSIS SHQIPTARE DHE DISA


PROBLEE ME TEKSTET SHKOLLORE

Me ndryshimet politike t pas 90-ts, ran shum nga kuptimet


mbi shoqrin, mbi historin, mbi letrsin etj, ose morn nj
prmbajtje tjetr disa nga konceptet q kishin udhhequr mendimin
dhe shkencat shoqrore n trsi. Kjo fillimisht u pa si nj gj e
frikshme, pasi nj shoqri totalitare, e msuar t mendoj me koncepte
t unifikuara e t diktuara nga politika, tani mbetej pa nj pik t
qendrueshme ku t referohej si te nj e vrtet absolute; skishte m t
vrteta t pranuara nga t gjith, madje n shthurjen e tronditjes s
par, anarkia dhe mungesa e do kriteri mbizotruan n lmin e ideve
dhe t mendimit. Pluralizmi i mendimit n politik ishte pranuar, por
nj ndryshim i till edhe n shkenc shihej me frik. Kjo frik disi
vazhdon edhe sot. Vetm n shtetet totalitare mund t ket nj histori
zyrtare t atij vendi dhe vetm nj histori t letrsis. Sot mund t
kemi disa t tilla, mandej koha, prballja me gjykimin shkencor, do t
vendosin se cila prej tyre sht me vlera t qndrueshme.
Megjithat edhe pas viteve 90 shkollat tona nuk u mbylln,
shkencat shoqrore si letrsia, filozofia, letrsia, sociologjia etj
vazhduan t msohen. Msuesit dhe pedagogt e universiteteve s pari
i pastruan tekstet e tyre nga politizimet flagrante. Koncepte t reja,
autor q m par ishin t ndaluar e t anatemuar, letrsia botrore e
shekullit XX, pothuaj e gjitha e mohuar, tashm zun vend n
programe e n ligjrata. Ashtu si heqjet e autorve nga programet
ishin br pr arsye politike, edhe vlersimet e para pr autor dhe
vepra t ktij lloji qen m shum t ngjyrosura politikisht, por tashm
n krahun tjetr. Ngjyrosjen politike n krahun tjetr e stigmatizoi nj
shaka q n ato vite qarkulloi n Tiran: po kalojm nga realizmi
socialist, n realizmin demokratik. Kjo ndodhte se njerzit q po bnin
ndryshimet ishin po ata dhe se ishte prsri po orientimi politik ai q
po ndikonte m shum pr ndryshimet.

220

Sadik Bejko

Tekstet e letrsis botrore pothuaj se u solln n gjendje t


pranueshme m par sesa tekstet e programeve t tjera letrare. Me
koh dhe teoria e letrsis dhe poetika e veprs letrare u vun pr fije.
Kan qen ngutshm t nevojshm tekstet shkollore mbi letrsin e
vjetr shqipe (letrsia filobiblike, sipas Sabri Hamitit) dhe ato mbi
letrsin e quajtur t pavarsis. Ktu tekstet e Sabri Hamitit mbi kto
periudha kan plotsuar boshllkun e ndjeshm. Pas vrejtjeve madje
dhe anatemimeve t fillimeve tekstet e Dhimitr Shuteriqit dhe t
Rexhep Qosjes mbi historin e letrsis shqipe t Romantizmit mbeten
deri m sot tekstet m t referueshme nga pedagogt dhe studentt.
Ajo q ende prbn problem sht letrsia shqipe e gjysms s dyt t
shekullit t 20-t. Kjo letrsi q n programet tona shkollore dhe
universitare merr nj vend t konsiderueshm, mbetet ende e
paprfaqsuar nga ndonj tekst q mund t merret shkencrisht n
konsiderat. E megjithat letrsia shqipe e shekullit t njzet vazhdon
t jepet npr universitetet tona. Titullart e ksaj discipline edhe tani
pas njzet vjetsh nga ndryshimet politike, nuk kan guxuar q ti
bjn publike ligjratat e tyre.
Nuk po flas mbi tekstet e gjuhs shqipe, vetm sa pr t dhn
nj shembull: n tekstin e Sintakss, botim i Akademis s Shkencave
t Shqipris, tekst n prdorim t gjer nga studentt e sotm, gjen
ende mendime t Stalinit mbi gjuhsin.
N se e zura n goj problemit e mospublikimit t leksioneve
prej profesorve tan n Shqipri, n Kosov e gjetk, profesor t
cilt e ligjrojn disiplinn e letrsis shqipe t gjysms s dyt t
shekullit t 20-t, ksaj mund ti kthehem me kmbngulje edhe pr
nj arsye tjetr: pa pasur nj shumsi tekstesh, monografish,
antologjish mbi autor a mbi grupe autorsh, nuk ke si shkon drejt nj
historie t letrsis. Sa pr antologjit, duhen prmendur prpjekjet e
Ali Aliut, t Gjergj Zhejit, t Bashkim Kuukut, t Ali Podrimjes e t
tjerve. N se profesort nuk i botojm ciklet e ligjratave, n se ato
nuk i bjm pron t publikut dhe t vshtrimit kritik, kjo sigurisht ka
t bj me pasigurin e autorve t tyre dhe kjo mbase-mbase do t
thot se ne ende nuk jemi t gatshm edhe tani pas 20 vjetsh pr
hartimin e nj historie t letrsis. Ky mund t jet nj mendim
kategorik, por tani pr tani ktij fakti, ksaj vonese njzetvjeare nuk
mund ti gjejm ndonj justifikim tjetr me t cilin mund ti
shmangemi. Prap e di mir q kemi studiues t aft dhe shum t aft
- veprat studimore t viteve t fundit t Sabri Hamitit si edhe ato t Ali
Aliut e t Ali Xhikut jan n udhn e nj projekti n plotsim e sipr

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

221

pr nj histori integrale t letrsis shqipe. Le t shpresojm. Kshtu


ne do t dalim nga prvoja e dikurshme e projekteve kolektive e t
diktuara nga Akademit e politizuara. Historia e ardhshme e letrsis
do t jet vepr e frymzim vetijak i historianve tan t shquar n
kt fush.
Por n se titullart nuk i botojn ligjratat e tyre, ata q
udhhiqen prej tyre n tema diplomash, n temat pr master a
doktoratur i botojn menjher punimet e tyre. Kjo lloj literature, t
shumtn e hers pa shum vler, gjithsesi duhet marr n konsiderat
nga mendimi shkencor. N mos po do t ndodhemi para botimeve q
lexohen vetm nga profesort q i udhheqin dhe vetm nga ata q i
shkruajn. N kto botime si dhe n kumtesat e disa prej seminareve
dhe konferencave shkenore paraqiten autor shumica t rinj- si ka
vrejtur Mehmet Kraja, t cilt shprdorojn gjuhn shkencore, pr t
br prshtypje si profesionist, jo pr t ndriuar probleme a dukuri.
Megjithat autort me emr n disa nga monografit e tyre, n
studimet paraqitse t botimit t veprave t autorve t ndaluar, n
kumtesa dhe referate kan dhn ndihmes t vyer.
Nj libr si Don Kishoti midis shqiptarve, i Ali Aliut, libr me
nj gjetje kompozicionale dhe filozofike sui generis, gati si n nj
histori letrsie, sjell momentet dhe figurat m t spikatura t letrsis
son. Ky mbetet nj libr i hapur t cilin autori mund ta zgjeroj edhe
me dukuri apo me personalitete t tjera t letrave tona. Por meq, si e
tham, gjykimi kritik pr tekstet shkencore mungon, vepra si kjo
mbeten prapa vmendjes s lexuesit dhe t specialistit. Gjuha e ktij
libri, gjuh disi e liruar nga akademizmi, sht nj ndr vlerat e tij, se
jep mundsi q atij ti drejtohet nj rrethi m t gjer sesa ai i
specializuar.
Ve botimeve universitare edhe monografit letrare apo ato
jetsore, dhe kujtimet mbi shkrimtar a grupe shkrimtarsh jan nj
lnd e mir pr ti dhn historianit t letrsis ide dhe pika referuese
pr veprn e tij. Ktu dua t prmend nj libr si Im at Sterio t
Ilinden Spasses, libr q sjell lnd t bollshme mbi jetn n vitet 3040, por edhe pr jetn nn diktatur t shkrimtarve t till si Mitrush
Kuteli, Mustafa Greblleshi, Vedat Kokona, Nonda Bulka, Nexhat
Hakiu, e t tjer. Nexhat Hakiu, nj poet dhe msues, i cili pr ata q e
kan filluar arsimin n Shqiprin e viteve 60, mbahet mend pr
botimin e nj libri didaktik pr msuesit, librin Komenti letrar. Libri
Im at Sterio sjell portretizime shkrimtarsh dhe hollsi mbi
atmosfern letrare n Tirann e gjysms s dyt t shekullit t 20-t.

222

Sadik Bejko

Nuk sht se libra t till, ndr ta dhe libri Ret dhe gurt i Petro
Markos, jan thjesht knaqsi pr krshrin e lexuesit, ato, sipas
meje, jan t domosdoshm pr nj historian letrsie.
Nuk dua t sjell banalitetet q ndodhin n disa nga tekstet e
shkollave tona t nivelit posht universiteteve, por me q ato jan t
botuara dhe u jepen msuesve e nxnsve pr msim, pr to nuk mund
t heshtsh. Nga ky banalizim i ngulitur sistematikisht na ndodh q n
shkolln e lart t shkulim nga koka e studentve ato q jan msuar
keq n shkollimin paraardhs. Dhe kjo sht e vshtir. Se s pari
duhet ti shkulsh nga koka e msuesve dhe e teksteve shkollore. Kjo
besoj e bn edhe m t ngutshme hartimin e nj historie integrale t
letrsis shqiptare, nga q, ve t tjerash, do t synoj tu vr fre
banalitetve t tilla si t thuash t ligjruara.
N t kaluarn n kto tekste mbizotronte kriteri tematik: poezi
a proz pr bujqsin, pr partin, pr klasn puntore, pr trimrin e
shqiptarit n shekuj etj. Kto kritere n tekstet e pas 90-ts u
zvndsuan me paraqitjen historike t poezive e t prozs s
shkrimtarve, prfshi dhe ata q m par ishin ndaluar. Por
interpretimi mbetet i njjti. N nj poezi t Budit mbi temn e vdekjes
ku jepet relativiteti i vlerave njerzore prball prkushtueshmris
absolute ndaj Zotit, hartuesi i tekstit n aparatin pedagogjik bnte
pyetjen: n cilat vargje del trimria, urtsia, bukuria shqiptare.
Hartuesi e orientonte nxnsin dhe msuesin n t kundrtn e synimit
t Budit. Po ky orientim i shtrembr jepej dhe n pyetjet e aparatit
pedagogjik n analizn e nj fragmenti nga tragjedia Sknderbeu e
E. Haxhiademit. Me q duhet t prfaqsohej dhe Sejfulla Malshova,
hartuesi kishte zgjedhur prej tij poezin Pse e dua Shqiprin. Mund
t zgjidhte nj tjetr, por duke mos e vn kt poezi n sfondin e saj
historik, poezia ka ngjallur t qeshura te nxnsit e sotm.
M e ndrlikuar bhet puna me tekstet universitare. Studenti n
nj provim formimi, provimi i fundit, fliste pr borgjezin si klas
qesharake dhe pr aristokracin si klas t degjeneruar. Kur pedagogu
ndrhynte pr tu shmangur nga konsideratat politike, studenti
kmbngulte se kto i kishte studiuar n nj tekst t viteve `80, t
shkruar nga autori q e merrte n pyetje. Tekstet mund ti ndryshosh,
por variantet e mparshme nuk i zhduk dot nga qarkullimi. Edhe mund
ti harrsh nga politizimet, por jo nga sociologjizmi.
M s fundi, m lejoni t shpreh ndonj mendim mbi hartimin e
historis s letrsis.Duke iu drejtuar prvojs sime si prcjells i
historis s qytetrimeve, jam pr nj histori t letrsis si histori t

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

223

krijuesve q n ndrrim t kohve i vinin vetes detyra t ndryshme nga


paraardhsit, pra si histori t gjetjeve, t sendrgjive artistike, t cilat
brezat e shkrimtarve i bjn t dallueshm nga paraardhsit.
Mbshtes pikpamjen e historianit t artit Ernst Gellner. Ai thot: Art
si t till n t vrtet nuk ka. Ka vetm artist.1 Sipas tij, nj histori
arti, n kt rast nj histori letrsie, paraqet veprat q prfaqsojn
shkalln m t lart t prsosmris, por edhe i vendos veprat e marra
n shqyrtim n sfondin e tyre historik, me qllimin q t shkoj drejt
kuptimit t synimeve t shkrimtarve n nj koh t dhn.2 Dihet se
Buzuku shkroi se nuk kish gja t endiglueme e ns shkruomit t
shejt e ns dashuns bots sane, Nezimi mendonte se gjuhn e br
harap e bri handan, Naimi doli kundr bejtexhinjve pr fajin e
madh t tyre n przierjen e gjuhs me fjal turke dhe arabe, Lasgushi
se nuk i plqente kng e lasht e vjershris, shkrimtart e quajtur
t viteve tridhjet i vun vetes detyrn e vnies s artit n shrbim t
shoqris, shkrimtart e realizmit socialist iu nnshtruan nj kodi
politik t diktuar nga shteti. Por prap do brez ngre krye kundr
normave t baballarve. Ndryshimi i vazhdueshm i synimeve
artistike ndr brezat e shkrimtarve nuk on domosdoshmrisht n
progresin e vazhdueshm t vlerave, por historia e letrsis sht
histori e synimeve t ndryshme artistike t realizuara n veprat e
shkrimtarve. Edhe brenda brezave t shkrimtarve t realizmit
socialist n Shqipri, pati krkesa pr ndryshim e kjo solli ato arritje
q u vun re pas viteve gjashtdhjet. Liria brenda rregullave oi n
individualitetet si n poezin e Fatos Arapit, n romanet e Jakov
Xoxs, veanrisht romani Lumi i vdekur, i cili pavarsisht nga idet
marksiste q e prshkojn, sht nj monument i vrtet gjuhe dhe
stili, sjell pasuri mjedisesh e karakteresh q nuk i ka hasur m par
letrsia shqipe. Po kjo liri brenda rregullit solli romanet e Sabri
Godos, t Ismail Kadares, t Petro Markos etj.
N sa thash m sipr, synimi im kryesor ka qen t v theksin
mbi nevojn e domosdoshme t nj historie t letris shqiptare,
nevoj q ndihet m shum se kudo, n msimin e letrsis n shkolla

Gombrich, Ernst The story of art, bot. shqip nga Fondacioni Soros, Tiran 1995,
fq 16
2
Po aty, fq 9

