Anda di halaman 1dari 477

60

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

ndryshe kur princi e rrethoi veten me kshilitar t huaj, t ciit vepronin secili sipas
interesave t shtetit q prfaqsonin.

Lvizja vorio-epirote.
Protokolli i Korfuzit
Problemi i par i madh q i doli prpara Princit e qeveris s tij, ishte shtrirja
e pushtetit n t gjitha krahinat q iu lan Shqipris. Por ktu vazhdonin t
qndronin trupat greke, n kundrshtim edhe me vendimin e Komisionit Kufitar
pr vijn kufitare, e ciia u prcaktua n Protokollin e Firences t dhjetorit 1913.
Greqia nuk po hiqte dor nga synimet e saj pr t marr jugun e Shqipris, at
q n gjuhn e shovinizmit grek quhej Vorio-Epir.
Mund t pritej q
tani, pas caktimit t princ
Vidit n krye t shtetit
shqiptar, Athina do f i jepte
fund taktiks zvarritse
dhe do ti trhiqte trupat e
saj. Ajo nuk mund t*u
kundrvihej m haptazi
vendimeve t Fuqive, por
nuk hoqi dor nga plani i
saj pr t shkputur VorioEpirin.Ajo ndryshoi vetm
taktik;
formalisht pranoi
Prfaqsuesit e h uaj n Durrs n m ars1914
thirrjen
q
iu b nga Fuqit,
(n m es tyre B. Curri, I. Boletini etj.)
n mes t shkurtit 1914,
pr t zbrazur krahinat e jugut M 1 mars ushtrit greke u larguan nga Kora. T
nesrmen hyn aty repartet e xhandarmris shqiptare t pritura si iirimtare nga
qytetart atdhetar. N Kor u vendos administrata shqiptare nn varsin e KNK.
Atje u formua edhe nj korpus vuilnetarsh shqiptar nn komandn e Themistokli
Grmenjit.
Ndrsa Kora u bashkua me atdheun, n krahinat e tjera t jugut gjendja vijoi
t ishte gjithnj e turbuilt. Duke prfituar nga kjo gjendje, Athina u prpoq tia arrinte
qllimit t saj duke nxjerr n sken t ashtuqua-jturn lvizje pr autonomin vorioepirote. N njern an ajo dha urdhr pr trheqjen e trupave, kurse n ann tjetr la
pas me mijra e mijra andart, q shtypnin egrsisht do shprehje t vulinetit t
popu-Ilsis. Kshtu u veprua edhe n Kor. Trupat u trhoqn n filiim t marsit. Por
n spitaiin e qytetit mbetn nj numr ushtarsh t smur dhe mjek, q n t
vrtet, ishin oficert e tyre. N krah t tyre u vu edhe peshkopi grek Gjermanos.
Banda vorio-epirotsh t fshehta u hodhn t nesrmen n suim pr ta dbuar
administratn shqiptare, por xhandarmria, nn komandn e majorit holandez
Sneiien, me t ciin u bashkuan edhe shum fshatar t katundeve t rrethit, t
udhhequr ngaTh. Grmenji, i dbuan agresort brenda disa ditsh.
Q ktej, forcat e xhandarmris shqiptare, pas iuftimesh me repartet vorioepirote,,t vijuan marshimin n drejtim t Koionjs e t Leskovikut. Pjesa tjetr u

Vilhelm Vidi (W ilhelm Wied) - p rin c i Shqipris

61

hodh n sulm t prgjithshm pr t


iiruar Gjirokastrn dhe arritn suksese
t rndsishm e. Andartt grek e
g re ko m a n t sh q ip ta r , p r t u
h akm arr kundr s h q ip ta r ve t
krahinave jugore, q nuk kishin pranuar
t merrnin pjes n krijesn artificiale
t autonomis vorio-epirote , gjat
trheqjes s tyre dogjn fshatra e
masakruan popuiisin e pafajshme.
Terrori shovinist grek kundr
popullsis shqiptare u shtri edhe brenda
kufijve t sh te tit sh q ip ta r n t
ashtuquajturin Epirt Veriut. M 29 priil
1914, n Manastirin e Kodrs, pran
Tepeiens, si hakmarrje pr dshtimin
e psuar n H orm ov, grekt
masakruan 218 veta, midis tyre edhe
disa gra. Numrohen m shum se 250
fshatra t shkatrruara dhe mijra
banor t vrar. Si rrjedhim i ndjekjeve
dhe i masakrave nga pushtuesit e rinj,
banort e ktyre viseve u detyruan t
Esat Pasha,Turhan Pasha dhe gjenerali holandez
shprnguieshin drejt t brendsis s
De V eern Durrs n vitin 1914
vendit. Dmet e shkaktuara nga forcat
pushtuese greke n viset shqiptare liogariten n dhjetra milion franga ari.
Autoritetet greke u prpoqn fi jepnin nj mbshtetje legale ivizjes vorioepirote. Ato organizuan n Gjirokastr nj kongres epirof nn kryesin e ish ministrit
t Punve t Jashtme t Greqis, Jorgji Zografit, bir i bankierit grekoman Kristaq
Zografit nga Qestorati. Kongresi shpalli m 2 mars 1914 autonomin e Vorio-Epirit
dhe formoi nj qeveri t prkohshme nn kryesin e J. K. Zograftt. Disa dit m
von, nn shembuliin e Zografit, majori i ushtris greke, himarioti Spiro Spiromiio,
shpalli gjithashtu autonomin e Himars n nj zon q prfshinte shtat fshatra t
bregdetit t banuara nga shqiptar.
Vorio-Epiri autonom arriti t prfshinte kshtu vetm Gjirokastrn, Himarn,
Sarandn, Delvinn e Prmetin. Qeveria greke mendonte ti prdorte kto krahina
si baz pr pushtimin e pjess tjetr t Shqipris s Jugut. J. Zografi deklaroi se
me shpailjen e autonomis s Vorio-Epirit as Fuqit e Mdha dhe as Greqia
nuk kishin t drejt t ndrhynin n punt e brendshme t tij. Ai i krkoi KNK t
urdhronte komandantt e forcave shqiptare t mos hynin brenda kufijve t shtetit
t tij, prndryshe shkeljen e territorit vorio-epirof do ta konsideronte nj akt
armiqsor51.
Dshtimi i suSmit t bandave vorio-epirote kundr Kors, qndresa e gjith
popullsis si dhe qndrimi kritik i Fuqive t Mdha kundr rishfaqjes s planeve
aneksioniste greke, e bindn kryeministrin grek Venizelos dhe vet Zografin se
duhej ndryshuar formul: autonomia nuk do t ishte shkputje nga territori

62

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

shqiptar. Kora e Gjirokastra, pa u shkputur nga Shqipria, do t administroheshin


nga nj guvernator me origjin t huaj si prfaqsues i princit. Xhandarmria do
t rekrutohej nga radht e populisis vendse dhe do t vihej nn komandn e
oficerve grek me origjin epirote. Gjuh zyrtare n kto krahina do t ishin
shqipja dhe greqishtja.
Qarqet kombtare i kundrshtuan me vendosmri manovrat e Venizeiosit,
t cilat nuk ishin vese nj variant q prgatiste shkputjen e Kors e t
Gjirokastrs. T njjtin qndrim mbajti edhe qeveria e Durrsit, e cila i hodhi
posht pa ngurrim krkesat e Zografit. Pr m tepr, ajo vendosi t organizoheshin
sa m par reparte t reja t armatosura pr t dbuar nga krahinat e jugut
pushtuesit grek dhe pr t vendosur atje administratn shqiptare.
Mirpo problemi u ndrlikua nga qndrimi toierues i KNK. Antart e tij
ndrmjetsuan pran qeverive t tyre, duke sugjeruar q vorio-epirotve mund
tu bheshin disa lshime: t drejta t veanta pr komunitetet fetare, pr gjuhn
greke n shkoila, organizimi i xhandarmris ktu ti ngarkohej KNK. Vet Fuqit
u shtuan ktyre edhe disa ndryshime q mund ti bheshin kufirit greko-shqiptar
n krahinn e Gjirokastrs e t Kors n dobi t Greqis.
N fillim Vidi provoi t vepronte vet, duke emruar majorin holandez t
xhandarmris Tomson si komisar t jashtzakonshm pr t marr n dorzim
krahinat e jugut. Ai do t ishte njkohsisht prfaqsues i qeveris s tij n
bisedimet q do t zhvilloheshin n Korfuz me vorio-epirotf. Tomsoni pati nj
takim n Korfuz m 10 mars me prfaqsuesin vorio-epirof Karapanos. Por ai
shkoi shum larg n lshime, duke pranuar n t vrtet, autonomin e dy
krahinave, t cilat do t mbanin lidhje thjesht formale me Shqiprin. Geveria nuk
e pranoi diktatin grek dhe e iargoi Tomsonin nga detyra si "komisar. Gjithsesi,
qeveria e princit prirej ti zhvillonte bisedimet vet, me prfaqsuesit e saj. Por
prve Austro-Hungaris, Fuqit e tjera nguln kmb se princi nuk mund t
vepronte pa pyetur KNK. Rezervat e Fuqive t Antants i shprehu hapur delegacioni
francez, duke shfaqur paknaqsin q princi po prirej ti bnte punt vet duke
mnjanuar KNK . Duke par se nuk i shptonte dot presionit t Fuqive, qeveria e
Durrsit u detyrua tia besonte KNKtraktativat me prfaqsuesit e Vorio-Epirif.
Ndrhyrja e Fuqive dhe trheqja e qeveris shkaktuan nj val t re protestash t
rrepta t populisis, sidomos n Kor, t ciin qeveritart e Athins e paraqitnin
si prkrahse t autonomis vorio-epirote. Komuniteti ortodoks e tregoi qart
qndrimin e tij kombtar.
KNK shkoi n Korfuz javn e par t majit dhe pas bisedimeve me
prfaqsuesit e qeveris s Zografit nnshkroi me 17 maj nj marrveshje, q
mori emrin Protokolli i K orfuzif. N thelb protokolli nuk ndryshonte shum nga
projektet e kryengritsve vorio-epirot. Sipas tij, t dy prefekturat jugore t
Shqipris do t gzonin nj administrat gjysmautonome, organizimi i s cils
i lihej n dor KNK. Qeveria shqiptare kishte t drejt t emronte ose t pushonte
vetm me plqimin e KNK npunsit e lart, t cilt do t ishin vends. T dy
krahinat do t kishin nj xhandarmri vendore, t prbr nga banor t trevs, e
ciia do t dilte jasht ktyre krahinave vetm kur ta shihte t nevojshme KNK.
Ushtria shqiptare nuk do t kishte t drejt, prve n rast lufte, t hynte n kto
krahina. Komuniteteve ortodokse u njiheshin t drejta t veanta. N shkollat me

Vilhelm Vidi (W iihelm Wied)

p rin c i Shqipris

63

nxns ortodoks msimi do t bhej greqisht. N administrat do t prdoreshin


t dyja gjuht, shqip e greqisht. Fuqit e Mdha do t garantonin zbatimin e ktyre
dispozitave. Protokoili do t hynte n fuqi kur t ratifikohej nga qeveria shqiptare
e nga qeveria vorio-epirote dhe t miratohej formalisht nga t Gjasht Fuqit e
Mdha.
KNK pranoi gjithashtu edhe krkesn e S. Spiromilos pr t'i njohur krahins
s Himars, zon q shtrihej tani n 14 fshatra t bregdetit t Jonit, venomet e
vjetra, d.m.th. autonomin q gzonin m par, n kohn e Perandoris Osmane.
Por shteti i ri shqiptar nuk mund t prligjte mbajtjen n kmb t ktyre privilegjeve
tashm arkaike t kohs s sundimit osman. Me kto qndrime t KNK sovraniteti
i shtetit shqiptar qe cenuar rnd. Fati i viseve jugore t tij u vu n pikpyetje.
Njoftimi pr nnshkrimin e marrveshjes s Korfuzit, e cila ishte n
kundrshtim me statutin organik t Shqipris t miratuar nga vet Fuqit e Mdha
dhe shkeite n mnyr t hapur sovranitetin e shtetit shqiptar, shkaktoi nj val t
re zemrimi n tr Shqiprin. Edhe qeveria shqiptare nuk e pranoi prmbajtjen e
saj dhe nuk e ratifikoi menjher. Por n ditt q pasuan nnshkrimin e protokoilit
gjendja e brendshme e Shqipris u ndrlikua nga kryengritja e armatosur, q
shprtheu n Shqiprin e Mesme kundr regjimit t V. Vidit. Pas nj ngurrimi t
gjat, nn trysnin edhe t KNK, qeveria shqiptare e ratifikoi m n fund, m 23
qershor 1914, protokoiiin e Korfuzit. Ajo shpresonte se pas ksaj udhheqsit vorioepirot do tu jepnin fund veprimeve t armatosura.
Forcat "vorio-epirote jo vetm nuk i ndrpren luftimet, por duke prfituar nga
gjendja e vshtir n t ciln ndodhej qeveria e Durrsit pas shpr-thimit t
kryengritjes n Shqiprin e Mesme, kaiuan n sulm t prgjithshm. Kongresi
panepirof, q u hap m 6 korrik 1914 n Deivin vendosi, me propozimin e
qeveris s Zografit, q t krkonte nga KNK t rishikohej n dobi t saj
prmbajtja e ktij protokolli. N t njjtn koh ajo e shkeli protokoilin e Korfuzit,
q e ndalonte qeverin e Vorio-Epirif t kryente veprime t armatosura kundr
shtetit shqiptar dhe e bri at t pavlefshm. Nn pretekstin absurd t mbrojtjes
s popullsis s krishter nga persekutimet q gjoja kryenin mbi ta myslimant
shqiptar, qeveria e Zografit u dha urdhr t ashtuquajturave kompani t shenjf
t sulmonin e t pushtonin krahinat e Shqipris Jugore, q ndodheshin n duart
e autoriteteve shqiptare. Repartet e rregullta t ushtris greke e bandat vorioepirote, pas iuftimesh t ashpra me popullsin vendase dhe me repartet e pakta
shqiptare, pushtuan Kolonjn, Korn e Tepelenn.
Forcat greke e shoqruan marshimin e tyre me djegie e masakra t reja
mbi popullsin shqiptare, e ciia u detyrua t braktiste n mas rrethet e Kors, t
Kolonjs, t Leskovikut e t Tepelens dhe t krkonte shptim n krahinat q
ndodheshin nn pushtetin e qeveris shqiptare. Dhjetra mij muhaxhir arritn
pas shum mundimesh n Vlor. Pjesa m e madhe e tyre u vendos n kodrat
me uilinj n afrsit e qytetit. Qeveria e Durrsit, buxheti i s cils kishte shterruar,
nuk pati mundsi tu vinte n ndihm. Ndihmat q filloi tu jepte KNK nga fondi i
huas shqiptare, si dhe Kryqi i Kuq Amerikan, ishin krejtsisht t pamjaftueshme.
Kryeministri Turhan pash Prmeti, q ndodhej me mision jasht vendit pr t
krkuar ndihm nga Fuqit e Mdha, u kthye pa siguruar gj. Popuilsia vendse,
e rrnuar nga fatkeqsit shumvjeare, nuk ishte n gjendje t prballonte vetm

64

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

me burimet e saj jetesn e ksaj mase t madhe njerzish. Thirrjet shum


shqetsuese, q iu drejtuan organizatave t Kryqit t Kuq t vendeve t ndryshme
pr ndihma mjeksore, nuk gjetn prgjigjen e duhur. J. Zografi, nj nga
prgjegjsit kryesor t ksaj tragjedie, e hodhi posht krkesn e qeveris
shqiptare pr t iehtsuar kthimin e muhaxhirve n vatrat e tyre dhe pr fu
garantuar paprekshmrin. M von, kjo mas njerzish, t ciin e zuri dimri n
kodrat e ullinjve t Vlors, filioi t paksohej ndjeshm nga vdekjet e shumta nga
uria, t ftohtit e epidemit.

3. KRYENGRITJA SHQIPRIS S MESME


(MAJ 1914-QERSHOR 1915)
Faza e par e kryengritjes
Pa kaiuar as dy muaj nga ardhja n fuqi e princ V. Vidit, u shfaqn
mosmarrveshjet n regjimin etij, ndrmjet vet personaliteteve poiitike shqiptare,
ndrmjet tyre e kshilltarve ose ushtarakve t huaj, si dhe ndrmjet administrats
s Vidit e shtresave t ndryshme t shoqris shqiptare, q prisnin ndryshime t
shpejta t gjendjes n vend.
N kt ndrthurje kontradiktash t brendshme dhe t ndrhyrjeve politike t
Fuqivet Mdha e t shteteve bailkanike fqinje, shprtheu n Shqipri, n vitet 19141915 nj kryengritje, q ka hyr n histori si Kryengritja e Shqipris s Mesme. Pas
ksaj kryengritjeje ishte dora e Esat Pashs dhe e grupeve t lidhura me xhonturqit,
q bashkpunonin me t.
Kryengritja pati karakter antikombtar, sepse ishte drejtuar kundr shtetit
t pavarur t sapoformuar shqiptar, simbol i t ciiit ishte edhe qeveria e princit V.
Vid.
Sipas synimeve dhe prmasave t saj ajo ndahet n dy faza: Faza e par u
zhvillua n maj 1914 -te to r 1914 dhe faza e dyt n tetor 1914 -q e rs h o r 1915.
Kryengritja filloi n rrethin e Shijakut, u shtri m pas n rrethin e Tirans,
pak dit m von n qarkun e Durrsit e t Elbasanit. Ajo shprtheu n muajin
maj 1914. N ditt e para t ktij muaji E. Toptani me aleatt e tij kishin filluar t
armatosnin pasuesit e tyre n rrethin e Shijakut e t Tirans. Nn drejtimin e Man
Picarit u formua n afrsit e Vors eta e par e kryengritsve.
Ndrkaq, kur batalioni me gati 800 vet, i komanduar prej Abdi bej Toptanit,
Refik bej Toptanit etj., po nisej nga Tirana pr n Durrs, pr f u hedhur n jug t
vendit kundr forcave greke, u rrethua, m 17 maj, tek ura e Limuthit, pran
kodrave t Rrashbuilit nga nj grup rebelsh t armatosur. Pas nj prpjekje t
shkurtr batalioni u detyrua t kthehej n Tiran.
Prpjekja e Limuthit u ndoq nga luftime t tjera. Po m 17 maj Shijaku e
Tirana u rrethuan nga rebelt M 18 maj kryengritsit iu afruan Durrsit nga veriu
e nga iindja dhe e rrethuan at.
N kt ast kritik pr Princ Vidin dhe pr shtetin shqiptar, objekti kryesor i
dyshimeve dhe i goditjes u b figura e ministrit t Brendshm dhe t Mbrojtjes,
Esat pash Toptanit. E kaluara e tij plot vepra dinakrie e goditjesh ndaj lvizjes
kombtare, si dhe fjalt e prhapura se Esat Pasha ishte organizatori kryesor i

Vilhelm Vidi (W ilhelm Wied) ~ p rin c i Shqiprise

65

kryengritjes, e bindn princin t merrte masa ndaj tij. Edhe atdhetart demokrat
shqiptar shihnin tani tek Esat Pasha organizatortn e ksaj lvizjeje antikombtare.
N kto rrethana grupi proaustriak n qeveri dhe ushtarakt e huaj holandez
si koionel Tomsoni etj., q me krkes t Fuqive t Mdha kishin ardhur pr t
organizuar xhandarmrin shqiptare, e arrestuan Esatin m 19 maj 1914. Por
Princ Vidi, me ndrhyrjen e ministrit italian n Durrs, t baronit Alioti, u detyruata
liroj s bashku me dy ushtarakt e tjer italian t arrestuar me t. Esat Pasha,
me nj anije italiane t ankoruar n brigjet shqiptare, u drgua n Brindisi, ku u
prit me t gjitha ceremonit q organizoheshin pr personalitetet e nj shteti.
M 19 maj 1914, ditn q u arrestua Esat Pasha, kryengritsit hyn n
Shijak dhe morn kodrat e Rrashbullit, afr Durrsit. Pas disa dit luftimesh me
forcat qeveritare, m 23 maj ata morn Tirann dhe rrethuan Durrsin. Princ Vidi
e antart e qeveris u larguan nga qyteti dhe u strehuan n anijet e huaja q
ndodheshin n portin e Durrsit, prej nga mund t largoheshin m leht nga
Shqipria n rast se fitonin kryengritsit. Por kryengritsit nuk hyn n Durrs.
M 3 qershor 1914 krert e kryengritsve organizuan n Shijak nj mbledhje
t prgjithshme ose nj lloj kongresi, ku shpalln programin e tyre. Rolin kryesor
n kt lioj kongresi e luajtn agjentt e Esat pash Toptanit. Kryetar i Qendrs
s Prgjithshme t kryengritjes u zgjodh esatisti Mustafa Ndroqi, nnkryetar u
zgjodh ish majori i ushtris osmane Xhenabi Adili, antar t saj u zgjodhn myftiu
i Tirans, Musa Qazimi, Arif Hikmeti dhe Haxhi Adili. Komandant i Prgjithshm i
ushtris u zgjodh Qamil Haxhi Feza. T gjith kta ishin njerz t njohur pr
qndrimet e tyre proturke ose proesatiste. Programi i kryengritsve prmbante
kto krkesa: prmbysjen e Princ Vidit e t qeveris s tij, bashkimin e Shqipris
me Turqin, vendosjen e nj princi turk n Shqipri, prdorimin e fiamurit turk n
vend t atij shqiptar, prdorimin e gjuhs turke etj. Kushdo q do t dilte kundr
ktij programi, do t ndshkohej. Do tu digjeshin shtpit dhe do t dnoheshin
me vdekje t gjith ata q strehonin prkrahsit e Princ Vidit ose q kundrshtonin
kryengritjen. Pr kto synime t kryengritjes do t bnte fjal pak m von, n
gusht t vitit 1914, kryetari i Qendrs s Prgjithshme, Mustafa Ndroqi, n nj
urdhr q i drgoi Kryesis s Kshillit t kryengritjes pr Elbasanin, n t cilin
shkruante: Qllimi yn kryesor ka qen shpallja e Osmanllillkut dhe bashkimi
me Mbretrin Osmane. Ndrsa, n nj intervist q i dha gazets italiane II
Messaggero m 3 shtator 1914, ai theksonte se Flamuri turk sht simbol i
Kshillit t Prgjithshm . Prve shtabit t tyre drejtues e platforms politike,
kryengritsit organizuan njsit e armatosura, ngritn organet e tyre t pushtetit
dhe kryen nj varg veprimtarish q u dhan goditje t rnda institucioneve t reja
shtetrore dhe Lvizjes Kombtare Shqiptare.
Megjithse programi i drejtuesve t kryengritsve kishte karakter t hapur
antikombtar, ata arritn t trhiqnin pas vetes nj numr t madh fshatarsh t
Shqipris se Mesme. N fillim morn pjes n kryengritje fshatart e qytetart e
Shijakut e t Hrans, ku vepronin drejtuesit kryesor t kryengritjes Mustafa Ndroqi,
Musa Qazimi etj. Krert e kryengritjes shfrytzuan sidomos gjendjen e mjerueshme
t fshatarsis s Shqipris s Mesme dhe t viseve t tjera, n t cilat u shtri
kryengritja. Premtimet demagogjike t krerve t kryengritjes pr ti lehtsuar
fshatart nga taksat e rnda, formuan te fshatarsia bindjen se, duke u ngritur

66

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

kundr qeveris s Vidit, do t luftonin bejlert pronar t tokave dhe pushtetin e


tyre.
Krert proturq t krye n gritjes dhe em isart xhonturq me t cilt
bashkpunonin ata, u prpoqn gjithashtu t ndiznin te fshatart mysiiman
paragjykimet fetare kundr princit evropian t krishter dhe ti jepnin lufts kundr
tij e rrjedhimisht edhe kundr shtetit t pavarur shqiptar karakterin e nj lufte pr
mbrojtjen e fes islame. Ata arritn t manipulonin nj mas fshatarsh dhe ta
drejtonin paknaqsin e zemrimin e saj kundr Princ Vidit, si dhe kundr vet
shtetit t pavarur shqiptar.
Jo m pak i rndsishm ishte edhe nj faktor tjetr: n fshatrat prreth
Shijakut, shum prej fshatarve me pak tok ishin bosnjak, t ciit ishin vendosur
aty nga Porta e Lart qysh pas Kongresit t Beriinit (pas Krizs Lindore t viteve
1875-1878). Me asgjsimin e sundimit osman n Bosnj, kta nuk kishin pranuar
t prfshiheshin n Perandorin Austro-Hungareze, q, sipas vendimeve t
Kongresit t Berlinit, pushtoi Bosnjn e Hercegovinn, por kishin ardhur n Shqipri,
e cila vazhdonte t ishte pjes e Perandoris Osmane. N rrethana t tilia ishte i
kuptueshm edhe orientimi i tyre proturk e prkrahja q u dhan krerve t
kryengritjes.
Por forca kryesore goditse e kryengritjes u bn ish-ushtarakt shqiptar,
q kishin shrbyer n garnizonet turke nn komandn e Esat pash Toptanit.
Duke qen ushtarak n iirim, ata u mobilizuan me t holla dhe me premtime nga
krert e kryengritjes.
Pas marrjes s Tirans dhe t Shijakut, n dhjetditshin e fundit t majit,
si dhe n gjysmn e par t muajit qershor 1914, kryengritja u zgjerua m shum.
N ditt e para t qershorit kryengritsit morn Kavajn e Krujn. M 15 qershor
ata shprthyen prsri nj sulm t furishm mbi Durrsin, q vazhdoi 15 or. N
kto luftime, krahas forcave qeveritare te Gjon Markagjonit dhe malsorve t
Isa Boletinit, pr t mbrojtur kryeqytetin morn pjes gjithashtu edhe vullnetar
nga radht e qytetarve, t kryesuar nga Luigj Gurakuqi. Durrsi mundi t qndroj
me sakrifica t mdha.
N luftimet e 15 qershorit u vra edhe koloneli Tomson, oficer hoiandez, q
kishte ardhur m 1913 n Shqipri i ftuar pr t organizuar xhandarmrin
shqiptare. M 17 qershor kryengritsit bn nj sulm t tret mbi Durrsin, por
prsri nuk mundn ta merrnin. Ndrkoh reparte t tjera rebelsh marshonin
drejt Peqinit, Elbasanit, Lushnjs e Beratit. Qeveria e Durrsit kishte organizuar
nj fuqi mbrojtse prpara Lushnjs, por mjaft xhandar t rekrutuar dezertuan
prpara se t binin n prpjekje me kryengritsit. Lushnja ra m 17 qershor. Po
at dit kryengritsit, duke u nisur nga Peqini dhe Qafa e Krrabs, pas katr dit
luftimesh hyn m 21 qershor n Elbasan.
Pas disfats s Lushnjs ministrat e qeveris s Durrsit (Azis pash Vrioni,
Mufit bej Libohova), organizuan me shpejtsi mbrojtjen e Fierit, nn komandn e
Bektash Cakranit dhe mbrojtjen e Beratit, nn komandn e kapitenit austriak L.
Gjilardit. Por pa rn ende n prpjekje me rebelt kto forca, shprtheu kryengritja
e bujqve myzeqar, q oi n shpartallimin e trupave qeveritare.
Pasi morn Fierin kryengritsit rrethuan e morn m 12 korrik Beratin. Quksi
e Pogradeci ran gjithashtu n duart e tyre. Gjat gushtit luftimet vazhduan n afrsit

Vilhelm Vidi (W ilhelm Wied) ~ p rin c i Shqipris

67

e Durrsit, t Viors e t Beratit. Fuqit qeveritare arritn ta rimerrnin Beratin m 13


gusht, por m 19 gusht hyn prsri kryengritsit. Orvatjet e tjera pr ta ripushtuar
Beratin dshtuan.
N fund t gushtit kryengritsit u prgatitn t suimonin Vlorn, por banort
e saj krkuan t shmangnin luftn. Pr kt qllim drguan nj delegacion, i cili u
takua m 31 gusht me krert e kryengritjes n Cakran. Me kmbnguljen e
deiegacionit t Viors kryengritsit pranuan krkesn e vtonjatve q me marrjen
e qytetit flamuri i Shqiprt t mos prekej, por vun si kusht q n Vlor t
shprndahej administrata e qeveris s Durrsit. M 1 shtator 1914 kryengritsit
hyn n qytet.
Princ Vidin nuk e ndihmoi as ardhja e Preng Bib Dods, e Azis pash Vrionit
dhe e Ahmet Zogut me forcat e tyre t armatosura. Pushteti t tij n Durrs mbeti
krejt i rrezikuar dhe i pashpres.
M 4 gusht 1914 filloi Lufta e Par Botrore, q oi n prishjen e Aieancs
austro-italiane. N konfliktin e madh ndrkombtar q sapo kishte filluar, AustroHungaria ishte angazhuar n Bllokun Qendror kundr shteteve t Antants, kurse
Itaiia jepte e merrte me t dy blloqet ndrluftuese, duke qndruar prkohsisht
asnjanse. Prishja e ekuiiibrit t interesave ndrmjet Austro-Hungaris e Italis
n rrafshin ndrkombtar qe nj faktor prcaktues n paqndrueshmrin e
pushtetit t princ Vidit n Shqipri.
Prve ksaj edhe vet shteti austro-hungarez e humbi besimin te Vidi
dhe e ia pa mbshtetje qeverin e tij. Ndrkaq, duke iu referuar asnjansis q i
ishte dhn shtetit shqiptar nga Gjasht Fuqit e Mdha, Princ Vidi nuk pranoi t
zbatoj krkesn e ministrit t Jashtm austriak Berhtold pr t drguar trupa
ushtarake shqiptare kundr Serbis, si kundrshtare e Austro-Hungaris n luftn
botrore q sapo kishte filiuar.
N kto kushte t pafavorshme t brendshme e ndrkombtare, Princ Vidi
dhe qeveria e Turhan Pashs, m 3 shtator 1914, u larguan nga Shqipria duke e
ln pushtetin n duart e KNK.
Dy dit m von, m 5 shtator, kryengritsit hyn n Durrs dhe ngritn
flamurin turk. N duart e tyre kishte rn gjith Shqipria e Mesme, prej lumit Mat
n veri deri n vijn Vlor-Berat-Pogradec n jug. Nj pjes e Shqipris s Veriut
ndodhej e pushtuar nga ushtria serbe, kurse n jug e juglindje t Shqipris
ndodheshin trupat greke. Pikrisht n kt koh drejtuesit e kryengritjes drguan
n Turqi nj delegacion t kryesuar nga Haxhi Aliu, pr f i paraqitur qeveris turke
krkesn e bashkimit t Shqipris me Turqin dhe pr t marr udhzime pr
veprimet e mtejshme.
N qytetet dhe fshatrat ku hynin, kryengritsit dbonin administratn e Princ
Vidit dhe ngrinin kshiiiat e tyre, q kishin n dor administrimin e qytetit ose t fshatit.
N veprimtarin e kshiilave binin n sy aktet e dhunshme ndaj atyre q nuk
mbshtetnin kryengritjen. Dnimet shkonin nga djegiet e shtpive t atyre q shiheshin
si kundrshtar t kryengritjes e t programit t saj proturk deri te t rrahurat me
kamzhik, poshtrimet publike e vrasjet me piumb koks. Kudo ku shkeln, ata dogjn
gjithashtu regjistrat kadastrai.
Me largimin e princ Vidit nga Shqipria prfundoi faza e par e kryengritjes
s Shqipris s Mesme.

68

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Faza e dyt e kryengritjes


(tetor 1914-qershor 1915)
N kt faz Kryengritja e Shqipris s Mesme, ndonse ruajti karakterin
e saj t prgjithshm antikombtar, pati disa veori, q ia diktuan rrethanat politike
t Shqipris n at periudh.
Nj nga kto veori ishte se ajo u drejtua edhe kundr Esat pash Toptanit,
ka sht br shkak q t quhet edhe Kryengritja antiesatiste.
M 2 tetor 1914, nj muaj pas iargimit t princ Vidit, u kthye n Shqipri
Esat pash Toptani. Qysh n gusht ai kishte shkuar n Paris pr tu iidhur me
qeverin frnge n luftn kundr shteteve t Bliokut t Qendrs dhe s andejmi u
nis pr n Athin, ku bri nj marrveshje me qeverin greke t Venizelosit. M
pas shkoi n Nish, ku ndodhej n at koh qeveria serbe dhe lidhi me kryeministrin
Pashi nj marrveshje me t ciln i premtonte aneksimin e krahinave t Shqipris
Veriore e Ltndore. Qeveria serbe e ndihmoi EsatToptanin t rekrutonte mercenar
dhe e pajisi me material iuftarak e me t hollat e nevojshme. N krye t 4 000
mercenarve t rekrutuar n kuftrin serbo-shqiptar Esati hyri n mnyr t papritur
n Durrs m 2 tetor 1914, dhe e shpaili veten si kryetar i qeveris s Shqipris
s Mesme e komandant i prgjithshm i ushtris. Ai e mbshteste pushtetin e tij
n forcat mercenare dhe n pak bejler q u bashkuan me t. Ndrkaq at e
ndihmonin qeverit italiane, serbe, greke e maiazeze.
Duke u mbshtetur n grupimet proturke t udhheqjes s kryengritjes,
Esati arriti t shtrinte pushtetin e vet n Shqiprin e Mesme, q ishte synimi i tij
i prhershm politik. Ndrkaq, prt zgjeruar pushtetin e tij n zonn e kryengritjes,
ai prdori demagogjin. Me 21 tetor njoftoi qarqet e Shqipris s Mesme se
kishte vendosur dnimin e bejlerve dhe shpronsimin e tyre. N t vrtet Esati
kishte parashikuar t dnoheshin kryesisht ata bejler q njiheshin si pjesmarrs
t lvizjes kombtare.
Por bashkjetesa e Esat Pashs me drejtuesit proturq t kryengritjes nuk
qe e gjat. Ajo u ndrpre pas 2 nntorit 1914, kurTurqta hyri si pal n Luftn e
Par Botrore, si aleate e Austro-Hungaris, e Boshtit Qendror dhe e njohu
Shqiprin si sfer t ndikimit t saj poiitik. Esat Pasha, duke qen i lidhur me
shtetet e Antants, e shfrytzoi kt ngjarje dhe ndrmori veprime t hapura e t
drejtprdrejta kundr drejtuesve proturq t kryengritjes n Durrs, n Tiran etj.
Krert proturq t kryengritjes, nga ana e tyre, filluan tani ta luftonin Esat
Pashn si prkrahs t fuqive t krishtera t Antants dhe si kundrshtar tTurqis.
Duke e paraqitur Esat Pashn jo vetm si tradhtar t otomanizmit, por edhe si
pronar t madh tokash, q i shfrytzonte fshatart pa mshir, kta krer proturq
arritn q t trhiqnin n ann e vet pjesn m t madhe t kryengritsve dhe ti
drejtonin ata kundr pashait toptanas. N t vrtet, si qndrimi i krerve proturq,
ashtu edhe ai i Esat Pashs nuk kishin asgj t prbashkt me interesat e
fshatarsis. Esat Pasha synonte t forconte pushtetin e tij n Shqiprin e Mesme,
ndrsa krert e kryengritjes krkonin t realizonin platformn e tyre politike t
bashkimit me Turqin.
M 23 nntort vitit 1914fshatart kryengrits dogjn shtpit e Esatit n
Laprak dhe hyn n Tiran. N Tiran Haxhi Qamiii, q klshte filluar t shquhej
si nj ndr komandantt e saj ushtarak, u vuri zjarr edhe shtpive t bejlerve e

Vilhelm Vidi (W ilhelm Wied)

p rin c i Shqipris

69

t agallarve t njohur si atdhetar, si Fuat bej Toptani, Refik bej Toptani, Murat
bej Toptani, Xhafer Strmasi, Eiez Isufi, Reshit Petreia etj. Kryengritsit ndrmorn
suime n t gjitha krahinat e Shqipris s Mesme, me prjashtim t Durrsit.
Kudo dbuan administratn esatiste dhe vendosn kshillat e tyre.
Me gjith rrzimin e shpejt t pushtetit t Esat Toptanit n zonat e
kryengritjes, lufta nuk mbaroi. Pashai mbeti i rrethuar n Durrs, i ndihmuar nga
fuqit e huaja. Me ndihmn e tyre arriti t mobilizoj fuqi mercenare n Dibr e
Mat, rreth 6 000 vet. N krye t ksaj ushtrie, m 24 dhjetor 1914 ai u shprngul
nga Durrsi me antje itaiiane dhe zbarkoi n Shllinx pr t sulmuar kryengritsit
n Tiran. M 28 dhjetor Esati vendosi shtabin e tij n Tapiz dhe pjesn m t
madhe t ushtris n Zez.
Lajmi I ivizjeve t Esatit shkaktoi nj mobiliztm t shpejt nga ana e
kryengritsve. Bashk me ta u ngritn edhe masat e qytetit t Tirans. Haxhi
Qamili nga njra an dhe Man Picari nga ana tjetr grumbulluan me t shpejt
gadi 2 000 fshatar vuilnetar dhe sulmuan m 29 e 30 dhjetor ushtrin e Esatit,
n katundin Zez afr Krujs. Me gjith eprsin si n arm ashtu edhe n njerz,
forcat e Esat Toptanit u shpartalluan dhe t ndjekura prej fshatarve kaluan n
Mat e Dibr, ndrsa EsatToptani me nj pjes t ushtris s tij u kthye n Durrs.
Esat Pashs, q ndodhej n Durrs, i rrethuar nga kryengritsit, i erdhn
n ndihm aleatt e tij serb, grek, italian. Greqis e Italis nuk u interesonte
q shteti shqiptar, pas largimit t Princ Vidit, t vihej nn ndikimin turk. Ato vepruan
me vendosmri prta penguar kt, duke i dhn prkrahje t gjithanshme edhe
Esafit. Si rrjedhoj, n fund t vitit 1914 Esat Pasha kishte pozita m t forta n
udhheqjen e Kryengritjes se sa kundrshtart e tij proturq.
Ndrkaq, hyrja e Turqis n luft n krah t forcave t Bllokut Qendror dhe
aleanca e saj me Austro-Hungarin solln ndryshime n marrdhniet e Turqis
me krert proturq n Shqipri. Ktyre nisn tu vinin udhzime t reja nga Stambolii.
Qeveria turke kishte pranuar q Shqipria t prfshihej plotsisht n zonn e
ndikimit austro-hungarez. N fillim t vitit 1915 ajo drgoi n Shqipri tri
delegacione, t kryesuara nga Hajredin bej Prishtina, Sati bej Jegeni, Fuat bej
Pustina dhe Shefqet Peja, t cilve iu dhan udhzime ta kthenin udhheqjen e
kryengritsve nga politika e mparshme n politikn e re, t orientuar drejt AustroHungaris dhe jo drejt bashkimit me Turqin.
Por kjo kthes nuk u kuptua e nuk u plqye ngat gjith krert e kryengritjes
dhe nga pjesmarrsit e saj. N kto rrethana n udhheqjen e kryengritjes filloi
prarja, q oi n nj raport t ri forcash: G rupim iproturk, me Mustafa Ndroqin,
Musa Qazimin etj, i cili, pr shkakt orientimit t ri politik drejt Austro-Hungaris,
aleates s Turqis, nuk po prdorte m paruilat e vjetra pr bashkimin me Turqin,
pr pranimin e nj princi turk, pr njohjen e gjuhs turke e t flamurit turk; grupim i
iproturqve m fanatik si Haxhi Qamili, Haxhi Qira, Reshit Gjata, Man Picari etj.,
q vazhdonin f i quanin parullat proturke si programin kryesort kryengritjes dhe
luftonin pr sendrtimin e tyre.
K ry e n g rit sit e udh he q ur nga krahu fa n a tik p ro tu rk kaluan n
kundrveprime, disa her edhe t armatosura, si kundr pashait toptanas, ashtu
edhe kundr forcave t krerve t mparshm q ishin shmangur nga piatforma

70

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

e prbashkt e 3 qershorit 1914. Ky grupim i krahut fanatfk proturk, qysh m 11


janar 1915, pati organizuar Kuvendin e Krujs, ku pjesa m fanatrke e kryengritsve
vendosn t organizonin, si thuhej n vendimin e Kuvendit, nj kryengritje t
dyt" pr t arritur q Shqipria t aneksohej nga Turqia dhe, n rast se kjo do t
diite e pamundur, t vendosnin nj princ osman n fronin e Shqipris. Ndrkaq,
po sipas ktij vendimi, Esatit i ndaiohej qndrimi n Shqipri dhe gjith atyre q
do ta mbshtesnin do fu digjeshin shtpit.
N kt faz t dyt t kryengritjes n grupimin e kryengritsve fanatik
proturk fiiloi t daiiohej gjithnj e m shum Haxhi Qamiii, nj ish-bashkiufttar i
Esat Pashs n garnizonin e Shkodrs dhe ish-pjesmarrs aktiv n kryengritjen
kundr Princ Vidit. Ai ishte nj katundar analfabet nga fshati Sharr i Tirans, me
emrin Qami! Xhameta, q
li
g*
g
;
luftonte me ashprsi
kundr atdhetarve e
h
S
/
1
bejierve kundrshtar t
\ % L ezh
J
1
bashkimitt Shqipris me
f
'
r
*
!k Turqin. Pikrisht pr kt
li

I
ty,
)
P e s h k o p tS ^
| shkak ai iuftonte edhe
!:
Ish em
i
kundr Esat Pashs, q
. J

, m f.i9 is
3
1 ather kishte hequr dor
nga kjo krkes. Pr kt
u ,i v i :^ S : t
\
|
dshmon edhe deklarata e
\ ^ '^ 1 g
J
:
t ^ g r ; r a n e
i
I
; 5 3 . } 3 f r M W % hf^ ,l1^
/V //m / ' d h j e t c r i t m i f
|
f
Haxhi Q am iiit n gjyq,
*
/
H k S h k rn b i i K<*V&)es
V
!
prpara ekzekutimit, n t
. ^
\
^
4 - 1 - 19ts . J:
|
ciin pranoi se i kishte
^
f
tia E i b c f s a n
^ /
71 \
djegur kuilat e Esatit sepse
>: %
)

* 3-G
T i
: ^
/
'
Gfuks 1
J 1
kt e krkonte fetvaja
(urdhresa e Shehuiislan /
^l,s h n j&
V ) |
mit) n Stamboli, e ciia e
\
Y
p* ra
J f m
shpaiite Esatin armik t
Turqis e t fes isiame.
{?
a & e r f
S
Nmarstvitit1915
y
f~ te r
.
^ f o r r /k - g u s h t ./$}>}
|j
Haxhi Qamiii e shpaiii veten
\ nV '
f |
komandant t prgjithshm
K o r e ij
t
forcave kryengritse. Por
;0
. V /o r 6
li
:
\
3 - 3 '& n
|
pr shkak t prapambetjes
C n >
.
--------------------------;----------------- - j |
dhe t fanatizmit fetar dhe
\ w
>'''') Z o n a nSr> k q n ir o / /i n %

\
(
e k r y e n y r /t t l s v c I:
t niveiit t uit poiitik, si
\
.
. ;|
Haxhi Qamiii ashtu edhe
u fe rt& 'O Mir A rq e h g i'i ~ it
Hi
fc.s'/1! z h v itlu Q n
i:
shokt
e tij m t afrt,
-A,
>v.
l u f t t m e m e f v r c a t ||
.
^n,
v id is te .
(j
megjithse
e urrenin Musa

jA,
Z h \s iH im & / u f t i m e s h ;l
^
^'"V
1006 f o m o t e j a r t i s t e 'i
Qazimin e grupin e tij, qen
o
\\
nn ndikimin e ideoiogjis
~z*
8 ^ ^ L u f l i m e tV)e f o r c a i \
:
/
c jr k s
}i.
s tyre panislamike. Ata
Shtrirja e kryengritjes s Shqipris s M esm e
vazhduan t prdom in
dhe veprim et kryesore t s a j
edhe n kt koh paruiiat

'j

Vilhelm Vidi (W ilhelm Wied)

p rin c i Shqipris

71

e mparshme antikombtare t kryengritjes, si njohja e flamurit turk e kundrshtimi i


atij shqiptar; shkrimin e shqipes e fiamurin e Shqipris vazhdonin fi quanin, si e
kishin propaganduar me koh xhonturqit, si shkrimin e flamurin e bejlerve; krkonin
bashkimin e Shqipris meTurqin, q shprehej ndryshe edhe me parulin prardhjen
e Babs (t sulltanit) etj. Haxhi Qamili mori nismn pr t elurshkolla, por vetm n
gjuhn turke.
Nn drejtimin e Haxhi Qamilit a t baba Haxhiut, epitet q iu vu nga
kryengritsit, kryengritja mori hov t madh. M 9 maj u b n Tiran mbledhja e
Kshiiiit t Prgjithshm, ku u miratua zgjedhja e Musa Qazimit si kryetar, i cili
gzonte ende simpati sepse ! ishte kundrvn Esat Toptanit. Ndrkoh, m 13
maj n Rrashbuil, afr Durrsit t rrethuar, n zjarrin e lufts u mblodhn
komandantt e njsiteve fshatare dhe miratuan zgjedhjen e Haxhi Qamilit si
Komandant i Prgjithshm i kryengritjes.
Pas ksaj Haxhi Qamifi filioi t mos pyeste m pr veprimet e tij as Kshiilin
e Prgjithshm dhe as autoritetet iokale. Veprimtaria e tij nuk pajtohej as me
normat e fes islame, as me ato civile bashkkohore. Haxhi Qamili e drejtoi tehun
e kryengritjes kundr atdhetarve, duke prfshir ktu edhe bejlert mmdhetar.
T gjith largoheshin t tmerruar prej tij, ndrsa ai u digjte shtpit dhe i
persekutonte. N Elbasan, pr shkak t djegies s shtpive t braktisura, sipas
urdhrit t tij a nga ai vet, Haxhi Qamilin e quanin Haxhi Zjarrmi. Ai shante,
poshtronte, burgoste, arrestonte e vriste pa gjyq kundrshtart ose josimpatizantt
e kryengritjes, duke u mbshtetur vetm n mendjen e vet. I mjaftonte edhe nj
fjal goje, pr ta vrar dik. Kshtu n fiilim t vitit 1915 kryengritja kishte hyr n
nj anarki t plot.
N listn e t arrestuarve dhe t t burgosurve t janar-shkurtit 1915 n
Berat jan vetm bejlert q njiheshin si mbshtets t nj Shqiprie t lir.
Pikrisht kta bejier ishin arrestuar dhe ishin internuar edhe n Elbasan, prve
atdhetarve t tjer me prejardhje t ndryshme shoqrore, q ishin hedhur
gjithashtu n burg. N listn e 25 vetave q u burgosn n Balish n shkurt 1915,
kishte njerz t thjesht, nj pjes e t cilve quheshin fajtor vetm se donin
gjuhn e shkoiln shqipe. Midis tyre ka pasur edhe babaliar e dervishler teqesh
(bektashinj). Pjesa m e madhe e t arrestuarve t ksaj periudhe prbhej nga
atdhetar q kishin iuftuar ose prpiqeshin pr nj Shqipri t pavarur e t lir. N
kt periudh krert e kryengritjes vran edhe atdhetar t njohur, si Ismail Klosi,
Hajredin Fratari, Baki Gjebrea, Hysen Gjirokastra etj.
N dokumentet e kryengritjes jan t rralla t dhnat q hedhin drit mbi
marrdhniet ndrmjet kryengritsve e ifinjve. Nuk ka pasur ndonj rast q t'u
jet shprndar fshatarve toka ose pasuria e sekuestruar e ndonj pronari.
Kryengritja nuk kishte ndonj piatform me karakter social. Gjithka q bhej n
kto raste i ngjante ndarjes s piaks s iufts nga prijsi fitimtar. Ajo q
mbizotronte n veprimtarin e udhheqsve t kryengritjes ishte dhuna, e drejtuar
n radh t par kundr atdhetarve.
N kushtet e zotrimit t ksaj veprimtarie anarkiste t kryengritsve, edhe
nse fshatarsia kishte ndonj motiv social e antifeudal, kto ishin aq t zbehta,
sa nuk e ndryshuan orientimin e prgjithshm poiitik t lvizjes, vijn e saj
antikombtare, q shprehej shum qart n krkesn pr bashkimin me Turqin.

72

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Dhe ishte e qart q ky bashkim do t silite humbjen e asaj vepre t madhe e


historike t kombit shqiptar, t Shtetit t Pavarur, t Shpafiur m 28 Nntor 1912.

Shtypja e kryengritjes
Trazirat e shkaktuara nga kryengritsit e Shqipris s Mesme, q luftonin nn
flamurin turk, u dhan shkak ndrhyrjeve t shteteve fqinje n Shqipri, Serbis e
Mafit te Zi. N mesin e majit 1915 Serbia grumbuiioi n afrsi t Dibrs e t Ohrit forca
ushtarake, q ndrmorn provokacione kufitare. Shqiptart e zonave t provokuara
iu prgjigjen sulmeve dhe i ndoqn ushtart serb prtej kufirit shtetror.
M 2 qershor reparte t armatosura t ushtris serbe u nisn nga Dibra e
Struga n drejtim t Shqipris s Mesme. N thirrjen q komandanti serb u
drejtonte shqiptarve po at dit, thuhej se qlfimi i ndrhyrjes ishte q t
shtypeshin ata t huaj q punonin pr ifogari t Turqis e t Austro-Hungaris, se
ushtrit serbe do t qndronin prkohsisht e se qeverisjen e vendit do tia linin
n dor mikut t tyre Esat Toptanit.
Prpjekja e par e armatosur ndrmjet kryengritsve e ushtris serbe u b
n afrsi t Quksit. Megjithse me forcat e Haxhi Qamilit u bashkuan vulinetar
nga Quksi, Pogradeci, Golloborda, Struga e Ohri, eprsia e reparteve serbe i
detyroi kryengritsit t trhiqeshin dhe, pas dy prpjekjesh n periferi t Elbasanit,
lan edhe kt qytet. N iuftime u vran me dhjetra fshatar shqiptar. Me 11
qershor 1915 repartet serbe hyn n Tiran. Pas dy ditsh ato arritn n afrsi t
Durrsit, por pr shkak t kundrshtimit energjik t qeveris italiane, ushtria serbe
nuk hyri n kryeqytet. M 12 qershor mori fund Kryengritja e Shqipris s Mesme.
Momenti historik n t cilin shprtheu dhe u zhviiiua kryengritja, kur shtja
themelore pr kombin shqiptar ishte ruajtja e Shtetit t Pavarur, t shpafiur m 28
Nntor 1912, si edhe parullat e saj antikombtare, q binin ndesh me ekzistencn
e shtetit t pavarur shqiptar, dshmojn qart pr karakterin e saj antikombtar.
Prve ksaj, edhe fakti q kryengritja shprtheu n nj koh kur t gjitha forcat
e vendit duhej t drejtoheshin kundr ndrhyrjeve e suimeve t shteteve fqinje,
Greqis e Serbis, t cifat vazhdonin t krcnonin trsin territoriale t vendit,
prbn nj dshmi m shum pr karakterin antikombtar t ksaj kryengritjeje.
Krkesa pr aneksimin e Shqipris ngaTurqia, persekutimi i atdhetarve,
mohimi i flamurit kombtar e i gjuhs shqipe dhe pranimi i flamurit turk, dshmojn
qart se udhheqsit e kryengritsve nuk luftonin thjesht dhe vetm pr t
prmbysur Princ Vidin, as Esat Pashn, e aq m pak pr t vendosur nj regjim
antifeudal n nj shtet t lir e t pavarur. Qllimi ishte pr t zhdukur plotsisht
shtetin e pavarur shqiptar dhe pr fu bashkuar me Turqin, pr tu kthyer n
pjes t saj e nn robrin e saj, si kishte qen para 28 Nntorit 1912.
Lvizja e Shqipris s Mesme u prjetua me dhimbje dhe me nj ndjenj
revolte nga atdhetart shqiptar, Shum prej tyre n shkrimet q botuan n organet
e shtypit brenda a jasht Shqipris, dnonin rofin prej tradhtari t Esat pash Toptanit
n kt kryengritje, si dhe t udhheqsve fanatik e antikombtar t saj.
Pas shtypjes s kryengritjes, Esat Pasha i ndihmuar edhe nga repartet serbe
ndrmori nj fushat t egr terrori kundr fshatarve q kishin marr pjes n
t. Shum nga krert e kryengritjes u kapn dhe u nxorn para gjyqit t posam

Vilhelm Vicli (W ilhelm Wied) - p rin c i Shqipris

73

t organizuar n Durrs nga pashai toptanas. Kryetar i gjyqit ishte Xhelal Zogu.
Kryengritsit u akuzuan kryesisht pr grabitjen e pasuris s t tjerve dhe pr
grusht shteti. Haxhi Qamiii u dnua me vdekje e bashk me t rreth 40 fshatar t
tjer kryengrits. Shum fshatar t tjer u vran barbarisht, pa kaluar n gjyq,
nga ushtria serbe dhe nga Esat Toptani. Udhheqsit fshatar t kryengritjes u
shfarosn. Nj numr i madh kryengritsish u burgosn. Nj kujdes t veant iu
kushtua armatimit n mas t popuilsis n zonn e kryengritjes.
Me kto ngjarje mori fund kryengritja e Shqipris s Mesme, q e rrokullisi
vendin n nj anarki t plot dhe q u nxit e u organizua nga armiqt e shtetit t
pavarur shqiptar, t brendshm e t jashtm. T gjith kishin nj qllim t
prbashkt: t goditnin shtetin e pavarur shqiptar q sapo kishte lindur, ta
asgjsonin at. Pas ksaj kryengritjeje dhe pas Lufts s Par Botrore, Lvizjes
Kombtare Shqiptare do ti duhej t dshmonte aftsi t mdha prtritjeje pr t
ringjizur shtetin kombtar e t pavarur shqiptar.

KR E U

IV

SHQIPRIA GJAT LUFTS S PAR BOTRORE


(1914-1918)

1. SHNDRRIMII VENDIT N SHESH T LUFTS BOTRORE

Shprthimi i lufts dhe pasojat e saj


Lufta e Par Botrore shprtheu gati dy vjet pas Shpalljes s Pavarsis,
m 4 gusht 1914. Kjo luft ishte pasoj e acarimit t kontradiktave n arenn
ndrkombtare n t cilat rolin kryesor e luanin kundrshtit me karakter politik
dhe ekonomik t Fuqive t Mdhat kohs, q krkonin nj rindarje territoriale t
bots, sidomos t kolonive.
N fillim hyn n luft pes Fuqit e Mdha evropiane. N njrn an t
frontit u radhitn tri Fuqit e Antants: Britania e Madhe, Franca e Rusia, n tjetrn
dy Fuqit e Aleancs Tripalshe: Austro-Hungaria e Gjermania. Fuqia e tret e
ksaj Aleance, Italia, shpaili asnjansin ndaj konfliktit botror. Roma mbajti kt
qndrim pr shkak t kontradiktave me aieatt e saj, veanrisht me Perandorin
e Habsburgve. Fqinji i Shqipris prtej Adriatikut hyri n luft n maj t vitit
1915. Italia i bashkoi armt n nj front me bilokun e Fuqive t Antants, duke u
kthyer kshtu shpinn dy ish-aleatve.
N kt luft, prve gjasht Fuqive t Mdha evropiane, morn pjes edhe
shtete t tjera, t mdha e t vogla, nga t gjitha kontinentet. Shumica e tyre u bashkua
me Antantn, midis t cilave edhe dy Fuqit e Mdha jashtevropiane: Japonia (n
gusht 1914) dhe SHBA(n priil 1917). Me prjashtim t Shqipris, n iuftn botrore
u prfshin t gjitha vendet bailkanike. Nj pjes e tyre u radhit me bilokun e Fuqive
t Antants. Me kto u rreshtuan qysh n fiiiim Serbia dhe Maii i Zi dhe m von, n
vern e vitit 1917, edhe Greqia. Me biiokun e Fuqive Qendrore u bashkuan Perandoria
Osmane (nntor 1914) dhe Bullgaria (shtator 1915).

Shqipria gjat Lufts se Par Botrore (1914-1918)

75

Shqipria si shtet mbeti jasht konfliktit botror. Ky qndrim asnjans nuk


lidhet aq me respektimin e vendimeve t Konferencs s Ambasadorve t vitit
1913, q e kishte shpaliur Shqiprin si vend asnjans, sesa me kushtet e rnda
n t cilat gjendej vendi yn.
Fillimi i lufts e gjeti Shqiprin n nj gjendje t brendshme t mjerueshme,
t paqndrueshme si nga pikpamja poiitike, ashtu edhe nga ajo ekonomike e
shoqrore. Pr m tepr 4 gushti i vitit 1914 e gjeti vendin t prar, aq sa n
Shqiprin e Mesme po shkohej drejt iufts civile. N t njjtn koh Shqipria e
Jugut vazhdoi t mbetej jasht kontrollit t shtetit shqiptar. Atje ligjin e bnin forcat
autonomiste t qeveris s Epirit t Veriuf, prapa t ciiave fshiheshin njsi t
rregullta t ushtris greke dhe qeveria e Athins.
Duke qen pa mbshtetje t mjaftueshme shoqrore brenda vendit dhe i
ngujuar pr disa jav n kryeqytet, kryetari i shtetit u detyrua t linte Durrsin, m
3 shtator 1914, s bashku me qeverin e tij. N kt vendim t princ Vidit ndikoi,
prve kryengritjes s Shqipris s Mesme, edhe ndrprerja e ndihms financiare
dhe e mbshtetjes politike t Austro-Hungaris. N rrethanat e reja t lufts, Vjena
ishte e interesuar ti hidhte shqiptart kundr Serbis, ka mund t arrihej me
largimin e Vidit nga Shqipria. Princi vet nuk e pati as guximin dhe as mundsin
q t vihej n krye t shqiptarve e tu printe kundr Serbis, si i pati krkuar
atij qeveria e Vjens n filiim t lufts.
Edhe Italia dshironte largimin e Vidit dhe e mirpriti kt veprim t tij, por
pr t tjera qiiime. Largimi i tij i krijonte qeveris s Roms mundsin pr t
arritur m ieht synimet e saj q t vendoste ushtart italian n Shqipri, sidomos
n Vior.
Me largimin e kryetarit t shtetit, Shqipria mbeti pa pushtet qendror legjitim
dhe t njohur ndrkombtarisht, q t kishte t drejtn t prcaktonte qndrimin e
vendit ndaj iufts botrore. Pushteti i Esat pash Toptanit, i vendosur n nj pjes
t Shqipris s Mesme, n tetor 1914 nuk e kishte kt t drejt, prandaj shpalija
prej tij e lufts kundr Austro-Hungaris n dhjetor 1915 nuk pati asnj vier
juridike e nuk e impiikonte Shqiprin si shtet n shkeljen e asnjansis. Pr m
tepr Esat Pasha dhe qeveria e tij kishin mbshtetje shoqrore t ngusht dhe
shtrirje territoriaie shum t kufizuar.
Gjendja kritike ndrkombtare, e krijuar me fiilimin e lufts botrore, pati
rrjedhime negative pr t ardhmen e shtetit t pavarur shqiptar. Duke qen n
iuft ndrmjet tyre, asnjra nga t pes Fuqit e Mdha evropiane nuk ishte m e
interesuart garantonte pavarsin e trsin territoriale t shtetit shqiptar, sikurse
ishin zotuar me vendimet e korrikut t vitit 1913. N kushtet e reja t lufts, edhe
veprimtaria e KNK, i prbr nga antar t dy grupeve ndrluftuese, u paralizua
piotsisht. Kjo gjendje e jashtme nxiti iakmit e vjetra e t reja t rretheve
ekspansioniste t vendeve fqinje bailkanike dhe jo vetm bailkanike. Ajo ndihmoi
n radh t par italin e Greqin pr tu shtrir m shpejt se t tjert n territoret
e shtetit shqiptar.
Geveria italiane jo vetm donte t shfrytzonte shprthimin e lufts q t
bashkonte me italin krahinat me popuilsi italiane, ende nn Austro-Hungarin,
ka prbnte nj aspirat kombtare t drejt, por synonte t vendosej edhe n
Bailkan e t deprtonte m tej n Lindje, duke ndjekur rrugn e vjetr Egnatia.

76

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Vmendjen e rretheve ekspansioniste t Gadishuilit Apenin prej kohsh e kishte


trhequr veanrisht pozita gjeostrategjike e Vlors, e ciia kishte pr Adriatikun
po at rndsi ushtarake-detare si Gjibraltari pr Mesdheun.
Nga ana e vet qeveria greke synonte ti njihej t paktn pushtimi de ju re i
Shqipris s Jugut, pushtim i cili q nga prilli 1914 fshihej gjithnj nn petkun e
forcave t qeveris s Epirit Autonom.
Pasi dshtuan n prpjekjet fillestare pr ti plotsuar planet e tyre n Shqipri
me miratimim e fuqive ndriuftuese, pa marr ndaj tyre asnj detyrim, qeveria e
Roms dhe ajo e Athins ndryshuan taktik. Ato bashkrenduan n prapasken
veprimet, sajuan edhe pretekstetq u duheshin. Prt drguarforcat e saj n bregdetin
shqiptar, qeveria e Roms u kap pas rrezikuf t pushtimit t Vlors nga forcat vorioepirote, t ciiat n fund t shtatorit 1914 hyn n Berat. Propaganda italiane lshoi
thirrjen: Kush prekte Vlorn, prekte Italin!. Qeveritart e Athins e gjetn pretekstin
n pazotsin e qeveris s J. Zografit pr t ruajtur n Shqiprin e Jugut rendin,
pr t shmangur aty krimet q kryheshin ndaj popullsis, sidomos kundr
myslimanve. T dyja palt, Roma, por m shum Athina, nxorn kshtu n sken
edhe kartn e humanizmif. Sipas tyre futja n Shqiprin e Jugut e forcave t rregullta
greke do t mundsonte vendosjen e qetsis dhe kthimin n vendlindjen e tyre t
mijra e mijra muhaxhirve (si quheshin athere refugjatt q kishin qen t detyruar
t braktisnin vatrat n jug t vendit), t ciit, pr ti shptuar terrorit t forcave grekoepirote, kishin gjetur strehim, n pjesn m t madhe, n uliishtet e Vlors.
Meq Italia ishte e vetmja fuqi e madhe evropiane pjesmarrse n
Konferencn e Ambasadorve t 1913-s, q kishte mbetur jasht konfliktit botror,
dipiomacia e Roms ngriti versionin se Italia kishte t drejt t vendosej n Vlor
prkohsishf pr t mbrojtur ktu, sipas saj, vendimet e ksaj Konference.
Versionin e pushtimit t prkohshm t Vlors e miratoi dhe e propagandoi, pr
udi, edhe qeveria e Athins.
Roma e Athina ua shkputn t dy grupeve ndrluftuese miratimin pr f u
vendosur ushtarakisht n Shqipri, brenda tetorit 1914, duke ruajtur prsri
asnjansin e tyre, pa marr pra asnj zotim para ndriuftuesve. Fuqit e Antants
trhoqn kshtu kushtin q i kishin parashtruar n filiim qeveris italiane, sipas t
cilit pa kontribuar pr luftn q po zhvillohej, Italia nuk mund t prfitonte asgj nga
ata. Ndrkaq, vendet e Bliokut Qendror, t cilat bnin mos q Italia t vijonte t
ruante asnjansin, e nxisnin qeverin italiane t vendosej n Vlor, duke i dhn
t kuptonte se nga ana e tyre e kishte rrugn t hapur.
Kt veprimtari t suksesshme diplomatike pran Fuqive t Mdha t
ngrthyera n konflikt, Athina dhe Roma e shoqruan me veprime ushtarake
brenda Shqipris. Qeveria greke e zgjidhi kt fare leht. Asaj iu desh t merrte
vetm disa masa q t krijonin prshtypjen e ripushtimit t Shqipris s Jugut
nga forca t rregulita t ushtris greke, ka e arriti duke drguar ktu disa njsi t
reja t ksaj ushtrie pr t prforcuar ato t mparshmet. Kto masa shpun n
shkrirjen eforcave autonomiste. Veprimet politike-ushtarake n dy krahinat jugore
t vendit i shpalli botrisht n Athin m 27 tetor 1914 E. Venizeloja, i cili me kt
rast deklaroi se pushtimi do t ishte i prkohshm. N t njjtn koh J. Zografi,
kryetari i qeveris s Epirit t V e riu f, t krijuar n shkurt 1914 dhe t frymzuar
nga qarqet sunduese t Athins, e dekiaroi t prfunduar misionin e saj. Kshtu

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

77

mori fund aventura e krijimit t shtetit autonom t Epirit t Veriut , i cili jetoi disa
muaj dhe pati pasoja tepr t rnda pr popuiisin e Shqipris s Jugut dhe pr
tr vendin. Kjo aventur ia prapa mjaft viktima njerzore e shkatrrime t mdha
materiale dhe u b nj penges serioze pr stabilizimin e shtetit t pavarur shqiptar.
Ndryshe nga Athina, qeveria e Roms ndeshi n disa vshtirsi n veprimet
e saj ushtarake. Orvatjet pr ta prdorur E. Toptanin si vegl pr vendosjen pa
pengesa t ushtris italiane n Vlor nuk dhan rezultate t menjhershme. Me
kthimin e tij n Durrs n ditt e para t tetorit 1914 me ndihmn e Itaiis dhe t
dy fqinjve ballkanik, t Greqis e t Serbis, pashai Toptanas nuk e zotroi dot
gjendjen. Kundrshtart e tij, t ciit e akuzonin me t drejt se i a kishte shitur
Greqis Epirin dhe Italis Vlorn, ishin t shumt. Objektivi i qeveritarve italian
pr tiu shmangur nj konfiikti t armatosur me shqiptart dhe pr tu vendosur n
Vlor me sa m pak forca, u duk gjithashtu i vshtir pr tu vn n jet.
Rrethet atdhetare shqiptare ndiqnin me shqetsim si krizn e thell poiitike
q vijonte brenda vendit, ashtu edhe prpjekjet e vendeve fqinje pr ta shfrytzuar
kt kriz n dobi t mtimeve t tyre. Shqiptart m tejpams nuk u besuan
paruliave t Roms, sipas t cilave vendosja e Italis n Vlor do t kishte pr
qilim t ruante vendimet e Konferencs s Ambasadorve n Londr mbi
Shqiprin. Duke shprehur qndrimin e ktyre rretheve, korrespondenti i gazets
D/e///"shkruante nga Durrsi, n shtator 1914, se shqiptart e kuptojn lodrn q
iuan Itaiia n kurrizin e tyre, se ata e shohin fort bukur varrin q po u bn dhe
thrrasin: Posht poiitika e ndyr italianel". Po ashtu, rrethet atdhetare vlonjate
prpiqeshin ti hiqnin Itaiis fardo preteksti pr t zbarkuar. Pr kt qllim ato
e kishin zvendsuar dy her rresht me fiamurin shqiptar, at turk, t ngritur atje
nga krahu turkoman i Kryengritjes s Shqipris s Mesme.
N kto kushte, itaiia iu shmang prkohsisht pushtimit ushtarak t Vlors
dhe m 29 tetor 1914 zbarkoi atje vetm nj mision sanitar, qliimi i t ciiit,
sikurse u pohua zyrtarisht, ishte mjekimi i disa mijra refugjatve t ardhur n
Vlor nga Shqipria e Jugut. T nesrmen, m 30 tetor, italia pushtoi Sazanin, t
zbrazur nga forcat greke n qershor t atij viti.
Pas dy muajve, m 25 dhjetor 1914, kur n Shqipri vijonte konfiikti i brendshm
i armatosur ndrmjet forcave esatiste dhe kryengritsve t Shqipris s Mesme,
Itaiia pushtoi Vlorn, duke zbarkuar n filiim forca t marins luftarake dhe pas tri
ditsh forca toksore.
Pr shkak t gjendjes kaotike n t ciln ndodhej vendi, forcat atdhetare
shqiptare nuk arritn t bashkoheshin et organizonin ndonj qndres t armatosur
kundr agresorve itaiian. Qeveria e Esat Pashs, e cila si nj organizm
qeveriss mund t prgatiste ndonj qndres t till, bri t kundrtn. Pashai
Toptanas dhe pasuesit e tij, t pushtuar m shum nga frika q u shkaktonin forcat
kryengritse q luftonin kundrtyre, i ndihmuan italiantt pushtonin Viorn. M 20
dhjetor Kshiili i Senatit t Durrsit miratoi nj dokument, i ciii u lejonte trupave
italiane t zbarkonin iirisht n fardo pike t Shqipris, pra edhe n Vlor, duke
e motivuar kt me nevojn e zhdukjes s anarkis.
N kto kushte, nga forcat e brendshme t vendit reaguan kundr pushtimit
vetm pushteti iokal n Vlor dhe disa vet nga paria e atjeshme. Prefekti i Vlors
Osman Haxhiu dhe zv/kryetari i bashkis Ali Asiiani i paraqitn konsullit italian n

78

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Vlor nga nj protest me shkrim. U organizuan gjithashtu protesta nga krahinat


tjera t vendit dhe nga disa koloni shqiptare jasht Shqipris, q zbulonin
demagogjin e propagands s Roms.

Shqipria n Traktatin e Fsheht t Londrs


Me vendosjen e ushtris italiane n Vlor, qeveria e Roms plotsoi njrin
prej objektivave kryesor t saj, madje pa iuft. Mirpo vazhdimi i qndrimit
asnjans mbarte me vete rreztqe pr pianet e Roms. Zotrimi i Vlors bhej i
pasigurt nse Itaiia nuk do t jepte ndihmn e vet n konfliktin botror. Fituesit
nuk do ta kishtn shum t vshtir ta nxirrnin Italin nga Vlora, aq m tepr kur
asaj iu desh t shkelte n bregdetin shqiptar me parulln e pushtimit t
______
prkohshm dhe me at
t mbrojtjes s vendimeve t Londrs m 1913
pr Shqiprin. Kt formul Roma ua prsriti
Fuqive t nesrm en e
zbarktmit n Vlor, m 26
dhjetor. Me t zbritur n
Vlor italiant bn edhe
nj veprim tjetr, hoqn
fla m u rin tu rk (q nuk
prputhej me vendimet e
1913-s) dhe n vend t
tij ngritn at shqiptar,
krahas attj italian.
Pr mjaft forca shoqrore t Gadishullit Apenin po bhej ndrkaq e
qart se, pa pjesmarrjen
e Itaiis n konfliktin
botror, jo vetm faktort
ndrkombtar do t vinte
n diskutim qndrim in
itaiian n Vlor, por do t
bhej i pamundur edhe
bashkim i me Itaiin i
Krahtnct
e V/oi~<ss tf
territoreve italiane nn
r/o t crnpitsohej
2hfie>i\
Perandorin Austro-HunKrahincti ve-- |
n p r e c v e r t - jj
gareze,
q ishte objektivi
/mdore ae
t e ane/cso A e - jj
tjetr
kryesor
i qeveris s
Sn/n nga MoZ/ ;j
Zt dhe Scrb'ct
Roms.
K ra h m c tl e / u -1
Itaiia i vijoi manovrat
|
a rte x & o /j caftt/i |
diplomatike deri n fund t
marsit 1915, kur Vjena
C optim i i Shtetit Shqiptar sipas Traktatit t Fsheht t Londrs

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

79

pranoi t hynte n bisedime pr f i br Roms disa lshime n territoret e


Perandoris Austro-Hungareze. Vetm pasktaj qeveritart italian zbuluan
qllimet e vrteta q ndiqnin n Shqipri dhe m 8 priii u paraqitn prfaqsuesve
t Vjens pretendimet e tyre. Ndr krkesat e shumta italiane, t prfshira n 11
pika, n pikat VI dhe VII paraqiteshin pretendimet e tyre n Shqipri. Sipas piks
VI Italia i krkonte Austro-Hungaris t pranonte sovranitetin e plot italian mbi
Vlorn dhe mbi gjirin e saj duke prfshir ishuliin e Sazanit si dhe nj prapatok
(hinterland) pr ruajtjen e Jyre. N pikn VII i krkohej Vjens q ajo t mos
interesohej m fare pr Shqiprin n kufijt politik t vitit 1913.
N kohn kur po zhvillo-heshin kto bisedime me Vjenn, kabineti italian
vijonte traktativat qe kishte ntsur me qeverit e Antants, duke pasur si qendr
Londrn dhe si koordinues Sekretarin anglez pr Punt e Jashtme, E. Grein.
Daijen nga asnjansia Italia e kushtzoi me pranimin prej tri Fuqive t Antants t
krkesave t saj politike e territoriale, t cilat t pasqyroheshin n nj kontrat, ku
t prcaktoheshin t drejtat e detyrimet e ndrsjella t palve nnshkruese.
Gatishmria e qeverive t Antants pr t knaqur lakmit e aleates s
pritshme t ItaSis, nuk mungoi. Bisedimet e dendura, q zgjatn gati dy muaj,
prfunduan m 26 prii! 1915 me nnshkrimin n kryeqytetin britanik t nj
marrveshjeje, e cila ka hyr n histori me emrin e Traktatit t Fsheht t Londrs.
Ajo u nnshkrua nga prfaqsuesit e Britanis s Madhe, t Francs dhe t Rusis
n njrn an dhe t Italis n ann tjetr.
Nga t 16 pikat e ktij traktati, 3 prej tyre (5, 6 dhe 7) kishin t bnin n
radh t par me pretendimet ekspansioniste t Italis n Shqipri dhe me planet
e Fuqive t Antants, t ciiat donin t knaqnin me territoret e shtetit shqiptar
edhe lakmit e tri monarkive fqinje ballkanike: t Serbis e t Malit t Zi, q luftonin
prej disa muajsh n ann e tyre, si dhe t Greqis asnjanse, t ciln shpresonin
ta trhiqnin n bilokun e tyre.
Sipas piks 5 t Traktatit, bregdeti shqiptar prej derdhjes s Buns n veri
e deri n derdhjen e Drinit n jug parashikohej f i kalonte Serbis e Malit t Zi,
duke prfshir edhe portin e Shngjinit. Sipas piks 6 prfaqsuesit e Londrs, t
Parisit dhe t Petrogradit pranonin q Vlora, ishulii i Sazanit si dhe nj trikndsh
toke mjaft i gjer, kufijt e t cilit prcaktoheshin vetm n vija t prgjithshme, f i
kaionin Itaiis nn sovranitetin e saj t piot. Ky trikndsh n veri dhe n lindje
do t kishte pr kufi iumin Vjos, kurse kufiri i tij jugor do t nisej nga Vjosa, n
afrsi t Tepeiens, e do t diite n Himar nprmjet Kurveleshit.
Sipas piks 7 tTraktatit, Italia pranoi q pjest veriore e jugore t Shqipris
f u jepeshin Malit t Zi, Serbis e Greqis. Por kt lshim q u bri tre shteteve
balikanike n territoret e shtetit shqiptar italia e kushtzoi me kto krkesa: do ta
pranonte at pasi t merrte tokat n Adriatikun Verior e Lindor dhe krahinn e
Vlors, si parashikohej n pikat 4, 5, e 6 t Traktatit, si dhe nse n Shqiprin
e Mesme do t formohej nj shtet shqiptar i cunguar, autonom e neutral. N kt
mnyr ortakrin pr ndarjen e Shqipris me fqinjt ballkanik qeveria e Roms
e kushtzoi me plotsimin m par nga partnert e saj t Antants t krkesave
italiane n tokat austro-hungareze t Adriatikut. Prve ksaj, ajo krkoi q i
ashtuquajturi shtet shqiptar t mos kishte marrdhnie diplomatike me botn e
jashtme. N kto marrdhnie ai do t prfaqsohej nga italia, ka do t thoshte
se shteti shqiptar i paslufts do t vihej nn protektoratin italian.

80

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

Traktati i Londrs i 26 prillit 1915 ishte nj marrveshje e arritur gjat lufts


botrore pr tu ven n jet n mbarim t saj. Me kt akt katr fuqit nnshkruese
pr interesat e tyre merrnin npr kmb t drejtat kombtare t popuiiit shqiptar.
Ato shkelnin hapur pavarsin dhe trsin toksore t Shqiprise, t njohura
prej tyre gati dy vjetsh m par me vendimet e 29 korrikut 1913 t Konferencs
s Ambasadorve. Prmbajtja e ktij Traktati i hapte rrugn nj coptimi t ri t
trojeve shqiptare, si dhe zhdukjes s pavarsis s shtetit shqiptar, kuptohet,
nse iuftn do ta fitonin vendet e Antants, nnshkruese t Traktatit.

Pushtimi serb i Shqipris s IViesme


dhe ai malazez i Shqipris s Veriut
Serbia e Maii i Zi e vzhguan me shqetsim vendosjen e forcave t
armatosura italiane n Vlor dhe t ushtris s rregulit greke n Shqiprin e
Jugut dhe synonin t ndiqnin shembullin e tyre. Serbia donte t plotsonte ndrrn
e saj t vjetr, daljen n detin Adriatik nprmjet trojeve t shtetit shqiptar, ndrsa
Mali i Zi krkonte t ripushtonte Shqiprin e Veriut, sidomos Shkodrn, t ciln
mbreti Nikolla i Cetins e ciisonte si aspiratn e shenjt t gjith jets s tij.
Por pr t hedhur kt hap qeveria e Beogradit dhe ajo e Cetins krkuan
t merrnin m par miratimin e Fuqive aleate t Antants. Ato sajuan pr kt
pretekstet e nevojshme. U prpoqn t prdornin her krcnimet q sipas tyre u
vinin nga ivizjet e armatosura n Shqipri dhe nevojn pr t siguruar kraht e
ushtris s tyre dhe her sigurimin e ushqimeve pr Malin e Zi, q kalonin
nprmjet Shngjinit e lumit Bun, t rrezikuara nga shqiptart.
Vjena ishte e interesuar tu krijonte Serbis e Malit t Zi vshtirsi n
prapavijat e frontit t iuftimeve duke nxitur n njern a n ann tjetr t kufirit, n
Kosov, lvizje t armatosura t shqiptarve. Mirpo Fuqit e Antants nuk i
pranuan krkesat e Beogradit e t Cetins pr t hyr ushtarakisht n Shqipri,
as n muajt e par t konfliktit botror dhe as n fiilim t vitit 1915, kur Itaiia ishte
vendosur n Vlor. Nuk i miratuan ngaq dyndja e tyre brenda toks shqiptare do
t ndeshte n qndresn e populisis vendse dhe do t gozhdonte forca t shumta
serbe e malazeze, t nevojshme pr frontin e lufts kundr Austris, q kishte
rndsi t veant pr Fuqit e Antants. Kto fuqi vazhduan ti kshiiionin qeverit
serbe e malazeze q t mos nguteshin, pasi rregullim ef toksore do t vareshin
nga fitorja nfrontin e lufts. Shqetsimi q do t ngjallte n Itali pushtimi i tokave
shqiptare nga shtetet bailkanike, ishte nj arsye tjetr e kshiliave q qeverit e
vendeve t Antants i prcolln Beogradit e Cetins pr t mos u shpejtuar. Prve
ksaj, Franca dhe veanrisht Angiia nuk ishin t interesuara pr zgjerimin e
tepruar toksor t Serbis, si pruese e ndikimit t Rusis n Baiikan.
Ndrkaq ngurrimit t N. Pashiit prt vepruar n Shqipri i dha fund nnshkrimi
i Traktatit t Fsheht t Londrs, prmbajtja e t cilit u mor vesh, ndonse jo e plot,
nga rrethet qeveritare t Serbis qysh n fiiiim t muajit maj 1915 dhe nuk u prit mir
prej tyre. Ve t tjerash, me Traktatin e Londrs zhdukej ndrra e Serbis pr daijen
n Adriatik nprmjet Shqipris s Mesme. E nxitur nga kto motive, qeveria e
Beogradit vendosi ti shtinte n dor kto territore dhe t diite n Durrs, duke synuar
t forconte ktu edhe pozitat shum t tronditura t aleatit t vet, t E. Toptanit.