224

Sadik Bejko

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

225

Dhurata SHEHRI, Tiran

HISTORI RECEPTIMI T LETRSIS SHQIPE


(TEKSTI DHE KONTEKSTI)

Vepra letrare nuk sht nj objekt q rri n vetvete q ia ofron t


njjtn pamje do lexuesi n do koh. Ajo nuk sht nj monument
q e shprfaq prmes nj monologu natyrn e vet atemporale
(jokohore).1 Secili lexues investon n nj vepr letrare q lexon
shijen e vet t s tashmes, n nj vepr t s shkuars. Prandaj Historia
e letrsis q e ka jo vetm t pakaprcyeshme por edhe t
domosdoshme kt thyerje nuk mund t jet nj, e vetme, e
njllojshme as sinkronikisht. Ai q sht nj e i vetm sht teksti me
t cilin do t dialogojn vepra e lexues t ndryshm, kontekste t
ndryshme.
Ernest Koliqi lindi m 1903 dhe vdiq me 1975. Migjeni lindi m
1911 dhe vdiq m 1938. M 1924 Koliqi boton poemn e par dhe
vazhdon t botoj e deri m 1973. Migjeni m 1934 boton poezin e
par, m 1936 harton vllimin Vargjet e lira q nuk arrin t botohet,
botohet postum m 1944 dhe vetm n 1957 botohet pr her t par e
gjith vepra e Migjenit. Datat flasin pr dy autor bashkkohs, njri
m i hershm n lindje tjetri m i hershm n vdekje. Veprat e njrit
botuar m shpejt dhe ndaluar m von, veprat e tjetrit ndaluar m par
dhe botuar m von. Shum pak e shijuan bashkkohsin e tyre,
shum m pak e shijuan veprat q shkruan. Fati i teksteve t tyre u
shenjua nga kontekstet e dhunshme. Jeta e teksteve t Migjenit
(1944;1957) prkon me ekzekutimin e teksteve t Koliqit, ndoshta
edhe pse sht gjall i dyti e ka vdekur i pari. N kt pik,
bashkkohsia e tekste sht prishur. Do t jetojn bashk pr gati 50
vjet nj tekst (ai i Migjenit) dhe nj kontekst zvendsuesi i tekstit t
ndaluar t Koliqit).
1

H. R. Jauss, Perche la storia della letteratura, Guida Editori, Napoli 2001, f. 38

226

Dhurata Shehri

N fakt, nuk sht hera e par q konteksti zvendson tekstin


n historin e letrsive shqipe. Jo vetm n kta autor, dhe jo vetm
n tekstet qarkullimi i t cilave u ndalua trsisht. Pr shembull, pr
hir t primatit t kontekstit ndaj tekstit, Bagti e Bujqsi
konsiderohej tekst m i rndsishm i Naimit sesa Lulet e vers, tek
Dr RadaSknderbeu i pafan sesa Kngt e Milosaos vetm pr t
dhn pak shembuj.
Mbizotrimi i kontekstit mbi tekstin deformoi edhe ata autor q
nuk doln jasht qarkullimit letrar, q u lexuan, u msuan npr
shkolla dhe nuk munguan npr programe. Pr shembull, tekstet plot
dshprim t Migjenit, ose humbasin si tekste (nuk kan vend npr
antologji shkollore a universitare) ose interpretohen si optimiste, e n
t dyja rastet konteksti luan rolin e tekstit. Por deformimi m i madh
q sjell ky kmbim i panatyrshm vendesh sht tek panorama e
prgjithshme. Konteksti dhe teksti flasin krejt ndryshe. Primati i t
parit, duke kaluar nga nj receptiv kontekstual n tjetrin ka br t
largt dhe t pakomunikueshm tekste q nga forma, evolucioni i
formave, thyerja e modeleve pararendse, programet estetike, mjetet
stilistikore etj jan shum m t afrt.
Ernest Koliqi dhe Migjeni jan nj nga shembujt e ktij
deformimi (fjala etimologjikiht i shkon pr shtat dukuris), duke
mbizotruar konteksti sht zhdukur vlera e forms. Disa jan prirjet
q vrejm n receptivin e veprs s Migjenit
1. Prirja pr ta trajtuar tekstin si dshmi, gjykime
sociologjike me kritere ideologjike, pr ta lexuar tekstin
e Migjenit si nismtar t realizmit socialist cka solli pr
pasoj:
a. deformim t kuptimit t tekstit
b. lexim t cunguar t tekstit, sfumim i teksteve q
nuk prputheshin me kt metod
c. harrim t ndikimeve nga simbolizmi
2. Prirja pr t ta konsideruar Migjenin antipodin letrar t
veprave bashkkohse me t, kryesisht si antipod letrar
dhe jo vetm t Koliqit

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

227

3. Prirja e analizs tekstore q analizon formn, ndikimet


estetike e filozofike
Prshkrimin m t mir t ksaj prirjeje e ka dhn A. Pipa kur
pohon se: Ai u prkrah n nivel t poetit kombtar kur atdheu u b
socialist, pr hir t protests sociale n veprn e tij. Simpatit e tij
oksidentale u shprfilln me maturi dhe hibridizimi i tij kulturor q i
dha hov nj drame personale q formoi gith poezin e tij, mbeti
jasht vmendjes2. I t njjtit mendim sht edhe studiuesi Fetiu q
mendon se: E udhhqur nga tendenca q n shmblltyrn
revolucionare t Migjenit mos t bjer asnj shibl, kritika ose e ka
mohuar disponimin e zymt dhe elementt dshpruese n veprn e tij
ose i ka qortuar ose e ka zhvlersuar at krijim ku jan shfaqur ato.
Nj ndr poezit m t mira t Migjenit, Flamujt e melankolis ka
psuar pr shembull nj fat t till . Kshtu ka ndodhur dhe me
poezin Nj nat pa gjum3. sht abstraktuar nj pjes e madhe e
veprs, jan reduktuar dimensionet krijimtaris dh sht marr ajo q I
sht prgjigjur konvencave aktuale letrare dhe parimeve pragmatike
t kritiks4.
Kjo prirje ndeshet q n kritikat e para q shfaqen me rastin e
vdekjes s poetit. Dhimitr Shuteriqi n shkrimin e botuar tek
Prpjekja Shqiptare q n dhjetor 1938 e konsideron Migjenin si
prijsin m t vlefshm t nj rryme t re poetike q nesr mund t
zr nj vend me rndsi t par n literaturn ton. Por, shkrimi i
par me tendenca utilitare e me elemente t kritiks ideologjike pas
lufte sht ai i Dh. Shuteriqit botuar tek Literatura jon, nr. 8 1948Autori v n rend t par rndsin ideore jo at artistike. Autori
tregon ndikimet q kishte psuar Migjeni nga letrsia realiste ruse dhe
vemas nga jo sovjetike e realizmit socialist t Gorkit dhe t
Majakovskit. Shuteriqi thot se ndikimet nga Bodleri, Nice,
Dostojevski e Leopardi q mund t evidentohen aty ktu jan pasoj e
njohjes s pamjaftueshme t poetit me teorin marksiste5. Autori
pikas vetm ato momente t paraqitjes artistike q mund t jen n
prputhje me kahet e zhvillimit t shoqris, me synimet e saj. T birt

A. Pipa, Pr Migjenin, Princi, Tiran, f. 59


S. Fetiu, Vepra e Migjenit dhe kritika e saj, Prishtin 1989, f. 52
4
S. Fetiu, Vepra e Migjenit dhe kritika e saj, Prishtin 1989, f. 58
5
S. Fetiu, Vepra e Migjenit dhe kritika e saj, Prishtin 1989, f. 37-38
3

228

Dhurata Shehri

e shekullti t ri pr shembull jan puntort komunistt, Shkndija


paraqet shokt revolucionar, kurse Dielli alegorik Bashkimin
Sovietik.6. Si vrehet edhe nga citimi,
Shuteriqi prpara dhe autor t tjer m pas lidhur me ndikimin
e Nies e pranojn ndikimin duke e arsyetuar pr shkak t kushteve t
cilat Migjenin e shtrngonin t shprehej me simbole e aluzione. Sipas
ksaj pikpamjeje, Migjeni shfrytzonte vetm terminologjin e
Nies, ndrsa botkuptimi i tij ishte tjetrfare7. Andrea Varfi dhe Jeton
Ostreni, shkojn dhe m tej e mbinjeriun e Migjenit e marrin si
antipod t mbinjeriut t Nies. Sipas tyre, n mbinjeriun sht
maskuar ideja revolucionare, udhheqja e famshme, partia komuniste
q do t lindte8.
Mbivendosja e kontekstit ideologjik ndaj tekstit t Migjenit ka
ofruar deformime n interpretim t tekstit. Kshtu, n Historin e
letrsis shqiptare 1955, Vargjet e lira, interpretohen prve
lirizmit personal (erotiks s tij) sidomos si vargje ku gjejm
optimizmin e madh t poetit pr nj t ardhme m t mir. Me kt
optimizm mbyllet n mnyr fort t bukur edhe libri9. Apo Kangt
e prendimit (1935) me t ciln poeti v n loj intelektualt q ishin
br qojle t kulturs dekadente t perndimit10.
E njkohshme dhe rezultat i prirjes s par sht edhe prirja pr
ta konsideruar Migjenin antipodin letrar t autorve t letrsis gege.
Ajo shfaqet q n shkrimin e Mortalis (Fadil Hasani) Nj yll u
shkput Shtypi, 21.09.1938 - Ai thot n mnyr t shkoqitur se
Migjeni e kuptoi se kish kaluar koha e prshkrimeve t xheverdarve e
t taganave; kuptoi se zanat e ort e malave krshnike nuk ndihmonin
m11.
M pas Dhimitr Shuteriqi, kt kundrvnie n nivel t
motiveve i mshon edhe n nivel t forms ... pr t ciln gjithashtu
thot se ishte shprehje e revolts kundr paragjykimeve,
konformizmave dhe strofave t strmatura t Fishts, Koliqit,

S. Fetiu, Vepra e Migjenit dhe kritika e saj, Prishtin 1989, f. 38


S. Fetiu, Vepra e Migjenit dhe kritika e saj, Prishtin 1989, f. 45
8
S. Fetiu, Vepra e Migjenit dhe kritika e saj, Prishtin 1989, f. 51
9
Historia e letrsis shqiptare, Tiran 1955, f. 254
10
Historia e letrsis shqiptare, Tiran 1955, f. 259
11
Mortalis (Fadil Hasani) Nj yll u shkput Shtypi, 21.09.1938
7

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

229

Prenushit. Statusin e antipodit m s etik e ideologjik sesa estetik


Migjni do ta marr n tekstin e Historis s letrsis shqiptare (1983)
ku thuhet: N kundrshtim me disa autor klerikal t veriut dhe
borgjez t letrsis s kohs t cilt e idealizonin ose e lustronin jetn
e malsis (Fishta, Koliqi etj) Migjeni e prshkroi fshatin malor ashtu
si ishte, t uritur12.
Deri ktu, asgj e panatyrshme. Ngritja e nj hierarkie t re
parakupton shembjen e t vjetrs. Por kmbngulja n mbijetesn e
ksaj paradigme edhe kur konteksti nuk luante m rolin e tekstit t
Koliqit (jemi m 2007) n punimet e Bihikut e Jorgaqit sht
befasuese. Proza e Koliqit ishte antipod filozofiko-shoqror i asaj t
Migjenit qe ndrtuar disa her sipas modeleve t prozs s huaj duke
pasur parasysh temat frojdiste, veanrisht at t G. DAnunzzios me
shok.13 N t njjtin vit Bihiku shkruan: Mendimi mbizotrues i
kritiks s paslufts q prmblidhej n iden se njri krah i letrsis s
viteve 30 ndr autort kryesor t s cils konsiderohej Koliqi,
orvatej t fshihte kontradiktat e epoks, sidomos mjerimin e madh n
t cilin ishte kredhur vegjlia, duke idealizuar do gj konservatore
dhe reaksionare n jetn e vendit14. Ndrsa studiuesi Xhiku mjaftohet
me mungesn e qllimshmris apo t intencs autoriale pa iu referuar
tekstit15.
Ka ekzistuar q n fillimet e receptivit t veprs s Migjenit
edhe interpretimi i tekstit tij natyrisht pa qen interpretim i pastr
izolacionist. Duke qen m pran tekstit se kontekstit dhe duke iu
larguar kritiks ideologjike, shkrimet e ktij grupi i shmangen m
shum deformimeve t kuptimit. N kt grupim mund t prfshihen

12

Historia e letrsis shqiptare, Tiran 1983, f.554


N. Jorgaqi, Rrfimtari i madhe M. Kuteli SF 1-2, 2007, f. 7)
14
K. Bihiku, Proza e Migjenit, Tiran 2007, (cituar sipas L.Smaqit, Npasqyr t
letravet, Tiran 2009, f. 231)
15
Ali Xhiku Letrsia shqipe si polifoni ..duhet pranuar apriori se si shum t tjer
Migjeni i kishte lexuar vllimet Hija e Maleve dhe Tregtar flamujsh. Por
paralelja e hequr m sipr nuk shpie dot n prfundimin se Migjeni me prozn
e tij iu kundrvu n mnyr t ndrgjegjshme fryms s tregimeve dhe
novelave t Koliqit. Shnimet q ai la pr mnyrn si mund t konceptohej
letrsia, ndonj fejton si Programi i nj reviste etj, nuk mjaftojn pr t provuar
n mnyr bindse se Migjeni n prozn e tij donte, ve t tjerave, t krijonte
edhe nj antipod letrar ndaj asaj krijimtarie q ndoshta e gjykonte t
paangazhuar n jetn politike... ) f. 244
13

230

Dhurata Shehri

M. Kuteli16, Qemal Draini17, Arshi Pipa18, Dhimitr Shuteriqi19 (n


shkrimet e para lufts) etj, pr t vazhduar me kritikat e Qoses,
Hamitit, Jorgos etj.
Tiparet e veprs s Migjenit q vihen re tek kto kritika mund t
prmblidheshin:
a. merren si themelore n interpretimin e Migjenit poezit
pesimiste20
b. afrimi me simbolizmin, krahasimi me Bodlerin21
c. theksohet gjinia e prozave poetike (skicave)22
d. i mshohet thyerjes me vargjet e lira duke pohuar njkohsisht
edhe matricat metrike e konvencionale t tyre23
Vrejm se disa nga karakteristikat e msiprme q rrjedhin prej
analizs s tekstit t Migjenit e bjn at shum m t afrt me
Koliqin sesa n kritikat q kishin primatin e kontekstit. Primati i

16

M.Kuteli, T dalim ta presim Migjenin, Revista Letrare, mars 1944)


Q. Draini, Vepra poetike e Migjenit Fryma, 3-4 1944
18
A. Pipa, Kritika 4, 1944, Prkujtimi i Migjenit (Bota e re 3-4-5 1945),
19
Shuteriqi dallon disa prej prozave t Migjenit t cilat I konsideron si proza
poetike t ngritura n nj lloj letrar m t denj sec ishin n kohn kur
shkruante Konica (f. 39 S. Fetiu)
20
A. Pipa, Pr migjenin, Smundja sht celsi i poezis s Migjenit (f. 54)
21
A. Pipa, Pr migjenin : N poezin malli rinuer muzika sht nj zvendsues
pr erotizmin (e kemi tek koliqi) citoje (Ndjesit e mia me valt muzikore
shkmbejn puthje t nxehta) Ky sht nj rast i knaqjes s dshirs seksuale
prmes artit, nj art n t cilin imazhi zvendson objektin real, shnjuesi t
shnjuarin: prvoja estetike imiton jetn. Frymzimi dekadent sht manifest
n vet titullin e poezis: mall do t thot dshir... knaqsia przihet me
trishtimin. (f. 65) Shpirtnt shtegtar, - po ashtu me frymzim dekadent sht
poezia e par e botuar e Migjenit. (f. 66)
22
. Historia e letrsis shqiptare, shum skica kan harmonin e brendshme t
prozs poetike., Tiran 1983, f. 554
22
R. Qosja, Prej tipologjis deri tek periodizimi, Semantika e rims, Prishtin 1979,
...rimat e ndryshme ojn kah zhdukja e rims dhe kah afrimi i vargjeve ndaj
gjuhs se folur . Kjo n t vrtet sht rima e tretur si nj ndr veorit e
poetiks s Migjenit.
17

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

231

tekstit i bn m t afrt kta autor n nj histori t mundshme t


letrsis si vetgjenerim formash.
Ka edhe m, edhe Migjeni edhe Koliqi e msuan shqipen von,
t dy shkruan dhe poezi dhe proz, t dy e nisn me poezi, tek t dy
struktura e vllimeve q konceptuan i afrohet ides s romanit, t dy
shkruan proza poetike. Por nuk sht vetm kaq. Koliqi dhe Migjeni
jan t afrt edhe n at q bn n krijimin dhe kaprcimin e kufijve
gjinor. T dy u rrekn t kaprcejn dominimin e kulturs s
vargjeve, njri me proz poetike dhe tjetri me vargjet e lira. Programet
narrative t personazheve t tyre jan t ngjashme, Doda dhe Nushi,
por vetm se tek Gjaku rrebelohet personazhi, ndrsa tek Studenti
n shtpi rebelohet autori. Edhe Koliqi edhe Migeni futn n rrfim
vetn e dyt, Koliqi n dialog me vetveten (Poeti e Narizi) Migjeni
n ndrhyrjen e drejtprdrejt t zrit t autorit. Veta e dyt tek Koliqi
sht dialog me botn nominative pr ta shndrruar Dialogu i
brendshm n vet t dyt tek Koliqi sht s pari me sendet, q
epifanizohen. Migjeni m pas kt bot t gatshme t epifanizuar (t
gatshme) e prdor si denotative.
Sipas Shkllovskij-t dhe Tynjanov-it n cdo epok ekzistojn m
shum s nj shkoll letrare dhe vetm njra prej tyr eprfaqson
kulmin e kanonizuar t letrsis. Kanonizimi i nj forme letrare t on
drejt automatizimit t saj dhe n nivel t nntshm sjell formimin e
formave t reja q zn vendin e t mparshmeve, bhen fenomen
mase dhe kur u vjen radha shtyhen n periferi24 Anomalit n
sistemin komunikimit n letrsin shqipe gjat pesdhjet viteve t
diktaturs duke zhdukur trsisht kanonet e vjetra dhe ngritur t reja
n fakt vetm fillimisht i shtyu n periferi disa autor q kishin qen t
qendr t kanonit (si Koliqi) por m pas Kanonit t ri (Migjeni) ishte i
dnuar t shtyhej edhe ai vet n periferi si dukuri masash.
N kt pik, historiani i letrsis duhet t kthehet do moment e
t jet ai vet lexues para se ta kuptoj e ta vendos n nj rend nj
vepr. Thn ndryshe ai duhet ta themeloj (mshtes0 gjykimin e tij
mbi vetdijen e t pasurit sot nj pozicion n zhinxhirin historik t

24

H.R.JAUSS PERCHE LA STORIA DELLA LETTERATURA (Guida Editori,


Napoli 2001), f.31

232

Dhurata Shehri

lexuesve25. Ky qndrim I imi sht ai vetdijsim pr vendim si


lexues vlera e tekstit n kontekst. Duke e perifrazuar me Jakobsonin
ideologjin e lexuesit t sotm t Koliqit dhe Migjenit n nj lange,
prmes parole-s, si e vetmja mundsi jo objektive q na vihet n
dispozicion si subjekte, sna mbetet vese t pohojm se Qyteti i
veriut n tekstet e Migjenit mund t shihet m mir nga xhami i
dritores s Koliqit.

25

H. R. Jauss, Perche la storia della letteratura, Guida Editori, Napoli 2001, f. 37

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

233

Agron TUFA, Tiran

ARSHI PIPA DHE HISTORIA E LETRSIS SHQIPE


PRBALL NJRI-TJETRIT

Parafjal
Dshira dhe nevoja imediate pr t patur nj Histori t Letrsis
Shqipe, t mbshtetur n kritere shkencore, larg prjashtimit, larg
fryms sektante t prfaqsimit, larg mllefit ideologjik dhe deklasimit
t disa prej shkrimtarve, periudhave dhe qarqeve letrare, pra, dshira
pr nj Histori t ktill t Letrsis Shqipe sht ndjer gjat si
nevoj dhe si garanci n njohjen e vrtet t vlerave kombtare, si pr
qllime njohjeje e studimi, ashtu dhe pr aspektet didaktike t
msimdhnies. Mungesa e nj teksti garantues e t ideologjizuar ka
prodhuar prgjat ktyre 20 vjetve pas rnies s komunizmit diskurse
t pashmangshme n lidhje me t, kryesisht, t karakterit formal,
parimor. N momente nervozizmi jan shfaqur edhe kundrshtart e
hartimit t nj teksti t ri t. T shqetsuarit nga hartimi i nj Historie
t rishikuar t Letrsis Shqipe e prmbledhin kundrshtimin e tyre n
tezn: Historia e Letrsis Shqipe nuk ka pse t shkruhet; ajo sht
shkruar njher. E shumta, Historia e Letrsis mund t plotsohet me
disa shtesa, pa i ndryshuar asgj (Dritro Agolli, Panorama, 18
shtator 2008). Ky shqetsim arsyetohet me mosbesimin, q nj
ndrmarrje e till t jet e ndershme, duke br alibi pr, gjoja,
prapavij politike. Jasht diskursit koniuktural mediatik un i
prmbahem domosdoshmris, q Historia e Letrsis Shqipe duhet t
rishkruhet, duke u rikuptimsuar dhe rikonceptuar mbi bazat e nj
metodologjie shkencore q i shkon prshtat zhvillimit t brendshm
procesual t letrsis shqiptare.
Megjithat, studiuesit dhe shkenctart e letrsis son, para se
t kalojn n diskutimin teorik t shtjes dhe prekja konkrete e
realiteteve letrare, duhet t qartsojn kaosin dhe konfuzionin q
paraqet peisazhi i letrsis shqipe, n kushtet e fragmentarizmit dhe

234

Agron Tufa

komunikimit brendaletrar. Dy jan momentet m t rndsishme t


sqarimit t ktij peisazhi:
1. T shprfillen demarrshet agresive t produktit letrar
masiv/masovik, - t asaj literature t leht, triviale, eskapite, pa u
turbulluar nga suksesi i tregut, duke ia nnshtruar bujn e strfryr t
ksaj letrsie diferencimit t qart t zhanrit, psi shpesh, librat e
ktill i imponohen publikut t gjer me karizmn publike q kan
autort e tyre, si peronazhe qndrore t politiks apo shout televiziv.
2. Para se t prcaktohen kritere dhe strategji t qasjeve pr
hartimin e Historis s Letrsis, duhet mundsuar, me sinqeritet e
ndershmri profesionale, botimi integral i veprs s autorve t
mohuar, t prjashtuar, t ndaluar, t njohur pjesrisht, pak ose aspak
pr lexuesin.
Precedentt e mosnjohjes s autorve t rndsishm jan t
shumt. N shumicn e rasteve ata njihen si emra, pa ua lexuar veprat.
Kta autor kan qen, q n krye t hers dhe vazhdojn t qndrojn
jasht komunikimit dhe n jo pak raste atyre u sht instaluar imazhi i
keq i ngatrrestarve, mizantropve, rebelve dhe plot imazhe
t tjera negative, t cilat nuk kan aspak lidhje me veprn e tyre dhe
domethnien letrare q prfaqsojn.
Prjashtimi jo i ndrsjellt i Pips
Rasti m ilustrues i ktij prjashtimi sht vepra dhe emri i
shkrimtarit Arshi Pipa. Poet, studiues, kritik letrar dhe filozof,
Pkthyes dhe kulturolog me erudicion sintetik. Prball Historis s
Letrsis shqipe (prball Historive ekzistuese t deritashme t
Letrsis shqipe) dhe historianve t saj, Arshi Pipa gjendet dyfish i
prjashtuar, me dy statuse: njher si studiues dhe kontribues n
formsimin e nj mendimi dhe premise pr shkencn e Historis s
Letrsis, dhe njher tjetr - i prjashtuar si autor i ksaj letrsie.
Si kontribues i shkencs s Historis s Letrsis shqipe, Pipa
ndjehet edhe tash q po flasim i prjashtuar, pr shkakun e njohur, se
kjo shkenc ende nuk e ka prfillur t kontributin m serioz e
shkencor q paraqesin veprat e tij, si ato t natyrs s kritiks s tekstit
me autor e vepra t veanta q nga fundi i viteve 30, ashtu dhe me
trilogjin e tij t famshme Albanica: Letrsia shqiptare:
perspektivat e saj sociale. Asnj nga veprat shkencore t Pips nuk u
prfill si dje, pr shkaqe t njohura t shkencs zyrtare komuniste, si

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

235

sot, pr shkaqe t panjohura, ose t mefshtsis intelektuale e


institucionale n botn ton shkencore-filologjike.
Ndrkaq, duhet thn se ky prjashtim nuk ka qen i ndrsjellt.
Pipa nuk ka qen asnjher indiferent pr zhvillimet procesuale t
letrsis shqiptare dhe shkencave letrare, veanrisht ndaj Historis s
Letrsis. Prndryshe interesimi dhe, m s mbrami, punimet e tij
konkrete n kt lm, tregojn pr nj vmendje dhe pritje t
prhershme, me t ciln i ndiqte ai zhvillimet letraro-filologjike.
Arshi Pipa nuk e pa t arsyeshme t shkruante nj Histori t
Letrsis, megjithse aftsit nuk i mungonin. Contemporary
Albanian Literature (1991)1 nuk sht mirfilli nj Histori Letrsie.
Nuk mund t mendohet se nuk qe i vetdijshm pr mungesn dhe
mangsit. N parathnien e Albanian Literature: Social Perspectives,
ai shprehet: Asnj nuk sht e knaqshme. M e mira prej tyre,
Historia e Letrsis Shqipe (1959-1960) botim dyvllimsh me autor
kolektiv, sht informative, por e njanshme dhe me boshllqe 2
Prezantimi i Letrsis Shqipe n botimet akademike dhe
enciklopedit3 dshmojn pr nj konfigurim t qart t vshtrimit t
Letrsis Shqipe n thellsi dhe gjersi. Ndrsa vepra Trilogjia
Albanica4 dshmon pr metodikn baz t ktij studimi. E botuar m
1

PIPA, Arshi. Contemporary Albanian Literature. East European Monographs, no.


305. Boulder. Distributed by Columbia University Press. 1991. (175 fq.)
2
PIPA, Arshi. Albanian Literature : Social Perspectives (Trilogia Albanica III)
Albanische Forschungen 19. Trofenik: Munich, 1978 shnimi 1, fq.7.
3
PREMINGER, Alex. (ed.) BROGAN, T.V.F. WAMKE, FrankY.; HARDISON, O.
B. Jr. and MINER, Earl assoc. Editors: The Ne Princeton Encyclopedia of
Poetry and Poetics, ed. by and. Princeton University Press, N. York, 1980
fq.27-28
BD, Jean Albert and EDGERTON,William B. Columbia Dictionary of Modern
European Literature. Second edition, fully revised and enlarged. Columbia
University Press. N. York, 1980 (first edition 1947) Albanian Literature, Fq.
12-13 ; 252-53 ; 535
THEMSON, S. (ed.) Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups,
(albanians). Harvard University Press : Cambridge Mass., 1980 ( n
bashkpunim me Peter Priftin.) fq. 23-28
INNER, J & INNER SCHENKMAN, Th. (eds.) The Peasant and the City in
Eastern Europe (The Peasant in Contemporary Albanian Literature),
Cambridge, Mass., 1984 (219-36)
BONNEFOY, Yves (ed .) Dictionnaire des Mythologies. Flammarion, Paris 1981.
V. I, fq. 5-7
4
Vepra prfshin, si shprehet autori n parathnie, tre libra: Albanian Folk Verse:
Structure and Genre (Trilogia Albanica I) Albanische Forschungen 17.