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

81

Pr prgatitjen e ktij agresioni qeveritart serb nisn t grumbullonin n


fillim t muajit maj forca t shumta n Prizren dhe akoma m shum n sektort
e Ohrit e t Dibrs, prej nga msyn n Shqiprin e Mesme. Pas disa prleshjesh
t armatosura thyen forcat kryengritse t Haxhi Qamilit dhe arritn deri n afrsit
e Durrsit (n Kavaj), duke e shptuar E. Toptanin nga rrethimi disamujor. Pr
shkak t protestave energjike t Itaiis forcat serbe nuk hyn brenda n Durrs
dhe nuk kaluan as n jug t lumit Shkumbin. N kt rast qeveria e Beogradit
duket se iu prmbajt marrveshjes me qeverin e Athins t majit 1913, sipas s
cils vija e kufirit, q ato kishin caktuar n Shqipri, do t ishte pikrisht lumi
Shkumbin. Forcat serbe q hyn nga ana e Prizrenit arritn deri n Orosh, ku
masakruan patriotin Ded Gjo Luli dhe u dhan mundsi forcave esatiste t
ndrmerrnin nj ekspedit policore n krahinn e Mirdits.
Agresioni serb i qershorit 1915 u krye n kundrshtim me udhzimet e
Fuqive t Antants, t cilat, n shenj mospajtimi, prgatitn edhe nj not kolektive
p rtia dorzuar qeveris s Beogradit, por, pr arsye t kontradiktave q iindn,
nuk arritn tia paraqitnin asaj.
Hapi i Serbis vuri n lvizje edhe qarqet politike t Malit t Zi. Deri n ditt
e para t qershorit 1915 qeveria e Cetins ishte trhequr prpara trysnis s
qeverive t Antants, ndrsa tani, kur t tre vendet fqinje i kishin shkelur vendimet
e Londrs pr Shqiprin (n fillim Greqia e Italia, s fundi edhe Serbia), edhe
shteti i vogl malazez vendosi t merrte pjesn q i takonte , pa miratimin e
fuqive aleate t Antants.
Trupat maiazeze hyn n Shqiprin Veriore nga disa drejtime. M 8 qershor
1915 dy kolona t ktyre trupave kaluan kufirin, njra nga ana e Gucis, tjetra nga
ana e Gjakovs. Ato ndeshn n qndresn e armatosur t malsorve t Gashit e
t Krasniqes, t cilt sprapsn pr tri dit rresht kolonn q vinte nga Gjakova. Vetm
pasi e shtypn kt qndres, q u shkaktoi agresorve shum t vrar dhe t plagosur,
kta mundn t zbrisnin n Shal. M 10 qershor forca t tjera t armatosura malazeze,
pasi shtin n dor krahun e djatht t Buns e Malin e Taraboshit, rrethuan Shkodrn,
t ciln e pushtuan m 27 qershor, pa marr parasysh statusin e veant t
administrimit ndrkombtar, q vijonte t gzonte ky qytet q nga viti 1913. Me largimin
n fiilim t lufts botrore t garnizonit ushtarak, t prbr nga forca t Fuqive t
Mdha evropiane, kt orgamzm e zvendsoi n Shkodr Kshilli i Konsujve, ku
prfaqsoheshin fuqit e t dy grupimeve ndrluftuese.
Popullsia e qytetit, e rrethuar prej shum ditsh, e mbetur pa drejtim pr
shkak t prarjes n rrethet politike shkodrane (ndr t cilt kishte br punn e
vet edhe veprimtaria minuese e fuqive t huaja), nuk arriti t organizonte ndonj
qndres t armatosur kundr agresorve. Rreth ktij fakti, publicisti i shquar
Sali Nivica u shpreh kshtu n gazetn Populli, q e botonte ather n Shkodr:
Nj popuil i pakrye, i parregull e organizim, i patop e mitraloz, i pambrojtje e
mbshtetje, i ngatrruem me propaganda gjithfarsh, smund ti qndronte nj
ushtrie t rregullt. Megjithat malsort shqiptar nuk i hodhn armt. Qndresn
e nisur n Gash e vazhduan dertsa forcat maiazeze u larguan nga Shqipria e
Veriut, n janar 1916.
Vatra kryesore e qndress u b Malsia e Shals, ku qysh n muajin korrik
u asgjsuan postkomandat e pushtuesit dhe u rrethua nj brigad e tr e tyre,

82

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

pr shptimin e s ciis u drguan forca t tjera t mdha. Vetm m 7 korrik


kto forca patn mbi 100 t vrar. Kjo qndres e udhhequr nga Mehmet Shpendi,
vijoi pa ndrprerje edhe n muajt e mvonshm, ndonse nuk u prhap n t
njjtn koh n t gjitha maisit.
Fuqit e Antants dhe ftaiia, duke dashur t vinin rreguii n marrdhniet
me aieatt, nuk e njohn pushtimin mafazez t Shqipris Veriore dhe pr kt
arsye prfaqsuesit e tyre n Shkodr nuk mbajtn fidhje zyrtare me organet
pushtuese. Ky qndrim kundrshtues i aleatve nuk i pengoi megjithat qeveritart
e Cetins t shfaqnin shpejt e botrisht synimet e tyre aneksuese, edhe pse kto
binin ndesh me deklarimet e tyre zyrtare t pragut t pushtimit, sipas t cifave Mali
i Zi nuk kishte pr qilim zaptimin. N t vrtet pushtuesit vendosn menjher
n Shkodr regjimin e tyre civii t pushtimit, n krye t t ciiit emruan nj
guvernator mafazez. Ffamuri kombtar shqiptar u zvendsua sakaq me fiamurin
e pushtuesit. Kshtu regjimi ndrkombtar i Shkodrs, i prfaqsuar nga Kshifli
i Konsujve, pushoi s funksionuari si i tifl. Autoritetet mafazeze fiiluan gjithashtu
ndjekjet, internimet e vrasjet e aktivistve t fvizjes atdhetare shqiptare, shkodran
e t tjer nga gjith vendi, q kishin gjetur strehim poiitik n qytetin verior t
Shqipris. Ndrt internuarit ishin Luigj Gurakuqi, Sotir Peci, Aqif pash Elbasani,
Eshref Frashri etj. N mnyra t ndryshme likuiduan fizikisht n vern e vitit
1915 eriz Topulfin, Mehmet Shpendin, Mustafa Qullin etj. dhe n janar 1916
edhe Isa Boletini bashk me 7 vet t tjer n nj prit q iu b n mes t
Podgorics ku mbahej prej disa muajsh t internuar.

Shqipria - shesh i lufts botrore


Me pushtimin n vern e vitit 1915 t Shqipris s Veriut dhe t asaj t Mesme
nga forcat maiazeze e serbe, territori i shtetit shqiptar paraqitej si nj lloj mozaiku i
ndar politikisht n pes pjes. N tri prej tyre ndodheshin njsi t armatosura t
fqinjve ballkanik, pjesn e katrt e prbnte pushtimi italian i Vfors me rrethin,
ndrsa n Durrs e n Berat mezi mbijetonte administrata e Esat pash Toptanit.
Prve Greqis, e cila ruante ende asnjansin, tri vendet e tjera pushtuese bnin
pjes n blfokun e Fuqive aleatet Antants. Si rrjedhim, ndrmjettyre nuk u zhvilfuan
n trojet e shtetit shqiptar konflikte t armatosura.Territori i shtetit shqiptar do t
shndrrohej n shesh t iufts botrore n fillim t vitit 1916, me shtrirjen ktu t
forcave t armatosura t bilokut qendror (t Austro-Hungaris dhe t Bulfgaris) dhe
me balfafaqimin e tyre me forcat e Bllokut t Antants.
N atmosfern mbytse t Lufts I Botrore, kur n rrethet drejtuese t t
gjitha vendeve ballkanike mbisundonte urrejtja nacionale ndaj popujve fqinj dhe kur
prirjet pr ekspansion territorial nuk njihnin kufi, u vu n fvizje edhe Bullgaria. M 15
shtator 1915 ajo nnshkroi me Fuqit Qendrore nj marrveshje t fsheht dhe n
tetor t po atij viti doli nga asnjansia duke i shpailur luft Serbis. Qeveria e Sofjes
mezi priste t merrte Maqedonin e aneksuar nga Serbia n mbarim t Lufts II
Bailkanike, n gusht 1913, kur Bullgaria ishte mundur nga ish-aleatt e saj.
Duke qen n mes dy zjarresh, t austro-gjermanve e t builgarve, ushtria
serbe u thye keqas e pas saj edhe ajo malazeze. Ktyre nuk mundn f u vinin n
ndihm forcat e Antants, q zbarkuan n Selanik n tetor 1915, ku formuan

Shqipria gjat Lufts s P ar Botrore (1914-1918)

83

Armatn e Lindjes dhe


organizuan nj front t ri
n Balikan. N janar 1916
q eve ria e M a iit t Zi
nnshkroi ka pitu llim in ,
ndrsa u sh tria serbe,
ndonse e raskapitur dhe
e prgjysmuar, u trhoq
prmes trojeve t shtetit
shqiptar. Nga skeiat shqiptare t Shngjinit, t Durrsit e t Viors rreth 150
000 ushtar serb u
drguan, gjat tremujorit
t par t vitit 1916, n
Korfuz, ku, pasi u riorganizuan, u uan prej andej n
frontin e ri t Seianikut, pr
t iuftuar prkrah forcave t
Antants, t dislokuara atje.
N ndjekje t ushtris serbe dhe n luftime
me t, n janar 1916 hyn
n S hqipri u sh trit
austro-hungareze. Prej
ksaj kohe trualli i shtetit
shqiptar u shndrrua n
shesh t iufts botrore.
Forcat austriake n janar
1916 morn me radh
Shkodrn, Tirann, Eibasanin dhe n shkurt hyn
n Durrs, ku ndeshn me
Z on a t e shtrirjes s pushtuesve n territoret
nj brigad t ushtris
e Shtetit Shqiptar gjat Lufts I Botrore (janar 1917)
itaiiane, t ciln qeveria e
Roms e kishte drguar ktu muajt e fundit pr t shtn n dor Durrsin dhe
pr ta vn nn kontrollin e vet. N Elbasan forcat austro-hungareze u takuan me
ato aleate (me forcat builgare), t cilat kishin ardhur nga Maqedonia e kishin hyr
n kt qytet n mesin e shkurtit. Prej Shqipris s Mesme nj pjes e trupave
austro-hungareze zbriti n jugperndim t vendit dhe qndroi n krahun e djatht
t derdhjes s Vjoss, ku u vendos vija e frontit me ushtrin italiane. Njsi t tjera
arritn n jug t Beratit dhe n juglindje u hodhn deri n Pogradec. Ktu u vendos
kufiri me pushtuesit grek, q vijonin t mbanin ende qndrim asnjans ndaj
konfliktit botror. Forcat buligare u detyruan nga aieatt e tyre austriak t
trhiqeshin nga Elbasani dheta kufizonin zonn e pushtimit n krahinn e Librazhdit
e t Pogradecit.

84

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Bashk me forcat italiane u iargua nga


Durrsi edhe E. Toptani, i cili n dhjetor 1915 u
kishte sh p a liu r luft A u stro -H u n g a ris e
Buiigaris, pasi kishte przn nga Shqipria
prfaqsuesit dipiomatik t ktyre dy vendeve
t bllokut qendror. Me kt hap poiitik qeveria
e Pashait Toptanas e radhiti veten haptazi n
ann e Fuqive t Antants.
Fronti i luftimeve midis itaiianve e austrohungarezve, i vendosur qysh n fiiiim (n marsprill 1916) n rrjedhjen e Vjoss, vazhdoi afr
tre vjet, deri nga mbarimi i iufts, n tetor 1918.
Ndrkaq kufiri midis austro-bullgarve dhe
forcave greke zgjati pak muaj, deri n vjeshtn
e vitit 1916. N tetor 1916 vendin e forcave greke
Isa Boletini
n Shqiprin e Jugut e zun ato franceze dhe
italiane. Francezt, duke ardhur nga Follorina, u shtrin n krahinn e Kors,
ndrsa forcat italiane zbritn nga Vlora, zun krahinn e Gjirokastrs dhe arritn
deri n Ersek.

2. REGJIMII PUSHTiMIT

Politika e pushtuesve dhe qndrimi i shqiptarve


Dbimi m 1916 jasht territorit t shtetit shqiptar i forcave t armatosura
t tri vendeve ballkanike fqinje u mirprit nga shqiptart, pavarsisht se nj grup
pushtuesish u zvendsua nga t tjer. Politika e shtypjes s egr kombtare
dhe synimet aneksuese, q kishin ndjekur dhe vijonin t ndiqnin monarkit serbe,
greke e maiazeze ndaj trojeve shqiptare e ndaj shtetit shqiptar, i kishin bindur
forcat poiitike shqiptare ti vlersonin kto vende si m t rrezikshmet pr t
ardhmen politike e territoriale t Shqipris dhe t kombit shqiptar. N kushtet e
kontradiktave t thelia nacionale dhe t armiqsis me monarkit fqinje bailkanike,
shqiptart i pritn pushtuesit e rinj jashtballkanik gati si lirimtar. Madje pati
raste kur, pr t nxjerr jasht pushtuesit e mparshm, forca t shumta shqiptare
u prin ushtrive t Boshtit Qendror, sikurse ishte rasti i bashkpunimit me austrohungarezt kundr serbve e malazezve. Kjo dukuri zanafiSln e pati n Kosov
e vijoi deri n kufijt verior t Shqipris s Jugut, ku u shtrin forcat e Perandoris
Dualiste. N krye t ktyre forcave shqiptare u vun Bajram Curri, Ahmet Zogu e tj.
Figura t tjera t njohura politike, si Luigj Gurakuqi, Aqif pash Elbasani, Hasan
Prishtina etj., u drejtuan madje thirrje shqiptarve ti prisnin austro-hungarezt si
rojts dhe lirimtar, pasi kta kishin mbrojtur n do rast qnien ... d h e t
drejtat e shenjta t kombsis son.
Meq ngjarje si kto q po zhviiloheshin n Shqipri binin ndesh me interesat
e Fuqive t Antants, n diplomacin angleze, n nntor t vitit 1915, lindi mendimi

Shqipria gjat Lufts s P ar Botrore (1914-1918)

85

pr t dal para shqiptarve me nj premtim me karakter politik: tu premtohej


ktyre rimkmbja e shtetit shqiptar, n formn e nj Shqiprie autonome nn
protektoratin e Itaiis, n shkmbim t mbajtjes nga ana e tyre t nj qndrimi
ngushtsisht mtqsor kundrejt aieatve t Antants. Kt mendim diplomacia e
Londrs ua parashtroi madje pr miratim edhe aieatve, duke filluar nga Italia.
Qllimi kryesor i ktij propozimi ishte tu vinte n ndihm forcave serbe, q
kishin filluar t trhiqeshin me shum vshtirsi nprmjet territoreve shqiptare,
vshtirsi kto t terrenit, tdimrit dhe t pritave t ngritura nga grupe shqiptarsh.
Mirpo propozimi ndeshi n kundrshtimin e fort t Francs dhe m shum t
Rusis, t cilat ishin pr respektimin e Traktatit t Fsheht t Londrs dhe jo pr
rishikimin e tij n favor t Italis e n dm t fqinjve balikanik, sikurse
parashikohej n propozimtn anglez. Hapin, q Fuqit e Antants nuk e bn dot
kolektivisht, e bri vetm Italia. M 1 dhjetor 1915 ministri italian i Punve t
Jashtme, S. Sonino, deklaroi ndr t tjera n Pariamentin e Roms se Pr Italin
ka rndsi shum t madhe ruajtja e pavarsis s popuitit shqiptar, kombsia e
shquar dhe e vjetr e t cilit ka qen m kot diskutuar dhe mohuar.
Me f u vendosur n Shqiprt, austro-hungarezt e prqendruan vmendjen n
trheqjen e populltt shqiptar n luft kundr armiqve t tyre. Pr kt qliim ata hartuan
menjher, sapo kaiuan kufirin (n janar 1916), proklamata patetike, ku deklaronin
se kishin ardhur n Shqipri si miq t shqiptarve, pr t przn armiqt e
prbashkt serb e italian. Vjena shpresonte t korrte kshtu frytet e kapitalit politik
t investuar n Shqipri pr gjat dhjetra vjetsh, veanrishtt atij ndikimi q kishte
pasur si prkrahse e shtjes shqiptare n Konferencn e Ambasadorve n Londr
dhe st kundrshtare e lakmive t Serbis e t Malit t Zi ndaj Shqipris.
Me kt rast mjaft udhheqs shqiptar kujtuan se ishin krijuar kushte t
favorshme pr formimin e nj qeverie shqiptare dhe pr tu kthyer n Shqipri
Vilheim Vidi, si kryetar shteti, t cilin vazhdonin ta shihnin si simbol t pavarsis
e t sovranitetit shtetror t vendit. Pr kt qllim udhheqsit shqiptar bn
prgatitjet pr t thirrur n Elbasan nj kongres kombtar, i cili do t hapej m 18
mars 1916, porse kto prpjekje nuk dhan rezultat. Pushtuesit austriak iu
kundrvun do veprimtarie t shqiptarve q nuk prputhej me planet e tyre pr
t ardhmen politike t shtetit shqiptar dhe pr shtrtrjen e tij territoriale.
N rrethanat e reja t lufts e t fitoreve ushtarake, t arritura n Ballkan
nga fuqit e Bliokut Qendror n kaprcyell t viteve 1915-1916, kur edhe Italia, si
rivalja kryesore e tyre n Shqipri, ishte radhitur tanim n bllokun kundrshtar,
disa nga qeveritart e Vjens, civil e ushtarak, filluan t mendonin se nuk kishte
m interes pr Perandorin q t ruhej nj shtet shqiptar i pavarur dhe i bashkuar
territorialisht. N rrethet ushtarake, t ciiat luanin nj rol t rndsishm n jetn
polttike t monarkis dualiste, nisi t mbizotronte mendimi pr coptimin e
Shqipris dhe pr aneksimin e pjess m t madhe t saj n kufijt e Perandoris
Austro-Hungareze. Rrethe t tjera, si ato t Ministrts s Punve t Jashtme,
anonin nga ruajtja e shtetit shqiptar, por me synimin q ky shtet t vihej tani patjetr
nn protektoratin efektiv t Austro-Hungaris, kurse pjesa jugore, Kora e
Gjirokastra, ti kalonin Greqis kostandiniste.
Autoritetet ushtarake austro-hungareze t pushtimit vepruan n Shqipri
n prshtatje me kto plane e synime strategjike. Ata e ndaluan thirrjen e Kongresit

86

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

t Elbasanit, pr organizimin e t ciiit nj rol t veant kishte luajtur Ahmet Zogu


dhe ku ishin ftuar t merrnin pjes prfaqsues nga t gjitha krahinat e vendit,
madje edhe nga trevat shqiptare t lna jasht kufijve politik. Austriakt
shprndan edhe administratn shqiptare q po ngrihej me nismn e Aqif pash
Elbasanit, t sapokthyer nga internimi n Cetin, si dhe t qytetarve t tjer
elbasanas, adm inistrat q do t zvendsonte at t E. Pashs. Duke
kundrshtuar ngritjen e shtetit t pavarur shqiptar, austro-hungarezt penguan
edhe kthimin n Shqipri t princ V. Vidit, i iarguar prkohsishf nga froni shqiptar
n shtator 1914. N t njjtn koh, pr t shmangur ndonj reagim t hapur t
shqiptarve, autoritetet pushtuese filiuan t prkrahnin autonomin kuiturore, q
u kishin dhn edhe popujve t tjer t Perandoris shumkombshe t
Habsburgve. Ngritn flamurin shqiptar, hapn shkoila n gjuhn shqipe, formuan
komisin letrare pr lvrimin e gjuhs s vendit, organizuan nj administrat
civile me npuns shqiptar, por nn vartsin dhe nn kontrollin e plot ushtarak
t tyre. Gendrn e administrats e vendosn n Shkodr. Edhe n trojet shqiptare
n Serbi e n Mal t Zi, ku u shtrin nga fundi i 1915-s, ata prkrahn hapjen e
shkollave dhe ngritjen e institucioneve shqiptare.
Atdhetart shqiptar u prpoqn ta shfrytzonin pr interesa thjesht
kombtar politikn q austro-hungarezt ndoqn n fushn e arsimit e t kulturs,
por pa hequr dor nga kundrshtimi i atyre akteve t Vjens, q binin ndesh me
aspiratat kombtare t popullit shqiptar. Masat q morn pushtuesit kundr
prpjekjeve t Lvizjes Kombtare Shqiptare pr t krijuar nj administrat, q t
vepronte disi e pavarur, u shoqruan edhe me urdhra e vendime t komands
austro-hungareze t pushtimit, q cenonin interesat ekonomik dhe shoqror t
popullsis dhe dmtonin forcat prodhuese t vendit. T tilla masa ishin rekrutimi
i detyrueshm i t rinjve n radht e ushtris, rekuizimi me forc i gjs s gjaii
dhe i prodhimeve bujqsore pr ushqimin e ushtris s shumt pushtuese,
mobilizimi i detyruar i populisis pr ndrtimin e objekteve ushtarake etj. T gjitha
kto solln shkall-shkaii n zbehjen e iluzioneve edhe tek ata poiitikan shqiptar
q patn besim te roii lirimtar i Vjens e n t njjtn koh i dhan shkas
reagimit t popullsis. N prill 1916 n qytetin e Shkodrs shprtheu nj revolt e
gjer popullore, gjat s cils pushtuesit arrestuan brenda nj dite rreth 1.000
qytetar. N krahina t tjera pati goditje t veuara e spontane me arm ndaj
ushtris austrohungareze, q u pasuan nga raprezalje dhe nga ekspeditat ashpra
ndshkimore. Ndr to m e prgjakshme ishte ajo e drejtuar kundr popullsis s
Lurs, n korrik t vitit 1916, kur pushtuesit vran pa asnj gjyq me dhjetra
malsor.
Krijimi i nj gjendjeje t tiii politike t tendosur tregonte se ndikimi i Vjens
n Shqipri kishte rn, ka ngjalli shqetsim n kryeqytetin e Perandoris,
veanrisht n rrethet diplomatike t saj, t ciiat e pan t nevojshme t merreshin
masa pr prmirsimin e gjendjes. N nj informacion t Ministris s Jashtme
austro-hungareze t gushtit 1916 thuhej se, nse nuk do t veprohej kshtu,
ather duhet llogaritur edhe eventualiteti q shqiptart n nj rast t favorshm
pr ta t na kundrvihen n dobi t armiqve tan .

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

87

Shpallja e qeveris austro-hungareze e 23 janarit 1916


Me gjith kundrshtimin q ndeshn kto propozime tek autoritetet e larta
ushtarake, shtabi madhor pranoi m n fund t hartonte s bashku me diplomatt
e Ballplatzit{ Ministria austro-hungareze e Punvet Jashtme) nj shpallje politike
ku t pasqyrohej qndrimi i Vjens prt ardhmen politike t Shqipris. Shpallja
prfundoi m 9 dhjetor 1916 n selin e shtabit t prgjithshm t ushtris n
Teshen (sot n eki) dhe u b publike n Shkodr m 23 janar 1917, n prvjetorin
e par t hyrjes n kt qytet t ushtris austro-hungareze. Prmbajtja e saj
prbnte n thelb nj kompromis ndrmjet pikpamjeve t ndryshme q hartuesit
e saj, ushtarakt e diplomatt, kishin pr t ardhmen e Shqipris.
N shpalljen, q e lexoi komandanti i trupave t pushtimit n Shqipri,
gjenerali I. Trolman (Ignaz Trollman), u bhej thirrje shqiptarve t kishin besim
n administratn ushtarake t Perandoris, misioni i s cils, sipas Vjens, ishte
ta nxirrte popuilin shqiptar nga prapambetja, t prkrahte prparimin e tij ekonomik
e kulturordhe ta bnte at politikisht t "aft pr nj regjim autonom. Proklamata
e 23 janarit vetm sa e premtonte autonomin, kurse aktin e shpalljes s saj e
shtynte pr nj koh t paprcaktuar, kur t ishin krijuar kushtet. Pr m tepr,
n kt dokument lihej fare n heshtje nj shtje tjetr e rndsishme q i
shqetsonte shum rrethet atdhetare shqiptare, sikurse ishte ai i kufijve politik
t shtetit shqiptar. Premtimet q Vjena e Beriini i patn br Greqis pr ti in
asaj Shqiprin e Jugut, ishin t njohura n rrethet politike shqiptare. Rrjedhimisht,
pushtuesit austro-hungarez u dhan shqiptarve nj argument tjetr pr ta par
politikn e Vjens pr Shqiprin jo vetm me mosbesim, por edhe me nj sy
gjithnj e m kritik.
N nj informacion, q i drgohej ato dit komands austro-hungareze nga
drejtoria e policis n Shkodr, thuhej se shpallja e 23 janarit [1917] nuk e ndryshoi
aspak opinionin e mparshm, prkundrazi e thelloi paknaqsin e shqiptarve
q krkojn pavarsin e vendit t tyre. Edhe propaganda proaustriake e gazets
Posta e Shqypnis, q autoritetet e pushtimit kishin filluar ta botonin n Shkodr,
me gjith prpjekjet e saj, riuk arriti t fshihte para prfaqsuesve t popullit shqiptar
thelbin e politiks s Vjens, q binte ndesh me aspiratat e tij kombtare.
T njjtat p remtime t zymta dhe t pashpresa pr t ardhmen e Shqipris,
si ato t 23 janarit, u bri edhe perandori i ri i Austro-Hungaris antarve t nj
deiegacioni t paris s vendit prej 34 vetsh, q shkuan n Vjen n prill 1917.
Kta ishin thirrur n kryeqytet pr ti uruar Karlit I hipjen n fronin perandorak, pas
vdekjes s t atit, Franc Jozefit. Shqiptart u kthyen prej andej duarbosh dhe t
zhgnjyer. Fakti q lufta ishte n zhviiiim e sipr dhe q nuk dihej ende as fundi i
saj dhe as cili grup ndrluftues do t dilte fitimtar, ndikonte n qndrimin politik t
prmbajtur t forcave t ndryshme shqiptare, q mundoheshin t shfrytzonin
do rrethan n t mir t shtjes kombtare.

Protokolli franko-shqiptar pr krijimin e krahins autonome


t Kors (10 dhjetor 1916)
N kohn kur n zonn e tyre t pushtimit autoritetet austro-hungareze e
pan me vend t hartonin dokumentin e 9 dhjetorit 1916 dhe ta shpailnin at

88

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

botrisht m 23 janar 1917, n krahinn e Kors, ku sapo ishin vendosur njsi t


ushtris franceze t Armats s Lindjes, forcat politike shqiptare arritn t korrnin
nj fitore politiket madhe, me nnshkrimin, m 10 dhjetor 1916, t nj protokolli
me komandn e ushtris franceze n Kor, sipas t cilit krijohej ktu nj krahin
autonome.
Protokoili shqiptaro-francez ishte rrjedhim i
vlersimit reaiist nga ushtarakt francez t gjendjes
etnike dhe t forcs s Lvizjes Kombtare Shqiptare
n krahinn e Kors. Kur ushtrit franceze u shtrin
n kt krahin, u ndodhn prball nj lvizjeje t
gjer politike e t armatosur, q luftonte pr dbimin
nga kra h ina t p ush tue sve grek, syn im e t
aneksioniste t t cilve mbi krahinn ishin tanim
shum t njohura. Drejtuesit kryesor t forcave t
armatosura shqiptare t ksaj lvizjeje ishin dy
riiinds me veprimtari t gjer atdhetare, Themistokii
Grmenji dhe Sali Butka, t ndihmuar edhe nga
shum t tjer.
Me ardhjen e francezve n Kor, grekt
kostandinist, civil e ushtarak, si kundrshtar
Them istokii G rm enji
politik t Fuqive t Antants, u detyruan t
largoheshin prej andej, ka u mirprit nga rrethet atdhetare t atjeshme. Kta
kundrshtuan gjithashtu zvendsimin e grekve kostandinist me aleatt e
francezve, me grekt venizelist, q shpejtuan t vinin n Kor nga Seianiku.
Ktu E. Venizeioja kishte ngritur nj qeveri t veten , nn mbrojtjen e Fuqive t
Antants. T vna prball ksaj gjendjeje t re, forcat atdhetare shqiptare i
drejtuan armt e tyre edhe kundr venizelistve e prkrahsve t tyre francez.
Por kjo gjendje e acaruar nuk vijoi m shum se nj muaj. Me krkesn
kmbngulse t prfaqsuesve shqiptar komanda ushtarake franceze pranoi t
largonte nga krahina e Kors t gjith grekt, pavarsisht nga prirjet e tyre poiitike,
rrjedhimisht przun edhe venizelistt. Vetm pasktaj u krijuan kushtet pr
bisedime dhe pr nnshkrimin e Protokoilit t 10 dhjetorit 1916. Ky Protokoii sht
e vetmja marrveshje e arritur gjat Lufts i Botrore me autoritetet pushtuese t
vendit mbi baza pariteti dhe me interes t ndrsjell pr t dy pait nnshkruese, me
interesa poiitik pr shqiptart dhe ushtarak pr francezt.
Dy dit pas largimit t venizelistve grek nga Kora, m 25 nntor, Th.
Grmenji i drejtonte popuiiit t krahins s Kors nj thirrje me prmbajtje poiitike
kuptimplote, n t ciin ndr t tjera theksonte: Ushtria franceze ardhi zaptoi
Korn dhe mjaft prej kazas s saj pr t iuftuar kundr austriakve, gjermanve
dhe buiigarve dhe jo kundr shqiptarve... Francezt i przun qeveritart e
Greqis me gjithsej nga Kora ...Komandari dhe qeveritari i Francs n Kor e
njeh Korn pr vend t Shqipris, i njeh t gjitha t drejtat e kombit shqiptar dhe
u zotua q tashti e tutje t punoj s bashku e me marrveshje me shqiptart e
Kors dhe t kazas s saj, pr qeverimin, qetsimin dhe sigurimin e ktij vendi.
Pikrisht n kto rrethana, m 10 dhjetor 1916 nj prfaqsi nga Kora, e
prbr nga 14 veta (7 ortodoks e 7 mysliman), arriti t nnshkruante me

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

89

komandantin e forcave
franceze t Kors, me
koionelin Hanri Dekuan
(H. Descoins), nj protokoll me prmbajtje politike
e ushtarake njherazi.
Sipas ktij protokolii qyteti
i Kors me rrethet Bllisht,
Kolonj, Gor e Opar, formonin nj krahin autonom e, q do t administrohej nga shqiptar nn
mbrojtjen e autoriteteve
ushtarake franceze. Administrimi civii i krahins iu
besua nj kshilli administrativ, i quajtur ndryshe
k shiil q e v e rita r , i
prbr po nga ato 14
figura politike shqiptare q
kishin nnshkruar dokum entin e 10 d h je to rit1.
Kshilli do t kishte nn
u rd hrat e tij xh an d arm rin pr t m b a jtur
rendin, njkohsisht do t
krijoheshin reparte lvizse s h q ip ta re pr t
Ngritja e flam urit n Kor m e rastin
ru a jtu r p ava r sin e
e shpaiijes s Krahins Autonom e
te rrito rit dhe lirin e
banorve t tij. Gjuha zyrtare e administrats do t ishte shqipja dhe flamuri i
krahins autonome do t ishte ai shqiptar. T gjitha kto karakteristika prcaktuan
cilsimin e Kors me njsit administrative t varura prej saj si krahin
autonome .
Me largimin e trupave greke dhe me ngritjen e administrats shqiptare n
krahinn autonome, komanda franceze pranoi n t vrtet karakterin etnik
shqiptar t popullsis s trevs s Kors, ka krijoi rrethana t favorshme pr
shtjen shqiptare. Pasktaj mund t luftoheshin m me forc pretendimet
ekspansioniste greke mbi Shqiprin e Jugut dhe t neutralizohej ndikimi i
propagands helenizuese t eiementve grekoman. U krijuan po ashtu hapstra
pr ta bashkuar edhe m fort popullin, pa dallime besimesh, rreth shtjes
kombtare, si dhe pr t organizuar m mir qndresn e tij kundr nj agresioni
t ri nga forcat e armatosura greke.
1 N nshkruesit t renditur alfa b etikisht ishin: Eftim Cali, Em in Rakipi, Haki Shem sedini,
Hysen Dishnica, Kostandin Nocka, Liam bro Mborja, Nikotia Evangjeli, Q ani Dishnica, Rafail Avram i,
Sali Babani, S h aqir Shabani, Tefik Rushifi, Vasil Kondi dhe Vasii Singjello.

90

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Th. Grmenji mbajti n administratn e krahins autonome detyrn e


prgjegjsit t poiicis. Administrata prpunoi rregullat pr administrimin publik,
pr financat dhe pr policin, hartoi buxhetin e krahins dhe u interesua pr
mbarvajtjen e probiemeve ekonomike. Nj kujdes t veant iu kushtua zhviliimit
t arsimit duke elur shkolla n gjuhn shqipe dhe nj shkoll t mesme. Kto
masa dhe vet nnshkrimi i Protokoliit t 10 dhjetorit gjetn prkrahjen e gjer t
popullsis shqiptare si brenda vendit, ashtu edhe n rrethet atdhetare jasht
Shqipris.
Nga ana e tyre francezt ishin t interesuar t shuanin, si shpreheshin ata,
at vatr zjarri q gjetn n Kor, t vendosnin qetsi n prapavijat e tyre dhe
mundsisht t bnin politikisht pr vete sa m shum shqiptar, ka e arritn me
nnshkrimin e dokumentit t 10 dhjetorit. Vet koloneli Dekuan do t shkruante
pr kt m von: Pr t shptuar nga rreziku i komprometimit t gjendjes son
n Kor, ne duhej t bnim ... dika q popullsia shqiptare t iidhej me ne n
mnyr t pakundrshtueshme dhe prfundimtare. Po t shpallej pavarsia e
Kors, shteti i ri do t merrte pjes prkrah nesh, gj q do t lejonte t mbahej
nj hapsir e gjer e vendit me nj minimum ushtarsh francez . Edhe
komandanti i prgjithshm i Armats s Lindjes, gjenerali francez M. Sarrej
(Maurice Sarrail), duke viersuar dobin ushtarake q pati pr francezt nnshkrimi
i Protokollit t 10 dhjetorit, do ti teiegrafonte n mars 1917 Ministris franceze t
Punve t Jashtme: Kora deshi t ishte e pavarur dhe e till u b. Qysh ather
n kt krahin mbretron qetsia . Kto vlersime pr aktin e 10 dhjetorit ky
kryegjeneral u detyrua tia prsriste disa her Parisit gjat vitit 1917.
Mirpo me nnshkrimin e Protokollit t 10 dhjetorit ushtarakt francez u
vun n nj gjendje tejet t vshtir prball politikanve t Parisit. Diplomacia
franceze nuk ishte pyetur m par pr nnshkrimin e ktij dokumenti dhe iu
kundn/u brendis politike t Protokollit, meq ajo binte ndesh me orientimet
progreke t qeveris s Parisit. Parisi vetm nj vit m par kishte mbshtetur
pretendimet greke pr Shqiprin e Jugut, t cilat kishin gjetur pasqyrim n pikn
7 t Traktatit t Fsheht t Londrs t prillit 1915. Franca do t i prkrahte edhe m
shum ato pas abdikimit t detyruar t mbretit Kostandin dhe me kthimin n pushtet
t E. Venizelosit, n qershor 1917. Kryeministri i ri e nxori Greqin nga asnjansta
dhe e futi menjher n luft n ann e Antants; pr kt ishin prpjekur prej
kohsh qarqet politike t Parisit.
Ndrkaq akti i 10 dhjetorit nuk u prit mir jo vetm n Paris e n Athin, por
as edhe n Rom, e cila e vlersoi prmbajtjen e tij si nj shkelje nga Franca t
Traktatit t prillit 1915, n t cilin Itaiis i ishte njohur nj pozit e veant e
privilegjuar n Shqipri, krahasuar me tri fuqit e tjera nnshkruese t tij. Ngjarja
e Kors ishte rasti i dyt, pas atij t Esat Pashs, q kishte krijuar n Rom
dyshime pr qndrimin luajal t Francs ndaj Italis n shtjen shqiptare. Pas
largimit nga Durrsi n shkurt 1916, Esat Pashs i kishte shtrir dorn qeveria e
Parisit, edhe pse Pashai ishte braktisur nga Italia si njeri i diskredituar politikisht
n Shqipri. Madje, duke mbivlersuar rolin q mund t luante Pashai Toptanas
pr Antantn, Parisi e kishte drguar at n Selanik s bashku me qeverin e tij
dhe me rreth 600 njerz t armatosur, duke krijuar kshtu shqetsime te qeveria
itaiiane.

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore {1914-1918)

91

Komanda e Armats s Lindjes u prpoq pr t ruajtur gjendjen politike t


vendosur n krahinn e Kors sipas ProtokoiNt t 10 dhjetorit 1916. Por ajo m
n fund u trhoq prpara presioneve t prsritura t politikanve t Parisit, q
krkonin ta anulonin at. N fillim, me akuza t sajuara dhe shum t dyshimta, u
arrestua udhheqsi kryesor i lvizjes atdhetare t Kors, Th. Grmenji. Pas
pak ditsh ai u nxor prpara nj gjyqi ushtarak n Selanik, i cili, duke u mbshtetur
n dshmi t rreme t ngritura qllimisht kundr tij, e akuzoi si agjent t fuqive
qendrore dhe e dnoi me ydekje. Th. Grmenji u ekzekutua m 9 nntor 1917 po
n Selanik. Nnshkruesi francez i Prokollit, koioneli Dekuan, q mund ti dilte n
krah Themistokliut, nuk ishte ather n Kor. N maj 1917 eprort e kishin
larguar prej andej, duke e br prgjegjs pr nnshkrimin q kishte hedhur n
dokumentin e 10 dhjetorit 1916.
Pas vrasjes tragjike t Th. Grmenjit, i erdhi radha abrogimit t Protokollit,
q u b m 16 shkurt 1918 me porosi t veant t Parisit dhe n mnyr krejt t
njanshme. Pas 16 shkurtit prfaqsuesit e Kors nuk do t gzonin m ato t
drejta n qeverisjen e krahins, q i kishrn fituar nj vit m par. Kshilii qeveritar
(administrativ) d ot zvendsohej nga Kshilli i parsis, i prbr nga 12 veta,
i cili do t kishte pasktaj vetm t drejta kshiilimore dhe jo vendimore si i
mparshmi. Administrata civiie e krahins kalonte tani trsisht nn varsin e
komands franceze t pushtimit
Shfuqizimi i Protokollit t 10 dhjetorit ishte nj goditje pr forcat atdhetare t
Kors dhe n prgjithsi pr shtjen shqiptare. Megjithat, nuk arritn q
administrats civile t krahins ti ndryshonin karakterin e saj shqiptar dhe
prmbajtjen atdhetare. Ndikimi i forcave atdhetare vinte duke u rritur, ndrsa
elementt grekoman, si mbshtets t synimeve aneksioniste t Athins dhe t
politiks t ndjekur nga pushtuesit grek gjat viteve 1912-1916, kishin psuar
nj goditje t rnd. Flamuri kombtar shqiptar vijoi gjithashtu t ngrihej n
ndrtesat qeveritare.
Ndrkaq, dnimi i Th. Grmenjit, shfuqizimi i Protokollit t 10 dhjetorit dhe
lejimi pasktaj i hapjes n Kor i disa shkollave n gjuhn greke t mbyllura m
par, u bn shkak pr protesta t atdhetarve shqiptar dhe pr ngjalljen e
mosbesimit ndaj francezve lidhur me qndrimin e tyre pr t ardhmen politike t
krahins s Kors.
N kohn kur n Kor ishte nnshkruar Protokolli i 10 dhjetorit 1916 dhe
kishte nisur t ngrihej flamuri kombtar shqiptar, n gjysmn tjetr t Shqipris s
Jugut, n krahinn e Gjirokastrs, ku ishin vendosur italiant, nuk ishte br nga
kta t fundit asnj veprim politik, n t cilin t shprehej prkatsia shqiptare e
ksaj krahine. Largimi nga Gjirokastra i pushtuesve t mparshm grek ishte
shoqruar vetm me heqjen e flamurit grek dhe me zvendsimin e tij me flamurin
italian, por jo me flamurin kombtar shqiptar. Italiant nuk ndrmorn as masa t
tjera t karakterit administrativ, sikurse kishin shpresuar forcat politike shqiptare.
Madje t nesrmen e vendosjes n qytetin e Gjirokastrs (m 3 tetor 1916)
komandanti italian i trupave n Shqipri, gjeneraii O. Bandini, u drejtoi banorve t
krahins nj thirrje, n t ciln i cilsonte si banor t Epirit t Veriut, sikundr i
quante propaganda greke, dhe jo si banor t Shqipris s Jugut, kur krahina e
Gjirokastrs juridikisht ishte gjithnj pjes e Shqipris. Nj qndrim i till politik,

92

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

disi i papritur pr shqiptart, nuk kaioi pa pasoja. Gzimi fiilestar q ndjen kta me
dbimin prej andej t pushtuesve grek, nisi t shndrrohej pak e nga pak n nj
shqetsim pr fatin e vendit, sidomos n rrethet politike e atdhetare m tejpamse.
Ishte ky nj shqetsim q u rrit nga hapi tjetr politik q pushtuesit itaiian kishin
br pak muaj m par {n gusht 1916) dhe q lidhej me t ardhmen politike t
krahins s Vlors.

Proklamata italiane e 3 qershorit 1917


Duke zbritur nga Vlora drejt jugut, ushtria italiane n gusht 1916 kishte
shtn n dor edhe Tepelenn, duke pushtuar kshtu tr at hapsir
gjeografike, e cila, n pikn 6 t Traktatit t Londrs t prillit 1915, ishte parashikuar
ti kalonte Italis dhe t vihej nn sovranitetin e saj t plot. Qysh nga muaji gusht
1916 qeveritart italian nuk lejuan t shpaiosej m tej n krahinn e Vlors dhe
n qytetin e pavarsis fiamuri kuq e zi, si veprohej q nga dhjetori 1914. Mirpo
ngritja n Vlor prej pushtuesve vetm e flamurit t tyre, pr shqiptart ishte
dshmia m e qart q qarqet drejtuese politike t Roms donin ta shihnin krahinn
e Viors nn sovranitetin e tyre pa mbaruar ende lufta dhe pa pritur hapjen e
Konferencs s Paqes e vendimet e saj. Reagimet e disa atdhetarve t ndryshm
dhe ndrhyrjet e personaliteteve politike shqiptare pran autoriteteve italiane t
pushtimit dhe pran qeveris s Roms pr ndryshimin e qndrimit politikt Itaiis,
kishin ndeshur n heshtjen e tyre. Megjithat kjo heshtje nuk do t vazhdonte
gjat. Marrveshja e 10 dhjetorit 1916 n Kor me komandn franceze, e cila qe
shprehje e aspiratave t shqiptarve pr liri dhe pr pavarsin e vendit, i shkundi
autoritetet italiane t pushtimit dhe i detyroi t vihen n ivizje. Nse dipiomacia e
Roms deri n at koh ishte kujdesur tu prmbahej dispozitave t Traktatit t
Fsheht t Londrs dhe t mos ndrmerrte n Gjirokastr veprime q mund t
moheshin nga aleatt si shkelje t ktyre dispozitave, pas 10 dhjetorit zhvillimet
morn nj kahe tjetr. Madje pranimin prej francezve t krkesave t lvizjes
kombtare n Kor italiant e gjykuan si nj sfid q vinte nga Parisi p rti br
shqiptart pr vete.
M 17 dhjetor 1916 shefat civil dhe ushtarak itaiian n Shqipri i
telegrafonin piot shqetsim Roms: Ngritja e flamurit shqiptar n Kor sht
nj ngjarje politikee nj rndsieshum t madhe. Franca...po vihet n t vetmen
rrug q t jap rezultate pozitive, d.m.th. t favorizoj nacionalizmin shqiptar, pa
marr fare parasysh Esatin dhe Venizeion. Me kt rast njerzit e Roms krkuan
q t merreshin parasysh dhe t miratoheshin propozimet q kishin br m par
(n nntor 1916), prt ngritur n Gjirokastrfiamurin kombtar shqiptardhe nj
administrat iokaie autonome nn mbrotjen italiane. Vetm pas ksaj autoritetet
italiane nisn t bnin disa veprime, q kishin pr qllim t ndikonin politikisht mbi
shqiptart. Por ata i bn kto lvizje vetm n Shqiprin e Jugut, n Gjirokastr,
ku shtriheshin mtimet aneksioniste greke, por jo n krahinn e Vlors, q e
krkonte vet italia.
Kshtu, n janar 1917 komanda italiane shpaili publikisht se tash e tutje pr
krahtnn e Gjirokastrs do t prdorej vetm emrtimi Shqipri e Jugut dhe jo
Epiri i Veriut. U organizua gjithashtu nj kshill administrativ prej 6 antarsh,

Shqipria gjat Luftes s Par Botrore (1914-1918)

93

gjysma mysliman e gjysma tjetr ortodoks, ndrsa m 1 mars 1917 u lejua t


ngrihej n gjith krahinn e Gjirokastrs fiamuri kombtar shqiptar. Italiant vijuan
m tej me masa t tilia si mnjanimt i eiementve grek e grekoman nga
administrata dhe zvendsimi i tyre me njerz me prirje proitaiiane, mbyilja e
shkoliave n gjuhn greke dhe hapja e atyre n gjuhn shqipe, n t cilat u futn
shum msues italian dhe msimi i italishtes filloi t zinte vendin e par.
Ndonse kishin hedhur kta hapa politik, autoritetet italiane n Shqipri e
ndienin se kishin mbetur ende prapa francezve n Kor e sidomos pas austrohungarezve, kur kta t fundit shpalln botrisht (m 23 janar 1917) qndrimin e
tyre pr t ardhmen e Shqipris. Duke dashur q Italia tua kalonte pushtuesve
t tjer n premtime, komandanti i rt i trupave italiane n Shqipri, gjenerali Xh.
Ferrero (Giacinto Ferrero), m 10 maj 1917 i bri Roms nj propozim t ri. At i
shkruajti qeveris s vet se ajo q mund t viente n at koh pr ti afruar
shqiptart me italiant, do t ishte shpallja e nj proklamate, (ku) me z t iart e
n mnyr solemne t (njihej) pavarsia shqiptare..., prokiamat q do t bhej
n ndonj rast t prshtatshm. E miratuar nga Roma, kjo proklamat u shpall
ditn e prvjetorit t kushtetuts italiane, m 3 qershor 1917. At dit gjenerali
Ferrero, n emr t qeveris s tij, me shum buj dhe t shoqruar nga 21 t
shtna artiiterie iexoi n kshtjelln e Gjirokastrs proklamatn, e cila u drejtohej
t gjith shqiptarve brenda e jasht vendit. Nprmjet saj Roma shpailte unitetin
e pavarsin e gjith Shqipris, por duke e vn kt nn hijen dhe nn mbrojtjen
e Mbretris s Itaiis.
Caktimi nga autoritetet italiane i kohs pr shpalljen e proklamats si dhe
zgjedhja prej tyre e qytetit t Gjirokastrs pr ta br at t njohur botrisht, nuk
ishtn t rastsishme. N fillim t qershorit 1917 anglezt e sidomos francezt
tshin n prpjekjet e fundit pr t'i ndihmuar venizelistt grek ta detyronin mbretin
Kostandin t abdikonte, ta nxirrnin Greqtn nga asnjansia dhe ta futnin n luft
n ann e Fuqive t Antants, ka ndodhi n fund t qershorit. Pas ktij veprimi
pretendimet e Athins do t gzonin nga Britania e Madhe e nga Franca, nj
mbshtetje m t madhe nga sa e dshironte italia, lakmit ekspansioniste t s
cils prpiaseshin me ato greke n Shqipri, n Dodekanez e gjetk. Madje ky
rivaiitet e kishte shtyr qeverin e Roms t mbante nj qndrim politik t ndryshm
nga ai q ndiqnin dy aieatt e saj pr zhviliimin e ngjarjeve n Greqi. itaiia kishte
dashur m shum ruajtjen e asnjansis s Greqis, sesa pjesmarrjen e saj n
luft. N prill 1917 italiant kaluan edhe kufirin e 1913-s, duke zbritur deri n
lumin Kaiamas e n ditt e para t qershorit hyn edhe m thell n territorin e
Greqis. Ata shtin n dor Janinn e tr Epirin, ka ndikot pr t nxitur aspiratat
kombtare t popullit shqiptar, n radh t par t popullsis ame q aspironte
t shptonte nga shtypja e qeveritarve t Athins.
Gjirokastra u zgjodh si vend prt shpaiiur prokiamatn pr shkakt lakmive
t Athtns pr t, t njohura edhe nga shqiptart Edhe formulimi i proklamats
ishte i tiil q i trhiqte rrethet shqiptare, prderisa me an t saj italiant premtonin
pavarsin e Shqipris, q prbnte nj hap prpara nga autonomia e pritshme
e austriakve. Duke u nisur nga synimi pr t ndtkuar politikisht mbi shqiptart,
por edhe nga dshtra pr t prjashtuar Greqin nga pjesmarrja n ndarjen e
Shqtpris, italiant zgjodhn formuin e pavarsis s t gjith Shqipris,

94

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

edhe pse ky formulim binte ndesh me prmbajtjen e Traktatit t Londrs t priliit


1915, ku flitej pr coptimin e Shqipris.
Proklamata e Roms e 3 qershorit 1917 duket se synonte t shmangte
edhe ndikimin e SHBA, q kishte nisur t shtrihej n rrethet shqiptare, veanrisht
pas hyrjes s Ameriks n luft (n prill 1917). Deklaratat e presidentit amerikan
Uillson (W. Wilson), se SHBA kishte bashkuar armt me Fuqit e Antants pr
vendosjen e nj paqeje t drejt dhe se nuk do f i njihnin traktatet e fshehta,
ushtruan nj ndikim t madh te shqiptart, sidomos n radht e emigracionit
shqiptar n SHBA.
Ndrkaq, qeveria e Roms nuk arriti ta shndrronte proklamatn e saj t 3
qershorit n nj platform, rreth s cils t trhiqte qarqet politike shqiptare dhe f i
shkpuste ato nga do ndikim tjetr. Proklamata italiane n t vrtet soili nj pasoj
t kundrt nga ajo q priste Roma, ngaq nxori n shesh dy synimet e itaiis n
Shqipri, d.m.th. vendosjen e shtetit shqiptart pasiufts nn protektoratin italian
dhe kalimin e krahtns s Vlors nn sovranitetin e Italis. Protektoratin e Itaiis
mbi shtetin shqiptar, q hartuesit e proklamats ishin prpjekur ta fshihnin prapa
fjalve mbrojtje, disa rrethe shqiptarsh e cilsuan si nj skilavri t vrtet,
kurse disa t tjer protestuan fare hapur. N nj protest q organizata Vatra e
SHBA u drgoi ato dit qeverive t Fuqive t Antants pohohej se zgjidhja e shtjes
shqiptare q projektohej n kt prokiamat sht n kundrshtim me deklaratat...e
aieatve n lidhje me popujt e vegjl dhe n kundrshtim me vendimet
ndrkombtare t Konferencs s Ambasadorve n Londr1. Mandej, nuk ishte e
vshtir t kuptohej se Italia, tani q krkonte t vendosej vet n Shqipri, nuk
gzonte m t drejtn morale pr t luajtur roiin e mbrojtsif t Shqipris nga
synimet ekspansioniste t fqinjve t tjer, si kishte ndodhur n vitet 1912-1913.
Duke krkuar t vendoste sovranitetin mbi krahinn e Viors, Italia po luante n t
vrtet, jo rolin e mbrojtsif t Shqipris nga iakmit e vendeve t tjera, sikundr
prpiqej t provonte propaganda e Roms, por at t varrmihsitt pavarsis dhe
t trsis s saj territoriaie.
Ky rol negativ i Italis n shtjen shqiptare, nuk vonoi t bhej i qart
botrisht. Ai u shfaq edhe n qndrimin e qeveritarve itaiian kundrejt reagimeve
t fuqive t ndryshme, prball t ctlave ata u ndodhn menjher pas shpailjes
s proklamats s 3 qershorit. Reaguan s pari fuqit aleate, bashknnshkruese
t Traktatit t priilit 1915, t ciiat e akuzuan Itaiin si shkelse t njanshme t
ktij Traktati, ku ishte parashikuar coptimi dhe jo uniteti dhe pavarsia e gjith
Shqipris, sikurse deklarohej n prokiamat. Duke dashurt mbrohej nga kto
akuza, ministri i Punve t Jashtme t Italis, S. Sonnino, u detyrua t bnte nj
hap prapa nga prokiamata e 3 qershorit. M 20 qershor 1917 ai dekiaroi para
Parlamentit n Rom se interesat e Italis ishin t iidhur me zotrimin e
drejtprdrejt e t sigurt t Vlors dhe t territorit t saj, q ishte nj shtje
jetsore pr Italin. Detyra pr t caktuar kufijt e shtetit shqiptar t paslufts,
nnvizonte kreu i diplomacis itaiiane, do f u takonte fuqive aleate n kohn e
traktativave t paqes. Me kt pohim S. Sonnino i sqaroi aieatt se Itaiia i
prmbahej Traktatit t Fsheht t prillit 1915 dhe se prokiamata e 3 qershorit
drejtuar shqiptarve kishte pr qllim f i afronte kta me Italin e me aieatt e saj,
ka tregon se ajo kishte nj karakter thjesht propagandistik.

Shqipria gjat Lufts s P ar Botrore (1914-1918)

95

Nj dshmi tjetrq provonte se dipiomacia e Roms i prmbahej Traktatit


t Londrs t priilit 1915, sht edhe refuzimi nga baroni Sonnino i krkess q
atdhetart vionjat i bn menjher pas proklamats s 3 qershorit Komands
italiane n Shqipri, q ti iejonte t ngrinin n Vior flamurin shqiptar, si kishte
ndodhur n Gjirokastr. Nuk sht e prshtatshme t ngrem n Vlor fiamurin
shqiptar krahas atij italian, iu prgjigj drejtuesi i dipiomacis italiane ksaj komande
m 13 qershor 1917.
Propaganda italiane psoi nj goditje tjetr t rnd n nntor 1917, kur u
botua Traktati i Fsheht i Londrs dhe u msua botrisht prmbajtja trsore e tij.
At e botoi qeveria sovjetike menjher pas fitores s Revoiucionit t Tetorit m
1917, s bashku me traktatet e tjera t fshehta t Rusis dhe t Fuqive t Mdha
evropiane, q kishin t bnin me ndarjen e bots ndrmjet tyre. Teksti i Traktatit t
Londrs do!i n drit n fiilim n shtypin sovjetik dhe m pas u riprodhua nga gazetat
e mbar bots. Ai u botua pjesrisht edhe n faqet e gazetave q dilnin n gjuhn
shqipe n zonn austro-hungareze t pushtimit.
Njohja me prmbajtjen e ktij Traktati u shrbeu prfaqsuesve t popuilit
shqiptar brenda e jasht vendit prt msuar m mir pianet e Fuqive t Antants
pr Shqiprin dhe, n radh t par ato t Italis, e cila prfitonte m shum prej
tij dhe e kishte kushtzuar futjen e saj n luft me nnshkrimin e ktij Traktati.
Ashtu si shkruante gazeta Dielii n mars t 1918-s, botimi i tij ishte sy pr t
verbrit dhe vesh pr t shurdhrif, Prmbajtja e Traktatit ngjalii ndr rrethet
shqiptare brengosje t madhe dhe nj vai t fuqishme zemrimi, q u shpreh n
protestat shumta. N nj letrt hapur q Federata Panshqiptare Vatra i drejtoi
n janar 1918 gazets angleze Dh Manester Gardian ( The M anchester
Guardian), Traktati i Fsheht i Londrs cilsohej si nj nga aktet ndrkombtare
m t errta q mund t prmenden .
Nga ana e tyre autoritetet ushtarake t zons italiane t pushtimit u orvatn
t zbutnin shqetsimin q iindi nga botimi i Traktatit t prillit 1915. M 21 shkurt
1918 komanda e ushtris italiane n Shqipri urdhronte prefekturat e
nnprefekturat, q vareshin prej saj, t propagandonin se ky Traktat gjoja kishte
psuar m von ndryshime, t cilat bolshevikt nuk i kishin botuar qllimisht.
Por kto prpjekje propagandistike nuk arritn t ndikonin n opinionin publik
shqiptar, i ciii kishte tanim prpara nj dokument zyrtar. Prandaj protestat kundr
prmbajtjes s Traktatit t Londrs vijuan edhe pas ksaj. Shqiptart duan iirin
dhe pr lirin e pr vetqeverimin do t luftojn si kundr Italis, ashtu edhe
kundr Austris, ose kundr cilsdo force tjetr pushtuese, thuhej n nj nga
kto protesta publike t marsit 1918.
Pas disa muajsh lufta mori fund. Forcat ushtarake t fuqive t mundura u
trhoqn nga territoret e Shqipris. Megjithat vendi mbeti prsri trsisht i pushtuar,
kt her nga forcat e armatosura t disa shteteve fituese t lufts, q e copzuan
at n disa zona pushtimi.

Gjendja e Shqipris n mbarim t lufts


Lufta I Botrore mbaroi m 11 nntor t vitit 1918 me fitoren e Fuqive aleate
t Antants: t Anglis, t Francs, t Italis, si edhe t SHBA, q kishin hyr n

96

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

luft me cilsin e fuqis shoqe. Nga blloku i katr shteteve t mundura e para
q nnshkroi armpushimtn ishte Bullgaria (tetor 1918), e ndjekur nga Turqia,
pastaj nga Austria e Hungaria dhe m n fund, m 11 nntor, e nnshkroi at
edhe Gjermania, si fuqia kryesore e ktij blloku.
Lufta i kushtoi bots shum shtrenjt, si n shkatrrimin e mjeteve materiale,
ashtu edhe n humbjen e shum jetve njerzish. N luft morn pjes 74 milion
ushtar. Gjat lufts dhjet milion njerz u vran, ndrsa njzet milion t tjer u
gjymtuan. Humbje kaq t mdha njerzore nuk ishin njohur asnjher n iuftrat e
mparshme.
Pr Shqiprin muajt tetor-nntor 1918 nuk solln ndonj ndryshim politik:
vendin e ushtrive t shteteve t mundura, t Austro-Hungaris dhe t Buligaris,
e zun forcat e armatosura t disa shteteve fituese, t cilat krijuan po katr zona
t veanta pushtimi, sa ishin gjai konfliktit. Prej tyre dy u formuan n mbarim t
iufts, kurse dy t tjerat, zona italiane e ajo franceze q ishin qysh gjat Lufts
Botrore, n mbarim t saj psuan ndryshime vetm nga shtrirja. Nntori i vitit
1918 francezt i gjeti jo vetm n krahinn e Kors, por edhe n at t Pogradecit,
t ciln e kishin shtn n dor qysh n shtator 1917. M von, n korrik-gusht
1918, n luft me forcat austriake, francezt u hodhn edhe n krahinn e Gramshit
e n at t Skraparit, ndrsa nga fillimi i tetorit 1918 ato hyn n Shqiprin e
Mesme e trokitn n dyert e Elbasanit. Mirpo diplomacia e Roms, q e shihte
Shqiprin e Mesme si zon ku duhej t vendoseshin njsit italiane, ndrhyri
menjher n Paris, ka i detyroi trupat franceze t trhiqeshin n pozicionet e
mparshme. Ato ruajtn krahinat e Kors e t Pogradecit dhe qndruan pjesrisht
n at t Gramshit e t Skraparit.
Me trheqjen e francezve nga Shqipria e Mesme, synimi i Esat pash
Toptanit pr t vendosur ktu qeverin dhe forcat e tij, psoi nj goditje t rnd.
N tetor 1918 Parisi trhoqi edhe prfaqsuesin e vet diplomatik q mbante pran
pashait shqiptar. Mbshtets i jashtm i E. Toptanit mbeti tani Athina, sidomos
Beogradi, ndrsa njsit e armatosura q kishte marr me vete qysh m 1916,
gjetn streh kryesisht n Peshkopi e n Dibr, t pushtuara nga forcat serbe.
N kushtet e reja t mbarimit t lufts ndryshoi edhe misioni i trupave
franceze q mbetn n Kor e n Pogradec. Nse n tetor 1916 ato qen
vendosur n Kor pr motive kryesisht ushtarake, pr t luftuar me arm
kundrshtart, tani qndruan atje pr qilime poiitike. N kushtet e kundrshtive
franko-italiane pr ndarjen e Shqipris dhe italo-greke pr Shqiprin e Jugut,
qeveritart e Parisit synonin q forcat e tyre t luanin n krahinn e Kors rolin e
rojtarit, q nuk do t Sejonte t hynin atje forcat greke e aq m pak ato italiane,
derisa Konferenca e Paqes t vendoste pr t ardhmen e Shqipris s Jugut.
N mbarim t lufts, n fund t tetorit 1918, francezt e emrtuan zonn e tyre t
pushtimit n Shqipri Administrata franceze e kufijve shqiptar.
Zona e pushtimit, q psoi ndryshim t madh n mbarim t lufts, ishte ajo
italiane. Duke prfituar nga disfata e bllokut austro-gjerman, trupat italiane
prparuan drejt veriut t vendit me qllim q t shtinin sa m par n dor t
gjith zonn austriake t pushtimit n Shqipri, t mnjanonin zgjerimin e pushtimit
francez dhe mundsisht t pengonin futjen n kufijt e shtetit shqiptar t ushtris
serbe. Kshtu, n raport me fqinjt balikanik q synonin ndarjen e Shqipris,

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

97

qeveria e Roms donte t kishte n Konferencn e ardhshme t Paqes pozita sa


m t forta, jo vetm nga pikpamja dipSomatike, por edhe nga ana ushtarake.
Duke zn nj hapsir gjeografike sa m t gjer n territorin e shtetit shqiptar,
Roma synonte gjithashtu ti diktonte Lvizjes Kombtare Shqiptare platformn e
vet politike.
Trupat italiane, t cilat fUlimi i shtatorit 1918 i gjeti n Vjos, prparuan drejt
veriut dhe, duke ndjekurforcat austriake, mundn t arrinin n fund t tetorit deri
n Shkodr. Zona italiane e pushtimit u shtri kshtu n pjesn m t madhe t
Shqipris, prej Konispolit e deri n afrsi t kufijve verior t vendit. N lindje
trupat italiane u vendosn prafrsisht prgjat Drinit t Zi, m sakt n krahun e
majt t rrjedhs s ktij lumi.
Pushtimi nga italiant i pjess veriore t Shqipris u ndrmor kundr
dshirs dhe reagimit t diplomacis s Parisit, pr t ciln kufiri verior ku mund
t shtriheshin trupat italiane duhej t prputhej me kufijt verior t shtetit shqiptar
t paslufts, t atij t Shqipris s Mesme, t projektuar n Traktatin e Londrs
t prillit 1915. N veri ky kufi duhej t arrinte te lumi Mat ose fundja te lumi Drin.
Pikrisht sipas ktij Traktati, trupat franceze q prparuan n Shqiprin e Mesme,
u trhoqn prej andej me urdhr t diplomatve t Parisit, t cilt e kishin njohur
kt territor si zon ku duhej t vendoseshin trupat italiane. Me kt rast qeveria
frnge e gjeti t nevojshme f i theksonte Roms, m 8 tetor 1918, se lidhur me
Shqiprin, prve krahins s Vlors, pushtimi i s cils i sht njohur
shprehimisht ItaSis, Traktati i Londrs i prillit 1915 ka parashikuar krijimin e nj
shteti mysliman shqiptar, nn protektoratin italian q do t prfshinte pjesn e
Shqipris s Mesme me portin e Durrsif. Me kt pohim Parisi donte t
nnvizonte se sipas po ktij Traktati pjest e tjera t shtetit shqiptar, krahinat n
jug dhe n veri t tij, iu ishin ln fqinjve ballkanik dhe se trupat italiane nuk
duhej, pra, t kalonin n veri t Shqipris, sikurse po prpiqeshin. Megjithat
italiant e kaprcyen Matin e n disa pjes edhe vet lumin Drin.
At q francezt nuk e arritn dot trsisht n veri, e prmbushn deridiku
me vendosjen e qytetit t Shkodrs nn administrimin e nj garnizoni ushtarak
ndraleat Ky propozim i dal nga Parisi u miratua si nga qeveria e Roms, ashtu
edhe nga ajo e Londrs. Forcat e armatosura t ktyre tri fuqive evropiane (q n
prill t vitit 1915 kishin marr detyrime ndaj njra-tjetrs) ishin ato q do t prbnin
edhe tri njsit e garnizonit. N krye t tyre u vendos koloneli francez Bardi d
Furtu (B. de Fourtou). Prjashtimi i pjesmarrjes s forcave serbe n prbrjen e
ktij garnizoni ishte nj nga kushtet q shtroi qeveria e Roms kur dha plqimin
pr ngritjen e tij. Si rrjedhim trupat serbe, t cilat n ndjekje t austriakve hyn t
parat n Shkodr (m 30 tetor), t ndjekura menjher nga trupat italiane, u
detyruan ta lshonin qytetin pas disa ditsh.
N kto kushte u krijua n mbarim t lufts nj zon e veant pushtimi, e cila,
prve qytetit t Shkodrs, shtrihej edhe n nj periferi t ngusht rreth tij. Garnizoni
ndraleat u formua pr t mnjanuar prplasjen e mundshme ndrmjet italianve e
serbve, prandaj kohzgjatja e tij do t ishte e prkohshme, derisa Konferenca e
Paqes t prcaktonte t ardhmen politike t qytetit e t Shqipris s Veriut.
Zona tjetr e pushtimit ishte ajo serbe (jugosllave), e krijuar po ashtu n
mbarim t konfliktit botror, zon e cila u cilsua nga Beogradi si nj vij

98

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

strategjike", e nevojshme pr mbrojtjen e Serbis. Ajo prmblidhte prafrsisht


krahinat e Peshkopis e t Kuksit, si dhe malsit e Keimendit e t Gjakovs.
Por synimi i qeveris serbe ishte prfshirja e ksaj zone n kufijt e shtetit serbokroato-slloven, q u krijua n mbarim t lufts, n dhjetor 1918.
Vendosja e zonave t pushtimit n mbarim t iufts botrore u prit nga
popuiii shqiptar dhe nga forcat politike shqiptare her me indiferentizm dhe her
me shqetsim. Shqetsim t madh ngjalii zvendsimi i trupave austro-hungareze
me ato serbe. N disa t dhna dokumentare flitet pr goditje me arm kundr
austro-hungarezve n trheqje, por kto duhet t ken qen spontane dhe t
nxitura jo nga motive poiitike. N t vrtet vmendja e popuilit shqiptar dhe e
udhheqsve t tij n mbarim t iufts e t ndrrimit t pushtuesve u prqendrua
m shum n rrezikun se mos vendin e trupave t mundura austro-hungareze do
ta zinin forcat e armatosura t fqinjve bailkanik. Shum figura politike t njohura
shkodrane, si Hil Mosi, Luigj Gurakuqi, Nikolla Ivanaj e t tjer nga gjith vendi,
ose q trazirat e kohs e dailgt e lufts i kishin hedhur n qytetin verior, si Avni
Dabulla, Meleq Frashri, Sali Nivica, Sejfi Vllamasi etj., protestuan meforc kundr
ngritjes n Shkodr t flamurit serb, si bn trupat e fqinjit verior kur hyn n
qytet. N protestn e 7 nntorit 1918, q kto personalitete i drejtuan ministrave
t Punve t Jashtme t katr Fuqive t Mdha fituese t lufts, thuhej midis t
tjerave, se flamuri serb prfaqson nj komb q n shum krahina t Shqipris
nuk ka dashur as t njoh, as t respektoj kombsin shqiptare. Protesta pati
edhe kundr krijimit t zons jugosliave t pushtimit n krahinat vertlindore t
vendit.
Mbarimi i lufts e gjeti ndrkaq Shqiprin jo vetm t ndar n katr zona
t veanta pushtimi, por edhe t dmtuar rnd ekonomikisht. Veprimet ushtarake
disavjeare, q u zhvilluan mbi truallin shqiptar, i solin vendit shkatrrime t
mdha. T vdekurit nga zjarri i lufts, nga uria dhe nga smundjet epidemike,
sidomos nga gripi spanjoli, jan prilogaritur n afro 70 mij veta. Armpushimi e
gjeti Shqiprin me fshatra t tra t djegura e t rrnuara, e me nj bujqsi e
blegtori mjaft t dmtuar. Dmet ishin veanrisht t mdha n vijn e frontit t
luftimeve, si pasoj e ndeshjeve ndrmjet pushtuesve dhe e grabitjeve t tyre.
Efektivi i ushtrive t huaja n Shqipri n vitet 1916-1918 arriti n afr nj erek
milioni ushtar dhe furnizimi i tyre me ushqime u b kryesisht me prodhimet
bujqsore e biegtorale t vendit, q shpesh rekuizoheshin me mime t ulta,
sidomos n zonn austro-hungareze t pushtimit.
Por n t njjtn koh nevoja pr mbajtjen me ushqime t ushtris s madhe
n numr, nxiti pronart e mullinjve t blojs, ata t punishteve t vajit, si dhe t
kriporeve, t punonin me kapacitet t plot. U zgjerua rrjeti i institucioneve sociaie,
i spitaieve dhe i ambuiancave. Pushtuesit ndrtuan pr nevojat e qarkuilimit t
mjeteve t ushtris dhe pr furnizimin e saj qindra kilometra rrug automobiiistike,
si edhe nj rrjet dekovili q lidhte veriun e vendit me Shqiprin e Mesme. N
mbarim t konfliktit ky rrjet komunikacioni psoi mjaft dmtime, t shkaktuara
nga austro-hungarezt gjat trheqjes.
Po ashtu, n kohn e zbrazjes s Shqipris komanda austro-hungareze e
pushtimit vuri dor edhe mbi shumn n t holia prej 26 milion koronash austriake,
t depozituar nga Drejtoria e Prgjithshme e Financave n degn e Banks s

Shqipria gjat Lufts s Par Botrore (1914-1918)

99

Vjens pr Shkodrn. U prvetsuan edhe rreth 8 miiion korona q gjendeshin


n zyrat e financs t prefekturave e t nnprefekturave t zons austro-hungareze
t pushtimit. Pr m tepr, kartmonedhat e shumta q Austro-Hungaria dhe fuqit
e tjera pushtuese kishin hedhur n qarkuilim, u zhvlersuan shum, ka e rndoi
edhe m tepr gjendjen ekonomike t popuilsis. N qarkullimin e monedhs
pushtuesit ndoqn nj politik t till q u krijoi mundsin t grumbullonin paret
e banorve t vendit n prerje metaiike, n ar e n argjend. Nga lufta prfitoi edhe
borgjezia shqiptare, sidomos shtresat e larta t saj, t cilat, si rrjedhim i ngritjes
s madhe t mimeve d hel shum spekulimeve t tjera, grumbulluan n duart e
tyre kapitale t mdha monetare.
Mbarimi i iufts shtroi prpara fitimtarve vendosjen e paqes, kurse para
shqiptarve problemin e rifitimit t pavarsis e t mbrojtjes s trsis territoriale
t Shqipris nga rreziku i ri i coptimit q i kanosej pas lufts.

KREU

ZHVILLIMI EKONOMIK DHE SHOQROR I SHQIPRIS


N VITET 1912-1938

1. ZHVILUM II EKONOMIS QYTETARE

Industria n vitet 1912-1928


Me Shpalijen e Pavarsis Kombtare Shqipria u lirua prfundimisht nga
grabitja fiskale e Perandoris Osmane.T ardhurat e ekonomis tani nuk shkonin
n Stamboll, por mbeteshin n vend. Megjithat ekonomia kombtare pr nj koh
nuk mundi t prfitonte sa duhej nga krijimi i shtetit shqiptar. Pas Shpalljes s
Pavarsis Shqipria mbeti pr tet vjet me radh (1912-1920) e coptuar dhe e
pushtuar nga ushtrit e huaja. Luftimet ndrmjet tyre, vendosja e iigjeve ushtarake
t pushtimit dhe anarkia politike q mbretroi kudo, e penguan zhvillimin ekonomik
shoqror t vendit. Gjat ktyre viteve Shqipria psoi dme t mdha n njerz
dhe n materiale.
Gjat ksaj kohe u bn orvatjet e para pr deprtimin e kapitaleve t huaja
n Shqipri. Fill pas Shpailjes s Pavarsis Kombtare qeveris s Vlors iu
paraqit nga Fuqit e Mdha krkesa pr ngritjen me kapitale t huaja t nj banke
emetimi dhe krediti n Shqipri. Pr t lehtsuar deprtimin e kapitalit t tyre,
Fuqit e Mdha e detyruan Shqiprin e dobt, me ann e Statutit Organik t prillit
1914, q t respektonte privilegjet, t cilat i kishin siguruar m par nga Perandoria
Osmane n formn e kapitulacioneve.
Sipas ktyre privilegjeve u hartuan projektet e para pr investime kapitalesh
t huaja n sektor t ndryshm t ekonomis s vendit. Por vnia n jet e ktyre
projekteve u vshtirsua prkohsisht nga shprthimi i Lufts s Par Botrore.
Megjithat, krahas ushtrive t huaja q pushtuan Shqiprin, erdhn ktu edhe
prfaqsuesit e disa prej shoqrive t mdha t Evrops dhe ndonjra prej tyre

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

101

fiiloi t shfrytzonte menjher burimet materiaie t vendit. M 1918 shoqria italiane


SIMSA mori koncesionin e shfrytzimit t miniers s sers (t bitumit) n Seienic,
t ciin e bieu nga shoqrta e mparshme frnge. (Shoqria e bitumit t Selenics).
Po at vit nj shoqri vajgurore itaiiane fiiioi shfrytzimin e nafts n Drashovic
dhe vet ushtria pushtuese itaiiane filioi nxjerrjen e qymyrgurit n Memafiaj.
Gjat viteve t Lufts s Par Botrore, ekipe tekniksh austriak studiuan
shfrytzimin e bakrit n Puk dhe t qymyrgurit n Krrab, ndrsa ekipet franceze
ato t qymyrit n Mborje dhe t minierave t tjera gjetk.
Kongresi i Lushnjs, q u mblodh n janar t vitit 1920, nuk e njohu Statutin
Organik t vitit 1914. Rrjedhimisht ai hodhi posht edhe kapitulacionet (privilegjet)
n dobi t Fuqive t Mdha. Me kt vendim dhe me t tjerat q mori Kongresi,
Shqipriafitoi pSotsisht sovranitetin e vet kombtar. U krijuan kshtu rrethana politike
t favorshme pr prparimin e ekonomis n prgjithsi dhe pr zhvillimin e industris
shqiptare, n veanti.
N t vrtet me
gjith dmet nga Lufta e
Par Botrore, Shqipria
m 1920 kishte kapitaie
monetaret mdha. Sipas
llogaritjeve t bra m
1922 nga ekonom isti i
Lidhjes s Kom beve,
Albert Kaime (A. Caimes),
n S hqipri kishte n
form thesaresh 60 deri n
100 miSion franga ari, pa
Tirana m 1937
liogaritur stolit e ndryshme prej floriri, kapital ky i mjaftueshm pr t uar prpara ekonomin e vendit.
Por ky kapitai nuk u prdor n fushn e investimeve, pasi nuk pati nj politik
prkrahse nga ana e shtetit. N vitin 1921, kur u dukn shenjat e stabilizimit t
gjendjes s brendshme dhe t pozits s jashtme t Shqipris, borgjezia shqiptare
paraqiti krkesat e para pr investime n lmin e prodhimit industrial dhe n fushn
e institucioneve financiare. N Kongresin e Tregtarve t Shqipris, q u mbajt
n Tiran n vern e vitit 1922, u krkua prkrahja shtetrore pr investimin e
kapitaleve n fushn e industris. Por kto projekte nuk u vun dot t gjitha n
jet, n radh t par nga ndrhyrja e firmave t huaja, t cilat me an t
koncesioneve t ndryshme ia rrmbyen nga duart nismat borgjezis shqiptare.
Megjithat, nn ndikimtn e krkesave t ekonomis s tregut gjat viteve
20, industria shqiptare pati njfar zhviilimi. Gjat ktyre viteve u investuan n
kt fush nga borgjezia vendase mesatarisht rreth 1 milion franga ari n vit. M
1928 shuma e prgjithshme e kapitaleve shqiptare t investuara n ndrmarrjet
industriale arriti n gati 9,2 mtSion franga ari. Fabrikat q u ngritn gjat ksaj
periudhe ishin t industries s leht, merreshin t gjitha me prpunimin e lnds
s par bujqsore t prodhuar n vend. M 1928 vendin e par e zinin fabrikat e
miellit (4 fabrikat mdhadhe 53 punishte t vogla), t cilat u ngritn pothuajse n
t gjitha qytetet e Shqipris. Vinin pastaj, pr nga numri i njsive, sharrat mekanike

102

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

(24 njsi), fabrikat e vajit e t sapunit (15 njsi), shtypshkronjat (14 njsi), fabrikat
e duhanit (9 njsi), fabrikat e tekstiiit (4 njsi), centraiet e eiektrikut (4 njsi), fabrikat
e aikooiit (2 njsi) dhe fabrika t tjera me nga dy ose nj njsi (fabrika e orizit, e
tuiiave, e ikurve, e qilimave, e karameleve, e imentos etj.).
N vitin 1923 fiiluan t
ngriheshin t parat ndrmarrje
anonime aksionere shqiptare.
Ndrmarrjet m t rndsishme q u ngritn gjat
viteve 1923-1928 ishin
Shoqria industriale e duhanit
STAMLES n Durrs, Shoqria industriale e duhanit
SAiDE n Elbasan, Shoqria
Gjenerale e Eiektrikut n
Kor, Shoqria tregtareindustriale e krips SITA n
Tiran, Shoqria tndustriale
Kora
e eiektrikut SESA n Tiran,
Shoqria industriale e Porttand imentos n Shkodr, Shoqria De!e pr prodhimin
e qiiimave n Gjirokastr, Shoqria industriaie e alkoolit Merkur n Drenov t
Kors. N t vrtet shoqrit anonime aksionere ishin ndrmarrjet m t
rndsishme industriaie q u ngritn me kapitale shqiptare gjat viteve 20. M
1928 kapitaii i tyre prfaqsonte rreth 68 pr qind t mbar kapitalit q ishte investuar
nga borgjezia shqiptare n industrin e vendit.
Ndrkoh, qysh n fiiiim t viteve 20, nj varg shoqrish t Anglis, t
Shteteve t Bashkuara t Ameriks, t Italis, t Francs e t Jugosliavts
shkputn nga qeveria shqiptare koncestone t ndryshme pr shfrytzim minierash
dhe pr ngritje bankash. Nj sfer tjetr e rndsishme pr kapitaiin financiar t
huaj ishte koncesioni pr ngritjen e t ashtuquajturs Bank Kombtare t
Shqipris, pr t ciln tregonte interes t veant borgjezia shqiptare. N qershor
1923 Komiteti financiar i Lidhjes s Kombeve, me ndrhyrjen e grupit ftnanciar
italian, mori vendim t krijohej nj bank n Shqipri, n t ciln kapitaiet frng,
anglez e itaiian do t merrnin nga 25 pr qind t aksioneve, kurse pjesa tjetr do t
ndahej ndrmjet vendeve ttjera (Belgjiks, Zvicrs, Jugosilavis). Por banka nuk
mundi t krijohej menjher pr shkak t situats s tendosur n Shqipri dhe t
revolucionit q shprtheu n qershort vitit 1924.
Pas rivendosjes n pushtet, n fund t vitit 1924, t qeveris s A.Zogut, n
vitet 1925-1926, u zgjerua m tej politika e dyerve t hapura, veanrisht prball
kapitaiit itaiian, amerikan e angiez. Kompanive t huaja iu dhan 12 koncesione
pr shfrytzim minierash dhe vetm nj shqiptari koncesioni i shfrytzimit t
qymyrgurit t Drenovs. Shoqrit e huaja morn me koncesion 23 pr qind t
trualiit t Shqipris (695 000 ha), kurse ato shqiptare vetm 280 ha (0,05 pr qind
t toks s dhn me koncesion). M 1925 grupi financiar italian dhe disa banka
t vendeve t tjera, n bashkpunim me t morn prfundimisht koncesionin e
krijimit t Banks Kombtare t Shqipris, si bank emetimi e krediti. Nj koncesion

103

ZhviU im i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

tjetr ishte konventa pr huan prej 100 milion franga ari, q qeveria nnshkroi me
shoqrin italiane SVEA (Societa per lo Sviiuppo Economico dellAlbania).
Me konventa t tjera Roma siguroi vrshimin e mallrave t industris italiane
n Shqipri. Rndsi t veant pati sidomos konventa tregtare e nnshkruar qysh
n janar t vitit 1924 ndrmjet qeveris s Roms dhe qeveris shqiptare, q
kryesohej ather nga A. Zogu. Ngjarjet e Revolucionit t Qershorit e bn t
pamundur zbatimin e ksaj konvente at vit. Por menjher pas shtypjes s tij kjo
konvent filloi t zbatohej. Konventa siguronte iirin e lundrimit t tregtis ndrmjet
qytetarve t t dy vendeve/si dhe barazin e t drejtave t tyre n ushtrimin e
tregtis e t industris, sipas parimitt kombit m t favorizuar. Por nga kjo konvent
prfituan m shum kapitalistt italian, t cilt ngritn n Shqipri nj varg
ndrmarrjesh n sektorin e minierave, t industris, t ndrtimit dhe t transportit.
Si prfundim, gjat viteve 20, kapitali shqiptar u investua kryesisht n fushn
e industris s leht, kurse kapitali i huaj u prqendrua n Bankn Kombtare, n
sektorin e minierave e t doganave. M 1928 n Shqipri kishte gjithsej 151
ndrmarrje industriale me kapitale shqiptare dhe 10 ndrmarrje minerare me
kapitale t huaja. Krahas tyre qndronte masa e prodhuesve t vegjl t shprndar
n 9170 njsi t ndryshme, Ndrsa njsit zejtare karakterizoheshin si dhe m
par nga veglat e dors, ndrmarrjet industriale kishin nj baz teknike t
mekanizuar. Megjithat vetm nj pjes e vogl e ktyre ndrmarrjeve ishte e
pajisur me makineri relativisht moderne. Shumica drrmuese ishte ngritur me
makineri t vjetra e t amortizuara. Ve ksaj numri i puntorve q punonin n
ndrmarrjet industriale e n miniera (2 565 veta) ishte shum i vogl n krahasim
me numrin e puntorve n njsit zejtare (17 030 veta), t cilt, s bashku me
mjeshtrit zejtar q merrnin pjes n prodhim (9170 veta), arrinin n 28765 veta.
Numri i njsive zejtare e i ndrmarrjeve kapitafiste, s bashku me puntort e tyre
t ndar npr deg t prodhimit, m 1928 ishte si vijon:
Degae
prodhimit
Prodhime t
veshmbathjes
Prodhime
ushqimore
Lnd
ndrtimi
Prpunim
metalesh
Energji
eiektrike
Prodhime
t ndryshme
Ndrmarrje
minerare
Gjithsej

Punishtet zejtare
punishtet nr. prodhuesit nr.

Fabrika dhe ndrmarrje t tjera


ndrmarrjet nr. puntort nr.

1854

4070

147

4489

7722

87

625

882

2206

27

390

534

950
4

40

1441

2082

27

620

9200

17030

10
161

743
2565

104

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Veori tjetr e prodhimit industriai t ksaj periudhe ishte se ai prfaqsohej nga


njsi ekonomike t vogla, sikurse e tregon pasqyra e tyre sipas numrit t puntorve n
vitin 1928:

1-4puntor
5-9

10-24
25-49
50-99
100 e iart
Gjithsej

Ndrmarrjet
nr.
%
31
19,2
79
49,2
30
18,6
12
7,4
6
3,7
3
1,9
161
100

Fuqia puntore
nr.
95
610
672
420
372
396
2565

Sikurse shihet, numrin m t madh t ndrmarrjeve (68,4 %) e prbnin


njsit ekonomike me m pak se 10 puntor, kurse njsit me m shum se 50
puntor qen vetm 9 (5,6 %), nga t cilat 8 ishin ndrmarrje minerare t shoqrive
t huaja.
M 1928 peshn kryesore n fushn e prodhimit industrial e zinte gjithnj
prodhimi zejtar. Megjithat rritja e ktyre fabrikave tregonte se Shqipria kishte
hyr prfundimisht n rrugn e zhvillimit t ekonomis s tregut.

Zhvillirni i tregtis
Lnia jasht kufijve t Shqipris e territoreve shqiptare me ekonomi
bujqsore t pasur, pati pasoja t thelia n fushn e tregtis s brendshme e t
jashtme. Me krahinat e varfra malore q mbetn brenda kufijve shtetror, Shqipria
e pavarur, me prodhimet e saj bujqsore, plotsonte normalisht 50-70 pr qind t
nevojave t popuilsis. Kshtu ajo tani detyrohej t importonte, prve prodhimeve
t mparshme industriale, edhe sasi t mdha prodhimesh bujqsore, pa qen n
gjendje q ti mbuionte me eksportimet e saj. Drgesat vaiutore, q vinin do vit
nga emigrantt shqiptar, nuk e mbuionin kt deficit. Si rrjedhim, shteti i pavarur
shqiptar lindi me nj bilanc tregtar t theksuar pasiv.
Ve ksaj, me caktimin n vitin 1913 t kufijve poiitik, tregtia tranzite, q
m par kryhej nprmjet bregdetit shqiptar ndrmjet skelave tregtare evropiane
e viseve q mbetn jasht ktyre kufijve n Jugosllavi, tani pothuajse u ndrpre.
S bashku me t u paksuan fitimet vaiutore q nxirrte nga kjo tregti borgjezia
reshpere e Shqipris, fitime t ciiat mbulonin deri n nj far shkalie bilancin e
pagesave. Si rrjedhim, shteti i pavarur shqiptar lindi gjithashtu me nj biianc
pagesash pasiv.
Rritja e importit gjallroi tregtin e brendshme, t ciin e favorizuan gjithashtu
nj varg rrethanash, si deprtimi gjithnj e m i madh i ekonomis monetare n fshat,
stabiiizimi i jets pubiike e zgjerimi i rrjetit t komunikacionit. Zgjerimi i tij gjailroi nj
varg tregjesh vendore dhe rriti numrin e tregtarve hambarxhinj.
Veoria kryesore q karakterizonte tregtin e jashtme ishte rritja e
pandrprer e malirave t importuara nga jasht dhe paksimi i vazhdueshm i

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

105

mailrave q Shqipria eksportonte n vise t huaja.


Brenda 9 vjetve, q nga viti
1920 deri n 1928, n pragun e krizs ekonomike
botrore, viera e mailrave t
im portuara a rriti 193,1
miiion franga ari, kurse ajo >
e malirave t eksportuara
vetm n 75,9 m ilion
franga ari. Shqipria pati
gjat ksaj periudhe 9v je a re nj d e fic it n
P o rti i anijeve n Shkodr, 1928
biiancin tregtar prej 117,2
milion franga ari. Drgesat vaiutore t t mrguarve q hyn n Shqipri gjat
ksaj periudhe liogariten n 62-70 miiion franga ari. Si rrjedhim, pasuria monetare
e Shqipris gjat viteve 20 u paksua n 47 deri n 55 milion franga ari. M
1929.Shqipria kishte humbur gjysmn e pasuris monetare q zotronte m 1920.
Si rrjedhim, ekonomia kombtare e Shqipris hyri n nj kriz t rnd monetare.
Pr t dai nga kto vshtirsi, qeveria shqiptare u detyrua t marr hua t
reja nga Itaiia, duke i dhn si shprblim qeveris s Roms koncesione t tjera
ekonomike e politike. Por kto hua n nj pjes t mir nuk u shpenzuan pr ti
krijuar vendit nj baz t shndosh ekonomike, ato u prdorn pr t plotsuar
nevojat administrative, poiitike e ushtarake t shtetit. Pr m tepr nuk u morn
masa pr t paksuar diferencn e madhe midis viers s importimeve dhe t
eksportimeve. Pas vitit 1929 kjo diferenc erdhi gjithnj duke u rritur. Gjat periudhs
dhjetvjeare (1929-1938) vlera e prgjithshme e mallrave t importuara n Shqipri
arriti n 271,5 milion franga ari, kurse ajo e maiirave t eksportuara kapi vetm
121,6 miiion franga ari, duke regjistruar kshtu nj defiit prej gati 150 milion
fr.ari. Drgesat valutore t t mrguarve, t cilat n kt periudh ran pr shkak
t krizs ekonomike botrore, nuk mbuluan as nj t tretn e deficitit tregtar. Si
rrjedhim, Shqipria ishte m 1938 n pragun e faiimentimit financiar.
Vendin e par n tregtin e jashtme t Shqipris e zinte Italia. Pastaj vinin
me radh Jugosliavia, ekosliovakia, Franca, Gjermania, Greqia etj. Numri i
shteteve t tjera, me t ciiat Shqipria zhvillonte marrdhnie tregtare, erdhi
vazhdimishtduke u rritur. Deri m 1938 Shqipria iidhi marrveshje tregtare me 21
shtete t huaja.
Rritja e marrdhnieve tregtare me shtetet e tjera solli shtimin e firmave q
kishin iidhje t drejtprdrejt me tregun e jashtm. M 1938 m shum se 400
firma tregtare ose agjenci kishin lidhje me firma t huaja pr importimet dhe mbi
200 firma tregtare ose agjenci pr eksportimet
N mailrat e importuara vendin e par e zinin mailrat industriale t konsumit
t gjer, prfshir ktu edhe prodhimet ushqimore; n radh t dyt vinin prodhimet
gjysm t punuara pr industrin; vendin e tret e zinin lndt e para pr industrin
e zejtarin e vendit. Pjesn m t madhe t malirave t eksportuara e zinin prodhimet
biegtoraie (djath, vez, lkur, lesh dhe gj e gjaii), pesha specifike e t ciiave

106

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

arrinte n 60-70 %; n radh t dyt vinin prodhimet bujqsore (uilinj, duhan etj.),
kurse mineraiet ruajtn gjat gjith ksaj periudhe nj pesh specifike shum t ult.
Nprmjet liris s pakufizuar t tregtis zhvillohej nj spekulim i madh q
dmtonte ekonomin e vendit. Drithi, p.sh., megjithse nuk arrinte pr nevojat e
vendit, eksportohej n ver nga tregtart grosist, kurse n pranver, kur vendin e
pllakoste zija e buks, importohej me ngut dhe me mime m t larta. Gjat vitit
1935, p.sh., misri u eksportua me 5,5 franga kuintalin dhe u importua me 9 franga
kuintalin; m 1937 gruri u eksportua me 11 franga kuintaiin dhe u importua me 16
franga kuintalin.
Zhviliimi i madh i tregtis krijoi nj grup afaristsh t fuqishm, t cilt arritn
t monopolizonin n duart e tyre tregtin e artikujve t nevojs s par, si qe
tregtia e drithit. N kt fush u dhan me koncesion nga vet shteti edhe disa
monopole (kripa, letr-cigaret etj.).
Komunikacionet
Hapat e par pr ndrtimin e nj rrjeti rrugor u hodhn gjat Lufts s Par
Botrore. Pr nevojat e tyre ushtarake ushtrit pushtuese austriake, italiane e frnge
ndrtuan me shpejtsi rreth 1000 km rrug t improvizuara. Pjesa m e madhe e
tyre (rreth 650 km) u ndrtua nga ushtria austriake. Me kt rrjet u lidhn midis
tyre disa nga qytetet e Shqipris s Mesme e Veriore, si Shkodra me Tirann, me
Durrsin, me Eibasanin e me Lushnjn. Me rrugt q u ndrtuan nga ushtria italiane
u lidh Vlora me Gjirokastrn, me Prmetin, me Delvinen e me Sarandn. Ushtrit
franceze q kishin pushtuar qarkun e Kors, ndrtuan vetm rrug me karakter
vendor. Ve ktyre, ushtrit
austriake e italiane, gjithnj
pr nevojat e tyre ushtarake, ndrtuan gjat Lufts
s Par Botrore nj rrjet
dekovili, me nj gjatsi prej
350 km. Me dekovilin q u
ndrtua prej ushtris
austriake, u lidhn gjithashtu qytete t rndsishme, si Shkodra me
Tirann, me Durrsin e
Saranda
me Lushnjn, kurse dekovili i ndrtuar nga ushtrit italiane pati karakter vendor (Vlor-Seienic). Por ky rrjet
rrugor, prvese kishte nj trase t dobt, nuk i lidhte gjith krahinat e Shqipris.
Qytetet e Shqipris Veriore nuk lidheshin me ato t Shqipris Jugore dhe t dy
kto pjes t Shqipris qen t shkputura nga viset e Shqipris Juglindore.
Prve ksaj, ky rrjet rrugor pas mbarimit t lufts u b i paprdorshm, sepse
ushtrit austriake gjat trheqjes i hodhn urat n er.
Pas vitit 1920, kur u mkmb aparati shtetror shqiptar, u ndje nevoja e madhe
pr rrug e mjete komunikacioni, si nga qeveria shqiptare, e ciia synonte t centralizonte
pushtetin shtetror, ashtu edhe nga tregtart, q krkonin t ulnin koston e transportit
t mailrave. Nn nxitjen e ktyre nevojave, qysh n vitin 1921, filloi meremetimi i

16

Historia e Popullit Shqiptar

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

107

rrugve t m parshm e,
ndreqja e urave t prishura
dhe projektimi i rrugve t
reja, q do t lidhnin tri
sistemet rrugore t izoSuara,
t ndrtuara nga ushtrit e
huaja (austriake, italiane,
frnge) gjat Lufts s Par
Botrore. Ndrtim i e
meremetimi i rrugve u b
me pun angari, e cila u
vendos me nj figj t
Vlora
posam. Ligji prfshinte t
gjith qytetart meshkuj t Shqipris nga mosha 18 deri 58 vje. Puna angari u
caktua 10 dit n vit, por u la mundsia q t shlyhej me t holSa ose me bedel
(zvendsues).
Megjithat, deri m 1925 nuk u ndrtua ndonj rrug e re e rndsishme.
At vit n Shqipri kishte afrsisht 900 km rrug t prdorshme. Por ky rrjet qe
gjithnj i dobt dhe i pamjaftueshn. Ai nuk kalonte npr t gjitha qendrat e
prefekturave. Peshkopia e Kuksi nuk kishin asnj lidhje me rrjetin rrugor. Midis
Tirans e Kors nuk kishte rrug direkte automobilistike. Ve ksaj, pr shkak t
puns s dobt angari, rrugt qen n gjendje t keqe. Urat mungonin pothuajse
kudo, kurse kalimi mbi iumenjt e mdhenj bhej gjithnj me lundra. Pr kt
arsye edhe mjetet e transportit automobilistik ishin shum t pakta.
Domosdoshmria pr zgjerimin e rrjetit rrugor, nuk vinte vetm nga krkesat e
ekonomis s vendit, por, me deprtimin e kapitalit t huaj, edhe nga ana e Fuqive t
Mdha, n radh t par nga ana e italis. Marrveshja pr huan e SVEA-s, q u
nnshkrua m 1925 ndrmjet qeveris s Tirans e grupit financiar Stalian, shrbeu
pothuajse krejtsisht (rreth 96,4 % e huas) pr ndrtime rrugsh e paliatesh. Ndrkoh
vijoi edhe ndrtimi i rrugve me punn angari t fshatarve. Nga kto ndrtime,
Shqipria arriti t kishte m 1938 nj rrjet prej 2224 km rrug kombtare dhe 767 km
rrug vendore, pra mesatarisht 10 km rrug pr do 100 km katror.
Gjat ktyre viteve u prdor edhe transporti ajror n Shqipri. Shqipria
ishte i vetmi vend n Evrop, q futi shrbimin e transportit ajror m par sesa
transportin hekurudhor. Shrbimi i transportit t par ajror u vendos n Shqipri
n nntort vitit 1924, n kohn e qeveris s Fan Noiit. Qeveria shqiptare ia dha
koncesionin e transportit ajror shoqris gjermane Adria-Aero-Lloyd. M von
at e mori shoqria itaSiane Ala Littoria , q e mbajti deri m 1943. Me shrbimin
e transportit ajror u lidh kryeqyteti me nj varg qytetesh brenda e jasht vendit.
Me zhviliimin e rrjetit t brendshm t komunikacionit, transporti detar
ndrmjet krahinave bregdetare t Shqipris fiSioi ta humbas rndsin q kishte
m par. N vitet 30 transporti i brendshm detar u kufizua vetm pr mallrat e
peshs s rnd. Prkundrazi, rritja e marrdhnieve tregtare t Shqipris me
tregjet e huaja dhe krijimi i qindra firmave autonome t lidhura me tregun e jashtm,
i dhan hov zhvillimit t rregullt t transportit detar ndrmjet viseve shqiptare dhe
vendeve t ndryshme t Evrops, sidomos me Staiin. Por ndrkoh flota tregtare

108

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

shqiptare, edhe pse me tradita, kishte psuar rnie nga konkurrenca e fiots tregtare
t huaj. Gjat viteve 30 mjetet e transportit detar qen kryesisht n duar t firmave
italianet lundrimit.
Megjithat mjetet e rrugt e komunikacionit nuk mundn ta lehtsonin sa
duhej zhviliimin e ekonomis s vendit, sepse transporti ishte shum i shtrenjt.
Pr shembull, n vitet 1929-1930 me mimin e 1 kv grur mund t prbalioheshin
shpenzimet e transportit t tij vetm pr 320 km rrug, ndrsa n Gjermani
prbalioheshin pr 9590 km rrug. Edhe m t shtrenjta ishin shpenzimet e
transportit ajror. Pr shkak t shtrenjtsis mjetet e transportit rrugor qen shum
t pakta n Shqipri. Si rrjedhim, edhe pesha e mailrave t tregtis s brendshme
t mbartura me mjete automobilistike ose me anije detare ishte tepr e uit. M
1938 vllimi i malirave t tregtis s brendshme t mbartura me automjete ishte
7140 mij ton/km, dhe me anije 1667 mije ton/ km.
Shpenzimet e mdha t transportit me mjete moderne prcaktoheshin n
radh t par nga mimi i lart i karburantit (prodhimin dhe tregtin e karburantit e
kishte monopol shoqria italiane AGiP), nga rrugt e kqia q nxirrnin shpejt jasht
prdorimit mjetet e transportit dhe, m n fund, nga norma mesatare e lart e
fitimit t shoqrive t transportit.

Kriza ekonomike botrore dhe industria


shqiptare gjat viteve 30
Kriza ekonomike botrore, q nisi n vitin 1929, preku edhe Shqiprin. Por,
ndryshe nga shtetet e mdha, kriza q piiakosi Shqiprin n kto vite, nuk u
shkaktua nga mbiprodhimi kapitaiist i brendshm.
Amullia q kishte pushtuar prej kohsh ekonomin kombtare t Shqipris,
ishte si ajo e vendeve t prapambetura, te t cilat zhvillimi i ekonomis s tregut
nuk u shoqrua me zhviilimin e prodhimit t madh. Shum koh prpara se t
shfaqej kriza ekonomike botrore, n Shqipri pasuria monetare e vendit po
paksohej do vit, numri i t papunve po rritej gjithnj e m shum dhe fuqia
bierse e popullsis po uiej vazhdimisht Kriza kishte deprtuarthell sidomos n
ekonomin fshatare, ndonse krkesat q kishte vendi pr prodhime bujqsore
po rriteshin nga viti n vit. Mbeturinat e marrdhnieve t vjetra n prodhim,
mungesa e vegiave moderne n bujqsi, rendimenti i uit i prodhimeve t fshatit
dhe barra e taksave shtetrore nuk e lejonin fshatin shqiptar f i bnte ball
konkurrencs s prodhimeve bujqsorethuaja. Gjithashtu prodhimet biegtoraie,
t cilat gjat viteve 20 zinin nj vend t rndsishm n ekonomin shqiptare,
kishin, pr shkak t qeras s madhe t kullotave, t takss s rnd t xhelepit e
mimit t lart t krips, nj kosto m t lart nga mimi n tregun ndrkombtar.
Kriza ekonomike botrore e thelloi amullin ekonomike t Shqipris, n radh
t par sepse gjat viteve 1930-1935 shtetet e tjera, pr shkak t situats s vshtir
financiare, i paksuan blerjet e prodhimeve bujqsore e biegtorale. Si rrjedhim
eksportimi i ktyre prodhimeve nga Shqipria ra n mnyr shum t ndjeshme,
nga 14,9 miiion franga ari m 1928, n 12,4 miiion franga ari m 1930, n 4,5
miiion m 1932 dhe n 4,3 milion franga ari m 1934. Rnia e sasis s mailrave
t eksportuara, krijoi nj kontigjent prodhimesh t teprta sidomos prodhimesh

ZhviU im i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

109

blegtorale, q tregu i brendshm, pr shkakt fuqis s ult bierse as m par nuk


ishte n gjendje ti konsumonte. Pa u rritur prodhimi vends u krijua kshtu nj far
mbiprodhimi artificial, q oi n uljen e shpejt t mimeve dhe rrjedhimisht n
varfrtmin e mtejshm t ekonomive t vogla fshatare.
Nt njjtn koh Fuqit e Mdha, prt iehtsuar veten nga kriza ekonomike,
e uln n minimum mimin e shitjes s mailrave t tyre dhe prmbytn me to tregjet
e vendeve t tjera, n radh t par ato t kolonive dhe t vendeve t prapambetura.
Kto mallra, t ciiat vrshuan pa engesa n Shqipri, stdomos dumpingu i tekstileve
q organizoi Japonta n vitet 1931 -1933, konkurruan me lehtsi prodhimet e zejtarve
shqiptar, t cilat mbetn stoqe n dyqanet ose n shtpit e tyre. Edhe n qytet
sikurse n fshat, pa u rritur prodhimi vendas, u krijua nj far mbiprodhimi arttficial,
i cilt pati po ato pasoja: shkaktoi uljen e mimeve t prodhimeve zejtare, si rrjedhim
varfrimin e shpejt t zejtarve shqiptar.
Shqipria i ndjeu pasojat e krizs ekonomike botrore edhe n drejtime t
tjera. Qysh nga viti 1929, kur pllakosi papunsia n vendet e zhvilluara, sidomos
n Shtetet e Bashkuara t Ameriks, drgesat e t mrguarve shqiptar u
paksuan s teprmi. Si rrjedhim, famiijet q jetonin me kto drgesa u zhytn n
varfri, kurse deflciti kronik i Shqipris n bilancin e pagesave mori prpjestime
t mdha. Nga ana tjetr, me paksimin q psuan n kto vite t ardhurat
buxhetore, qeveria nuk qe n gjendje jo vetm t kryente punimet e parashikuara,
por as t paguante rreguliisht rrogat e npunsve, sidomos t npunsve t vegjl,
t cilt i merrnin rrogat e tyre me 4 deri 7 muaj vones.
T gjith kta faktor s bashku e uln shum fuqin blerse t vendit, gj
q nga ana e vet soili nj ulje mimesh t panjohur deri ather. M 1934 mimet
e artikujve ushqimor n prgjithsi ishin gatt tri her m t ulta se n vitin 1928.
Karakteristik e ve-ant e krizs ekonomike q pushtoi Shqiprin, ishte se
pikn m t lart ajo e arriti
ktu m 1934 dhe jo m
1932 si n vendet e tjera.
Ajo n Shqipri kishte filluar
para krizs ekonom ike
botrore dhe vijoi pas saj.
M 1938 tregtia e jashtme
nuk e kishte arritur ende
nivelin e vitit 1928 (m 1928
importi ishte 32,1 milion
franga ari, eksporti 14,9
milion, kurse m 1938
importi kapte 23 milion
Pam je nga lagjia Parruc n S hkodr m 1920
dhe eksporti 9,7 milion
franga ari). Po ashtu edhe
mimet mbetn gjithnj t ulta. M 1938 mtmet e prgjithshme ishin 61 pr qind,
kurse ato t sendeve ushqimore rreth 51 pr qind t mimeve t vitit 1928.
Kriza q pushtoi ekonomin e Shqipris krijoi nj gjendje krejt t
pafavorshme pr industrin shqiptare. Gjat viteve 1929-1934 nuk u hapn fabrtka
t reja. Shum nga fabrikat e mparshm e ngadalsuan veprimtarin ekonomike.

110

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

Pati gjithashtu raste q disa fabrika e ndrpren prkohsisht prodhimin. Por pasojat
e krizs ekonomike n qytet i ndjeu n mnyr t veant prodhimi zejtar. Me uljen
e madhe t fuqis bierse t populisis, shumica drrmuese e zejtarve u rrnuan
ekonomikisht. Rrnimi preku sidomos zejtart e vegji, t ciit, me t ardhurat e
pakta q mezi siguronin, shpeshher nuk ishin n gjendje t paguanin as taksat
shtetrore. Si pasoj e ktij rrnimi, gjat viteve 1929-1934, me mijra zejtar i mbylin
dyqanet e tyre. Rrnimi i zejtarve vijoi edhe pasi u mbyii cikli i krizs ekonomike
botrore (1933-1938). Ndrsa m 1928 n Shqipri kishte 9170 punishte zejtare,
m 1938 qndronin prej tyre n kmb vetm 5550 njsi.
Falimentimi i ekonomive t vogla zejtare, vrshimi i fshatarve t varfruar
npr qytete, ndrprerja e mrgimit n vise t huaja dhe kthimi i nj numri t madh
kurbetiinjsh q mbetn pa pun n vendet e tjera e shtuan jasht mase numrin e t
papunve. Pr kt arsye, mditjet e puntorve u uin n kuim. Mditja e puntorit
t krahut nga 1,20 franga q ishte m 1928, ra m 1934 n 0,40 franga ari.
Rrnimi i ekonomtve t vogia dhe rritja e t papunve solin rritjen e borxheve.
Krkesat e mdha pr borxhe rritn prqindjen e kamats. Gjat ktyre viteve
fajdeja arriti n 100 pr qtnd. N nj raport q qeveria e Tirans i drejtonte mbretit,
Ahmet Zogut, n gusht t vitit 1932, thuhej se vetm nga zyrat e noterit t nj qyteti
si Gjirokastra prej m pak se 15 mij banorsh ishin regjistruar borxhe pr nj
shum prej m tepr se 6 milion franga ari.
Vitet e krizs ekono-mike botrore shnuan nj etap t re n trysnin q
ndrmori kapiiaii itaiian n
ekonomin e Shqipris.
Pas sukseseve t para q
korri n vitet 20, kapitali
italian arritt gjat viteve t
krizs ekonomike t kalonte
n emrin e vet pothuajse t
gjitha koncesionet q kishin
siguruar deri ather n
Shqiprt shoqrit angleze
dhe amerikane. Ve ksaj,
kapitaii itaiian siguroi gjat
viteve 30 koncesione t
tjera ekonomike e financiare
Rrobaqeps n S hkodr (1920)
n Shqipri. Financiert
itaiian arritn ta asgjsojn Bankn Bujqsore t Shqipris, q po krijohej me kapitaie
shqiptare, dhe t ngren, krahas Banks Kombtare, deg t dy institucioneve bankare
italiane (Banca di Napoli dhe Banca dei Lavoro). Prve ktyre tri rrjeteve bankare,
m 1938 funksiononin n Shqipri si shoqri aksionere ose private italiane afrsisht
40 ndrmarrje, nga t cilat 7 ishin ndrmarrje minerare, 4 ndrmarrje industriaie, 3
ndrmarrje bujqsore, 7 ndrmarrje ndrtimi dhe shum firma tregtare. Shoqrit
italiane nuk ngritn n Shqipri ndrmarrje t rndsishme industriale, por lndn e
par q nxirrnin ktu e trhiqnin n gjendjen natyrore dhe e prpunonin n itali.
Me gjith kushtet e vshtira, industria shqiptare mundi ta rimerrte veten pas
vitit 1934. Ndikoi n kt mes fakti se, pasi mori fund cikli i krizs ekonomike

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

111

botrore, mimet e mailrave t industris s huaj


k a p ita lis te fillu a n t
ngriheshin me shpejtsi,
kurse n Shqipri paga e
fuqis puntore dhe mimi
i lnds s par mbetn
vazhdimisht t ulta. N
kt koniunktur mimesh
prodhimi industrial shqiptar, q m bshtetej n
lndn e par vendase,
mundi ti bnte ball deri n
G jirokastra
nj far shkalle konkurrencs s maSlrave t huaja. Pr kto arsye, pas viteve t krizs ekonomike botrore,
industria shqiptare njohu nj far zhviilimi t prkohshm.
Gjat ksaj periudhe n fushn e prodhimit industrial u investuan rreth 800 mij
fr.ari n vit. Nga 9,2 milion franga q ishte kapitali i investuar m 1928 n industrin e
vendit (pa minierat), m 1938 shuma e ktij kapitali arriti n 17,4 milion franga ari.
Gjithashtu nga 151 ndrmarrje industriale q kishte m 1928, numri i tyre m 1938 u rrit
n 238 (pa ndrmarrjet minerare, t cilat gjat ksaj periudhe u paksuan nga 10 n 6).
Me prjashtim t centraleve t elektrikut, t gjitha fabrikat e reja ishin sikurse dhe fabrikat
e mparshme, t industris s leht, n radh t par t industris ushqimore (fabrika
mielli, makaronash, bonbonesh, pijesh alkolike dhe joalkooiike), n radh t dyt t
industris s veshmbathjes (fabrika tekstili, lkure, kpucsh) dhe n radh t tret t
industris s lnds s ndrtimit (fabrikatuliash, tjeguliash, pllakash etj.).
Pasqyra e ndrmarrjeve kapitaliste sipas degve t prodhimit, s bashku
me numrin e puntorve q punonin n to, kur zhvillonin veprimtari t plot
ekonomike, ishte m 1938 si vijon:
Kategoria
industria ushqimore
industria e veshmbathjes
Industria e lndve t ndrtimit
Industria e energjis eiektrike
Sndustri t ndryshme
Ndrmarrje minerare
Gjithsej

Ndrmarrje
124
32
36
7
39
6
244

Puntor
1374
764
810
154
303
4030
7435

Me gjith rritjen e saj, industria shqiptare e ruajti pamjen e mparshme t


nj industrie t vogi. Kt e dshmon fakti se m 1938 ndrmarrjet industriale
kishin mesatarisht 55 mij franga ari kapital dhe mesatarisht 14 puntor pr
ndrmarrje, kurse 6 ndrmarrjet e huaja minerare kishin mesatarisht 1760 mij
franga ari kapital dhe 670 puntor pr ndrmarrje.
Ve ksaj, me gjith rritjen e ndrmarrjeve industriaie, Shqipria mbeti prsri
nj vend kryesisht agrar, pr arsye se prodhimi bujqsor zinte m 1938 akoma

112

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

90,2 pr qind t prodhimitt prgjithshm, kurse prodhimi industriai s bashku me


prodhimin zejtar zinin 9,8 pr qind.
Por brendaprbrenda prodhimit industrial e zejtar gjat viteve 30 ndodhn
ndryshime t rndsishme n krahasim me gjendjen e mparshme. Deri n vitin
1936 prodhimi zejtar e tejkaionte prodhimin industriai, kurse m 1938 prodhimi
zejtar zinte 46,7 pr qind dhe prodhimi industriai 53,3 pr qind t prodhimit
jobujqsor. N kt mnyr, n fund t ksaj periudhe, me gjith zhviilimin e
ngadalshm t vendit, u arrit eprsia e prodhimit t madh industrial kundrejt
prodhimit t vogf zejtar.

2 ZHVILUM II EKONOMIS S TREGUT N FSHAT

Zvoglimi i prons ifligare


Shteti i ri shqiptar nuk e preku pronsin ifiigare (jo vetm ifligjet private, por
as ifiigjet vakufe e shtetrore). Kjo pronsi, e cila m 1912 kapte nj siprfaqe prej
210 000 ha (rreth 55 pr qind t toks s punueshme), mbeti n duart e pronarve t
mparshm. Vetm ifligjet shtetrore e ndryshuan pronarin e tyre: nga prona t
shtetit osman, ato u kthyen n prona t shtetit shqiptar. Duke ruajtur pronsin ifligare,
shteti shqiptar nuk preku as marrdhniet agrare q trashgoi nga sundimi osman.
Shqipria e pavarur lindi kshtu si nj shtet me mbeturina feudaie si n fushn e
pronsis toksore, ashtu dhe n at t marrdhnieve agrare.
ifligjet q i kaiuan shtetit shqiptar zinin 56 287 ha dhe prfshinin 175 fshatra.
Kto ifligje fshatra ndodheshin n Shqiprin e uit bregdetare, kryesisht n fushn
e Myzeqes e t Kavajs*. Shteti i pavarur shqiptar zinte kshtu vendin e pronarit
m t madh n Shqipri. M von, me konfiskimin n vitin 1922 t ifiigjeve t Esat
pash Toptanit, shteti shqiptar e rriti pronn e vet ifligare deri m 64 290 ha. N filiim
t viteve 30, gjat reforms agrare, qeveria nuk preku vese 4 698 ha nga prona
ifligare shtetrore, kurse po n at periudh parlamenti i dhuroi Ahmet Zogut 4
ifligje shtetrore n Myzeqe prej 3 650 ha. Si rrjedhim i ktyre ndryshimeve, m
1938 prona ifligare shtetrore kapte gjithsej 55 942 ha**.
M 1912 pronsia ifligare vakufore kapte rreth 13 700 ha tok t punueshme.
Pas Shpailjes s Pavarsis Kombtare nj pjes e saj u kthye n pron e
institucioneve fetare, kryesisht e Komunitetit Mysiiman Shqiptar. Pjesa tjetr mbeti
si dhe m par nn administrimin e myteveiinjve shqiptar, t ciit m von i kthyen
n pronsi private dhe pjesrisht i shitn.
N kohn e Shpalljes s Pavarsis Kombtare, pjesa m e madhe e pronsis
ifligare, rreth 140 000 ha tok t punueshme, ndodhej n duart e ifligarve privat.
Megjithat, m 1912 ajo nuk ishte kryesisht si n mes t shekuliit t kaluar n pronsi

*
Fshatrat ifiigje ndodheshin n rrethet e Fierit (64), Lushnjs (42), t Durrsit (39), t
(13), t Delvins (8), t Vlors (7), t Tirans (1), i Shkodrs (1).
** M 1945 kjo pronsi zinte rreth 50 mij ha tok t punueshm e.

Z h v illim i ekonomik clhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

113

t pak familjeve t mdha feudaie. Pasardhsit e ktyre familjeve tani zotronin


vetm gjysmn e saj, rreth 72 mij ha. Gjysma tjetr, rreth 68 mij ha, ishte n
zotrim t disa qindra pronarve t ndryshm (agailar, tregtar, funksionar etj.).
Shumica e ifligjeve private ndodhej n viset e Shqipris s ult bregdetare dhe n
disa lugina pjeliore t brendshme (n luginn e Shkunbinit, n fushn e Dropoliit e t
Kors, n luginn e Osumit etj.).
Prona ifligare, edhe pse gzoi mbrojtjen e shtetit, nuk u rrit. Me qeverisjen e
prapambetur me vegla t vjetra t prodhimit dhe me mbeturinat feudale n mnyrn
e administrimit, rendimentet bujqsore n ekonomin ifligare mbetn vazhdimisht
t uita. Fshatari bujk nuk kishte ndonj nxitje prt rritur prodhimin, sepse zakonisht
shtesa e prodhimit prfundonte n hambart e pronarit. Ve ksaj, nn ndikimin e
tregut bujqsor ndrkombtar, mimet e prodhimeve bujqsore erdhn duke u ulur
shum shpejt. N t tilla rrethana pronartifligar nuk kishin m interes ti investonin
kapitalet monetare n fushn e pronsis toksore, aq m tepr kur edhe tokat e
shumta q zotronin, n pjesn me t madhe i mbanin djerr, pa i shfrytzuar
ekonomikisht. Si pasoj, gjat viteve 20 dhe n mnyr t veant gjat viteve 30
shitja e prons ifligare eci shum shpejt. Tokat e shitura vetm pjesrisht mbetn
prsri ifiigje, ndrsa nj pjes e tyre u ble me sakrifica t mdha nga fshatart
prodhues. Krahas paksimit t prons ifligare, q erdhi si pasoj e ktyre shitjeve,
shkoi m tej edhe copzimi i saj me ann e trashgimis. Ky proces mori prpjestime
t gjera sidomos n fiilim t viteve 30, kur filloi t flitej pr nj reform agrare n
Shqipri. Coptimi e paksimi i prons toksore ifligare prbnin nj nga
karakteristikat kryesore t zhvillimit agrar t Shqipris gjat viteve 20 dhe 30.
Copzimi e paksimi i prons ifligare ndodhi n t gjitha krahinat e vendit
dhe preku jo vetm familjet e vjetra ifligare, por edhe pronart agallar, tregtar,
funksionar etj. Si rrjedhim i ktij procesi, q nga viti 1912 deri n vitin 1945*
prona ifligare private u ul nga 140 000 ha n 52 040 ha. Prej ktyre 7 familjeve
latifondiste u takonin vetm 14 550 ha, kurse pjesa tjetr prej 37 490 ha u prkiste
2 563 ifligarve t vegjl.
Si prfundim, krejt prona ifiigare (shtetrore, vakufore e private), e cila m
1912 prfshinte nj siprfaqe prej rreth 210 mij ha (rreth 55 pr qind t toks s
punueshme), m 1945 ishte prgjysmuar duke prfshir vetm 106,3 mij ha (rreth
27 pr qind t toks s punueshme). Kt paksim prej 104,7 mij ha e psuan
ifiigjet private (88 mij ha) dhe vetm pak ifligje vakufe (9,4 mij ha) ose ifligje
shtetrore (6,3 mij ha). Si rrjedhim, pozita q zinte prona e madhe ifligare n
ekonomin bujqsore t Shqipris erdhi duke u dobsuar vazhdimisht. Bashk
me t erdhi duke u ngushtuar me ritme t shpejta edhe baza ekonomike e
mbeturinave feudale q sundonin ende n fshatin shqiptar.

Varfrimi i fshatarsis
Nga tokat e punueshme q shitn pronart ifligar, vetm pak kaluan n
duart e prodhuesve fshatar. Pjesa m e madhe e tyre kaloi n duart e zotruesve
t paras, t cilt n mjaft raste i ruajtn marrdhniet e mparshme ifligare.
* T dhna t sakta pr vitin 1938 nuk ka.

114

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

Shumica e fshatarve t vgji e fshatarve bujq, duke qen t varfr, nuk patn
mundsi t merrnin tokn q u duhej, as t shtonin prodhimin bujqsor. Ve ksaj,
ngritja npr qytete e fabrikave t vajit e t sapunit, t ikurave e t tisazhit e minoi
seriozisht ekonomin ndihmset fshatarit dhe ia paksoi atij m tej t ardhurat nga
veprimtaria plotsuese. Rendimentet e uita t prodhimit pr shkak t shfrytzimit
joracional t toks, paksimi i t ardhurave shtes si pasoj e konkurencs s prodhimit
industriai dhe rritja e taksave shtetrore, e cila rndoi kryesisht mbi prodhuesin e
fshatit, e futn masn e fshatarve t vegjl n rrugn e varfrimit t mtejshm.
Varfrimi i fshatarsis mori prpjestime t mdha sidomos gjat viteve t
rnies s ekonomis botrore (1929-1933), pasojat e s cils u ndien edhe n
vitet e mvonshme. Ajo q rndoi m shum n kurriz t fshatarsis n prgjithsi,
ishte rnia e mimeve t prodhimeve bujqsore gjat ktyre viteve, nj rnie m e
madhe se mimet e malirave industriaie. Ky rreguliim n mimet e detyroi fshatarin
shqiptar q, pr t bler t njjtin artikull industrial dhe pr t paguar t njjtn
taks shtetrore, t shiste n treg nj sasi m t madhe prodhimesh bujqsore.
M 1910 prt bler 1 kg sheqerfshatarl duhej t shiste 3,65 kg misr, kurse m
1934 duhej t shiste 18,5 kg misr; po ashtu 1 kg krip ishte m 1910 baras me
0,65 kg misr, kurse m 1934 baras me 6,7 kg misr.
Fshatart u rrnuan gjithashtu nga luhatjet e mdha t mimevet prodhimeve
bujqsore e biegtorale kryesisht t misrit e t grurit gjat stinve t ndryshme t vitit.
Zakonisht n ver, kur mbaronin afatet e borxheve, fshatart qen t detyruar t
shisnin me nxitim n treg prodhimet e tyre me mime t ulta, ndrsa n pranver
vet ata ishin t detyruar ti blintn ato me mim t lart. Fjala vjen, mimt i misrit e i
grurit n dhjetor t vitit 1935 qe prkatsisht 177 pr qind dhe 178 pr qind m i lart
se mimi i tyre n qershor t atij viti.
Fshatart prodhues t Shqipris, pr shkak t gjendjes s vshtir
ekonomike, skishin mundsi as t biinin mjete e vegia moderne, as f i merrnin
kto me qira pr ti prdorur n tokat e tyre shum t pakta e t copzuara. Nj
traktor kushtonte 4800-6200 franga ari, nj makin korrse mbi 2600 franga ari,
nj makin e thjesht shirse gati 600 franga ari dhe nj plug hekuri modern rreth
41 franga ari. Pr t bier nj plug t tili fshatarit i duhej t shiste 3-4 kv misr.
Nj ha tok e punuar me traktor kushtonte 3 kv grur.
N kto rrethana fshatart gjat gjith ksaj periudhe vazhduan f i shisnin
kafsht e bagtit e tyre. Borxhet e fshatarve n vitin 1933, t llogaritura afrsisht,
qen rreth 20 miiion franga ari, gati sa ishte buxheti i shtetit. Kafsht e bagtit e
shitura u grumbuiluan nga tregtart e spekuianti (xhambazt), t ciit pjesrisht i
eksportonin jasht shtetit, sepse n vend, me gjith nevojat q kishin pr kafsh
pune, fshatart nuk kishin t hoila prti bler. Pra, ngafshati e nga vendi u iarguan
kafsht e puns pa u zvendsuar as me mjete e vegia moderne, as me kafsh
pune t tjera. Ritmin e paksimit t kafshve t puns e tregojn afrsisht shifrat e
eksportimit t tyre, megjithse ktu nuk jan prfshir as kafsht e puns q
thereshin n vend, as ato q mbanin tregtart e fshatart e pasur, t ciit i jepnin
me qira. Q nga viti 1922 dert m 1938 nga Shqipria u eksportuan 34 733 qe e
buaj, ndrsa u tmportuan vetm 7.
Kjo shitje e vazhdueshme e kafshve t puns bri q m 1938 Shqipria t
kishte vetm 84 095 pend qe dhe 8840 pend buaj, pra mesatarisht 1 pend qe

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

115

pr do 4,2 ha tok. Duke marr parasysh se nj pjes e mir e pendve t qeve


ishte n duar t fshatarve t pasur e t pronarve ifligar, kuptohet nj numr i
madh i familjeve fshatare nuk zotronin jo vetm pendn e qeve por as nj ka t
vetm.
N rrethanat e ktij varfrimi t pandrprer vetm nj pjes shum e vogl
e fshatarve t vegji gjeti mundsin t rriste ngastrn e toks s punueshme
dhe t hynte n radht e fshatarve t mesm e m pak akoma n ato t fshatarve
t pasur. Kt mundsi e patn sidomos ato famiije fshatare, t ciiat shumn e
domosdoshme t t hoiiave e grumbuliuan me t ardhurat q kraht e tyre t
teprta t puns siguruan gjat viteve t mrgimit ekonomik. Prkundrazi, shumica
m e madhe e fshatarve t vegjl erdhi duke u rrnuar ekonomikisht. Si pasoj e
ktij varfrimi, u rrit numri i atyre q braktisn fshatin dhe krkuan pun t tjera,
brenda e jasht vendit. Gjat viteve 20 me dhjetra mij fshatar mrguan jasht
Shqipris, kryesisht n SHBAdhe m pak n Australi, n Franc e n Argjentin.
Por gjat viteve t krizs ekonomike botrore dyert e mrgimit u mbytln pr shkak
t papunsis s madhe q pushtoi vendet e zhvilluara. Madje gjat atyre viteve
mjaft nga kurbetlinjt, t mbetur pa pun n mrgim, u kthyen n atdhe. Vitet 30
shnuam periudhn m t vshtir pr fshatart e vegjl, sepse edhe mundsia e
punsimit npr qytetet e vendit ishte shum e kufizuar. Gjat ktyre viteve ata
vijuan t shisnin jo vetm kafsht e puns a bagtit e imta, por edhe tokn e
buks.
Si prfundim, edhe pse prona e madhe ifligare u paksua me ritme m t
shpejta, numri i fshatarve pa tok dhe ai i fshatarve t vegji mbeti gjithnj i
lart. M 1945 n fshatin shqiptar m shum se 3/4 e popullsis agrare (rreth 77,3
%) vuanin nga mungesa e toks. Prej tyre 21 540 familje (13,9 %) nuk kishin fare
tok dhe ishin ose fshatar bujq, ose fshatar argat. T tjert, 98 400 familje
(63,4 %), zotronin gjithsejt 55 475 ha, pra mesatarisht 0,6 ha tok pr familje
(14,1 % t toks s punueshme). Kjo do t thot se 3/4 e popuilsis s fshatit ishin
t interesuara pr t ndryshuar gjendjen e pronsis mbi tokn q sundonte n
Shqipri.

Rritja e borgjezis agrare


Ndrsa pronsia ifligare, e gozhduar pas mbeturinave feudale nuk iu prshtat
dot ligjeve t ekonomis s tregut, fshatart e pasur, t lidhur krejtsisht me prodhimin
pr treg, gjetn kushte m t favorshme pr zhvillimin e tyre m t shpejt ekonomik
e shoqror.
Fshatart e pasur, t cilt si kategori shoqrore kishin iindur pas mesit t
shekullit XIX, dalioheshin nga pronart ifligar, bejler a agallar, ngaq ata
zbatonin jo metodat e ekonomis ifltgare, por qeverisjen sipas ekonomis s
tregut. Ata prdornin punn me mditje t argatve, por n t njjtn koh merrnin
pjes edhe vet n prodhim. M 1912 fshatart e pasur zinin nj vend pak t
rndsishm n fushn e ekonomis bujqsore t vendit, - disa mijra familje, t
ciiat zotronin gjithsej rreth 40 mij ha. Pas shpalljes s Pavarsis rritja e nevojave
t vendit pr prodhime bujqsore e blegtorale i dha shtytje t madhe rritjes s
prodhimit pr treg nga ana e fshatarve t pasur e t mesm. N kto rrethana

116

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

tokat q vun n shitje si pronart ifligar, ashtu dhe fshatart e vegjl, n pjesn
e tyre m t madhe u bien nga fshatart e pasur dhe nga nj pjes e fshatarve
t mesm, t cilt me kt rast u kthyen n fshatar t pasur. T dhna prgjendjen
e tyre m 1938 nuk ka. M 1945 n Shqipri kishte 10 640 famiije fshatarsh t
pasur (6,8 % t ekonomive agrare), t ciit zotronin gjithsej 121560 ha tok (31 %
t toks s punueshme), pra mesatarisht 11,4 ha tok pr famiije.
Si rrjedhim, gjat viteve 30 ndryshoi raporti i mparshm n fushn e
pronsis mbi tokn. Ndrsa m 1912 vendin kryesor e zinte pronsia ifligare
(rreth 210 000 ha), tani kjo pronsi (106 300 ha) kaloi n radhn e tret, kurse
vendin e par e zun tokat e borgjezis agrare (121 560 ha), e ciia m 1912 zinte
vendin e tret*. Ve ksaj, borgjezia agrare zinte n fushn e prodhimit bujqsor
nj pesh shum m t rndsishme se pronart ifligar, pr arsye se fshatart
e pasur i shfrytzonin pothuajse trsishttokat e tyre, kurse n pronat ifligare gati
3/4 e siprfaqes rrinin gjithnj djerr. Pr hir t t ardhurave m t mdha q siguronin
fshatart e pasur, mjaft ifligar t vegjl t pashkputur nga fshati hoqn dor
nga metoda e administrimit ifligar dhe filluan t qeverisnin me metodat e ekonomis
s tregut, duke hyr kshtu n radht e borgjezis agrare vendase.
Krahas fshatarve t pasur u rritn gjithashtu edhe ferm ert bujq,
prfaqsuesit e borgjezis agrare n iruallin e pronsis ifligare.
Ndrsa fshatari i pasur ishte pronar i toks s tij, fermeri bujk nuk ishte
pronar por qeramarrs i toks s ifijgarit. Si i tili ai merrte tokn me qera nga
pronari ifligar me an t nj kontrate disavjeare, tok t ciln ai e mbarshtronte,
sikur t ishte pronar i vrtet, njsoj si fshatart e pasur, me an t argatve.
Meqense ai nuk ishte pronar i toks nga pikpamja ligjore ai shfaqej n kontrat
si qeramarrs, ashtu si trajtoheshin edhe bujqit e tfligjeve.
Nj kategori q u zhviliua m shum n truallin e pronsis ifligare, ishte
ajo e myltezimit (e siprmarrsit). M par myitezimi ishte nj hallk administrative
midis ifiigarit e bujkut. Ai kishte pr detyr t grumbullonte detyrimet e bujqve pr
iiogari t ifllgarit, duke nxjerr me kt rast fitimin e vet sipas marrveshjes me
pronarin e ifiigut. Por qysh n vitet e fundit t sundimit osman, me largimin nga
fshati t bejlerve ifligar dhe me lidhjen e tyre pas funksioneve shtetrore, disa
pronar ifligar filluan ti jepnin n siprmarrje (iltizam) t ardhurat e ifligjeve t
tyre, duke krkuar trsisht a pjesrisht pagesn e iltizamit prpara vjeljes s
detyrimeve t bujqve, Si rrjedhim myltezimt, pasi i paguanin ifligarit shumn e
caktuar, fitonin t drejtn t mblidhnin vet, pr llogari t tyre dhe jo t pronarit
ifiigar, detyrimet e bujqve. Kshtu ata filluan t vendosin iidhje ekonomike
drejtprdrejt me bujkun. Pas shpalljes s Pavarsis ky tip i myltezimit u prhap
me ritm m t shpejt, sidomos n ifligjet e shtetit Kshtu ata qen njkohsisht
edhe dhjetar (siprmarrsit e vjeljes s tatimit shtetror, e dhjeta e prodhimit
bujqsor). Po kshtu ndodhi m von edhe n ifligjet private. N kt mnyr
myitezimt prpiqeshin t nxirrnin nga bujqit sa m shum t ardhura, me qliim
q pasi t vinin n vend iltizamin e pasi ti paguanin t dhjetn shtetit, t nxirrnin
pr vete sa m shum fitim.

*
Si m 1912, ashtu dhe m 1945 vendin e dyt n fushn e pronsis mbi tokn e zi
fshaiart e mesm, kurse fshatart e vegjl, ndonse prfaqsonin prqindjen m t lart t popullsis,
zinin vendin e katrt.

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

117

Ndryshe nga fshatart e pasur, myltezimt interesoheshin vetm pr t


nxjerr sa m shum t ardhura dhe nuk investonin asgj n ekonomit q kishin
marr n iltizam. M von, kur myltezimt i prforcuan pozitat e tyre n fshat (kur
merrnin pr disa vjet me radh iltizamin e nj ifiigu), filluan t grumbullonin n
duart e tyre kafsht e puns q shisnsn bujqit tretar e qesimtar. Megjithat ata
nuk arritn t ktheheshin n qiramarrs t mirfillt t ekonomis s tregut. Kafsht
e puns q kishin prqendruar n duart e tyre, myltezimt nuk i shfrytzonin si
fshatart e pasur, pra sipas mnyrs s ekonomis s tregut por ua jepnin me
qira bujqve. Si rrjedhim, duke mos investuar kapitale n fushn ekonomike dhe
duke mos e qeverisur vet ifiigun q kishin marr n iltizam, myltezimt u kthyen
n tregtar-fajdexhinj.

Zhvillimi i bujqsis.
Ngrifja e ekonomive fermere
Me gjith kushtet e vshtira, n t cilat u ndodh ekonomia bujqsore, rritja e
krkesave t tregut pr prodhimet e fshatit i dha deri diku nj shtytje zhvillimit t
bujqsis shqiptare. Nj rol t rndsishm, prve stabilitetit poiitik t shtetit shqiptar,
luajti ndrtimi i rrjetit rrugor q lidhi gati pjesn m t madhe t krahinave t vendit.
Ky zhvillim u shpreh n radh t par n fiHimet e nj far rajonizimi t
kulturave bujqsore. Pas Lufts s Par Botrore, n fushn e Shkodrs, t Kors,
t Bilishtit e t Shijakut u prhap kuitura e patates, e cila njihej fare pak n shekullin
e mparshm. Nn shtytjen e krkesave t tregut, n ekonomin fshatare t fushs
s Dibrs e t Kors u shtua prodhimi i fasufeve, kurse n ato t zons s Shkodrs
e t Elbasanit kultura e duhanit, me t ciln tani furnizohej industria e vendit. Gruri,
i cili m par kultivohej kryesisht n Shkodr, n Kor e n Gjirokastr, tani fifloi t
mbiffej edhe n vise t tjera. Sidomos n fushn e Myzeqes, brenda viteve 19121938, prodhimi i tij u trefishua, tregues ky gjithashtu i rndsishm i rritjes s
tregut t brendshm t bujqsis.
Zgjerimi i tregut bujqsor solli edhe njsimin e masave e t peshave, t cilat
m par ndryshonin nga nj krahin n tjetrn. Qysh gjat viteve 20 masa e vetme
pr matjen e toks u b dynymi prej 1 mij metrash katror dhe hektari prej 10
dynymsh. Vendin e masave t ndryshme t peshave tani e zuri kilogrami e kuintali,
t panjohura m par n Shqipri. Masat e ndryshme t gjatsis tani ia fan
vendin metrit t njohur nga gjith tregjet evropiane.
Plugjet moderne prdoreshin vetm nga nj numr i vogl bujqish t rrethit
t Tirans, t Fierit e t Vlors. Pas Lufts s Par Botrore, gjat viteve 19181919, n krahina jugperndimore t pushtuara nga ushtria italiane u solln nga
jasht rreth 2000 pfugje hekuri dhe 500 trina moderne.
Pas vitit 1926 e sidomos pas vitit 1929 n Shqipri filluan t prhapeshin m
shpejt veglat moderne t bujqsis. Gjat ktyre viteve, deri m 1938, u solln si
nga shteti, ashtu edhe nga tregtart privat 24 143 plugje e trina hekuri. Gjat
viteve 1930-1938 filfuan t hynin n bujqsin shqiptare makinat e para bujqsore,
por gjithnj n sasirat kufizuara. Deri n 1938 hyn n Shqipri vetm 32 traktor,

118

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

19 makina korrse, 395 makina t thjeshta shirse, 3 278 makina pr vreshta etj.
Edhe pse ende t pakta, ato dshmojn pr fiilimin e bujqsis intensive.
Gjat viteve 1930-1938 u bn bonifikimet e para. Vetm m 1938 nga
bonifikimet u prfituan 20 000 ha tok (18 500 ha me kanaitzime vaditse dhe 1
500 me kanalizime kuiiimi).
Duke fiiiuar prej vitit 1929 filiuan t vinin m sistematikisht fara t ndryshme,
ndr t cilat vendin kryesor e zinte fara e grurit.
Vendin e monokulturs bujqsore filioi ta zinte dora-dors qarkullimi
trikulturor dhe n krahinat m t zhviiluara qarkuiiimi bujqsor katrkuituror.
Megjithat monokultura vijoi t mbizotronte pr shkak t shprndarjes s keqe
t pronsis toksore. Fshatart me mesatarisht 0,5-0,6 ha tok qen t detyruar
t mbilinin do vit misr pr t siguruar bukn, gj q shkaktonte uljen e pjelioris
s toks. Monokultur bujqsore kishte ende n ato toka, t ciiat vuanin n dimr
nga uji i teprt dhe nuk mund t mbilieshin me t iashta, por vetm me misr.
Rritja e qyteteve i dha hov edhe rritjes s kopshtaris. Sidomos gjat viteve
30 u prhap m shpejtsi n afrsi t qyteteve kultura e perimeve. Gjat ktyre
viteve u dukn gjithashtu fidanishtet e para.
Zhvillimi i bujqsis soili edhe krkesn pr kuadro t speciaiizuara. M
1938 kuadrot e specializuara pr bujqsi arrinin m 243 vet, prej t cilve 86
qen me shkoll t iart, 127 me shkoii t mesme, 30 me shkoll t ult. Nj
dukuri e re ishin orvatjet pr ngritjen e fermave bujqsore. Pr f i nxitur pronart e
mdhenj t tokave q f i kthenin tokat e tyre n ferma t mdha bujqsore, qeveria
e Vidit dekretoi, m 16 prill 1914, ngritjen e nj ferme shtetrore model t tipit
kapitalist n Xhafzotaj (Shijak), duke shprnguturfshatartvends.tcilve d o fu
jepeshin toka n vende t tjera. Por ngritja e ktyre ndrmarrjeve fitloi vetm pas
mbarimit t Lufts s Par Botrore. Po n kt koh fiiloi edhe deprtimi i kapitatit
t huaj, sidomos i kapitalit italian n bujqsin e Shqipris. Qysh m 1919 n
rrethin e Vlors, i cili ndodhej ende nn pushtimin italian, u ngritn koloni bujqsore
me kapitale italiane. Kta tipa fermersh, t veshur n fillim me petka ushtarake, do
t ktheheshin m von n fermer kapitalist. Por kjo orvatje e par dshtoi n saje
t lufts s Vlors m 1920, q i dha fund pushtimit ushtarak italian n Shqipri.
M von, sidomos pas vendosjes s regjimit monarkist t Zogut, filluan t
ngrihen jo vetm ekonomi fermere bujqsore nga shteti e nga pronar vends,
por edhe nga kapitatist itaiian. N Xhafzotaj, n Kavaj e n Bushat u ngritn
ferma bujqsore shtetrore; n Valias (Tiran), n Kamz (Tiran), n Ltakatund
(Vlor) e gjetk u ngritn ferma bujqsore nga pronar vendas. N Sukth (Durrs)
nj shoqri itaiiane ngriti nj ndrmarrje t madhe kapitaiiste (EIAA), n tokat q
mori me qira nga disa pronar ifligar. Ndrmarrje t tjera bujqsore italiane u
ngritn n Yrshek (Tiran), n Vurg (Delvin) dhe n Llakatund (Vlor).
Gjat viteve 30 u ngritn dhe ndrmarrje t tjera prej qiramarrsish kapitaiist
vends e t huaj. Njkohsisht ndrmarrjet e mparshme e zgjeruan veprimtarin
e tyre ekonomike, shtuan siprfaqen e toks s punuar, rritn numrin e mditsve
bujqsor, shtuan gjithashtu varietetet e kulturave bujqsore. Por zhvitlimin m t
madh e morn ndrmarrjet bujqsore t huaja sesa ato t vendit. Kto t fundit u
zhvitiuan shum ngadai ose qndruan n gjendjen ku ishin pr shkak t krizs q
preku bujqsin. N kt koh fitimet nga ekonomit bujqsore qen m t pakta
se fitimet nga kapitalet monetare n sfern e fajdes. Rnia e madhe e mimeve

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqiperis n vitet 1912-1938

119

t prodhimeve bujqsore soili dshtimin e nismave t reja pr ngritje ndrmarrjesh


t mdha bujqsore, si qe ajo e bonifikimit t Maliqit. Prkundrazi, ndrmarrjet
bujqsore italiane u zgjeruan edhe m shum. Kshtu, p.sh., Shoqria EIAAkishte
m 1938 rreth 5 000 ha tok, ku kishte investuar kapitalet e saj. Ferma e vogl e
dikurshme n Llakatund, me tokat q mori me qira nga bejlert e Vlors, u kthye
n nj shoqri (Shoqria industriale Bujqsore Shqiptare - SIBS). Po kshtu ferma
shtetrore e Bushatit u kthye n nj ndrmarrje bujqsore italiane.
N kto ekonomi punonin mdits t pajtuar pr t gjith vitin ose pr
periudha t shkurtra. N shoqrit italiane filSuan t ngulen edhe bujq t ardhur
nga Italia me qllim kolonizimi. M 1938 n Shoqrin EIAAt Sukthit punonin
disa qindra puntor bujqsor itaSian.
Ndrmarrjet bujqsore prodhonin kryesisht drith. N disa prej tyre u ngritn
edhe punishte prt prpunuar prodhimet, si ver, raki etj. Por pesha specifike e
ktyre ndrmarrjeve n prodhimin e prgjithshm t bujqsis mbeti deri m 1938
shum e ult.

3. ZHVILLIMI SHOQROR N VITET 1912 -1938

Bejlert ifligar dhe borgjezia kombtare


N vitet e shtetit t pavarur shqiptar ndodhn ndryshime t rndsishme
edhe n jetn shoqrore, n pozitn ekonomike e politike t forcave t ndryshme
t shoqris shqiptare.
Prona ifligare vijoi t copzohej e t paksohej. Si rrjedhim, edhe fuqia
ekonomike e pronarve ifligar e n mnyr t veant ajo e familjeve t vjetra
ifligare hyri n rrugn e dobsimit t vazhdueshm. Gjat viteve 30 nj pjes e
mir e bejlerve ifligar ishte kthyer n nj kast burokratsh. T ardhurat e
mdha, q dikur i nxirrnin nga ifligjet, tani krkonin ti zvendsonin me rrogat e
majme q siguronin duke zn poste t larta shtetrore e sidomos me spekulimet
q bnin me ann e ktyre posteve. Si rrjedhim, nga nj shtres shoqrore q m
par ndikonte n drejtimin e shtetit, tani bejlert ifligar u kthyen daingadal n
nj kast funksionarsh t varur nga kryetari i shtetit, me pesh t vogi n jetn
poSitike t vendit.
Pak a shum n nj rrug t till hyn edhe reshpert e mdhenj. Paksimi
i t ardhurave nga tregtia tranzite, q fiiioi gati nj gjysm shekulii m par me
hapjen e Kanalit t Suezit dhe vijoi pas vitit 1912 me caktimin e kufijve t Shqiprise,
gjat viteve '20 e 30 jo vetm nuk u ndai, por shkoi edhe m tej, sepse vet shteti
shqiptar tani ishte i interesuar pr nevojat e veta buxhetore t vendoste nj regjim
t fort doganor. Ve ksaj, me gjaSlrimin q pati n kto vite jeta ekonomike e
vendit, rrethi i ngusht i reshperve t mdhej e humbi monopolin e tregtis s
jashtme dhe fitimet q vinin prej saj, sepse n t gjitha qytetet u rrit me shpejtsi
numri i firmave t vogla, q hyn drejtprdrejt n iidhje tregtare me firmat industriaie
t huaja. Pr t plotsuar rnien e fitimeve t mparshme, ata filluan ti investonin
kapitalet n fushn e prodhimit industrial.

120

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Me zhvillimin gjat ktyre viteve t industris kombtare, fuqia ekonomike e


borgjezis industriale dhe roli i saj n jetn shoqrore t vendit erdhn duke u
rritur. Interesat e ksaj borgjezie, si dhe t borgjezis agrare q gjithashtu po
fuqizohej n fiiiim ran n kundrshtim me superstrukturn shtetrore, kur ajo
mbshtetej ende n institucionet e vjetra juridike, dhe n politikn joprotekcioniste
q ndoqn qeverit e viteve 20. Kto kontradikta u shprehn haptas sapo filfoi
veprimtarin e rreguiit shteti shqiptar. Shprehje e ktyre kontradiktave ishte
Revoiucioni demokratik i qershorit 1924.
Pasi e shtypi Revoiucionin e Qershorit, Qeveria e A. Zogut, filloi ti bnte
koncensione ekonomike e politike borgjezis kombtare dhe n mnyr t veant
borgjezis agrare. Pr kt qilim gjat viteve 1926-1930 u shpalin nj varg
dekretesh me karakter ekonomik e financiar. N t njjtn koh u miratuan Kodet
Civiie Penale e Tregtare, t ndrtuara sipas modeleve t shteteve t Perndimit.
Me kt zhvillim pushteti shtetror deri athere ifiigaro-borgjez, filloi daingadai
t prvetsonte n fund t viteve 20 tipare kryesisht borgjeze, megjithse
mbshtetej ende mbi nj baz ekonomike-shoqrore t prapambetur.
Gjat viteve 30 veproi me ritme m t shpejta procesi i shkrirjes s kapitalit
industrial me kapitaiin tregtar. M 1938 kapitali industria! (17,4 milion franga ari)
u takonte m shum se 600 pronarve, nj pjes e mir e t cilve vinin nga
radht e borgjezis tregtare. Rritjen e kapitaiit industrial e tregtar e tregon edhe
masa e tatimfitimlt, q shteti nxirrte nga borgjezia vendase. Ndrsa m 1935
tatimfitimi prfaqsonte vetm 1 pr qind t t ardhurave buxhetore, m 1938
arriti 4,1 pr qind. Me rritjen e mtejshme t fuqis ekonomike t borgjezis u rrit
edhe pesha e saj n jetn poiitike t vendit.
Pak a shum e njjta dukuri ndodhi edhe n fshatin shqiptar. Ktu, nga mungesa
e nj reforme agrare, tokat q shitn pronart e mdhenj nuk ran n duart e fshatarve
t vegjl e t fshatarve bujq, por t pronarve t paras, pra t fshatarve t pasur.
Si rrjedhim, krahas grumbuilimit t tokave n duart e tyre, u rrit edhe pesha e tyre
specifike n prodhimin bujqsor t vendit. Shteti e ndihmoi borgjezin agrare jo vetm
t rriste pronn toksore, por edhe t pasurohej nprmjet veprimtarive t tjera, si
ishin mbledhja e t dhjetave shtetrore, ushtrimi i iir i fajdes, spekulimi n tregtin
e drithit dhe prfitimi nga krediti agrar.
Si pasoj e ktij zhvillimi borgjezia industriale e borgjezia agrare u bn s
bashku me pronart ifligar dhe me bajraktart e malsive, mbshtetja kryesore
e shtetit t periudhs s monarkis.

Puntort dhe prodhuesit e vegjl t qytetit e t fshatit


Vitet 20-30 shnuan rritje relativisht t shpejt t puntoris jo vetm pr
shkak t zhviilimit industriai, por edhe t varfrimit t nj mase t madhe zejtarsh,
fshatarsh e tregtarsh t vegji. Ndr kta vetm nj pjes gjeti pun n qendrat
e ndryshme t prodhimit. T tjert, pr arsye t mungess s frontit t puns dhe
t mbylijes s rrugve t kurbetit hyn n radht e t papunve. Numri i puntorve
q punonin n sektor t ndryshm t ekonomis ishte m 1938:

Z h v illim i ekonomik dhe shoqror i Shqipris n vitet 1912-1938

N ndrmarrjet industriale

e minierave

e ndrtimit
N sektorin e transportit
N punishtet zejtare
N sektorin e tregtis
N punt komunaie
N sektor t ndryshm
Gjithsej

121

3 405 ountor
u
4 030
2 232

808
u
8 420
n
1 732
u
281
((
130
21 038 puntor

Me mijra puntor t tjer punonin si hyzmeqar, argat, rrogtar,


shrbtor te ifligart, te tregtart, te funksionart e shtetit, te ushtarakt etj.
Puntort, pavarsisht nse punonin n ndrmarrjet industriale, n galerit
e minierave, n siprmarrjet e ndrtimit a n punishtet e zejtarve, merrnin paga
shum t ulta. Niveli i ult i pagave buronte n radh t par nga kriza e
prgjithshme ekonomike, nga prapambetja teknoiogjike e ndrmarrjeve t
prodhimit, nga lakmia e pundhnsve pr sa m shum fitime dhe, nga ana
tjetr, nga numri i madh i t papunve e nga mungesa e nj legjisiacioni shtetror
q t mbronte t drejtat e puntorve.
Kushtet e varfrimit t prgjithshm n vitet 30, gjat t cilve u rrit me
shpejtsi edhe numri i puntorve, ndikuan sado pak edhe n zhvillimin e niveiit t
tyre politik. Mditja e uit q merrnin, dita e gjat e puns, rreziku i prhershm i
papunsis, qiraja e madhe e banesave dhe sistemi i gjobave ndikuan n
mendsin e puntorve. Tek ata nisi t ngjallej ndrgjegjja politike q shprehej
me organizimin e grevave puntore, me krijimin e organizatave profesionale e deri
me prhapjen e ideve komuniste, t ciiat, si mendonin puntort, nn ndikimin e
Svizjeve puntore evropiane do ti shptonin nga varfria.
N kushtet e varfrimit t prgjithshm, edhe prodhuesit e vegjl t qytetit
kishin tani pak daliim, nga gjendja ekonomike nga puntort q nuk zotronin
asnj mjet t prodhimit. Ky varfrim, i cili vinte n rrethanat e borgjezimit t regjimit
shtetror dhe t deprtimit t kapitaiit t huaj, ndikoi n rreshtimin e zejtarve e t
tregtarve t vegjl kundr borgjezis dhe kundr kapitalit t huaj. Kjo paknaqsi
u shpreh n ivizjet antiqeveritare, n protestat, n grevat e demonstratat dhe n
prpjekjet pr pue e kryengritje t armatosura, t cilat dshtuan.
Ndryshimet q ndodhn n strukturn ekonomike t fshatit prekn jo vetm
shtresat e larta, por edhe shtresat e ulta t populfsis agrare t vendit, si ishin
fshatart pa tok dhe fshatart e vegji, t ciit, n kushtet e zhvillimit t mtejshm
t ekonomis s tregut, morn tipare t reja shoqrore.
Zvogiimi i prons ifiigare nuk u shoqrua me paksimin e fshatarve pa
tok (t bujqve e t argatve). Prkundrazi, radht e tyre erdhn vazhdimisht duke
u rritur, pasi numrt i bujqve q mundn t blinin tok ishte m i vogl se ai i fshatarve
t vegjl, t ciit u detyruan ti shisnin pronat e tyre private. Ndrsa m 1912 numri
i fshatarve pa tok vrtitej rreth 16,8 mij familje, m 1945 ishte 21 540 familje.
Ktyre fshatarve krejtsisht pa mjete pune iu shtuan edhe fshatart paraqendar
- fshatart e vegjl, t cilt, prve toks s tyre t pamjaftueshme merrnin me
qira nj tok shtes nga pronart ifligar. M 1945 numri i fam iljeve t
paraqendarve gjysmfshatar e gjysmbujq arriti n 15 100. Si rrjedhim, numri i

122

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

ekonomive agrare, t cilat m 1945 ishin trsisht ose pjesrisht n marrdhnie


ekonomike me pronart ifiigar dhe me fshatart e pasur, kapte 36.600 familje,
pra 23,6 pr qind t popuilsis fshatare.
Prsa i prket forms s rents, daliimi i mparshm i ifinjve n tregtar,
gjysmatar e qesimtar nuk u zhduk. Megjithat, forma e qesimit, si e ardhur m e
sigurt pr pronarin ifligar, fitoi m shum truaii n kurriz t sistemit t tretaris e t
gjysmataris. Ve ksaj, formn e qesimit n natyr, e cila tashm kishte marr
karakterin e qiras n natyr, filloi ta zvendsonte qiraja n t holla. Me largimin
e shumics s pronarve ifligar nga fshati, n ifiigjet e tyre e humbi interesin e
mparshm puna angari e ifiut, e ciia megjithat edhe m par ishte si mbeturin
dhe jo si form kryesore e qiras s toks. N kto rrethana bujqit ifinj prvetsuan
tiparet e puntorit bujqsor.
Prkundrazi, me rritjen e borgjezis agrare, u rrit numri i argatve q punonin
si mdits. Por familjet e kthyera krejtsisht n gjendjen e mditsve argat ishin
t pakta kundrejt fshatarve t pasur q kishin grumbuiiuar toka. M 1945 n
Shqipri kishte 7,6 mij familje argatsh (4,9 pr qind t ekonomive agrare). N t
vrtet numri i tyre ishte shum m i madh. Prve ktyre famiijeve, kishte m
shum se 20 mij puntor nga radht e fshatarve t vegjl, madje n disa raste
edhe nga familjet e ifinjve, t cilt punonin me pag ditore (pr pun stinore) ose
me pag vjetore (pr pun t vazhdueshme), pasi nuk mund t siguronin dot jetesn
me ekonomin e tyre private. Qoft si familje, qoft si individ fshatart argat
prfaqsonin puntort e fshatit.
Me gjith ndryshimet q ndodhn n strukturn e fshatit, shumicn e
populisis agrare e prbnin deri n fund t ksaj periudhe gjithnj fshatart e
vegjl. Pr m tepr numri i tyre erdhi vazhdimisht duke u rritur, nga rreth 45.600
familje m 1912 (rreth 43 pr qind e popullsis agrare) n m shum se 98.700
famiije m 1945 (rreth 63 pr qind e popullsis agrare). Kjo shtes e fshatarsis
pronare, e cila zotronte mesatarisht 0,56 ha tok pr familje, nuk kishte mundsin
pr t jetuar me ekonomin e vet dhe ishte e detyruar ose t merrte me qira nga
ifligarttokn shtes (fshatart paraqendar), ose t punonte me mditje (fshatart
argat), ose, m n fund, t shkonte pr pun n qytetet e vendit a n kurbet
jasht Shqipris (fshatart kurbetllinj). Si rrjedhim, fshatart e vegjl, edhe pse
pronar tokash, ishin kthyer n gjysmbujq, gjysmargat ose gjysmpuntor,
ndonjri edhe gjysmzejtar. Si t till fshatart e vegjl nuk mund t jetonin vetm
me ekonomin e vet. Me t ardhurat e pakta q merrnin jetonin n po ato kushte t
vshtira ekonomike si bujqit ifinj ose si familjet argate.
N kto rrethana fshatart e vegjl synonin t siguronin tok ashtu sikurse
bujqit ifinj e fshatart argat. Ekonomia e vendit e ndiente nevojn e nj reforme
agrare, si rrug pr t zgjidhur krizn e saj krontke.

*
M 1945 fshatart e vegjl (98410 famiije), (63,4 % e popuiisis agrare) zotronin gjithse
475 ha (14,1 % e toks s punueshm e), kursefshatart e mesm (22 0 60fam ilje), (14,2 % e popullsis
agrare) zotronin 110 054 ha (28 % e toks s punueshne).

KREU

VI

RIFITIMII PAVARSIS
DHE MBROJTJA E TRSIS TOKSORE

1. SHTJA SHQIPTARE N KONFERENCN E PAQES N PARIS


DHE KRKESAT E SHQIPTARVE
(J AN AR 1919 - JAN AR 1920)

Programi polltik i Lvizjes Kombtare


Pushtimi i vendit gjat Lufts I Botrore dhe ndarja e tij n disa zona t veanta
pushtimi krijuan vshtirsi pr Lvizjen Kombtare Shqiptare. Kjo lvizje nuk arriti t
krijonte gjat konfliktit botror nj qendr t vetme drejtuese dhe t hartonte nj program politik t njsuar. Megjithat, rrethet atdhetare brenda dhe jasht vendit nuk
rreshtn s protestuari kundr pretendimeve ekspansioniste t vendeve fqinje, q
shkelnin trsin toksore t shtetit shqiptar dhe dhunonin pavarsin e tij kombtare.
N kto rrethana u prpunua edhe programi politik i Lvizjes Kombtare Shqiptare.
N mnyr t plot aspiratat mbarkombtare t popullit shqiptar i formuloi
ather Federata Vatra, e kolonis shqiptare t SHBA-s, organizat q zhviiloi
nj veprimtari politike t gjer gjat viteve 1914-1918. N nj rezolut t miratuar
nga kjo organizat n korrikt vitit 1917, midis t tjerave thuhej: T sigurojm me
fardo mnyre legjitime nga Fuqit e Mdha dhe nga Kongresi i Paqes nj Shqipri
me kufijt e saj etnik, me indipendenc mbretrore t plot, nj Shqipri pr
shqiptart politikisht dhe ekonomikisht. Ky formuiim sht vlersuar si programi
themelor i Lvizjes Kombtare mbarshqiptare.
Ska dyshim se krkesa prindipendenc m bretrore t plot", u kundrvihej
synimeve t Italis dhe t Austro-Hungaris pr ta vn shtetin shqiptar t paslufts
nn protektoratin e tyre, si kishin shpallur Vjena e Roma n deklaratat e janarit
dhe t qershorit t 1917-s.