236

Agron Tufa

1978 ajo na vjen von ne lexuesve shqiptar, aq m tepr q ajo sht


ende e paprkthyer.
Trilogjia Albanika e Pips si premis e nj Historie t Letrsis
Duke studiuar me hollsi dhe duke u ndalur tek vargu folklorik
shqiptar, baz pr njohjen e nj sistemi prozodik shqiptar, Arshi Pipa,
n pjesn e par t trilogjis, nuk kalon n siprfaqe dallimet
fonologjike, si edhe prcakton prparsit e secilit dialekt n lidhje me
sistemin shkrimor poetik shqiptar. Autori e cilson poezin shqiptare
si nj trupzim i papajtueshm poetikash q zhvillohen t ndara sipas
krahinave5,... t cilat, pr shkak t dallimeve thelbsore fonologjike
midis dy dialekteve nuk mund ti rrafshoj as gjuha standarde.6
N kt vshtrim punimi nuk paraqitet si studim i vargut
folklorik shqiptar n lidhje me strukturn dhe gjinin, por nj studim
baz nga e cila fillon vetdija mbi shkrimin poetik shqiptar, sidomos i
vn ball pr ball traditave shkrimore t tilla simotra me t cilat do
shkrues duhet t prballet.
Libri tjetr tashm n form monografie Hieronimus De Rada,
na jep kt shkrues me vetdijen shkrimore shqiptare, i cila, si
shprehet Pipa, z fill, ashtu si edhe kultura e lashte greke, jo n
truallin kontinental baz, por n kolonit greke t Azis s Vogl,
pikrisht n ngulmimet shqiptare n jug t Italis.7 Libri, i organizuar
sipas nj strukture t till, ku prfshihet Origjina e poezis, Gjuha dhe
prozodia, Ideologjia dhe stili, t trheq vmendjen pr t njjtn
krkes studimore mbi shkrimin dhe strukturat mendimit, sidomos n
kapitujt e dyt dhe t tret.
Pr Arshi Pipn, dhe kjo sht nj nga pikat n t ciln duhet
ndalur, gjuha sht n radh t par shprehse e strukturave baz t
Trofenik: Munich,1978 (191 fq) Hieronimus de Rada (Trilogia Albanica II)
Albanische Forschungen 18. Trofenik: Munich, 1978 (319 fq.) Albanian
Literature : Social Perspectives (Trilogia Albanica III) Albanische
Forschungen 19. Trofenik: Munich, 1978 (292 fq.), prandaj u quajt Trilogia
Albanica. Shih parathnien e librit t par, fq. 9.
5
PREMINGER, Alex. (ed.) BROGAN, T.V.F. AMKE, FrankY.; HARDISON, O.
B. Jr. and MINER, Earl assoc. Editors: The Ne Princeton Encyclopedia of
Poetry and Poetics, ed. by and. Princeton University Press, N. York, 1980
fq.27.
6
Po aty, fq. 28.
7
PIPA, Arshi. Albanian Literature : Social Perspectives (Trilogia Albanica III)
Albanische Forschungen 19. Trofenik: Munich, 1978, fq. 13.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

237

mendimit, psikologjis s shprehjes s tij etnike, ajo ka temperamentin


e folsve, folsit dhe m von shkruesit (artist) i cili duhet t jet i
vetdijshm n radh t par pr kt bashklidhje t pashqitshme.
Prej kndej edhe mnyra e vshtrimit poetik t veprs s De Rads
kurorzohet m strukturat poetike t shprehjes s ktij mendimi.
Ky libr sht nj pjes e eseve mbi Letrsin dhe folklorin
shqiptar, disa prej tyre t botuara krejtsisht ose pjesrisht. Ndrkoh
kur ekzistojn disa vepra mbi Historin e Letrsis Shqipe, nj vepr
mbi faktort e saj sociologjik ende mungon. Nj vepr e till sht m
e nevojshme pasi Letrsia Shqiptare sht gjersisht rrjedhoj e
folklorit, nj shkenc shoqrore.8
Por, nse duke analizuar natyrn e shkrimit t kultivuar shqiptar,
ai ndalet mes t tjerash n etosin dhe etnosin n traditn letrare
arbreshe t ciln bashk me De Radn q shnon lindjen e letrsis
artistike shqiptare;9 Bariu dhe fshatari n letrsin shqipe, pr t
vazhduar me Fshatari n letrsin bashkkohore.
Ve t tjerash, n fund, ai vren jo vetm lidhjen e Letrsis
Shqiptare me ideologjin dhe ideologjit10, lidhjen organike t saj me
folklorin11 arsye mbijetese dhe qndrese, pastaj trashgimis t ksaj
mendsie t krijuar n shekuj, por edhe natyrn naive12 t ksaj
letrsie, e cila nuk i prgjigjet natyrs s shkrimit q sipas Kantit
synon knaqsin e pa interes13, por sht primitive, jo refleksive, dhe
e menjhershme, n krahasim me nj letrsi ku mbizotron
introspeksioni dhe ndrlikimi14. Fakti se pjesa m e madhe e
shkrimtarve shqiptar e shkruajn veprn e tyre m t mir n rini,
De Rada, Fishta, Santori, Koliqi, Poradeci, Camaj, Kadare, e dshmon

PIPA, Arshi. Albanian Literature : Social Perspectives (Trilogia Albanica III)


Albanische Forschungen 19. Trofenik: Munich, 1978, fq. 7.
9
Albanian Literature : Social Perspectives (Trilogia Albanica III) Albanische
Forschungen 19. Trofenik: Munich, 1978, fq. 10 dhe BD, Jean Albert and
EDGERTON, illiam B. Columbia Dictionary of Modern European
Literature. Second edition, fully revised and enlarged. Columbia University
Press. N. York, 1980 (first edition 1947) Albanian Literature, Fq. 12
10
Albanian Literature : Social Perspectives (Trilogia Albanica III), fq. 196.
11
Po aty. fq. 196.
12
Po aty.
13
N kt pik A. Pipa shton se nse kriteri i knaqsis pa interes do t ishte
prkufizues i domosdoshm pr letrsisn, letrsive t tipit shqiptar do tu
ishte mohuar antarsia. P o aty, fq. 196.
14
Po aty.

238

Agron Tufa

kt fakt.15 Letrsia shqipe, shkarkohet, pas nj periudhe t shkurtr


dinamike dhe pothuajse shprthyese, e paaft me mbrrit ekuilibrin e
pjekuris16, bie pre ose e vetknaqsis autoriale, ideologjis ose
letrsive t tjera simotra t cilat e shtypin vetdijen me sistemin e tyre
t mirorganizuar.17
N fund themi se Trilogia Albanica sht shkruar jo vetm si
vmendje kritike ndaj Letrsis Shqipe, por si ndjekje serioze dhe e
prkushtuar ndaj zhvillimeve n kt drejtim t studimit n truallin
mm, hedh nj baz metodike t studimit dhe hartimit t nj Historie
t Letrsis Shqiptare duke nnvizuar se Letrsia si nj profesion q
karakterizon nj tip t veant, t shkolluarin, nuk ka ekzistuar kurr
n Shqipri dhe etnocentrizmi nnvizon edhe ato shkrime q duket se
jan larg s qeni politike.18
Konkluzionet e fundit t Pips mbi Letrsin Shqipe ngjajn me
pohimet kritike ndaj letrsis angleze t Eliotit n fillim t shekullit t
kaluar, n Tradita dhe talenti individual, ku ky i fundit, kritikon
shpirtin anglez i cili sht larg introspeksionit dhe aftsis a vetdijes
kritike pr do gj q kalon n trurin e anglezit, ndryshe nga shpirti
krijues francez q dshmon nj metodik t nj mendsie t till.19
Elioti jo vetm me kritikn solli nj revolucion n shkrimin anglez;
ngjashm me t dhe me t njjtn ambicie A. Pipa synon nj gj till
n studimet shqiptare.
To my native country, 20 ky sht kushtimi q ndodhet n faqen e
par t librit t par t Trilogjis Albanica, kushtim i cili mund t
prkthehet: Vendit tem, dhe n s dashunis s bots san21 t Buzukut,
duke dshmuar fillesat e nj kritike sistematike moderne
bashkkohore22.

15

Po aty, fq. 197.


Po aty, fq. 197.
17
Po aty, fq. 197.
18
Albanian Literature: Social Perspectives (Trilogia Albanica III), fq. 195.
19
T. S. Eliot, Selected Essays, London: Faber & Faber, 1932, botimi i tret, Faber &
Faber, 1951, faqe 16.
16

22

Citimet dhe t dhnat jepen sipas Brikena Smajlit n trajtesn Arshi Pipa midis
kombsis dhe bots, - kumtes e mbajtur n sesionin shkencor mbi Arshi
Pipn me 29 qershor 2009, organizuar nga QSA

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

239

Prjashtimi i Pips si poet nga Letrsia Shqipe


Por, Arshi Pipa, i cili, prve modeleve origjinale q ka ln n
kritikn dhe shkencat letrare-filologjike, n prkthimin artistik, n
politologji dhe mendimin filozofik, mbetet, megjithat, nj poet
shum i rndsishm shqiptar i shekullit XX.
Kam prshtypjen se ato pak shnime pr poezin e Pips, jan
shkruar thjesht pr nevoj ekzotike dhe se askush nuk ka lexuar nj
varg. R. Elsie e ka karakterizuar poezin e Pips (nse e ka lexuar
vrtet) si nj prmbledhje n frymn romantike dhe nostalgjike t
Xhakomo Leopardit. Duke iu kundrvn me gjas gjykimeve t
Elsie-s dhe Namik Resulit, Rexhep Ismajli bhet akoma m konfuz,
mandej prfundon ta paraqes poezin e Pips sipas vet shnimeve t
Pips. Mandej, studiuesi i nderuar Ismajli del n nj prfundim t
uditshm kur thot: Tani q vepra e Pips u mbyll, mbase ka qen e
mundshme t shqiptohen dhe vlersime m prgjithsuese, t gjendet
vendi i tij i veant n poezin shqipe t kohs, t shqiptohet gjykimi
pr dijen q vrtet e shquan n fusha t tjera, ashtu dhe n gjuhn e
poezis, n mjeshtrin e vargut, n ide, por edhe pr talentin e tij
mesatar poetik. Tingllon i padrejt ky vlersim kur jepet n
parathnien e prmbledhjes s poezive, aq m tepr kur kto poezi
jan prezantimi i par i poetit me lexuesin, q i ka munguar prej nj
gjysm shekulli. Ky prcaktim do ti largonte lexuesit, t cilt i
besojn studiuesit t njohur, duke menduar se, meq paskemi t bjm
me nj talent mesatar, m mir t mos e humbim kohn kot me t
till!
Prej se sht botuar n Rom me 1959 Libri i Burgut, kritika
letrare shqiptare e vjetr dhe e re, si brenda Shqipris, ashtu dhe n
diaspor, ka qen krejtsisht e lir t procedoj me veprn e poetit,
duke e ln menjan barrn e gjetjes s vendit t tij n poezin shqipe
t kohs. Pyetja e natyrshme duhej t formulohej kshtu: Pse nuk e
bri kritika jon kt? Kush e pengoi, fjala vjen, dje, n Kosov dhe
kush e pengon, fjala vjen sot, n Shqipri e botn letrare shqiptare?
Un mendoj, se domethnse n kto kushte do t kishte qen
publikimi i veprs s Pips, vemas korpusi i tij poetik, prfshirja e tij
n programet e detyrueshme shkollore, universitare, hapja e
krijimtaris s tij n auditore q do t lejonte mundsin e dialogimit
me t e, mandej, reflektimi. Pr fat t keq kjo nuk u b dhe ende
botimet e A. Pips, poezit, kan mbetur dy episode t vetmuara e t
harruara bibliografike Feniks 2004 dhe Dukagjini 1998. Mund t

240

Agron Tufa

gjesh n librarit ton sa t duash skorje socrealiste, por jo veprat e


Pips. Prandaj, n kushtet e mosnjohjes dhe mosdashjes pr ta njohur,
do t kishte qen m logjike dhe m e pranueshme t shpreheshim: pra
se t guxohet ti gjendet Arshi Pips nj vend n poezin shqipe, ne,
ose akoma m mir kritika shqiptare t prmendej njher nga
kllapia dhe koma dhe, pasi t vij n vete, t verifikoj njher nse ka
vend ajo vet.
Dikur Martin Camaj shkruante se Shqipria do t jet vrtet e
lir, vetm ather kur shqiptart do t ken mundsi t lexojn, t
studiojn dhe t lexojn veprat e shkrimtarve t till t mdhenj si
Arshi Pipa. Gjithkushi mund ta receptoj dhe t ndrtoj meditimin e
vet si t doj mbi kt test t Camajt pr nj shkrimtar shqiptar. Por
pr mua fjalt e Camajt jan nj kut mats i perceptimeve q ndrton
shoqria ndaj shkrimtarit t vet dhe, s kndejmi, vihet n prov nj e
vrtet m e madhe: a i duhen shoqris shkrimtart dhe far roli
luan shkrimtari n psiken dhe konstruktin moral e shpirtror t
shoqris, s cils i drejtohet.
Natyrisht alternativa e Camajt nuk provua pozitivisht. T paktn
n lidhje me Arshi Pipn shoqria shqiptare dshtoi brenda
prcaktimit t Camajt, ngase shqiptart nuk dshmuan se jan t lir,
sepse as nuk e lexuan, as nuk e studiuan dhe as nuk e vlersuan veprn
e shkrimtarit t tyre. Meditimi, tash pr tash, nuk ka t bj aq shum
me Pipn, se sa me ann teorike t shtjes. far ndodh me shoqrin
dhe shkrimtarin dhe a ka nj marrdhnie apo indiferenc t
ndrsjellt mes tyre? Dhe nse po, cilat jan t mirat dhe cilat jan t
kqijat e ktyre raporteve?
Nse poeti ka ndonj detyrim para shoqris, ather detyrimi i
vetm sht: t shkruaj mir! Duke qen se ai i prket pakics
prball shoqris, ai nuk ka alternativ tjetr. Por nse nuk e shlyen
kt borxh, poeti kridhet n harrim. Shumica pra, shoqria, prve
leximit t poezive, mund t ket dhe pun t tjera, sado mir qofshin
shkruar ato. Por duke mos i lexuar poezit, krijimtarin e shkrimtarit
t saj t mir, shoqria katandiset deri n nivele t mjera ligjrimi, sa
t bjer leht pre e demagogve dhe tiranve. Dhe pikrisht nj
shoqri e till sht ekuivalente me harrimin, prej t cilit, sigurisht,
prfiton tirani. Mos ndodhi ndryshe me prvojn ton t paslufts s
Dyt?

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

241

Klara KODRA, Tiran

DOMOSDOSHMRIA E NJ HISTORIE T RE T
LETRSIS

Hartimi i nj historie t re t letrsis shqiptare sht detyr e


ngutshme e shkencs letrare dhe jo trill studiuesish t ngeshm a
elitar.
Le ta argumentojm kt:
Nj tipar i historis s letrsis sht prtritja e saj e
vazhdueshme q lidhet me vjetrimin relativ t historive individuale
t letrsis dhe t ndryshimit t herpashershm t peisazhit letrar,
majave q ulen, kodrave q ngrihen, kalimit t shkrimtarve t
mbyllur prej studiuesve e kritikve t kohs s vet n limbin e
minorve nga studiues t rinj n parajsn e t zgjedhurve; kalimi n
zonat periferike t letrsis t shkrimtarve q koha e vet i pat
vendosur n qendr.
Historia e letrsis prtrihet dhe ecn nprmjet zbulimit t
talenteve t reja, dhe korigjimit t gabimeve t studiuesve t s
kaluars.
Ky tipar i prhershm i historis s letrsis - rinovimi
(prtritja) fiton nj rndsi m t madhe pas rnies s diktaturave
q me ideologjit e tyre shtypse mund t ken dmtuar
objektivitetin shkencor.
Letrsia shqiptare ka ecur n nj rrug t veant dhe n nj
rrug akoma m t veant ka ecur shkenca e saj letrare.
Historia e letrsis ka lindur historikisht e fundit nga tri
motrat q jan bija t shkencs letrare: pas kritiks dhe teoris s
letrsis q kan ekzistuar q n kohn e Roms dhe Greqis s
lasht.
Historia e mirfillt e letrsis n Evrop lindi n fillim t
shekullit t nntmbdhjet tok me zhvillimin e filozofis gjermane
dhe brenda ktij shekulli arriti moshn e vet t art, ndrsa n
shekullin e njzet do t fillonte kriza e saj.