124

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Ndrkaq, t gjitha grupet poiitike shqiptare synonin ta ndryshonin statusin


juridik t shtetit shqiptar t vendosur n prag t Lufts, n vitin 1913, nga Konferenca
e Ambasadorve e Londrs. Kontrolii ndrkombtar i Gjasht Fuqive t Mdha
evropiane, i vendosur nga kjo Konferenc, ishte nj form vartsie q kishte cenuar
pavarsin e Shqipris. Prve ksaj, kundrshtit ndrmjet gjasht antarve
t ktij komisioni kishin paraiizuar prpjekjet q atdhetart shqiptar kishin
ndrmarr pr stabilizimin e vendit. Por n prcaktimin e statusit t ri q mendohej
ti paraqitej Konferencs s Paqes, u shfaqn qndrime t ndryshme nga grupimet
e ivizjes kombtare. Nj pjes e veprimtarve t ksaj ivizjeje ishin pr statusin
e nj shteti plotsisht t pavarur, ose, si shkruante gazeta Koha e re q fiiioi t
diite n Shkodr n janar 1919, aspironin pr nj shtet pa proteksione, pa
kapituiacione dhe pa koionizacione t asnj skaji. N kto pozita qndronin n
prgjithsi organizatat, kiubet e shoqrit atdhetare. Por veprimtar t tjer t ksaj
ivizjeje, t shqetsuar nga mundsia e ndrhyrjes s fuqive t jashtme, sidomos
t vendeve fqinje, mendonin se shteti shqiptar i pasiufts duhej t kalonte nga
kontrolli koiektiv i fuqive nn mbrojtjen e vetme t ndonjrs prej tyre.
N mbarim t lufts u kristaiizuan kshtu dy rryma poiitike. Prfaqsuesit e
njrs rrym shpreheshin pr nj shtet shqiptar trsisht t pavarur, duke e
mbshtetur kt krkes n bindjen se shqiptart i kishin mundsit ta drejtonin
vet shtetin e tyre, pa qen nevoja t viheshin nn tutein e ndonj fuqie t huaj, t
ashtuquajtur protektore. Pr bartsit e ksaj rryme kjo detyr lehtsohej tani edhe
se me shmbjen e Perandoris Osmane pengesat e eiementve turkoman ishin
mnjanuar, ndrsa n radht e elementve grekoman kishin ndodhur diferencime
poiitike t dukshme. Nj pjes e mir e tyre kishin prqafuar kauzn kombtare
shqiptare.
Pikpamjet e ksaj rryme shprehte edhe gazeta Popuiii, kur n fillim t vitit
1919 shkruante: Shqipnia ka me u ven e duhet t vihet n rreguii vetm prej
nesh. Shqipnin kan me e drejtue e duhet ta drejtojn shqiptart. Sado e rand qi
mund t jet kjo pun, ka pr tu mbart, sado t vshtira qi mund t mendohen
konsekuencat e saj, kan me u durue prej nesh se asht puna e jon, se ktu e
kshtu asht shptimi yn...\
Prfaqsuesit e rryms tjetr mendonin ti krkontn Konferencs s Paqes
rimkmbjen e shtetit t pavarur shqiptar duke e vn kt nn mbrojtjen e
ndonjers prej fuqive fituese. Kta i shqetsonte rreziku i jashtm, rreziku i
ndrhyrjeve t huaja q do t destabilizonin vendin, si edhe ai i shprthimit n
Shqipri t kryengritjeve me karakter politik si ajo q u drejtua kundr regjimit t
Vidit. Statusin e mbrojtjes prej nj fuqie t huaj e mendonin si nj mas t
prkohshme, q do t vijonte pr aq koh sa t ngriheshin organizmat shtetror
shqiptar dhe deri sa kto t ishin n gjendje t prbalionin do rebeiim t
brendshm. Prfaqsuesit e ksaj rryme e quanin si nj mas t domosdoshme
pr stabilizimin e shtetit shqiptar t paslufts vendosjen n Shqipri t nj kontigjenti
trupash ushtarake t nj fuqie t huaj, e cila t ishte e interesuar t mbronte
Shqiprin e t qndronte ktu pr nj koh t caktuar, pr aq koh sa shteti
shqiptar t mkmbej e t krijonte forcat e veta t armatosura pr mbajtjen e
rendit dhe pr mbrojtjen e vendit. Disa nga prfaqsuesit e ksaj rryme, duke e
ndjer rrezikun q i vinte Shqipris nga shtetet fqinje, prfshir ktu edhe Italin,

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

125

anonin nga prania e forcave t nj fuqie t largt gjeografikisht, q t mos kishte


synime politike e territoriale n Shqipri. T nisur nga kto motive, ata paraplqyen
SHBA, q nuk kishin qen as nnshkruesit e Traktatitt Londrs t prillit 1915.
T tjer, q i shqetsonte m shum rreziku i dy fqinjve ballkanik, i
Jugosllavis dhe Greqis, anonin nga Italia, t ciin e vlersonin si fuqin e vetme
t interesuar pr qenien e nj shteti shqiptar dhe njherazi t prirur pr t kundrshtuar
pretendimet territoriale t fqinjve balikanik ndaj trojeve t shtetit shqiptar. Kta u
treguan t gatshm ti bnin italis edhe nj kompensim: f i njihnin pozitn e
protektorif si shprblim pr rolin, q ata shpresonin se ajo do t luante pr stabilizimin
e shtetit shqiptar. Pikpamjet e ksaj rryme u shfaqn botrisht n mbarim t lufts,
n filiim nga nj grup personalitetesh politike shqiptare q ndodheshin n Gjenev t
Zvicrs, midis t ciive ishte edhe ish-kryeministri, Turhan pash Prmeti. Por kto
pikpamje do t dilnin m n pah gjat Konferencs s Paqes, kur prfaqsuesit e
ksaj rryme do t ndrmerrnin veprime konkrete.
Ndrkoh, rrethet politike shqiptare shtuan
prpjekjet pr organizimin e bashkimin e forcave
atdhetare t vendit. N Shkodr, ku ishte grumbulluar
nj pjes e mir e personaliteteve politike nga mbar
vendi, n vitin 1915 u ngrit nj komitet i fsheht, i
ngjashm me at q ishte formuar n Durrs nj vit m
par. Por ky komitet, duke vepruar n mnyr iiegale,
nuk ishte n gjendje t prballonte detyrat e vshtira q
qndronin para ivizjes kombtare n fund t iufts. T
mrguarit politik kosovar q ndodheshin n Shqipri,
duke bashkpunuar edhe me politikan t tjer, formuan
m 1918 po n Shkodr Komitetin Mbrojtja Kombtare
e Kosovs, i cili veproi legalisht. Komiteti kryesohej nga
Hoxha Kadri Prishtina. Komiteti i Kosovs shtroi st detyr
t prpiqej pr lirimtn kombtar t vendit, pr
Sati Nivica
rimkmbjen e shtetit t pavarur shqiptar dhe pr
bashkimin e Kosovs me shtetin shqiptar. N janar 1919 Komiteti filloi t botonte n
Shkodr, e cila ndodhej nn administrimin e garnizonit ushtarak ndraleat, gazetn e
prjavshme Popuili, q dilte nn drejtimin e Sali Nivics.
Edhe n qytete t tjera t vendit n mbarim t lufts filluan t ngriheshin e t
vepronin shoqri e klube atdhetare. Ato merreshin me veprimtari kulturore-arsimore,
kurse veprimtarin e tyre politike n mbrojtjen e shtjes kombtare e kryenin n
fshehtsi nga pushtuesit. Kto shoqri e shtrin veprimtarin e tyre edhe n fshat
dhe drejtoheshin nga atdhetar demokrat, si Avni Rustemi, Halim Xheloja etj.
Jasht vendit u aktivizuan kolonit e grupet shqiptare n vendet e huaja, si
n Rumani, Turqi, Zvicr, Egjipt etj. Nj veprimtari t gjer atdhetare zhvilloi n
SHBA Federata Vatra, e kryesuar pr disa vite nga Fan Noii, q nxirrte gazetn e
saj DiellP e nga viti 1918 edhe revistn The Adriatic Revievv. Kjo organizat n
vitet 1916-1917 drgoi n Londr Mehmet Konicn dhe n Lozan dr. Mihai Turtullin
pr t njohur qarqet diplomatike e shtyptn e huaj me shtjen shqiptare. N SHBA
vepronte gjithashtu Partia poiitike kombtare, q u krijua ngafundi i vitit 1917, e
drejtuar nga Sevasti Qiriazi (Dako) etj.

126

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Kongresi i Durrsit.
Formimi i qeveris s prkohshme
Grupet atdhetare shqiptare brenda e jasht vendit, ndonse nuk kishin
pikpamje t njjta pr zgjidhjen e problemeve t ndryshme politike, u bashkuan
me krkesn e ngutshme q shtroi koha, si ishte formimi i nj qeverie kombtare.
Ato arritn n mendimin e prbashkt se pr kt duhej thirrur sa m par nj
kongres me prfaqsues nga t gjitha krahinat e vendit. N kt mnyr qeveria
q do t dilte nga ky kongres do t mund t bashkonte t gjitha forcat politike pr
mbrojtjen e t drejtave kombtare t popullit shqiptar dhe do t fitonte t drejtn e
prfaqsimit t vendit n Konferencn e Paqes. N kushtet e athershme, kur
vendi ishte i pushtuar trsisht nga forcat e huaja ushtarake, ngritja e nj qeverie
t tiil nuk mund t bhej pa miratimin e italis, ushtrit e s cifs kishin pushtuar
pjesn m t madhe t Shqipris. Pr kt arsye shqiptart nga brenda e nga
jasht vendit, duke filiuar nga viti 1917, i kishin paraqitur qeveris s Roms krkesa
pr formimin e ksaj qeverie kombtare.
N kushtet e athershme edhe qeveris italiane i nevojitej nj organizm
shqiptar, antart e t cilit t paraqiteshin n Konferencn e Paqes, q pritej t
hapej s shpejti. Pr Romn ky organizm duhej t quhej KshiiP ose Komitet
kombtar, q t vepronte si shtojc e delegacionit italian n Konferencn e Paqes
dhe t prdorej nga Italia kundr pretendimeve t fqinjve ballkanik. Por, q t
luante nj roi t till, ai duhej t formohej, si udhzonte m 30 nntor 1918 shefi
i diplomacis s Roms, S. Sonnino, nga shqiptar besnik t Italis dhe i(q t
kishin autoritet n t gjith Shqiprin e pushtuar prej nesh, itaiianve, me prjashtim
t Vlors dhe t hinterlandit t saj.
Pr t formuar kt Kshiil n fillim t dhjetorit 1918 erdhn n Shqipri
disa politikan shqiptar, t cilt gjat muajit nntor kishin qen thirrur n Rom
nga qeveria italiane pr t zhvilluar bisedime me ta. T till ishin Mehdi Frashri e
Mustafa Kruja, t ciit gjat lufts ndodheshin n Itali, Luigj Gurakuqi e Mufit
Libohova, q kishin shkuar n kryeqytetin itaiian nga Shqipria, Mehmet Konica,
t cilin mbarimi i lufts botrore e zuri n Londr etj. Pr n Rom u nis nga Spanja
edhe Ismail Qemali, por gjendja e tij shndetsore u keqsua dhe nuk e lejoi at t
jepte ndihmesn e vet n zhvillimin e ngjarjeve politike t kohs.
Kongresi u mblodh n Durrs n nj situat mjaft t tensionuar dhe pati si
qllim ngritjen e nj Kshilli shqiptar . N at koh n Shqipri lvizja kombtare
po vinte duke u zgjeruar; shqetsimi pr politikn shqiptare t Roms, sidomos
ndaj mtimeve t saj mbi krahinn e Vlors, shtohej gjithnj e m shum. Gati n
t gjitha qendrat kryesore t vendit u prkujtua ather prvjetori i Shpalijes s
Pavarsis, 28 Nntori i vitit 1918. Por shprehja m e fuqishme e paknaqsis s
shqiptarve ishte mitingu i organizuar n Vlor pr t protestuar kundr planeve t
Roms pr ta vendosur krahinn e Vlors nn sovranitetin italian. Kundrshtimi i
vazhdueshm pr ngritjen n kt krahin t fiamurit kombtar, ishte dshmi e
ktyre synimeve t Roms. Fjait q shqiptoi n kt tubim Avni Rustemi, q ishte
njri nga udhheqsit e manifestimit t zhvilluar n Vlor m 28 Nntor 1918,
shprehnin shqetsimin e vendosmrin e rretheve atdhetare pr t mos lejuar
shkputjen e krahins s Vlors nga trualli i shtetit shqiptar. Toka e bekuar e
Vlors dhe e tr Shqipris, - tha A. Rustemi me z t lart prpara manifestuesve

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

127

t shumt, -sht e jona, n t ciln duam t rrojm t lir dhe asnj fuqi nuk mund
t na ndaloj dot nga ky qllim. N ditt kur zhviilohej Kongresi, n Shkodr
mendohej t organizohej nj miting popuilor pr t protestuar kundr pretendimeve
t italis mbi Viorn dhe kundr vendosjes s shtetit shqiptar nn protektoratin
itaiian. Po ashtu, n nj miting t organizuar n Gjirokastr me rastin e fitores s
iufts, pati njerz q nuk ngurruan tu vinin n dukje autoriteteve itaiiane, se qndrimi
ndaj Viors ishte vsja ndarse q do t prcaktonte miqsin apo armiqsin
ndrmjet dy vendeve.
Ndrkaq n Shqipri lvizja pr organizimin e nj kongresi, prej t cilit do t
dilte nj qeveri, ishte prhapur gati n t gjith vendin. Disafigura poiitike, si Preng
Bib Doda, ismaii Ndroqi, Abdi Toptani etj., kishin marr nismn pr t mbajtur
kongresin n Lezh ose n Tiran. M n fund, si vendi m i prshtatshm pr
mbiedhjen e kongresit u caktua ish-kryeqyteti i vendit, Durrsi.
Kongresi i Durrsit u
hap m 25 dhjetor 1918,
nn kryesin e Mehmet
K onics. N t morn
pjes mbi 50 delegat, q
prfaqsonin t gjitha
krahinat e shtetit shqiptar
t pushtuara nga italiant,
me prjashtim t krahins
s Vlors, deiegatt e s
cils komanda italiane i
ndaioi t merrnin pjes. N
Kongres nuk prfaqsoD elegatt pjesm arrs n Kongresin e Durrsit m 25.12.1918
heshin as krahinat e Lums e t Peshkopis, ku sapo ishte shtrir pushtimi serb, si dhe t Kors e t
Pogradecit, ku gjendeshin forcat franceze. Megjithat, kto mungesa nuk u bn
penges pr mbajtjen e kongresit t shumpritur.
Si pik e par e rendit t dits t kongresit ishte formimi i nj kshiiii a
komiteti. Kjo krkes u paraqit prej politikanve t ardhur nga Itaiia, t cilt donin
kshtu tu prshtateshin porosive t qeveris s Roms. Mirpo kongresi nuk i
zhviiioi punimet n frymn e bindjes s verbr dhe t nnshtrimit, si krkonin
pushtuesit italian, por n nj mnyr pak a shum t pavarur, madje n kundrshtim
me udhzimet e dipiomacis s Roms. Ndonse jo pr t gjith delegatt, por
pr shumicn e tyre ishte br tanim i qart rreziku i madh q paraqiste pr t
ardhmen e gjith vendit pretendimi italian mbi krahinn e Vlors. Ndaiimi nga italiant
i prfaqsuesve i Viors pr t marr pjes n Kongres bri prshtypje t madhe
te pjesmarrsit, t ciit u bindn edhe nj her pr synimet e qeveris s Roms
pr ta veuar poiitikisht krahinn e Vlors nga pjesa tjetr e Shqipris. Ata reaguan
menjher kundr ktij veprimi, shprehn n Kongres zemrimin q nuk po shikonin
ndrmjet tyre delegatt e t gjitha krahinave t Shqipris s 1913-s, t cilat i
quanin pjes t pandame t Shqipnis, duke prfshir ktu edhe Vlorn.
T mbshtetur n parimin e vetvendosjes dhe sidomos n vendimet e
Konferencs s Ambasadorve t vitit 1913, q e patn njohur Shqiprin si vend

128

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

t pavarur e sovran, delegatt e mbledhur n Durrs, me shumic votash vendosn


formimin e nj qeverie t prkohshme dhe jo ngritjen e nj komiteti, sikurse u ishte
propozuar n fillim. Me kt vendim ata krkonin f i hiqnin mundsin edhe
qeveris s Esat pashToptanit q t paraqitej si prfaqsuese e Shqipris dhe
e popullit shqiptar, ka bhej m e nevojshme kur dihej se n kt synim Pashait
nuk do ti mungonte prkrahja e jashtme, n radh t par ajo e qeveris s
Beogradit.
Qeveria e prkohshme q doli nga Kongresi i Durrsit prbhej nga 14
antar me n krye Turhan pash Prmetin, i cili e kishte ushtruar kt detyr
edhe n kohn e princ Vidit. Pikrisht ky synim i
vazhdimsis s shtetit kombtar duhet t ket qen
nj nga arsyet e rizgjedhjes s tij n kt post. Nga ana
tjetr, orientim i proitaiian i kryem inistrit mund t
lehtsonte miratimin prej Roms t qeveris t formuar
n Durrs kundr vullnetit t saj dhe njherazi mund t
vlente si leje kalimi pr delegacionin shqiptar q duhej
t shkonte n Paris. Zvendskryeministr u caktua
Preng Bib Doda, kurse si ministra Lef Nosi, Luigj
Gurakuqi, Mehdi Frashri, Mehmet Konica, Mustafa
Kruja, Myfit Libohova, Petro Poga, Sami Vrioni etj.
K ongresi ca ktoi, g jith a sh tu prbrjen e
deiegacionit q do t shkonte n Konferenc. Prve
kryeministrit, i ciii do t kryesonte delegacionin, si
antar t tij do t ishin: ministri i Punve t Jashtme
Mehmet Konica, imzot Luigj Bumi, dr. Mihal Turtulfi dhe
Preng Bib Doda
Mithat Frashri. Sikurse tregon prbrja e qeveris dhe
e delegacionit, n formimin e tyre ishte mbajtur parasysh q kta t ishin nga
krahina t ndryshme t vendit e n mnyr t veant q t ishin me prejardhje
fetare gjithprfshirse. Ndrkaq, n prbrjen e qeveris nuk u prfshi asnjri prej
personaliteteve politike kosovare q ndodheshin ather n Shqipri.
Pas formimitt qeveris, Kongresi m 27 dhjetor
vendosi t ngrihej edhe nj pleqsi (senat), si organ
kshillues i qeveris, i cili do t thirrej nj her n dy
muaj, por q nuk arriti t mblidhej asnjher.
N Durrs deiegatt miratuan gjithashtu nj program politik, q ishte i njjt me at t prcaktuar nga
Lvizja Kombtare Shqiptare gjat lufts. Ata u
shprehn pr ruajtjen e pavarsis, t trsis toksore
t shtetit shqiptar dhe pr rishikimin e kufijve t 1913s, pr ti zgjeruar kta kufij me trojet shqiptare q
kishin mbetur jasht tyre. Pr shtjet e lidhura me
statusin juridik t ktij shteti dhe sidomos me orientimin
politik ndaj njers a tjetrs fuqi fituese, prt cilat kishte
pikpamje t ndryshme, delegatt nuk prcaktuan
ndonj qendrim. Sidoqoft, roli i qeveris dhe i
M ithat Frashn
delegacionit do t dukej pasktaj, nga mnyra se si do

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

129

ta shtronin shtjen shqiptare n Konferencn e Paqes dhe sidomos nga prpjekjet


q do t bnin pr prbailimin e situatave t vshtira, q do t krijoheshin gjat
punimeve t ksaj Konference.

shtja shqiptare n Konferencn e Paqes


Pas Kongresit t Durrsit vmendja e popuSiit shqiptar u drejtua n Paris, ku
m 18 janar 1919 u hap zyrtarisht Konferenca e Paqes e organizuar nga t pes
Fuqit e Mdha fituese t lufts: Anglia, Franca, itaiia, SHBA dhe Japonia. Si
zakonisht n raste t tilia, fituesit do tu diktontn t mundurve kushtet e paqes. N
kt luft Shqipria nuk kishte qen pal n asnjrin krah, as me fituesit, as me t
mundurit. Megjithat ajo ndodhej e pushtuar nga forcat ushtarake t disa fuqive
fituese, t ciiat synonln t dhunonin pavarsin dhe t cenonin trsin e saj
toksore. Ndrkoh, prfaqsuesitshqiptar do ti krkonin Konferencs rishikimin
e padrejtsive t s kaiuars, me shpres se mund t respektohej parimi i
vetvendosjes. Kto shpresa mbshteteshin sidomos n pjesmarrjen n
Konferenct prfaqsuesve amerikan, me presidentin U. Uillson n krye. SHBA
nuk ishin nnshkruese t traktateve t fshehta dhe ishin shprehur hapur se paqja
do t vendosej jo mbi bazn e traktateve t tilia, por duke respektuar parime t
drejta. Prve ksaj, SHBAformuloi ather edhe qndrimin e vet pr rreguiltmin
e paslufts duke theksuar se do t mbanin pozicionin e arbitrit dhe do t vepronin
sipas tradits amerikane t drejtsis dhe t zemrgjersis. Presidenti amerikan
U. Uillson i prvijoi idet e tij n 14 pikat e janarit 1918 q patn nj jehon t
madhe dhe ngjalin shum shpresa sidomos te popujt e vegjl n Evrop, duke
prfshir edhe popullin shqiptar. Pika qendrore e programit t tij ishte goditja
dipiomacis s fsheht. N Konferencn e Paqes t Parisit t vitit 1919 ai e zhvilioi
aksionin e tij duke denoncuar rrept ekzemplarin m t prsosurt marrveshjeve
prapa kuiisave, Traktatin e Fsheht t Londrs t prillit 1915 q kishte si nj ndr
objektivat kryesore coptimin e piot t Shqipris. Nuk mund t thuhet se e njihte
shum problemin por n
kt shtje nisej nga
parimi q kishte vn si
pik t par t programit t
tij. Ndrsa duke iu referuar
pretendimeve t Itaiis pr
korigjime kufijsh ai ripohoi
parimin e prcaktimit t
kufijve sipas kombsis
(pika 9).
Delegacioni shqiptar
arriti n Paris n shkurt
1919. Po n shkurt deiegacioni shqiptar i paraqiti
Konferencs s Paqes dy
memorandume me krkePaqja e Versajs V. Orlando, D, LL. Xhorxh,
sat e veta, q kishin n
G Ktemanso, V. Vilson

130

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

themei programin politik t Lvizjes Kombtare Shqiptare t miratuar n Kongresin


e Durrsit.
N kto dy dokumente pavarsia e Shqipris quhej tashm e fituar dhe e
njohur ndrkombtarisht me vendimet e vitit 1913 t Konferencs s Ambasadorve.
Vmendja e delegacionit u prqendrua m shum n krkesn pr ndreqjen e
padrejtsive q i ishin br popuilit shqiptar m par iidhur me kufijt, n fiiiim nga
Kongresi i Beriinit m 1878 dhe veanrisht nga Konferenca e Londrs m 1913.
Mirpo krkesa pr ti bashkuar shtetit shqiptar Kosovn e amrin lidhej me dy
vende q kishin dai fituese nga Lufta I Botrore dhe, si t tilia, kufijt e tyre shtetror
t paralufts nuk u vun n diskutim. Kur u pa se krkesat shqiptare pr zgjerimin e
kufijve shtetror nuk gjetn asnj prkrahje dhe se kishin nisur t shqyrtoheshin e
madje t gjenin miratim pretendimet territoriale t vendeve fqinje baiikanike, ky
delegacion i parashtroi m 7 mars Konferencs s Paqes nj propozim, ku krkohej
q shtja e Kosovs dhe e amris t zgjidhej sipas parimitt drejt t vetvendosjes
s popujve, pr t cilin ishte foiur aq shum gjat lufts. N kt kuadr u krkua
vendosja e forcave ushtarake t SHBA n krahinat shqiptare t mbetura jasht kufijve
t 1913-s, q do ti administronin pr nj ose pr dy vjet, sa t prgatiteshin kushtet
pr t organizuar atje nj plebishit pr caktimin e fatit t tyre t mtejshm. Nse
pranohej ky propozim, ather forcat e SHBA mund t shtriheshin prkohsisht, po
pr t prgatitur nj piebishit, edhe n dy trevat e Shqipris s Jugut, mbi t ciiat
qeveria greke kishte paraqitur n Konferencn e Paqes pretendimet e saj aneksioniste.
Mirpo Konferenca e Paqes nuk mori parasysh as krkesat e delegacionit
shqiptar pr rishikimin e kufijve, as edhe propozimin e tij pr organizimin e nj
plebishiti n trevat, q krkonin t merrnin dy fqinjt ballkanik. Qysh n fillim t
punimeve t saj ajo nisi t shqyrtonte pretendimet e qeveris greke, prfaqsuesi
i s cils, E.Venizeloja, shpejtoi fia paraqiste Konferencs me shkrim e me goj.
Qeveria e Athins krkoi aneksimin e Kors e t Gjirokastrs. Por, duke
mos qen n gjendje ta mbshteste kt pretendim mbi parimin e kombsis,
kryeministri grek doli para Konferencs me tezn e triliuar dhe tanim t vjetruar,
sipas s ciis shqiptart e krishter (ortodoks), q prbnin gjysmn e banorve
t ktyre dy trevave, e ndjenin veten si grek. E. Venizeloja iu referua gjithashtu
Traktatit t Londrs t prillit 1915, q e ngarkonte Itaiin t mos e kundrshtonte
aneksimin e Shqipris s Jugut nga Greqia nse kt do ta krkonin dy
nnshkruesit e tjer t Traktatit, Britania e Madhe dhe Franca (nnshkruesi i katrt,
Rusia cariste, e prmbysur nga Revolucioni i Tetorit, nuk mori pjes n Konferenc)
dhe nse Italia do t merrte pr vete at q ishte parashikuar n traktat. Pr kt
arsye prfaqsuesi i qeveris greke nuk u shpreh kundr pretendimeve t Italis
n Shqipri, por pr ndarjen e Shqipris me fqinjin e prtej Adriatikut.
Nj qndrim tjetr mbajtn prfaqsuesit e Jugosllavis, t ciit krkesat
territoriaie n Shqipri n fiiiim nuk i paraqitn drejprdrejt. Delegacioni jugosliav u
shpreh pr pavarsin e Shqipris n kufijt e 1913-s. Ky qndrim diplomatik u
prcaktua nga rivaliteti i ashpr italo-jugosliav n Adriatik e n Shqipri. Qeveria e
Beogradit dshironte t kishte n kufijt e saj jugperndimor m mir nj shtet t
vogl shqiptar t pavarur, sesa nj fqinj t tili n truallin shqiptar si Itaiia, q ishte
pr destabilizimin e shtetit t ri shumetnik serbo-kroato-slloven dhe nxiste

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

131

shprbrjen e tij. Nga ana tjetr, qeveria jugoslSave mendonte ta vinte Shqiprin
nn ndikimin e vet politik nprmjet E. Toptanit, duke mbshtetur ambiciet e tij pr
tu vn n krye t qeveris e t shtetit shqiptar.
Ndrkoh diplomacia e Beogradit e lidhi qndrimin e vet kundrejt Shqipris
me at t dy shteteve t tjera fqinje. N memorandumin jugosllav, q iu paraqit
Konferencs n shkurt 1919} thuhej q n rast se ndonj vendi tjetr do ti njihej e
drejta e pushtimit ose e protektoratit mbi nj pjes a mbi tr Shqiprin e 1913s, ather Jugosiiavia, pr t mbrojtur interesat e saj jetike, ruante t drejtn t
krkonte pjesn q i takonte. Ky qndrim i dyzuar i Beogradit do t vijonte gjat
gjith kohs s Konferencs s Paqes dhe kishte pr synim t arrinte dy qllime:
a) ta veonte konfliktin ndrmjet Roms e Beogradit pr ndarjen e tokave t ishPerandoris Austro-Hungareze, prt cilat kishin pretendime t dyja palt, nga ai
pr ndarjen e Shqipris, sikurse ishte parashikuar n Traktatin e priilit 1915; b) ta
vinte Jugosllavin n t njjtin rrafsh me Greqin e sidomos me Italin pr ndarjen
e shtetit shqiptar dhe t mos lejonte q ta prjashtonin nga kjo ndarje, si po
prpiqej dipiomacia italiane. Kshtu, rivalitetit t mparshm austro-italian pr
Shqiprin ia zuri vendin antagonizmi italo-jugosllav.
Nga ana e saj qeveria italiane synonte t siguronte, n radh t par, zotrimin
e Viors, si pik e rndsishme gjeostrategjike n Adriatikun Jugor dhe t vendoste
nn protektoratin itaSian shtetin autonom shqiptar5, q parashikohej t krijohej n
kufijt e Shqipris s Mesme, myslimane. Roma krkonte gjithashtu q ky
protektorat a kontroll t shtrihej mundsisht n kufijt e Shqipris s 1913-s.
Delegacioni italian nuk i shtroi menjher kto pretendime n Konferenc, sikurse
veproi delegacioni grek. Italia nuk e bri kt menjher sepse radhitej ndr Fuqit
e Mdha fituese, t cilat, si organizuese t Konferencs, i kishin dhn vetes disa
t drejta t veanta n krahasim me vendet e tjera fituese m t vogla. Prve
ksaj, pr t ardhmen e Shqipris kishte kontradikta jo vetm ndrmjet tri vendeve
fqinje rivaie, por edhe ndr tri fuqit kryesore t Konferencs. SHBA, Anglia e
Franca nuk kishin t njjtin qndrim pr t ardhmen politike e territoriale t shtetit
shqiptar. Diskutimet n Konferenc treguan se ndrmjet tyre kishte edhe prputhje,
edhe kundrshtL Uashingtoni u bashkua me pikpamjen e Londrs e t Parisit,
sipas s cils pavarsia e Shqipris dhe trsia territoriale e shtetit shqiptar duhej
t sakrifikoheshin pr interesat e vendeve fqinje fituese t Lufts I Botrore,
pavarsisht se Shqipria kishte qndruar mnjan lufts dhe normaiisht skishte
pset paguante pr t. Mirpo ktij qllimi, si ndodh shpesh, iu gjend edhe vjegza.
Prfaqsuesit e tri Fuqive t Mdha e viersuan njohjen ndrkombtare t
Shqipris m 1913 si shtet i pavarur e sovran, si veprim t parakohshm dhe
rrjedhimisht historia e Shqipris duhej t kthehej prapa, duhej t ribhej. Kshtu
shpjegohet prfshirja e shtetit shqiptar n sistemin e mandateve, i ngritur n mbarim
t lufts botrore, edhe pse n sistemin e mandateve parashikohej t prfshiheshin
vetm ato vende e popuj q nuk e kishin fituar ende pavarsin e tyre kombtare
dhe q do t kishin nevoj pr tuteln a pr dorn drejtuese t nj fuqie "t
qytetruar, q ti printe drejt pavarsis. Sshte fjala pr popuj q do t shkputeshin
nga shtetet shumkombshe t shprbra, si Perandoria Osmane, ose pr popuj
q kishin qen koloni t Gjermanis s mundur.

132

H is to ria e PopuUit Shqiptar

Propaganda e qliimshme pr t primitivizuar jetn ekonomike-shoqrore


t popullit shqiptar, sidomos ajo q vinte nga shtetet fqinje, t ciiat synonin t
priigjnin me kt pianet e tyre ekspansioniste, ishte aq e madhe e shurdhuese,
sa mjaft prfaqsues t poiitiks evropiane e kishin marr at prt vrtet. Duhet
ta dini, ju Shqiptar, - shkruante plot dshprim antari i delegacionit Luigj Gurakuqi
n vern e vitit 1919, - se anmiqt e atdhes e t kombit tn punojn, si kan
punuem gjithmon ... pr me na qitun para bots, para atyne q i ... gjykojn fatin
tn, t damun e t pramun, jo si nj komb q meriton jetn e vet m vete, por
si disa fise qi skan pasun kurr bashkim njeni me tjetrin, si njerz t egjr e t
padisiplin qi, po t lehen m vete, kishin me ngran shoqi-shoqin pr s gjalli e
kishin me turbuiluem paqen e prgjithshme.
Si shtete q mund tu ngarkohej mandati mbi shtetin shqiptar t paslufts,
prfaqsuesit e tri fuqive kryesore t Konferencs arritn po ashtu n nj mendim t
prbashkt. Pranuan se kjo fuqi do t ishte Italia fqinje, e ciia e kishte krkuar qysh
gjat lufts formn e protektoratit e do ta krkonte edhe gjat Konferencs s Paqes,
por kt her n formn e mandatit. Prfaqsuesit e t tria fuqive e shfaqn
gatishmrin e tyre pr ta vendosur shtetin shqiptart pasiufts nn mandatin italian,
pr her t par n maj 1919, n kuadrin e prpjekjeve pr t knaqur pretendimet e
Italis n Shqipri e n Adriatik dhe do ta prsritnin n shtator 1919, pas krkess
pr mandatin mbi Shqiprin paraqitur zyrtarisht n fund t gushtit n forumet e
Konferencs nga ministri i ri i Jashtm i Itaiis, T. Tittoni.
Miratimin e tyre pr ti njohur Italis mandatin mbi Shqiprin tri fuqit e
parashtruan n memorandumin e 9 dhjetorit t vitit 1919, t cilin ia paraqitn edhe
deiegacionit italian n Konferenc. N prkujtesn q i bashkngjitej ktij
memorandumi thuhej se tri fuqive nuk u mungonte dshira pr t njohur pavarsin
e shtetit shqiptar, porse ky shtet do t ket nevoj pr kshillat dhe pr ndihmn
administrative t ndonjrs prej Fuqive t Mdha. Nga pozita e saj gjeografike
dhe nga kapaciteti ekonomik Italia sht shteti m i prshtatshm pr t
prmbushur kt detyr .
Dispozitat konkrete t mandatit dhe Statuti Themeltar i shtetit shqiptar do
t prpunoheshin nga nj komision i prbr nga tre antar, prej t ciive njri
do t ishte prfaqsues i qeveris s Roms, tjetri i Lidhjes s Kombeve i treti do
t ishte prfaqsues i shtetit shqiptar, por q do t caktohej si i tili jo nga Shqipria,
nga institucionet e saj, por nga fuqit kryesore fituese. Kto dispozita (t mandatit
e t statutit) do t miratoheshin nga Kshilli i Lidhjes s Kombeve, q u krijua n
mbarim t Lufts I Botrore dhe q kishte si qliim t mnjanonte konfliktet e
armatosura ndrmjet shteteve, si dhe t ruante paqen n bot.
Projektet q u hartuan n Konferencn e Paqes m 1919 pr vendosjen e
shtetit shqiptar t paslufts nn mandatin e Italis, do t shkeinin pavarsin e
sovranitetin q ai i kishte fituar disa vjet m par. Prve ksaj, shqiptart ishin i vetmi
populi evropian q u trajtua n mnyr kaq diskriminuese. N kt rast nuk u respektua
as edhe procedura e parashikuar nga Karta e Lidhjes s Kombeve. Popuili shqiptar
nuk u pyet pr t dhn mendimin e tij n lidhje me shtetin t ciiit do ti ngarkohej
mandati, sikurse ishte parashikuar n nenin 22 t Karts. Kto qndrime mbaheshin
kur, si dihej, n Konferencn e Paqes delegacioni shqiptar nuk ishte pajtuar aspak
me prfshirjen e Shqipris n grupin e atyre vendeve, me t ciiat do t shtrihej
sistemi i mandateve.

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

133

Prfaqsuesit e tri fuqive kryesore t Konfererscs u morn vesh jo vetm


pr shkeijen e pavarsis s Shqipris, por ata nuk shfaqn ndonj kundrshtim
as pr problemin tjetr edhe m t rndsishm pr fatet e vendit, si ishte ai i
trsis territoriaie t shtetit shqiptar. Prfaqsuesit e fuqive fituese t luftes arritn
n mendimin e prbashkt se kufijt e shtetit shqiptar duheshin ngushtuar pr t
favorizuar m tej vendet fqinje, duke miratuar disa prej pretendimeve t tyre. Asnjra
nga kto fuqi, as Anglia me Francn, as SHBA nuk e kundrshtuan vnien e krahins
s Viors nn sovranitetin e Italis dhe as kalimin e krahins s Gjirokastrs brenda
kufijve politik t Greqis. Vlora e Gjirokastra, pr shkak t pozits s tyre
gjeostrategjike, u bn pre, e para, e italis, pr kontrollin e saj mbi Kanalin e
Otrantos dhe, e dyta, e Greqis pr zotrimin e Kanalit t Korfuzit.
Lidhur me pretendimet e tjera aneksioniste t vendeve fqinje, prfaqsuesit
e t tri fuqive mbajtn qndrime t diferencuara. Prfaqsuesit e SHBA u kujdesn
pr moscoptimin e mtejshm t krahinave t shtetit shqiptar, ndrsa prfaqsuesit
e Britanis s Madhe dhe m shum t Francs, duke pasur kontradikta t thella
me Itaiin, qen prirur nga ngushtimi i mtejshm i hapsirs gjeografike t shtetit
shqiptar, mbi t ciiin do t shtrihej mandati italian.
Kto qndrime kontradiktore u dukn q n nisje t Konferencs, kur n
shkurt 1919 t katr Fuqit e Mdha fituese (Anglia, Franca, Italia e SHBA) krijuan
nj komitet pr shqyrtimin e pretendimeve greke. N raportin q ky komitet paraqiti
n muajin mars 1919, prfaqsuesit e Londrs e t Parisit shprehn mendimtn se
e gjith Shqipria e Jugut duhej ti kalonte Greqis, ndrsa ata amertkan doln
me propozimin q t i kalonte Greqis vetm treva e Gjirokastrs, prej malit
Nemrk deri n bregdet, kurse krahina e Kors t mbetej n kufijt e Shqipris.
T shqetsuar nga fakti se pretendimet e tyre nuk po merreshin ende n shqyrtim,
italiant u shprehn pr ruajtjen n jug t kufijve t 19t3-s. Si pasoj e ktyre
kontradiktave, shtja e kufirit shqiptaro-grek mbeti e hapur.
Punimet e Konferencs filluan me shqyrtimin e Traktatit t Paqes me
Gjermanin (q do t nnshkruhej n Versaj, afr Parisit, m 28 qershor 1919).
Pr kt ishin t interesuara tri fuqit kryesore fituese, Britania e Madhe, Franca dhe
SHBA. Pretendimet e Italis n Shqipri nisn t diskutoheshin n prill 1919, s
bashku me krkesat e saj pr tokat e ish-Perandoris Austro-Hungareze, q
shtriheshin kryesisht prgjat bregdetit Adriatik. Bashkimi i ktyre dy shtjeve nuk
ishte i rastsishm, ai kishte lidhje me Traktatin e Londrs t prillit 1915 (me nenet 47), sipas t cilit deti Adriatik, nga veriu n jug t tij, ishte konceptuar nga pikpamja
ushtarake-detare si nj i tr, si nj liqen italian, i cili duhej t shrbente pr mbrojtjen
strategjike t Italis. Rrjedhimisht, bregdeti lindor i ktij deti, q nga Vlora n jug e
deri n Dalmaci e n Trieste n vert, krkohej t viheshin nn kontrollin italian,
pavarsisht se ktoterritore banoheshin nga popullsi shqiptare e sllave, pra jo italiane.
T ndodhur prpara mtimeve t ktilla, q shkelnin parimin etnik,
prfaqsuesit e SHBA, t lir nga detyrimet e Traktatit t Londrs, doln kundr
pretendimeve aneksioniste t qeveris s Roms mbi ato territore t banuara jo
nga italian. Mirpo ndrkoh ata pranuan koncepttn e sigurimit t Italis n
Adriatik dhe mbi kt baz pranuan shtrirjen territoriale t Italis, n disa pozicione
strategjike prgjat bregdetit. Kshtu, n memorandumin e 14 prillit 1919 drejtuar
qeveris itaiiane, presidenti amerikan Uillson pranonte zotrimin italian t Polas

134

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

n veri, t nj ishuili n pjesn qendrore (n bregun dalmat) dhe zotrimin e Vlors


n jug t Adriatikut, duke i vlersuar kto si t mjaftueshme pr kontrollin e ktij
deti nga italia.
Lufta diplomatike pr sheshimin e kontradiktave italo-jugosilave, q ka hyr
n historiografi me emrtimin shtja e Adriatikut, vijoi gjat dhe me ishime t
prfaqsuesve t fuqive pr t dy pretendentt. Prfaqesuesit amerikan nuk i
qndruan dot trysnis s partnerve italian dhe u treguan m dorlshuar ndaj
mtimeve t tyre n Shqipri, si pr shtjen e mandatit mbi shtetin shqiptar, ashtu
edhe pr probiemin e sovranitetit t Itaiis mbi Vlorn. Pas gatishmris q
prfaqsuesit amerikan treguan n priil 1919, pr ti njohur Itaiis vetm t drejtn
pr zotrimin e portit t Vlors, n shtator t atij viti pranuan q sovraniteti italian t
shtrihej mbi t gjith krahinn e Vlors. Me lshime t tilla prfaqsuesit e Uashingtonit
synontn ti nxitnin qeveritart italian t hiqnin dor nga krkesat e tyre n Daimaci e
n Fiume (Rijeka), por nuk arritn rezuitatin e dshiruar,
Duke ndjer nevojn e bashkrendimit t qndrimit pr probiemet e
diskutueshme, prfaqsuesit e SHBA, t Britanis s Madhe e t Francs hartuan
nj memorandum t prbashkt, q mban datn 9 dhjetor 1919, ku parashtruan
mendimet e tyre t njjta pr zgjidhjen e shtjes s Adriatikut, si edhe pikpamjet
e tyre lidhur me mtimet e tre shteteve fqinje n Shqipri, t Italis dhe t dy
fqinjve balikanik. N hartimin e dokumentit t 9 dhjetorit, n t vrtet, u mor
parasysh m shum pikpamja e prfaqsuesve amerikan. N kt dokument
Italis i njihej sovraniteti i plot mbi Vlorn dhe mbi gjith krahtnn e saj, Jugosliavis
i lejohej vetm e drejta e nj daljeje tregtare n Shqiprtn e Veriut, duke in ktu
t paprekura kufijt e 1913-s. Pr kufirin shqiptaro-grek n trsin e tij nuk qe
arritur ende nj mendim i prbashkt. Megjithat, sipas memorandumit t 9 dhjetorit
Greqia do t pushtonte tokat shqiptare t trevs s Gjirokastrs, q shtriheshin n
perndim t maleve t Nemrks, duke prfshir edheTepelenn e Kurveleshin.
Pushtimi i trevs s Gjirokastrs ishte vetm nj hap drejt aneksimit t saj nga
Greqia. E ardhmja e Kors mbeti prsri objekt bisedimi ndrmjet prfaqsuesve
t SHBA, Francs e Anglis nga njra an, t cilt prvetsuan t drejtn t flisnin
n emr t Shqipris, dhe prfaqsuesve t Italis e t Greqis nga ana tjetr.
Ky memorandum ndrkaq nuk knaqi as Romn, pr shkak t zgjidhjes q
i jepte shtjes s Fiumes, as Athinn, pr rezervn q mbante ndaj t ardhmes
s Kors. Ai zemroi m shum Beogradin, q e shikonte veten t prjashtuar
nga ndarja e Shqipris dhe n pozita ushtarake mbrojtse e t vshtira n raport
me Italin. Sipas delegacionit jugosllav, fuqit ishin interesuar vetm pr sigurimin
strategjik t Italis n Adriatik. N kto kushte delegacioni i Beogradit, i kryesuar
nga N. Pashii, n notn drguar Konferencs m 8 janar 1920, mbronte prsri
qndrimin e shprehur n shkurt 1919, sipas t cilit qeveria e tij parapiqente ngritjen
e nj shteti shqiptar t pavarur me nj administrat t vetn, n kufijt e 1913-s.
N notn e N. Pashiit theksohej gjithashtu se, n qoft se ky propoztm do t
hidhej prsri posht, Beogradi do t krkonte aneksimin e Shqipris s Veriut
deri n lumin Drin, duke premtuar ti jepte n kt rast Shkodrs nj autonomi
administrative vendore. Delegacioni jugosllav krkoi tani nj kufi m t favorshm
pr Beogradin, si nga pikpamja ekonomike, ashtu edhe nga ajo strategjike. N
kt rast nuk ishte fjala pr nj korrigjim kufijsh , si pohohej n memorandumin

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

135

jugosliav t 8 janarit, por pr aneksimin e t gjitha territoreve n t djatht t Drinit


t Zi e t Buns, si edhe t malsis s Keimendit e asaj t Krasniqit.
Pr t knaqur m tej fqinjt e Shqipris, sidomos Jugosilavin, kryeministrat
e Britanis s Madhe e t Francs, Llojd Xhorxh (D. Lioyd George) dhe G. Klemanso
(G. Cimanceau), n munges t prfaqsuesit t SHBAf arritn m 13 janar 1920
nj kompromis me homologun itaiian, Niti, sipas t cilit Shqipria coptohej midis
tri shteteve fqinje, gati ashtu si ishte parashikuar n Traktatin e Londrs t prillit
1915. Sipas ktij kompromisi, Fiume do ti kalonte Italis, kurse Jugosliavia do t
merrte si kompensim Shqiprin e Veriut me qendr Shkodrn, e cila do t gzonte
nj autonomi si ajo e krahins Rutene n ekosllovaki. Greqia do t aneksonte
Korn e Gjirokastrn, ndrsa Italis do ti jepej Vlora me krahinn, nn sovranitet
si dhe mandati mbi pjesn q mbetej ngatrualii i shtetit shqiptar i 1913-s.
N kt mnyr prfaqsuesit e tri Fuqive t Mdha fituese t Lufts! Botrore
nuk prfiiin as t drejtat ndrkombtare t Shqipris t fituara m par, as
krkesat kombtare m themelore t populiit shqiptar, madje as edhe propozimet
e delegatve shqiptar n Paris. Kshtu, lidhur me Shqiprin dhe me shtjen
shqiptare, Konferenca e Paqes e viteve 1919-1920 sanksionoi jo vetm vendimet
e padrejta t Konferencs s Ambasadorve t vitit 1913, por projektoi edhe nj
coptim t ri t territoreve t shtetit shqiptar. Prfaqsuesit shqiptar reaguan ndaj
ktyre padrejtsive, por prsri pa rezuitat.

Qndrimi i delegacionit shqiptar


Gndrimi mosprfills i Konferencs s Paqes pr t drejtat kombtare t
popullit shqtptar dhe lnia n harres e propozimit, q delegacioni shqiptar i paraqiti
ksaj Konference, m 7 mars 1919, pr organizimin e nj plebishiti n territoret
shqiptare q kishin mbetur jasht kufijve t shtetit shqiptar, e nxitn kt delegacion
q, pr ta shptuar vendin nga rreziku i r? i coptimit, t krkonte mjete t tjera
poiitike. Mirpo antart e delegacionit nuk arritn n nj mendim t prbashkt
pr hapat e mtejshm q duhej t hidhnin n t mir t shtjes kombtare. Nj
pjes e tyre, e prbr nga Mehmet Konica e dr. Mihal Turtulli, me t cilt u bashkua
edhe Mithat Frashri (q ndodhej ende n Zvicr), menduan se duhej mbajtur nj
qndrim i fort kritik kundrejt pretendimeve t Italis, te t cilat shikonin burimin
kryesor t asaj drame t re q po prgatitej pr Shqiprin. Me kt qndrim kritik
kundrejt italis mendohej se do t ndryshonin edhe imazhin e krijuar pr
delegacionin, t provonin se ai nuk ishte shtojc e prfaqsuesve t Roms,
sikundr prflitej ndr rrethe dipiomatike, por kishte shkuar n Paris pr t mbrojtur
t drejtat kombtare t shqiptarve dhe pr fiu kundrvn atyre q do ti dhunonin
kto t drejta. Me kt qndrim u bashkua edhe pjesa m e madhe e delegatve
t kolonive (t SHBA, t Turqis e t Rumanis), q kishin shkuar n Paris pr t
dhn ndihmesn etyre pr problemin kombtar. Midistyre ishin Mihal Gramenoja,
Parashqevi Qiriazi, Halil pash Alizoti (Gjirokastra), Fuat Dibra, Pandeli Evangjeli,
Ibrahim Temo. Pjesa tjetr e delegacionit, ku bnin pjes Turhan pash Prmeti,
imzot Luigj Bumi dhe Luigj Gurakuqi (ky i fundit ishte caktuar n vendin e Mithat
Frashrit), mendonte se duhej ndjekur jo rruga e konfrontimit dhe e ashprsimit t

136

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

marrdhnieve me prfaqsuesit italian, por ajo e bisedimeve, pr t arritur me


ta n nj kompromis, i cili t mbshtetej n respektimin e pavarsis dhe n ruajtjen
e trsis toksore t vendit.
Kto kundrshti uan n krijimin e dy grupimeve t veanta t delegacionit
qeveritar. Veprimet e tyre t veuara zun fil! n priil 1919, kur u prhapn lajmet
pr nisjen e diskutimit t shtjes s Adriatikuf n Konferenc. Kshtu, po n t
njjtn dit, m 14 prili, t dy fraksionet i prcolin Konferencs s Paqes nga nj
memorandum t vetin. Fraksioni Konica-Turtulii, q i mbahej orientimit amerikanoangiez, n memorandumin q i paraqiti Konferencs prdorte nj ton t ashpr kundr
synimeve t Itaiis mbi Vlorn dhe vinte n dukje pasojat negative q do t kishte pr
Shqiprin protektorati itaiian, n radh t par nga pikpamja demografike. N memorandum theksohej se Shqipria do t mbushej pr pak koh me koion italian.
Megjithat, antart e ktij grupimi nuk doin para Konferencs me propozimin pr ti
njohur shtetit shqiptar pavarsin e tij t plot dhe, duke u nisur nga kjo krkes, t
kundrshtonin pianet e prfaqsuesve t Fuqive t Mdha pr ta vn at nn
mandatin e nj shteti t huaj. Duke u prpjekur pr stabilizimin e shtetit shqiptar e
sidomos prt mnjanuar mandatin italian, ata krkuan vendosjen e shtetitt pavarur
shqiptar nn mandatin e prkohshm t SHBA ose t ndonj fuqie tj^ir t largt, q
nuk kishte interesa t drejtprdrejt n Shqipri e n Balikan. N kt mnyr ky
grupim nuk e kundrshtoi n parim sistemin e mandateve, q nuk prbnte thjesht
nj ndihm pr popujt e prapambetur nga fuqit t!e qyterruara, si pohohej zyrtarisht,
por nj form t re't protektoratit Rrjedhimisht ata nuk arritn ta orientonin Lvizjen
Kombtare Shqiptare n nj rrug t drejt, t lufts pr ruajtjen e pavarsis s
shtetit shqiptar.
Fraksioni tjetr me orientim proitalian, n memorandumin e tij t 14 priilit
krkoi t vendosej pr nj koh t caktuar, sa t mkmbej shteti shqiptar, jo
sistemi i mandatit, por ai i ndihms a, si thuhe) n memorandum, i asistencs
dashamirse t njrs prej Fuqive t Mdha aleate, t ciln do ta zgjidhte vet
qeveria shqiptare. Kjo fuqi, si lihej t kuptohej n memorandum, do t ishte italia,
ndihma e s cils duhej t ishte e till q t pajtohej me pavarsin e sovranitetin
e shtetit shqiptar dhe t mos i shrbente Roms pr koionizimtn e vendit.
Propozimet e ktij fraksioni tregojn se ai u kujdes t mnjanonte mandatin
mbi Shqiprin. Por, si dshmojn memorandumet e priiiit t 1919-s, t gjith
delegatt shqiptar n Paris pranuan kalimin e shtetit shqiptar nga kontroiii koiektiv
i Fuqive t Mdha, i vendosur m 29 korrik 1913, n statusin e kontrollit a t drejtimit
t shtetit shqiptar t paslufts nga nj fuqi e vetme.
Grupi i Turhan Pashs, me t cilin u bashkua Mustafa Kruja dhe pastaj dy
antar t tjer t qeveris, Mehdi Frashri e Mufit Libohova (q arritn n Paris
n fund t priliit), bri prpjekje pr t arritur n nj marrveshje dypaishe me
qeverin e Roms. Pr t mnjanuar sovranitetin mbi krahinn e Vlors ata
vendosn ti njihnin Italis interesat strategjik dhe detar n kt krahin, duke
pranuar, n rast se Italia do t siguronte trsin toksore t shtetit shqiptar,
pushtimin ushtarakt Sazanit, t Karaburunit e t Zvrnecit, si dhe ndrtimin e nj
baze ushtarake detare n Pashaiiman.
Kto lshime iu propozuan pals italiane m 28 maj 1919, por autort e tyre
nuk morn prej saj asnj prgjigje. Megjithat, pas piot nj muaji, m 28 qershor,

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

137

grupi i Turhan Pashs bri ndryshime n prbrjen e delegaciont. Si kryetar i


delegacionit, n vend t Turhan Pashs, u caktua imzot Luigj Bumi. Mnjanimi i
Turhan Pashs, q kishte qen dikur ambasador i Perandoris Osmane, duket se
lidhej me synimin pr t ndryshuar sadopak imazhin q propaganda e huaj i vishte
me dashakeqsi Shqipris si Turqi e vogP. Antar t delegacionit do t ishin
Mehdi Frashri, Luigj Gurakuqi e Lef Nosi. Megjithat, Turhan Pasha mbeti prsri
si kryeministr, ndrsa n vend t Mehmet Konics u caktua si ministr i Jashtm
Mehdi Frashri. Kto ndryshime u bn nga 6 antart e qeveris q ndodheshin
n Paris, t cilt vepruan edhe n emr t antarve t tjer t kabinetit, q
gjendeshin n Durrs.
N procesverbalin e mbajtur po at dit, m 28 qershor, n takimin e 6
antarve t qeveris, theksohej se delegacioni i kryesuar nga L. Bumi do t
vijonte t mbshtetej n veprimtarin e tij n parimin e trsis toksore, t
pavarsis dhe t sovranitetit t shtetit shqiptar . Pas nj muaji, n korrik, ndodhi
nj ngjarje gati e papritur, q alarmoi qarqet politike shqiptare dhe opinionin publik
shqiptar. M 29 korrik 1919 ministri i ri italian i Punve t Jashtme, Tomasso Tittoni,
nnshkroi me kryeministrin grek, E. Venizelos, nj marrveshje pr sheshimin e
kontradiktave ndrmjet tyre (duke prfshir edhe ato pr ndarjen e Shqipris)
dhe pr t prkrahur para Konferencs s Paqes pretendimet e njri-tjetrit.
Ky prkeqsim i gjendjes ndrkombtare t Shqipris pati ndikim t thell
te prfaqsuesit shqiptar n Paris. N fund t korrikut fraksioni Turtutii-Konica u
bashkua me pjesn tjetr t delegacionit qeveritar, prej t ciiit ishte shkputur n
priH. N kt rast M. Konica u pranua t mbetej antar i deiegacionit, ndrsa dr. M.
Turtulli uiej n rangun e delegatit kshilltar. T njjtin hap bn ato dit edhe
prfaqsuesit e koionive n Paris, q vendosn t bashkpunonin me delegacionin
e kryesuar nga L. Bumi.
Ndrkaq, iajmi i prhapur n shtator 1919 pr pranimin prej fuqive t mandatit
italian mbi Shqiprin, shkaktoi nj prplasje t re ndrmjet shqiptarve n
kryeqytetin francez pr mnyrn e kundrshtimit t ktij miratimi t Konferencs.
Shumica e prfaqsuesve t kolonive i krkoi delegacionit qeveritar t dilte para
Konferences s Paqes me krkesn pr nj shtet plotsisht t pavarur, si mjet i
vetm diplomatik pr t mnjanuar mandatin. Por ky delegacion, duke dashur ti
siguronte patjetr shtetit shqiptar nj asistenc dashamirse e t prkohshme,
doli me nj propozim tjetr. N notn e vet, drejtuar Konferencs m 9 tetor,
delegacioni qeveritartheksonte se kjo asistenc (ndihm) mund ti jepej Shqipris
jo me vendosjen e institucionit t mandatit, por nprmjet nj ndryshimi t
arsyeshm e n pajtim me frym n e kohs e me nevojat e vendit, t dispozitave t
Konferencs s Londrs t 1913-s mbi ngritjen e shtetit shqiptar".
Ndryshimet q i duheshin br statusit t 29 korrikut, sipas pikpamjes s
antarve t delegacionit, ishin dy: S pari, n krye t shtetit shqiptar t vendosej
nj princ i huaj, si m 1913, me ndryshim q tani princi t ishte me origjin italiane
(nga shtpia mbretrore e Savojs) dhe t shoqrohej nga forca t armatosura t
huaja (ka nuk kishte ndodhur m 1913), t cilat do t ishin itaiiane e do t qndronin
n Shqipri prkohsisht, derisa t stabilizohej shteti shqiptar. Ato do t ishin si
forca shoqruese a prcjellse t princit dhe jo si pushtuese t vendit. Ndryshimi i
dyt kishte t bnte me asnjansin e Shqipris. Kjo asnjansi duhej t rivendosej

138

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

e t garantohej kolektivisht nga fuqit si m 1913, me ndryshimin q, po t paraqitej


nevoja, kto fuqi t ngarkonin qeverin italiane pr zbatimin e kushteve t
garancis.
Nota e 9 tetorit drejtuar Konferencs shoqrohej me lutjen q delegacioni t
thirrej nga Konferenca pr t dgjuar pikpamjen e tij pr shtjet q iidheshin me
t ardhmen e Shqipris. Kjo krkes ishte prsritur
disa her, por nuk ishte pranuar. D gjim i i
deiegacionit shqiptar prpara Kshiilit t t Dhjetve,
n shkurt 1919, ishte hera e par dhe e fundit q ai
u thirr para Konferencs. Delegacioni shqiptar
kom unikonte me K onferencn vetm me
korrespondenc. N kto kushte diskriminimi ky forum ndrkombtar, kur edhe paia italiane heshtte
pr propozimet e deiegacionit shqiptar dhe nuk po
tregohej e gatshme pr kompromis, deiegacioni
hodhi nj hap tjetr. N fund t dhjetorit 1919 i
paraqiti Konferencs s Paqes nj not t re me
disa propozime, q kishin pr qilim t shmangej
coptimi i vendit. Delegacioni pranonte tu njihte
fqinjve disa ishime: Jugosilavis tranzitin e iir t
mallrave n Shqiprin e Veriut; komuniteteve
Im zot Luigj Bum i
ortodokse t Kors e t Gjirokastrs autonomin
e brendshme; pr sigurimin e Italis n Adriatikun Jugor dekiaronte se ishte i
gatshm ti paraqiste Konferencs nj variant t till q t ruante sovranitetin e
Shqipris mbi Vlorn e mbi krahinn e saj. N kt rast mendohej q ftaiis f i
iejohej ndrtimi i nj baze ushtarake detare (me qira) n Orik (Pashaliman) dhe ti
njihej pushtimi i ishullit t Sazanit. Por, ashtu si m par, kto propozime ran n
vesh t shurdht.
Duke mos gjetur asnj mbshtetje n Konferenc, deiegacioni shqiptar drgoi
n Rom n fund t vitit 1919 dy antar t tij pr t krkuar ndihmn e Paps. N
fillim t janarit 1920 u takua me Papn kryetari i delegacionit, kieriku katolik imzot
Luigj Bumi, por pa arritur ndonj prfundim.
Vetm pas kompromisit anglo-franko-itaiian t 13-14 janarit 1920, kur u pa
se prpjekjet pr t i siguruar shtetit shqiptar nj ndihm (asistenc) q t
shrbente pr stabiiizimin e ktij shteti dhe q t pajtohej me pavarsin dhe
sovranitetin e tij dshtuan plotsisht, u hoq dor nga kto orvatje dhe u hodh nj
hap tjetr, kt her i guximshm. Disa antar t delegacionit qeveritar pranuan,
nn trysnin edhe t prfaqsuesve t kolonive, ti krkonin Konferencs ti njihte
shtetit shqiptar pavarsin e plot. Por n kushtet kur prpjekjet diplomatike pr
ripohimin e pavarsis s shtetit shqiptar dhe pr trsin e tij toksore nuk po
jepnin asnj rezuitat, doli nevoja e organizimit t nj qndrese t brendshme
poputlore. Themeiet pr organizimin e ksaj qndrese u hodhn n Kongresin e
Lushnjs.

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

139

2. KONGRES! KOMBTAR I LUSHNJS


Rritja e lvizjes kombtare.
Domosdoshmria e thirrjes s nj mbledhjeje kombtare
Lajmet shqetsuese q vinin n vend nga Parisi, tregonin se pavarsia e
Shqipris dhe sidomos trsia e saj territoriale rrezikohej nga t gjith fqinjt,
nga itaSia dhe nga shtetet ballkanike. Por, ashtu si prfaqsuesit e shqiptarve n
Paris, edhe forcat politike brenda vendit filiuan t diskutonin rreth shtjes se kujt
duhej t'i bhej m shum qndres nga shqiptart, Italis apo fqinjve ballkanik.
Ndrkaq po bhej gjithnj e m e qart se kmbngulja e qeveritarve t Roms
pr ta vendosur krahinn e VSors nn sovranitetin e Italis dhe shtetin shqiptar t
paslufts nn mandatin itaiian, do t kishin pasoja tejet negative pr fatet e tr
vendit. Me pretendimet e saj Itaiia jo vetm shkelte pavarsin e trsin e shtetit
shqiptar, por u hapte rrugn edhe reaiizimit t mtimeve territoriale t dy shteteve
fqinje ballkanike dhe bhej shkak q kto pretendime t gjenin mbshtetjen e
Fuqive t tjera t Mdha fituese t lufts, veanrisht t Francs e t Britanis s
Madhe.
Politika q autoritetet italiane t pushtimit po ndiqnin n vend, duke mbshtetur
pianet e Roms, ishte nj faktor tjetr q ndikoi n rritjen e Lvizjes Kombtare
Shqiptare. Kjo politik u duk edhe n qndrimin ndaj qeveris s prkohshme t
Durrsit. EdSie pse u formua kundr vullnetit t tyre, qeveritart italian e pranuan
ekzistencn e ksaj qeverie, por kompetencat ia zvogluan s teprmi, duke e vn
nn kontrollin e drejtprdrejt t komands s pushtimit. Roma caktoi pran ksaj
qeverie nj prfaqsues t Ministris s saj t Punve t Jashtme, pa miratimin e t
cilit nuk mund t kryhej asnj veprim me rndsi. Kshilltar e organizator t
shumt itaiian, ushtarak e civil, u vendosn pran ministrive, prefekturave e
nnprefekturave. Kta, nn pretekstin se n Shqipri vijonte ende gjendja e lufts, e
prqendruan t gjith pushtetin administrativ n duart e tyre.
Ndrkaq, problemi q e rndoi m shum gjendjen politike u b ngushtimi i
shtrirjes administrative t qeveris s Durrsit. Administrata shtetrore q varej
prej saj u lejua t shtrihej vetm n katr prefektura: n at t Beratit, t Eibasanit,
t Durrsit dhe t Shkodrs (me qendr n Lezh), kurse prefekturat e Viors e t
Gjirokastrs pushtuesit itaiian nuk pranuan ti lidhnin me qeverin shqiptare dhe
t viheshin nn drejtimin e saj. Kto i mbajtn nn vartsin e drejtprdrejt administrative t komands s tyre ushtarake me qendr n Vior.
Me t tilia veprime poSitike fituesit e iufts botrore, veanrisht pushtuesit
itaiian, i dhan Shqipris (si pr nga gjeografia e pushtimeve ushtarake, ashtu
edhe pr nga shtrirja e juridiksionit administrativ t qeveris s Durrsit) at pamje
q kishin vendosur n priilin e vitit 1915. Geveria e Durrsit u lejua t shtrihej kryesisht
n Shqiprin e Mesme, ndrsa krahinat e Gjirokastrs, t Kors, t Vlors e t
Shkodrs, e ardhmja e t ciiave ishte parashikuar t bhej objekt diskutimi n
Konferencn e Paqes, u ian jasht vartsis administrative t qeveris shqiptare.
Pranimi n heshtje nga qeveria e Durrsit i nj gjendjeje t till politike t dmshme
pr Shqiprin forcoi edhe m shum mosbesimin ndaj aftsive t ksaj qeverie pr
t prbaliuar situatat tepr t vshtira t kohs.

140

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Mandej, regjimi i pushtimit, q mbajtn itaiiant pas iufts, i prngjante atij t


kohs s lufts, ka e bnte m t rnd sundimin e tyre. Menjher, sapo mbaroi
konflikti botror, ata shpalin zon lufte t gjitha tokat e Shqipris t pushtuara
nga trupat italiane; nuk lejuan as qarkullimin nga nj krahin n tjetrn pa ieje
lvizjeje, vendosn nj censur t rrept n shtyp dhe n ietrkmbimin privat, i
mbajtn n duart e tyre iidhjet telegrafike e telefonike. Ajo q kishte filiuar t binte
n sy qysh nga vitet 1916-1917 dhe q vijonte t ngjallte zemrim t ligjshm ndr
rrethet politike shqiptare, ishte moslejimi nga italiant i ngritjes s flamurit kombtar
n krahinn e Vlors, kur nj gj e tiil nuk ndodhte n pjesn tjetr t vendit t
pushtuar po prej tyre. Me kt veprim itaiiant donin tu tregonin shqiptarve se
nuk duhej t vinin n diskutim sovranitetin italian mbi krahinn e Vlors, por ta
pranonin at si t vendosur tashm.
Prve ktij shqetsimi, q prjetohej nga ky
qndrim poiitik i pushtuesve italian, nj shqetsim tjetr vinte nga rreziku
i dy fqinjve ballkanik,
ve a n rish t i G reqis,
pretendimet aneksioniste t
s ciis mbi Shqiprin e
Jugut kishin gjetur mbsh te tje ndrkom btare.
Prfundimet e raportit t
Komitetit pr shtjet greke
M iting n G jirokastr m 1920. Protest Fuqive t M dha p r t
t fillimit t marsit 1919, kur
m os i dhn Greqis Korn e Gjirokastrn
p rfa q su e sit e t tria
fuqive kryesore fituese u shprehn pr rishikimin e kufijve t 1913-s n favort
Greqis, u ndoqn n fund t marsit t po atij viti nga nj veprim tjetr politik.
Francezt nuk iejuan t ngrihej m tej flamuri kombtar shqiptar n Kor.
Humbja e shpresave pr mbshtetjen e shtjes kombtare nga Konferenca e
Paqes, kmbngulja, nga ana tjetr, e qarqeve ekspansioniste t Roms pr
prmbushjen e planevet tyre n Shqipri, si dhe shtimi i mosbesimit ndaj qeveritarve
t Durrsit nxitn disa rrethe atdhetare shqiptare t krkonin rrug t tjera, m
rrnjsore pr shptimin e vendit nga rreziku i humbjes s pavarsis. N kto qarqe
atdhetare m t vendosura e m tejpamse iindi mendimi q t organizohej nj
qndres e armatosur kundr pushtuesve italian, nse lufta politike dhe prpjekjet e
mtejshme dipiomatike nuk dot jepnin ndonj rezuitat. Sipas dokumenteve t kohs,
ky mendim nisi t qarkulionte n Vior q nga muaji qershor 1919. Ndrkoh, krkesa
q gjeti nj mbshtetje shoqrore m t gjer ishte ajo prthirrjen e senatit (pieqsis),
mbledhja e t cilit nj her n dy muaj ishte vendosur nga Kongresi i Durrsit. Mendohej
se senati do t ishte nj organizm q mund t prdorej pr t nd ryshuar orientimin
poftiik proitaiian t qeveris, pr ta drejtuar at n pozita m iuftarake dhe pr tu
hapur rrugn masave m rrnjsore ndaj pushtuesve.
Kt nism n fillim e morn prfaqsuesit e Tirans, t cilt n prill 1919
bn prpjekje pr ta mbledhur senatin kundr vullnetit t qeveris, por nuk ia

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

141

arritn qliimit. Ngjarjettronditse q pasuan, uan n rritjen e lvizjes kombtare


dhe n zvendsimin e krkess pr mbiedhjen e senatit me nj krkes m t
prparuar, me thirrjen e nj kongresi kombtar.
N 6-mujorin e dyt t vitit 1919 n mjediset poiitike shqiptare erdhi duke u
thelluar mosbesimi ndaj qeveris s prkohshmet Durrsit, ndrsa marrdhniet
me pushtuesit italian u ashprsuan. N kt prkeqsim oi sidomos jehona e
marrveshjes itaio-greke e 29 korrikut 1919 dhe m pas e asaj italo-shqiptare e 20
gushtit t atij viti, q siilnin rreziqe pr t ardhmen e vendit.
Marrveshja italo-greke e fundit t korrikut, q ka hyr n histori me emrin e
dy nnshkruesve, t ministrit itaiian t Punve t Jashtme T. Titoni dhe t
kryeministrit grek (E. Venizeio) ishte nj prpjekje pr t sheshuar kontradiktat
ndrmjet Roms e Athins n Shqiprin e Jugut, pr Azin e Vogl e gjetk, me
synimin q pasktaj t diinin prpara Konferencs s Paqes me nj gjuh t
prbashkt*.
Me kt marrveshje diplomacia e Roms shnoi nj kthes t madhe n
qndrimin ndaj shtjes shqiptare. Nse S. Sonino ishte prpjekur t prjashtonte
fqinjt balikanik nga ndarja e Shqipris, pasardhsi i tij, Titoni, ndoqi politikn e
ortakris me ta. Pr t dhe pr kryeministrin F. Niti ajo q kishte rndsi pr italin
ishte kryesisht zotrimi i Vlors.
Ndrkaq, marrveshja Titoni-Venizelo nuk mbeti e fsheht, si parashikohej.
At e shpalln qeveritart greke venizelist, t cilt, t verbuar nga lakmit
pushtuese, e ciisuan si trium f a si fitore t madhe. N Shqipri prmbajtja e
saj bri prshtypje t theli dhe tronditi qarqet atdhetare.
Me qllim q t shuante jehonn e ksaj marrveshjeje, qeveria e Roms
pranoi krkesn e paraqitur nga qeveria e Durrsit pr t biseduar pr zgjidhjen e
disa shtjeve t brendshme t mbetura pezuil prej muajsh t tr. Qeveria e Durrsit
synonte t prfshinte nn juridiksionin e vet administrativ krahinat e Gjirokastrs e t
Vlors, t ciiatautoritetet ushtarake italiane n Shqipri vijonin ti mbanin nn drejtimin
e tyre administrativ. Me zgjidhjen e ksaj shtjeje qeveria shqiptare synonte t dilte
nga gjendja e vshtir, n t ciln ishte vn prpara opinionit publik shqiptar, q e
akuzonte se i nnshtrohej pushtuesve italian.
Qeveria shqiptare donte gjithashtu t tejkalonte nj situat tjetr tepr t
vshtir, n t ciln ishte vn koht e fundit, pr shkak se autoritetet italiane, pr
t vendosur kontroiiin e plot mbi xhandarmrin, e cila deri ather varej nga
qeveria e Durrsit, n maj t vitit 1919 vendosn f ia kalonin drejtimin e saj komands
italiane n Vior. Autoritetet italiane e bn kt pavarsisht nga kundrshtimi i
qeveris shqiptare.
Pr t biseduar pr kto shtje drejtprsdrejti me Romn dhe prti zgjidhur
me t, qeveria e Durrsit drgoi n kryeqytetin italian nj delegacion t prbr
*
Lidhur me Shqtprin Rom a angazhohej t m bshteste n Konferenc krkesat greke pr
aneksimin e Kors e t G jirokastrs, ndrsa Greqia do t prkrahte mandatin italian mbi Shqiprin,
e cunguar territoriaiisht, si dhe aneksim in italian t Vtors. Kjo m arrveshje do t ishte e vlefshm e
edhe nse SHBA do t vazhdonin t krkonin q Kora t m betej brenda kufijve t shtetit shqiptar dhe
pr pasoj G reqia do t m und t m errte vetm trevn e Gjirokastrs. N do rast Greqia pranonte ti
ishohej italis pr 50 vjet nj pjes t portit t Sarands, duke u zotuar t ruante gjithashtu asnjansin
e kanalit t Korfuzit.

142

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

nga dy ministrat saj, Mufit Libohova e Fejzi Alizoti, t cilt m 20 gusht nnshkruan
me dy prfaqsuest qeveris italiane, K. Duraco (C. Durazzo) dhe B. Vienci (B.
Vicenzi), nj lloj marrveshjeje, sipas s cils ishte pala shqiptare ajo q pranoi ti
bnte m shum lshime pals italiane. Me kt marrveshje itaiiant pranuan q
administrata e qeveris shqiptare t zgjerohej n t gjith territorin e Shqipris t
pushtuar ather prej trupave t tyre (sikurse ishte krahina e Gjirokastrs) ose
trevat q mund t pushtoheshin n t ardhmen prej itaiianve (sikurse do t ishte
krahina e Kors, ku ndodheshin francezt; krahinat verilindore t pushtuara nga
forcat e Beogradit; qyteti i Shkodrs, ku ndodhej garnizoni ushtarak ndraleat).
Mirpo, sipas marrveshjes, Vlora dhe krahina e saj do t mbeteshin prsri n
vartsin e administrats ushtarake italiane. Me kt Roma tregoi edhe nj her
se nuk kishte ndrmend t hiqte dor nga sovraniteti i Italis mbi kt krahin. N
kto rrethana gatishmria e pals itaiiane q t kaionte vetm prefekturn e
Gjirokastrs nga vartsia e komands ushtarake italiane nn administrimin e
qeveris s Durrsit, nuk luajti n rrethet politike shqiptare at rol qetsues q
dshironte Roma.
Marrveshja e 20 gushtit i hapte rrugn mandatit italian, prderisa qeveria e
Durrsit pranoi de ju re q Roma t kishte detyrn e kontroliorit mbi veprimtarin e
qeveris dhe t shtetit shqiptar. Kjo detyr do t kryhej tani nga nj komisar i lart,
q do t ndihmohej n punn e tij nga nj rrjet i gjer kshiiitarsh e tekniksh po
italian.
Lidhur me xhandarmrin shqiptare, kjo do t vijonte t varej si m par nga
qeveria e Durrsit, por do t organizohej nga oficer italian dhe komandanti i saj
i prgjithshm do t ishte italian.
Kto dy marrveshje shqetsuan shum opinionin publikshqiptar, veanrisht
rrethet atdhetare. Prmbajtja e tyre u b e njohur pothuajse n nj koh (gushtshtator 1919), kur qeveria greke bri orvatjen pr t shtn n dor Korn dhe
pr t zvendsuar aty francezt. N kto rrethana organizatat politike lshuan
kushtrimin Atdheu n rrezik! dhe i bn thirrje popuilit t rrokte armt pr t
prsritur Lidhjen e Prizrenit.
N rrethana t tilla tronditse lindi ideja e thirrjes s nj kongresi t ri kombtar,
i cili t merrte masat e nevojshme pr t shptuar vendin nga rreziku q e
krcnonte. Kongresi do t ishte organizmi q do t zvendsonte me rrug iegale
qeverin e Durrsit, duke zgjedhur nj qeveri t re, e cila duhej t luante rolin e
qendrs drejtuese t lvizjes kombtare dhe rrjedhimisht t ishte e aft t merrte
n dor fatet e vendit n ato rrethana t vshtira pr t. Thirrja e ktij kongresi, me
prfaqsues nga i gjith vendi, mendohej se do t mundsonte gjithashtu
shmangien e ndrhyrjes ushtarake t italis dhe do ti tregonte bots s jashtme
se ishte fjaia jo pr nj pu, por pr nj vepr q kishte gjetur mbshtetjen e
shtresave t gjera t popullit shqiptar.
Por thirrja e kongresit ndeshi n pengesa. Kundr tij ivizn qeveritart q
ndodheshin n Durrs, t cilt vendosn t mbiidhnin senatin. Madje u caktua
edhe hapja e tij m 15 tetor, por senati nuk arriti t thirrej as n kt dat dhe as
m von. N t vrtet antart e qeveris e prqendruan vmendjen jo aq n
mbiedhjen e senatit, sesa n shtjen e bashkimit politikadministrativt prefekturs
s Gjirokastrs me Durrsin, e parashikuar n marrveshjen e 20 gushtit. Ata

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

143

shpresonin se ky bashkim do t ndikonte n rritjen e besimit politik n t mir t


qeveris s Durrsit dhe rrjedhimisht do t shpinte n mnjanimin e mbledhjes s
kongresit q po projektohej nga kundrshtart politik. Mirpo krahina e Vlors
mbeti jasht kontrollit t ksaj qeverie. Kjo fiiste pr kmbnguljen e Roms q ta
ruante kt krahin nn sovranitetin e Italis dhe njherazi pr qndrimin kapitullues
t qeveris shqiptare para ktij problemi t rndsishm. Si pasoj, ndikimi i qeveris
s Durrsit mbi shqiptart ra edhe m shum.
N t njjtn koh erdhi duke u theiiuar hendeku midis rretheve atdhetare
shqiptare dhe pushtuesve italian, shkak pr t ciiin u bn pretendimet e Roms
n Shqipri, n radht par mbi Vlorn. Pas marrveshjes s 20 gushtit mtimet
e Roms doln prsri n skenn politike. N tetort vitit 1919 autoritetet italiane
t pushtimit nuk lejuan q popullsia e krahins s Vlors t zgjidhte prfaqsuesit
e saj n senat, q ishte vendosur t mblidhej n Durrs.
Ngjarje t tiila prekn ndenjat atdhetare t popullit shqiptar e sidomos t
popuilsis s krahins s Vlors, prfaqesuesit e s cils edhe m par kishin
shfaqur kundrshtimin pr planet e Roms. N kundrshtim me urdhrat e
pushtuesve, rrethet atdhetare t Vlors, n filltm t nntorit 1919 caktuan fshehtazi
pr n senat dy prfaqsues t krahins s tyre. Kto rrethe e shndrruan prvjetorin
e 7-t t Pavarsis, 28 Nntorin 1919, n nj manifestim t fuqishm atdhetar.
N kt rast masat popuilore vlonjate, t prira nga atdhetar si Osman Haxhiu,
Beqir Suio, Aristidh Ruci etj., kundrshtuan urdhrin e komands italiane q ndalonte
mitingjet, u derdhn npr rrugt e qytetit, u ndeshn me karabiniert italian dhe
u shprndan vetm me forcn e bajonetave t tyre. Rroft Shqipria!, Rroft
Vlora shqiptare! ishin parullat kryesore politike q hodhn demonstruesit, zemrimi
i t ciive arriti kuimin nga qndrtmi fyes i pushtuesve. At dit forcat itaiiane
prdhosn fiamurin, simbolin e kombit shqiptar. Ky poshtrim u ndje n mbar
vendin, madje dhe te shqiptart jasht, ndrsa mbresat e hidhura u prjetuan pr
nj koh t gjat.
Prvjetori i dits s pavarsis u prkujtua gati n gjith Shqiprin, ka
ishte nj tregues i qart i aspiratave t popullit shqiptar pr t ruajtur pavarsin.
Prleshja me forcat pushtuese n Vlor, q po bhej krahina m e nxeht e vendit,
qe preludi t ngjarjeve madhore q do t vinin, si Kongresi i Lushnjs dhe Lufta e
Viors. Pjest e tjera t vendit, ku pas Vlors u ndje m shum jehona e dy
marrveshjeve t prmendura m lart, ishin ato q rrezikoheshin m shum nga
mtimet e fqinjve ballkanik, Shqipria e Veriut e veanrisht ajo e Jugut.
N Gjirokastr, m 21 dhjetor 1919, kur po zhvillohej ceremonia e bashkimit
t administrats civile {por jo t asaj ushtarake) t prefekturs s Gjirokastrs me
qeverin e Durrsit, jehoi thirrje: Rroft Vlora e Shqipris!. Prfaqsuesit e
pushtetit lokal t Kors nuk u pajtuan me propozimin e qeveritarve t Durrsit q
t bheshin prpjekje pr ta bashkuar edhe Korn me administratn e Durrsit,
gj q shihej prej tyre si nj hap me shum rreziqe. Nj mas e till mund t
shpinte n acarimin e marrdhnieve me francezt, q paraplqenin m mire
vendosjen e grekve n Kor sesa t nj administrate shqiptare nn vartsin e
Itaiis. Prandaj prfaqsuesit e Kors e viersuan ruajtjen e statuskuos politike
si m t pranueshme pr kohn. Meqense edhe vise t tjera t Shqipris, si
Viora, Gjirokastra e Shkodra, nuk jan bashkuar ende me qeverin e Durrsit,...

144

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

sht e mira q t presim nj koh t favorshme, kur mund t prmbushen ndrrat


tona t shenjta, u patn shkruar qeveritarve t Durrsit m 12 nntor prfaqsuesit
e Kors, Sotir Kota, Jorgaq Raci, dr. Haki Mborja, Tefik Rushiti etj.
N kushte t tilla nevoja e thirrjes se nj kongresi t ri gjeti gjithnj e m
shum mbshtetje n qarqet politike t vendit, q ishin n opozit me qeverin e
Durrsit. Duke u nisur ngaTirana, ky mendim u prhap shkaii-shkall n pjes t
tjera t vendit. Si nismtar t tij ishin Aqif Biaku (Elbasani), Eshref Frashri, Sotir
Peci, AhmetZogu, Hasan Prishtina, Hoxha Kadri Prishtina, Osman Myderrizi etj.

Kongresi i Lushnjs dhe vendimet e tij


Prgatitjet prthirrjen e Kongresit prfunduan n mbarim t dhjetorit 1919.
Mbledhja e tij u caktua t zhviliohej n Lushnj si qytet n qendr t vendit, ku
deiegatt do ta kishin m t ieht pr t ardhur e pr t marr pjes n Kongres.
Prve ksaj, edhe organet vendore t qytetit u treguan t gatshme q Kongresi t
mbahej atje, pavarsisht nga pasojat q mund t kishte pr ta ky veprim i
guximshm. M 1 janar 1920 komisioni organizues me qendr n Lushnj filioi t
shprndante thirrjen pr mbledhjen e Kongresit, n t ciiin ftoheshin t gjitha krahinat
e vendit t drgonin n kt qytet prfaqsuesit e tyre, nga dy pr do nnprefektur.
Komisioni prbhej nga 22 antar, ndr t cilt ishin Besim Nuri, Halit Libohova,
Eshref Frashri, Llazar Bozo, Taulla Sinani.
Prgatitjet pr mbledhjen e Kongresit
treguan se qeveris s Durrsit po i ngushtohej
gjithnj e m shum mbshtetja e brendshme
sh oq ro re . N p un sit dhe u shta ra k t
shqiptar po e braktisnin at duke krkuar
ndryshimin e gjendjes n Shqipri. N shtypin
atdhetar shqiptar brenda dhe jasht vendit u
shtuan thirrjet pr t organizuar qndresn e
armatosur. Vetm prej gjakut len liria e nj
popuiii shkruhej ather n faqet e ktij shtypi.
Komisioni organizues dhet gjith pasuesit e
m biedhjes s Kongresit shfrytzuan pr
thirrjen e tij edhe qndrimin indiferent q
mbante qeveria shqiptare iidhur me mbledhjen
e senatit
Ndrtesa ku u m biodh Kongresi
Ndrkaq qeveria e Durrsit kaloi hapur
i Lushnjs (1920)
n veprime antikombtare, filioi t marr masa
pr ta ndaiuar mbiedhjen e ktij kon-gresi, por nuk ia arriti qiiimit. Forcat e
xhandarmris nuk pranuan t vepronin kundr Kongresit dhe ta shprndanin at
me arm, si u urdhruan. Oficert tan, - shkruante n ato dit me shqetsim
ministri Fejzi Aiizoti, - nuk jan duke i dgjuar urdhrat q u jep komanda e
prgjithshme e xhandarmris, n marrveshje me qeverin. Antart e qeveris
kurdisn atentate kundr veprimtarve t Kongresit, si qe vrasja e atdhetarit Abdyl
Ypif n Durrs m 15 janar 1920. Ato dit u prhap n vend lajmi trondits i
kompromisit angio-franko-itaiian t 13-14 janarit 1920 pr coptimin e Shqipris

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

145

midis tri shteteve fqinje. Jehona e tij ngriti pesh shtresat e ndryshme t popullit
dhe rrethet atdhetare radikafe.
Qeveritart e Durrsit iu drejtuan pr ndihm autoriteteve italiane t pushtimit,
duke krkuar q t prdornin njsit e tyre t armatosura kundr mbledhjes. Por
kta iu shmangn nj ndrhyrjeje t tiil. Pushtuesit organizuan vetm provokacione
dhe bn presion me ivizje trupash, veanrisht n Lushnj, ndrsa n Shkodr
nxitn njerzit e tyre t vrisnin m 10 janar redaktorin e gazets Popuili, veprimtarin
atdhetar Sali Nivica. Komanda italiane vuri n dispozicion t qeveritarve t Durrsit
disa kontigjente t milicis shqiptare pr ti prdorur kundr Kongresit, por edhe
kjo mas nuk pati sukses. Kto forca u nisn nga Gjirokastra pr n Lushnj, por
kur arritn afr ktij qyteti, komandanti i tyre, Mark Raka, nuk pranoi t shkonte m
tej e t prleshej me vutlnetart e armatosur q mbronin Kongresin. Nuk u prfit!
edhe nj letr q itaiiant i drguan kryesis s Kongresit m 31 janar, n t ciln
krkonin t shpndahej kjo mbledhje kombtare. Autoritetet itaiiane nuk e gjetn
me vend t prdornin ushtrin, veprim q mund t kishte pasoja pr ta. Nj hap i
till do t ndikonte n arenn ndrkombtare dhe do t shpinte n nj konflikt t
armatosur t padshirueshm me shqiptart. Prve ksaj komanda itatiane n
Shqipri gjykoi se nuk ishte n gjendje tia dilte mban nj prbaltjeje t till me
shqiptart, pr shkak t forcave t pakta q kishte n Shqipri edhe kta t
shprndara gjithandej, prej veriut n jug t vendit.
Kongresi Kombtar u hap n Lushnj m 21 janar 1920, por meqense pr
vshtirsi komunikacioni e arsye t tjera shum deiegat nuk kishin mundur t
arrinin n koh, punimet u zhviiluan prej 28 deri m 31 janar. N Kongres morn
pjes mbi 50 prfaqsues nga gati t gjitha trevat e shtetit shqiptar, duke prfshir
edhe Viorn e krahinat e tje ra , t cilat, sipas projekteve t Konferencs s Paqes,
liheshin jasht kufijve t ktij shteti. Kryetar i Kongresit u caktua Aqif Pash Elbasani,
ndrsa nnkryetar Sotir Peci.
Kongresi i prfundoi punimet me miratimin e tre vendimeve t rndsishme
poHtike, q ndihmuan prta nxjerr vendin nga gjendja e rnd n t ciln ndodhej.
S pari, Kongresi nuk u pajtua me projektet e Konferencs s Paqes q cenonin
pavarsin e trsin toksore t shtetit shqiptar dhe, duke i kundrshtuar ato, u
shpreh pr pavarsin e plot t Shqipris, kundr do mandati ose protektorati
t huaj. N telegramin e protests q i drgoi kryetarit t Konferencs s Paqs,
Kongresi shpaili botrisht se shqiptart ishin gati t bnin t gjitha sakrificat, t
derdhnin edhe pikn e fundit t gjakut t tyre, kundr do vendimi q do t vinte n
rrezik trsin toksore dhe pavarsin e tyre t plot. Me kt vendim Kongresi
iu kundrvu si planeve t Konferencs pr ta vendosur shtetin shqiptar nn mandatin
e nj fuqie t huaj, ashtu edhe projekteve t delegacionit shqiptar t qeveris s
Durrsit pr t vn n krye t shtetit shqiptar nj princ Italian ose pr ta vendosur
kt shtet nn mbrojtjen e Lidhjes s Kombeve, si pati propozuar ky deiegacion
n nj not drejtuar Konferencs m 22 janar.
Kongresistt u trhoqn vmendjen edhe qeverive angleze, franceze e italiane,
duke krkuar prej tyre t respektoheshin t drejtat kombtare t popuftit shqiptar. N
tetegramin q Kongresi u drejtoi pariamentit dhe senatit t Italis, thuhej midis t
tjerave: Lajmi i frtkshm i gjyqit t tmerruar q bri kundr nesh Konferenca e Parisit,
e cila u b treg i turpshm i popujve, ndezi kudo zemrimin e trbuar dhe mrin e

146

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

shenjt t popullit shqiptaf.


Kongresi, thuhej m posht,
vendosi njzri tu deklaroj
prfaqsuesve t Italis se
Shqiptart din t vdesin
pr t mos shkuar nga njra
dor tek tjetra si tuf delesh
dhe t bhen plak e atyre
q drejtojn sot diplomacin
e Evrops.
Vendimi i dyt me
rndsi
i Kongresit ishte
Nga Lushnja drejt Tirans. A. Elbasani, A. Toptani,
miratimi i nj akti kushtetues,
A. Zogu, E.Frashri, M. Tirana etj.
ku sanksionohej sovranitetl
i plot i shtetit shqiptar, q u shpreh edhe me organet qe ngriti Kongresi. Ai formoi nj
Kshill t Lart prej 4 vetash, i cili do t prfaqsonte kolegjialisht kryetarin e shtetit
shqiptar, derisa ky, ashtu si edhe forma e regjimit, t prcaktoheshin prfundimisht
prej nj asambleje kushtetuese. Antar t ktij kshilli u zgjodhn Aqif pash
Elbasani, dr. Mihal Turtulli, Luigj Bumi dhe Abdi bej Toptani, figura politike t njohura
dhe q, nga pikpamja fetare, prfaqsonin t gjitha besimet ekzistuese n vend.
Kongresi zgjodhi gjithashtu edhe nj Kshill Kombtar (q u emrtua n fillim
senat), q prbhej prej 37 antarsh dhe q do t kryente funksionet e
parlamentit. Kshilli i Lart do t ushtronte pushtetin ekzekutiv s bashku me
qevertn. Ky Kshill do t caktonte kryeministrin, i cili do t formonte qeverin dhe
do tia paraqiste pr miratim Kshillit Kombtar. Kshilii Kombtar do t kryente
detyrat e organit legjislativ dhe kishte t drejt t plotsonte vendet vakante t
Kshillit t Lart. Veprimtaria ligjvnse e Kshillit Kombtar do t ishte e pavarur
nga Kshilli i Lart. Ky i fundit nuk mund ta shprndante Kshtllin Kombtar. Kt
t drejt dhe t drejtn pr t rrzuar Kshiilin e Lart e kishte vetm mbledhja
kombtare e prgjithshme (asambleja).
Me ngritjen e Kshillit Kombtar ishte hera
e par prej vitit 1912 q shteti shqiptar pajisej me
nj dhom legjislative dhe filionte jeta e rregulit
pariam entare n vend. K sh illi K om btar
(Parlamenti) u hap n Tiran m 27 mars 1920,
sipas procedurave q ndiqeshin n raste t tilia.
Hapja u prshndet nga Kshilli i Lart (Kryetari i
Shtetit). N prshndetje theksohej ndr t tjera
se hapja e dyervet Parlamentit tregonte se populli
shqiptar kishte arrit n nji shkall prparimi e
qytetnimi shum ma t nalt nga ajo q kujtojshin
ata q nuk e njifshin mir Shqipnin.
Kongresi i Lushnjs analizoi gjithashtu
veprimtarin e qeveris s Durrsit dhe mori
vendimin e tret t rndsishm, vendimin q
shprehte qndrimin kundrejt saj. Ai e rrzoi kt
Sulejm an Delvina

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

147

qeveri, veprimtarin e s ciis e viersoi si antikombtare, dhe zgjodhi nj qeveri


t re t kryesuar nga Suiejman Delvina (q ather ndodhej n Paris, n
prfaqsin e shqiptarve t Turqis). Zvendskryetar i qeveris u caktua
prkohsisht Eshref Frashri dhe antar Mehmet Konica pr punt e jashtme,
Ahmet Zogu pr punt e brendshme, Sotir Peci pr arsimin, Hoxha Kadriu pr
drejtsin dhe Ndoc oba pr financat.
Vendimet e Kongresit u miratuan pak m von edhe nga delegatt e tjer,
midis tyre edhe nga ata t krahinave veriore t vendit, q nuk arritn t merrnin pjes
npunim etetij.
Deiegatt e mbledhur n Lushnj ishin t ndrgjegjshm se n prpjekjet
pr t ven n jet vendimet e ktij Kongresi, do t ndeshnin vshtirsi t shumta,
pr kaprcimin e t ciiave duheshin bashkuar t gjitha forcat e t organizohej edhe
iufta e armatosur si mjeti i fundit pr mbrojtjen e trsis toksore t vendit. Duke
u nisur nga kjo ide, mjaft delegat nga krahinat e Beratit, t Gjirokastrs, t Kors
e t Vlors, n nj mbledhje jo pubiike q organizuan n Lushnj, e quajtn t
nevojshme t fiiiohej puna pr prgatitjen e nj qndrese t till. Pr kt qilim
ata vendosn t krijoheshin komitete t Mbrojtjes Kombtare n krahinat jugore
t vendit (atje ku nuk ishin krijuar ende), t shtriheshin ato edhe n krahina t tjera,
t bashkpunonin me qeverin shqiptare dhe t krkonin prkrahjen e saj.
Vendimet e Kongresit t Lushnjs patn rndsi t madhe pr t ardhmen e
Shqipris. N Lushnj jo vetm u prsrit me z t lart programi poiitik m realist
i Lvizjes Kombtare Shqiptare, por u prcaktua mir drejtimi ku duhej prqendruar
goditja kryesore e ksaj ivizjeje pr t sendrtuar programin e saj. Fryma atdhetare
q mbizotroi n punimet e Kongresit e q vijoi edhe pas tij, u prqafua nga shtresat
e ndryshme t popuilit, ndrgjegjsimi i t ciiave pr astet e vshtira q kalonte
vendi krijoi rrethana t prshtatshme pr bashkimin dhe pr mobiiizimin e popullit n
mbrojtje t atdheut n rrezik.
Krijimi nga Kongresi i institucioneve themelore shtetrore legjislative,
ekzekutive e gjyqsore, ishte nj akt i riprtritjes s shtetit shqiptar. Prpjekjet e
ktyre organeve pr t vn n jet vendimet e Kongresit, n prplasje me
pushtuesit e ndryshm, n radh t par me autoritetet pushtuese italiane, ishin
dshmi se ato po kryenin nj veprimtari shtetrore t pavarur. Kongresi e rivendosi
de facto pavarsin e Shqipris. Pr Lvizjen Kombtare Shqiptare u krijua kshtu
nj qendr e vetme drejtuese, pr t ciln kishte shum nevoj vendi dhe e cila i
kishte munguar qysh nga viti 1914, q nga koha e qeveris s Ismail Qemalit.
Kongresi bri q t ndryshoj imazhi i Shqipris edhe n arenn ndrkombtare
n t mir t saj. Bota demokratike e liridashse msoi se edhe n rrethana t tilla
teprt vshtira e kritike shqiptart treguan gatishmrin e vendosmrin e tyre pr
t mbrojtur pavarsin e vendit dhe shtetin e tyre kombtar. Me kto vendime t
Kongresitt Lushnjs psoi nj goditje t rnd edhe propaganda antishqiptare, q e
paraqiste populiin shqiptar si t paaft pr vetqeverisje e shtetformim.

Arritjet e para t qeveris s Tirans


Qeveris q u formua nga Kongresi i Lushnjes i dilnin detyra t rndsishme
pr t vn n jet programin e miratuar nga ai kuvend. Brenda vendit duhej t

148

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

merrte n dor administratn shtetrore, ta shtrinte at n t gjith vendin (sidomos


n ato krahina q ishtn n rrezik ti shkputeshin Shqipris), dhe t krkonte
mandej iargimin e pushtuesve t ndryshm. Nga plotsimi i ktyre detyrave do t
varej edhe suksesi i prpjekjeve diplomatike pr t siguruar trsin toksore t
shtetit t pavarur shqiptar dhe rinjohjen e tij n arenn ndrkombtare. Kongresi
bri kujdes pr prbrjen e delegacionit pr Konferencn e Paqes, i cili do t
angazhohej n fushn e dipiomacis. Delegacioni, i riprtrir me figura q kishin
qen m par n Paris dhe q doln n organet shtetrore t zgjedhura nga
Kongresi, do t prbhej nga ministri i Jashtm Mehmet Konica (kryetar) dhe nga
dy antar t Kshillit t Lart, imzot Luigj Bumi dhe dr. Mihal Turtulli.
Me prfundimin e punimeve t Kongresit, antart e Kshillit t Lart e t
qeveris, q ndodheshin n Lushnj, u nisn pr tu vendosur n Durrs, por, pr
shkak t kundrshtimit t pushtuesve italian dhe t qeveritarve t mparshm,
nuk mundn t hynin n kt qytet. Ata morn rrugn pr n Tiran, ku arritn m
11 shkurt, t pritur me entuziazm nga popullL Qysh ather, nga data 11 shkurt
1920, Tirana, q kishte n at koh rreth 15 mij banor, u b kryeqyteti i Shqipris.
Pas caktimit t kryeqytetit, t gjitha krahinat e administruara nga Durrsi u
lidhn shpejt me qeverin e re t Tirans dhe nisn t vepronin sipas urdhrave t
saj. Qeveritart e Durrsit q ndodheshin n Shqiprt, veanrisht Fejzi Alizoti,
Mufit Libohova e Mustafa Kruja, bn prpjekje q t mos e ishonin pushtetin
dhe t mos e pranonin qeverin e re, por dshtuan. T mbetur edhe pa ndthmn e
pushtuesve italian, qeveritart e Durrsit u detyruan t dorzonin m 22-23 shkurt
edhe dokumentacionin zyrtar. Italiant bn disa manovra ushtarake, q synonin
t friksonin qeverin e re, por nuk patn sukses.
Qeveria kombtare e Tirans e filSoi veprimtarin e saj si nj organizm i
pavarur, q kishte n krye Kshillin e Lart t zgjedhur nga Kongresi dhe jo komisarin
italian, t caktuar nga Roma. Ajo nuk pranoi as kontrollin e prfaqsuesve t tjer
itaiian n njsit administrative q vareshin prej saj n prefekturat dhe n
nnprefekturat, madje krkoi largimin e tyre. Me vendimin e 7 shkurtit 1920 qeverta
largoi edhe oficert italian q komandonin xhandarmrin shqiptare.
Edhe n prpjekjet pr t siguruar mjete financiare, qeveria e Tirans zgjodhi
nj rrug t vetn, n prshtatje me kohn e rrethanat. Nga arka qendrore e qeveris
s mparshme ajo nuktrashgoi pothuajse asgj, pr shkak jo vetm t mospagimtt
t taksave shtetrore nga popullsia, por edhe t korrupsionit qeveritar dhe t politiks
grabitqare t ndjekur nga pushtuesit n lmin ekonomiko-financiar. Pr sigurimin
e mjeteve financiare qeveria n ftllim t marsit 1920 nxori vendimin pr t emetuar
nj hua t brendshme prej 2 milion franga ari, e cila do t shiyhej brenda 2 vjetve.
Pas ksaj financat nisn t prmirsoheshin.
Suksesin q qeveria arriti n shkurt 1920, kur e shtriu juridiksionin e vet
administrativ n pjesn m t madhe t territorit nn pushtimin italian, e forcoi m
tej me nj fitore tjetr. M 11 mars, n qytetin e Shkodrs me rrethina, q ndodhej
nn garnizonin ndraleat, hyn forcat e qeveris sTirans. T prira nga ministri i
Punve t Brendshme, Ahmet Zogu dhe nga at i Drejtsis, Hoxha Kadriu dhe, t
mbshtetura nga rrethet atdhetare shkodrane, ato morn n dor drejtimin e qytetit.
U shmang kshtu nj pushtim i mundshm i ktij qyteti nga repartet e armatosura
jugosllave, t cilat disa dit m par kishin arritur afr Shkodrs, deri tek Ura e

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

149

Buns, duke shtn n dor Malin e Taraboshit dhe trojet e tjera shqiptare n t
djatht t lumit. M 12 mars u iargua nga Shkodra, s bashku me njsitin e fundit
t kontigjentit francez oficeri q komandonte garnizonin, gjenerali francez, Bardi
d Furtu. Ai ia dorzoi administrimin e qytetit pushtetit lokal t atjeshm (kshillit t
Bashkis) dhe ky i fundit t nesrmen (m 13 mars) shpalli bashkimin e Shkodrs
me qeverin kombtare t Tirans. N Shkodr mbeti vetm kontigjenti italian i
ktij garnizoni.
Mirpo kto arritje t brendshme filiestare nuk u shoqruan me ndonj
ndryshim t pozits s shtetit shqiptar n rrafsh t jashtm. Tri Fuqit e Mdha
fituese t lufts botrore ruajtn qndrimin e tyre t mparshm, vijuan t shprfillnin
aspiratat kombtare i popuSiit shqiptar pr mbrojtjen e pavarsis dhe t trsis
territorialet shtetit shqiptar. Rrjedhimisht asnjra prej tyre nuk iu prgjigj thirrjeve
t Kongresit. Vijuan t shfaqeshin vetm kontradiktat e mparshme rreth ndarjes
s territoreve t shtetit shqiptar ndrmjet shteteve fqinje. ShiBA nuk e mbshtetn
dhe e hodhn posht kompromisin angio-franko-italian t 13-14 janarit 1920, q
parashikonte shkmbimin e Fiumes me Shkodrn. Presidenti amerikan vlersonte
si zgjidhjen m t mir t shtjes s Adriatikut sistemin e propozuar n
memorandumin e 9 dhjetorit 1919 dhe u krkonte partnerve t tij britanik e
francez t mos Sviznin nga kjo zgjidhje. M n fund, me notn e vet t 6 marsit
1920, U. Uilisoni pranoi q kontradiktat italo-jugosilave prt ardhmen e krahins
dhe t qytetit t Fiumes, t zgjidheshin me an bisedimesh t drejtprdrejta ndrmjet
dy palve t interesuara, ndrmjet Italis e Jugosllavis, me kusht q t mos prekej
n parim memorandumi i 9 dhjetorit. Problemi shqiptar nuk duhej t prfshihej n
kto bisedime dhe presidenti Uillson deklaronte prerazi n kt not se nuk do t
pranonte asnj plan q do ti jepte Jugosllavis nj kompensim toksor n pjesn
veriore t Shqipris pr at q ksaj do ti merrej gjetiu.
N pritje t prfundimit t traktativave italo-jugosllave, q kishin nisur n
fund t shkurtit, tri Fuqit i pezulluan bisedimet rreth shtjes s A driatikuf,
rrjedhimisht edhe rreth problemit shqiptar.
Ndrhyrja e SHBA e shkurt-marsit kundr kompromisit t fuqive evropiane
t 13-14 janarit 1920, q parashikonte nj coptim t ri t Shqipris, e pikrisht t
trevs s saj veriore (t Shkodrs), ishte n t mir t Shqipris, sepse e shmangu
kt coptim dhe i dha koh Lvizjes Kombtare Shqiptare pr t uar m tej
arritjet e brendshme. Por njoftimet q vinin n vend nga delegacioni i ri shqiptar n
Paris, ishin gjithnj e m t zymta. Prpjekjet e tij diplomatike nuk kishin dhn
ndonj rezuitat pozitiv.
N kto kushte, pr t dal nga gjendja kritike, vijonte t mbetej prsri si
nj rrug e mundshme ajo q u ndoq n vitin 1919, gjetja e nj kompromisi me
Stalin. Duke u nisur prej ktej, n filiim t marsit 1920 qeveria e Tirans i krkoi
asaj t Roms, nprmjet komands ushtarake n Vlor, ta rishikonte qndrimin
e saj duke respektuart drejtat kombtare t popullit shqiptar. Po ashtu, n fjaln
q Kshilli i Lart i prcilite m 26 mars Kshillit Kombtar me rastin e hapjes s
punimeve t tij, theksonte: Me fqinjt tan jugosllavt e grekt, kemi dshir t
plot q t rrojm n nji harmoni miqsore. Kemi shpres t madhe se edhe fqinjt
tan kan me njoft t drejtat tona etnike e jetike. Shpresojm se Stalia, tue marr
parasysh vuilnetin e prbashktt kombit shqiptar, dot ndryshoj politikn q ka

150

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

pas deri tash mbi ashtjen shqiptare dhe do t bahet antarja e indipendencs
dhe e integritetit t plot t Shqipnis. T njjtin mendim t diferencuar pr Italin
n krahasim me dy fqinjt ballkanik, shprehu m 1 prill edhe Kshilli Kombtar,
duke shtuar: Dhant perndia q, mbas masave energjike e atdhetare, q ka me
marr qeveria jon,...t dai Shqipnia e lir edhe e pavarun me tansin e saj
toksore.
Por italiant nuk pranuan t hynin n bisedime me paln shqiptare, sidomos
pr shtjen e sovranitetit mbi Vlorn. Sipas tyre ana shqiptare duhej t priste me
qetsi prfundimin e bisedimeve t Parisit, sikundr ishte parashikuar n
marrveshjen e 20 gushtit 1919, t nnshkruar nga qeveria e Durrsit.
Kur thirrjet e shqiptarve pr mbshtetje nuk po dgjoheshin n Paris nga
prfaqsuesit e fuqive dhe kur n Shqipri edhe italiant po e largonin dorn e
nderur t qeveris s Tirans, n rrethet poiitike shqiptare nisi t prhapej gjithnj
e m shum mendimi i hedhur n Lushnj, se duhej prdorur edhe iufta e armatosur
si mjet i fundit q u kishte mbetur shqiptarve. Duke i br jehon ksaj pikpamjeje,
gazeta Drita, q filloi t botohej n Gjirokastr n mars 1920, shkruante: do
der sht e mbyiiur pr ne, n do port t huaj q trokitm sna u prgjegj njeri.
Tani na mbeti t vshtrojm hailin ton vet. Ky sht i vetmi shptim, e vetmja
fuqi q duhet ti mburemi sht fuqia vet. Prpjekjet pr zgjidhjen e konfiikit me
rrug paqsore do t vijonin edhe m tej, derisa shqiptart u detyruan t prdornin
m n fund armt, kur rruga e bisedimeve dshtoi prfundimisht

3.
LUFTA E VLORS
(5 QERSHOR - 2 GUSHT 1920)

Dshtimi i bisedimeve me italiant


pr rnnjanimin e lufts
Nj nga detyrat kryesore q shtruan para qeveris s Tirans Kongresi i
Lushnjs n janar dhe Pariamenti n fund t marsit 1920, ishte t prfshinte n
juridiksionin e vet administrativ ato toka t shtetit shqiptar q nuk ishin prfshir
ende n t. Jasht ksaj administrate vijonin t mbeteshin krahinat verilindore t
vendit t pushtuara nga forcat jugosliave, krahina e Kors ku ndodheshin francezt
dhe ajo e Vlors nn pushtimin italian. E vn prpara nj detyre t till tejet t
vshtir, qeveria e Tirans, pas suksesit q arriti n muajin mars n Shkodr, gjat
prillit 1920 ndrmori disa hapa me karakter diplomatik pran autoriteteve t tre
pushtuesve t ndryshm, pr t msuar se far mund t arrihej pas ktyre
prapjeve. N mnyr t veant ajo vijoi ta prqendronte vmendjen n bisedimet
me itaiiant, pr ti gjetur m par nj zgjidhje poiitike shtjes s Viors.
Rrethet politike shqiptare po bindeshin gjithnj e m shum se nga e ardhmja
e Vlors varej fati i gjith vendit. Kt e kishin nuhaiur edhe itaiiant. M 23 maj
1920 komandanti i trupave italiane n Shqipri, gjeneral Setimio Piaentini i
shkruante Roms: ideja se nse italia heq dor nga Vlora, ather edhe kombet
e tjera (Greqia e Jugosiiavia) do t trhiqeshin nga pretendimet e tyre respektive,

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

151

po shkon duke hedhur rrnj gjithnj e m shum n popullin shqiptar dhe se ky


mendim shprehet n kt formul: T shptosh Vlorn, do t thot t shptosh t
gjith Shqiprin.
ishin pikrisht pretendimet itaiiane pr mandatin mbi shtetin shqiptar dhe
sidomos prt siguruar sovranitetin mbi krahinn e Viors ato q u kishtn shrbyer
fqinjve ballkanik si pik referimi pr t krkuar pjesn q t(u takonte nga ndarja
e Shqipris dhe t gzonin pr kt mbshtetjen e Fuqive t Mdha t interesuara.
N kto kushte qeveria e Tirans u prpoq q konflikti pr shtjen e Vlors t
zgjidhej me mjete poSitike, aq m tepr kur, pr shkak t raportit t pabarabart t
forcave, nuk shikonte tjetr mundsi pr ti diktuar Italis krkesat e saj. M 3 priil
1920 qeveria shqiptare u krkoi prfaqsuesve t Roms n Shqipri t lejonin
prfshirjen e prefekturs s Vlors nn administratn e shtetit shqiptar, duke
theksuar se, n rast t kundrt, qeveria e Tirans do ti rezervonte vetes t drejtn
e liris s veprimit Por kjo krkes, ashtu si m par nuk pati asnj prgjigje
pozitive nga paia itaiiane, sikurse nuk pati nj prgjigje t till as hapi tjetr diplomatik
q u b n mesin e priilii. N kt koh dy antar t qeveris, Hoxh Kadriu e
Ndoc oba, i paraqitn t njjtat propozime t drguarit t Roms n Shqipri, F.
Kastoldit, pak dit pasi ky kishte ardhur n Durrs. Ai arriti n ish-kryeqytetin e
vendit m 10 prill me cilsin e komisarit t lart. Ishte drguar ktu me porosi t
vet kryeministrit italian, F. Nitit, me besimin se, nga prvoja e gjat q ky politikan
kishte n shtjen shqiptare dhe nga njohja po aq e gjat me rrethet politike t
vendit, do tia diite q f i bindte kto rrethe t pranonin pikpamjen e Roms. Sipas
qeveritarve italian, mbajtja e Vlors prej Itaiis ishte n interes t t dy vendeve,
pra prbnte nj sigurim edhe pr vet Shqiprin.
Mirpo F. Kastoldi u gjend prpara krkess kmbngulse t qeveris
shqiptare pr ti ishuar asaj administratn e krahins s Vlors, krkes t ciln
Roma e kundrshtoi prsrL Ju e njihni pikpamjen e qeveris mbretrore (italiane)
pr shtjen e Vlors: pr t sht e domosdoshme q Vlora, e rrethuar me nj
hinterland t mjaftueshm, t mbetet n duart tona n mnyr t qndrueshme
dhe pa pengesa, i prgjigjej Ministria italiane e Punve t Jashtme m 28 prill
komisarit t saj t lart n Shqipri. Propozimi i qeveris shqiptare i mesit t prillit
u refuzua nga qeveriiart italian, edhe pse n t pranohej ruajtja prej Italis e disa
pozitave ushtarake n gjirin e Vlors, por n nj form t till q t mos cenohej
trsia toksore dhe sovraniieti i shtetit shqiptar. Prt mbshtetur refuzimin e saj
Roma i referohej edhe qndrimit t Fuqive t tjera t Mdha. Deri tani asnjeri,- as
edhe Uillsoni, - nuk na ka kundrshtuar zotrimin e Vlors. Prandaj duhet shmangur
do diskutim ansor q mund t dobsoj kt fitore. Edhe m befasues ishte nj
argumentim tjetr, i cifi qarkuilonte asokohe n mendjen e diplomatve italian
pr t drejtn q i jepnin vendit t v e f pr t shkputur nj pjes t trojeve
shqiptare, sepse, sipas tyre, dy fqinjt ballkanik e kishin arritur kt m 1913.
Pra, fati i Vlors duhet vlersuar i njjt me at t krahinave q m par i jan
aneksuar Serbis dhe Greqis, i theksonte zvendsministri i Jashtm, K. Sforca,
kryeministrit italian m 28 prill 1920, kur ky iu prgjigj negativisht krkess shqiptare
pr shtjen e Vlors.
Ndrkaq, qeveria e Roms shpresoi se do ta kaprcente situatn n Shqipri.
S pari, ajo u prpoq t paralizonte veprimtarin e qeveris s Tirans dhe ta

152

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

rrzonte kt duke prkrahur e duke nxitur ambiciet pr pushtet t disa forcave t


brendshme. Nxitn n prapasken Mustafa Krujn e pasuesit e tij proitaiian, si
dhe Hamid bej Toptanin, Ymer bej Deiiaiiisin e t tjer, q nuk ishin t knaqur nga
pozitat q zun n pushtetin politik pas Kongresit t Lushnjs. N t njjtn koh
ngritn krye edhe ndjeksit e Esat pash Toptanit, si Osman Baii, Nel Hoxha etj.
Nga fillimi i priilit nisi kshtu nj ivizje bandash t armatosura, t cilat rrethuan
kryeqytetin dhe doln me paruiin e kthimit t E. Toptanit n Shqipri e t vnies
s tij n krye t qeveris shqiptare.
Duke krijuar nj gjendje t tili anarkie n vend, qeveria e Roms synonte jo
vetm t largonte vmendjen e popuilit shqiptar e t qeveris s Tirans nga problemi
madhor i shtjes kombtare, por donte t prligjte edhe n arenn ndrkombtare
krkesn e saj pr mandatin mbi Shqiprin, q diplomatt italian zakonisht e quanin
t paaft pr t qeverisur veten. Krijimi i nj gjendjeje t tiil anarkie e kundrvnije
midis vet shqiptarve, dukej sikur po u jepte t drejt edhe atyre elementve shqiptar,
q nuk kishin besim n pjekurin politike t popuilit shqiptar.
Qeveria e Tirans nuk kishte forca t mjaftueshme pr t vepruar menjher
kundr bandave kryengritse. Q t fitonte koh, Kshilii Kombtar vendosi m 15
prili drgimin e nj komisioni tek E. Toptani (q ndodhej n Paris) p.lsr t zhvilluar
bisedime me t. Ndrkoh do t shprndaheshin edhe bandat e armatosura
Nj mas tjetr q ndrmorn italiant pr ta mbajtur Vlorn n do rast n
duart e tyre, ishte ruajtja e paprekur e trupave t nj divizioni t dislokuar tanim n
krahinn e Vlors, ndrsa pjesn tjetr t ushtris, t shprndar gjithandej npr
Shqipri, kishin menduar ta zhvendosnin nga brendsia e territorit shqiptar pr
gjat bregdetit pr ta riatdhesuar mandej pak e nga pak. Riatdhesimi iidhej me
zbatimin e politiks s mobilizimit t ushtris dhe t zvoglimit t shpenzimeve
ushtarake, t ndjekura nga qeveria e F. Nitit kur kjo erdhi n pushtet.
Trheqja e ushtris italiane n bregdet nisi nga fundi i prillit dhe prfundoi
m 10 maj. Mirpo kjo lvizje nxiti forcat politike shqiptare ta prqendronin
vmendjen edhe m shum n zgjidhjen e probiemit t Vlors, madje edhe
ushtarakisht.
Autoritetet italiane t pushtimit nga ana e tyre bn prpjekje tshumta pr
ta zhvendosur vmendjen e shqiptarve nga Viora, por nuk patn sukses. Gjat
trheqjes s trupave ata zhvtiluan nj veprimtari diversive, u shprndan fshehurazi
arm e muntcione njerzve q ishin n shrbim t tyre. Bn gjithashtu nj varg
arrestimesh ndr organizatort e qndress shqiptare, gj q u dha zemr bandave
esatiste. N fund t prillit italiant i prcolln Kshillit Kombtar nj krkes
uitimative, ku krkonin rrzimin e qeveris brenda 2 majit. Qeveria u vu n pozit
t vshtir, aq sa m 9 maj 1920 vendosi ta shprngulte selin e saj prkohsisht
nga Tirana n nj qytet tjetr t Shqipris s Mesme. Pr t shtuar kt trysni,
autoritetet italiane kaluan n nj akt aventuresk. M 10 maj reparti ushtarak italian
n Durrs przuri autoritetet lokaie dhe vuri dor mbi administratn e qytetit, duke
caktuar si prefekt nj italian, kapiten Salvatore Melonin. N t njjtn koh qeveria
e Roms, me an t agjensive t lajmeve iu drejtua shqiptarve me thirrjen pr t
ndryshuar rrug, pr t formuar nj qeveri t re q t ndiqte poiitikn italiane.
Prfaqsues t Roms kishin nisur gjithashtu bisedime t veanta n Paris me
Esat Toptanin, pr ta kthyer n Shqipri.

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

153

E vn prsri n pozita tepr t vshtira, qeveria shqiptare vendosi ti rifilionte


bisedimet me prfaqsuesin e Roms, edhe pse ato kishin mbetur pa rezultat
Kto bisedime ishin ndrprer m 2 maj nga pala shqiptare me motivimin se nuk
mund t hynte n lidhje me nj njeri si F. Kastoldi, q mbante tituilin e komisarit t
iart t njohur nga marrveshja e 20 gushtit 1919 (t nnshkruar nga qeveria e
mparshme), t ciln e quante t paiigjshme, t pavlefshme dhe t paqen.
Megjithat, me dshirn pr t arritur n nj kompromis, ajo vendosi ti bnte
ishime t tjera pals itaiiane, Prve prdorimit si baza ushtarake t disa pozitave
strategjike n gjirin e Viors, t propozuara gjat muajit priii, paia shqiptare u tregua
tani e gatshme t pranonte edhe ndihmn organizative t Italis dhe ti njihte
ksaj interesat e veanta ekonomike n Shqipri. Por kto ishime bheshin me
disa kushte: nse pala itaiiane do t pranonte bashkimin administrativ t prefekturs
s Vlors me pjesn tjetrt venditdhe t respektonte pavarsin e shtetit shqiptar
dhe trsin e tij toksore.
Mirpo bisedimet q rifiiiuan n Durrs m 16 maj, prsri nuk dhan asnj
prfundim. Madje, duke marr zemr nga lshimet e pals shqiptare dhe nga
gjendja e rnduar e vendit, F. Kastoidi vijoi t kmbnguite n qndrimet
antishqiptare. Me kto qndrime politikant italian po i detyronin shqiptart, t
mbetur pa rrugdaije, f u drejtoheshin m n fund armve.

Prgatitjet pr luftn e armatosur


Prpara se t fiilonte konfiiktin e armatosur, qeveria shqiptare ndrmori dy
nisma t tjera, po t karakterit diplomatik. Pas itaiianve ajo iu drejtua dy pushtuesve
t tjer, jugosiiavve dhe francezve. N fiiiim trokiti n dyert e Beogradit, pastaj
n zyrat e komands franceze n Kor. Qiiimi i ktyre hapave ishte t shikohej
mundsia e shtrirjes s administrats t shtetit shqiptar n territoret e pushtuara
nga forcat jugosiiave dhe nga ato franceze, si dhe t huiumtohej nga afr qndrimi
i tyre n rast t nj prbaiijeje t armatosur me italiant, rrjedha dhe fundi i t ciiit
ishin me shum t panjohura dhe me mjaft prgjegjsi.
Tirana drgoi n Jugosiiavi n priil t vitit 1920 dr. Sejfi Vllamasin (deputet,
senator), i ciii u prit nga zvendsministri i Punve t Jashtme, Popovi. Popovii iu
prmbajt po atij qndrimi zyrtar t shprehur nga delegacioni jugosliav gjat Konferencs
s Paqes: Beogradi parapiqente m mir nj Shqipri t pavarur brenda kufijve t
1913-s, sesa nj Shqipri nn mandatin itaiian, porse nuk pranoi trheqjen e forcave
serbe jasht ktyre kufijve, sikurse iu krkua. Kt trheqje diplomacia jugosllave e
kushtzoi me iargimin m par t ushtris itaiiane nga Shqipria. Vendosmrin e
shqiptarve pr t filiuar nj iuft t armatosur kundr pushtuesve italian Popovii e
mirpriti, madje premtoi edhe ndihm n arm e municione. Me kt i dhat kuptonte
pais shqiptare se nuk do t kishte shqetsime n kufijt me Jugosiiavin n rast t
nj konfliktt t armatosur n Vior. Krkesn e S. Vilamasit pr f i kaluar Shqipris
disa qytete n afrsi t kufirit midis dy shteteve t banuar kryesisht nga shqiptar,
prfaqsuesi i Beogradit e hodhi posht. Ai nuk pranoi gjithashtu t hiqte dor nga
mbshtetja q Beogradi i jepte qeveris s E. Toptanit.
N fund t priilit 1920 qeveria shqiptare nisi gjithashtu n Kor nj
personaiitet t njohur, Eshref Frashrin, me nj mesazh t kryeministrit pr

154

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

komandn frnge t atjeshme, me nj prmbajtje shum domethnse. Un jam


vendosmrisht i bindur, - theksonte S. Delvina, - se ashtu si n t kaluarn do t
vijoni t merrni parasysh me nj dashamirsi bujare krkesat q Kshilii
administrativ i qytetit do t marr lejen tju parashtroj n interesin suprem t Atdheut
t tij. Prfaqsuesit e Kors e t Pogradecit u kishin paraqitur ndrkaq ushtarakve
francez qysh n fillim t marsit krkesn pr t iejuar bashkimin administrativ t
dy krahinave q prfaqsonin me pjesn tjetr t vendit, nn qeverin kombtare,
hap pr t ciltn kishin vn n dtjeni Tirann. Por komanda franceze e atjeshme
nuk dha prgjigje, sepse nuk mund t vepronte pa marr urdhra nga komandat
eprore, t ciiat zbatonin udhztmet e Parisit, q vijonte t mbshteste pretendimet
greke mbi gjith Shqiprin e Jugut. Ky qndrim u prsrit edhe n maj 1920, kur
Parisi vendosi t trhiqte kontigjentin e vet ushtarak nga Kora. Me kt rast
diplomacia frnge parapiqente zvendsimin e trupave franceze n Kor me
ato greke.
Krkesn greke pr kt zvendsim Parisi e miratoi n dhjetditshin e
dyt t muajit maj, pavarsisht se Konferenca e Paqes nuk ishte shprehur ende
prfundimisht pr t ardhmen poiitike t Kors dhe pa marr parasysh as
pikpamjen e SHBA, sipas s ciis Kora duhej t mbetej n kufijt e shtetit shqiptar.
Pr tu zn vendin francezve n Kor fiiioi t ivizte n drejtim t kufirit nj
forc e madhe e ushtris heienike nn komandn e gjeneral N. Trikupis. Mirpo
forcat atdhetare korare, q morn vesh rrezikun nga komandanti francez i zons
s pushtimit, u mobilizuan pr t zotruar gjendjen n qytet. M 26 maj, gjat nj
mitingu t gjer popullor, u ngrit prsri flamuri kombtar shqiptar i hequr n mars
1919, kurse Bashkia e Kors dhe Kshiili i Parsis, q prbnin pushtetin iokal,
shpailn bashktmin me qeverin e Tirans dhe vendosn t mbronin vendin nga nj
agresion i mundshm grek. Autoritetet ushtarake franceze u vun kshtu nga pushteti
vendor prpara nj fakti t kryer, megjithat nuk i urdhruan trupat e tyre t
kundrshtonin me forc vendimin e 26 majit N t vrtet ushtarakt francez n
Kor ishin familjarizuar me shtjen kombtare shqiptare dhe e simpatizonin at.
Nga ana e tyre grekomant e pakt t Kors, s bashku me peshkopin
grek Jakovin q i frymzonte, nuk ishin n gjendje f u kundrviheshin vet forcave
atdhetare. Ata prisntn ardhjen e ushtaris greke. Mirpo qeveria e Athins u ndodh
prpara nj gjendjeje t papritur. Ajo shpresonte se trupat e saj, n saje t befasis,
do t marshonin pa gjetur qndres dhe kshtu do t shmangej hapja e nj fronti
t ri n nj koh kur vazhdonte luftn n Azin e Vogl. Prandaj e urdhroi gjeneraiin
Trikupis t ndrpriste marshimin dhe t lidhte me autoritetet shqiptare nj
marrveshje t prkohshme. Nj veprim t till Venizeiosit ta kshilloi edhe qeveria
e Londrs. Britania e Madhe ishte e interesuar q ushtria greke t prqendrohej n
Anadoil kundr Lvizjes Nacionallirimtare Turke (q po rrezikonte interesat e
anglezve) dhe q shqiptart t mos pengoheshin n prpjekjet pr f i dbuar
italiant nga vendi i tyre, ku gjat Lufts I Botrore ishin zbuluar burime vajguri, pr
t cilat kishin filiuar t kujdeseshin qarqet e interesuara angieze.
Kshtu, n kohn e iargimit t kontigjentit ushtarak francez nga Kora, m
28 maj, n fshatin kufitar Kapshtic, ndrmjet pals greke dhe asaj shqiptare u
nnshkrua nj protokoli, sipas t cilit ushtria greke do ta ndalte marshimin e vet
pr t shmangur - sikurse thuhej n kt protokoil, - do derdhje gjaku dhe pr

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

155

t br m t ieht marrveshjen ndrmjet qeveris greke e shqiptare. Ky protokoll


do t mbetej n fuqi deri sa kundrshtit shqiptaro-greke pr shtjet toksore, t
sheshoheshin qoft nga Konferenca e Paqes, qoft nga nj marrveshje e
drejtprdrejt ndrmjet dy qeverive.
Protokolii i Kapshtics pati rndsi t madhe pr paln shqiptare, jo vetm
se mundsoi ruajtjen e fitoreve t 26 majit n Kor, por edhe mnjanoi konfliktin
me Greqin, n nj koh kur prgatitjet pr kryengritjen kundr ushtris itaiiane n
Vlor ishin n prfundim. Prgatitjet kishin nisur qysh n mars 1920, kur, sipas
bisedimeve t zhviiiuara n Lushnj, u krijuan komitetet e Mbrojtjes kombtare,
t ciiat kishin pr qilim ti kundrviheshin edhe ndonj agresioni grek n Kor e
n Gjirokastr, por sidomos t organizonin qndresn e armatosur kundr itaiianve
n Vlor. N kt prgatitje roiin kryesor i takoi ta luante komiteti i Vlors, q
kryesohej nga Osman Haxhiu. Nj ndihmes t veant dha edhe organizata e t
rinjve vionjat, q drejtohej nga Haiim Xheloja.
Veprimtart e ktyre komiteteve organizonin mbledhje e takime me populisin
fshatare e qytetare pr mobilizimtn e saj n kryengritje dhe pr gjetjen e armve.
Shtypi shqiptar, q qndronte n pozita luftarake, po luante nj rol gjithnj e m t
madh n prgatitjen e kryengritjes. Le t kundrshtojm me an armsh
lakmonjsit, ie t skuqim do dor t zez q krkon t zgjatet mbi jetn e Shqipris
... Viora sht e Shqipris, sht jona, e duam, e krkojmdhe do ta marrim dhe
Shqipria do t shptoj, shkruhej n faqet e ktij shtypi n fund t prillit e n fillim
t majit 1920.
Pushtuesit italianve ndrpren trafikun e krahins s Vlors me pjest e
tjera t vendit duke shkatrruar lundrat mbi lumin Vjos, ndrsa m 17 maj shpalln
n Vlor shtetrrethimin dhe kryen nj varg arrestimesh t organizatorve t
qndress. N t njjtn koh edhe qeveria e Tirans, pas dshtimeve n bisedimet
me italiant, vendosi t bnte nj veprim force: u prpoq t shtinte n dor
nnprefekturn e Tepelens q varej nga Vlora, t vendoste atje administratn e
vet pa pyetur organet e pushtimit dhe ta bashkonte me pjesn tjetr t vendit.
Mirpo m 17 maj, kur autoritetet qeveritare t ardhura nga Gjirokastra u orvatn
t hyntn n Tepeien, ushtria italiane vuri n prdorim armt, duke i detyruar t
trhiqeshin n jug t Tepelens.
Ngjarjet e Tepelens e prforcuan edhe m shum bindjen e qeveris s
Tirans dhe t rretheve politike shqiptare, se prdorimi i armve ishte i
pashmangshm. Pr kushtet n t cilat do t zhvillohej lufta ajo u konceptua e u
prgatit si kryengritje e populiit t pushtuar pr iirimin e tij kombtar. N kt
mnyr ajo mori nj karakter popuilor, q nga mobtlizimi vullnetar i iufttarve n
fshatra e qytete e deri n komandimin e tyre nga lufttar t zgjedhur m me
prvoj dhe me ndtktm n jetn ekonomike e shoqrore t lokaliteteve, si Selam
Musai, Sali Vranishti e dhjetra t tjer. Prve ksaj, kryengritja nuk do t kishte
karakterin e nj lufte ndrmjet shtetit shqiptar dhe atij italian. Kshtu qeveria e
Tirans synonte ta prjashtonte veten nga prgjegjsia, n rast se veprimet
ushtarake, si dyshohej, nuk do t jepnin at q pritej. N t njjtn koh e linte
dern hapur pr vazhdimin e bisedimeve dipiomatike, t ciiat u detyrua ti ndrpriste
m 25 maj 1920. Nga ana tjetr, Tirana i premtoi Komitetit t Vlors ndihma materiale
etj., por me rrug jo zyrtare. Ky qndrim, i cili gjeti mtrkuptimin e komitetit Mbrojtja

156

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

kombtare e Vlors, prcaktohej edhe nga rrethana q hapja e nj konflikti shtetror


do t krkonte t goditeshin njkohsisht edhe njsitet italiane t dislokuara jasht
krahins s Vlors (n Sarand, Durrs, Shngjin e Shkodr). Kt veprim, qeveria
shqiptare as nuk e dshironte, as nuk ishte n gjendje ta ndrmerrte pr munges
forcash, por edhe pr pozitn e vshtir n t ciln ndodhej pr shkak t lvizjes
esatiste.
Pr t prforcuar pozitat e saj dhe pr t krijuar njherazi hapsirn e
nevojshme pr t ndihmuar luftn e armatosur popullore, qeveria e Tirans vendosi
t kryente me forcat q kishte grumbuliuar nj operacion pastrimi kundr bandave
n Shqiprin e Mesme. Drejtimi i ktij operacioniju besua Bajram Currit, i emruar
ato dit ministr pa portofol. Ministr pa portofol u emrua edhe Spiro G. Koleka, i
cili do t mbante lidhjet ndrmjet Komitetit t Vlors e qeveris s Tirans. Ndrkaq
m 21 maj u nis pr n Paris Avni Rustemi pr t asgjsuar atje fizikisht Esat
pash Toptanin.
N prag t shprthimit t lufts, qeveria shqiptare e gjykoi t nevojshme t
hidhte edhe nj hap tjetr diplomatik, pas atij q bri n Beograd n muajin prili,
por kt her n drejtim t qeveris s Athins. Pr t kuptuar qndrimin e saj ndaj
konfliktit q do t shprthente n Vior, qeveria e Tirans drgoi n Janin Josif
Koin, i ciii m 27 maj u takua me guvernatorin e prgjithshm t Epirit, Kalevras.
Midis t tjerave, i drguari i Tirans i shtroi atij edhe shtjen e konfliktit q pritej t
shprthente me pushtuesit italian dhe krkoi t dinte nse Greqia do t ndihmonte
aksionin e Shqipris kundr pranis s italianve n Vior). Pasi u vu n dijeni
pr kt hap, kryeministri grek E. Venizeioja iu prgjigj ksaj krkese negativisht,
megjithat i ofroi qeveris shqiptare mirkupttmin e Greqis. Pas ksaj prgjigjeje,
q u ndoq t nesrmen me nnshkrimin e Protokollit t Kapshtics, u kuptua se
Athina nuk do ta shfrytzonte luftn e armatosur me
italiant, pr tu rn shqiptarve prapa krahve e
prt ndrmarr ndonj sulm mbi Gjirokastrn, gj
q i shqetsonte shum shqiptart.
Kur n Vlor po vendosej fillimi I Kryengritjes,
m 29 maj 1920, diplomacia shqiptare bri edhe nj
orvatje t fundit, kt radh n Rom, por prsri pa
asnj prfundim. Ish-kryetari i delegacionit shqiptar
n Konferencn e Paqes dhe tani antar i Kshillit
t Lart, imzot Luigj Bumi, n takimtn q pati me
ministrin e Jashtm italian, Karlo Sforcn, pr
shtjen e Vlors, mori prej tij nj prgjigje mohuese
t sh preh u r me fja l t: V lo ra p rb n te nj
pikmbshtetje t politiks italiane.
Kryengritja u konceptua nga organizatort e
saj jo n formn e nj goditjeje t pjesshme, por t
Osman Haxhiu
nj sulmi ballor. Pas prgatitjeve q u bn pr
kryengritjen komiteti vionjat Mbrojtja Kombtare thirri n nj kuvend prfaqsues
nga qyteti e nga fshatrat e zons s pushtuar t Viors, q u mblodh ilegalisht m
29 maj n Baralla, n jug t Viors. T tubuarit miratuan propozimin e komitetit
prtfilluar kryengritjen lirimtare. Kuvendi zgjodhi nj komitet prej 12 antarsh,

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

157

i cili u ngarkua pr organizimin dhe pr drejtimin e kryengritjes. Kryetar i tij u zgjodh


prsri Osman Haxhiu, ndrsa antar Saii Bedini, Qazim Koculi, Hazbi Cano,
Ahmet Lepenica, Murat Myftari etj. U zgjodh gjithashtu edhe nj komision ushtarak,
q do t merrej me organizimin dhe me drejtimin e veprimeve t armatosura, n
krye t t ciiit u caktua n filiim Ahmet Lepenica dhe pak m von Qazim Koculi.
Me prjashtim t disa bejlerve vionjat, si t Eqrem bej Vlors, q e quante
marrzi t ngriheshin armt kundr nj fuqie t madhe, pjesa tjetr e rretheve
me ndikim n qytet e n krahin u rreshtua n ann e lufts.
Duke iu prgjigjurvendimitt Kuvendit t Barallas, vullnetart t armatosur
nga popuilsia e krahins m 2 qershor u grumbulluan n Beun, nj rrz mali
mtdis fshatrave Vajz e Smokthin, n juglindje t Vlors. Kryengritsit u organizuan
n eta mbi baz fshati, duke vn n komand njerzit me prvoj luftarake. Nn
drejtimin e Komitetit u ngrit kshtu nj ushtri vuilnetare kryengritsish, q arriti n
rreth 4 mij veta e prbr, kryesisht nga fshatar.
Prball tyre n krahin ndodhej nj divizion italian, q e kishte komandn
n Vlor (divizioni i 13-t), forcat e t cilit ishin shprndar n disa garnizone.
Pjesa m e madhe e tyre tshie vendosur pr gjat rrugs Vlor-Gjirokastr, si n
Drashovic, Kot, Gjorm, Matohasanaj (Sinanaj) e n Tepelen si dhe gjat rrugs
Vlor-Sarand, n Llogora e n Himar. N Vlor, afr Ujit t Ftoht, ndodheshin
disa aeroplan, kurse n Gjirin e Vlors nj skuadr luftanijesh. Nj divizion tjetr
italian (divizioni i 36-t), njsit e t cilit kishin filluar t trhiqeshin pr n Itali,
ndodhej n qytetet e tjera bregdetare t vendit, ndrsa komanda e tij ishte n
Durrs. N qershor 1920 trupat italiane n Shqipri llogariteshin afr 20 mij veta.
T dy divizionet komandoheshin donjri nga nj gjeneral dhe kishin nj komand
eprore me qendr n Vlor (Kanin), t drejtuar nga gjeneral S. Piaentini.
Edhe pse n kushte jo t favorshme, forcat vullnetare shqiptare korrn n
fushn e lufts fitore t rndsishme q nuk priteshin nga gjeneralt italian.

Zhvillimi i luftimeve. Fitoret ushfarake


Prpara se t urdhronte fillimin e luftimeve, Komiteti Mbrojtja Kombtare
i Vlors i drejtoi nga Beuni gjenerai Piaentinit nj ultimatum, q mbante datn 3
qershor 1920, dat kjo e zgjedhur me sa duket qllimisht. Tre qershori ishte prvjetori
i fests kombtare t italis (i Kushtetuts italiane), dhe prvjetori i tret i
prokiamats iialiane t shpallur me shum buj n Gjirokastr m 3 qershor 1917
pr Pavarsin e gjiih Shqipris. N ultimatum midis t tjerave thuhej se populli
shqiptar quan si shkaktare t ndarjes s Shqipris vetm Italin, q me programin
e saj imperialist krkon t mbaj Vlorn si koloni nn zgjedhn e saj. Edhe n
kt dokument si prgjegjse kryesore e planeve pr coptimin e Shqipris
cilsohej qeveria e Roms, q krkonte sovranitetin mbi Vlorn. Komiteti i Vlors
i krkonte komands italiane plotsimin e krkesave, q qeveria shqiptare ishte
prpjekur prej kohsh ti arrinte me mjete politike. Sot, - thuhej n kt dokument,
- [populli shqipiar] i bashkuar m shum se do her, duke mos mundurt duroj
t shitet si bagti npr pazaret e Evrops e tu jepet si shprblim italo-grekoserbve, vendosi t marr armt dhe t krkoj nga Italia administratn e Vlors,
t Tepelens dhe t Htmars, t cilat duhet ti dorzohen me t shpejt Qeveris

158

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Kombtare t Tirans. Komiteti i krkonte gjithashiu komandantit itaiian q t


prgjigjej deri n mbrmjen e 4 qershorit, pr ndryshe nuk do t mbante asnj
prgjegjsi pr at q do t ndodhte, pra pr prdorimin e armve dhe pr humbjen
ejets snjerzve.
Ndrkaq Komiteti i Mbrojtjes Kombtare mori masat pr organi-zimin e suimit,
i cili parashikohej t drejtohej njherazi kundr t gjitha garnizoneve n krahin, me
prjashtim t atij t qytetit t Viors. Me kt goditje synohej q kto njsi t
rrethoheshin, t ndrpriteshin iidhjet midis tyre, t pengohej trheqja e tyre n Vior
dhe t kapeshin sa m shum arm e municione, pr t ciiat kryengritsit kishin
shum nevoj. Mjaft prej tyre kishin shkuar n iuft pa arm ose me pak fishek.
Komanda itaiiane n Shqipri e shprfiiii uitimatumin dhe e nnvlersoi forcn
goditse t kryengritsve, gj q duket n udhzimin q gjenerai Piaentini i drgoi t
nesrmen, m 4 qershor, gjeneralii E. Pulieze (E. Pugiiese), komandant i divizionit 13
t disiokuar n krahinn e Vlors. Veprimi i rebeive, thuhej n kt udhzim, cilido
qoft ai dhe me fardoforcash q ai t kryhet, nuk duket shum i rrezikshm, sepse
sht fjaia pr nj mas amorfe, q nuk ka udhheqje, q nuk ka disipiin dhe q nuk
ka asnj organizim t shrbimeve.
Suimi kundr garnizoneve itaiiane nisi n mbrmjen e 5 qershorit, kur mbaroi
edhe afati i ultimatumit. N fiilim u pren linjat teiefonike dhe u asgjsuan postkomandat

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

159

e vogla t karabinieris n krahin. Luftimet u zhvilluan n t gjitha garnizonet e


rrethuara, por m t ashpra qen ato n Kot, ku fshatart kryengrits treguan shembuj
heroizmi. Lufttart kaluan disa her me radh n sulm kundr regjimentitt gjeneralit
Goti, q mbrohej n fortifikata t betonuara dhe nga zjarri i artileris. Afr mngjesit
kryengritsit hodhn gunat e tyre mbi gardhet prej telash me gjmba, kaluan prmbi
to, hyn brenda gazermave dhe i detyruan forcat itaiiane t dorzoheshin. N Kot
italiant lan shum t vrar, midis tyre dhe gjeneral Gotin. Prve Kots brenda 5
qershorit ran edhe garnizonet e Drashovics, t Gjormit e t Matohasanajt dhe pas
dy ditsh dorzuan armtedhe ushtart e rrethuar n Llogora, ku u zhvilluan gjithashtu
luftime t ashpra, q arritn her-her edhe n ndeshje trup me trup. U godit po ashtu
garnizoni i Tepelens, i ciii qysh prej 17 majit kishte mbetur i rrethuar e do t qndronte
i mbyiiur n kshtjeiin e qytetit edhe pr disa dit.
Gjat ktyre luftimeve t para u zun robr m shum se nj mij ushtar
dhe oficer italian. U kapn po ashtu 10 topa, rreth 70 mitraioz, qindra pushk si
dhe municion e material tjetr i shumt luftarak.
Me asgjsimin e shumics s garnizoneve italiane t krahins s Vlors,
prfundoi me sukes t plot faza e par e luftimeve.
Fitoret e shpejta n fushn ushtarake u dhan mundsi forcave kryengritse
t prqendroheshin rreth garnizonit italian t Vlors, i cili kishte zn pozita
strategjike e t fortifikuara n kodrat prreth qytetit. Prpara se t urdhronte sulmin
mbi qytet, Komiteti i Mbrojtjes Kombtare i drgoi m 9 qershor komands italiane
nj thirrje t re, n t ciln i krkohej t hiqte dor nga qndresa e armatosur, t
ndrpriste persekutimet kundr populisis s pambrojtur t Vlors dhe ta dorzonte
qytetin pa iufi. Por komanda italiane nuk e vlersoi as kt thirrje
Ndrkaq sukseset e para t iufts patn jehon n qarqet atdhetare shqiptare
dhe rritn besimin n arritjen e fitores. Kto arritje nxitn edhe qeverin e Tirans
t ndrmerrte veprime m energjike. M 9 qershor, me qllim q t ushtronte
trysni mbi paln kundrshtare, qeveria shqiptare vendosi ti njoftonte F. Kastoldit
se ishte e gatshme t ndrhynte n Vlor pr ndrprerjen e luftimeve me kusht q
brenda 36 orve ti dorzohej asaj administrimi i krahins. N rast se kjo krkes
nuk pranohej, qeveria shqiptare nuk do t mbante asnj prgjegjsi pr vazhdimin
e gjakderdhjes n Vlor dhe as pr veprimet e armatosura q mund t ndodhnin
kundr ushtris italiane n krahina t tjera t vendit. Prjashtohej nga ky
paraiajmrim garnizoni italian n Shkodr, q kishte status ndrkombtar dhe
pranin e t cilit n kt qytet qeveria shqiptare e shikonte si penges pr ndonj
agresion t mundshm jugosllav kundr Shkodrs.
Sulmet e para pr lirimin e qytetit t Vlors u ndrmorn m 11 qershor.
Kryengritsit u hodhn mbi pozitat e kundrshtarit, luftuan gati gjith natn dhe
afr mngjesit u gjendn n lagjet e jashtme t qytetit, n nj koh kur brenda n
Vlor shum qytetar kishin rrmbyer armt dhe kishin filluar t goditnin ushtart
italian n trheqje. U godit kshtu rnd sistemi i mbrojtjes i italianve rreth Vlors,
por nuk u shthur plotsisht. Edhe kryengritsit nuk mundn ta prforconin fitoren e
arritur, gj q e detyroi Komitetin e Mbrojtjes Kombtare t urdhronte trheqjen
e forcave n pozitat e mparshme, pr f i ruajtur ato pr luftimet e ardhshme.
Gjat prleshjeve t 11 qershorit pati shum t vrar nga t dyja palt. Si n
prleshjet e mparshme, edhe n kt rast lufttart shqiptar treguan heroizm e

160

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

vetmohim. U dailua sidomos eta e Salaris s


Tepeiens me komandantin e saj Seiam Musan, i
ciii ra n t hyr t Viors, n iuftimet q u bn n
ann e Qafs s Koiut.
Kryengritja e armatosur nisi n krahinn e
Vlors, pr shkak t rndsis s madhe politike q
kishte Vlora pr Shqiprin, por shpejt u shndrrua
n nj Juft t mbar popullit shqiptar. Thirrjeve t
komitetit t Mbrojtjes Kombtare pr t shkuar n
Vlor iu prgjigjn vuiinetar t shumt nga an t
ndryshme t vendit. Vuiinetar ia behn jo vetm nga
krahinat e afrta, si Fieri, Maiiakastra, Skrapari, por
edhe t largta si Kora e Gjirokastra dhe nga
Shqipria e Mesme, si nga Elbasani, Tirana, Durrsi,
Kavaja etj. N Vior nuk erdhn dot vulinetar nga
Selam M usai
krahinat veriore e veriiindore, pr shkak t gjendjes
tepr t tendosur n kufijt shqiptaro-jugosiiav. U mbiodhn gjithashtu ndihma t
shumta n t hoila, n veshmbathje, n drith e n bagti. Edhe qeveria i ndihmoi
kryengritsit me arm e sidomos me municione, me sende ushqimore dhe me
disa forca t pakta ushtarake, kryesisht oficer q do t ndihmonin n
bashkrendimin e veprimeve iuftarake. Pr t mbshtetur luftn e armatosur u
organizuan gjithashtu manifestime popuilore n qendrat kryesore t vendit, nga t
cilat iu drguan peticione forumeve ndrkombtare dhe qeverive t shteteve
evropiane. Lufta u prkrah edhe nga kolonit shqiptare jasht vendit.
Ndrkaq, krahas fitoreve ushtarake n Vior, qeveria e Tirans siguroi fitore
t rndsishme edhe kundrforcavet brendshme separatiste. Operacioni kundr
bandave esatiste, q filloi n nj koh me iuftn lirimtare n Vlor (m 4 qershor)
dhe q drejtohej nga Bajram Curri, prfundoi me sukses brenda disa ditve. M
13 qershor 1920 Avni Rustemi vrau me atentat n Paris Esat pash Toptanin, duke
e dnuar kshtu pr veprimet e tij t njohura antikombtare.
Shpartailimi i bandave esatiste dhe zhdukja fizike e kreut t tyre krijuan kushte
m t favorshme pr mobiiizimin e forcave vullnetare dhe pr sigurimin e prapavijs
s Lufts s Viors, njherazi edhe pr forcimin e pozits s qeveris kombtare t
Tirans. Mirpo qeveritart itaiian, me gjith disfatat politike e ushtarake q psuan,
nuk donin ende t hiqnin dor nga sovraniteti mbi pozitn strategjike t Vlors. Edhe
qeveria e re italiane e Xh. Xhiolitit (G. Gioiitti), e ciia erdhi n fuqi m 15 qershor 1920,
ndoqi politikn e qeveris s mparshme, t F. Nitit pr shtjen e Viors.
Sipas udhzimeve t Roms, q kmbngulte "t rivendosej gjendja duke
vepruar m me energji, gjenerai S. Piaentini i drgoi m 16 qershor Komitetit
Mbrojtja Kombtare nj uitimatum, me t ciiin u krkonte kryengritsve t hiqnin
dor nga iufta dhe brenda 24 orve t dorzonin armt e robrit italian, duke i
krcnuar, n rast se kundrshtonin, me nj operacion ndshkimor.
Pr t ndrmarr kt operacion komanda itaiiane e kishte prforcuar
ndrkoh garnizonin e Viors me trupa t sjella nga Saranda, nga Himara e nga
Durrsi, si dhe me disa forca t tjera t ardhura nga italia me ndihmn e t ciiave
synonte t ndrmerrte nj msymje e t ante rrethimin e Viors. Sipas liogaritjeve

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

161

M sym ja e dyt e prgjithshm e e forcave shqiptare e dats 23.7.1920

t prafrta, kto forca t reja t grumbulluara n Vlor arrinin n rreth 5 mij


veta. T ndihmuara nga autoblinda dhe nga zjarri i artiieris e i aviacionit, m 18
qershor repartet italiane filluan suimin n drejtim t Drashovics, q ishte nj pik
e rndsishme komunikacioni, marrja e s ciis do tu jepte italianve mundsin
t futeshin m tej n thelisi t krahins. Prve ksaj, n Drashovic e kishte
vendosur qendrn e vet Komiteti Mbrojtja Kombtare, si dhe administrata e
prefekturs s Viors. Por komanda italiane, ashtu si dy jav m par, gaboi
prsri n prllogaritjet e saj. Ushtria italiane ra n nj kurth q nuk e priste.
Kryengritsit, pasi u trhoqn n pozicione m t sigurta dhe i lan njsit italiane
t bnin disa prparime, m 19 qershor i kundrsuimuan dhe t nesrmen i
detyruan t ktheheshin n Vlor, duke ln shum t vrar.
Pas dy ditsh lufttart shqiptar korrn nj fitore tjetr ushtarake, kt her
n Tepelen, kundr garnizonit t atjeshm, q prbhej prej afr 300 vetash. Ai
ishte i rrethuar prej disa ditsh n kshtjell dhe ishte vn nn goditjet e
kryengritsve, q i kishin prer edhe furnizimin me uj. M 21 qershor ky garnizon
u detyrua t ngrinte flamurin e bardh e t dorzohej. Pas 21 qershorit n frontin e
luftimeve nuk pati m ndeshje n shkail t gjer, me sufme e kundrsulme t

162

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

mdha t t dyja paive. Vendin e tyre e zun pr nj koh t gjat luftimet prreth
qytetit, q zhvilloheshin n pozicionet e krijuara m 10-11 qershor, si dhe lufta
diplomatike n tavolinn e bisedimeve.

Bisedimet diplomatike.
Solidariteti ndrkombtar
Fillimi i lufts s armatosur, fitoret ushtarake t saj dhe sidomos dshtimi i
msymjes italiane t 18-19 qershorit, e detyruan qeverin italiane t pranonte m n
fund t ulej me paln shqiptare n tavolinn e bisedimeve pr t diskutuar shtjen e
t ardhmes politike t krahins s Vlors. Prpara 20 qershorit Roma nuk donte t
dgjonte pr hapa t till, madje kundrshtoi edhe nj propozim pr nevojn e
bisedimeve q komisari i saj i lart n Shqipri, F. Kastoid, i kishte prcjell m 10 qershor.
Geveria mbretrore e quan t
domosdoshme dhe t padiskutueshme zotrimin e plot
t Vlors nga Italia, i ishte
prgjigjuratij m 18 qershor K.
Sforca, q kishte zn tani
postin e ministrit t Jashtm.
Ndrkoh komandanti i trupave Haliane n Shqipri, gjeneral
S. Piaentini, u tregua m i
lkundurse komisari. Duke e
par pa perspektiv vijimin e
mtejshm t lufts pas 19
qershorit, ai i propozoi qeveris
t ndryshonte qndrim. M 20
qershor gjenerali vijoi fi krkonte Roms prforcime t
reja, nse donte t vazhdonte
luftn, megjithat propozonte
si mjgzgjidhje m t menur,
m pakt kushtueshmefinanciarisht e m pak t rrezikshme politikisht, fillimin e bisedimeve me paln shqiptare. Ne
[italiant], - i shkruante ai
Roms, - nuk do t mundim
t ruajm e t prmirsojm
pozicionin ton n bregdetin
lindort Adriatikut veather,
kur t veprojm n marrveshje t plot me popullin
Pjesm arrja n Luftn e Vlors e forcave vullnetare
nga krahina t ndryshm e t vendit
shqiptar.

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

163

Bisedimet shqiptaro-itaiiane prti dhn fund lufts nisn n fittim t korrikut


1920, pasi kryetari i qeveris s Roms, Xhioliti, pati dekiaruar m 26 qershor n
Pariamentin itaiian se nuk do t drgonte m forca t reja ushtarake pr t luftuar
n Shqipri. Me pohime t tilla ai donte t qetsonte deputett e majt, kryesisht
sociaiistt e sindikatat e puntorve italian, q krkonin ti jepej fund lufts n
Shqipri. N Luftn e Vlors ndrhyri kshtu nj faktor i ri, i jashtm, ai i solidaritetit
ndrkombtar, veanrisht i forcave shoqrore prparimtare italiane, q luajtn
rolin e tyre n zhvitlimin e ngjarjeve.
Lufta e Vlors u zhviilua n nj koh kur n Itali lufta politike ndrmjet forcave
shoqrore ishte acaruar s teprmi. Forcat politike q kishin pushtetin nuk mund t
bnin m ligjin n Gadishullin Apenin si m par, sepse n mbarim t lufts botrore
ishin forcuar pozitat e forcave t majta n Parlamentin e Roms dhe ishte rritur lvizja
sindikaliste e punonjsve. Kto forca mbshtetn luftn e drejt lirimtare t popullit
shqiptar. Punonjsit italian, t organizuar n Konfederatn e Prgjithshme t Puns,
doin n rrugt e sheshet e disa qyteteve t Itaiis, si n Trieste, n Ankona, n Bari,
n Brindizi etj.} duke organizuar demonstrata t fuqishme me krkesn pr ti dhn
fund lufts n Shqipri. N Trieste pati prleshje fizike e gjakosje t punonjsve me
policin. Po ashtu vepruan edhe shum deputet kryesisht socialist n Partament,
q hodhn parulin: Jasht duart nga Shqipria!. Kjo gjendje e acaruar politike
infektoi edhe radht e ushtarakve italian. Disa njsi t ushtris kundrshtuan urdhrin
p rfu nisur n Vfor. M 26 qershor repartet e bersaiierve n qytetin e Ankons nuk
pranuan t niseshin pr n Shqipri dhe, t prkrahur nga populli, u prleshn me
karabiniert. T nesrmen, m 27 qershor, deputett socialist italian i paraqitn
Pariamentit krkesn pr t shqyrtuar ndrprerjen e drgimit t trupave t reja n
Shqipri, si edhe trheqjen prej andej t trupave t mparshme.
N kto kushte jo t favorshme pr qeverin e Roms, kur kjo u ndodh para
nj konftikti t armatosur n Shqipri dhe n nj gjendje t tendosur n Itali, q e
bnin t domosdoshme uijen n tavoiinn e bisedimeve me shqiptart, qeveria
itaiiane u detyrua ta rishikonte qndrimin ndaj problemit shqiptar. Ajo vendosi t
pranonte pavarsin e plot t Shqipris, t hynte n bisedime me pain shqiptare
pr shtjen e Vlors dhe f i jepte kshtu fund konftiktit t armatosur. Kt qndrim
e shpaili botrisht n Parlamentin e Roms m 26 e 27 qershor kryeministri italian.
Pr t zhviituar bisedimet diplomatike me shqiptart, ai nisi n Shqipri nj
prfaqsues t posam, Kario Aliotin, q kishte qen edhe m par n Durrs,
m 1914, n fillim si prfaqsues diplomatik i Roms pran princ Vidit e m pas si
mbshtets i E. Pashs.
Baron Alioti arriti n Durrs (n selin e komisariatit t iart italian) n fillim
t korrikut. Ai erdhi ktu pasi pati biseduar n Vior me gjeneral Piaentinin pr
gjendjen n vend dhe ishte njohur me pozitn e vshtir t ushtris italiane, t
rrethuar n qytet. Bisedimet italo-shqiptare kt her nisn e u zhvilluan nTiran
dhe jo n Durrs, sikurse kishte ndodhur m par. N tavolin u uin jo prfaqsuesit
e Komitetit Mbrojtja Kombtare t Vlors, q kishin nnshkruar ultimatumin e 3
qershorit e drejtonin iuftn, por ata t qeveris s Tirans. Me bisedimet u morn
vet kryeministri, Suiejman Delvina, ministri i Punve t Brendshme, Ahmet Zogu
dhe ministri pa portofoi, Spiro G. Koleka; ministri i Punve t Jashtme, Mehmet
Konica, n at koh ndodhej jasht Shqipris.