242

Klara Kodra

Q n lindjen e ksaj shkence lindi synimi pr nj histori t


gjithmbarshme t letrsis q do t prjetonte ulje-ngritje t
ndryshme.
N Shqipri historia e letrsis do t lindte tepr von, n
mes t shekullit t nntmbdhjet. Elementt e par t nj
historishkrimi shqiptar i gjejm q n vllimin e Vinenc Dorss t
vitit 1847 Mbi shqiptart gjurmime dhe mendime. Por modeli i
par, ndonse tepr i thjesht dhe skolaresk, i nj historie t
letrsis u shfaq te Manuali i letrsis shqipe t Stratikoit, botuar
m 1896 (pra, para 112 vjetsh). Q nga ajo vepr me vllim t
vogl, por me disa vlera njohse dhe disa vzhgime me interes,
studiuesit shqiptar kan prshkuar nj rrug t gjat me disa gur
qosheje: vepra e Petrots m 1930 dhe 1932 Popull, gjuh dhe
letrsi shqiptare, dy vllimet e Shkrimtarve shqiptar t Resulit
(1941), m von dy historit e letrsis n pesdhjet vitet e
diktaturs Histori e letrsis shqipe (1959-1960) me dy vllime
dhe Historia e letrsis shqiptare (1983). Ktyre mund tu shtohen
Historia e letrsis shqipe t Skiroit t Ri (1959), vepra e Arshi
Pips n anglisht si studime q mund t kontribuojn n nj histori
t re letrsie dhe, vitet e fundit, vepra e Prof. Rexhep Qoses me tri
vllime Historia e letrsis shqiptare. Romantizmi.
N zhvillimin e historis s letrsis shqiptare e cila ka pasur
zigzaget e veta qysh nga fillimet e saj n periudhn e paslufts, kan
ndikuar metoda t ndryshme pozitiviste, ndrsa n periudhn e
diktaturs metoda sociologjike marksiste, e konceptuar si metoda
unike dhe m e lart q kalonte her-her n sociologjizm vulgar.
N kundrshtim me ata studiues q e kan prkufizuar
historin e letrsis si "provinc t historis" ose t shkencs letrare
mendojm se historia e letrsis sht e barabart n dinjitet dhe
vlera me degt e tjera t shkencs letrare, madje ka disa eprsi n
krahasim me to: sht m pak abstrakte dhe e prgjithshme se teoria
e letrsis, m objektive se kritika.
Nevoja e ngutshme pr nj histori t re t letrsis sht e
lidhur ngusht me nj edukim t drejt historik dhe estetik t
brezave t rinj t studentve; sht lidhur ngusht me afirmimin e
vlerave kombtare q shprehin identitetin e popullit shqiptar dhe u
shfaqn n kulturn shqiptare n prgjithsi, n letrsin shqiptare
n veanti.
Hartimi i nj historie t re t letrsis nuk presupozon nj
rifillim nga zeroja duke mohuar tr traditn e krijuar ose qoft

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

243

edhe pesdhjetvjetshin e diktaturs, n t cilin u botuan dy histori


t letrsis me karakter akademik. sht e vrtet q kto histori
letrsie vuanin nga cungimi, mungesa e plotsis se prej tyre ishin
prjashtuar shkrimtart e quajtur si armiq nga diktatura dhe nj
pjes t letrsis shqiptare jasht kufijve shtetrore; vuanin
gjithashtu nga vnia e ideologjizimit m lart se sa objektiviteti
shkencor n vlersimin e autorve, nga nj lnie relative n hije t
literalitetit. Megjithat parimi i historizmit i zbatuar tek ato prbnte
nj hap prpara n krahasim me studimet e mparshme q vuanin
nga empirizmi dhe diletantizmi.
Nj histori e re e letrsis shqiptare do t kishte pr detyr ti
afrohet sa m shum objektivitetit shkencor q n kohn e
diktaturs iu flijua partishmris, t lroj tokat e lna djerr nga
ideologjizimi, t kaprcej copzimin gjeografik t letrsis shqiptare
duke prfshir letrsin e Kosovs dhe t diaspors, pra, t ket nj
karakter panshqiptar, t evidencoj poetikat si veori t lvizjeve
letrare dhe si tipar dallues t shkrimtarve t caktuar, duke pasur
kshtu n baz t vet literalitetin.
Gjithashtu do t duhej ti ruhej rrezikut t dy ekstremizmave
t kundrta, prirjes formaliste pr nj histori letrsi ngushtsisht
estetike dhe prirjes sociologjike pr ta ndrtuar kt histori n baz
t faktorve historiko-social. Historis s re t letrsis shqiptare do
ti duhej tu shmangej modeleve t huaja t historive t letrsive,
qofshin ato edhe t nj niveli t lart si Historia e letrsis italiane
e De Sanktisit ose Historia e letrsis franceze e Lansonit.
Kto histori letrsie e arritn nivelin e tyre t lart pikrisht
se patn parasysh specifikn e letrsis s vet kombtare. Sidoqoft
edhe ato tani kan hyr n histori meqense shkenca letrare sht
n evoluim t vazhdueshm.
Historiani i letrsis shqiptare duhet t ket parasysh kto
veori t ksaj letrsie:
1. Qe nga fillimet e veta nj letrsi qllimore si e prkufizon
edhe studiuesi Sabri Hamiti, pra, nj letrsi q v n qendr
mesazhin.
2. Qe nj letrsi e veant q alternon vonesat n krahasim
me letrsit e tjera me djegjen e etapave.
3. Pati vetm tri drejtime letrare kryesore: romantizmin,
realizmin dhe realizmin socialist q u zhvilluan n formn e
praktikave krijuese, pa programe estetike teorike.

244

Klara Kodra

Pati
elemente
t drejtimeve
t tjera:
klasicizmit,
sentimentalizmit,
hermetizmit,
simbolizmit,
ekspresionizmit,
surealizmit, t ndrthurura n mnyr t rregullt me drejtimet
kryesore.
4. Pati nj mbshtetje t vazhdueshme krijuese te poezia
popullore
5. Pati karakter ishullor
6. U karakterizua pr nj koh t gjat vetm prej nj gjinie:
poezis.
Parimi historiko-kronologjik sipas t cilit historia e letrsis
shqiptare sht ndrtuar gjer tani nuk e zbulon at n mnyr t
plot n thelbin e saj, po pr shkak t veorive t saj t
prmendura m lart ajo smund t ndrtohet si histori e drejtimeve
letrare apo zhvillimit t gjinive.
Pr shkak t karakterit t saj qllimor kjo letrsi smund t
ndrtohet as si histori e individualiteteve krijuese.
Megjithat letrsia shqiptare pati individualitete krijuese t
fuqishme dhe vlera estetike t nivelit evropian t lidhura me
lvizje t caktuara ideore dhe nj histori e letrsis shqiptare do t
duhej t prcaktonte marrdhniet midis strukturave historike,
ideologjike dhe estetike.
Duhet pasur parasysh edhe se kufijt e periudhave t veanta
t historis s letrsis mund t mos hyjn dot n suazat
kronologjike t historis politike.
Dihet tashm pshtjellimi i krijuar n shkencn letrare
angleze nga ndrtimi i historive t letrsis n baz t periudhave
politike.
Ndofta historia e re e letrsis shqiptare do t mund t
strukturohej n baz t lvizjeve ideologjike dhe kulturore q do te
lidheshin me vargun e strukturave artistike q zvendsojn njratjetrn dhe q prmbajn n vetvete secila nj pjes t strukturave
historike, ideore dhe kulturore. Si vatra ndriuese mund t ishin
poetikat autoriale.
Horizonti i pritjes mund t ishte nj els i ri pr tu futur n
brendsi t historis s letrsis shqiptare, duke pasur parasysh
edhe metodn e sociologjis s leximit q i kaprcen t metat e
estetiks s receptimit duke hedhur drit mbi faktin se ka disa
horizonte pritjeje dhe jo vetm nj horizont pritjeje homogjen.
Ka ardhur gjithashtu koha pr tu thelluar n lidhjet e
letrsis shqiptare me letrsin evropiane, pjes e s cils sht dhe

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

245

n dritn e ktyre lidhjeve t gjendet vendi i ksaj letrsi n


kuadrin e letrsis ballkanike dhe evropiane.
N historin e re t letrsis shqiptare autort duhen par n
kontekstin e lidhjeve dhe ndikimeve nga letrsit e tjera ballkanike,
evropiano-perndimore ose t Lindjes q t mund t dal n drit
origjinaliteti i tyre i vrtet. Pr kt synim duhet t marrin hov
studimet krahasuese.
Gjithashtu n kt histori t re duhet t synohet drejt
harmonizimit t kapitujve panoramik me ato monografik, t cilt
kan munguar kryesisht n historin e letrsis bashkkohore.
Nuk duhet t mungoj as nj kapitull i veant mbi letrsin
e ktyre njzet vjetve t fundit t ln mnjan nga kritika, po t
pasqyruar n kumtesa e artikuj t studiuesve t letrsis.
Historia e re e letrsis shqiptare duhet t zhvillohet n
prmasn e gjersis duke rrokur tr letrsin shqiptare brenda
dhe jasht kufijve t Shqipris dhe t thellsis duke grmuar n
brendsi t forms e duke e par at si mishrim t gjall t
mesazhit, duke zbuluar edhe avangardat e ndryshme dhe poetikat e
tyre n saje t t cilave letrsia ecn.
BIBLIOGRAFI
1.
2.
3.
4.

5.
6.
7.
8.

9.

Camarda D., Appendice al saggio di grammatologia


comparata sulla lingua albanese, Prato 1866
abej E., Pr gjenezn e literaturs shqipe, Shkodr 1939
Dorsa V., Sugli Albanesi. Ricerche e pensieri, Napoli 1847
Hamiti S., Pamje e re e letrsis shqipe. Letrsia si e till.
Probleme t vlersimit t trashgimis son letrare (Akte t
Konferencs shkencore me kt tem t mbajtur n Tiran m
28-29 mars 1996), Toena, Tiran, 1996, f. 57-61
Historia e letrsis shqipe, botim i UT, Tiran, v. 1, 1959, vll.
2, 1960
Historia e letrsis shqiptare, botim i ASHSH, Tiran 1983
Historia e letrsis si grindje metodike, Universiteti i
Shkodrs, Shkodr, 1995
Jorgo, K., Avangarda si provokim pr historishkrimin e
letrsis shqiptare. Fenomeni i avangards n letrsin
shqiptare (Aktet e Seminarit shkencor, 3.5.2004), Arbria, T.
2004, f. 23-29
Marchese A., Le strutture della critica letteraria, Torino 1974

246

10.
11.
12.
13.
14.
15.

16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.

Klara Kodra

Methodes de lhistoire littraire, Paris 1925


Petrotta G., Popolo, lingua e letteratura albanese, Palermo
1930, botimi II, 1932
Pipa, A. Panorama of contemporary Albanian literature,
Zeitschrift fur Balkanologie, Berlin 1969-1970, 7, f. 110- 117
Pipa A., Albanian literature, social perspectives, Trilogia
Albanica, 3 Albanische Forschungen 19 Trofenik, Mynih 1978
Qosja R., Prej tipologjis deri te periodizimi, Prishtin 1979
Qosja R., Historia e letrsis shqipe. Romantizmi, vll.I, II, III,
Rilindja, Prishtin 1984-1990, Bot. II, vll.I, II, III,
Botimet Toena, Tiran 2000
Qosja R., Shkrimtar dhe periudha, botim i ASHSH, Tiran
2005
Ressuli N., Katrqind vjet letratyr shqipe, Prpjekja, n. 1. T.
1974
Rudler G., Les techniques de la critique et dhistoire
littraire en littrature franaise moderne, Oxford 1923
Schir G., (junior) Storia della letteratura albanese, Milano
1959
Stratic A., Manuale di letteratura albanese, Ulrico Hoepli,
Milano 1896
Shkrimtar shqiptar, pjesa I (1462-1878), Tiran 1941; pjesa
II, Tiran 1943
Shuteriqi Dh., Historia e letrsis shqipe pr shkollat e mesme,
Tiran 1955
Wellek R. Warren A., La thorie littraire, Editions de Seuil,
1971

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

247

Sali BASHOTA, Prishtin

HISTORIA E LETRSIS SHQIPE-KRKIMI I


MODELEVE

Historia e letrsis nuk duhet t jet histori e autorve (()Nj


histori e till mund t hartohet pa prmendur as edhe nj shkrimtar.
P. Valery
1.

Historia e letrsis shqipe dhe komunikimi letrar

Nse mungon nj Histori e plot e letrsis shqipe, cili do t


ishte konstatimi m i qndrueshm se mund t rishkruhet, mund t
plotsohet edhe ajo pjes q sht e diskutueshme apo e ideologjizuar
e procesit vlersues, q sht shkruar n periudhn e kaluar n histori
t ndryshme t letrsis shqipe t botuara deri m tani, sikundr q do
t mund t favorizohet dhe t merret si model i prshtatshm, pra
cilsia e asaj pjese q tregon pr rezultatin e arritur n ofrimin e
vlerave t dshmuara letrare, sipas kritereve shkencore.
Duke u nisur edhe nga kto koncepte problematizuese,
megjithat Historia e letrsis shqipe n shekullin XXI nuk mund t
rishkruhet as t rivlersohet. Prandaj, sht gjithsesi e rndsishme q,
m n fund, t shkruhet sipas vlerave letrare t autorve dhe kritereve
shkencore t hartuesve t saj.
Nse mungon ende Antologjia e poezis, e prozs, e eses, e
kritiks shqiptare t shekullit XX, cilt do t ishin prbrsit kryesor
q do t tregonin pr njohjen dhe qarkullimin e vlerave letrare
prbrenda tr hapsirs kulturore shqiptare, kur nuk sht prcaktuar
qart kriteri vlersues me funksionalizimin e parimeve gjuhsore,
estetike e stilistike t periudhave letrare.
Vlera letrare i nnshtrohet kriterit kronologjik historik dhe
gjatsia e mendimeve t studiuesit pr veprn e shkrimtarit,
detyrimisht i nnshtrohet kriterit vlersues. Ky sht paradoksi pr
prcaktuesit metodologjik dhe shkencor n realizimin e projekteve q

248

Sali Bashota

kan t bjn, jo vetm me nj Histori t letrsis kombtare, por me


hartimin e historive t ndryshme t letrsis pr nivelin shkollor,
universitar, akademik etj.
Tem-dilema e trajtimit t fenomenit Histori e letrsis shqipe,
mund t riprodhohet n disa variante dhe versione, duke u nisur nga
tradita e shkrimit letrar shqiptar q ka t bj pikrisht me problemin e
gjuhs, datat, shkrimet e para apo librat e par; pastaj problematika e
hartimit, e kritereve, e modeleve etj., pr t mbrritur tek historia e
autorve t ideologjizuar apo historia e e autorve t anatemuar.
Trajtimi i ktij fenomeni vazhdon deri te konstatimi pr vdekjen e
historis s letrsis prbrenda komunikimit letrar bashkkohor dhe
mundsia e funksionalizimit t historive letrare.
N kulturat e ndryshme t bots jan shkruar dhe botuar dhe
lexohen edhe sot histori t letrsive kombtare n lloje dhe zhanre t
ndryshme apo edhe histori letrare, t cilat i kan shenjat e veta
autentike n rrafshin kulturor, letrar, stilistik duke dshmuar kohn,
hapsirn, shkrimtart, veprat e tyre, t cilat, gjithsesi, iu kan
nnshtruar nj kriteri shkencor, pr ti verifikuar vlerat letrare npr
rrjedhat e kohs: npr faza dhe periudha t caktuara.
Gjithsesi, projekti pr nj Histori t re letrsis shqipe , nuk do
t nnkuptonte prmbysjen e plot t metodave dhe koncepteve t
shtruara, t sistemura dhe t paraqitura n tekstet e historive t
ndryshme t letrsis shqipe t botuara n shekullin XX, q ka t bj
me fenomenin estetik n raport me autorin dhe veprn apo me
fenomenet tjera deri tek gjykimet subjektive. Prandaj, historit e
letrsis shqipe t shkruara dhe t botuara n t kaluarn i prkasin
asaj periudhe, kshtu vlera apo pseudovlera e tyre ka t bj edhe me
pranimin apo refuzimin prbrenda kodeve t komunikimit letrar.
Mund t flitet pr periodizimet, rrymat, prirjet, qarqet, periudhat,
brezat n njrn an, sikundr q mund t flitet edhe pr kriterin
ideologjik t Historis s letrsis shqipe, madje edhe pr ndarjen e
shkrimtarve n dy tabore: shkrimtar prparimtar dhe shkrimtar
reaksionar. Kshtu q thnia e P.Valery se Historia e letrsis nuk
duhet t jet histori e autorve (()Nj histori e till mund t hartohet
pa prmendur as edhe nj shkrimtar, n nj mnyr apo tjetr mund
t dshmoj pr kompleksitetin e problematiks q ka t bj me
prcaktimin e vlers letrare, se a ka pasur deri m tani vetm histori
autorsh apo vetm histori veprash letrare. Prej ktu do t vlente, n
kt rast, edhe konstatimi i Umberto Ecos se : Nj histori e letrsis

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

249

mund t jet shkruar thjesht si nj doracak, nganjher ajo bhet n t


njjtn koh identifikuese veprash dhe histori idesh
2. Historia e letrsis shqipe: kriteret etike dhe kriteret
estetike
N letrsin shqipe t viteve 20 dhe 30 t shekullit XX dhe t
asaj ndrmjet dy luftrash botrore, kur ndeshim integrimin e forms
romantike t shkrimit te disa autor, sikundr edhe insistimin e
shprehjeve dhe modeleve t reja t krijimit, pra nj prballje e heshtur
mes soc-realizmit dhe modernizmit, nga prmasa ideologjike n ann
tjetr bhet integrimi i brendshm i vet letrsis shqipe n kt
periudh. Domethnia e ndarjes s saj n dy tabore: letrsia e
shkrimtarve prparimtar dhe letrsia shkrimtarve reaksionar,
parathot shum pr zhvillimin e mtejm t individualiteteve
krijuese, t cilat filluan t anatemohen dhe t ekskomunikohen n
periudhn e mvonshme t zhvillimit t letrsis shqipe. Pas ksaj
periudhe, letrsia e Shqipris dhe letrsia e Kosovs nuk i
nnshtrohen nj fati t njjt historik, ndrkaq letrsia e Arbreshve
t Italis ende nuk strehuar n gjirin e letrsis kombtare,
fatkeqsisht at e ka prcjell gjymtimi dhe cungimi i burimsis s saj.
Gjithnj prbrenda ksaj ndarjeje, krijohet dy skaje apo dy
ekstreme t s njjts shtjeje. Kso mnyre, n vend q t
konsolidohet prirja e letrsis moderne me t gjitha veorit e saj edhe
n relacione evropiane, ndodh e kundrta, ka do t thot se ndrpriten
fijet e konsolidimit edhe t formacioneve t reja stilistike q do t
ruanin vazhdimsin e vlerave kombtare elitiste n periudhn
pasuese.
Vetvetiu shtrohet pyetja: sa sht br integrimi i brendshm i
letrsis shqipe n gjysmshekullin e fundit kur ka munguar
komunikimi i rregullt kulturor brenda nj kombi? Sa e njeh lexuesi,
kritiku, studiuesi shqiptar letrsin e krijuar n Shqipri, n Kosov,
n diaspor, apo edhe pjesn m t mir t atij krahu q sht ishte
ideologjizuar, censuruar apo anatemuar?
N tekstet shkollore, n programet msimore, n tekstet e
leximit letrar, n antologjit letrare, n historit e letrsis shqipe t
deritanishme etj., sht e domosdoshme t bhet rirreshtimi tjetr apo
rendi i ri letrar i shkrimtarve dhe i veprave t tyre. Kshtu q,
diskutimet pr letrsin n rrethana t reja , shtrojn nj varg
krkesash pr botimin dhe pr ribotimin e tyre kritik dhe t

250

Sali Bashota

specializuar, sidomos t veprave t tradits. Mirpo, prap mbetet


dilema se kush do t shkruaj historin e letrsis shqipe? Apo kush
do ta bj rishkrimin apo rivlersimin e saj? Do t bhet kjo nga
institutet, akademit, departamentet e letrsis apo nga studiuesit e
pavarur, t cilt do ti shfaqnin pikpamjet e tyre duke i eliminuar
mitizimet dhe mistifikimet apo fragmentarizmat dhe keqkuptimet
ndrmjet metaforave ideologjike t partishmris s djeshme apo
modernitetit e disidencs s shpifur estetike n t sotmen deri te
mendsia klanore. Kjo nuk varet nga vullneti i historishkruesve t
letrsis, sepse shtja qndron m ndryshe.
3. Histori e letrsis shqipe apo histori letrare
Duke i krahasuar idet dhe mendimet e autorve t rndsishm
t letrsive t ndryshme q kan t bjn me fenomenin e hartimit t
historive t letrsis apo t historive letrare, a mund t vijm deri tek
konstatimi se historia e ardhshme e letrsis shqipe do t mund t
shkruhej pa i prmendur fare autort, por vetm veprat q do t
shnonin vlera kulminante letrare brenda ksaj letrsie.
Treguesit e ndryshm letrar dhe jashtletrar do t paraplqenin
nj kacafytje midis modelit estetik dhe modelit etik n hartimin e
Historis s letrsis shqipe . Veprat e autorve t tradits letrare
shqipe, t letrsis moderne apo t letrsis bashkkohore, do t vnin
nj raport t ri midis shkrimtarit dhe studiuesit n shkencn moderne
t ligjrimit kritik n fillim t ktij shekulli, prandaj ekziston nj
hamendjesim se a duhet t shkruhet historia e letrsis kombtare apo
duhet t shkruhen nj varg e vistr historish letrare.
Realizimi i projektit pr nj Histori t letrsis kombtare n
kuadr t vshtrimit prbrenda komunikimit letrar, kritereve etike dhe
estetike, gjithsesi, i nnshtrohet nj ndjeshmrie specifike q ka t bj
me periodizimet, etapat, periudhat e zhvillimit, lvizjet stilistike etj.
Edhe letrsia e vjetr shqipe, ku mund t flitet pr alfabetetet latine e
arabe, sikundr q edhe n letrsin romantike , letrsin moderne,
madje edhe letrsin e sotme shqipe, problemi i gjuhs s veprave t
autorve sht kaptin m vete.
A mund t jet historia e letrsis kombtare histori e
kryeveprave, histori e temave, motiveve, ideve, stileve apo vetm
histori e autorve dhe e shmblltyrave t tyre. Nse krahasimi sht
edhe metod, ather prcaktuesi pr letrsin e brezave npr

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

251

dhjetvjetsha, sht dika m shum se prerje e kufijve prbrenda


vet zhvillimit t letrsis kombtare.
Historiant e djeshm t letrsis shqipe, po ashtu edhe
historiant e ardhshm do t mund t luhateshin me konstatimet e
tyre midis hulumtimit, interpretimit dhe vlersimit kritik pr t
krkuar a gjetur modelin se si t shkruhet apo rishkruhet e rivlersohet
historia e letrsis kombtare, madje edhe ajo ka sht histori dhe ka
sht letrsi.
N kt drejtim, studiuesit nga Kosova kan pasur nj
prqendrim m t madh n vlersimin e letrsis, e cila sht krijuar
n Shqipri, mirpo vetm n dhjetvjetshin e fundit ka ndodhur e
njjta.
Nse hartuesi apo hartuesit e Historis s letrsis shqipe do t
ballafaqoheshin me nj poezi me shkrim arab t shkruar n Kosov n
fund t shekullit XVII, t nj autori, po ashtu, nga Kosova, a do t
mund t trajtohej njsoj fjala vjen si poezia e mirnjohur Nj lule
vjeshtet e Fishts. Apo vepra letrare e Naim Frashrit a do t mund t
trajtohej njsoj me hapsirn e faqeve brenda Historis s letrsis
shqipe, fjala vjen, sa vepra letrare e Ismail Kadares.
Historia e letrsis nuk mund t jet interpretimim i plqimit
subjektiv, por tipar i vlersimit shkencor. Hapsira e faqeve pr
fenomenet apo veprat e analizuara nuk e prcakton vlern e veprs,
por e rrnon konceptin estetik duke e riprodhuar iden pr letrsin e
masave.
Si do t shkruhej Historia e letrsis shqipe sot pa veprn e
Fishts, Konics, Lasgushit, Koliqit, Kutelit etj., si ishte shkruar e
botuar n t kaluarn n pasqyrat e historive t letrsis shqipe .
Debati pr hartimin e mundshm t Historis s letrsis shqipe,
tani ka filluar. Prballjet e studiuesve t letrsis pr kt projekt, nuk
do t dshiroja t jen t njjta apo t ngjashme me prballjet e
historianve n projektin pr Historin e popullit shqiptar.
Prishtin, m 30 tetor 2009.

252

Sali Bashota

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

253

Nysret KRASNIQI, Prishtin

PREMISA PR HISTORIN LETRARE

1. Sfida ndaj totalitetit


Tashm jemi t vetdijshm dhe t msuar ta hetojm se historia
e letrsis shqipe sht projekt i vazhdueshm nacional letrar, q si i
till ka nxituar debate edhe n kuadr t ksaj konference. Sepse nuk
mund t mendojm se dikush mund ta marr barrn intelektuale e t
thot se ka arritur ta shkruaj historin e letrsis shqipe.
Prandaj, duke iu falnderuar akademikve tan pr kurajon q ta
vazhdojn kt debat, inicialisht po themi se shkrimi i historis son
letrare gjithnj sht br duke e synuar paraqitjen e letrsis son n
totalitet, duke e vrojtuar at hipotetikisht t themi q nga shkrimet e
para t saj e deri m sot.
Ky synim, thuajse hetohet n shumicn e librave t historis, t
shkruara deri m sot, ku prplasja ka mbetur vetm n nivelin e
metodologjive t prdorura, t cilat fatkeqsisht nuk kan qen t
shumta, prfshirjes apo mosprfshirjes s autorve, pastaj rrethanave
ideologjike e politike q kan diktuar n przgjedhjen e materialit dhe
n hapsirn e dokumentimit, por jo edhe n vnien n kriz t vet
konceptit t historis letrare si fenomen esencial pr vet qensin e
letrsis.
N kt val, totaliteti i synuar ka arritur t prpjestohet
nganjher me shkrimin e historive t letris q prpiqen t
rrumbullaksojn periudhat apo t themi kushtimisht ato q historiant
i quajtn formacione stilistike t kanonizuara t letrsis shqipe.
Mirpo, prap kemi t bjm me synimin e totalitetit, mbrenda
periudhave hipotetike, me synimin q m von kto periudha me
autort e tyre t ndrlidhen n trsi t mdha t paraqitjeve pr ta
ndrtuar totalitetin e historis s letrsis shqipe. E kemi fjaln
kryesisht pr ato tekste q si titull e mbajn nominimin Histori e
letrsis shqipe.

Nysret Krasniqi

254

Pikpyetja esenciale sht se a mund t bhet nj gj e till duke


e pasur prpara vet natyrn e letrsis, pastaj edhe fuqin e krkuar t
interpretimit t saj?
E dim gjithashtu se vet shkrimi sht akt historik, qoft ai q
shkruhet nga vet autori, qoft ai q shkruhet nga kritiku apo
historiani. Dhe nse historia letrare pandehet si bot inerte e statike,
ather letrsia q e synon transformimin e vazhdueshm,
komunikimin me do koh dhe kuptimet e ndryshme n koh t
ndryshme, nga krkimi i prer i totalitetit rrezikon t shndrrohet n
kanon, ligj ose edhe n tekst q i prngjan doktrinaritetit religjioz.
Prap pikpyetja: A nevojitet nj histori e till dhe nj
metodologji e till e puns ku shkurtimet e arbitraritetet do t
paraqiteshin si imanenc?
Pastaj, a ka n letrsi tekst t vjetr e tekst t ri, n kuptimin e
kohs s letrsis, apo historia e letrsis sht bij e historis s
ideve, ku domosdo krkohet przierja epistemilogjike?
Pa pretenduar n mohimin e metodave t deritashme t shkrimit
dhe t hulumtimit historik n korpusin ton letrar, mendojm se
krkimi i totalitetit tashm prbn rrezik pr vet kuptimin dhe
komunikimin e letrsis me lexuesin. Sepse krkimi me ngulm i
totalitetit mund t pandehet edhe si diktatur ndaj tekstit, nj zap t
cilin nuk e pranon frymmarrja letrare dhe nj hegjemoni e autorit, n
kt rast e historianit t letrsis, ndaj korpusit hipotetik t letrsis
shqipe, duke e pranuar ktu edhe dshirn paternaliste t tij sa i prket
gjykimit t saj.
Prandaj, qasja jon nuk e do e nuk e synon totalitetin dhe rolin
paternalist t historianit, ngase kshtu preket arbitrarisht jeta e
gjallria e letrsis shqipe.
2.