164

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Ndrkaq, filiimi i bisedimeve tregoi se qndrimet e palve ishin ende iarg


njra-tjetrs dhe pr sheshimin e tyre u desh t kaionte nj muaj. Pas fitoreve
ushtarake, Komiteti i Vlors n nj protest, drguar komands italiane n Vlor
m 16 qershor, kishte shtruar krkesa m t avancuara nga ato t 3 qershorit. Ai
pati deklaruar se lufttart shqiptar nuk do ti lshonin armt vese at dit kur
toka jon e shenjt do t zbrazet krejt nga trupat e huaja. Po kshtu, prfaqsuesit
e qeveris s Tirans, si kusht pr ndrprerjen e luftimeve, i krkuan Aliotit jo
vetm bashkimin administrativ t prefekturs s Vlors me pjesn tjetr t vendit,
sikurse qe krkuar m 3 qershor, por edhe largimin nga Vlora t krejt ushtris
italiane, e cila mund t mbetej vetm n ishullin e Sazanit.
Ndrkaq K. Alioti u prpoq ti diktonte pals shqiptare qndrimet e tij, por nuk
arriti. Qeveria italiane pranonte trheqjen e trupave t saj nga krahina e Vlors, por
donte ti jepej e drejta t ngrinte nj baz ushtarake detare n gjirin e Vlors (n
Pashaliman) dhe nguli kmb t ruante edhe dy pozita strategjike n kt gji, n
Karaburun e n Zvrnec, pr t mbajtur ktu njsi t saj ushtarake. N 10 e 11
korrik 1920 t dyja palt paraqitn qndrimet e veta, por prsri nuk u arrit ndonj
zgjidhje. Ashtu si m par, pala shqiptare nuk pranoi pikpamjen e italianve, sipas
s cils prania e trupave t tyre n pozitn strategjike t Vlors do t prbnte
njherazi edhe nj siguri pr vet shtetin e dobt shqiptar. Kt e kishte deklaruar
m 27 qershor 1920 prpara Parlamentit n Rom kryetari i qeveris italiane, Xhioliti.
Orvatja e ministrit italian t Punve t Jashtme, K. Sforca, pr ti zhvendosur bisedimet
nga Tirana n Rom, jasht klims s nxeht e nxitse t shpirtrave q ekzistonin
n Shqipri, si pohonte ai, doli e parealizueshme. Duke vijuar orvatjet prti diktuar
pals shqiptare krkesat e Italis, K. Alioti ndrmori nj udhtim n Vlor, prej nga
drgoi njerzit e tij n Drashovic pr tu lidhur me Komitetin e atjeshm e pr t
shkputur prej tij ndonj lshim. Por edhe kjo orvatje dshtoi prball qndrimit t
antarve t Komitetit Mbrojtja Kombtare t Vlors, t cilt nuk i pranuan krkesat
e Roms. Ather autoritetet italiane kaluan n provokime e krcnime t hapura.
M 17 korrik komanda italiane n Vlor shpalli nj urdhr dite, i cili prfundonte me
pohimin se ne italiant jemi dhe do t qendrojm ne Vlor!. Por itaiiant nuk qen
n gjendje t ndrmerrnin ndonj aksion ushtarak pr ta vn n jet kt deklarat
krcnuese.
Kto veprime t komands italiane rritn tensionin n vend dhe shtuan
zemrimin e lufttarve shqiptar, t cilt po qndronin prej disa javsh n pozicionet
e tyre, n pritje t bisedimeve t Tirans. Shpallja e 17 korrikut e nxiti Komitetin
Mbrojtja Kombtare ti krkonte m 20 korrik K. Aliotit, nprmjet prfaqsuesit
t qeveris s Tirans, nj prgjigje prfundimtare deri t nesrmen n mngjes
pr pranimin ose jo t krkesave shqiptare. Pas ksaj krkese ultimative natn
duke u gdhir 23 korriku lufttart shqiptar ndrmorrn nj sulm t fuqishm dhe,
pas disa or luftimesh, me humbje t ndjeshme nga t dyja palt, hyn prsri n
lagjet e jashtme t qytetit.
N kt gjendje t vshtir Roma pranoi t nnshkruante marrveshjen q
i dha fund Lufts s Vlors, e cila ka hyr n histori me emrin Protokolli i Tirans.

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

165

Nnshkrimi i ProtokollittTirans.
lirimi i Vlors
Qeveria Italiane bri edhe nj prpjekje t fundit q Protokolii t nnshkruhej
sipas projektit t saj. N vend t K. Aiiotit ajo drgoi n Shqiprt nj dipiomat tjetr
t karriers dhe t nj rangu m t iart, G.Manzonin, ather sekretar i prgjithshm
n Ministrin itaiiane t Punve t Jashtme, i ciii arriti ktu m 26 korrik. Ato dit
qeveria e Roms denoncoi marrveshjen e 29 korrikut 1919 me Greqin, sipas s
ciis t dy vendet fqinje do,t prkrahnin ndrsjeiltas n Konferencn e Paqes
pretendimet e njra-tjetrs n Shqipri. Kjo marrveshje mjaft e neveritshme pr
shqiptarf, sikurse pohonte vet Alioti, nuk i shrbente m Roms, aq m pak n
marrdhniet me Tirann. Ky hap dipiomatik u prshndet nga Sulejman Delvina
dhe nga Spiro G. Koieka (prfaqsues i qeveris sTlrans pran Komitetit Mbrojtja
Kombtare t Viors), me t ciit u takua i drguari i ri i Roms, por nuk i shrbeu
G. Manzonit pr t shkputur nga Tirana lshime t tjera. Prfaqsuesit shqiptar
nuk u trhoqn nga pozitat e tyre dhe kmbnguin q ushtria italiane t mos
qndronte n asnj pik tjetr t vendit prve ishullit t Sazanit, n t cilin, si
kishin pranuar edhe m par, do t lejohej prania e mtejshme e njsive t ushtris
itaiiane. Pasi nuk arriti tua impononte shqiptarve krkesat e saj, Roma autorizoi
t drguarin e saj n Shqipri t nnshkruante marrveshjen.
Marrveshja a Protokolli u nnshkrua n Tiran m 2 gusht 1920. Sipas tij
qeveria e Roms do t respektonte sovranitetin shqiptar mbi Vlorn dhe trsin
toksore t Shqipris. Ushtria italiane do t trhiqej nga Viora dhe nga pjest e
tjera t vendit, me prjashtim t ishuilit t Sazanit. N pikn e fundit t ksaj
marrveshjeje theksohej se Protokolli do t mbahej i fsheht, por ai mund t prdorej
nga t dyja palt n Konferencn e Paqes, n rast se atje do t vihej n diskutim
shtja shqiptare. Kjo shtes u paraqit nga paia shqiptare, q e quajti at t
nevojshme pr t kundrshtuar do prpjekje q mund t bhej pr ti imponuar
Shqipris mandatin italian. Protokolli u nnshkrua nga Suiejman Delvina pr paln
shqiptare, ndrsa pr at italiane nga Gaetano Manzoni.
Prve Protokollit, ndrmjet palve nnshkruese u shkmbyen, po m 2
gusht, edhe disa ietra, n t cilat parashikohej trheqja e trupave italiane brenda
nj muaji dhe n dy etapa. N fund t 15-ditshit t par t gushtit forcat itaiiane
duhej t zbraznin qytetin e Vlors dhe n 15-ditshin e dyt edhe skein. Kshtu,
m 17 gusht autoritetet shqiptare t Drashovics erdhn n Vior dhe morn n
dorzim qytetin, kurse m 3 shtator forcat e armatosura kryengritse hyn fitimtare
n Vlorn e iiruar. Ato u pritn me brohori nga mijra qytetar e fshatar dhe nga
prfaqsuesit e t gjitha krahinave t vendit, q kishin ardhur n Vlor pr t festuar
s bashku kt fitore t madhe t mbar populiit shqiptar.
Lufta e Vlors s bashku me Kongresin e Lushnjs dshmuan se popuiii
shqiptar kishte arritur n nj shkall t tiil t zhviilimit politik dhe t ndrgjegjes
kombtare, q provonte se e kishte merituar Pavarsin e Shpallur m 28 nntor
1912, se ishte plotsisht i denj pr t pasur shtetin e pavarur kombtar dhe i
gatshm pr ta mbrojtur at me do mjet, qoft edhe prball kundrshtarve m
t fuqishm.
Ngjarjet e Lufts s Viors dshmuan njherazi pr forcn e bashkimit t t
gjitha shtresave t popuiiit shqiptar pr ti br ball rrezikut t jashtm. Ato treguan

166

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

gjithashtu sa i drejt ishte orientimi i atyre qarqeve politike shqiptare, t ciiat me


menurin dhe me vendosmrin e tyre e udhhoqn popullin shqiptar n organizimin
e qndress s armatosur dhe n fitoren e Lufts s Vlors t vitit 1920.
Lufta lirimtare e Vlors renditet ndr ngjarjet m t mdha t historis
kombtare t shek.XX, q pati nj ro! vendimtar n mbrojtjen e trsis territoriale
t Shqipris dhe n rivendosjen e pavarsis s saj. Kjo luft dhe heronjt q
ran u prjetsuan edhe n kngt popuiiore, si jan ato pr Selam Musain,
Zigur Lelon, Duie Dajlanin, Toto Boienn, Myhedin Mystehakun, Sino Micoiin e
shum t tjer. Nga forcat kryengritse shqiptare n kt iuft dymujore u vran
rreth 400 iufttar.
Ngjarjet e Lufts s Vlors t vitit 1920 treguan se sa t paqndrueshme
ishin pikpamjet e atyre qarqeve t huaja politike, t ciiat, gjoja n emrt zhviliimif,
t qytetrimif e t sigurimit , u prpoqn, n Konferencn e Paqes dhe jasht
saj, t merrnin vendime q cenonin pavarsin kombtare dhe dhunonin trsin
toksore t shtetit shqiptar.
Fitorja e Lufts s Vlors pati jehon st brenda vendit, ashtu edhe jasht tij,
m shum n Itali, q ishte e lidhur m drejtprsdrejti me kt ngjarje. Qeveria e
Roms u detyrua ta justifikonte me arsye t ndryshme para opinionit publik italian
trheqjen e detyruar t ushtris s saj nga Vlora. Ministri i Punve t Jashtme ndr
t tjera deklaroi prpara Pariamentit m 6 gusht Duhet ta pranojm se nuk mund
t qndronim t sigurt e t qet n Vior dhe njkohsisht t shkaktonim
paknaqsin e keqardhjen e shqiptarve pr akte ndrkombtare q duhej t
ishin t fshehta, por q smbetn t tilla. Dhe m tej ai pohoi se, kur u nnshkruan
kto pakte (sht fjala pr Traktatin e fsheht t Londrs), mbase nuk u mor
parasysh zgjimi i ndjenjs kombtare te shqiptart, ndjenj e cila tani sht shtrir
n masat dhe i ka vn ato n lvizje, n kushtet kur jan t shkputura nga
sundimi i vjetr i bejlerve. Kt vend t rndsishm q K. Sforca ia njihte faktorit
shqiptar, ai e ritheksoi me pohimin se Viora si pozit e rndsishme strategjike
detare mund t vlej por vetm n marrveshje t plot me shqiptart, prndryshe
ajo nuk ka asnj vler. Kshtu ai u bashkua me mendimet e ushtarakve dhe t
misionarve civil q Roma kishte drguar n Shqipri.
Ndrkaq forcat politike italiane, q ishin kundr lufts dhe pr trheqjen e
ushtris italiane nga Shqipria, nuk vonuan t shfaqnin gzimin e tyre botrisht,
kryesisht nprmjet shtypit, por n kt rast e mbivlersuan jasht mase rolin q
kishte luajtur n kt trheqje lvizja kundr lufts e punonjsve italian. N t
njjtn kohforcat e djathta ekspansionlste, ndrt cilat u daiiuan atofashiste, me
prfaqsuesit e tyre B. Mussolinin e poetin G. DAnuncion (G.DAnnunzion), i
kundrshtuan veprimet e deriathershme t qeveris q bri marrveshje me
shqiptart Trheqjen e ushtris italiane nga Viora kta do ta cilsonin jo vetm si
nj disfat a nj katastrof, por edhe si nj goditje moraie e politike pr Itaiin.
Ata bn pr kt prgjegjs jo vetm qeverin italiane pr politikn t plogshf
e ushtrin pr gabim ef e pafalshme, por edhe Parlamentin e Roms e sidomos
forcat e majta, qndrimin e t ciiave n mbshtetje t lufts lirimtare t popuilit
shqiptar n Vlor e cilsuan si disfatisf e tradhtar.
Fitorja n Luftn e Vlors pati rrjedhoja pozitive edhe n arenn ndrkombtare. Nnshkrimi i Protokollit t Tirans i hoqi Roms do t drejt pr t krkuar

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

167

mbshtetje nga Konferenca e Paqes pr pretendimet e saj n Shqipri. Nga ana


tjetr, me mnjanimin e mandatit italian dhe sidomos t sovranitetit t Italis mbi
krahinn e Vlors, raporti i forcave n arenn ndrkombtare ndryshoi n t mir t
ruajtjes s pavarsis e t trsis toksore t shtetit shqiptar. Kshtu, duke humbur
pozitat e veta n Shqipri, Italia nuk kishte m asnj interes q t lejonte pmbushjen
e pretendimeve greke e jugosllave mbi Shqiprin. N kto kushte t reja as fuqit
e tjera evropiane nuk mund t krkonin m coptimin e shtetit shqiptar n dobi t
fqinjve ballkanik, kur do t ndesheshin edhe me qndresn e popullit shqiptar.
Pas fitores s Lufts s Vlors, q i nxori pushtuesit italian jasht trojeve t
shtetit shqiptar (me prjashtim t Sazanit), vmendja e qeveris sTirans dhe e
popullit shqiptar u prqendrua natyrshm n prznien jasht kufijve politik t
vitit 1913 edhe t pushtuesve jugosllav, si dhe n rinjohjen ndrkombtare t
pavarsis s Shqipris.

4. RINJOHJA NDBKOMBTARE E PAVARSIS

Ndeshjet e armatosura me forcat jugosllave


(ver-vjesht 1920)
Edhe pas largimit (m 3 shtator 1920) t ushtris italiane nga krahina e Vlors,
territori i shtetit shqiptar nuk ishte pastruar ende trsisht nga forcat e huaja. N
Shkodr qndronte nj njsi e vogl ushtarake italiane, por me statusin e nj force
ndrkombtare. N kufirin shqiptaro-grek, rreth liqenevet Presps, prej viteve 19131914 kishte nj konflikt ndrmjet Tirans e Athins pr prkatsin shtetrore t 26
fshatrave t atjeshm, ndrsa troje t gjera n verilindje t vendit, q nga Peshkopia
e deri n Kuks, madje edhe m tej, gjendeshin ende nn pushtimin e forcave t
Beogradit. N kto kushte vmendja e popullsis s krahinave verilindore u prqendrua
n lirimin etyre ngaforcat jugosllave. Qeveria eTirans, duke synuart prmbushte
vendimete Kongresitt Lushnjs, i prqendroi prpjekjet n sigurimin e kufijve politik
t vitit 1913 dhe n shtrirjen e administrats shqiptare brenda ktyre kufijve. Pas
prfshirjes s krahins s Viors n juridiksionin administrativ t shtetit shqiptar, nisn
prpjekjet, tanim n kushte ndrkombtare m t favorshme, pr t prfshir brenda
ktij juridiksioni edhe krahinat prtej rrjedhs s Drinit t Zi.
Duke dashur ta prmbushte kt objektiv me rrug diplomatike, qeveria
shqiptare i krkoi Beogradit t respektonte kta kufij shtetror, sikundr kishin
deklaruar me buj prfaqsuesit e saj zyrtar n Konferencn e Paqes e jasht
saj, si dhe t urdhronte trheqjen prej andej t trupave t armatosura jugosllave.
N paraqitjen e ksaj krkese Tirana kishte tashm n dor edhe nj argument
tjetr politik, q nuk e kishte pasur m par. Fal fitores s Lufts s Vlors, ushtria
italiane nuk ishte m brenda ktyre kufijve. Pushtimi italian i kishte shrbyer m
par Beogradit si mbshtetje pr t kundrshtuar krkesat e pals shqiptare.
Megjithat, pala jugosllave i hodhi prsri posht kto krkesa, madje u tregua
edhe m e egr e kjo do t bhej shkak pr kalimin e frontit t lufts iirimtare nga
Vlora n Peshkopi (Dibr).

168

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

N t vrtet pushtimi i territoreve t shtetit shqiptar nga forcat jugosllave n


mbarim t lufts botrore, n tetor-nntor 1918, kishte qen nj veprim krejt arbitrar.
Ather ushtrit e dy vendeve fqinje, t Italis e t Serbis, fituese t ksaj lufte,
ishin vn n gar p rtu shtrir sa m gjer mbi truallin e shtetit shqiptar. Madje
qeveritart e Beogradit u prpoqn ta ligjronin kt pushtim, me pohimin se ishin
shtrir deri n vijn e demarkacionit a n kufirin strategjik, q do ta siguronte
shtetin e ri jugosllav nga sulmet e mundshme t italianve, q ndodheshin ather
n Shqipri. Ktij versioni, q i prngjante atij t Roms kur pretendonte se me
zotrimin e Vlors arrinte sigurimin strategjik t Italis n Adriatikun Jugor, Beogradi
iu prmbajt edhe pas ndryshimeve politike q rrodhn nga Protokoili italo-shqiptar
i 2 gushtit 1920. Kt her, pr t lvizur nga territoret e pushtuara t shtetit shqiptar,
jugosllavt nxorn pretekstin e sig u rim if t Jugosllavis nga inkursionet e
shqiptarve, q mund t vinin nga territori i Shqipris si edhe pranin e italianve
n ishullin e Sazanit. Me kt qndrim diplomacia e Beogradit vuri n dyshim
iltrsin e deklaratave t saj t mparshme, kur kishte pohuar disa her se
Jugosliavia dshironte ruajtjen e pavarsis e t trsis toksore t shtetit shqiptar.
Ky qndrim i Beogradit e shtyti delegacionin shqiptar n Paris q tu drgonte {m
12 gusht 1920) prfaqsuesve t Fuqive t Mdha nj not, n t ciln vinte n
dukje se dipiomacia jugosliave kishte nxjerr s fundi n shesh qllimet e saj t
vrteta pr t prvetsuar nj pjes tjetr t toks son.
Veprimet e armatosura n frontin e Peshkopis kundr pushtuesve
jugosllav nisn n rethana
t vshtira, kur n kufirin
shqiptaro-jugosllav n veri
t vendit, n Koplik e n
rrethinat e tij, prej kohsh
ishte krijuar nj gjendje
te p r e acaruar. Ktu
vijonte nj konflikt i armatosur shqiptaro-jugosllav,
q kishte nisur kur zhvillohej lufta kundr pushtuTrofe t kapura forcave intervencioniste jugosllave
esve italian n Vlor.
n Luftn e Koplikut (1920)
Luftimet prreth Koplikut
ishin zhvilluar me msymje e trheqje t t dyja palve. N fillim forcat shqiptare
kaluan kufirin e 1913-s me Malin e Zi e arritn deri n Tuz, por pas kundrsulmit
me forca t shumta, jugosllavt hyn thell n tokn shqiptare, shtin n dor
Kastratin dhe rrezikuan Shkodrn.
Konflikti n Koplik shprtheu n gjysmn e dyt t korrikut edhe vijoi afr dy
muaj. Pr t prballuar ndrhyrjen jugosllave u mobilizuan forca t shumta
vullnetarsh nga qyteti i Shkodrs dhe nga krahinat rreth tij, t drejtuara nga Sylo
Bushati. Pr ti ndihmuar ata erdhn edhe vuiinetar nga Shqipria e Mesme si
edhe disa forca t drguara nga qeveria shqiptare, ku bnin pjes Bajram Curri n
krye t forcave emigrante kosovare dhe ministri i Punve t Brendshme, Ahmet

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

169

Zogu. Gjendja ktu mundi t qetsohej disi pas nj


marrveshjeje armpushimi, q u arrit n shtator 1920
n Shkodr ndrmjet prfaqsuesve t qeveris
shqiptare dhe prfaqsuesit jugosilav n kt qytet,
Neshi.
N krahinn e Peshkopis forcat shqiptare n
prgjithsi vepruan si n Vlor, si n mnyrn e
organizimit, ashtu edhe n krkesat e tyre. IVle nismn
e Ramiz Dibrs, t Ramiz Dacit, t ismail Strazimirit etj.,
n katundin Arras (rrethi i Dibrs) u organizua m 13
gusht 1920 mbledhja e krerve dibran, e cila hartoi
planin e kryengritjes. N krye t forcave iirimtare u
caktua Elez Isufi. Nga ana e saj qeveria shqiptare,
ndonse ngulmonte q t shmangej konflikti ushtarak
me Beogradin, n mnyr jo zyrtare mbshteti planin e
E le z Isufi
kryengritjes. Tirana vendosi gjithashtu ngritjen e
prefekturs s Drinit me qendr n Peshkopi dhe nga fundi i muajit korrik prefekti
i sapoemruar, Ramiz Dibra, ngriti selin e pushtetit vendor prkohsisht n Arras,
q ndodhej n zonn e pushtimit jugosllav. Prtiu kundven pikrisht ksaj forcat
jugosifave n fiilim t gushtit nisn veprime ushtarake, duke nxjerr n vijn e par
t luftimeve mbeturinat e forcave esatiste. Luftime t ashpra u zhvilluan veanrisht
n Luznl.
Para se t fillonin sulmin, atdhetart dibran i drejtuan komands serbe n
Peshkopi nj letr, ku i krkuan largimin brenda 24 orve t forcave pushtuese
jasht kufijve t vitit 1913. Meq kjo letr mbeti pa prgjigje, n mesin e gushtit
forcat kryengritse u hodhn n sulm dhe pas disa or luftimesh t prgjakshme i
detyruan pushtuesit t trhiqeshin n kufirin e vitit 1913, duke ln mjaft t vrar e
t plagosur dhe me dhjetra robr lufte. Shum humbje pati edhe nga ana shqiptare.
Autoritetet jugosliave u mobilizuan pr t ripushtuar tokat shqiptare t zbrazura
nga ushtria e tyre, grumbulluan forca t shumta ushtarake dhe nga fundi i muajit
gusht u hodhn n suim. Lufttart shqiptar bn nj qndres t fort, por prpara
eprsis n numr e n armatime t ushtris jugosliave u detyruan t trhiqeshin.
Qeveria eTtrans nuk kishte mundsi tu vinte atyre n ndihm me forcat ushtarake
q u nevojiteshin. Prpara furis shtazarake t ushtarakve serb nj pjes e
popuilsis dibrane u detyrua t shprngulej n kt an t Drinit. Pasi thyen
qndresn e ashpr t shqiptarve, forcat jugosllave u kthyen n vijn strategjike.
Me kt rast trupat jugosllave dogjn e shkatruan me dhjetra fshatra dhe
masakruan banort q nuk arritn t trhiqeshin.
Ky terror i egr u pasqyrua n shtypin e athershm, sidomos n at opozitar
jugosllav. N t pati pohime me shum vler, si qe deklarata se t dy popujt fqinje
kan nevoj pr paqe e liri, por q mbetn vetm n letr. Masakrat jugosliave i
dnuan edhe autoritete t huaja, si senatori francez dEsturnel d Konstant.
Me qilim q ta detyronte qeverin e Tirans t mos bnte qendres m tej
kundr pushtimit jugosilav t trojeve shqiptare brenda kufijve t 1913-s dhe t
ndiqte nj politik nnshtrimi, qeveria e Beogradit riorganizoi mbeturinat e bandave
esatiste ngado q ishin, nga Dibra a Shqipria e Mesme, pr ti hedhur n brendi t

170

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

vendit Kto banda t drejtuara nga Taf Kaziu, Osman Mema e t tjer, n fillim t
shtatorit u turrn drejt Shqipris s Mesme. Bashk me ta ishin edhe disa reparte
jugosliave t fshehta, madje edhe rus t bardh t Vrangelit. Kto forca arritn t
hynin theil n trojet e shtetit shqiptar dhe iu afruan kryeqytetit (Tirans), duke
ven kshtu n vshtirsi t madhe shtetin e ri shqiptar ende t pastabilizuar.
Pr t prball uar kt ndrhyrje jugosliave, qeveria e Tlrans iu drejtua popullit
me thirrjen pr t rrmbyer armt, s cils iu prgjigjn vulinetar t shumt, q u
vun n gatishmri pr mbrojtjen e vendit. Npunsit lan zyrat dhe shkuan n
front. Luftime t ashpra u zhvilluan sidomos n krahinn e Martaneshit. Forcat
qeveritare s bashku me repartet e vuilnetarve i dbuan trupat jugosllave dhe
pasuesit e tyre nga tokat e pushtuara rishtazi, duke i shtyr deri te vija strategjike.
Qeveria shqiptare, si nj qeveri e nj vendi t vogi, t varfr dhe ende t
pastabiiizuar, ishte e interesuar t vendoste marrdhnie t mira me t gjitha shtetet
fqinje, duke prshir edhe Jugosllavin, por sipas parimit t respektimitt ndrsjell
t t drejtave t palve. Kt prirje Tirana e kishte dshmuar n shum raste edhe
gjat ngjarjeve t fundit. Ajo kishte mbajtur qndrim kritik kur shqiptart patn
kaluar kufirin shtetror n veri, n drejtim t Tuzit. Kishte treguar gatishmri pr
lirimin e robrve serb t lufts dhe nuk kishte rreshtur s krkuari zgjidhjen e
konfliktit me mjete politike. Madje, n gusht e shtator 1920 qeveria e Tirans kishte
kundrshtuar zbarkimin e armve n bregdetin shqiptar, q ishin drguar pr
organizimin e nj lvizjeje t armatosur n Kosov. Me sigurimin e ktyre armve
merrej Komiteti Mbrojtja Kombtare e Kosovs dhe drejtuesit kryesor t tij, si
Hoxha Kadriu, Hasan Prishtina, Bajram Curri etj. Pajisjet luftarake dotu drgoheshin
nprmjet Shqipris rretheve atdhetare n Kosov, t cilat, t udhhequra nga
Azem Galica me shok, po luftonin kundr zgjedhs serbe. Por veprimet e Komitetit
t Kosovs nuk gjetn plqimin e qeveris shqiptare dhe me urdhr t kryeministrit
anijet me armt e drguara nga G. DAnuncio nuk u lejuan t zbarkonin n asnj
portt Shqipris. Sulejman Delvina, ndonse e njihte Kosovn si pjes t shkputur
padrejtsisht nga Shqipria, nuk donte f i jepte rast propagands s Beogradit pr
t akuzuar shtetin shqiptar si nxits konfliktesh n Jugosllavi dhe t prfitonte nga
kjo pr t vepruar n t njjtn mnyr n Shqipri, duke nxitur njerzit e saj pr t
destabilizuar vendin. Madje edhe pse Tirana mbante nj qndrim t till t
kujdesshm, ministri i Jashtm jugosllav M. Vesni mundohej ta prligjte pushtimin
dhe politikn agresive t vendit t tij ndaj Shqipris fqinje me arsyen se Tirana
po prpiqej t prhapte revolucionin dhe t bnte trazira n shtetin ton (jugosllav).
Kshtu iu prgjigj ai m 28 shtator senatorit francez D Konstant, q dnoi me
forc politikn e Beogradit ndaj Shqipris.
Pr t dshmuar edhe nj her se dshironte vendosjen e fqinjsis s mir
e zgjidhjen e konfiiktit me an bisedimesh, qeveria e Tirans n fund t shtatorit
drgoi n Shkodr nj delegacion, i cili hyri n bisedime me prfaqsuesin jugosilav
Neshi. Kt radh pala jugosilave u paraqit sikur pranonte t trhiqej nga vija
strategjike q kishte pushtuar, por vetm me kusht q qeveria shqiptare f i jepte
garanci t sigurta pr kufijt. Sipas prfaqsuesit t Beogradit nj garanci e tiii
do t ishte efektive vetm n rast se qeveria shqiptare do t ndiqte nj politik
projugosliave, q do t thoshte t hiqte dor nga qndrimi i pavarur n mbrojtje t
interesave dhe t t drejtave kombtare t shqiptarve n Jugosllavi. Jugosilavia

R ifitim i i pavarsis dhe m bro jtja e trsis toksore

171

do t tregohej e rezervuar dhe nuk do t kishte besim ndaj do poiitike tjetr,


dekiaroi Neshii.
Qeveria e Beogradit synonte t mos trhiqej nga territoret e shtetit shqiptar
dhe ta mbante mundsisht vendin n gjendje destabiiizimi pr ta pasur kshtu m
t ieht goditjen e lvizjes kombtare n Kosov.
Duke qen prbali kundrshtimit t Beogradit pr zgjidhjen e konfliktit me t,
qeveria shqiptare krkoi edhe ndihmn e Fuqive t Mdha evropiane, por pa ndonj
prfundim konkret. T ngrthyer^ nga kontradikta interesash ndrmjet tyre, fuqit
evropiane nuk i krkuan Beogradit t ndrpriste veprimet agresive. N kto kushte
dipiomacia shqiptare ndrmori nj hap tjetr t rndsishm, q do t shpinte n
fordmin e pozits ndrkombtare t Shqipris dhe q kishte mundsi t ndikonte
n zgjidhjen e konfliktitt armatosur me fqinjin verior. Ajo krkoi pranimin e Shqipris
n Lidhjen Kombeve.

Pranimi n Lidhjen e Kombeve


dhe vendimet e Konferencs s Ambasadorve
M 2 tetor 1920 qeveria shqiptare i krkoi Lidhjes s Kombeve, me qendr
n Gjenev, pranimin e Shqipris n kt organizat ndrkombtare. Pr kt
qllim Tirana drgoi n selin e ksaj organizate (t krijuar n mbarim t Lufts I
Botrore pr t mnjanuar konfliktet ndrmjet shteteve) nj deiegacion t vetin,
me Fan Noiin n krye q ishte kthyer n Shqipri nga SHBA pak koh m par.
Mirpo kjo krkes ndeshi n kundrshtimin e Jugosliavis e t Greqis, si dhe t
Francs, q qndronte m pran ktyre vendeve. Pr pranimin e Shqipris n
Lidhjen e Kombeve qeverit e ktyre shteteve vun si kusht caktimin prfundimtar
t kufijve dhe njohjen e qeveris shqiptare de ju re e de facto nga shtetet e tjera.
Edhe Itaiia e kundrshtoi pr nj koh, deri n 5 dhjetor 1920, krkesn e Tirans.
Roma donte ta prdorte votn e saj pr t ushtruar trysni mbi qeverin shqiptare,
q ti shkpuste ksaj koncesionet q dshironte. Asokohe ndodhej n Rom nj
delegacion shqiptar pr t prfunduar shtjet q kishin mbetur pezuli pas Lufts
s Vlors. Prve ksaj, Itaiia synonte q fuqit ti njihnin asaj nj pozit t veant
n Shqipri prpara se kjo t pranohej n Lidhje.
Ndrkaq, n Lidhjen e Kombeve nj rol m t madh fiiloi t luante Britania e
Madhe, interesimi i s cils pr burimet vajgurore t Shqipris po shtohej gjithnj
e m shum. Duke prfituar nga pozita e vshtir ndrkombtare e shtetit shqiptar,
qeveria e Londrs njoftonte Tirann se do t interesohej pr pranimin e Shqipris
n Lidhje, n rast se qeveria shqiptare do ti jepte shoqris vajgurore AngloPersiane t drejtn ekskluzive pr t krkuar dhe pr t shfrytzuar vajgurin n
Shqipri.
Qeveria e lijaz Vrionit, e cila n nntor 1920 zvendsoi at t Sulejman Delvins,
e pranoi kt kusht t Londrs. Pas ksaj, me propozimin e prfaqsuesve t dy
dominioneve britanike, t Afriks s Jugut e t Kanadas, Asambleja e Prgjithshme
e Lidhjes s Kombeve, m 17 dhjetor 1920, e pranoi Shqiprin si antare t Lidhjes
me t drejta t piota.
Ky pranim kishte rndsi t dyfisht pr vendin. S pari, ripohohej njohja
ndrkombtare e shtetit shqiptar, pr t ciin ai kishte shum nevoj n rrethanat e

172

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

reja t paslufts. S dyti, pranimi prbnte n fakt n] akt njohjeje koiektive edhe t
qeveris s Tirans. Pranimi n Lidhjen e Kombeve krijonte gjithashtu mundsi pr
shqyrtimin nga ky forum ndrkombtartshtjevet mbetura pezull midis Shqipris
dhe shteteve fqinje.
Mirpo, ndonse shteti shqiptar u pranua n Lidhje, n rrugn pr stabilizimin
e tij ndeshi prsri n vshtirsi, t shkaktuara sidomos nga politika armiqsore e
diversioniste q vijonin t ndiqnin fqinjt ballkanik, Greqia e veanrisht Jugosllavia.
Me dshirn pr t normalizuar marrdhniet me ta, qeveria shqiptare ndrmori
n maj 1921 nj nism t re diplomatike. Ajo drgoi n Athin e n Beograd
delegacione t veanta pr tu marr vesh me qeverit prkatse. Delegacioni q
shkoi n Beograd i propozoi qeveris jugosllave prfundimin e nj marrveshjeje
dypalshe, q do t parashikonte njohjen nga qeveria e Beogradit t pavarsis
s Shqipris n kufijt e 1913-s dhe pr pasoj trheqjen e trupave pushtuese
jugosllave jasht kufijve t shtetit shqiptar. Nga ana e saj qeveria e Tirans
angazhohej t ruante asnjansin, duke mos nnshkruar asnj akt mbrojtjeje ose
sulmi me ndonj shtet tjetr. Po ashtu, qeveria shqiptare u tregua e gatshme q,
pasi t vendoseshin marrdhniet diplomatike ndrmjet dy vendeve, t prfundonte
me qeverin jugosllave nj traktat tregtar dhe nj konvent doganore mbi bazn e
barazis s ndrsjellt. Por qeveria e Beogradit nuk i pranoi kto propozime, N.
Pashii krkoi arritjen e nj aleance ushtarake dhe miratimin e nj projekti pr
krijimin e nj federate ndrmjet t dy vendeve. Kto krkesa nuk u pranuan nga
qeveria shqiptare. Si rrjedhim marrdhniet ndrmjet Beogradit e Tirans mbetn
t ndera. Jugosllavia vijoi t ndiqte rrugn e konfiikteve dhe politikn e nxitjes e t
prkrahjes s elementve me prirje separatiste, si ishte kapedani i Mirdits Marka
Gjoni.
Me propozimet e Tirans pr t vendosur marredhnie t fqinjsis s mir,
nuk u bashkua as qeveria e Athins. Rrethet ekspansioniste n Greqi kishin ndiktm
t madh n jetn politke e ekonomike t vendit dhe pr fat t keq donin ta mbanin
gjall t ashtuquajturn shtje t Vorio-Epirif. Madje komitetet Vorio-epirote
n Greqi u prpoqn t shkaktonin turbullira n krahinn e Himars, duke drguar
atje n maj 1921 fshehurazi arm e municione dhe duke nxitur prarjen felare.
Pr ti prer rrugn ksaj veprimtarie diversioniste, qeveria shqiptare n qershor
1921 arriti me parin e 7 fshatrave t Himars nj marrveshje t prkohshme,
sipas s cils i njihte krahins venomet q gzonte n t kaluarn, si dhe nj varg
privilegjesh t tjera.
Kur u pa se divergjencat me dy fqinjt ballkanik nuk po sheshoheshin me
ann e bisedimeve dypaishe, qeveria e Tirans trokiti n dyert e Lidhjes s
Kombeve prt krkuar ndihmn e saj pr zgjidhjen e ktij konflikti. N filiim, m
29 prill dhe pastaj m 21 qershor 1921, ajo iu drejtua ksaj organizate gjithbotrore
me krkesn pr rinjohjen e kufijve t vitit 1913, t vendosura nga nj organ
ndrkombtar, si ishte Konferenca e Ambasadorve e Londrs. Tirana i krkoi
gjithashtu Lidhjes s Kombeve t ndikonte pr trheqjen nga trojet e shtetit shqiptar
t 1913-s t ushtris jugosilave, si dhe pr largimin e forcave greke nga 26 fshatrat
n kufirin greko-shqiptar, n lindje t rrethit t Kors, t cilt prfshiheshin brenda
kufijve t 1913-s. Mirpo, sipas prfaqsuesve jugosliav e grek vendimet e
Konferencs s Londrs pr kufijt nuk ishin m n fuqi dhe kjo shtje duhej

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

173

shqyrtuar rishtazi, madje jo nga Kshilii i Lldhjes s Kombeve, ku kishte m shum


mundsi t mos pranohej pikpamja e tyre, por nga Konferenca e Ambasadorve
n Paris, si vazhduese e Konferencs s Paqes.
N vitin 1921 shtjet e mbetura nga Konferenca e Paqes shqyrtoheshin jo
nga t 5 Fuqit e Mdha fituese, por nga 4 prej tyre, nga prfaqsuesit e Anglis,
t Francs, t Italis e t Japonis. SHBA ishin trhequr dhe nuk bnin m pjes
n forume t tilla ndrkombtare q i takonin Evrops. Edhe qeveria e Roms
ishte e interesuar q shtja t shqyrtohej nga Konferenca e Ambasadorve, ku
kishte m shum mundsi tia arrinte qllimit. Roma nuk kishte shtje territoriale
pr t zgjidhur, si dy fqinjt ballkanik, por bnte prpjekje prt siguruar me do
kusht nj pozit t veant" n Shqipri m t privilegjuar se fuqit e tjera. Heqjen
dor nga mandati kolonia! mbi shtetin shqiptar t paslufts dhe nga sovraniteti
italian mbi krahinn e Vlors qeveria italiane e shihte si veprim q i detyronte Fuqit
e Mdha pr ti njohur asaj t drejtn e ndrhyrjes pr mbrojtjen e trsis toksore
dhe t sovranitetit t Shqipris, nse kto do t krcnoheshin nga vende t
tjera, nnkuptohej nga shtetet ballkanike fqinje.
Kshtu, me gjith mbrojtjen e argumentuar q i bri krkess shqiptare
kryetari i delegacionit Fan Noli, i cili theksoi me t drejt se gjat Lufts I Botrore
Shqipria nuk kishte qen shtet ndrluftues (por asnjans), dhe si rrjedhim kufijt
e saj nuk mund t shqyrtoheshin nga Konferenca e Ambasadorve, prapseprap
Kshiili i Lidhjes s Kombeve, me vendimin e tij t 26 qershorit 1921, ia kaloi pr
diskutim krkesn e qeveris shqiptare Konferencs s Ambasadorve.
Ky qndrim i Lidhjes s Kombeve e nxiti Beogradin t vinte n lvizje
kapedanin e Mirdits, Markagjonin, prt organizuar atje nj lvizje separatiste, t
ngjashme me at q Athina u prpoq t organizonte n Himar, por nuk pati sukses.
Mirdita dhe Himara ishin dy krahina malore t Shqipris, q gjat regjimit osman
gzonin nj lloj autonomie vendore. N prill 1921, kur Gjon Markagjoni ndodhej n
Jugosilavi, njerzit e Beogradit nxitn ambiciet e tij bajraktaro-krahinore, e ndihmuan
me mjete financiare e me armatime dhe e nisn pr n Shqipri pr ta hedhur
kundr qeveris shqiptare. Duke shfrytzuar paknaqsin e malsorve t Mirdits
t rrnuar ekonomikisht, si dhe pozitn shoqrorettij si prijs, kapedan Markagjoni
mundi t ngrinte n fund t qershorit 1921 nj turm mirditorsh kundr qeveris
s Ttrans, q i krijuan shqetsime ksaj qeverie. Pa mbshtetjen e dshiruar n
Mirdit dhe i kundrshtuar nga forcat atdhetare, Markagjoni u detyrua t kthehej
n Jugosllavi (n Prizren), ku, sipas kshiliave t autoriteteve t Beogradit, shpalli
m 17 korrik 1921 Republikn e Mirdits (t kryesuar prej tij) dhe krkoi njohjen
e saj nga Beogradi, nga Athina e nga Roma. Ai drgoi edhe prfaqsuesit e vet
pran Lidhjes s Kombeve pr t siguruar njohjen e qeveris s tij. Madje, me
prkrahjen e disa forcave shqiptare n shrbim t tij, me prforcime ushtarsh e
oficersh jugosllav dhe me njsi bjellogardiste ruse t strehuara n Jugosllavi, ai
kaioi prsri n Mirdit duke vijuar veprimtarin antikombtare. Ai sulmoi ktu
pushtetin vendor dhe forcat qeveritare shqiptare.
Kjo gjendje e rnd n marrdhniet shqiptare-jugosilave, e shoqruar me
qndrimin agresiv prej m shum se nj viti t Beogradit ndaj Tirans, vuri n
lvizje Lidhjen e Kombeve, veanrishtfuqit e interesuara pr qetsimin e situats,
ku u daliua Britania e Madhe. Kryeministri anglez, Llojd Xhorxh, ndrmori nj

174

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

ndrhyrje t fort. N nj not, drguar m 7 nntor 1921 Sekretaritt Prgjithshm


t Lidhjes, ai shkruante: Meqense prparimi i vazhdueshm i trupave jugosilave
n Shqipri sht i nj natyre q mund t turbuiioj paqen ndrkombtare, qeveria
britanike dshiron t trheq vmendjen e Kshiiiit (t Lidhjes) mbi kt fakt dhe ju
iutet q t merrni menjher masat pr thirrjen e Kshiiiit, me qiiim q t studiohej
gjendja dhe t detyrohej qeveria serbe-kroate-siiovene t respektonte Kartn e
Lidhjes s Kombeve, prndryshe t merren ndaj saj masat ndshkimore t
parashikuara n nenin 16 t Karts.
Ndrhyrja e qeveris s Londrs e 7 nntorit n Lidhjen e Kombeve duket
se ishte e prilogaritur mir. N kt koh kishte prfunduar Konferenca e
Ambasadorve, e caktuar pr t shqyrtuar shtjet q iidheshin me Shqiprin
dhe m 9 nntor 1921 shpaili vendimet e saj. Kto vendime preknin dy probieme
kryesore: at t kufijve me dy fqinjt balikanik dhe statusin juridik ndrkombtar
t shtetit shqiptar, pr prkufizimin e t ciiit ishte interesuar m shum itaiia.
Lidhur me kufijt shqiptaro-grek Konferenca e Ambasadorve vendosi t
mbeteshin po ato q ishin caktuar nga Protokoiii i Firences i 17 dhjetorit 1913,
kurse pr kufijt verifindor krkoi t bheshin disa ndryshime n dobi t
Jugosilavis, duke i kaiuar ksaj nj pjes t krahins s Lums, t Hasit e t
Gollobords, me popuiisi shqiptare prej disa mijra frymsh. Pr prcaktimin e
ktyre ndryshimeve toksore parashikohej t formohej nj komision me prfaqsues
nga t katr fuqit nnshkruese: t Britanis s Madhe, t Francs, t Itaiis dhe
t Japonis.
Vendimi tjetr sanksiononte ruajtjen e pavarsis dhe t sovranitetit t
Shqipris, por duke i njohur Italis nj pozit t veant. N kt rast u pranua
teza itaiiane, sipas s cils dhunimi i kufijve a i pavarsis s Shqipris mund t
prbnte nj krcnim pr sigurimin strategjitk t Italis. Konferenca mori vendimin,
sipas t cilit, nse Shqipria nuk do t kishte mundsi t ruante vet trsin e saj
toksore, qeveria shqiptare mund ti drejtohej pr ndihm Lidhjes s Kombeve. N
kt rast Anglia, Franca dhe Japonia do ti rekomandonin Kshiliitt Lidhjes q tia
besonte Itaiis rivendosjen e kufijve t Shqipris. Po kshtu do t vepronin kto
fuqi edhe n rast se do t krcnohej pavarsia ekonomike e Shqipris.
Sipas dipiomacis britanike ky formulim nuk do't thoshte se i jepeshin itaiis
t drejta t veanta n Shqiprin e njohur ndrkombtarisht dhe antare e Lidhjes
s Kombeve. Detyra e italianve ishte vetm t nxirrnin t huajt nga Shqipria pa
pasur t drejt t vendoseshin dhe t qndronin aty vet. Gjithsesi, qeverit
shqiptare asnjher nuk e njohn kt vendim. Ato do t deklaronin se Shqipria,
si antare me t drejta t piota n Lidhjen e Kombeve, kishte t drejtn t*i drejtohej
Lidhjes n do koh e pr do shtje q dshironte. Madje edhe qeverit italiane
nuk iu referuan ndonjher ksaj formule.
M 19 nntor Kshilli i Lidhjes s Kombeve caktoi nj komision hetues pr
t kontroliuar zbatimin n vend t ktyre vendimeve.
Vendimet e Konferencs s Ambasadorve t 9 nntorit 1921 cnonin, edhe
pse n nj mas t vogl, trsin toksore t vitit 1913, cenim kundr t cilit
protestoi Kshiili Kombtar (Pariamenti). N mesazhin q ky Kshiii i drejtoi Kshiiiit
t Lart m 11 janar 1922, thuhej: Mjerisht po bahet e treta her q thika e ftoht
e dipiomacis po pret n mish t gjali t atdheut ton e q po na kputen vise t

R ifitim i i pavarsis dhe m brojtja e trsis toksore

175

mueshme, t cilat nga do pikpamje q t vshtrohen, nuk mund ti mohohen


kurrsesi Shqipnis, kshtu q t ndamit e tyne prej trupit t saj formon patjetr nj
padrejtsi t hapt.
Pozita e veant q iu njoh itaiis, krahasuar me fuqit e tjera, nuk pati
jehon n opinionin publik shqiptar, aq m shum kur dy fqinjt ballkanik mbanin
kundrejt shtetit shqiptar qndrim armiqsor, veanrisht Jugosliavia, gj q kishte
shpn uj n mullirin e politiks s Roms. Qndrimi mosprfilis i qeveris s
Beogradit ndaj prpjekjeve t pals shqiptare pr zgjidhjen me mjete politike t
konfliktit pr problemettoksore, bri q shqiptartta vlersonin Jugosilavin (ashtu
sikundr e kishin par dhe e kishin muar Itaiin prpara largimit nga Vlora) si
armikun kryesor t vendit t tyre. N kt mes zinte vendin e vet t veant edhe
problemi i Kosovs.
Pas vendimit t 9 nntorit t Konferencs s Ambasadorve, kur Beogradi
nuk mund t prdorte m pretekstin e ruajtjes s kufirit strategjik, qeveria jugosliave
u detyrua t pranonte trheqjen e trupave t saj jasht kufijve t shtetit shqiptar.
Kjo trheqje u b n fiilim t vitit 1922. Madje edhe Kshilli i Lidhjes s Kombeve,
i mbledhur me krkesn e Londrs m 16 dhe m 19 nntor 1921, kishte reaguar
me forc kundr ndrhyrjeve jugosllave n Shqipri, duke krkuar trheqjen e
menjhershme t forcave t armatosura jugosilave jasht kufijve t vitit 1913. Pas
ksaj pasuesit e Marka Gjonit u shpartaiiuan me lehtsi dhe kreu i tyre u detyrua t
hidhej n Jugosllavi.
Me vitin 1921 u mbyli kshtu nj etap e rndsishme n historin e
Shqipris. U kurorzuan n prgjithsi me sukses prpjekjet e iufta e popuilit
shqiptar pr t rifituar pavarsin kombtare dhe pr t ruajtur trsin toksore
t shtetit shqiptar. Pas ksaj fiiloi nj etap e re, kur u shtruan pr zgjidhje detyra t
tjera i rndsishme.

KREU

VI I

PRPJEKJET PR DEiVlOKRATIZIMfN
DHE STABILIZIMIN E SHTETIT SHQIPTAR
(1921- 1923)

1. LUFTA E FORCAVE POLITIKE PR PUSHTET

Zgjedhjet e para parlamentare (1921)


Shteti i ri shqiptar kishte nevoj t forconte institucionet e tij dhe prgjithsisht
t prtrihej si organizm shtetror. Si nj vend i shkputur von nga Perandoria
Osmane, me mbeturina t rendit feudal, Shqipria kishte gjithashtu nevoj pr
demokratizimin e jets s vendit n rrafshin politik, legjislativ, ekonomik, shoqror etj.
Forcat politike shqiptare mbajtn qndrime t ndryshme si pr nevojn e
zgjidhjes s ktyre detyrave, ashtu edhe pr rrugt q duheshin ndjekur prti zgjidhur
ato. N kt periudh, kur ishte mnjanuar rreziku i jashtm, doln n rend t par
kundrshtit e brendshme politike e shoqrore, t cilat erdhn duke u ashprsuar si
brenda institucioneve shtetrore, ashtu edhe jasht tyre. Por lufta poiitike nuk ishte
organizuar n nj shkail t mjaftueshme, gj q shpjegohej me nivelin e ult t
zhvillimit ekonomik e shoqror t vendit dhe me pamjaftueshmrin e emancipimit t
shoqris shqiptare n at koh. Ndrkaq ishte rritur roii i forcave q patn pesh t
veant n luftn pr rifitimin e pavarsis dhe pr ruajtjen e trsis toksore t
vendit. N kto procese t brendshme t jets politike-shoqrore t vendit ndikoi
edhe gjendja ndrkombtare. N mbarim t Lufts I Botrore u shembn tri perandorl
disashekullore (austro-hungareze, osmane e ruse) dhe ishin rritur kudo prpjekjet,
sidomos n Evrop, pr nj rend shoqror e politik m t drejt. Shqipria dhe forcat
politike shqiptare nuk mund t mbeteshin jasht ndikimit t ktyre faktorve.
Nj vend t rndsishm n lvizjen pr shndrrime demokratike zuri lufta n
Pariament dhe ajo pr zgjedhjet parlamentare, q nisi n pranvern e vitit 1921.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

\T ?

P arlam enti i par shqiptar (prill 1921)

Kundrshtit q u shfaqn rreth ktyre shtjeve ishin n theib pjes e lufts politike
pr pushtet.
Zgjedhjet e vitit 1921 ishin zgjedhjet e para parlamentare q zhvilloheshin n
Shqiprin e pavarur, Ato do t shnonin nj hap para n rrugn e ndrtimit t nj
shteti me institucione t zgjedhura. Shqipria duhej t ecte po n ato drejtime q
kishin ecur edhe shtetet e tjera ballkanike dhe evropiane. Kshilli Kombtar
(Parlamenti), i caktuar nga Kongresi i Lushnjs, duhej tia linte vendin nj legjislativi t
zgjedhur me votn e lir t zgjedhsve. Pr kt krkohej nj ligj zgjedhor, pr hartimin
e t cilit u ngarkua qeveria q do ta paraqiste at pr miratim n Kshillin Kombtar.
Gjat ktyre prgatitjeve lindn kundrshtit e para, sidomos pr shtjen
nse zgjedhjet do t zhvilloheshin pr Asamblen Kushtetuese, sikurse ishte
parashikuar n Statutin e Lushnjs, apo pr riprtritjen e Parlamentit ekzistues.
Sipas Aktit Kushtetues t Kongresit t Lushnjs, ishte Asambleja ajo q kishte t
drejtn t prcaktonte prfundimisht formn e regjimit, monarkist a repubfikan.
N fundin e vitit 1920 n krahinat e Kors e t Gjirokastrs filloi t prhapej
lvizja pr mbSedhjen e Asambles Kushtetuese. Duke u mbshtetur n kt lvizje,
qeveria e Sulejman Delvins vendosi m 14 nntor t zhvilloheshin zgjedhjet pr
Asambien. Por ky vendim u kundrshtua nga disa antar t KshiSlit t Lart e
nga mjaft deputet t Kshiiiit Kombtar, me t cilt u bashkuan edhe disa ishantar t qeveris s Durrsit, si dhe figura t tjera me orientim proitalian. N
kto rrethana qeveria e Sulejman Delvins, po at dit, u detyrua t jepte
dorheqjen, q u miratua t nesrmen nga Kshitli i Lart. Me kt veprim mori
fund koalicioni i forcave t ndryshme politike, q u vendos n Kongresin e Lushnjs.
U formua qeveria e re, e kryesuar nga lljaz Vrioni, i ciii ruajti edhe postin e
ministrit t Jashtm, ndrsa ministr i Brendshm u emrua Mehdi Frashri. Kjo
qeveri, krahas premtime-ve t prgjithshme pr t ruajtur pavarsin e vendit dhe

178

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

pr t fo rcu a r shtetin
shqiptar, u zotu a t prgatiste nj projektiigj, sipas
t ciiit do t bheshin
zgjedhjet, jo pr Asambfen Kushtetuese, sikurse
e krkonte Statuti i Lushnjs, por pr deputett n
Kshiilin Kombtar (n
Pariament). Mosmarrveshjet lidhur me kt
ndryshim nuk zgjatn
shum. N prgjithsi
shumica e rretheve politike
pr disa arsye e gjeti m t
drejt riprtritjen e Parlam entit N kt ndikoi n
radh
t par gjendja
Kabineti i Hjaz Vrionit (1921)
n drkom btare, ne t
ciln gjendej vendi, kur Shqipria nuk ishte pranuar ende n Lidhjen e Kombeve
dhe kur kishte dal n shesh konfiikti i armatosur me Jugosliavin. Prve ksaj,
pikpamjet pr formn e regjimit ishin t ndryshme dhe ende t pakristalizuara,
gj q do t ngjallte diskutime pa fund.
M 14 dhjetor 1920 projektligji pr zgjedhjen e deputetve, i prgatitur nga
qeveria Vrioni, u miratua me dekret t Kshillit t Lart dhe u shndrrua n ligj.
Por ky ligj kaq i rndsishm nuk arriti t bhej objekt i debaiit pariamentar, sepse
Kshilli Kombtar, si organ q i takonte t miratonte ligjin, ndrkoh ishte
vetshprndar n nj mnyr jo t rregullt, pr shkak se nj grup deputetsh e
bojkotoi at, gj q oi ipso fakto n shprndarjen e tij.
Sipas ligjit zgjedhjet do t bheshin me votim t trthort, dyshkallsh. Pr
do 500 veta do t dilte nj zgjedhs i dyt dhe me ann e ktyre ndrmjetsve,
si cilsoheshin ata n ligj, do t zgjidhej nj deputet pr do 12 mij banor. T
drejt vote kishin vetm meshkujt nga 20 vje e lart e q banonin n vendin e
votimit t paktn prej 6 muajsh. Zgjedhsit e dyt duhej t kishin mbushur 25 vje
dhe deputett 30 vje. Ligji shpallte q kandidat pr deputet mund t ishte do
shtetas, i cili dinte shqipen me shkrim e me goj dhe nuk Ishte shrbtor i kurrkujt.
T varfrit prjashtoheshin kshtu nga konkurrimi pr deputet. Edhe grat, q
prbnin gjysmn e popullsis, nuk kishin t drejtn e vots. Kt t drejt nuk e
gzonin as ushtarakt. Prve ktyre emri i kandidatit t zgjedhur duhej t shkruhej
me dor nga votuesi ose nga nj njeri i tret. Duke pasur parasysh se mbi 80 pr
qind e populisis ishte ather anaifabete, kjo mnyr votimi krijonte mundsi pr
t shkelur vullnetin e lir t pjess m t madhe t zgjedhsve.
Nn trysnin e forcave t jashtme e t brendshme qeveria dhe Kshilli i
Lart pranuan t drejtn e komuniteteve fetare q t dilnin n zgjedhje me list t
veant deputetsh. Ishte fjala pr ortodokst, e sidomos pr katolikt, kleri i
lart i t cilve kembnguli pr kt.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

179

Ligji pr zgjedhjet u kritikua nga rrethet atdhetare e prparimtare, sidomos


nenet q n procesin e zgjedhjeve i ndanin shtetasit sipas prkatsive fetare, ka
nuk i shrbente bashkimit kombtar t shqiptarve. Por kto kundrshtime nuk
arritn t ndryshonin rrjedhn e ngjarjeve. N janar 1921 Ministria e Punve t
Brendshme e justifikoi plotsimin e ligjit pr bashksit fetare me synimin q tu
mbyliet rruga propagandave t huaja dhe pr t treguar se shteti shqiptar mbshtetet
n nacionalizm e liberalizm.
Pas shpaiijes s ligjit.nssi fushata e zgjedhjeve, gjat s cils filluan t
dalloheshin dy grupe politike kryesore: Partia Popullore (e formuar m 10 tetor
1920) dhe Partia Prparimtare (e ngritur m 21 nntor t atij viti). E para drejtohej
nga Fan Noli, e dyta kishte pr kryetar Mehdi Frashrin. Kto nuk ishin parti t
mirfillta n kuptimin e sotm t fjals, por m shum bashkime njerzish q
ndjenin nevojn t dilnin s bashku n fushatn zgjedhore.
Popullorf u premtuan zgjedhsve, ndr t tjera, se do t mbanin at form
regjimi politik q ishte vendosur n Kongresin e Lushnjs, do t vendosnin drejtsin
e barazin e shtetasve, do t siguronin lirin e fjals, t shtypit e t besimit dhe do t
modernizonin administratn shtetrore. N fushn ekonomike e shoqrore programi
i Partis Popullore parashikonte t merreshin masa pr zhvillimin e industris dhe
pr mbrojtjen e saj nga konkurrenca e huaj. Premtohej krijimi i nj banke bujqsore,
rreguliimi i shtjes s t dhjetave, hapja e shkollave bujqsore etj. N politikn e
jashtme premtohej vendosja e marrdhnieve t mira me shtetet fqinje n interes t
zhviliimit politik dhe ekonomik t vendit.
Edhe Partia Prparimtare bri premtime pr zhviilimin e vendit n fusha t
ndryshme t ekonomis, t arsimit, t kulturs, t drejtsis e t administrats.
Lufta politike gjat fushats zgjedhore qe tepr e ashpr. Madje n dy
prefektura, n at t Kors e t Shkodrs, u spekulua edhe me ndarjen fetare t
popullsis. Kshtu, disa kandidat pr deputet t grupit popullor t Kors (t
kryesuar nga Koo Kota) me t kaluar t mir atdhetare, por t paknaqur me
listn e kandidatve t propozuar nga partia e tyre, u bn thirrje t krishterve q
t bojkotonin zgjedhjet. Kur kjo prpjekje nuk pati sukses, hodhn nj hap tjetr
prars. Me nj memorandum drejtuar qeveris m 13 shkurt 1921, ata krkuan
t krijohej n jug t vendit, ku bashksia e t krishterve ortodoks ishte e madhe,
nj administrat e veant autonome, me parlament t vetin e me qendr n
Kor. N t njjtn koh filloi t gjailrohej edhe kleri katolik, i cili krkoi krijimin e
nj kantoni t veant n krahinat veriore me banor t besimit katolik.
Kto krkesa objektivisht onin uj n muliirin e atyre vendeve q nuk ishin pr
stabilizimin e Shqipris, si Jugosllavia e Greqia, prandaj u kundrshtuan nga opinioni
publik shqiptar. Ato u jepnin t huajve, sidomos shteteve fqinje argumente pr t
luftuar shtetin e ri shqiptar n arenn e jashtme. Kto orvatje i shfrytzoi sidomos
propaganda e Athins dhe brenda vendit mitropolia e Kors, q drejtohej nga peshkopi
grek Jakovi (Jakovos Ngjingjilas), si edhe shtypi i Beogradit. N kto rrethana K. Kota
e pasuesit e tij deklaruan botrisht q t huajt nuk kishin pse t merreshin me
probiemet e brendshme t Shqipris.
Zgjedhjet pr Kshillin Kombtar u zhvilluan gjat muajve shkurt-mars 1921
dhe prfunduan m 5 prill t atij viti. Vetm n Shkodr prfunduan dy muaj m
von pr shkak t mosmarrveshjeve q lindn ndrmjet qeveris e klerit t lart

180

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

katoiik pr numrin e deputetve t besimit katolik, t krahasuar me numrin e


deputetve t besimit mysliman. Pas disa debatesh t zgjatura, Tirana pranoi q
prefektura e Shkodrs t zgjidhte 8 deputet t besimit katolik dhe vetm 4 t fes
myslimane.
N prfundim t votimeve n Kshillin Kombtar u zgjodhn 78 deputet,
pra m shum se dyfishi i numrit t senatorve (t deputetve) q kishte Kshilii
Kombtar i mparshm, i dal nga Kongresi i Lushnjs. Dy grupet kryesore politike,
q ishin prvijuar gjat fushats s zgjedhjeve, u riorganizuan dhe nisn t vepronin
si t tilla n gjirin e Kshlllit N grupin popullor, t kryesuar nga Fan Noli, bnin
pjes m shum deputet t frymzuar nga parime demokratike, por edhe deputet
konservator. N kt grup pati aderuar edhe Ahmet Zogu. N grupin prparimtar,
n krye t t ciiit u dallua Mehdi Frashri, bnin pjes m shum ifligar e madje
latifondist, si Shefqet Veriaci e Qemal Vrioni. Po n kt grup u prfshin edhe
deputet q m par kishin qen antar t qeveris s Durrsit, si edhe
personalitete politike kosovare. Kta t fundit u rreshtuan me grupin prparimtar,
m shum pr shkak t frkimeve politike q kishin lindur pr shtjen e Kosovs
ndrmjettyre dheAhmetZogut, i ciii bnte pjes n krahun tjetr, t F. Nolit. Ndryshe
nga Komiteti i Mbrojtjes Kombtare t Kosovs, A. Zogu ishte pr nj politik t
moderuar ndaj Jugosllavis.
N Kshillin Kombtar kishte edhe deputet q e hiqnin veten t pavarur
ose indipendent, si quheshin ather, t ciit nuk bnin pjes n asnjrin prej
dy grupimeve dhe q anonin nga njri grup ose nga tjetri.
Partit politike q u krijuan gjat fushats s zgjedhjeve dhe q vepronin n
Parlament, ishin organizata t reja, nuk kishin as prvojn e nevojshme organizative.
Megjithat, krijimi i tyre n Shqipri dshmonte sadopak pr hapat q po bheshin
pr bashkimin e forcave politike n luftn pr t arritur qllimet e tyre brenda
institucionit ligjvns, sikurse veprohej n pariamentet e vendeve t tjera.
Me gjith mangsit, q u vun re gjat zgjedhjeve q nga formulimi i ligjit
prkats deri te zgjatja disamujore e fushats zgjedhore, ishte e rndsishme q
ato uan n ngritjen e Pariamentit me votn e zgjedhsve, edhe pse nprmjet
votuesve t dyt. Kshtu u b nj hap prpara n ngritjen e institucioneve t shtetit
shqiptar t mbshtetur n ligj, edhe pse n kushtet e mungess s kushtetutes.
Po n kt mnyr u veprua edhe me zgjedhjen nga parlamenti t qeveris s re.
Ndrkaq iufta poiitike brenda institucioneve t larta shtetrore e jasht tyre vijoi t
ngrihej dhe n dhjetor 1921 oi n nj kriz t theli politike me rrjedhime n jetn
e vendit.

Kriza e dhjetorit 1921


Sipas rreguiiave t prgjithshme parlamentare, hapja e parlamentit t ri n
qershor 1921 u shoqrua me dorheqjen e qeveris s mparshme dhe me
zvendsimin e saj n korrik me kabinetin e ri. iijaz Vrioni, q formoi prsri kabinetin
qeveritar, trhoqi n prbrjen e tij prfaqsues nga t dyja grupet politike, veprim
q mund t krijonte qndrueshmrin e nevojshme politike n vend. Megjithat,
qeveria e dyt e I. Vrionit qndroi n pushtet vetm tre muaj, deri nga mesi i tetorit
1921. Ajo u kritikua pr paaftsi n zgjidhjen e konfliktit me Jugosllavin lidhur me

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

181

krahinat veriiindore t shtetit shqiptar dhe sidomos pr mefshtsin q tregoi n


goditjen e kryengritjes s Markagjonit n Mirdit. Q t dilej nga kjo gjendje dhe t
prbaiiohej situata, e krijuar pr shkak t ndrhyrjes serbe n shtetin shqiptar n
vjeshtn e vitit 1921, dy grupet kryesore poiitike arritn t bashkohshin prkohsisht.
U krijua kshtu nj grup i vetm, i quajtur Bashkimi i Shenjt, n t ciiin morn
pjes edhe deputet t pavarur3.
Bashkimi caktoi nj komision prej tre vetash, t prbr nga Bajram Curri,
Qazim Kocuii e Avni Rustemi, figura t njohura n jetn politike shqiptare dhe q
ishin prpjekur edhe m shum n vitet e fundit pr mbrojtjen e shtjes kombtare.
Me propozimin e tyre u krijua qeveria e re e kryesuar nga Pandeli Evangjeli (i cili
mbajti edhe dikasterin e Punve t Jashtme) dhe me Bajram Fejzin si ministr i
Brendshm. Qeveria erdhi n fuqi m 19 tetor 1921, pasi u miratua nga Parlamenti.
Kabineti i ri u cilsua si qeveri pa bejler, pr shkak se n t nuk bnte pjes
asnj ifligar. Kjo u b shkak q mjaft deputet t mos merrnin pjes n votbesimin
e kabinetitt P. Evangjelit. Kundrshtart e ksaj qeverie ishin m t shumt nga
deputett e ESbasanit, t Beratit e t Tirans, ku sistemi i ifligjeve ishte m i
prhapur.
Ngjarje t rndsishme pr vendin ndodhn edhe n rrafshin ndrkombtar,
si ishin vendimi i Konferencs s Ambasadorve i 9 nntorit 1921 pr statusin e
Shqipris, pranimi nga qeveria e Beogradit i krkess pr t trhequr trupat nga
krahinat verilindore t Shqipris, si dhe shtypja e kryengritjes s Markagjonit n
Mirdit. Me kto veprime u prmbush detyra kryesore, pr t ciln ishte krijuar
Bashkimt i Shenjt. Ndrkaq vendimi i 9 nntorit i Konferencs s Ambasadorve
u shoqrua edhe me vendosjen e marrdhnieve dipiomatike t tri Fuqive t Mdha
evropiane (nnshkruese t ktij vendimi), t Anglis, t Francs e t Italis, me
Shqiprin 10-12 nntor. Kto ngjarje ndikuan prforcimin e pozits ndrkombtare
t vendit Pas disa ditve erdhi n Shqipri edhe nj komision i Lidhjes s Kombeve
pr t par e pr t studiuar gjendjen.
Mirpo ndrkoh shprthyen dhe u bn t ashpra kontradiktat brenda vendit.
Bashkimi i Shenjt u shprb dhe n vend t tij u riformuan grupet e mparshme
politike. Acarimi i kontradiktave t brendshme oi n dhjetor 1921 n nj kriz
politike t theli, q ndikoi n tronditjen e qeverisjes s vendit.
Kriza politike u b shkak pr prbailjen me njri-tjetrin t organeve m t
larta t shtetit, t qeveris, t Kshiliit Kombtar dhe t Kshillit t Lart, n gjirin e
t cilave u shfaqn ambiciet pr pushtet nga figurat dhe grupimet e ndryshme
politike. E ashpr qe sidomos lufta ndrmjet antarit t Kshillit t Lart Aqif pash
Eibasanit dhe Ahmet Zogut. Caktimi i A. Zogut (n fillim t nntorit 1921), nga P.
Evangjeli si komandant i operacionit n Mirdit, i dha atij n dor drejtimin e forcave
ushtarake t vendit. Vnia e A. Zogut n kt pozit t rndsishme shqetsoi
kundrshtart e tij politik si n Kshiliin Kombtar, ashtu edhe n Kshillin e Lart.
Prve ksaj, qeveria e P. Evangjelit e emroi at pa marr m par plqimin e
Kshiliit t Lart, q mendonte se ky veprim ishte n kompetencn e vet. Edhe kjo
u b shkak pr acarimin e gjendjes politike.
Pr pasoj Kshiiii i Lart i krkoi kryetarit t qeveris t jepte dorheqjen,
t ciin ky e pranoi n parim, por krkoi q tia paraqiste at Kshiilit Kombtar,
sikurse ishte parashikuar n Statutin e Lushnjs. Mirpo Kshilli ishte shprndar

182

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

n fillim t nntorit dhe duhej t mbiidhej n fiilim t janarit t vitit tjetr. N kto
rrethana dy antart e Kshillit t Lart q ndodheshin n Tiran, Aqif Pasha dhe
Luigj Bumi, hodhn nj hap tjetr, i cili u cilsua si antikushtetues. M 6 dhjetor
ata vendosn shkarkimin e qeveris s P. Evangjelit dhe ngarkuan Qazim Koculin
pr formimin e qeveris s re.
P. Evangjeii, ndonse n fillim nuk iu nnshtrua vendimit t Kshillit t Lart, u
detyrua m n fund me forc t jepte dorheqjen. Kjo shmangu nj ndeshje t
mundshme t armatosur ndrmjet mbshtetsve t t dyja palve. Por edhe Q. Koculi
nuk u qndroi dot sulmeve t kundrshtarve dhe pas disa orve paraqiti dorheqjen.
T nesrmen, m 7 dhjetor 1921, n kushte politike tejet t acaruara, Hasan Prishtina,
i ngarkuar nga Kshilli i Lart, formoi qeverin e re. Por kundr saj vepruan antart
e grupit "populiof. N kto kushte edhe orvatja e H. Prishtins prt krijuar nj qeveri
koalicioni, nuk dha prfundimet q priteshin. Fan Noli, i ciii u ngarkua si ministr i
Punve t Jashtme, nuk pranoi t merrte prsipr kt detyr, ndrsa Luigj Gurakuqi,
q u ngarkua si ministr i Punve t Brendshme, ndodhej ather jasht vendit. Me
qllim q t shmangej kriza, n t ciln u zhyt qeveria pa filluar ende nga puna, kto
dy vende iu ndan pjestarve t tjer t kabinetit. Vet kryeministri mori prsipr t
kryente prkohsisht edhefunksionet e ministritt Jashtm, kurse ministri i Drejtsis,
Hoxh Kadriu, u ngarkua t drejtonte edhe dikasterin e Punve t Brendshme, si
zvends i ministrit t ktij dikasteri. Postet m t rndsishme t qeveris u
prqendruan kshtu n duart e dy udhheqsve m aktiv t Komitetit Mbrojtja
Kombtare e Kosovs, ka e vshtirsonte normalizimin e marrdhnieve me
Jugosllavin.
Ndrkaq, meq kabineti i H. Prishtins nuk kishte marr votbesimin e
Kshillit Kombtar (t Parlamentit), kundrshtart politik e akuzuan at si jolegai.
Qeveria filloi t paraqitej madje si e rrezikshme pr qndrueshmrin e vendit.
Prve ksaj, edhe opinioni publik, shumica e npunsve t shtetit, e oficerve
dhe e arsimtarve, nuk i kishin miratuar ndryshimet q u bn m 7 dhjetor. N
kto rrethana, n vend q t shpejtohej thirrja e Pariamentit, t ciiit i takonte t
vendoste fatin e qeveris, shum npuns n shenj proteste u iarguan pr n
Eibasan s bashku me mjaft deputet t popuilores . Me kt rrug u bojkotua
administrata e parlamenti dhe u vshtirsua zgjidhja e krizs me rrug institucionaie.
Prpjekjet e qeveris pr tu prer rrugn ktyre veprimeve nuk patn sukses. Pr
t mos lejuar turbuliira t brendshme n nj koh kritike pr vendin, kur sapo ishte
arritur edhe njohja ndrkombtare e shtetit shqiptar, qeveria e H. Prishtins dha
dorheqjen pas 4 dit jete, m 10 dhjetor 1921.
M 12 dhjetor Kshiiii i Lart ngarkoi Idhomene Kosturin t formonte nj
kabinet teknik, t prbr nga sekretart e prgjithshm t ministrive. Ky kabinet
do t qndronte n fuqi vetm pr disa jav, derisa t mbiidhej Kshilli Kombtar.
Megjithse Kshtlii i Lart mori nj vendim t drejt pr kaprcimin e krizs
me rrug institucionale, kundrshtart nuk u ndain n rrugn e tyre. A. Zogu,
duke dashur t prfitoj nga gabimet e kundrshtarve t vet, mendoi se kishte
ardhur koha t vinte n jet ambiciet e veta pr pushtet. Sapo mori urdhrin e qeveris
s H. Prishtins p rfi dorzuar detyrn Bajram Currit si komandant i prgjithshm i
trupave dhe me thirrjen e deputetve t grupit t tij popullor q kishin shkuar n
Eibasan, A. Zogu u nis m 10 dhjetor pr n Tiran s bashku me nj pjes t
forcave ushtarake q drejtonte n veri, Duke mos iu bindur as urdhrit t qeveris s

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

183

I. Kosturit, q e shkarkoi at si komandantt operacionit dhe e urdhroi ti shprndante


repartet vulinetare, ndrsa forcat e rregullta ti vinte nn vartsin e Ministris s
Lufts, m 14 dhjetor A. Zogu hyri n Tiran. Ai mori n dor komandn e
xhandarmrise, rrethoi kryeqytetin me trupa t armatosura dhe krkoi t shqyrtohej
prgjegjsia pr ngjarjet e fundit, duke synuar t mnjanonte kshtu nga pushteti
kundrshtart e tij poiitik. Pr kt u thirr me ngut Kshilli Kombtar, i cili, n nj
situat politike t tendosur, mori vendim pr rrzimin e dy antarve t Kshillit t
Lari, t Aqif pash Elbasanit dhe t Luigj Bumit, duke i quajtur prgjegjsit kryesor
t krizs s dhjetorit dhe duke e cilsuar veprimtarin e tyre si grusht shteti. Meq
edhe dy antart e tjer t Kshillit, Abdi bej Toptani e dr. Mihal Turtulli, n kto
rrethana u detyruan t jepnin dorheqjen, prbrja e Kshiliit t Lart ndryshoi
trsisht. Kshilli i ri prbhej ngakatrantart rinj, nga Omer pash Vrioni, Refik
bej Toptani, Sotir Peci e Ndoc Pistuili.
Ndrkaq, popuilorf bn veprime t tjera,
q e theliuan krizn n vend. Duke shfrytzuar
m angsit e zg je dh je ve p arlam entare n
prefekturn e Drinit (t Peshkopis), ku nj pjes
e mir e popullsis s ksaj prefekture nuk kishte
marr pjes n votime pr shkak se vendi ishte
pushtuar nga ushtrit serbe, Kshilli Kombtar ua
hoqi mandatin deputetve t ksaj njsie administrative, t cilt ishin kundrshtar politik t
populiorve. N kta kundrshtar prfshiheshin
edhe dy figura t njohura kosovare, Hasan
Prishtina e Hoxh Kadriu. Me kt veprim grupi
prparimtar n parlament praktikisht pushoi s
ekztstuari.
N kt klim t acaruar politike form im i i
A q if Biaku (Elbasani)
qeveris s re iu ngarkua Xhafer Ypit, kurse A. Zogu
zuri postin e ministrit t Punve t Brendshme, t cilin e kishte pasur n kabinetin
e dai nga Kongresi i Lushnjs. N qeveri bnin pjes edhe figura t njohura me
pikpamje demokratike, si Fan Noii e Spiro G. Koleka. I pari zuri vendin e ministitt
Jashtm, i dyti at t Punve Botore. Pr t mos dhn prshtypjen e monopolizimit
t qeveris nga ana e grupit popullor, n kt kabinet, q mori edhe votbesimin
e parlamentit, tri vende iu dhan t pavarurve.
Kriza politike e dhjetorit 1921 dshmoi pr ashprsimin e kundrshtive ndrmjet
grupimeve t ndryshme politlke. Brenda nj harku t shkurtr kohor prej nj viti u
ndrruan 6-7 qeveri. Qndrueshmria poiitike e shtetit shqiptar po ndeshte kshtu
n mjaft vshtirsi. Konflikti i dhjetorit 1921 nuk u mbyll me ndryshimet q u bn n
Kshiliin e Lart dhe me ardhjen n pushtet t qeveris s Xh. Ypit, e mbshtetur
nga popullorf. Kundrshtart e qeveris Ypi dhe t A. Zogut, me gjith goditjet q
psuan, nuk i hodhn armt. Prkundrazi, kta krkonin t gjenin mnyra pr ta
rrzuar qeverin. N kto rrethana n mars t vitit 1922 u organizua lvizja e armatosur
pr t prmbysur qeverin me forcn e armve.