Historia e ideologjia

Nj pjes e mir e letrsis shqipe sht shkruar me funksion


ideologjik. Kt funksion e hetojm q buron nga tekstet q i kemi si
dshmi kulture.
Prandaj, arbitrarisht mund t theksojm se, tekstet e
ashtuquajtura t vjetra pranuan ideologjin kristiane dhe jetn letrare e
bn vetm si suplement i saj. Ndrsa, n vijimsin e kohs reale
ideologjia preku letrsin n rrafshin nacional duke marr me vete
edhe mision ideologjik e duke e shndrruar autorin e saj n ideolog.
Po n kt vijimsi, ideologjia dominoi n nj prizm tjetr, n kt

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

255

rast jo t iluminizmit nacional, por t konsolidimit nacional, t idioms


nacionale ku rrudhja idologjike preku jo m shenjat e mdha, si ishin
teologjia, humanizmi, Rilindja etj., por ideologjit nacionale t
identitetit. N kt vijimsi, prap ideologjia preku letrsin duke e
shndrruar at n mekanizm t propagands s rrafshimeve egalitare
ku synohej krijimi i njeriut t ri e letrsis s re.
Prap, n kt vijimsi tashm kemi ideologjin e amalgamit t
formave, temave, etikave e politikave t shkrimit t letrsis, mnyra
kto q, prapseprap, n vetvete prbjn nj ideologji t interdiciplinaritetit, simulakrumit dhe t spekulimit.
Kshtu q, duke e kuptuar qart se kto q tham deri ktu jan
venerime arbitrare dhe mund t hidhen posht shum leht, prap
smund t na e ndaloj askush t mendojm e ta bjm pyetjen
thelbsore: A mos letrsia jon nacionale jetn e vet tipike letrare e ka
zhvilluar dhe e zhvillon vetm si suplement nga ideologjia? A bhet
n kt rast suplementi vler e esenc ku duhet t fokusohet e t
hulumtoj historiani pr ta projektuar shkrimin e historis letrare? A
sht suplementi korpus ku duhet t hulumtohen format q nga dshira
pr kanonizimin e tyre deri te dshira pr ti rndomtsuar ato, pasi
q t jen njohur e prfillur mir? A duhet t shihet ideologjia si
dominant apo suplementi si dominant e esencs hipotetike letrare?
Apo duhet t mbetemi te tipi i historianit q dorzohet para ktij
fenomeni ideologjik dhe s bashku me tendencn historike, e cila si
diciplin poashtu sht nj lloj ideologjie, ta shkruaj historin e
ideologjis s letrsis shqipe?
Kto jan disa nga pikpyetjet pr historianin interpretues t
letrsis shqipe.
Deri m tani, n t shumtn, roli i historianit ka qen roli i
ideologut, q ideologjin e letrsis e ka kodifikuar n ideologji t
kohs politike, t fryms s nj kohe t caktuar, t nj ambienti t
caktuar, duke e mbushur edhe me botkuptimet e tij ideologjike si
interpretim i korpusit t saj. Sepse nuk mendojm se mund t shkruhet
histori e letrsis pa interpretimin e letrsis. Dhe shkrimi ideologjik
sht gjithnj pretekst, totalitet, ku dikush favorizohet e dikush
menjanohet, ku dikush merr hapsir e dikush mbetet n burg, ku
dikush prezantohet me krejt korpusin e tij e dikush me copat
josenciale t veprs s mbetur npr dollapet e bibliotekave.
Pra, historia e letrsis sht histori e teksteve, monografive t
dshiruara e t projektuara nga knaqsia e historianit ideolog, dhe kjo

Nysret Krasniqi

256

metodologji pune tashm ka br nj histori n kulturn e


prgjithshme, por sidomos sht e theksuar n at shqiptare.
3.

Premisat pr historin moderne letrare

Premisat pr hartimin e historis letrare i gjejm tek Eqrem


abej, kur dihet se ky studiues i madh, mund t themi, s pari mori
guximin q esencat e letrsis son nacionale ti shoh n dritn e
suplementit e jo t totalitetit, duke e hetuar dhe pranuar dominancn
ideologjike n korpusin e saj, qoft dominancn ideologjike politike,
qoft at doktrinare apo popullore.
Duke iu kthyer abejt n kohn ton vetm sa mund ta tumirim
mendimin e tij se tashm letrsia shqipe ka krijuar n korpusin e vet
aq suplement si esenc letrare, q na e mundson q kt ta shohim n
dritn e poetiks letrare e jo t ideologjis s saj.
Gjithashtu, Faik Konica duke e pasur parasysh krkesn e tij
estetike theksonte ngushtsin e korpusit t letrsis shqipe n pak
libra duke par vlern e saj, n raport me shumsin, tek qndron te
suplementi.
Gjithashtu, n botn moderne t studimeve t letrsis
suplementi merr vler edhe teorike e filozofike.
Qarku frng apo t themi Bart, Derrida e Fuko japin shembuj t
mir t esencializimit t suplementit n studimet letrare.
Barti kthehet te teksti sidomos me interpretimet te S/Z, Derrida
thekson lojn ndrmjet shenjuesve dhe jep deklarimin e tij t
famshm se asgj nuk ekziston jasht tekstit, ndrsa Fuko, i sheh
tashm t padobishme tendencat e krkimit t totalitetit historik duke
qen vet historian i ideve.
E gjith kjo mund t lidhet me ato zra q edhe n dijet tona,
krkonin afrimin te hapsira e letrsis e ikjen nga hapsira e
ideologjis. Dhe n kt mes mund t hyjn edhe emrat e Faik
Konics, Eqrem abejt e me von, por shum m fuqishm ai Sabri
Hamitit, pra kaprcimi tek krkimi i poetikave letrare, duke e kuptuar
se tashm sht koha q gradualisht studimet shqiptare ti afrohen
qasjes poetike e jo ideologjike.
Por, qasja poetike nuk do t thot edhe arritje deri te pretendimi
i zgjidhjes metodologjike t problemit.
Kaprcimi nga shuma ideologjike n at q tashm e cilsojm
si histori letrare sht vetm kalimi n nj ekstrem tjetr, pra te rreziku
i formalizimit t korpusit letrar nacional. Tendenca e till do t

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

257

reduktohej n analizn formale, e cila sado e kndshme shkencrisht e


bart me vete rrezikun e tehuajisimit t vet letrsis si differentia
specifica. Kjo tendenc, po t sforcohet duke luajtur me modn e ikjes
nga ideologjia, historicizmi, biografizmi e n prgjithsi nga
kulturologjia do t rrezikonte ta shndrronte korpusin e deritashm
nacional letrar n nj material intert, t vetmjaftueshm n hetimin e
skeleturs s tij dhe n krkimin krahasimtar t evolucionit t formave
dhe t zhanreve q tashm deri-diku edhe jan kanonizuar.
Kshtu q, nse deri dje luftohej pozitivizmi, pastaj sistematika
ideologjike e mosprfshirjes s autorve dominant, etj., tashm do t
kaprcehej n skajin tjetr t ndrrimit t metods e filozofis, por do
t zvetnohej procesi hibrid e shum utilitar i interpretimit t gjall t
po ktij korpusi nacional letrar, sa q historit e mundshme letrare mbi
kt prizm do t shndrroheshin n traktate t thata formale. Kjo do
ta pandehte letrsin shqipe si material t vdekur e t ngjashm edhe
me materialet letrare t letrsive t tjera, t cilat nuk e kan prjetuar
evolucionin e njjet me at t letrsis son. Vdekja e shkrimit do ta
prekte ekstremin pr s dyti: nj her biografizmi ekstrem i
evidentimit parcial, pastaj s dyti kaprcimi n evidencimin sistematik
zhanror, sipas poetikave tradicionale n nj koh kur tashm sht
br i padobishm ngulmimi n prerjen matematike t zhanreve dhe t
formave letrare.
Sipas ksaj kto dy tipe historish, prapseprap, do t dilnin
histori evidentimesh, qofshin ato biografike, qofshin formale, duke e
ln esencialitetin e letrsis diku n mes e njkohsisht edhe lexuesin
e tekstit pa hetimin e veantive t letrsis son.
Kjo ndodh pr faktin se, si vren edhe Paul de Man ajo q ne e
cilsojm dhe e quajm histori letrare, - e cila piktakon t dyja
konceptet q u theksuan m lart, - n esenc nuk ka t bj asgj me
letrsin.1
Sepse vepra (e n kt rast ne mund t themi krejt shkrimi
letrar shqiptar) e jeton jetn e vet. Dhe se shenjzimi total i veprs nuk
mund t definohet thjesht duke pasur parasysh shenjzimin e saj pr
autorin dhe pr bashkkohsit e tij, por duhet t prshkruhet si nj

Paul de Man: Literary History and Literary Modernity, n Dedalus, Vol. 99, No. 2, Theory
in Humanistic Studies (Spring, 1970), fq. 384-404, MIT Press, American Academy
of Arts & Sciences.

258

Nysret Krasniqi

produkt i akumulimit, pra me historin e interpretimit t saj q nga


lexuesit e par e deri m sot2
Dhe nse vepra posedon jetn autonome dhe sht n
vazhdimsi n procesin e akumulimit, ather si mund t pretendojm
n ngurtsimin e saj nprmjet historive evidentuese letrare, t cilat, s
paku n arealin ton kulturor e letrar, e kan pasur pr funksion
pikrisht shkurtimin, censurimin dhe n pikn m t mir t tyre
evidencimin e saj shpeshher duke e rrudhur at n nj vshtrim
biobibliografik.
Kshtu q, filozofia e jets s letrsis na drgon te pikpamja
sinkronike pr trashgimin letrare dhe thuajse n kt filozofi, duke
dalluar n variante, pajtohen edhe teoricien e filozof t tjer
botror, dijet dhe mekanizmat e s cilve jan shfrytzuar
shklqyeshm pr hartimin e historive t gjalla t letrsive t
ndryshme nacionale.
Ti kujtojm disa nga venerimet e tyre, gjithnj duke ua
respektuar qerthujt shkollor e shkencor nga t cilt burojn, por
duke e nnvizuar tendencn e interpretimit t trashgimis letrare:
Hans Georg Gadamer thekson se tekstet e s kaluars jan
krijuar nga njerzit n nj gjuh specifike, n nj moment specifik dhe
n nj vend specifik, por edhe historiani i letrsis sht nj qenie
historike e mbushur me veantit e tij. Kjo, sipas tij, prcakton edhe
dialektikn ndrmjet s kaluars dhe t tashms. Kshtu q materiali
historik i nnshtrohet filozofis hermeneutike.3
Ndrsa, Pol Riker n Temps et rcit, duke br hulumtime pr
kohn n narracion thekson domosdon e rrfimtaris edhe pr pikat
dhe arkivin letrar duke i ikur pikrisht tendencs s
vetkuptueshmris s tij, e cila e redukton n arkiv historiografik.
Gjithashtu, Fridrih Nie thekson se ju mund ta shpjegoni t
kaluarn vetm me at q sht e fuqishme n t tashmn.4
Ndrsa, natyrshmria e termit bahtinian heteroglosi tregon edhe
m qart tendencn dhe nevojn e ndrkomunikimit t teksteve,

2
3
4

Antoine Compagnon: Literature, Theory and Common Sense, Princeton, Princeton


University Press, 2004, fq. 57
H. G. Gadamer: Truth and Method, Sheed & Ward and CPC, London, 2006, fq. 509537
Friedrich Nietzsche: The Use and Abuse of the History, prkth. Adrian Collins,
Indianapolis & New York, 1957, fq. 40.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

259

kohve e interpretimeve mbrenda korpusit edhe t nj letrsie


nacionale.5
Kurse, M. H Abrams, q sht historian tradicional i letrsis
dhe njohs i poetikave romantike, ndr t tjera thekson se materialet
bazike t historis jan tekstet e shkruara dhe historiani, n fakt, n
pjesn m t madhe, ka mundsi ti interpretoj jo vetm pasazhet, t
cilat i citon ai pr ti kuptuar se ka thon ato, por mund t interpretoj
edhe at se ka kan dashur t thon autort e tyre kur i kan shkruar
ato. Tipikisht, historiani e vendos interpretimin e tij n gjuh, e cila, si
e till, sht pjesrisht e tij dhe pjesrisht e autorit q e shkruan.
Historiani e prezanton interpretimin e tij te publiku duke pritur kshtu
q interpretimi t bhet nga lexuesit ekspert. Dhe nse korpusi i
interpretimeve t tij prbhet nga keqkuptimet, ather libri i tij nuk
do t llogaritet histori, por nj fiksion historik.6
Pikpyetjet q mund t ngrihen me kt rast, duke pasur
parasysh imanncn e fenomenit t interpretimit, mund t jen me sa
vijon :
A sht par n rrafshin sinkronik materiali letrar shqiptar?
A ka ekzistuar qasja interpretuese me baz n tekstin letrar?
Gjykuar mbi baz t teksteve t shkruara7 deri m tash,
arbitrarisht mund t theksojm se letrsia shqipe, apo ajo q m lart e
quajtm suplement, nuk sht par n rrafshin sinkronik.
Tendenca e kronologjis dhe e totalitetit e ka mbrthyer
shkrimin e tyre duke e shndrruar n tekst informativ kulturor, t cilin
si t till do t mund ta prbinte me lehtsi dhe me utilitet do kapitull
i historis s popullit shqiptar q do ta trajtonte jetn kulturore
shqiptare n periudhn e caktuar. Dhe tendenca e kronologjis dhe e
totalitetit domosdo prodhon struktura ku disa autor gjymtohen e disa
t tjer sforcohen, sepse kronologjia gjithmon rrudhet n evidenc,
ndrsa kjo e fundit kurr nuk sht interpretim i gjall i nj korpusi
letrar. Pr m tepr, prirja drejt evidencs sht edhe prirje pr nj
shkrim me baz ideologjike, sepse q n fillim pamundsohet
komunikimi sinkronik, ta zm me veprat e letrsis son mesjetare.
5
6
7

Mikhail Bakhtin: Discourse in the Novel, n The Dialogic Imagination, Caryl Emerson &
Michael Holquist, Austin, University of Texas Press, 1981, fq. 259-422.
M. H. Abrams: Engjulli dekonstruktiv, n Teori dhe kritik moderne, Rozafa, Prishtin,
2008.
Ktu e kemi fjaln konkretisht pr tekstet q titullohen si Historia e letrsis shqiptare,
Historia e letrsis shqipe, etj., t cilat jan botuar n vite t ndryshme n Tiran dhe
Prishtin, por me dallime esencialisht t vogla ndrmjet tyre.

260

Nysret Krasniqi

Ndrsa, sa i prket fenomenit t interpretimit me baz n tekstin


letrar, mund t themi se, prve premisave dhe puns s autorve t
veant, n kuadr t studimeve shqiptare ende mungon qasja
imanente e interpretimit, shikuar si kultur e sfidimit t tradits me
an t ktij mekanizmi utilitar. Edhe ato interpretime q i jan br
kulturs letrare shqiptare kan prjetuar prmbysje t kahjeve, sisteme
t prmbysura pramidale, kan ruajtur ideologjin e njshit, duke e
larguar kt fenomen n skaje t studimit t menduar t letrsis,
megjithse si i till do t duhej t ishte n qendr t interesimit t
studiuesit edhe kur flitet pr korpusin e tradits letrare.
Nj dukuri duhet t dihet se asnj rrym letrare, asnj nominim
letrar q merr epitetet e qarqeve, t shkollave e t dijeve t ndryshme
nuk ka arritur ta menjanoj nga trupi i vet fenomenin e interpretimit.
Por, gjithnj ky i fundit ka mbetur prcaktues i modelit t shkrimit e
gjithsesi edhe e ka prcaktuar qasjen ndaj tekstit, her duke prodhuar
evidenc, her ideologji e her bibliografi.
Prandaj, nse interpretimi ka qen i tipit pozitivist teksti sht
shndrruar n evidenc, nse interpretimi ka qen historicist jan
krkuar burimet dhe konteksti, nse ai ka qen ideologjik sht
prodhuar teksti studimor q letrsis i atribuon funksione, dhe, nse,
m e mira e mundshme, interpretimi ka qen i orientuar formalisht,
tekstet studimore kan prodhuar organone teorike q nganjher nuk
kan arritur tu shmangen skematizimeve e thatsis nervozuese.
Fenomeni i interpretimit tash na shfaqet edhe si problematik e
kahjes, e metods dhe gjithsesi edhe si problem i filozofis ndaj
korpusit letrar. Dikush mund t thot se smund t shkruhet asgj pa
esencializimin e fenomentit t interpretimit. Kjo premis mund t jet
e sakt, mirpo duhet t saktsohet edhe tipi i interpretimit, pr tiu
shmangur produkteve t deformuara studimore q u theksuan n
paragrafet pararndse.
Nga kjo del se, do t cilsohej valid nj interpretim q e ndrton
nj lidhje shum neutrale me tekstin sa i prket ideologjizimit t tij.
Interpretimi valid nuk prek n ekstreme, qofshin ato t tipit
pozitivisht, me baz ideologjik apo totalisht formal, por mundson
qarkullimin e mendimit dhe t komunikimit t tekstit dhe t teksteve.

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

261

Kjo do ti afrohej poetiks8 letrare, e cila shkatrron kohn dhe


hapsirn, pr hir t vet qensis paskajore t letrsis si estetik.
Prve ksaj i afrohet nj pamjeje epistemiologjike ndaj korpusit
letrar, duke e par tekstin neutral, pra at tekst q m par me vlerat
estetike e letrare mund t pandehet se hyn n t ashtuquajturin
suplement letrar, e q arrin t ndahet nga kahjet ideologjizuese letrare.
Kjo qasje absolutisht nuk do t thot mnjanim i lidhjeve t
tekstit me t ashtuquajturin shpirt i kohs, periodizim apo edhe
kulturologji. Por, t gjitha kto do t duhej t buronin si krkes
imanente gjat procesit t ndrliqshm t interpretimit. Pra, s pari
interpretimi, pra teksti letrar, e mpastaj lidhjet e mundshme q
diktohen vetm nga teksti. Teksti, me gjith fleksibilitetin e tij,
mundson lidhjen kontekstuale, fenomenologjike e etike n raport me
at q quhet koh reale e autorit, fryms dhe intencs s tij.
Por, gjithsesi kjo duhet t ndrlidhet edhe me paralojn
paraprake me korpusin letrar, dhe kjo loj sht bukur e vshtir,
sepse interpretimi nuk mund t filloj para nisjes s lojs. Dhe n kt
nisje t lojs duhet t hyj interpretuesi dhe t marr parasysh:
problemet q i nxjerr biografia dhe bibliografia; shtjet q kan t
bjn me problemet e kritiks letrare; shtjet q kan t bjn me
interpretimin paraprak; shtjet q kan t bjn me saktsimin e
autenticitetit, formimit dhe t transformimit t veprs e veprave;
shtjet e suksesit dhe t influencs; relacionet me historin dhe me
historin e ideve etj,9 pr ta filluar lojn e komunikimit me t.
sht shum i sakt pohimi i Rene Uelekut dhe Ostin Uorenit10
se ai q mund t cilsohet historian i letrsis, duke pasur parasysh
gjithashtu brishtsin e ktij nocioni, duhet t jet kritik i mir, e
prve ksaj po themi se duhet t jet edhe dijetar i madh. Sepse,
procesi i interpretimit e do m shum dijetarin se skematizuesin, ku
loja duhet t bhet me nisjen nga metafora n drejtim t
kulturologjis. Interpretuesi duhet ta pranojn mbretrin e metafors
dhe t filloj dekonstruktimin e saj n planin letrar e kulturor.

Nocioni poetik ktu prdoret n kuptimin poiesis, t esencs, krijimit, t


vetmjaftueshmris artistike, pra t estetiks sublime artistike dhe nuk merr
kuptimet e mundshme t teoris dhe t kodeve t tjera prcjellse.
9 Pr m tepr shih: Andr Morize: Problems and Methods of Literary History, Bibliolife,
2008, fq. 1-13
10 Pr m tepr shih: Rene Wellek & Austin Warren: Theory of Literature, Harcourt,
Brace, New York, 1949
8

262

Nysret Krasniqi

Metafora flet, pra jep shenjat e kohs duke e validuar edhe


informacionin shtes pr veprn.
Kshtu q, interpretimi i fuqishm i shpall luft metafors s
veprs pr ta nxjerr nga ajo at q mund t cilsohet si shpirt i kohs,
histori letrare, ndikim etj., por gjithnj duke e vrojtuar n planin
sinkronik pr ta mundsuar jetn e veprs.
Prve ksaj, duke e ditur brishtsin apo mungesn e teoris s
librit, pra kur libri paraqet sfidn q quhet totalitet, ather
interpretimi mund dhe duhet t niset nga njsit edhe m t vogla
metaforike-estetike, pra letrare, duke e pasur gjithnj parasysh idealin
e validitetit t tij.
Kjo pr studimet letrare t ashtuquajtura historike shqiptare
nnkupton prmbysjen e piramids: nse m par krkohej totaliteti
dhe temat e mdha q n t shumtn kan prfunduar n evidenc,
tashm krkohet interpretimi i pjesve pr tiu afruar prfaqsimit sa
m t mundshm t suplementit letrar, por si tham, duke e par
materialin nga prizmi i letrsis s gjall dhe shum komunikuese
edhe pr kohn ton.
Sepse bazat pr njohurin historike letrare nuk jan t dhnat
apo faktet empirike, t cilat fatkeqsisht deri m tani kan dominuar
n shkrimin ton teorik pr historin letrare, por jan tekstet e
shkruara, bile edhe ato tekste, t cilat marrin pjes n pshtjellimet e
luftrave dhe t revolucioneve.11
Nj shembull i mir i ksaj filozofie t shkrimit sht Sabri
Hamiti. Duke qen lexues sistematik i suplementit letrar t letrsis
shqipe, Hamiti punn e tij e fillon me interpretime valide tekstuale
duke e par tekstin si t vetmin burim nga ku gjenerojn kuptimet. N
planin e metods, kjo nnkupton s pari paraqitjen dhe analizn, ku
kjo e dyta dominon duke u shtrir te format letrare t autorve
shqiptar t t gjitha kahjeve. Analiza e teksteve nnkupton ngjalljen e
tyre dhe, si e dim, Hamiti arriti ti ngjall shum autor, t cilt
historiant e tjer t letrsis i pan apo i pandehen si t vdekur.
N kt udh, duke u lidhur gjithnj me analizn e teksteve ai
mpastaj rrok fenomenet, pra kulturologjin e filozofin autentike t
letrsis shqipe. Dhe t ksaj natyre jan edhe dy studimet m t
11

Paul de Man: Literary History and Literary Modernity, n Dedalus, Vol. 99, No. 2, Theory
in Humanistic Studies (Spring, 1970), fq. 384-404, MIT Press, American Academy
of Arts & Sciences

Konferenca shkencore: Historia e Letrsis Shqipe

263

fundit t tij Tematologjia dhe Albanizma, q tashm marrin edhe


pjesn e tret t metods, at t vlersimit, por t nj vlersimi q
megjithat nuk e krkon ekskluzivitetin dhe arbitraritetin.
Puna e tij vetm sa mund t na e sforcoj iden tashm t
parashtuar se:
Historia e re letrare duhet ta ket pr baz suplementin letrar, e
jo ideologjin letrare;
Historia e re letrare duhet t niset nga pjest e vogla tekstuale
pr ta synuar totalitetin, e jo kundrta, hap q nuk on n evidenc por
n hulumtim t vazhdueshm e t gjall;
Historia e re letrare duhet t shmanget nga ekstremet, qofshin
ato ideologjike tematike, qofshin ideologjike formale, pr ta hapur
mundsin e komunikimit letrar
Historia e re letrare duhet ta ket pr baz filozofin e
interpretimit valid, duke e par at si t vetmin parim esencial pr
afrimin te hapsira e vazhdueshme konotative e letrsis;
Historia e re letrare nuk duhet ta synoj evidencn, por
komunikimin sinkronik, pra t vazhdueshm me trashgimin letrare si
modernitet.
Historia e re letrare duhet t jet shuma e interpretimeve, q
prfaqsojn natyrat e ndryshme t shkrimit letrar shqiptar, pra
pranimi i parimit se edhe ajo q mund t cilsohet si histori letrare
sht semioz e hapur apo arkeologji e shpirtit nacional ku duhet t
hulumtohet gjithmon.
Historia letrare gjithmon duhet ti shmanget me ngulm
filozofis s shkrimit sipas ideologjis s Njshit, sepse vet letrsia e
sfidon me krejt pranin dhe mungesn e saj kt Njsh.

BIBLIOGRAFIA
Andr Morize: Problems and Methods of Literary History, Bibliolife,
2008
Antoine Compagnon: Literature, Theory and Common Sense,
Princeton, PUP, 2004
Barthes, Roland: S/Z, Hill and Wang, New York, 1974
Barthes, Roland: Teoria e tekstit, Fjala, Prishtin, 2004
Derrida, Jacques: La Pharmacie de Platon, n La Dissmination, 1972

264

Nysret Krasniqi

Derrida, Jacques: Of Grammatology, The John Hopkins University


Press, London, 1997
Derrida, Jacques: Writing and Difference, Routledge, London & New
York, 2005
Eqrem abej: Pr gjenezn e literaturs shqipe, Hylli i Drits,
Shkodr, 1939
Friedrich Nietzsche: The Use and Abuse of the History, Indianapolis
& New York, 1957
Gaetano Petrota: Populli, gjuha dhe letrsia shqiptare, Almeira,
Tiran, 2008
H. G. Gadamer: Truth and Method, Sheed & Ward and CPC, London,
2006
Historia e letrsis shqiptare, Rilindja, Prishtin, 1989
Jacques Derrida: The Law of Genre, Glyph 7, (Spring 1980), John H.
University Press
Karl Popper: The Poverty of Historicism, Routledge, London, 2006
Kujtim M. Shala: Shekulli i letrsis shqipe, Buzuku, Prishtin, 2006
M. H. Abrams: Engjulli dekonstruktiv, n Teori dhe kritik moderne,
Rozafa, Prishtin, 2008
Maurice Blanchot: The Space of Literature, University of Nebraska
Press, 1989
Michel Foucault: The Archaeology of Knowledge, Routledge, London,
2006
Mikhail Bakhtin: The Dialogical Imagination (ed. M. Holquist), UTP,
Austin, 2006
Mishel Fuko: ka sht autori?, n Teori dhe kritik moderne,
Rozafa, Prishtin, 2008
Paul de Man: Literary History and Literary Modernity, n Dedalus,
Vol. 99, No. 2, Theory in Humanistic Studies (Spring, 1970),
American Academy of Arts & Sciences
Rene Wellek & Austin Warrren: Theory of Literature, Harcourt,
Brace, New York, 1949
Rexhep Qosja: Romantizmi I, II, III, Rilindja, Prishtin, 1990
Robert Elsie: Albanian Literature, CAS, I. B. Tauris, London, 2005
Sabri Hamiti: Albanizma, ASHAK, Prishtin, 2009
Sabri Hamiti: Tematologjia, ASHAK, Prishtin, 2005
Sabri Hamiti: Vepra 1-8, Faik Konica, Prishtin, 2002.

HISTORIA E LETRSIS SHQIPE


2010
Botues
AKADEMIA E SHKENCAVE DHE E ARTEVE E KOSOVS

Redaktor teknik:
Taulant Veseli
Realizimi kompjuterik:
ASHAK
Madhsia: 16.68 tabak shtypi
Tirazhi: 300 cop
Formati: 16x24 cm
Shtypi:
Grafobeni
Prishtin

Katalogimi n publikim - (CIP)


Biblioteka Kombtare dhe Universitare e Kosovs
821.18-112(063)
Historia e letrsis shqipe : Materialet e Konferencs
shkencore, 30-31 tetor 2009, n Prishtin / Kshilli redaktues
Ali Aliu, Sabri Ahmeti, Mehmet Kraja. - Prishtin : Akademia
e Shkencave dhe e Arteve e Kosovs, 2010. - 264 f. ; 24 cm.
Titulli paralel n gjuhn shqipe dhe angleze. - Bibliografia :
f. 263-264
1. Aliu, Ali 2. Ahmeti, Sabri 3. Kraja, Mehmet
ISBN 978-9951-413-90-9