184

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Lvizja e marsit 1922


N ket gjendje t turbulit e t paqndrueshme, nj grup politikansh krkonte
q qeveris ti bhej opozit me luft t iigjshme, brenda parlamentit. Kta poiitikan
krkonin thirrjen e Asambles Kushtetuese, q do t miratonte ligjin themeltar e t
plot t shtetit shqiptar. Me thirrjen e Asambies, ata shpresonin t bheshin
ndryshime t tiila n organet e larta t shtetit, q t mundsonin zhviliimin demokratik
t vendit. Por pati edhe veprimtar t tjer politik, q mendonin t vepronin jasht
institucioneve shtetrore pr ta prmbysur qeverin me ann e forcs. Me kta u
bashkuan element me pikpamje politike nga m t ndryshmet, si Bajram Curri,
Hamit Toptani, Mustafa Kruja etj. Bashk me ta lvizn edhe figura t tjera t goditura
nga ngjarjet e dhjetorit 1921, si Aqif Pasha, Hasan Prishtina, Elez Isufi etj. T gjith
kta nisn t vinin n lvizje fshatarsin e atyre krahinave ku kishin m shum
ndikim, si ishin malsort e trevave verilindore t vendit dhe fshatart e Shqipris
s Mesme, pr ti hedhur t gjith n kryengritje q t rrzonin qeverin Ypi.
Nga ana e vet, edhe qeveria Ypi e sidomos ministri i saj i Brendshm, A.
Zogu, po tregohej mjaft aktive n goditjen e kundrshtarve politik. N t vrtet
masat e qeveris kishin si synim vendosjen e rendit kundr anarkis dhe forcimrn
e pozitave t organeve shtetrore. Pr kt qllim u ndrmorn edhe masa t
ashpra. N fillim t janarit 1922 u krijua kshtu Gjyqi i Lart i shtetit pr ndjekjen
penale t ministrave dhe t deputetve t akuzuar pr thyerje t disiplins
shtetrore. Kshilli Kombtar miratoi gjithashtu ligjin Mbi djegien e shtpive dhe
konfiskimin e pasurive t t pandehurve dhe t dnuarve q arratiseshin. Por
rndsi t veant pati vendimi pr armatosjen e popullsis.
Masatfiskalet qeveris Ypi, q synonin vjeljen e detyrimeve t prapambetura
dhe sidomos armatosja e popullsis, veanrisht n krahinat malore, i ashprsuan
marrdhniet e fshatarsis me qeverin qendrore. Mbiedhja e armve do t
ndikonte n kufizimin e gjakmarrjes dhe n vendosjen e qetsis n vend. Por kjo
mas shkaktoi paknaqsin e fshatarsis, e ciia ishte msuar prej kohsh t
mbante arm. Fushata pr mbledhjen e armve u krye me ashprsi dhe deri n
fund t shkurtit ishin grumbuiiuar vetm n Shqiprin e Mesme afr 10 000 arm.
Paknaqsin e fshatarsis e shfrytzuan krert opozitar pr ta hedhur at kundr
qeveris s Tirans.
Duke shpresuar n nj fitore t leht, krert e ivizjes shpejtuan ta fillonin
kryengritjen pa e organizuar mir. Lvizja kryengritse nisi n ditt e parat marsit
1922 dhe u shtri vetm n tri prefektura: n prefekturn e Kosovs {q prfshinte
rrethet e sotme t Kuksit, t Tropojs e t Hasit), n prefekturn e Dibrs dhe n
at t Durrsit, ku ushtronin ndikimin e tyre vetiak respektivisht Bajram Curri, Eiez
Isufi e HamitToptani. Kta kishin ndrmend t sulmonin njkohsisht n drejtim t
Shkodrs, t Tirans dhe t Elbasanit.
Bajram Curri, pasi grumbuiloi forcat n Tropoj, u nis n fillim t marsit 1922
pr n Shkodr, pr ta shtn kt n dor. Mirpo krkesa q B. Curri i drejtoi
nga Puka paris s qytetit t Shkodrs pr tu bashkuar me t, nuk u pranua prej
saj. Kshtu, pasi iu pre qysh n fiilim rruga pr t shkuar n Tiran nprmjet
Shkodrs, B. Curri u trhoq nga lvizja. Edhe forcat e Haiit Lleshit q u drejtuan
pr n Eibasan, u thyen nga trupat qeveritare pa arritur n qytet. T vetmet fuqi
kryengritse t krahinave verilindore, q arritn t korrnin disa suksese, ishin ato

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

185

t Dibrs, t kryesura nga Eiez Isufi. Duke udhtuar n fshehtsi e duke manovruar,
kto forca mundn t kalonin pa u diktuar dhe pa u ndeshur me fuqit qeveritare
deri n afrsi t Tirans. Pasi thyen nj kompani xhandarsh n fshatin Vaiias, ato
hyn n kryeqytet m 8 mars 1922. Ktu shtin n dor nj pjes t qytetit dhe
filluan t zhvillonin luftime me forcat e garnizonit t Tirans, q komandoheshin
nga A. Zogu. Luftimet ishin t ashpra dhe me humbje nga t dyja palt. Kshilli i
Lart, pjesa m e madhe e qeveris dhe e Kshillit Kombtar dhe shum t tjer u
larguan nga Tirana pr n Eibasan.
Ndrkoh nga Shtjaku u drejtua pr Tiran
me pasuesit e tij edhe Hamit Toptani. Forcat
qeveritare po prjetonin kshtu aste kritike. Mirpo
pikrisht n kto momente delikate ndrhyri ministri
anglez H. Aires, i ardhur para pak kohsh n
Shqipri, i ciii e bindi E. Isufin t trhiqe j.
Prfaqsuesi i Britanis s Madhe fitoren e forcave
antiqeveritare e vlersonte si forcim t ndikimit t
Roms n dm t atij t Londrs. E vlersonte
kshtu pr shkak t orientimit proitalian t nj pjese
t udhheqsve t kryengritsve, fitorja e t cilve
mund t vinte n pyetje sigurimin sa m par nga
shoqrit angleze t nafts t koncesioneve pr
shfrytzimin e vajgurit. Prve ksaj, H. Aires ishte
i prirur ta shikonte ivizjen si nj prmbysje t
A hm et Zogu, kryem inistr dhe
qeveris me dhun, pra t paligjshm e e t
m inistr i Brendshm (1923)
paiejueshme.
Pas trheqjes s E. Isufit, trupat qeveritare u prqendruan kundr forcave t
H. Toptanit dhe arritn ti shprndanin kto pa shum vshtirsi. Lvizja kryengritse
dshtoi kshtu plotsisht. Nj pjes e mir e krerve t saj u iarguan jasht shtetit,
ndrsa B. Curri e H. Prishtina mbetn t arratisur n malsit e prefekturs s Kosovs,
q ishte streha e tyre.
Me fitoren e marsit 1922 mbi kundrshtart e hapur politik t qeveris Ypi,
Ahmet Zogu u tregua nj figur e prshtatshme pr vendosjen e rendit dhe pr t
kaprcyer anarkin. Kjo
rrethan i dha atij e prkrahsve t tij mundsin ti
forconin m tej pozitat n
aparatin shtetror dhe ta
pastronin pak a shum
kt aparat nga kundrshtart. Kto masa A.
Zogu i zbatoi si n qendr,
ashtu edhe n pushtetin
iokal. U pushuan nga puna
nj numr i madh oficersh, midis tyre edhe B.
Curri. Qeveria u hakmor
Qeveria shqiptare (1923)

186

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

ashpr kundr pjesmarrsve t kryengritjes. U dnuan me vdekje shum


udhheqs t lvizjes, shum t tjer u burgosn dhe u dnuan me masa t
ndryshme.
U bn gjithashtu ndryshime n organet e larta t shtetit, n qeveri e n
Kshillin e Lart. A. Zogu, si dor e fort e grupit popullor proqeveritar, m 2
dhjetor 1922 u caktua kryeministr dhe formoi qeverin e re me pak ndryshime
nga kabineti i mparshm. N vendin e ministrit t Punve t Jashtme u emrtua
Pandeli Evangjeli, ndrsa postin e ministrit t Punve t Brendshme e mbajti vet
A. Zogu.
Programi i qeveris s A. Zogut, i paraqitur prpara Kshiliit Kombtar n
fillim t dhjetorit, parashikonte masa pr reformimin e administrats shtetrore, e
prgjithsisht pr forcimin e mtejshm t shtetit shqiptar e pr qetsimin e gjendjes
n vend. Premtohej se do t ndiqej nj politik q kishte pr synim me themelue
nj shtet oksidental e plot qytetrim, se do t respektoheshin lirit e garantuara,
se do t shkurtohej deficiti buxhetor etj. N program deklarohej gjithashtu se qeveria
nuk ishte kundr zgjedhjeve pr Asamblen Kushtetuese, por kto duhej t
zhvilloheshin n vjeshtn e vitit 1923. Duke e par veten n krye t qeveris
oksidentale , A. Zogu q nga kjo koh e ndryshoi mbiemrin, duke hequr
prapashtesn turke oili (Zogolli), q e kishte mbajtur deri n dhjetor 1922.
N Kshillin e Lart, n vendin e dy antarve q kishin dhn dorheqjen,
u zgjodhn Xhafer Ypi e Gjon oba. Edhe Omer pash Vrioni e Ndoc Pistuli, t
cilt, me sa duket n shenj kundrshtimi t politiks s qeveris, n mars 1922,
ishin larguar nga Kshilii i Lart.
Lvizja e marsit 1922 u shtri vetm n disa krahina t vendit, nuk vendosi,
pra, lidhje n rrafsh gjithkombtar dhe nuk kishte ndonj program t caktuar
politik. Kryengritja nuk ishte e organizuar, ndrsa trheqja e E. Isufit n astin
vendimtar pr t, kur u duk se ajo po triumfonte, i dha ivizjes nj goditje t rnd.
Prve ksaj, shumica e forcave politike t vendit nuk e prqafuan iden e
prmbysjes s qeveris me forcn e armve. Kundrshtimi i propozimit t B. Currit
pr tu bashkuar me t nga prfaqsuesit e Shkodrs dhe braktisja e Tirans nga
administrata shtetrore n kohn e hyrjes n kryeqytet t forcave kryengritse,
dshmojn pr atmosfern e pafavorshme pr lvizjen e marsit edhe n Tiran.
Megjithat, disafigura politike kosovare, si B. Curri, H. Prishtina e Hysni Curri,
duke mos u pajtuar me qndrimet politike t A. Zogut, t cilin e akuzonin si filoserb, n
janar 1923 organizuan nj goditje t re t armatosur kundr forcave qeveritare, kt
her n prefekturn e Kosovs, ku zun Tropojn e rrethuan Krumn. Por edhe kjo
nuk pati nj fund m t mir se lvizja antiqeveritare e marsit 1922, pr m tepr qe
edhe m e kufizuar gjeografikisht e m e izoluar se ajo.
Ndrkaq, lufta e ashpr poiitike e zhvilluar n vitet 1920-1922 ndrmjet tri
organeve t larta shtetrore, qeveris, Kshillit Kombtar e Kshillit t Lart, si
dhe jasht tyre, dmtoi zhvillimin normal poiitikt vendit, por nuk e paraiizoi veprn
e stabilizimit t tij. Edhe pse n nj gjendje t till t acaruar, vijuan prpjekjet pr
plotsimin e akteve kushtetuese t shtetit dhe pr demokratizimin e institucioneve.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

187

2. ARRITJE N FORCIMIN E INSTITUCIONEVE

Zgjeriml i Statutit t Lushnjs


Zhvillimi i ngjarjeve politike q nga fillimi i vitit 1920, kur u ringrit shteti i
pavarur shqiptar, kishte treguar se Statuti i Lushnjs, i prbr vetm prej 6 nenesh,
ishte tepr i ngusht dhe nuk mund tu prgjigjej t gjitha problemeve juridikokushtetuese q duheshin zgjidhur pr funksionimin normal t organeve t larta
shtetrore. Ai nuk kishte arritur t mnjanonte as prplasjet ndrmjet tyre lidhur
me kompetencat, Qysh kur ishin formuiuar bazat e Kanunores n fund t janarit
1920, vet Kongresi i Lushnjs, kishte parashikuar nevojn e zgjerimit t Statutit
dhe kishte vendosur t krijohej nj komision prej dhjet antarsh, q do t
prpunonte holisirat e Kanunores. Por deri n gusht t vitit 1921 nuk u ndrmor
asnj veprim. Ishte Kshilli Kombtar i dal nga zgjedhjet e vitit 1921 ai q e vuri
n lvizje kt shtje. Kshiili formoi, m 1 gusht 1921, nj komision t posaem
prej 12 vetash pr plotsimin e Statutit t Lushnjs. N t bnin pjes poiitikan t
njohur t vendit, si Fan Noli, Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda, si dhe jurist me emr, si
Hoxh Kadriu, Stavro Vinjau etj.
Projekti i Statutit t zgjeruar t Lushnjs, i hartuar nga ky komision, iu paraqit
Kshiliit Kombtar n dhjetor 1922 dhe po n kt muaj u miratua prej tij. Ai titullohej
Z gjerim i i S tatutit t Lushnjs, emrtim q do t thoshte se ishte vijim i bazave
kushtetuese t hedhura n Kongresin e Lushnjs. Miratimi i ktij Statuti prbnte
nj hap t rndsishm n konsolidimin dhe evropianizimin e shtetit shqiptar.
Megjithat, edhe Statuti i zgjeruar i Lushnjs i dhjetorit 1922 qe i prkohshm,
Statutin prfundimtar t shtetit shqiptar do ta miratonte Asambieja Kushtetuese.
Statuti i zgjeruar i Lushnjs prbhej nga 129 nene, t ndar n katr kapituj,
nga t cilt m t rndsishmit ishin kapitulli i par dhe i treti. N kapitullin e par
trajtoheshin parimet kryesore t forms s qeverisjes dhe jepeshin me hollsi
kompetencat e tri institucioneve q ushtronin pushtetin: t pushtetit ekzekutiv, t
pushtetit legjislativ dhe t pushtetit gjyqsor. Statuti i zgjeruar ruante si form
qeverisjeje (regjimi) at monarkiste. Por detyra e kryetarit t shtetit do t vijonte t
ushtrohej prsri kolegjiaiisht nga Kshilli i Lart, i prbr po ashtu nga katr
antar, t zgjedhur pr nj periudh trevjeare dhe jo katrvjeare si ishte m
par. Antart e tij nuk mund t zgjidheshin dy her radhazi. Kryetari i ktij organi
do t ishte do antar i tij, i ngarkuar pr nj kohzgjatje trimujore.
Ekzistenca e Kshillit t Lart paraplqehej nga forcat demokratike, t cilat
shikonin n t nj penges pr vendosjen e nj pushteti vetjak. Edhe kompetencat
e Kshillit t Lart, si m bajts i pushtetit ekzekutiv, nuk ndryshuan por mbetn
prsri t kufizuara n prqasje me t drejtat e pariamentit. Kshilli i Lart kishte
n dor komandn e prgjithshme t forcave t armatosura, caktonte kryeministrin
dhe emronte ministrat, t cilt pastaj i paraqiteshin Kshillit Kombtar pr
votbesim. Po ashtu emronte npunsit e lart t shtetit, shpallte luft me miratimin
e Kshillit Kombtar, dekretonte ligjet e votuara prej ktij Kshilii etj.
Krahas forms s qeverisjes s shtetit, n Statutin e zgjeruar trajtohej edhe
shtja e sovranitetit shtetror, sanksionohej parimi i sovranitetit populior. Sovraniteti
i njihej pra populiit, q njsohej me kombin (me shtetin), kurse ushtrimi i s drejts s

188

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

ktij sovraniteti i iihej pjesrisht pushtetit legjisiativ (Pariamentit) dhe pjesrisht atij
ekzekutiv (Kshiliit t Lart).
Pushteti legjisiativ ushtrohej nga Kshillt Kombtar, i cili prbhej nga nj
dhom e vetme. Emrtimi i tij ndryshoi tani nga Kshill Kombtar n Parlament.
Deputett do t zgjidheshin pr nj periudh katrvjeare, por prsri me votime
dyshkailshe, n t ciiat kishin t drejt t merrnin pjes vetm meshkujt q kishin
mbushur moshn 18 vje, jo 20 vje si parashikohej n ligjin e mparshm t
dhjetorit 1920. Gjithashtu mosha e shtetasit shqiptar q mund t zgjidhej deputet
ulej nga 30 n 25 vje.
Statuti i zgjeruar i njihte Parlamentit kompetenca t shumta e t rndsishme,
ushtrimi praktik i t ciiave i jepte atij tiparet e nj pariamenti demokratik. Midis
kompetencave t tij m t rndsishme ishin: e drejta pr t nxjerr iigjet, pr t
zgjedhur Kshillin e Lart, pr t ushtruar kontroll mbi veprimtarin e qeveris e
pr ti dhn ksaj votbesimin, e drejta pr vendosjen e taksave e t tatimeve. N
fushn e politiks s jashtme parSamentit i njthej e drejta e shpalljes s lufts, e
ratifikimit t traktateve dhe e marrveshjeve ndrkombtare, st dhe ajo e marrjes
s huave t jashtme.
Ndarja e shtetit nga feja ishte nj veprim tjetr prparimtar q parashtkohej
n Statutin e zgjeruar t Lushnjs, ndarje kjo e vendosur n fakt q n kohn e
qeveris kombtare t kryesuar nga ismail Gemalt m 1913 dhe e prfshtr n
Statutin Organik t Shqipris t priilit 1914.
Pushteti gjyqsor parashikohej t ishte "i pavarur" dhe t ushtrohej nga
gjyqtar t emruar nga Kshilli i Lart, sipas propoztmeve t nj komisioni t
posam pran Ministris s Drejtsis, q miratohej nga qeveria.
Organe t tjera t larta t shtetit sipas statutit ishin kabineti i ministrave, si
organ q ushtronte pushtetin ekzekutiv dhe q ishte ngarkuar t vinte n zbatim
poiitikn e brendshme e t jashtme t shtetit. Antart e qeveris duhej t ishin jo
vetm me shtetsi, por edhe me kombsi shqiptare.
Kapituili i tret i Statutit t zgjeruar u kushtohej t drejtave dhe lirive themelore
t shtetasve. Saksionimi i tyre iigjor, q bhej pr her t par n iegjisiacionin shqiptar,
shnonte nj hap prpara n demokratizimin e jets s vendit. Por m i rndsishm
ishte zbatimi i tyre, gj q krkonte vuiinet t mir t t gjitha forcave politike t vendit
Prve prpunimit t Statutit t zgjeruar t Lushnjs dhe miratimit t ttj, nj
hap tjetr i rndsishm prpara u hodh n fushn e arsimit kombtar.

Arritjet n fushn e arsimit


Nj nga fushat q do t ndihmonte n demokratizimin e jets s vendit dhe
n forcimin e shtetit kombtar ishte edhe arsimi, njsimi i shkoiis shtetrore dhe
ndrtimi i programeve t saj.
Deri n vitin 1920 n shkoSlat shqiptare kishte sisteme t iarmishme arsimore,
t vendosura nga pushtuesit e ndryshm dhe t ngritura sipas programeve shkollore
t vendeve t tyre. Prve ksaj, nj numr i madh shkoiiash drejtohej e
administrohej nga tri komunitetet fetare, me programe t veanta dhe q i ndanin
nxnsit sipas besimeve. Kjo praktik, e trashguar qysh nga koha kur Shqipria
ishte pjes e Perandoris Osmane, ushtronte ndikim t keq n bashkimin e t

Perpjekjet p e r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

189

rinjve shqiptar pa daliime besimesh fetare. N kto kushte, pr forcimin dhe pr


prparimin e shtetit shqiptar, me popullsi gati homogjene nga pikpamje etnike,
por shumfetare pr nga besimet, m e prshtatshme ishte nj shkoli kombtare
me prmbajtje laike, q ti bashkonte nxnsit e msuesit me nj program kombtar.
Pr Shqiprin si nj vend me nj popullsi mbi 90 pr qind analfabete, shtrohej
gjithashtu nevoja e zgjerimit t arsimit.
N huilin e njsimit t shkoils, n gusht t vitit 1920 Ministria e Arsimit organizoi
n Lushnj nj kongres t arsimtarve, qllimin e t ciiit ministri i Arsimit, Sotir Peci, e
prkufizoi me ktofjal: Duke par nevojn q t njsojm programet [dhe] metodn
pr t gjitha shkollat e Shqipris, q kan vepruar gjer m sot t ndar n dm t
prparimit, kemi menduar t formojm nj komision teknik, n t cilin do t marrin
pjes fuqit m t mlra arsimore prej gjith viseve. N kt kongres morn pjes
arsimtar me prvoj, si Alekandr Xhuvani, Ahmet Gashi, Gaspr Beltoja, Thoma
Papapano etj. Kongresi mori vendim t njsohej prmbajtja e shkolls, duke prdorur
t njjtin program n t gjitha shkollat qytetse. Madje edhe shkollat private do ti
zhvillonin msimet po ashtu sipas po ktij programi shtetror. N kt mnyr do t
hidheshin themelete njsimitt shkoiis. N kongres u propozua gjithashtu q tekstet
t hartoheshin n nj gjuh t prbashkt letrare dhe t fillonte botimi i nj t
prkohshmeje pedagogjike. Pr t ulur numrin e analfabetve u vendos q n do
prefektur t caktoheshin disa msues, pr t dhn msim npr fshatra.
Ky ishte hapi i par q u hodh pr ngritjen e shkolis kombtare. N Kongres
u lan n heshtje disa shtje, edhe pse ishin t rndsishme, si shtja e msimit
t fes n shkolla, ajo e shkollave t huaja etj. N vitet q vijuan u shtrua nevoja e
demokratizimitt mtejshm t arsimit, sidomos laicizimi i tij dhe mnjanimi i shkoilave
t huaja. Me kt synim t fundit u trajtuan shkoliat greke q ishin hapur prej kohsh,
m shum n dy krahinat n jug t vendit. Kto mbaheshin nga Athina dhe
mbshteteshin fuqimisht nga kleri i lart ortodoks me origjin helenike, i cili
rrjedhimisht, deri n ngritjen n shtator t vitit 1922 t Kishs Ortodokse Autoqefale
Shqiptare, drejtonte kanonikisht kishat ortodokse n Shqipri. Kto shkolla i zhvillonin
msimet n gjuhn greke dhe kishin pr synim parsor asimifimin kuituror e kombtar
t shqiptarve ortodoks. Tekstet prgatiteshin po n Greqi, sipas programeve t
shkoils greke. Qarqet drejtuese politike e fetare t Athins, t frymzuara nga
mendsia mesjetare, nuk donin t hiqnin dor nga identifikimi etnikisht i ortodoksve
shqiptar me grekt, vetm pse kta ishin t krishter t ritit ortodoks.
Pr shkak t karakterit politik q kishin kto shkolla t huaja, mnjanimi i
tyre nuk hasi n shum vshtirsi. Madje n krahinn e Kors mbyllja e tyre mori
her-her karakter t dhunshm. Kshtu, gjimnazit grek t qytetit iu vu kyi nga
vet msuesit atdhetar korar, t cilt nuk u penguan nga pushteti vendor. N
nntor 1921 u przu nga Kora edhe peshkop Jakovi, q mbshteste grekomant
e pakt dhe q luftonte me do mjet prpjekjet pr mbylljen e shkolfave t huaja, si
dhe pr ngritjen n vend t kishs ortodokse autoqefale shqiptare. Kuptohet q
nga kjo luft nuk u prekn shkoilat e minoritetit grek, i cili u njoh si i till nga qeveria
shqiptare me nj dekiarate q kjo bri n fillim t tetorit 1921 n Lidhjen e Kombeve,
nprmjet prfaqsuesit t saj pran ksaj organizate ndrkombtare, Fan Nolit.
Me kt rast qeveria shqiptare krkoi q kto t drejta t ishin t ndrsjeila, q ato
ti gzonte edhe minoriteti shqiptar n Greqi, krkes q mbeti pa u plotsuar.

190

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

shtja e shkputjes s shkolls nga xhamia e kisha dhe e ngritjes s nj


shkolie laike n Shqipri u shtrua n kongresin e ri t arsimit, q u mbajt n korrik
1922, i cili i zgjidhi ato n prgjithsi drejt. Msimi i fes, q jepej disa or n jav
n shkollat shtetrore, i ndante nxnsit sipas besimeve, duke e shndrruar kshtu
shkoiln nga nj vatr bashkimi qytetar, si duhej t ishte, n nj fole prarjeje
fetare. Prandaj kongresi, i mbajtur m 22 korrik 1922 n Tiran, vendosi pr
themelimin e nj shkolle laike n Shqipri, duke synuar kshtu ta ndante shkolin
nga feja. N Kongres morn pjes rreth 40 arsimtar, idhtar t shkolls iaike, q
i kishin sjell shrbime t mdha shtjes kombtare shqiptare. Prve arsimtarve,
q kishin qen t pranishm n Kongresin e gushtit 1920 n Lushnj, si A. Xhuvani,
A. Gashi, G. Beitoja e Th. Papapano, n Kongresin e Tirans, morn pjes edhe
Jani Minga, Osman Myderrizi, Hia Diio Sheperi, ismail Anamali e Salih eka, i ciii
luajti rolin kryesor n organizimin e tij.
Kongresi zbatoi n t vrtet vendimin e qeveris t filiimit t atij muaji (t
korrikut 1922) pr shtetzimin e shkoliave private.
Veprime t tilia demokratike e perparimtare n fushn e arsimit ishin n
pajtim me klauzolat e Statutitt zgjeruart Lushnjs, ku ishte parashikuar ndarja e
fes nga shteti.
Kto prpjekje pr iaicizimin e shkolls kombtare ndeshn n kundrshtimin
e njerzve konservator, sidomos t klerit t iart t besimeve t ndryshme, m
fort t atij katolik. Nj pjes e mir e klerit katolik, ndryshe nga ai i dy besimeve t
tjera, kishte prgatitje teologjike, ishte mjaft dinamike dhe kishte dhn ndihmes
t rndsishme n t kaluarn pr gjuhn shqipe, prandaj kundrvnia met ishte
e vshtir. Pr m tepr, n krye t Komisionit pr shtjet e arsimit e t kulturs
n Kshiilin Kombtar (n legjislaturn e viteve 1921-1923) ishte kleriku at Gjergj
Fishta dhe n veri t vendit shumica e shkollave drejtohej e administrohej nga
kisha katolike. Kjo kish krkonte t kishte nj autonomi n shkollimin e t rinjve.
Sipas saj edukimi i fmijve u prkiste prindrve e jo shtetit.
Pavarsisht nga pengesat zhviilimi i shkolls shtetrore kombtare me
prmbajtje laike mori prparsi, n saje t prpjekjeve t arsimtarve dhe t
atdhetarve prparimtar t vendit. N vitin 1923 u shtua edhe numri i shkollave t
mesme, q ishte tepr i vogl. Prve Normales s Elbasanit e Liceut t Kors, u
eln gjimnazi n Shkodr e Liceu n Gjirokastr. N vitin 1924, n kohn e qeveris
s Fan Nolit, u hodhn hapa t tjer prpara.
Prve hedhjes s themeleve t nj shkoiie kombtare e laike, nj arritje tjetr
e rndsishme nfushn e forcimitt shtetit shqiptar ishte ngritja e Kishs Autoqefale
Ortodokse Shqiptare dhe e autoqefalis t dy urdhrave t fes myslimane, t synive
e t bektashive, t prfaqsuara nga bashksit fetare prkatse.

Ngritja e institucioneve fetare t pavarura


Prpjekjet pr shkputjen e kishs ortodokse shqiptare nga varsia e
Patrikans s Stambollit jan t hershme; ato kishin nisur disa vjet prpara Shpalljes
s Pavarsis, n kolonit shqiptare t Rumanis, t Buligaris dhe t SHBA.
Kto prpjekje u kurorzuan me sukses n SHBA, kur Fan S. Noli, n mars t vitit
1908, nisi t meshonte shqip n kishn q u ngrit enkas n Boston.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

191

Me krijimin e shtetit t pavarur shqiptar n nntor 1912 dhe me njohjen e tij


n arenn ndrkombtare, u krijuan kushtet e nevojshme kanonike pr ngritjen
edhe n Shqipri t kishs ortodokse autoqefaie (t pavarur) shqiptare, e cila do t
shpinte n shkputjen e ortodoksve shqiptar nga prpunimi shpirtror i Patrikans
Ekumenike t Stamboilit, q ishte vn n t vrtet n shrbim t politiks
ekspansioniste t Athins. E drejta pr shpalijen e autoqefalis rridhte nga parimi
i pranuar prej kohsh nga Sinodhi i Kishs Ortodokse, sipas t cilit do shtet i
pavarur kishte t drejtn t ngrinte edhe kish t pavarur, parim ky iiberal e i zbatuar
tanim n rastin e Greqis, t Serbis, t Builgaris etj. Mirpo, nga pikpamja
praktike, kushte t prshtatshme pr zgjidhjen e problemit t kishs autoqefale u
krijuan pas rifitimit t pavarsis s shtetit shqiptar n vitet 1920-1921 dhe pas
rinjohjes s Shqipris n arenn ndrkombtare si shtet i pavarur e sovran.
Pikrisht n kto vite klerik e laik shqiptar t besimit ortodoks nisn
lvizjen pr ngritjen n vend t kishs s tyre autoqefale. Ndrkaq, n SHBA hapat
pr pun t kishs kishin ecur prpara dhe m 26 korrik t vitit 1919, n mbiedhjen
e prfaqsuesve t t gjitha degve t kolonis shqiptare t atjeshme, n Boston
ishte shpaliur solemnisht pavarsia e kishs shqiptare n Amerik dhe Fan Noii
ishte zgjedhur si peshkop i par i saj. Shugurimi i Nolit n rangun e peshkopit u b
kshtu n nj mnyr disi t veant, revolucionare. Dorzimi i tij nuk u krye nga
hierarkia e nevojshme kishtare, si e krkojn rregullat kanunore t kishs, me q
kryepeshkopi rus i Nju Jorkut nuk u paraqit n ditn e vendin e caktuar, sikundr
kishte premtuar, edhe pse e kishte shtyr disa her datn e shugurimit. N kto
kushte, m 26 korrik 1919 durimi i prfaqsuesve t shqiptarve ortodoks n
SHBA kishte marr fund dhe ata shpalln vet pavarsin e kishs shqiptare. Pr
t meshuar dhe pr t predikuar n gjuhn amtare Noli kishte br nj pun
prgatitore, kishte prkthyer ndrkoh shum libra fetar n shqip.
N Shqipri lvizja pr kishn autoqefale shqiptare kishte ar gjithashtu prpara
me zgjerimin (n mbarim t Lufts i Botrore) t prdorimit t shqipes n predikimet
fetare nga kierik vendas, derisa u arrit n mbledhjen e Kongresit t Beratit n shtator
1922. Disa klerik atdhetar kishin rn dshmor nga dora e shovinistve, si Papa
Kristo Negovani (m 1905) dhe at Stathi Meiani (m 1917). N Kongresin e Beratit,
q i zhviiloi punimet e tij 10-19 shtator 1922, u prfaqsuan me deiegatt e tyre t
gjitha komunitetet ortodokse shqiptare, q nga jugu e deri n veri t vendit. M 12
shtator Kongresi mori vendimin prshpaiijen e Kishs Autoqefaie Ortodokse kombtare
t Shqipris. Prej ksaj kohe Kisha e Pavarur Shqiptare do t mbante me Patrikann
Ekumenike t Stamboilit vetm iidhje shpirtrore e apostolike dhe jo lidhje t varsis
administrative. Marrdhnie t tilia shpirtrore ajo do t mbante edhe me kishat e
tjera ortodokse autoqefaie simotra n bot.
Kongresi i Beratit, i cili i mbyili punimet m 19 shtator, miratoi po ashtu statutin
e Kishs Autoqefaie rregulloren e saj dhe e vendosi selin n Kor.
Veprimtart atdhetar, n prpjekjet pr ngritjen e Kishs Autoqefale,
ndeshn n disa vshtirsi, m shum t karakterit procedurial, por puna e tyre u
lehtsua nga mbshtetja q gjetn te qeveria shqiptare dhe nga organizmat e
pushtetit vendor, veanrisht nga prkrahja e klerikve t vegjl, t ciit ishin me
origjin vendse. N t vrtet ishin kierikt e ksaj shkaile ata q n vitet e fundit
e kishin marr n dor shtjen e kishs ortodokse.

192

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

N vitin 1922 n krye t 4 mitropolive ortodokse (t Gjirokastrs, t Kors,


t Beratit e t Durrsit) nuk ishte m asnj tituilar q mund t organizonte ndonj
qndres serioze, sikundr kishte ndodhur n t kaluarn, si n vitet 1912-1916.
Mitropoiitt, si t huaj q ishin (grek), kishin dshtuar n prpjekjet pr shndrrimin
e kishs n Shqipri n qendr veprimtarie armiqsore kundr shtjes kombtare
shqiptare. Madje, me ngjarjet poiitike q ndodhn gjat Lufts I Botrore, ata ishin
t detyruar t braktisnin selit e mitropolive e t diinin jasht kufijve t shtetit shqiptar.
ishin iarguar sa nga trysnia e pushtuesve t ndryshm, aq edhe nga trysnia e
Lvizjes Kombtare Shqiptare. M n fund, n nntor 1921, ishte dbuar nga Kora
peshkop Jakovi, si mbrojts jo vetm i vijimit t shkolis n gjuhn greke pr
nxnsit shqiptar, por edhe si kundrshtar i vendosur i Autoqefalis s Kishs
Ortodokse Shqiptare. Madje, q kur peshkopi grek Jakov Ngjingjiias mori vesh se
Fan Noli po nisej nga SHBA pr n Shqipri, e ndjeu m shum rrezikun e misionit
t tij dhe u prpoq ta pengonte zbritjen e tij n tokn shqiptare. Ai e cilsoi F. Nolin
si njeri q kishte shkelur do iigj t Zotit, meq, sipas tij, ishte shpaliur peshkop
jasht rreguiiave t kishs. N nj letr q i kishte drguar nga Kora n korrik
1920 kryeministrit shqiptar, Suiejman Deivins, i krkonte t ndalonte me do
mnyr ardhjen n Shqipri t t prmendurit episkop rrenacak Fan Nolit, sepse,
-shkruante ai,- jo vetm q kjo nuk do t sjetl ndonj t mir, por do t bhet
prkundrazi shkak i shum t kqijave.
Ashtu si pritej, vendimet e Kongresit t Beratit u kundrshtuan ashpr nga
kisha greke dhe veanrisht nga krert e saj. As Patrikana e Stamboiiit nuk u
tregua e gatshme ti miratonte kto vendime, sikurse e krkonin rregultat kanonike
t kishs dhe sikurse iu krkua Patrikans nga kryetari i Kshitlitt Lart t Kishs
Autoqefale, at Vasii Markoja, nj bashkpuntor i ngusht i F. Nolit n pun t
kishs shqiptare, n SHBA dhe n Shqipri. U vu n pikpyetje nse Shqipria
kishte t drejtn e nj kishe t pavarur, kur ktu ortodokst prbnin nj pakic t
populisis s vendit (rreth 20 pr qind), n raport me pjesn tjetr t banorve.
Pavarsisht nga kto pengesa, Kisha Autoqefaie Shqiptare do t vazhdonte t
funksiononte, ndrsa marrdhniet me Patrikann e Fanarit do t normaiizoheshin
vetm pas 15 vjetsh, n vitin 1937, kur Patrikana njohu zyrtarisht pavarsin e
kishs shqiptare. Ndrkoh, si pasoj e shpailjes s autoqefalis, vendin e
mitropolitve t huaj e zun ata me origjin shqiptare. N vitin 1923 Fan S. Noli u
dorzua n mnyr t rregullt peshkop dhe u emrua n krye t Mitropolis s
Durrsit, q mbahej deri ather formaiisht nga Jakovi.
Me shkputjen nga vartsia administrative e Patrikans s Fanarit, hierarkia
e lart e Kishs Ortodokse Shqiptare dhe besimtart shqiptar fituan t drejtn e
prdorimit pa pengesa t gjuhs amtare n shrbesat fetare dhe njherazi t drejtn
t vepronin politikisht n prputhje me interesat e vendit. Me kto ndryshime ciisore
Kisha Ortodokse, e varur nga Patrikana e Stamboltit, u shndrrua nga nj pruese
e politiks greke n vendin ton n nj kundrshtare t ksaj politike; u kthye nga
nj minuese e pavarsis e sidomos e trsis toksore t shtetit shqiptar n nj
mbshtetse e ktij shteti dhe eforcim itttij. Krijimi i Kishs OrtodokseAutoqefaie
Shqiptare goditi gjithashtu rnd propagandn e politikanve t Athins, t ciit,
pr qllimet tanim t njohura, i njsonin ortodokst shqiptar pr nga kombsia
me ata grek.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

193

Rndsi t veant prforcimin e shtetit shqiptar pati edhe shkputja po n


kto vite (m 1921 dhe 1923) e komuniteteve m t mdha myslimane t Shqipris,
t bektashinjve e t synive, nga qendrat fetare botrore, selit e t cilave gjendeshin
po ashtu jasht vendit, n Turqi. N zgjidhjen e ktyre shtjeve ndikoi zhviilimi i
ngjarjeve brenda vendit e n radh t par ringritja e shtetit shqiptar t pavarur m
1920, si dhe ngjarje t tilia n arenn ndrkombtare si ishin shprbrja e
Perandoris Osmane, dobsimi i pozitave t kreut t fes islame, t Sulltanit-Kalif,
prfundimi me fitore i Revolucionit Nacional lirimtar Kemalist n Turqi etj.
Lvizja pr pavarsin dhe pr kombtarizimin e teqeve e t xhamive,
mbshtetej n t njjtin motiv atdhetar si ajo e lufts pr Autoqefalin e Kishs
Ortodokse. Edhe procedurat q u ndoqn ishin t njjta: u mbajtn mbledhje a
kongrese me pjesmarrjen e prfaqsuesve t klerikve dhe t besimtarve, q
pr nga kombsia e shtetsia ishin t gjith shqiptar.
Kongresi i par i bektashinjve (i dervishve) u mbajt n janar 1921 n Prisht
(Skrapar). N t morn pjes prfaqsues nga krahinat e Shqipris s Mesme e t
Jugut, ku ishte prhapur m shum urdhri i bektashinjve. Prfaqsuesit e tyre vinin
n kt kongres me vepra atdhetare n t kaluarn. Teqet e besimtart bektashinj
kishin qen m afr lvizjes atdhetare qysh gjat Rilindjes son, madje edhe gjat
viteve t fundit. Gjat Lufts I Botrore e pas saj disa teqe kishin luajtur rolin e
qendrave organizuese t lvizjes. T tilla ishin Teqeja e Melanit n Kor dhe ajo e
Turanit n Tepeien. Me statutin e miratuar n Kongresin e Prishts, bashksia
bektashiane n Shqipri fitoi pavarsin nga Kryegjyshata Botrore. Si organi m i
lart i bashksis bektashiane shqiptare u caktua K shilli A tnor prej 7 antarsh,
ndr t ciit nj rol t rndsishm n lvizjen autoqefaiiste luajtn baba Ahmet
Turani dhe baba Hysen Prishta. Statuti i vitit 1921 u plotsua m tej n Kongresin e
Dyt t bashksis bektashiane, q u mbajt n Gjirokastr n korrik 1924, n t cilin
ndr t tjera sanksionohej shqipja si gjuh zyrtare e ksaj bashksie.
Hapat e par pr mvetsimin e xhamis n Shqipri ishin br nga Qeveria
e Viors me caktimin e Vehbi Dibrs si kryemyfti dhe Vesel Neilit si kryekadi t
Shqipris. Ndrkoh kishin dshtuar prpjekjet e klerikve fanatik pr ngritjen e
nj organi panislamik t lidhur pas Kalifatit. Kjo dshmoi se mendsi t tilla t
tejkaluara, q e kishin pasur burimin n nostalgjin pr kryetarin e fes, pr SulltaninKalif, q kishte sunduar prej disa shekujsh, tanim ishin kaprcyer.
Kongresi i bashksis tjetr myslimane, i urdhrit synit, u mbajt pas nj pune
prgatitore n Tiran, n shkurt t vitit 1923. Ky kongres dhe vendimet e tij patn
rndsi, sepse ndjeksit e besimit synit a t xhamive ishin m t shumt se pasuesit
e bektashizmit a se frekuentuesit e teqeve. Sipas nj shifre t prafrt, numri i
ktyre t fundit n vitet 20 vrtitej rreth 100 mij besimtar.
Kongresi i Tirans i shkurtit 1923, i kryesuar nga atdhetari rilinds, kryemyftiu
i Shqipris Vehbi Agolli, e ktheu xhamin synite n nj xhami autoqefaie shqiptare.
Vendin e qendrs botrore t Kalifatit t Stambollit prej nga varej Xhamia Shqiptare
e zuri pr Shqiprin Kshiili i Lart i Myslimanve Shqiptar. Kongresi krkoi
mandej prkthimin n shqip t librave fetar islam, duke prshir ktu vet Kuranin,
predikoi ndjenjn e vllazrimit t shqiptarve mysiiman t ritit synit me
bashkatdhetart e riteve t tjera dhe theksoi dobin e tolerancs fetare ndrmjet
t gjith shqiptarve.

194

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

Ndryshe nga vendimet e Kongresit t Beratit


t shtatorit 1922 pr Kishn
Autoqefaie Shqiptare (q
duhej t miratoheshin nga
Patrikana Ekumenike me
seii n Stamboll), vendimet
e dy kongreseve t bashksive mysiimane shqiptare
t viteve 1921 dhe 1923 nuk
patn nevoj t kaionin n
kt procedur pr shkak t
zhviltim
it t ngjarjeve t
Xham ia e v je i rn Tiran (d je g u rm 1944)
favorshme jasht vendit. N
rrjedhn e zbatimit t reformave demokratike e revoiucionare kemaliste n Turqi,
n mars 1924 u shfuqizua Kalifati mysliman, si funksion me karakterfetar botror,
ndrsa veprimtaria e Kryegjyshats Botrore Bektashiane ishte ndaluar qysh n
vitin 1923. E przn nga Turqia, nga qeveria e Repubiiks Turke, kjo Kryegjyshat
n vitin 1925 u zhvendos n Shqlpri (Tiran), ku e ka selin edhe sot. Kshtu,
vendimet e kongreseve t Prishts dhe t Ttrans u miratuan jo nga qendrat fetare
botrore, por vetm nga autoritetet kompetente laike t shtetit shqiptar.
Vendimet e kongreseve fetare t viteve 1921 -1924 pr reformimin e Kishs
Ortodokse Shqiptare e t Xhamis, ishin pjes e lvizjes pr emancipimin kombtar
t shqiptarve. N fjaln e hapjes t Kongresit t Tirans (shkurt 1923) u theksua
rndsia e madhe q kishte pr t ardhmen e Shqiperis shpalija e Pavarsis m
28 Nntor 1912. Po prmendeshin gjithnj e m shpesh dhe me respekt n
ambientet klerikale figura kleriksh, q kishin dhn ndihmest muar pr shtjen
kombtare shqiptare, pavarsisht nga besimi. Si rrjedhim i ktyre organizimeve t
klerit, shteti i pavarur shqiptar, i riprtrir n vitin 1920, pati mbshtetjen e Kishs
e t Xhamis, q i kishte munguar m par n vitet 1912-1914.
Nga bashksit fetare n Shqipri, vetm kieri katoiik mbeti i varur, si nga
pikpamja shpirtrore, ashtu edhe ajo administrative, nga Papati i Roms, i cili
ruante gjithmon karakterin botror. Prej vitit 1920 Vattkani prfaqsohej n Shqipri
nga nj delegat apostolik, i cili pr nga kombsia ishte i huaj, kryesisht itallan.
Ndrkaq, ruajtja e pavarsis kombtare dhe forcimi i shtetit t pavarur
shqiptar iidheshin ngusht me demokratizimin e jets s vendit, me zhvillimin
ekonomtk e shoqror t ktij shteti.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stahilizim in e shtetit shqiptar

195

3. PROCESE POLITIKE-SHOQRORE E KULTURORE

Lvizjet fshatare dhe prpjekjet


pr nj reform t toks
Para shtetit dhe shoqris shqiptare qndronin edhe shtje t tjera t karakterit
poiitiko-shoqror, zgjidhja e t ciiave do t ndikonte n gjendjen e vendit dhe n
demokratizimin e jets s tij. Probiemi kryesor ishte iirimi i ekonomis bujqsore
nga mbeturinat e renditfeudal t trashguara nga e kaluara, t cilat pengonin zhviilimin
e shpejt kapitaiist t bujqsis. Detyrimet e fshatarsis, q asokohe arrinte n
rreth 90 pr qind t populisis s vendit, ishin t rnda dhe her-her t
paprballueshme, Nga 800 mij banor q ishte popuilsia e Shqipris n vitin 1923,
rreth 700 mij jetonin n fshat.
shtja e toks ishte br kshtu nj probiem social me rndsi t madhe
prfshatin dhe fshatarsin shqiptare. Shteti shqiptar, pr vet rrethanat historike,
ishte I vetmi vend n Ballkan i shkputur nga Perandoria Osmane, ku nuk ishte
kryer reforma agrare dhe ku nuk ishte krijuar ende nj raport m i drejt n pronsin
mbi tokn. N vendet fqinje ballkanike pronart e tokave kishin qen kryesisht t
huaj, tshin me origjin turke, dhe, n kohn e shkputjes s ktyre vendeve nga
Perandoria, ata u larguan s bashku me forcat e tjera pushtuese, gj q e iehtsoi
zgjidhjen e shtjes s toks. Pronat e tyre u sekuestruan dhe iu shprndan
fshatarve. N Shqipri pronart e tokave ishin vends, prandaj Shpallja e
Pavarsis nuk mund t sillte shpronsimin e tyre. Prve ksaj, mjaft nga bejlert
ifligar luajtn rol t rndsishm n fitoren e pavarsis.
Megjithat, menjher pas fuqizimit t shtetit t pavarur n vitet '20, pati disa
lvizje t fshatarsis kundr pronarve ifligar pr t lehtsuar gjendjen e tyre
ekonomike. Kshtu n Vior, n vjeshtn e vitit 1920, kur sapo kishte prfunduar me
sukses iufta lirimtare kundr pushtuesve italian, bujqit e ifligut Llakatund nuk
pranuan t*ia paguanin pronarit t tretn e detyrimet e tjera ifligare dhe e shpalin
veten pronar t tokave q punonin. Veprime t tilla nga ifinjt ndodhn edhe n
vise t tjera t vendit, si n Durrs, n Lushnj, n Gjirokastr, n Prmet e gjetk.
Revoita bujqish shprthyen edhe n ifligjet e shtetit. N ifligun e madh t Gurzit
(Milot), bujqit e shpalln veten pronar t tokave q i punonin q n vitin 1913 dhe
vijuan t mos paguanin detyrimin e s trets dertsa Parlamenti i njohu ata si pronar
t tokave, duke mnjanuar kshtu ashprsimin e mtejshm t konfliktit.
Rritja e taksave doganore mbt mallrat e importuara, si edhe vjeija e taksave
t prapambetura, synonin shtimin e t ardhurave n buxhetin e shtetit pr t
zvogluar deficitin e madh buxhetor. Ndrkaq u shtuan edhe protestat e fshatarve,
veanrisht ather kur pliakoste zia e buks. N vitin 1922 fshatar nga shum
krahina t vendit iu drejtuan qeveris e pariamentit me krkesa pr t anuluar
detyrimin e s dhjets dhe pr t hequr tagrin e lart doganor t drithlt. M i ashpr
ishte reagimi i malsorve t Puks, pr t ciit qeveria u detyrua ta shtynte vetm
afatin e pagimit t s dhjets. Nj vit m von (m 1923), ztja e buks u prhap
pothuajse n tr vendin, q nga Maisia e Madhe e deri n Kurveleshin maior. N
kto rrethana ivizjet e fshatarsis doln dtku me organizimin e mitingjeve t
protests pr t krkuar buk, si ndodht n Kor n mars 1923, e diku u krkua

196

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

edhe hapja e depove t drithit t grumbulluesve spekulator q synonin prfitimln


maksimal. Nj jav m von, m 19 mars, n Vlor zemrimi i fshatarve arriti n
zgrip. Gati tre mij fshatar, t ardhur nga rrethi i Vlors, po edhe nga Kurveieshi,
Tepeiena, Mailakastra e Himara, pas nj mitingu proteste antiqeveritare, u derdhn
mbi depot e tregtarve spekulator dhe e ndan drithin pa pages.
Megjithat karakteristik e ivizjeve t fshatarsis shqiptare n filiimin e
viteve 20, pr shkak t mbizotrimit t fshatarve me pak tok, nuk ishte aq
bailafaqimi me pronart e toks, sesa prplasja me vjelsit e taksave, me
tagrambiedhsit, q ishin prfaqsuesit e qeveris. Fshatari zakonisht ngrihej vet,
i paorganizuar, kundr s dhjets, por edhe kundr detyrimeve t tjera shtetrore,
kundr takss s xhelepit, q merrej mbi bagtit, kundr takss mbi banesat
(vergjis) etj.
N kto rrethana nisn t shfaqeshin n Parlament e jasht tij, sidomos n
shtyp, mendime se kishte ardhurtanim koha pr zbatimin e reformave, q do t
prmirsonin gjendjen ekonomike t fshatarsis, do t onin prpara ekonomin
e vendit, gj q do t ndihmonte edhe n forcimin e shtetit t pavarur shqiptar.
N rrethet prparimtare, q kishin pasur lidhje me vendet e zhviliuara, filioi t
mbizotronte gjithnj e m shum mendimi se bujqsia mund t prparonte duke
kryer reforma ekonomike (sikurse ishte reforma agrare) dhe se fshatari mund t
nxitej pr t rritur prodhimin duke lehtsuar sistemin fiskal, sidomos detyrimin e s
dhjets. Krkesa pr nj reform agrare u shtrua n Kshillin Kombtar nga disa
deputet qysh n tetor 1921. Por edhe kta nuk ishin pr nj zgjidhje rrnjsore t
shtjes agrare, sikurse ishte pajisja me toke (kundrejt shprblimit) e bujqve ifinj
ose e fshatarve q kishin nevoj pr t.
Duke u ndodhur prball kundrshtimit t prfaqsuesve t ifiigarve
pronar tokash, q nuk donin as t bhej fjal pr cenimin sadopak t pronave t
tyre, po ashtu edhe prball kundrshtimit t mjaft deputetve, si dhe kur mungonte
nj lvizje e fuqishme dhe e organizuar fshatare kundr prons ifligare, shumica
e deputetve, t cilt krkonin ndryshime n marrdhniet agrare n vend, ishin
pr nj reform agrare q t prekte vetm tokat e teprta t ifligarve dhe vetm
kto t i shprndaheshin fshatarsis, natyrisht me shprblim. Madje edhe kjo
reform, sipas mendimit t tyre, mund t bhej vetm n t ardhmen. N kto
kushte, n Kshillin Kombtar (n Pariament) fiiioi t zotronte mendimi se duhej
t merreshin nga shteti (nga qeveria) disa masa t tjera, q t ishin t pranueshme
nga t gjith dhe q do t nxisnin zhvillimin e bujqsis. U krkua q n ifligjet e
sidomos n ato t shtetit, t zbatoheshin metoda t qeverisjes kapitaliste, q do t
shpinte n rritjen e rendimentit t prodhimit bujqsor. U ligjrua po ashtu ulja e
tagrit doganor pr importimin e mjeteve moderne bujqsore, si dhe u hartua ligji
sipas t cilit iejohej vendosja n ifligjet e mdha e bujqve t huaj, q do t siiieshin
nga jasht.
N vitin 1923 shtja agrare hyri n nj faz t re. N maj t atij viti Kshiili
Kombtar diskutoi projektligjin Mbi kontratn e bujqsis, q prbnte nj hap
para n ndryshimin e marrdhnieve agrare. N kt kontrat prcaktoheshin
detyrimet e ndrsjeila ndrmjet bujkut e pronarit. Sipas saj pronari nuk kishte m
t drejt ta dbonte bujkun nga toka, sa koh q ky plotsonte detyrimet e kontrats;
bujkut i jepej e drejta t punonte aq tok sa kishte mundsi, nse kto toka nuk

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

197

punoheshin nga ndokush tjetr. Ky projekt nuk cenonte n fakt pronn ifligare,
por prekte n nj far mase t drejtat e pronarve ndaj bujqve. Duke u shprehur
n prkrahje t projektit, Fan Noli shkoi m tej, duke pohuar q si prfaqsues i
puntorve dhe i bujqve shqiptar t Ameriks jam i mendjes t bhet reforma
agrare. Megjithat mjaft deputet konservator e kundrshuan edhe projektligjin
e majit t vitit 1923. Pati edhe deputet q e quajtn at si nj shfaqje t bolshevizmit
n vendin ton, ndrsa kryetari i Parlamentit, Eshref Frashri, deklaroi se parimi
q toka i prket atij q e punqn sht i drejt e i arsyeshm, por ndr ne sot nuk
mund t zbatohet.
Gjat polemikave t shumta n Pariament rreth projektit dhe n prgjithsi
rreth shtjes agrare, Luigj Gurakuqi iu referua prvojs s zgjidhjes s shtjes
agrare n vendet e huaja: N Rumani, - dekiaroi ai, - ka tok mjaft dhe atje shtja
agrare u shfaq jo me nj mnyr t but, por me nj mnyr kryengritjeje e gjaku,
t ciin na duem ta iargojm . Mirpo edhe vet deputett e opozits nuk kishin
pikpamje t njjta pr kt shtje. Si rrjedhim Parlamenti i krkoi qeveris ta
rishikonte projektin e majit 1923 dhe t paraqiste nj tjetr m t studiuar,
veanrisht pr raportet ndrmjet bujkut e pronarit, projekt q nuk u shqyrtua n
at legjislatur.
BaiSafaqime pati n Parlament edhe rreth nj projektligji tjetr t paraqitur nga
qeveria e q kishte t bnte me nj krkes urgjente: me sistemimin n ifligjet e
shtetit t atyre familjeve fshatare q vinin nga Kosova e nga amria, q ishin
persekutuar nga regjimet e vendeve fqinje dhe q gjetn streh n shtetin am.
Propozimet e disa deputetve, si Fan Nolt, Luigj Gurakuqi, Stavro Vinjau etj., q e
drejta pr tu br zot i shtpis dhe i 1 ha tok tu njihej jo vetm t ardhurve, por
edhe familjeve t bujqve q banonin e punonin n ifligje private, nuk u miratuan.
Madje, ato ndeshn n kundrshtimin edhe t nj pjese t mir t deputetve t
opozits. Vetm pas nj debati t mtejshm dhe nn shtytjen e opinionit publik u
miratua ligji Mbi vendosjen e emigrantve e t bujqve n tokat e shtetit, i propozuar
nga Fan Noli. Sipas ktij ligji, qeveria detyrohej ti jepte falas nj gjysm hektar tok
do familjeje bujku pa tok t ifligjeve t shtetit, si edhe t ifligjeve private, si dhe
dofamiljejetjetr proletare, q krkonte t merrej me bujqsi, prt ndrtuar shtpt
e pr t krijuar nj kopsht. Bujqve t mbetur pa tok shteti do tu jepte dy hektar nga
tokat shtetrore pr t punuar si ifinj, duke ua falur detyrimet pr nj periudh t
caktuar.
Ky ishte nj ligj q ndihmonte bujqit ifinj t rimkmbeshin ekonomikisht
dhe nxiste deri n nj far shkalle rritjen e prodhimit bujqsor. Pr kt ligj gazeta
P urtekg' shkruante n gusht 1923, se ai shrben n dy mnyra, e para, se u jep
refugjatve provn se atdheu i tyre i pret me dashuri t thell n gji t tij dhe me
besim n ditn e lirimit t tyre dhe, e dyta, se ka kuptimin e apit t par pr nj
rreguilim social t inspiruar nga principe demokratike t shndosha.

Jeta politike-shoqrore
N prpjekjet q u bn gjat viteve 1921 -1924 pr demokratizimin e jets
s vendit, nj rol t veant luajtn qytetet, sidomos Tirana si kryeqendr e vendit,
ku u vendosn organet qendrore t shtetit. Administrata vendore erdhi duke u

198

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

riorganizuar. Nse n vitin 1914 Shqipria ishte ndar n 7 prefektura, m 1922 u


shtuan edhe dy prefektura t tjera e m von u bn 10. Ky numr mbeti i
pandryshuar deri n vitin 1939. Qendrat e prefekfurave ishin Shkodra, Kuksi,
Peshkopia, Durrst, Tirana, Elbasani, Berati, Viora, Kora e Gjirokastra. Kto kishin
n vartsi disa dhjetra nnprefektura. Pushteti vendor i zgjedhur (kshilii i
bashkive), u vendos n ato qytete q kishin mbi 1 mij banor.
N qytete u gjalirua mjaft jeta politike e shoqrore me krijimtn e shoqatave
dhe t organizatave joqeveritare, t ctiat, s bashku me shtypin e tyre, ndikuan
edhe n luftn politike q zhvtilohej n Kshillin Kombtar (n Pariament), si edhe
n veprimtarin kulturore. Shoqata t tilia u ngritn n Shkodr e n Kor, pastaj
n Tiran, n Durrs, n Vlor e n Gjirokastr. Shumica e tyre kishte karakter
vendor, disa t tjera patn shtrirje kombtare, si federata Atdheu e Shoqria
Bashkimi.
N fillimet e viteve '20 pati nj rritje t numrit t organeve t shtypit. Nse n
vitin 1919 botoheshin 29 gazeta e revista, nga t cilat 16 n vend e t tjerat jasht,
n kolonit shqiptare t mrgimit e gjetk, n vitin 1923 botoheshin e qarkulionin
n vend 49 t tilla e nj vit m von (m 1924) n Shqipri dilnin 45 tituj periodiksh.
Vetm n Tiran n vitin 1924 botoheshin 5 organe periodike, ndrsa katr vjet m
par n kryeqytet nuk botohej asnj gazet. Fletorja e par nisi t botohej n
Tiran n gjashtmujorin e dyt t vitit 1920 me tituSI Z arti i R i, q drejtohej nga
Osman Myderrizi. Pjesa m e madhe e shtypit periodik n vitet 1921 -1924 botohej
n dy qytetet me tradit n kt fush, n Shkodr dhe n Kor. Edhe pse mjaft
nga kto organe shtypi qen jetshkurtra, numri i madh i tyre dshmon pr
gjalirimin e jets politike e kulturore n vend.
Prparime u bn edhe n organiztmin e puntoris s qyteteve. Duke ecur
n gjurmt e tradits s mparshme, n vitin 1920, u formua n Shkodr me
nismn e puntorve e t zejtarve Shoqria ndihmtare e puntoris me karakter
ndihme reciproke, e cila grumbulSoi rreth 400 antar. Ajo ndrmori nj varg
veprimesh pr mbrojtjen e interesave t antarve t shoqris dhe krkot t ndiqej
nj politik ekonomike proteksioniste, q t mbrohej prodhimi t artizanatit dhe i
industris s vendit etj. Kjo shoqri u riformua pas dy vjetsh, duke e dyfishuar
numrin e antarve t saj. N t pranoheshin antar pa dallime fetare. Nj vit m
von u formua po n Shkodr Shoqata e puntorve detar, q kishte si qSlim t
ndihmonte puntort e ksaj kategorie dhe t krijonte nj kooperativ peshkatarsh.
Prpjekje pr t krijuar organizata sindikaliste u bn edhe n Kor n vitin
1923 dhe n Ttran po n at vit, q u prsritn nj vit m von (m 1924).
Shoqrit e puntorve e t zejtarve n vitet 1920-1924 kishin karakter
profesional dhe u kufizuan me krkesa ekonomike q prmirsonin kushtet e
jetess, pr t ciiat organizuan edhe grevat e puntorve. N janar t vitit 1921 u
hodhn n grev puntort tipograf n Gjirokastr, pr t protestuar kundr
pushimeve nga puna. N shenj soSidariteti me ta u bashkuan edhe puntort
rrobaqeps e kpucar. Greva zgjati dy jav dhe i detyroi pundhnsit tu bnin
puntorve disa lshime. Po at vit u hodhn n grev edhe puntort e ndrtimit
t rrugve n Durrs, e cila vijoi dertsa u pagua puna e tyre e papaguar. N Shkodr
puntort e fabriks s duhanit Tarabostf' u hodhn po ashtu n grev dy her
radhazi, n dhjetor 1921 dhe n shtator 1922.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

199

N vitin 1923 u zhviilua n Mirdit greva e puntorve t krkimeve minerale.


M e rndsishme ishte greva e puntorve t miniers s bitumit n Selenic t
Vlors n tetor 1923. N kt minier punonin disa qindra minator, t cilt u
krkuan koncesionarve itaiian t hiqnin sistemin e puns qesim, pr plotsimin
e s ciis detyroheshin t punonin shpeshher deri 14 or n dit e n disa raste
edhe m shum. Organizimi i mir i grevs dhe kmbnguija e puntorve n
krkesat e tyre oi n prfundimin me sukses t ksaj greve. U bn disa ndryshime
n administratn e miniers dhe u prmirsuan kushtet e puns e t jetess.
Edhe gjat vitit 1924 pati disa greva me krkesa ekonomike, sikurse ishte ajo
e arsimtarve, e zhvilluar n shkurt-mars n mjaft qendra t vendit, si edhe ajo e
npunsve t shrbimeve posttelegrafiket kryeqytetit, q u ngritn kundr voness
prej disa muajsh t shlyerjes s pags dhe pr prmirsimin e kushteve t puns.
Greva m e madhe e vitit 1924 ishte ajo e 300 puntorve t ndrtimit n rrugn
Tiran-Vor, t cilt krkuan f u jepej n koh shprblimi pr punn e kryer. Puntort
e rtfiliuan punn kur ndrmarrja pranoi fu jepte pagesat e prapambetura. N nj letr,
drguar Kryeministris nga prfaqsia e puntorve, thuhej: K a tri jav q fukaraja e
shkret, pa buk n bark, endet npr sokakt e Tirans pr marrjen e tyre [t pagavef.
Grevat patn jehon n gazetat me prirje demokratike dhe q prkrahnin t
drejtat e punonjsve e krkesat e tyre.

Prpjekje pr emancipimin e gruas


N filiimet e viteve 20 gruaja shqiptare vinte tanim n jetn shoqrore e
poiitike t vendit me nj veprimtari atdhetare t zhvilluar qysh n periudhn e
fundit t Rilindjes dhe n vitet e para t Pavarsis. Prfaqsuese t gruas kishin
marr pjes n lvtzjen atdhetare kulturore, sidomos n prpjekjet pr arsimimin
e femrave shqiptare dhe pr ngritjen e ndonj shoqrie t grave. Motrat Parashqevi
e Sevasti Qiriazi ktshin ngritur shkolin e vajzave n Kor. Marigo Pozio kishte
qndisuar flamurin e ngritur n Vlor nga Ismaii Qemali m 28 Nntor 1912, ndrsa
Parashqevi Qiriazi n vitin 1919 ishte drguar nga Amerika n Paris, n
Konferencn e Paqes, si e deieguar e emigrantve shqiptar t Partis Politike
Kombtare t SHBA. N vitin 1920 Marie oba kishte organizuar n Shkodr
Komitetin Grueja shqiptare pr ti ardhur n ndihm lufts s armatosur q
zhvillohej n at koh n Kopiik kundr intervencionit jugosllav, kurse Sado
Koshena e Zekie Krasta kishin marr pjes n luftn lirimtare t Vlors. Shote
G alica vazhdonte t iuftonte me arm n Kosov n radht e ivizjes
nacionailirimtare (kaake) kundr politiks shtypse t Beogradit mbi popuilsin
shqiptare.
Megjithat rifitimi i pavarsis m 1920 dhe ringritja e shtetit shqiptar e gjeti
femrn shqiptare thuajse n po at gjendje t rnd st nn robrin osmane, t
diskriminuar n lidhje me burrin dhe pa asnj t drejt politike-shoqrore. Zakonet
prapanike mesjetare, q ishin edhe m t forta n shoqrin e prapambetur
shqiptare, e kishin ln at n nj gjendje t ndrydhur n familje e t diskriminuar
n shoqri. Femrat kishin mbetur gjithashtu shum prapa edhe n arsim e n
kultur. N familje ato jetonin nn peshn e autoritetit t burrave, ndrsa n shoqri
ishin prjashtuar nga jeta kuiturore e politike, nuk gzonin t drejtn e vots pr t

200

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

zgjedhur dhe pr tu zgjedhur n institucionet e pushtetit. Grat mysiimane ishin


edhe m t diskriminuara, vajzat q n mosh t re 12-13 vjeare mbyiieshin n
shtpi dhe, nse do ti duhej t dilnin jasht mureve t shtpis, normat e fes e t
zakonit i detyronin t mbulonin fytyrn me pere.
Por n vitet 20 shum gra shqiptare nisn t ndrgjegjsoheshin pr nevojn
e prpjekjeve pr prparimin dhe emancipimin e gruas. N kushtet e reja historike
q u krijuan pas vitit 1920, shum gra t vjetra e t reja e ndien pr detyr t
prpiqeshin t fitonin shkall-shkall t drejtat q u takonin n shoqri. Pr kt
qllim ato ngritn disa shoqri t grave t cilat patn edhe shtypin e tyre. Shoqrit
e grave u ngritn n qytete, por veprimtaria e tyre u zhvillua n kushte t vshtira
e vijoi me ndrprerje. Edhe shtypi i tyre nuk ishte shum jetgjat.
Shoqri t grave u ngritn n Shkodr, n Tiran, n Kor, n Vior dhe n
Gjirokastr. N Shkodr shoqria Grueja shqiptare, q u ngrit n vitin 1920, nxori
edhe gazetn me t njjtin emr, si organ i prmuajshm q vijoi edhe n vitin
1921. N kryeqytet u formua n vitin 1921 nj shoqri e gruas me emrin Shqtptarka
dhe n vitin 1924 u ngrit po n Tiran nj shoqri tjetr e gruas. Nj nga qendrat
m t gjallat lvizjes femrore ishte qyteti i Kors. Ktu n vitin 1921 u ngritn
dy shoqri, njra me emrin Prlindja (e cila n vitin 1923 e ndrysh ii emrtimin n
Rilindja), tjetra u quajt villimi, ndrsa n vitin 1922 u formua n Kor shoqria
Bashkimi i zonjave shqiptare. N Vlor n vitin 1921 me nismn e grave u ngrit
shoqria Shpresa kombtare, e cila botoi edhe nj t prkohshme me emrin
Mbleta. N Gjirokastr shoqria e grave Motrmat e themeluar n vitin 1921,
dy vjet m von (m 1924) u zvendsua nga shoqata e emrtuar Prmirsimi.
Themelimi dhe veprimtaria e shoqatave a e organizatave t grave ishte e lidhur
me emrat e femrave t arsimuara e me kuitur, si Marie oba (Shkodr), Behixhe
Elbasani e Shadie Bogdo (Tiran), Evdhoksi Grmenji, Heiidhona Faili e Sabiha Serezi
(Kor), Marigo e Fereniqi Pozio (Vlor), Urani Rumbo (Gjirokastr) etj.
Por shoqatat e grave vepronin t veuara sipas krahinave dhe nuk arriten
t formonin nj organizat mbarkombtare q t bashkrendonte veprimtarin
e tyre. Megjithat, ato shfrytzonin do mundsi pr fu lidhur me lvizjen femrore
evropiane, si qen edhe vizitat n Shqipri t aktivisteve t ksaj lvizjeje, si e
zonjs Pitard nga Zvicra n vitin 1921 etj.
Shoqrit e grave e shtypi i tyre trajtonin shtje t lidhura me idet e reja pr
vendin e femrs n shoqrin shqiptare dhe punonin pr hartimin e nj legjislacioni
n mbrojtje t femrs, sidomos pr nevojn e arsimimit, pr braktisjen e zakoneve
prapanike q pengonin emancipimin e gruas etj. N kt veprimtari ato gjetn
mbshtetjen e shtypit demokratik e prparimtar shqiptart kohs, i cili trajtoi gjer e
mbshteti prpjekjet pr prparimin e emancipimin e gruas. Probiemet e gruas u
rrahn m shum n gazetat A gim fi (Shkodr), D rita (Gjirokastr), M brojtja
kom btar e Politika (Vlor), Koha e Shqiptari i Am eriks' (Kor), Ku vem i?
(Elbasan), Bashkim f (Tiran), revista AtdheU (Vlor) etj.
Me shtjen e gruas u mor edhe Kshilli Kombtar, ku u rrahn mendime e
u paraqitn projektiigje q lidheshin me emancipimin e femrs. Aty u diskutuan
me radh shtje t familjes, t arsimimit t femrs, t zbulimit t fytyrs, deri te
shtja e pjesmarrjes s gruas n jetn politike, d.m.th. n votime pr zgjedhjen
e pushtetit legjislativ etj.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

201

N Parlament u diskutua pr rolin q duhej t luante shteti lidhur me


institucionet fetare n shtjet e martess a t shkurorzimit. Po ashtu u shqyrtua
nse do t ishin zyrat e gjendjes civile e gjykatat shtetrore q do ti ndiqnin shtjet
civile dhe q do t vendosnin sipas ligjeve t shtetit, apo ato do t mbeteshin
prsri e drejt e dy kishave dhe e xhamis, t cilat vepronin sipas normave t tri
besimeve, norma kto q ndryshonin nga njra-tjetra. Dtsa prej tyre e iejonin ndarjen
n raste t veanta, kurse kisha katolike e ndalonte divorcin kategorikisht. Nj
pjes e deputetve ishin pr ndryshimtn e pozits juridike t gruas n familje, pr
njohjen e t drejtave t saj njsoj me ato t burrit dhe pr lirimin nga normat e
zakonet e prapambetura t institucioneve fetare e t Kanunit.
Mirpo projektligji q u paraqit n Parlament pr gruan nuk arriti t miratohej.
Kundrtij u ngritn deputett konservator dhe shtja u zgjidh me nj kompromis.
T drejtn e kurorzimit do ta kishin zyrat shtetrore t gjendjes civile, ndrsa ajo
e shkurorzimit u mbetej prsri gjyqeve fetare.
Ndrkaq parlamentart miratuan pa ndonj kundrshtim krkesn e motrave
Parashqevi e Sevasti Qiriazi (Dako) pr ngritjen n Tiran t nj shkolle t mesme
(normale) pr vajza, n vend t shkolls fillore t vajzave n Kor.
Debate t ashpra ngjalli n mbledhjet e legjislativit propozimi i disa deputetve
pr heqjen e peres nga femrat myslimane. Kundr ktij hapi prparimtar doln
deputet jo vetm t besimtt mysliman, por edhe t krishter. Kur ky propozim u
hodh n vot, doli se ishin kundrshtart e tij ata q prbnin shumicn n
parlament. Deputetve q ishin pr heqjen e peres dhe pr zbulimin e fytyrs nuk
u erdhi dot n ndihm as analogjia q bn me Turqin kemaliste, ku, krahas
reformave t tjera demokratike, kishte zn vend edhe emancipimi i gruas.
Shoqria shqiptare megjithat, edhe n kt shtje, pavarsisht nga pengesat
e legjislativit shqiptar, bri prparime. Por zbulimi vetjak i fytyrs s grave eci graduaiisht.
Veprimet vetjake t disave prej tyre, n fund t vitit 1923, ran menjher n sy t
diplomatve n kryeqytetin shqiptar. Pati gra q jo vetm e hoqn at cop plhure
q u mbulonte fytyrn, por edhe guxuan t vallzonin krcime moderne n mbrmjen
e Vitit t Ri 1924. Diplomat t huaj n Tiran e cilsuan kt rast si ecje drejt
prparimif duke vn njherazi n dukje se pr shqiptart prapanik kjo pamje ishte
nj skandal, se ktyre u dukej se skishte mbetur m asgj e shenjt mbi tok.
shtja e mbajtjes ose jo t peres, q kishte nisur t diskutohej n mjediset
shoqrore shqiptare e jasht tyre, vijoi m tej derisa n vitin 1937 shteti e ndaloi
zyrtarisht prdorimin e saj. N shtetin laik shqiptar, me nj popuilsi shumfetare,
nuk mund t zgjaste m veimi i grave myslimane nga motrat e tyre t krishtera.
T njjtin prfundim pati n Parlamentin shqiptar edhe diskutimi pr t drejtn
e gruas q t merrte pjes n votimet pr zgjedhjet parlamentare. Ky diskutim u
zhvlllua n gusht-shtator 1923 n kuadrin e iigjit pr Asamblen Kushtetuese.
Deputett e pakt, q ishin pr tu njohur grave t drejn e vots, nuk arritn t
ndryshonin projektligjin e paraqitur nga qeveria, n t cilin gruaja prjashtohej prsri
nga votimet si n ligjin e dhjetorit 1920. Nga shumica e deputetve nuk u pranua
propozimi q krkonte t'u njihej e drejta e vots t paktn atyre grave q dinin
shkrim e kndim. Ky propozim mori vetm 18 vota dhe u hodh posht me 33 vota
kundr. Kshtu iu mohua e drejta e vots edhe grave q kishin dhn aq shum
pr shtjen kombtare dhe pr emancipimin e shoqris shqiptare.

202

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Si shtjen e zbuiimit t fytyrs s gruas, ashtu edhe t drejtn e vots pr


grat e mbrojtn n Parlamentin shqiptar m me kmbngulje disa nga deputett
e krahut demokratik, si Fan NoSi, Luigj Gurakuqi, Stavro Vinjau, Hii Most, Bedri
Pe\Lnl e Ali Klcyra.

Krijimi i Federats Atdheu


dhe i Shoqris Bashkimi
Federata Atdheu u krijua n vitin 1921 nga bashkimi i disa shoqatave dhe
i organizatave atdhetare e kulturore, t ciiat deri n fund t vitit 1920 kishin vepruar
n qytetet ku qen formuar dhe ishin shtrir jo m tej se n rrethinat e tyre. Gjat
prpjekjeve pr demokratizimin e jets s vendit, udhheqsit e ktyre organizatave
menduan se do t mund t ndihmonin m shum duke bashkrenduarveprimtarin
e duke njsuar programet e tyre, ka mund t arrihej nse bashkoheshin t gjitha
organizatat vendore n nj organizat t vetme kombtare. Nismn pr kt
bashkim e bashkveprim e mori Avni Rustemi.
Pasi qndroi gjasht muaj n burgun e Parisit pr vrasjen e Esat pash
Toptanit, A. Rustemi u lirua nn shtrngesn e opinionit pubiik prparimtar evropian,
veanrisht t atij francez, si dhe t krkesave t shumta q iu drejtuan nga t
gjitha ant e Shqiprts organeve gjyqsore t Parisit Por edhe kto organe patn
formuar bindjen se nuk kishin t bnin me nj veprim t thjesht terrorist, por me
nj vepr t iart atdhetare kundr njeriut q urrehej nga nj pjes e madhe e
shqiptarve pr veprimtarin e tij n dm t eshtjes kombtare shqiptare. A.
Rustemi u kthye n atdhe n dhjetor t vitit 1920, ku u prit me ngrohtsi dhe u
ciisua hero nga rrethet atdhetare e demokratike shqiptare. N kto rrethana A.
Rustemi filloi t iuante nj rol t veant n jetn poiitike t vendit.
I ndrgjegjshm pr domosdoshmrin e nj organizate t ngritur sipas
parimeve demokratike, A. Rustemi tu vu puns pr themelimin e Federats Atdheu.
Nismn pr kt e mori n fillim t vitit 1921, duke pasur edhe mbshtetjen e shtypit
demokratik e ndihmn e bashkpuntorve t shumt, sidomos t Halim XheSos, q
kishte dhn nj ndihmes t rndsishme n luftn pr lirimin kombtar, veanrisht
n Vlor, si dhe t doktor Sezai omos, me banim n Vior, t cilt kishte ndihmuar n
mjekimin e t plagosurve n Suftn e armatosur t Vlors etj. Pas nj pune prgatitore
u arrit t mbahej n Vlor nj kongres, q i zhvilioi punimet nga 25 prilli i vitit 1921
deri m 3 maj t atij viti, ku u prfaqsuan m shum se 20 shoqrt nga i gjith vendi
dhe u vendos bashkimi i tyre n nj t vetme.
A. Rustemi mbajti n kt Kongres nj fjalim programatik, n t cilin e vuri
theksin te piagt e mprehta shoqrore dhe ekonomike, nga t cilat lngonte vendi
dhe tregoi mundsit pr prmirsimin e gjendjes. Me luftn lirimtare t Vlors,
t Dibrs e t Shkodrs, vuri n dukje ai, shqiptari i dha bots t kuptoj se sht
i zoti dhe do ta trashgoj vet bukurin e toks arbrore; pas ktyre luftrave
lirimtare shqipart u futn n luftn e mendimeve, n iuftn e ekonomis. Pr A.
Rustemin vendi kishte nevoj pr prparim shoqror. Ne nuk mund t rrojm si
jemi ngulmonte ai, populli krkon ndryshime dhe pr kto duhej t prpiqej
inteligjencia, ndryshe kam frik se [populii] mos ngrihet nj dit e do t na hedh
n Adriatik.

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

203

Kongresi i Vlors i prillit 1921 vendosi shkrirjen e t gjitha shoqrive n nj


t vetme, t quajtur Federata A tdheu", e cila nxori edhe organin e vet periodik me
t njjtin emr. Federata kishte statutin dhe programin e saj. Sipas ktij programi,
Federata Atdheu, si organizat shoqrore, zotohej q nprmjet arsimit, t fjals
s lir e t shtypit t prpiqej pr prparimin ekonomik e shoqror t vendit dhe
pr pavarsin e tij ekonomike; t prkrahte me t gjitha mnyrat nismn private
dhe formimin e shoqrive kooperativiste, tregtare e industriale. Federata do t
interesohej po ashtu pr prmirsimin e gjendjes s mjerueshme t bujkut dhe do
t prpiqej pr hapjen e nj banke bujqsore etj. Ngritja e ksaj banke do t
shptonte fshatarsin nga prqindja e lart q merrnin kamataxhinjt e veant
pr kredit-borxhe q i jepnin bujkut, ajo do t ndihmonte n pajisjen e fshatarsis
me mjete moderne bujqsore (q do t zvendsonin veglat primitive n prdorim).
Kto ishin dy mjetet, t ciiat, sipas kongresistve t mbiedhur n Vlor n prill
1921, do t shrbenin pr zhvillimin e fshatit. Por n program nuk flitej as pr
nevojn e kryerjes s reforms agrare dhe as pr t drejtn zgjedhore t grave.
Pas Federats Atdheu, po me nismn e
A. Rustemit u krijuan edhe organizata profesionale
t arsimtarve. N korrik 1921 n Gjirokastr u
formua organizata me emrin Lidhja e Msusve,
e cila mori prsiprt prpiqej pr prmirsimin e
kushteve ekonom ike t arsim tarve. Madje
msuesit e Lidhjes shkuan m tej n krkesat e
tyre, krahasuar me ato q prmbante statuti i
Federats Atdheu. Sipas Statutitt Lidhjes t 17
korrikut 1921, ata krkonin "nga qeveria gjith t
drejtat q kishin msuesit e tjer t bots s
qytetruar5. Lidhja e Msusve e Gjirokastrs u
drejtoi nj thirrje gjith msuesve t vendit q t
krijonin organizata profesionale. Brenda nj kohe
t shkurtr u krijuan Lidhje t Msusve n
qendrat m t rndsishme t Shqipris. A.
A vn i Rustem i
Rustemi, duke qen arsimtar pr shum vite gjat
Lufts I Botrore e pas saj, duke qen edhe njohs i mir i plags s analfabetizmit
n vendin ton, ftonte arsimtart q t ndihmonin me t gjitha mundsit pr t
zvogluar numrin e madh t atyre q nuk dinin shkrim e kndim.
Por Federata Atdheu, si edhe organizatat e tjera demokratike e shtypi
prparimtar, nuk e kishin t leht t mbijetonin n Shqipri prball qndrimeve
dhe mendsive prapanike t pushtetarve t kohs. N prill 1922 kabineti i Xh.
Ypit e kufizoi me ligj lirin e shtypit. Duke u mbshtetur n kt ligj arrestoi drejtuesit
e disa gazetave. Kshtu e psuan botuesit e gazetave S hqiptari i A m eriks" dhe
Ura e Shkum binit, ndrsa gazeta D ie llt e organizats Vatra t SHBA u ndalua
t hynte n Shqipri. U kufizua edhe veprimtaria e Federats Atdheu, kur me
urdhr t qeveris u ndaluan npunsit t merrnin pjes n t. M von, n maj
1922, qeveria i ndrpreu ksaj Federate financimin mujor, ndrsa nj muaj m
von (n qershor) ministri i Punve t Brendshme, A. Zogu, mbylli mjaft deg t
Federats Atdheu, duke e br kshtu praktikisht t pamundur qenien e saj.

204

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Pas mbylljes s Federats Atdheu, veprimtar t ivizjes demokratike


nisn punn pr riprtritjen e nj federate q t
bashkonte shoqrit shqiptare. Po me nismn e A.
Rustemit e t bashkpuI ntorve t tij, m 13 tetor
j 1922 u them eiua organ izata B a s h k im i me
\ qendr n Tiran, e cila e
S^ IU V^Pri^arin gati n
tr vendin. Statuti i ksaj
organizate, q prmbante
edhe programin, nuk kishte ndonj ndryshim nga ai i Federats Atdheu. Organizata
Bashkimi zhviiioi veprimtari t gjer e t gjithanshme politike. Veprimtaria e saj u
duk sidomos pas ashprsimit t iufts poiitike n vitin 1924, e n pjesmarrjen e
antarve t saj n kryengritjen e armatosur t muajve maj-qershor t atij viti dhe
n ngjarjet q u zhvilluan pas qershorit. N kto ngjarje u shquan disa veprimtar,
si Sali Hoxha, Fuat Asilani, Selim Shpuza, Reshat Kliii etj.

Antar t Shoqris Bashkim i nga krahina


t ndryshm e t Shqipris

4. POZITA NDRKOMBTARE E SHQIPRIS

Njohja ndrkombtare e qeveris


Pranimi i Shqipris n Lidhjen e Kombeve n dhjetor 1920 dhe vendimi i
Konferencs s Ambasadorve i 9 nntorit 1921 pr Shqiprin, ishin dy akte
ndrkombtare, t ciiat shrbyen pr forcimin e pozlts ndrkombtare t shtetit
shqiptar. Vendimi, i njohur ndryshe si deklarata e 9 nntorit 1921, u ndoq nga
njohja e qeveris shqiptare nga tri Fuqit e Mdha evropiane, nnshkruese t
ksaj deklarate dhe nga vendosja prej tyre, po n nntor 1921, e marrdhnieve
dipiomatike me Tirann. Prfaqsuesi i par diplomatik i Anglis ishte H. Aires
(Eyres sir Harry), i Francs B. Bijkok (Beguin Biilecock) dhe i itaiis K. Duraco
(Carlo Durazzo). Pas ksaj qeveria shqiptare doli nga nj iloj izoiimi ndrkombtar
dhe iu hap rruga pr prfaqsimin e pakufizuar t Shqipris n botn e jashtme.
Me vendosjen e marrdhnieve t rreguilta diplomatike ndrmjet Shqipris
dhe tri Fuqive t Mdha evropiane, mori fund gjendja e pakuptimt q ishte krijuar
pas pranimit t Shqipris n Lidhjen e Kombeve. Pranimi i Shqipris n kt
organizat ndrkombtare si shtet i pavarur e sovran nnkuptonte edhe njohjen
kolektive t qeveris shqiptare. Mirpo sendrtimi de facto i ksaj njohjeje
diplomatike ishte shtyr nga Fuqit, sepse ato prisnin t zgjidheshin prfundimisht
pretendimet e tri shteteve fqinje (t italis e t dy fqinjve baiikanik) ndaj Shqipris,
q ishin duke u shqyrtuar.

P erpjekjetp'r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

205

Duke dashur t kompensonte n nj far mase dbimin nga Vlora dhe


dorheqjen nga mandati mbi shtetin shqiptar, qeveria e Roms kmbnguli n
Konferencn e Ambasadorve q ti njihej italis nj pozit e veant politike dhe
ekonomike n Shqipri, t zinte, pra, nj vend t privilegjuar n prqasje me dy
fuqit e tjera evropiane fituese t Lufts Botrore, me Britanin e Madhe e me
Francn, gj q ia arriti, por vetm pjesrisht, vetm n fushn poiitike e jo n at
ekonomike. Dy fqinjt bailkanik pretendonin t siguronin ndryshime toksore
kufitare n dobi t tyre, pretendime q Konferenca e Ambasadorve ia njohu
pjesrisht vetm Jugosllavis. Prfundimi i ktyre transaksioneve oi n vendimin
e 9 nntorit 1921 dhe n lidhjen e marrdhnieve diplomatike t Britanis s
Madhe, t Francs e t Itaiis me Shqiprin. Marrdhniet diplomatike me fuqin
e katrt, nnshkruese e vendimit t 9 nntorit, me Japonin, mbetn thjesht n
kuadrin e dekiarats s 9 nntorit.
Hapin e njohjes de ju re dhe de facto nga tri Fuqit e Mdha evropiane e
ndoqn mjaft vende t tjera t Evrops, t cilat vendosn njra pas tjetrs
marrdhnie diplomatike me Shqiprin. Gjat vitit 1922 marrdhnie t tilla lidhn
Austrta, Beigjika, Bullgaria, Danimarka, Finianda, Holanda, Hungaria, Greqia,
Gjermania, Luksemburgu, Mbretria Serbo-Kroato-Sllovene (Jugosllavia) dhe
Suedia. Disa nga kto shtete nuk ngritn prfaqsi diplomatike n Shqipri, por
prfaqsoheshin nga legata me seii n vende t tjera. Kt praktik t njohur e
ndoqi m shum Shqipria, pr shkak t mundsive t saj financiare t kufizuara.
Mjaft nga vendet, q n vitin 1922 e njohn Shqiprin si shtet t pavarur e
sovran dhe lidhn me qeverin e Tirans marrdhnie t rreguilta diplomatike, nuk
e kishin njohur at m par dhe nuk patn vendosur, n vitet 1912-1914,
marrdhnie t tilla me shtetin shqiptar. N kt grup bnin pjes edhe Shtetet e
Bashkuara t Ameriks. Njohja pr her t par e Shqipris, n korrik t vitit
1922, nga nj vend i madh dhe i fuqishm si SHBA, ku kishte edhe nj emigracion
ekonomik shqiptar t madh, pati nj rndsi t veant. Me kt veprim Shtpia e
Bardh e vlersoi Shqiprin si nj vend q kishte arritur nj shkall t knaqshme
qndrueshmrie politike dhe ku mund t investoheshin kapitale amerikane. N
dhjetor 1922 prfaqsuesi i SHBA, U. Grand-Smit (Wiiiams Grand-Smith), i paraqiti
letrat kredenciaie Kshiiiit t Lart n Tiran.
Me rndsi pr shtetin shqiptar ishte edhe lidhja e marrdhnieve dipiomatike
me Turqin, ku ishte vendosur nj mas mjaft e madhe shqiptarsh qysh prpara 28
nntorit 1912. Ky emigracion shqiptar n Turqi ishte shtuar nga shprnguljet masive
e me dhun t popullsis shqiptare, pas aneksimit t trevave t tyre nga dy monarkit
fqinje ballkanike n vitin 1913. Marrdhniet ndrmjet dy vendeve u vendosn n
dhjetor 1923, pas fitores n Turqi t Revolucionit Kombtar e Demokratik t udhhequr
nga Mustafa Qemali (Ataturku).
Nga fundi i vitit 1922 e veanrisht n filiimin e vitit 1923, me nismn e
diplomacis s Bashkimit Sovjetik, nisn bisedimet midis Mosks e Tirans pr
vendosjen e marrdhnieve diplomatike ndrmjet dy vendeve. Por qeveria e A.
Zogut nuk u tregua e gatshme t hidhte nj hap t till. Duket se ajo donte t
shmangte rrjedhimet e padshiruara q mund t kishte te shtetet e mdha t
Evrops Perndimore lidhja e marrdhnieve diplomatike me nj vend me regjim

206

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

komunist. N kto rrethana qeveria shqiptare i krkoi Mosks q shtja t shtyhej


deri n nj moment m t volitshm.

shtja e rregullimit t kufijve me Jugosliavin e Greqin dhe


mbrojtja nga diskriminimi i populisis shqiptare n kto vende
Vmendja e qeveris shqiptare n marrdhniet me jasht u prqendrua
edhe n tri shtje t tjera kryesore: rregullimi i kufijve toksor me dy fqinjt
ballkanik, mbrojtja e t drejtave t popuilsis shqiptare q kishte mbetur brenda
kufijve t Jugosllavis e t Greqis dhe, s fundi, ngritja n Lidhjen e Kombeve e
probiemeve q e shqetsonin Shqiprln.
Rregullimi i kufijve ishte i lidhur me zbatimin e vendimeve t Konferencs s
Ambasadorve t 9 nntorit 1921 pr rektifikimin n disa plka t kufijve shqiptarojugosllav. Pr kt qllim n janar 1922 u ngrit nga kjo Konferenc nj Komision
Ndrkombtar i Kufijve, i cili erdhi n Shqipri n mars t atij viti. Komisioni prbhej
nga prfaqsues t tri Fuqive t Mdha evropiane, pjesmarrse t Konferencs:
t Anglis, t Francs e t Itaiis. Ai kryesohej nga gjeneraii italian E. Telini (Enrico
Tellini). Fuqia e katrt nnshkruese e vendimeve t 9 nntorit, Japonia, si fuqi pak
e interesuar pr shtjet evropiane, nuk mori pjes n kt Komision, i cili, prve
rregullimeve kufitare t parashikuara m 9 nntor, duhej t prfundonte edhe detyrat
e lna prgjysm o vitet 1913-1914 nga komisioni i athershm i kufijve. Prt
iehtsuar punn e Komisionit t janarit 1922, Konferenca e Ambasadorve kishte
prcaktuar ngritjen e nj zone asnjanse, q niste prej liqenit t Shkodrs e
mbaronte n fshatin Lin, n liqenin e Ohrit, zon e ciia u zgjat pastaj (n shkurt
1922) deri n liqenin e Presps, ku fillonte kufiri shtetror me Greqin. Kjo zon
asnjanse do t militarizohej dhe do t shtrihej n nj hapsir prej 10 km n t
dyja ant e kufirit.
N vern e vitit 1922 Komisioni fiiloi punn n terren dhe arriti t plotsonte
mjaft nga detyrat e tij. Mirpo ai ndeshi ndrkaq n disa vshtirsi e pengesa. N
korrik 1922 Beogradi ngriti dy pretendime t reja: krkoi t prfshihej brenda
territorit jugosilav malsia e Vermoshit, n verilindje t Shkodrs, si dhe manastiri
i Shn Naumit n liqenin e Ohrit, pavarsisht se sipas vendimeve t Konferencs
s Ambasadorve t vitii 1913 ato ishin prfshir n kufijt shtetror t
Shqipris. Pretendimi jugosllav pr Vermoshin, i kundrshtuar nga pala shqiptare,
nuk gjeti as mbshtetjen e Komisionit t Kufijve, i cili, pasi vizitoi terrenin, arriti
n prfundimin se Vermoshi i takonte Shqipris. Ky prfundim i muajve tetornntor 1922 u miratua edhe nga Konferenca e Ambasadorve, por n praktik
shtja nuk gjeti zgjidhje. At e kundrshtoi prsri pala jugosllave, e cila shfrytzoi
pozitn e ikundshme n kt Konferenc t prfaqsuesit francez. shtja e
Vermoshit mbeti kshtu e hapur.
shtja tjetr q ngjalli m shum diskutime ishte ajo e manastirit t Shn
Naumit. T dyja palt, shqiptare e jugosllave, u prpoqn ti mbshtesnin pikpamjet
e tyre n argumente t ndryshme. Prfaqsuesit e Tirans u mbshtetn fort n
vendimin e Konferencs s Ambasadorve t 11 gushtit 1913, ku pranohej se
Kazaja e vjetr e Kors bashk me bregun perndimor e jugor t liqenit t Ohrit,
prej fshatit Lin deri n manastirin e Shn-Naumit, do t jen pjes t Shqipris.

Perpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

207

Prkatsia e Manastirit u shqyrtua si nga Komisioni i Kufijve, ashtu edhe nga


Konferenca e Ambasadorve. Mirpo mungesa e pikpamjeve t njjta e antarve
t ktyre dy forumeve ndikoi edhe ktu pr ta zvarritur marrjen e nj vendimi
prfundimtar. Kmbnguija e qeveris s Beogradit pr fiu kundrvn do vendimi
q nuk ishte n favor t mtimeve t saj, ishte nj shkak tjetr q diskutimi t
zvarritej nga muaji n muaj e nga viti n vit. M 6 dhjetor 1922, Konferenca e
Ambasadorve, mori m n fund njzri vendimin se Shn Naumi i prkiste
Shqipris. Por qeveria e N. Pashiit e kundrshtoi at me forc, duke e quajtur
Manastirin n fjai si nj nga vendet e shenjta nga m t vjetrit dhe nga m t
mdhenjt pr serbt dhe duke dekiaruar se at nuk do ta lshonte pa luft.
Ndrkoh probiemi i Shn Naumit, ashtu si ai i Vermoshit, hyri n vorbulln
e kontradiktave q nisn ndrmjettri Fuqive t Mdha evropiane, sidomos ndrmjet
Britanis s Madhe e Francs, pr vendosjen e hegjemonis n Evropn e paslufts
botrore. N kt hulii dipiomacia franceze, q mbshteste Jugosllavin, n qershor
1923 u trhoq nga vendimi i 6 dhjetorit 1922. Pas ksaj, me gjith ndrhyrjet e
qeveris shqiptare n mbrojtje t pikpamjes s vet pr prkatsin e Shn Naumit,
shqyrtimi i ksaj shtjeje vijoi t mbetej n duart e forumeve ndrkombtare.
Kshtu viti 1924, kur n Shqipri ndodhn ngjarje t nj rndsie t veant, e
gjeti ende t pazgjidhur shtjen e Vermoshit e t Shn Naumit.
Kt rrjedh ndoqi pak a shum edhe shtja e konfliktit kufitar me Greqin.
Me krkes t qeveris shqiptare dhe me miratimin e Fuqive, Komisioni
Ndrkombtar i Kufijve kaloi edhe n jug, pr shqyrtimin e pr zgjidhjen e konflikit
shqiptaro-grek n lidhje me 26 fshatrat n verilindje t Kors, buz liqeneve t
Presps. Kto fshatra, q i krkonte qeveria shqiptare, mbaheshin t pushtuara
ngatrupat armatosura greke. Komisioni vendosi q 14 prej tyre t prfshiheshin
brenda kufijve t Shqipris, por kjo zgjidhje nuk u pranua nga pala greke. Me
kt rast ajo organizoi n gusht 1923 edhe nj atentat kundr kryetarit t Komisionit
Ndrkombtart Kuftjve, gjeneralit italian Telinit, duke vrar at dhe tre italian t
tjer e nj shqiptar, q udhtonin me makinn e gjeneralit. Ktij akti qeveria e
Roms iu prgjigj me zbarkimin e trupave italiane n ishuliin e Korfuzit dhe me
pushtimin e prkohshm t ktij ishulli.
Kontradiktat kufitare t Shqipris me dy fqinjt ballkanik nuk ishin t vetmet
dhe tani nuk ishin as m kryesoret Reagimi ndaj politiks shtypse, q ushtrohej
vazhdimisht nga Serbia e Greqia mbi popullsin shqiptare t prfshir m 1913 n
kufijt e tyre politik, prbnte nj burim t rndsishm t kontradiktave t Tirans
me Beogradtn dhe Athinn. interesimi pr mbrojtjen e ksaj popuilsie sht nj
aspekt tjetr i politiks s jashtme t Shqipris n kto vite. Ky interesim rridhte
nga mungesa e respektimit prej Beogradit e Athins t dispozitave pr garantimin
e t drejtave t pakicave kombtare, q u formuluan n traktatet e paqes t
nnshkruara n mbarim t Lufts j Botrore. Sipas ktyre akteve ndrkombtare,
nj varg vendesh t Evrops, duke prfshir edhe Jugosllavin e Greqin, u
detyruan f u njihnin formalisht pakicave kombtare brenda kufijve t tyre t drejta
t barabarta me kombin mbizotrues n shtetin prkats, duke u dhn atyre
[pakicave] n mnyr t veant lirin e shtypit dhe t arsimit n gjuhn amtare.
Edhe Shqipria u angazhua prpara Lidhjes s Kombeve pr mbrojtjen e
pakicave kombtare n Shqipri dhe m 2 tetor 1921 prfaqsuesi i saj i athershm

208

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

pran Lidhjes s Kombeve, Fan Noii, pranoi t nnshkruante para Kshiliit t Lidhjes
nj dekiarat t posame, sipas s cils vendi i tij do t merrte parasysh do
rekomandim q mund ti bhej pr pakicat nga Lidhja e Kombeve.
Prpjekjet e vendeve fqinje, veanrisht t Greqis, prt krkuar n mnyr
t njanshme respektimin e t drejtave t minoritetit grek n Shqipri, pa i dhn
pakics shqiptare n Greqi t drejtat q i prkisnin, prbnin nj shkak tjetr
frkimesh me fqinjin e jugut. Geveria shqiptare u vu kshtu shpesh n pozita
mbrojtse prpara Lidhjes s Kombeve nga ankesat e Athins dhe u detyrua t
paraqiste t dhna statistikore krahasuese pr t vrtetuar sasin e madhe t
shkoliave n gjuhn greke n Shqipri, s bashku me institucionet e kuitit fetar.
Nga ana tjetr, qeveria e Tirans i tregoi disa her organizats s Gjenevs
pengesn e shkollimit n gjuhn amtare t shqiptarve n Greqi dhe mungesn e
institucioneve prkatse, far dshmonte pr poiitikn diskriminuese q ndiqej
ndaj tyre dhe pr shkeijet e t drejtave t sanksionuara n aktet ndrkombtare
pr minoritetet. N viset e minoritetit grek prej afr 30 mij banorsh (n prefekturn
e Gjirokastrs) n vitin 1923 funksiononin 37 shkoiia n gjuhn greke, t fmancuara
nga shteti shqiptar, ndrsa n krahinat e minoritetit shqiptar n kufijt e Greqis,
n amri e gjetk, q ishte pr nga numri, m shum se trefishi i atij grek n
Shqipri, nuk kishte asnj shkoll.
Duke filluar pikrisht nga viti 1923, qeveria e Athins gjeti rastin pr t nisur
politikn e pastrimit etnik n mas t amris nga populisia shqiptare. Qeversa e
Tirans u detyrua tu drejtohej disa her qeverive t vendeve t ndryshme evropiane,
parlamenteve t tyre dhe veanrisht Lidhjes s Kombeve, q t ndrhynin pr t
ndrprer nj veprim t tiil q binte ndesh me do norm ndrkombtare. R rf ia
arritur qilimit, qeveria greke shprfilSi edhe marrveshjen greko-turke t Lozans
t janarit 1923 pr shkmbimin e popuilsive. Marrveshja e Lozans, e nnshkruar
pas disfats ushtarake q psoi Greqia n vitin 1922 n luftn e armatosur me
Turqin n Anadoll, parashikonte jo vetm trheqjen e trupave helenike prej
Anadoilit, por edhe vendosjen n Greqi t popuiisis greke t Anadoiiit, e ciia do t
shkmbehej me turqit q ndodheshin brenda kufijve t shtetit grek.
Mirpo qeveria e Athins, duke vn si gjithmon shenjn e barazimit midis
fes e kombsis, duke njsuar pra mysiimant shqiptar me turqit, arriti t
shprnguite pr n Turqi nj pjes t popuiisis shqiptare t besimit mysliman
kryesisht t zons s Kosturit, Foliorins, Janins e Konics e pjesrisht t
amris. Denoncimi i ksaj praktike nga qeveria shqiptare, nga opinioni publik
shqiptar dhe nga organizma ndrkombtar e detyruan prfaqsuesin grek n
Lidhjen e Kombeve, Dh. Kakiamanos, t pranonte nj t vrtet. Ai pohoi se
shqiptart banojn n nj rajon t prcaktuar qart, Epiri. Nse ata jan
bashkfetar me turqit, nuk jan aspak bashkatdhetart e tyre. Por dekiarata t
tilla e t tjera si kto, q u prsritn nga prfaqsues grek n vitet 1923-1924,
kishin pr qSlim t fshihnin prpara bots t vrtetn e shprnguijes dhe jo t
ndrprisnin vet shprnguijen n mas. Kjo shprnguije vijoi deri n vitin 1926 dhe
u rimor n vitet 1944-1945, kt radh duke dbuar nga amria gjith shqiptart
e besimit mysliman q kishin mbijetuar atje.
Ashtu si qeveria e Athins, edhe ajo e Beogradit ndoqi ndaj popullsis
shqiptare n Jugosllavi politikn e pastrimit etnik, duke prdorur metoda nga m t

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

209

ndryshmet. Qeveria serbe e kishte filiuar dbimin e shqiptarve nga trojet e veta
qysh n vitin 1913. T njjtn gj bri pastaj qeveria jugosllave, vetm se kjo nuk
pati nnshkruar n kto vite ndonj marrveshje zyrtare me Turqin si qeveria
greke, q i mundsoi ksaj t fundit nj dbim masiv. Por edhe qeveria e Beogradit
nuk respektoi asnj ngat drejtat, as att shkollimit n gjuhn amtare, q u njihej
minoriteteve me aktet ndrkombtare, aq m shum kur ktu kishim t bnim me
pranin e gati gjysms s kombit shqiptar.
Kundr shkeljes s ktyre t drejtave reagoi Komiteti Mbrojtja Kombtare e
Kosovs, Parlamenti shqiptar etj. kurse qeverit shqiptare t kohs nuk e ngritn
shtjen e respektimitt t drejtave kombtaret shqiptarve n Jugosllavi prpara
Lidhjes s Kombeve, q ishte organ i ngarkuar pr ndjekjen e shtjeve t tjlla. Ky
qndrim i trhequr i Tirans mund t shpjegohet me klimn politike disi t qet, q
u krijua ndrmjet dy vendeve pas trheqjes s detyruar t forcave t armatosura
jugosllave, n fund t vitit 1921, jasht kufijve politik t shtetit shqiptar dhe me
ndrprerjen, n t njjtn koh, t mbshtetjes s Beogradit pr aventurn e Marka
Gjonit me Republikn e Mirdits. Qeveria shqiptare ishte e interesuar pr
normalizimin e marrdhnieve me Beogradin, gj q mund t ndihmonte n
qndrueshmrin e shtetit shqiptar. Nga fillimi i vitit 1922 nisn madje t
gjaliroheshin shkmbimet tregtare e veprimtari t tjera ndrmjet dy vendeve, deri
n prpjekjet e kapitalit jugosllav pr t siguruar koncesione n sektor t ndryshm
t ekonomis shqiptare.
N Shqipri ndjehej shum dobia e bashkpunimit me botn e jashtme pr
t prbaliuar nevojat e vendit, sidomos n sektort ekonomik e financiar. Importi
i mallrave nga vendet e huaja ishte disa her m i lart sesa eksporti. Kjo krijoi
qysh gjat vitit 1921 nj deficit tregtar gjithnj n rritje, me gjith rrjedhimet e
dmshme q siilte kjo dukuri. Dalja jasht e valuts nuk mund t kompensohej
nga drgesat n valut t emigracionit shqiptar jasht vendit. Deficitit tregtar i shtohej
deficiti n bilancin e pagesave. T ardhurat e buxhetit ishin m t pakta se
shpenzimet. N Shqipri nuk kishte ende as monedh kombtare dhe as institucione
bankare pr emetimin e monedhs e t kreditit. N tregun shqiptar qarkuflonin
monedha e kartmonedha t shum vendeve t huaja.
Pr t sjeil n nj gjendje m t mir ekonomin e vendit dhe pr t
prballuar nevojat e tij, n vitin 1922 qeveria shqiptare i drejtoi Lidhjes s Kombeve
krkesn pr hua afatgjat. Nga prof. A. Kalme (Albert Calms) dhe nga t tjer,
q u drguan n Shqipri nga Lidhja e Kombeve pr t studiuar gjendjen pr
kushtet e dhnies s huas, pr krijimin e nj banke etj. Por Lidhja e Kombeve nuk
miratoi dhnien e huas s rekomanduar dhe nuk ngriti dot as ndonj grup financiar
ndrkombtar q t merrte prsipr themelimin e banks s emetimit.
Ndrkaq, duke iu prgjigjur krkess q bri qeveria e A. Zogut pr ndihm
financiare dhe duke u prpjekur ta ndihmonte at, Lidhja e Kombeve caktoi n vitin
1923 hoiandezin J. Hunger si kshilltar financiar t saj n Shqipri. Hungeri mbrriti
n Shqipri n qershor t vltit 1923. Sipas nj kontrate pesvjeare ai do t paguhej
nga qeveria shqiptare. Kjo ishte periudha kur n Shqipri gjendja ekonomike e
financiare ishte prkeqsuar shum. Buxheti i parashikuar pr vitin 1924 prmbante
nj deficit prej 3 milion franga ari, por, pas nj studimi m t hollsishm, Hungeri
zbuloi se deficiti ishte t paktn tri her m i lart.

210

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Gjat qndrimit n Shqipri Hungeri u paraqiti nj varg raportesh si Lidhjes


s Kombeve, ashtu edhe qeveris shqiptare, n t cilat theksonte nevojn e
ndryshimeve rrnjsore e afatgjata, ku eprsi do t kishte reformimi i theil i sistemit
t taksave mbi t ardhurat, q t siguronte nj shprndarje m t drejt t barrs
s tyre. N at koh, gjithnj sipas t dhnave t tij, fshatarsia, e cila vuante nga
nj varfri e skajshme, paguante 76,2 pr qind t taksave. Hungeri sugjeroi q
pronart e pasur t tokave, t cilt kontroiionin 80 pr qind t toks m t mir dhe
paguanin vetm 6 pr qind t taksave, t detyroheshin t merrnin prsipr nj
barr m t madhe.
Hungeri raportonte gjithashtu pr abuzime alarmuese n gjirin e qeveris e
t burokracis shtetrore dhe arriti n prfundimin se duhej shkurtuar nj numr i
madh zyrtarsh, si dhe duhej br nj riorganizim i plot i Ministris s Financave,
veanrisht i departamentit q kontrollonte shpenzimet
T dhnat e Hungerit tregonin se me kto ndryshime deficiti do t paksohej
nga 7 milion n 2 miiion e gjysm franga. Pjesa tjetr do t piotsohej nprmjet
nj huaje t brendshme.
Por krkesat rrnjsore t Hungerit mund t ishin t dobishme pr nj shtet
q gzonte nj shkall t lart qndrueshmrie politike. Kshilltari holandez, thekson
B. Fisheri, e kishte analizuar gjendjen me syt e nj perndimori, q qe i paaft t
kuptonte komplesitetin e poiitiks shqiptare, si edhe iidhjen ndrmjet shpenzimeve
e jetgjatsis s qeveris s Zogut, ndrsa kryeministri shqiptar krkonte financim
dhe jo msime perndimore se si t shkurtonte shpenzim ef.
N kto rrethana propozimet e Hungerit ose u shprfiiln, ose ndeshn n
pengesa gjithfarshe, derisa n maj t vitit 1924 qeveria deklaroi se, pr shkak t
vshtirsive financiare, kishte vendosur ta ndrpriste kontratn me t katr vjet
para afatit t caktuar.
N gjendjen jo t favorshme ekonomiko-financiare n vend ndikuan edhe
faktor t tjer t jashtm, n radh t par rivaliteti ndrmjet vendeve e shoqrive
t huaja t interesuara pr t deprtuar n ekonomin shqiptare, e veanrisht n
sektorin e nafts. N kt lmsh kontradiktash bnte pjes edhe dhnia e
koncesioneve pr shfrytzimin e pasurive nntoksore e t pasurive t tjera t vendit.

Qndrimi ndaj koncesioneve t huaja


Pasurit e mbitoks e t nntoks shqiptare kishin trhequr prej kohsh
vmendjen e shteteve dhe t shoqrive t huaja. Por interesimi pr to u rrit m
shum kur u bn ekspedita pr krkime minerare gjat Lufts I Botrore nga
pushtuesit e ndryshm. Ather u fol dhe u shkrua shum nga i huajt se toka
shqiptare ishte mjafi e pasur, madje u krahasua me Eldoradon, sidomos pr shtresat
naftmbajtse. Edhe rrethet shqiptare e shtypi i tyre brenda vendit, por m shum
jasht vendit} ai i kolonive (q botohej n gjuh t huaj), u bn jo pa qllim
popuilarizuesit e ktyre pasurtve. Synimi i tyre ishte t trhiqnin sa m shum
investitor t huaj.
Pas rifitimit t pavarsis s shtetit shqiptar dhe pranimit t tij n Lidhjen e
Kombeve, krkesat e firmave t huaja pr t siguruar koncesione, erdhn duke u
shtuar. Geverit shqiptare, q zvendsuan njra-tjetrn, si dheforcatshoqrore q

Prpjekjet p r dem okratizim in dhe stabilizim in e shtetit shqiptar

211

prfaqsoheshin n kto qeveri, nuk kundrshtuan dhnien e koncesioneve.


Prkundrazi, ifligart, si pronar t mdhenj tokash e pyjesh, shpresonin t
pasuroheshin m ieht dhe me m pak teiashe me dhnien e tokave t tyre n
koncesion. Edhe borgjezia shqiptare, si borgjezi kryesisht tregtare e kamatare, me
kapitaie t kufizuara, pa prvoj pr t ndrmarr vet veprimtari t ksaj natyre, e
shikonte me feverdi t madhe pr vendin dhnien e koncesioneve firmave t huaja.
Ajo i viersonte koncesionet si nj mjet pr zhviliimin ekonomik t Shqipris, pr
rritjen e aftsive blerse t popullsis, q do t sillte zgjerimin e tregut dhe, rrjedhimisht,
nxjerrjen e prfitimeve m t mdha pr kapitalin tregtar shqiptar. Do t rriteshin
njherazi edhe t ardhurat e buxhetit e do t paksohej deficiti n rritje i ktij buxheti.
I nxitur nga t gjitha kto motive, Kshilli Kombtar me t drejt u kishte
krkuar disa her qeverive q t shqyrtonin krkesat e shumta pr koncesione t
shoqrive t huaja, ti prfundonin ato dhe tia paraqisnin atij pr miratim. Mirpo,
nse n parim nuk kishte kundrshtime pr dhnien e koncesioneve, ndrmjet
politikanve shqiptar kishte kontradikta lidhur me przgjedhjen e shoqrive, t
cilave do t'u jepeshin kto koncesione. Disa nga politikant shqiptar prkrahnin
dhnien e koncesioneve firmave angleze, t tjer atyre italiane a amerikane e
kshtu me radh.
Nga ana tjetr, tregjet shqiptare dhe pasurit e Shqipris ishin vrtet t hapura
pr investitort e t gjitha vendeve, mirpo nuk ishte i vogl as rivaliteti ndrmjet
qeverive e firmave t huaja pr koncesione sa m fitimprurse. Kshtu, Roma u
prpoq ta kompensonte deri-diku pozitn e veant n planin ekonomik, q nuk e
arriti n Konferencn e Ambasadorve, duke siguruar sa m shum koncesione n
Shqipri. N kt prpjekje diplomacia itaiiane dhe sidomos shoqrit me flamur
italian u ndeshn me firmat e vendeve t tjera, veanrisht me ndrmarrjet angleze
n fushn e nxjerrjes s nafts, pastaj me firma amerikane etj.
Koncesionet q iu dhan deri n fundin e vitit 1924 firmave t huaja dhe q
u miratuan nga Kshilfi Kombtar (nga Parlamenti), ishin mjaft t kufizuara. N
mbarim t lufts botrore vetm nj minier, ajo e sers n Selenicn e Vlors, e
njohur dhe e shfrytzuar prej shum kohe m par, ishte e mbetf n dorn e nj
shoqrie italiane. Kjo e fundit (Societa italiana M iniere d i Selenitza) e kishte bler
at nga nj firm franceze, e ciia, me nj dekret t Perandoris Osmane t vitit
1885, pati siguruar shfrytzimin e miniers pr 99 vjet. N qershor 1922 qeveria
shqiptare nnshkroi me kt shoqri itaiiane marrveshjen prkatse.
Ndr marrveshjet q qeveria shqiptare prfundoi me shoqrit e huaja
mund t renditet ajo me grupin italian A d ria ticd , t cilit i dha koncesion pr 25 vjet
ifiigjet e shtetit prej Shkumbinit deri n Vjos. Kjo marrveshje u ndoq nga
koncesioni prej 100 hektarve tok t ifiigut Rreth, q iu dha shoqris zvicerane
Franz Biglet , nga koncesioni i ifligut Stani i Ri, q iu dha amerikanit Telford
Erikson (T. Erickson), si dhe nga koncesiont i pyliit t Ishm-Matit, q u mor nga
shoqria gjermane inag . Por koncesioni m i rndsishm, q pati rrjedhime n
jetn poiitiket vendit dhe prt cilin u ndeshn ndrmarrje t vendeve t ndryshme,
ishte ai i vajgurit.
Qysh n mars t vitit 1921 kabineti i iljaz Vrionit, nn presionin e qeveris s
Londrs, e cila e lidhi prkrahjen e saj dipiomatike pr pranimin e Shqipris n
Lidhjen e Kombeve me dhnien e koncesionit t vajgurit, kishte nnshkruar me

212

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Shoqrin Vajgurore Anglo-Persiane nj marrveshje paraprake, q duhej t kalonte


n Parlament. Me kt marrveshje firma angieze kishte siguruar pr shfrytzim
nj siprfaqe shum t gjer naftmbajtse me kushte shum t leverdisshme
pr t. Ndrkoh, pr burimet vajgurore t Shqipris kishin nisur t interesoheshin
edhe shoqrit vajgurore t vendeve t tjera, si ato amerikane, gjermane, franceze,
veanrisht shoqrit italiane dhe vet qeveria e Roms. Duke qen prpara
ofertave t ndryshme, ministri i Punve Botore, Spiro G. Koleka, nn ndikimin e
opozits, nuk ishte treguar i gatshm t pranonte kushtet e Shoqris AngloPersiane, q nuk ishin t favorshme pr Shqiprin. Si pasoj, edhe pse kishte
hyr viti 1923, prfundimi i marrveshjes me t po vonohej, ndrsa kryetari i
qeveris, A. Zogu, u interesua pr shpejtimin e dhnies s ktij koncesioni.
Sajimi n prill 1923 i nj interpelance n Parlament soils humbjen e votbesimit
t S. G. Koieks dhe zvendsimin e tij (n maj) me Sejfi Vllamasin, prkrahs i
orientimit anglez. Orvatjet e Shoqris Anglo-Persiane pr t shtn n dor vajgurin
shqiptar, u kundrshtuan nga shoqria amerikane Standart-Oil, e cila, prt siguruar
pr vete koncesione, i propozoi qeveris shqiptare jo vetm shfrytzimin, poredhe
ngritjen e nj rafinerie pr prpunimin n vend t vajgurit. Lufta ndrmjet dy
shoqrive u acarua dhe shtrngimet ndaj qeveris s Tirans morn karakterin e
krcnimeve. Tensioni u rrit kur projekimarrveshja e prfunduar ndrmjet qeveris
shqiptare dhe Shoqris Anglo-Persiane iu paraqit pr miratim Kshillit Kombtar
m 25 shtator 1923. Pr shoqrin angleze ishte shumica e parlamentarve q
prkrahnin qeverin, ndrsa pr shoqrin amerikane, qndronte opozita.
Megjithat koncesioni pr vajgurin nuk kaioi ende n Pariament Nn trysnin e
opozits e t opinionit publik shqiptar shumica pariamentare vendosi ti krkohej
shoqris angleze ti bnte projektit t saj ndryshime t rndsishme n dobi t
shtetit shqiptar. Me kt rastdeputeti i opozits, Luigj Gurakuqi, trhoqi vemendjen
e P arlam entit, duke deklaru a r se Lajthim i i bam un n dhnien e nji
koncesionL.mund t ket rrjedhje aq t liga, sa t komprometoj n mnyr t
pandreqshme zhvillimin ekonomik dhe ftnanciar t vendit ton e t sjell mbi krye
ton mallkimet jo vetm t bijve, por edhe t nipave e strnipave tan. L. Gurakuqi
nuk ishte pr dhnien e koncesionit as shoqris amerikane, q premtonte ngritjen
e rafineris, sepse premtimet, - pohonte ai, - nuk na futin gja n xhep, jan si ai
proverbi q thot Fjal t mira e gur n strajc.
Ky qndrim i L. Gurakuqit u b shkak pr t dyshuar se n ivrtmin e
koncesioneve ai paraplqente shoqrit italiane, kurse, sipas mendimitt S. Vliamasit,
t shprehur prej tij disa vjet m von, opozita, duke kundrshtuar dhnien e koncesionit
t vajgurit Shoqris Anglo-Persiane, bri nj gabim fatal. Ky veprim, gjithnj sipas
tij, do t onte n mbshtetjen e A. Zogut nga qeveria e Londrs dhe n prznien
nga Shqipria m 1924 t njerzve t opozits, t drejtuar nga F. Noli.
Ndrkoh, n vjeshtn e vitit 1923 filloi fushata pr mbledhjen e Asambles
Kushtetuese dhe rrjedhimisht projekti i koncesionit pr vajgurin iu la pr shqyrtim
t mtejshm e miratim Parlamentit t ardhshm.

KREU

VI I I

REVOLUCIONII QERSHORIT I VITIT 1924

1. ASHPRSIMII LUFTS POUTIKE

Zgjedhjet pr Asamblen Kushtetuese


Gjat viteve 1921-1922 e sidomos me zgjerimin e Statutit t Kongresit t
Lushnjs dhe me miratimin e ktij Statuti nga Kshilli Kombtar n fund t vitit
1922, u bn hapa t rndsishm pr ngritjen e institucioneve shtetrore
kombtare dhe pr procesin e demokratizimit t tyre. Dukuri t tilla si zhvillimi i
debateve t lira n Parlamentin shqiptar pr probleme t ndryshme politike e
ekonomiko-shoqrore, marrja e vendimeve me votn e shumics s deputetve,
interpeSancat n Parlament pr antart e kabinetit dhe votbesimi q zhvillohej
her pas here pr qeverin e antart e saj t veant, tregonin se n veprimtarin
e shtetit shqiptar kishin zn vend tanim procedurat dhe praktikat demokratike
n zgjidhjen e shtjeve shtetrore. Por, shtja e forms s regjimit t shtetit, q
ishte nga m t rndsishmet pr Shqiprin, kishte mbetur ende e pazgjidhur
prfundimisht. Duhej vendosur nse Shqipria do t kishte nj regjim monarkist
apo republikan. N prputhje me formn e regjimit n vend, do t hartohej e do t
miratohej n mnyr prfundimtare Statuti a Kushtetuta e shtetit shqiptar.
Ashtu si n vendet e tjera t Evrops, edhe n Shqipri forma e regjimit do
t prcaktohej jo nga nj parlament i zakonshm, si qe ai q kishte dal nga
votimet e pranvers s vitit 1921, por nga Asambieja Kushtetuese. Edhe pse qeveria
e I. Vrionit n fund t vitit 1920 e pati shtyr krkesn pr thirrjen e Asambles
Kushtetuese, nj krkes e tiii rimerrej her pas here nga grupe t ndryshme
politike e shtrohej edhe n Pariament. Madje n vitin 1922 ksaj shtjeje iu kushtua
nj debat pariamentar i veant. Mirpo edhe gjat ktij debati asnjri nga deputett
e t dy grupeve kryesore, t shumics qeveritare e t opozits, nuk guxoi t shprehej

214

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

hapur prformn monarkiste a republikane t regjimit. Ata ishin t prirur m shum


pr t ruajtur gjendjen, si ishte, domethn pr t mbajtur Kshiliin e Lart, si
zgjidhjen m t mir pr kohn, por duke i zgjeruar kompetencat e tij. Si rrjedhim
debati u prqendrua m shum n shtjen e karakterit t ktij institucioni, sesa
n at t forms s regjimit t shtetit shqiptar. Disa i jepnin Kshiliit t Lart karakterin
e nj organi monarkist, t tjer karakterin e nj organi republikan. Pr veshjen e
ktij kshilli me kostumin e repubiikanizmit u dailuan m shum deputett
demokrat, kurse pr at t monarkis u shquan kundrshtart e tyre politik,
parlamentart konservator.
Kto ishrn pikpamjet prformn e regjimit, q qarkullonin n rrethet politike
shqiptare derssa u vendos t thirrej Asambleja Kushtetuese, s cils i ishte njohur
njherazi e drejta e miratimit prfundimtar t Kushtetuts s shtetit shqiptar.
Projektligji pr thirrjen e Asambles a t KuvenditThemeltar, si u emrtua ndryshe,
u paraqit nga qeveria n gusht 1923 dhe u diskutua n Parlament n shtator. Ai u
miratua me disa ndryshime t parndsishme dhe u dekretua nga Kshilli i Lart.
N projektin q iu paraqlt nga qeveria m 14 gusht Parlamentit pr miratim, thuhej:
Projekt-ligja q parashtrohet pr votim, ka parasysh zgjedhje pr Mbledhje
Konstituante pr arsyen q regjimit provizor t Lushnjs duhet ti jepet fund dhe ti
epet Shtetit ton regjimi definitiv q i prshtatet. Statuti provizor n veprim, kaq i
vlefshm pr kohrat anormale t kalueme, - theksohej m tej n kt akt, - nuk
mundet t konsiderohet i vleshm dhe pr periudhn qetsore, q me koh tash e
ka fitue Shteti yn.
Diskutimi i projektligjit n Parlament u zhvillua n nj koh kur ishin kristalizuar
m tej dhe qen br m t qarta dallimet n radht e forcave politike shqiptare.
N vjeshtn e vitit 1923 partit Prparimtare e Popullore, t formuara gjat
zgjedhjeve parlamentare t vitit 1921, ishin shprbr. N vend t tyre dhe nga
gjiri i tyre qen prvijuar dy grupime kryesore: nj grupim i kryesuar nga A. Zogu,
q mbshteste politikn dhe veprimet e qeveris q kryesonte ai, tjetri ishte grupimi
opozitar, i kryesuar nga F. Noli, i cili mbante qndrim kritik ndaj qeveris. Q t dy,
F. Noli e A. Zogu, q m par kishin qen pjestar t s njjts parti, t partis
Popullore , kishin trhequr e do t trhiqnin me vete pjestar t t dy partive.
Kto dy figura u bn protagonistt kryesor t zhvillimeve polittke n Shqipri
gjat viteve 1923-1924.
Deputett proqeveritar n Pariament, ishin m t shumt se sa ata opozitar.
Pesha e t parve shtohej, kur me ta bashkoheshin parlamentart e lkundur a
asnjans, kur kta me votat dhe pr interesat e tyre mbshtesnin veprimet e qeveris.
Grupimi i kryesuar nga A. Zogu prbhej kryesisht nga pronar tokash dhe nga ata
q e gjenin veten m t sigurt duke ruajtur gjendjen st ishte n marrdhniet
ekonomike, n kultur, n raportet shoqrore e gjetk dhe q e shihnin kryeministrin
si njeriun q mund t mbronte interesat e tyre. Grupimi opozitar, i cili prirej pr t
ndryshuar gjendjen n vend pr demokratizimin dhe emancipimin e mtejshm t
shoqris shqiptare, kishte n gjirin e vet figura t tilla, si F. Noli, L. Gurakuqi, S.
Vinjau dhe intelektual t tjer t arsimuar n vendet e Evrops Perndimore e n
SHBA. T pajisur me kultur perndimore, kla dshironin ta shihnin Shqiprin n
Evrop jo vetm gjeografikisht, por edhe nga zhvillimi n rrugn e qytetrimitevropian.
Kta synonin ti onin m tej arritjet n fushn e demokratizimit t shtetit shqiptar.

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

215

Pariamenti ngarkoi nj komision t posam pr shqyrtimin e projektligjit


pr zgjedhjen e Asambles Kushtetuese, ku opozita prfaqsohej n shkatl t
gjer, fal inteiektualve profesionist n radht e saj. Pas nj muaj debatesh
komisioni ia arriti qe ti bheshin projektit qeveritar disa ndryshime e shtesa me
karakter demokratik pr Shqiprin e athershme. Antart e komisionit e gjetn
me vend uijen e moshs s zgjedhsve nga 20 n 18 vje dhe futn klauzoln,
sipas s cils deputeti mund t fitonte vendin n parlament nse pr t do t
votonin 8 mij veta, jo 10 mij si ishte parashikuar n projektin e qeveris. N
komision u miratua gjithashtu propozimi-shtes, q tu njihej e drejta pr t votuar
edhe grave q dtnin shkrim e kndim dhe q votimi t bhej me sistemin e kokrrave,
jo me skeda a me pusuile. Komisioni pranoi q votimet t bheshin me dy shkall,
por propozoi q votuesi i dyt t dilte n 100 banor me t drejt vote, jo n 500 si
thuhej n projektin e qeveris, q e rriste numrin e votuesve t dyt.
Me kto ndryshime Kshillit Kombtar i paraqitej pr diskutim nj projektligj
gati i ri krahasuar me at t qeveris. Mirpo shumica parlamentare nuk pranoi mnyrn
e votimit me kokrra, q ishte miratuar nga komisioni i posam parlamentar. Votimi
me kokrra kishte pr qliim t ruhej sadopak fshehtsia e zgjedhjeve, kur shumica e
popullsis ishte analfabete.
Mnyra e votimit u diskutua m 29 shtator. Po at dit u hodh posht
propozimi pr prdorimin e kokrrave, q u b shkak pr largimin e opozits
demokratike nga mbledhja e Pariamentit n shenj proteste. N deklaratn e saj
opozita e motivoi qndrimin me kto fjal: Shkaku kryesor q na ban t jemi
kundrshtar t qeveris s sotme asht ky: se shohim q sistemi i saj n
kundrshtim me sovranitetin e popuilit, tue u nisun nga nji oligarki, qi ka identifikuem
shtetin me veten e vet, po transformohet dit pr dit n nj diktatur personale.
T nesrmen, m 30 shtator, shumica proqeveritare miratoi ligjin e zgjedhjeve dhe
po at dit Parlamenti u shprnda.
Me gjith ndryshim et q iu bn projektit me krkesn e opozits
demokratike, ligji ruajti n prgjithsi karakterin e vet t kufizuar. Praktika t tilla si
votimi jo n form t drejtprdrejt, por me votues t dyt, prdorimi i fletushkave
n vend t kokrrave dhe prjashtimi i t gjitha grave nga e drejta e vots cenonin
shprehjen e vuSlnetit t iir t shumics s zgjedhsve. N projektin qeveritar t
ligjit thuhej: Grueja shqiptare nuk ka akoma at edukacion politik q duhet me
pas nj prdorues i s drejts s vots. Nuk u pranua as krkesa e opozitarve
pr shpalijen e nj amnistie t prgjithshme pr faje politike, me t ciin nnkuptohej
falja e t dnuarve pr pjesmarrjen n ivizjen e armatosur t marsit 1922, ku
bnin pjes personalitete nga Kosova, si Bajram Curri, Hasan Prishtina etj. U
dgjuan nga opozita edhe zra pr zhviiiimin e zgjedhjeve nn nj qeveri t
paanshme dhe q Asambieja t mblidhej jo n Tiran, por n Vlor, pr nder t
qytetit ku ishte shpallur Pavarsia.
Pas shprndarjes s Parlamentit filloi fushata e zgjedhjeve, gjat s cils
nuk u formsuan n rrafsh kombtar grupime t mdha me platforma t veanta.
N vend t tyre u krijuan grupe poiitike zgjedhore sipas bindjeve, t ndara m
shum sipas krahinave, por edhe sipas kategorive ekonomike e shoqrore. N
opozit me qeverin ishin: Shoqria Xhoka n Tiran, grupi As i Pashs, as i
Beut n Elbasan, Grupi Nacionai D em okraf, n Berat, grupi Nacional n Vlor,

216

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

grupi Ora e Maleve n Shkodr, Partia Liberaie n Kor e n Prmet, grupi


Demokrat n Gjirokastr etj.
Me prjashtim t grupeve Demokraf e As i Pashs, as i B e u f, n programet
e grupeve t tjera t opozits nuk bhej fjai pr zgjidhjen e shtjes agrare, si
hapi m i rndsishm pr zhviilimin e vendit n rrugn e ekonomis s tregut.
Megjithat, programet e grupeve t opozits patn edhe mjaft pika takimi,
si Ishin zgjerimi e mbrojtja e lirive demokratike, mbrojtja e pavarsis s gjykatave,
dhnia e garancive kushtetuese pr prdorimin me efektivitet t t ardhurave
shtetrore, interesimi pr zhvillimln e arsimit etj.
Edhe n krahun e forcave proqeveritare, ku zotronin konservatort, kishte
po ashtu disa grupime shoqrore, midis t cilve pr nga numri m i madh i
pasuesve u daliua ai i kryesuar nga A. Zogu. Prania e tyre tregonte se edhe kto
forca ishin t prara, se n gjirln e tyre nxirrte krye si krahinarizmi, ashtu edhe
rivaliteti politik pr pushtet ndrmjet ifligarve. Edhe kto grupime nuk patn
programe t vrteta elektorale. Megjithat, prfaqsuesit e tyre nuk munguan t
bnin, nprmjetfjaiimeve e dekiaratave n shtyp, shum premtime dhe prdorn
njkohsisht politikn autoritariste e forcn, gj q e acaroi edhe m shum situatn
etendosur.
N kt kah ndikuan n fillim edhe disa veprime t kryeministrit, q u quajtn
nga opozita arbitrare. Nj nga kto ishte dhe orvatja q A. Zogu bri n fundin e
nntorit pr t pushuar komandantin e prgjithshm t xhandarmris, major
Shefqet Korn, tek i cili nuk kishte m besim, sepse kishte nisurt anonte politikisht
nga opozita. Kundrshtimet e forta q ngjalli ky veprim e detyruan kryeministrin ta
trhiqte vendimin dhe njherazi t lshonte prkohsisht postin e ministrit t
Brendshm. Por veprimet kundr forcave opozitare nuk u ndain. N Peqin u
organizua vrasja e patriotit Adem Gjinishi, i zgjedhur n Kongresin e Lushnjs
senator pr Peqinin, ndrsa n Kavaj u vra zgjedhsi i dyt, Isuf Kazazi (s bashku
me t shoqen), q njihej si kundrshtar i A. Zogut. Mjaft opozitar t tjer u rrahn
dhe u burgosn. U prdorn gjersisht, sidomos n Berat e n Elbasan, paraja,
falsifikimet e dokumenteve dhe ndrhyrjet e dhunshme t qeveritarve. Kto
veprime ngjalln nj varg protestash kundr qeveris. N disa krahina u organizuan
mitingjet shoqruara me protesta. Gjaku i I. Kazazit dhe i A. Gjinishit, - thuhej n
njrn nga kto protesta drguar qeveris, - do t shkaktojn dhe do t sjellin
1789-n e Francs.
N nj atmosfer t till t nder u zhvilluan n Shqipri zgjedhjet, t cilat
prfunduan m 27 dhjetor. Nga 102 asamblist q doln nga kto zgjedhje,
shumicn 44 deputet e prbnte grupi proqeveritar i A. Zogut, 1/3 ose 39 asamblist
u prkisnin grupeve t opozits, ndrsa pjesa tjetr m e vogl, rreth 19 antar t
Asambles, hynin n grupin e t pavarurve.
Gjat zgjedhjeve grupeve t opozits u mungonte nj program elektorai i
prbashkt, q f u prgjigjej krkesave t popullit pr prmirsimin e gjendjes
ekonomiko-shoqrore. Pr kte bnte fjal nj nga gazetat demokratike t kohs,
fletorja i,D rita e Gjirokastrs, e ciia shkruante: N kohn e zgjedhjeve u formuan
turli grupesh, me turli programesh dhe midis ksaj anarkie eiektorale nuk ishte e
mundur t kuptonte njeriu se ku do t jepte votn, nuk dinte se me ciln parti ishte
duke marr pjes.

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

217

Pas prfundimit t zgjedhjeve u eln n Tiran punimet e Asambles


Kushtetuese. Ajo u hap n prvjetorin e katrt t Kongresit t Lushnjs, m 21
janar 1924. Fjaln e hapjes n Asamble e lexoi njri nga antart e Kshillit t
Lart, Xhafer Ypi, i cili i krkoi Asambles ti siguronte Shqipnis ligjin themelor m
t mir, t miratonte, pra, Kushtetutn.

Punimet e Asarnbles Kushtetuese


Punimet e Asambies u hapn me urimet q i erdhn asaj nga organizata
shoqrore, nga institucione fetare e iaike, nga bashki etj., ku shprehej dshira pr
t br gjithka n t mir t vendit. N t njjtn koh Asambles iu krkua t
gjendeshin autort e nxitsit e vrasjeve poiitike n Peqin e n Kavaj. Vmendja e
Asambles u prqendrua pr gati nj muaj t tr jo n shqyrtimin e problemeve
pr t ciiat ajo ishte thirrur, sikurse ishte ligji themelor, por n vfersimin e ankesave
pr parregullsit e vrejtura, pr krcnimet e ushtruara dhe manipulimet q ishin
br gjat zgjedhjeve, deri n ngatrresat n numrimin e votave. Nga disa krahina
pati edhe krkesa pr prsritjen e zgjedhjeve. Faik Konica, i zgjedhur n Kor, i

A sa m b list t p a s fillim lt t punim eve m 21.01.1924

drgoi Asambles nga SHBAdorheqjen, duke e arsyetuar kt veprim me paknaqsin pr manipuiimin e zgjedhjeve. Si pasoj, shkruante kryetari i athershm i
Vatrs, n Kuvend kishte dal nj shumic, e cila mundohet t ruaj fabrikn
sociale t vjetr q e ka ln popullin n errsir dhe n varfri.
Asambieja i filloi punimet e saj n nj gjendje politike t nder, kur lufta
politike ndrmjet qarqeve qeveritare dhe opozitarve po vinte duke u acaruar.
Mosmarrveshjet ndrmjet tyre ishin aq t ashpra, sa vendi po shkonte drejt nj
anarkie t vrtet. Administrata qeveritare po prjetonte nj gjendje shthurjeje,
disiplina kishte rn. Dikasteret q duhej t vepronin si institucione t pandikuara
nga poiitika e dits, si Ministria e Brendshme prej nga varej xhandarmria dhe
Ministria e Lufts q kishte n vartsi ushtrin, mbshtetnin njra qeverin, ndrsa

218

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

tjetra opozitn. N kto rrethana Asambieja la prkohsisht mnjan problemin e


prcaktimit t forms s regjimit t shtetit, shqyrtimin e Kushtetuts dhe miratimin
prfundimtar t saj.
E vetmja gj pr t ciln asam blistt e dy krahve t ndryshme, shumica e
opozita, u morn vesh, por gjithsesi jo pa debate, ishte mbajtja e pes minutave
heshtje pr vdekjen n at koh t dy burrave t shtetit t dy vendeve t huaja, pr
U. Uillsonin dhe V.l. Leninin, q kishin br hapa nt mirt Shqipris, kur pavarsia
e trsia toksore e shtetit shqiptar kishin qen n rrezik. N fillim t vitit 1920
presidenti amerikan i kishte thn jo projektit anglo-franko-italian, q e coptonte
shtetin shqiptar sipas parashikimeve t Traktatit t fsheht t Londrs t priilit 1915,
ndrsa V. I. Lenini e kishte botuar kt Traktat sekret n nntorin e vitit 1917, duke i
dhn kshtu mundsi popullit shqiptar t njihej me prmbajtjen e tij.
N filiimin e vitit 1924 A. Zogu, megjithse mori shum vende n Asamble,
nuk ishte n gjendje t formonte nj qeveri t re, t qndrueshme q t gzonte
shumicn e nevojshme parlamentare. Dot kaionin jav t tra pas zgjedhjeve q
t mund t formohej nj qeveri tjetr dhe t paraqitej n Asamble pr votbesim.
Ndrkaq A. Zogu nuk e dha dorheqjen n kohn e duhur, sikundr e krkonin
rregullat e praktikat parlamentare, veprim ky q u gjykua nga grupet opozitare si
synim pr l ruajtur me do kushl pushtetin. Ky rast u shrbeu opozitarve n
Asamble pr t krkuar me kmbngulje dorheqjen e Kryeministrit, pr t cilin po
rriteshin dyshimet .e kundrshtimet. N kto rrethana u ndrmor kundrtij edhe
nj veprim terrorist. M 23 shkurt 1924, nj i ri me origjin nga fshati Vinjoll i Matit,
Beqir Valteri, i paprfshir deri ather n jetn politike, shtiu mbi kryeministrin
dhe e plagosi kur ky po hynte n Asamble. Ky veprim, si pritej, e acaroi m tej
atmosfern politike, q edhe ashtu ishte tejet e tendosur. Seiia e Asambies u
shndrrua, ndonse pr nj koh t shkurtr, n nj aren t shtnash me arm
pr t kapur atentatorin, q arriti t fshihej n nj kthin t godins pr f u mbrojtur.
Por shtja u mbyll me dorzimin e atentatorit dhe nuk shkoi puna deri te ndonj
veprim i nxituar e me pasoja tepr t rrezikshme pr vendin. Asamblistt e t dyja
grupeve kryesore kundrshtare sa nuk nxorn koburet nga brezi pr ti zbrazur
kundr njri-tjetrit. Jemi n Evrop dhe jo n Azi, duhet f i diftojm Evrops se
jemi me dije dhe qytetnim e jo me pushk n dor..., dekiaruan piot shqetsim n
Asamble disa nga t pranishmit Edhe forcat e armatosura, q rrethuan Parlamentin
n mbrojtje t asamblistve, t ndara edhe kto n mbshtetjte t grupeve t
ndryshme, u trhoqn pa shkmbyer asnj t shtn. Sipas disa t dhnave, forcat
e ushtris, t komanduara nga Osman Gazepi, qndronin prapa A. Zogut, kurse
ato t xhandarmris, nn komandn e Azis amit, mbshtesnin opozitart. Pas
rivendosjes s qetsis Asambleja po at dit, m 23 shkurt, zgjodhi pr kryetar t
saj Eshref Frashrin (q kishte qen m par kryetar i Parlamentit) dhe pr zvends
Kost Paftalin.
Jehona e ngjarjes s 23 shkurtit duket se i shkundi t dyja palt kundrshtare.
T pasnesrmen e atentatit, m 25 shkurt, nj grup opozitarsh prej 29
asamblistsh, midis t cilve figura t njohura si Fan Noli, Sulejman Delvina, Luigj
Gurakuqi, Spiro G Koieka, Aqif pash Elbasani, Avni Rustemi etj., i paraqitn Kshillit
t Lart nj dekiarat, n t ciln shfaqnin shqetsimin pr gjendjen kaotike n
vend dhe krkohin t gjendej nj rrugdalje. Duke prshkruar ndodhin e shmtuar

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

219

n godinn e legjislativit m 23 shkurt, ata theksonin midis t tjerave se n kt


rast nj pjes e antarve t Asambles tregoi qi si kishte besim gjindarmris,
nji tjetr q si kishte besim ushtris, nji tjetr qi si kishte besim gjykatores dhe nj
tjetr krkonte qi guximtari t ruhej brenda salls s Asambles. Me fjal t tjera,
- shkruanin ata m tej, - dega e drejtsis, e gjindarmris dhe e ushtris, qi jan
t ngarkueme s bashku pr t mbajtun qetsin e vendit, kan arrijtun, nn
qeverin e sotme, t jen tri guverna anmike njena kundr tjetrs dhe nji rrezik pr
tan Shtetin. Dhe si rrugzgjidhje ata propozonin ndrrimin e qeveris.
N kto kushte t rnda, Ahmet Zogu u detyrua t jepte dorheqjen dhe t
largohej nga qeveria, por pa hequr dor nga synimi pr t luajtur rolin e vet n jetn
politike, gj q u duk edhe n formimin e qeveris s re. Kt qeveri e formoi jo
Sami bej Vrioni, prt ciiin opozita kishte dhn n heshtje miratimin, por Shefqet
bej Vrlaci, t cilin prfaqsuesi diplomatik i SHBA n Tiran e ciisoi si nj bej
tipik reaksionar. Ai kishte mbshtetur qeverin e Durrsit t viteve 1918-1920,
politika kapitulluese e s cils e kishtefuturvendin n nj rrug pa krye. Kryeministri
ruajti pr vete edhe postin e rndsishm t ministrit t Punve t Brendshme. N
qeverin e Sh. Vrlacit u caktuan edhe lliaz bej Vrioni n Ministrin e Punve t
Jashtme dhe Myfit bej Libohova, i cili kishte qen antar n kabinetin e prkohshm
t Durrsit e q tani do t mbulonte Ministrin e Drejtsis.
Mnjanimi i A. Zogut nga pjesmarrja n qeveri ishte nj lshim q blloku
qeveritar u bri opozitarve me krkesn e "t pavarurve. Mirpo qeveria Vrlaci
u vlersua nga opozita si nj bashkim a aleanc e ifligarve t mdhenj pr t
ruajtur pozitat e tyre politike dhe ekonomike. Si rrjedhim, opozita n Asamble e
shtypi demokratik shprthyen nj fushat t rrept kundr prbrjes s qeveris.
Sidoqoft, formimi i qeveris u krijoi mundsi asamblistve t kujtoheshin
pr t marr n shqyrtim statutin prfundimtar t shtetit shqiptar e n kt huili, t
prcaktonin edhe formn e regjimit. Pr t hartuar projektin e statutit, i ctli do ti
paraqitej Asambies pr miratim, u ngrit nj komision i veant. Por puna e ktij
komisioni u paralizua q n fillim, kur n gjirin e tij nisi t diskutohej forma e regjimit,
e ctla ishte shtja kryesore q duhej zgjidhur. Disa antar t komisionit ishin t
vendosur pr formn repubiikane, t tjert pr at monarkiste. Mendimet q u
shfaqn pas ksaj se mund t dilej nga rruga pa krye nse shtja e forms s
regjimit diskutohej e prcaktohej m par n Asamble, nuk gjetn mbshtetje. Si
rrjedhim, n fillim t prillit Asambles iu paraqitn dy raporte t veanta. N njrin
prej tyre form a re pubfikane vlersohej si m e prshtatshme pr shtetin shqiptar,
kurse n tjetrin st e tili paraqitej forma monarkiste. Ngjarjet tronditse, q do t
ndodhnin pas ksaj me shprthimin e kryengritjes s armatosur, e shtyn prsri
shqyrtimin n Asambien Kushtetuese t Statutit dhe t forms s regjimit.
Ndrkaq gjendja ekonomike e popullit t thjesht ishte keqsuar edhe m
shum. Gjith ekonomia ndodhej n amulii. N nj gjendje t rnd ishte veanrisht
fshatarsia. Vshtirsit natyrore t viteve 1922-1924, kur nuk pati pr bujqsin
koh t mbar, e rrnuan m shum ekonomin bujqsore. Pranvera e vitit 1924
i gjeti fshatart pa buk e t kredhur n borxhe. Pr munges t fars e t kafshve
trheqse, nj pjes e mir e siprfaqes s punueshme kishte mbetur djerr. Si
gjithnj, m e varfr ishte fshatarsia e krahinave malore, s cils nuk iu nda
krcnimi nga uria. Duke prshkruar kt gjendje, prefektura e Shkodrs, n nj

220

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

raport mujor, i kumtonte qeveris: Popullsit e varfra rrojn me barishte, me


pem dhe ka mund t fitojn duke lypur. Kur gjejn pun, punojn do gj q t
jet. Fshatart e rrnuar nuk mundnin e nuk pranonin t paguanin taksat, sidomos
t prapambeturat. N disa krahina, si n Berat, n Lushnj, n Fier e gjetk, ata
prvetsuan me forc nj pjes t siprfaqeve t ifligjeve t shtetit
T paknaqura ishin edhe shtresat e ndryshme qytetare, si npunsit e
vegjl, civit e ushtarak, prfshir ktu arsimtart e xhandart, rrogat e t cilve
nuk paguheshin pr muaj t tr.
Pr t uiur valn e paknaqsis populiore, qeveria e Vrlacit shtyu
prkohsisht vjetjen e taksave n Malsit e Verjut, prjashtoi nga e dhjeta disa
pem e blett (ato q ishin vn pas janarit 1923) dhe u premtoi fshatarve t
Tirans tu paguante dmet e shkaktuara nga ushtria gjat operacioneve t kryera
dy vjet m par, n kohn e shtypjes t Svizjes s marsit 1922 dhe t mbledhjes
s armve.
Por, ndrsa qeveria e Sh. Vrlacit po merrte masa ekonomike e shoqrore
pr t lehtsuar disi gjendjen e t skamurve, nj veprim kriminal u b shkak pr t
riacaruar atmosfern. N fillim t prilSit 1924 u vran n Mamurras dy qytetar
amerikan, q udhtonin si turist ngaTirana pr n Shkodr. Vrassit ose nxitsit e
tyre nuk u arrit t zbuloheshin. Por dihej q n at koh n Shqiprin e Mesme,
veanrisht n rrethin e Krujs, vepronin pa u ndshkuar disa banda t armatosura,
prapa t cilave, sipas shtypit t kohs, qndronin figura poSitike t njohura. Pr kt
gjendje u fol me shum shqetsim edhe n Kuvendin Kushtetues, duke marr shtys
nga ngjarja e Mamurrasit. Antari i Kuvendit, Avni Rustemi, m 7 prill bri kt pohim
prpara asamblistve. Duhet ngritur, Z. Kryetar [i Asambles] ai mentalitet, mbas t
cilit mendohet se Shqipnija do t qeveriset me persona. N qoft baron, kont, bej a
aga a efendi, t rroj me fuqin e shtetit e jo [me fuqi] personale .
Nn ndikimin e krimit t Mamurrasit qeveria shpaSli shtetrrethimin, n
prefekturn e Durrsit (prej nga varej nnprefektura e Krujs), vendosi censurimin
e shtypit dhe t korrespondencs telegrafike private etj. Edhe administrata n
Uashington u vu n lvizje, duke i krkuar qeveris shqiptare gjetjen e vrassve.
Pas disa veprimeve t tjera politike q u ndrmorn m von, u duk sikur
acarimet ndrmjet qeveris dhe opozitarve po shkonin drejt fashitjes. M 17 prill
1924 Sh. Vrlaci pranoi ti jepte opozits disa vende n qeverin e tij, duke e
paraqitur at si nj qeveri koaiicioni. Luigj Gurakuqi u caktua n postin e ministrit t
Financave, dr. Fahri Rushiti nga Kosova n at t Arsimit. U pranua n parim ti
jepej opozits edhe Ministria e Lufts. Duke patur n dor kto dikastere, sidomos
at t Lufts, opozitart besonin se do t mund t luanin nj rol t rndsishm n
qeverisje.
Mirpo kto lvizje shum shpejt u errsuan pr shkak t atentatit q iu b
Avni Rustemit, m 20 prttl 1924 n mes t kryeqytetit. Pas dy ditsh, m 22 prill,
zemra e tij pushoi s rrahuri. Ky krim kundr njeriut q ishte shndrruar tanim n
simbol t atdhetaris dhe t demokracis, do t sillte kputjen e t gjitha fijeve pr
t vijuar m tej debatet politike ndrmjetforcave t ndryshme. Ktyre ua zuri vendin
lufta e armatosur ndrmjet forcave qeveritare dhe atyre opozitare.

R evolucioni i Q ershorit i v itit 1924

221

Kryengritja e armatosur e qershorit


1924 dhe fitorja e saj
Meq e vrteta mbi krlmin e Mamurrasit nuk u arrit t zbuiohej, t dyja pait
kundrshtare bn akuza t ndrsjelia prt'ia ngarkuar njra-tjetrs prgjegjsin
pr t. Ndrkaq, organet qeveritare pr ta mbyiiur kt shtje vran si autor t
krimit tre djem nga fshati Ma!i i Bardh i Miiotit.
Por shtja e vrasjes s A. Rustemit nuk mund t mbyllej aq leht. Ai u
godit n mest kryeqytetit nga njerz t njohur, si Jusuf Rei. Opozita ia ngjiti at
A. Zogut, i cils, sipas saj, synonte q me vrasjen e A.Rustemit tua arrinte dy
qiiimeve: t hakmerrej kundr vet A. Rustemit, jo aq pr asgjsimin fizik n
qershor 1920, t dajs s tij, Esat pash Toptanit, sesa pr atentatin kundr
kryeministrit m 23 shkurt nga B. Vaiteri, i cili, me sa duket pr t lehtsuar veten,
kishte dekiaruar se pr kt veprim ishte shtyr nga A. Rustemi. Synimi tjetr e
m kryesori i A. Zogut dhe i prkrahsve t tij, gjithnj sipas opozits, ishte t
paraiajmronte e t krcnonte forcat e opozits, nprmjet zhdukjes fizike t A.
Rustemit, i ciii ishte br shum popuiior. Mirpo ndodhi e kundrta. Nse ndrmjet
dy grupimeve kryesore kundrshtare ishte gjetur m par me mirkuptim ndonj
zgjidhje e pranueshme, si ishin zgjedhjet pr Asamblen Kushtetuese ose krijimi
i nj qeverie me pjesmarrjen n t edhe t prfaqsuesve t opozits, tani e
tutje u shua do mundsi pr marrveshje. Opozita e zemruar u hodh n veprim.
Zemrimi q shkaktoi vrasja e A. Rustemit n mbar vendin, i trimroi opozitart
edhe m shum dhe e shtoi vendosmrin e tyre.
N popuii vrasja u kuptua si nj veprim me karakter politik. Ky akt tronditi
opinionin publik dhe bri q t ngrihej gjithandej nj val e fuqishme zemrimin
q i dha hov lvizjes popullore. Mitingjet e zhviiluara n qendrat kryesore t vendit
ndoqn njeri-tjetrin. Avniu dshmor, ideali i tij i gjaii! , ishte parulia e nj mitingu
t madh t organizuar n kryeqytet. Me dhjetra telegrame proteste iu drguan
Kshillit t Lart e qeveris nga gati t gjitha ant e vendit. N to krkohej me
kmbngulje zbatimi i iigjeve, arrestimi i gjaksit dhe dnimi i shtytsit t tij.
Shkaqet e ksaj vrasjeje i trajtuan edhe organet e shtypit demokratik. Kshtu,
gazeta Poiitika e Viors shkruante: A. Rustemi vritet dhe zhduket, q t vritet
dhe t zhduket i tr nj popuii. A. Rustemi qllohet dhe goditet, q t mbytet e t
pushohet e tr nj ide.
Shkrime t tilia, q nxisnin
pr re volt, m bushn
ifaqet e shtypit opozitar.
Ndrkaq trupi i udhheqsit t Shoqris
Bashkimi nuk u varros
n Tiran, por n Vior, jo
rastsisht. Rrethet opozitare e dinin q mund t
vepronin m iirisht jo n
kryeqytet, por n qytetin e
Shpalljes s Pavarsis.
Madje, qysh n prag t
F. N o li e B. C urri n m es t udhheqsve t Revolucionit

222

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

zgjedbjeve prAsamblen Kushtetuese, n vern e vitlt 1923, F. Noli Ishte shprehur


m se nj her e publiklsht, se qyteti m i prshtashm pr mbledhjen e Asamblese
do t ishte Vlora, si simbol i 28 Nntorit.
Varrimi i A. Rustemit n qytetin e Vlors u b m 30 prill. N t morn pjes
me mijra qytetar e fshatar t krahins s Viors, antar t Bashkimit , rreth
300 prfaqsues nga shum krahina t Shqipris, 26 asamblist, antar t
Kshiliit t Lart, krert e grupeve opozitare, si dhe prfaqsues t ushtris. Mbi
varrin e Avniut u vendosn afr 200 kurora, u mbajtn fjalime nga 17 prfaqsues
t ndryshm, t cilt dnuan ashpr vrasjen e A. Rustemit. Viora me klithmat e
saj zgjoi tr Shqiprin... Nuk duhet t flem t qet gjer sa t gjenden dhe t
dnohen fajtort e ksaj vrasjeje, tha ndr t tjera, F. Noli n fjaln e tij n astin
e varrimit.
Ishte nj varrim i kryer me nderime kaq t mdha, sa sht e vshtir t
gjesh shembuil t ngjashm n t kaluarn e vendit. Vrasja e A vniut u shndrrua
kshtu n nj hallk kthese t lvizjes demokratike. Vlora u b prkohsisht
kryeqyteti i dyt i vendit. Asamblistt e opozits, q erdhn n Vlor pr nder t A.
Rustemit, vendosn t mos ktheheshin m n Tiran. Me kta u bashkua edhe nj
pjes e deputetve q kishin mbajtur deri ather qndrim t lkundur, madje
edhe disa pasues t A. Zogut
Duke dashur t vijonin m tej luftn me mjete politike t llgjshme, opozitart
i krkuan nga Vlora kryesis s Asambles q kjo t zhvillonte punimet e saj jo n
Tiran, por n Vlor ose n nj qytet tjetr, deri sa t normalizohej gjendja. Pasi
nuk mori ngaTirana nj prgjigje pozitive, Kost Paftaii, si nnkryetar i Asambles,
m 7 maj prsriti nga Vlora t njjtn krkes, duke shtuar se numri i asamblistve
q e mbshtetnin kt zhvendosje kishte arritur ather n 43 veta.
M 17 maj, nj muaj pas ndrprerjes s punimeve t saj, Asambleja i rifilloi
ato n kryeqytet. Rihapja e Asambles n kto rrethana nuk ishte thjesht nj veprim
i zakonshm pr vijimin e punimeve t ktij institucioni, por edhe nj prgjigje
mohuese q asamblistt e mbetur n Tiran i jepnin krkess s kolegve t tyre
n Vlor. Nuk u b kshtu asnj prpjekje serioze pr t gjetur nj zgjidhje
kompromisi. Edhe nj propozim me shkrim q u paraqit n Asamblen e Tirans
m 14 maj dhe q u prsrit me goj m 17 maj, nuk u mor parasysh. Suiejman
Luzati propozoi ngritjen e nj komisioni t plotfuqishm t prbr nga njerz me
gjykim t kthjelit, t sinqert dhe gjakftoht, t ciit duhej t shqyrtonin mospajtimet
dhe ti mnjanonin kto. Mirpo, kundrshtart e ktij propozimi dhe t propozim eve
t tjera t ngjashme pranonin vetm nj zgjidhje, q antart e Kuvendit Kushtetues
(t Asambles) t ktheheshin n Tiran.
Asamblistt e mbledhur n Vior, s bashku me prfaqsues t popullsis
t grumbuliuar atje nga krahinat e ndryshme t vendit, hodhn ndrkaq edhe nj
hap tjetr. Ata i prcolln Kshillit t Lart disa mesazhe, n t cilat akuzonin
qeverin se nuk po tregonte gatishmri pr t kapur e pr t dnuar vrassit e A.
Rustemit dhe se kishte lejuar kunatin e A. Zogut, Ceno bej Kryeziun prej Gjakove,
t kaionte me forcat e tij kufirin shtetror e t vendosej n Krum pr t mbshtetur
ushtrin qeveritare e pr t iuftuar kundrshtart e qeveris, si Bajram Currin me
pasuesit e vet. Duke prdorur kto dy argumente, forcat demokratike e akuzuan
qeverin Vrlaci si t paaft pr vendosjen e rendit dhe se po ndiqte nj politik

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

223

antikombtare, meq kishte iejuar shtetasin jugosliav, C. Kryeziun, t vepronte


brenda kuftjve politik t shtetit shqiptar. Duke u nisur nga kto motive, autort e
ktyre mesazheve, krkonin nga Vlora n form uitimative q qeveria e Vrlacit
tia linte vendin nj tjetre, t formuar nga njerz q e meritojn e q jan t zott
t'u sigurojn jetn qytetarve dhe mysafirve t huaj.
N kto kushte t rnda e t ndriikuara, m 13 maj dhan dorheqjen dy
ministrat demokrat, Luigj Garakuqi e dr. Fahri Rushiti, meq, sipas tyre, qeveria
nuk gzonte m besimin e Asambles (t Parlamentit). U paralizua gjithashtu
veprimtaria e Kshillit t Lart, i ciii mbeti n kryeqytet vetm me dy antar. M 24
maj Gjon oba dha dorheqjen, ndrsa antari tjetr i kryesis s shtetit, Sotir
Peci, pas varrimit t A. Rustemit n Vlor, u bashkua me asamblistt opozitar
dhe nuk u kthye m n Tiran.
N kto rrethana, pas gati dy muaj n pushtet, qeveria e Sh. Vrlacit n
fund t muajit maj dha dorheqjen. Por edhe kabineti i ri q u krijua, nga prbrja
e qndrimi politik ishte vijim i t parit Ai u formua nga lljaz bej Vrioni gj q nuk
ngjalli asnj besim n forcat opozitare demokratike, udhheqja kryesore e t ctlave
nuk ivizi nga Vlora. Nga Vlora shum asamblist (deputet) t krahut demokratik
shkuan n krahinat e tyre pr t ushtruar prej andej trysni mbi Tirann.
Dueli i deritanishm ndrmjet forcave t opozits dhe atyre t qeveris e
mbshtetsve t saj ishte nj prpjekje q opozitart bn pr t respektuar
institucionet shtetrore, si dhe pr t mos marr mbi vete prgjejsin pr prdorimin
e forcs e pr shprthimin e nj prleshjeje t armatosur, q mund t kishte
rrjedhime t rnda si n rrafshin e brendshm, ashtu edhe n at ndrkombtar.
Opozita synonte q t ruante imazhin e mir q kishte krijuar populli shqiptar n
botn e jashtme me luftn e vendosur pr rifitimin e pavarsis kombtare m
1920 dhe pr t ngritur institucionet shtetrore t ligjshme. U bn kshtu prpjekje
pr t mos i dhn arm propagands s huaj q ta cilsonte popullin shqiptar si
anarkist e t paaft pr vetqeverisje.
N rrethet demokratike t asaj kohe zotronte shqetsimi se nj konflikt i
brendshm i armatosur mund tu jepte shkak vendeve fqinje ballkanike pr
ndrhyrje. Konflikti me Jugosllavin pr prkatsin e Shn Naumit e t Vermoshit
dhe ai me Greqin pr fshatrat rreth liqenit t Presps ishin ende n tryezat e
bisedimeve. Prve ksaj, lvizja demokratike ishte lidhur politikisht me Komitetin
e Mbrojtjes Kombtare t Kosovs dhe me drejtuesit e tij n Shqipri, kundr t
cilve qeveria e Beogradit fuftonte me ashprsi.
Prapseprap t dy kampet kundrshtare po shkonin drejt nj bailafaqimi t
armatosur. Ndeshja e pritshme me forcat kundrshtare i nxiti forcat demokratike t
prgatiteshin dhe t organizoheshin pr kt luft. Kto forca arritn t trhiqnin pjesn
m t madhe t ushtris n ann e tyre, e kjo i shtyti udhheqsit e opozits, me F.
Nolin n krye, t ndmerrnin veprimin e guximshm, t hidheshin n kryengritje. M
16 maj garnizoni i Shkodrs, me komandant nnkolonei Rexhep Shaln, u ngrit kundr
qeveris. Shembuilin e tij pas dhjet ditsh e ndoqi garnizoni ushtarak i Prmetit, i
komanduar nga nnkolonel Kasm Qafzezi. N verilindje t vendit forcat ushtarake
nuk bashkpunonin me organet qeveritare t pushtetit vendor. Atje situatn e zotronte
m shum Bajram Curri, i ciii po vepronte n ilegalitet, i ndjekur nga shum
bashkpuntor t tij, duke iu kundrven pushtetit vendor. N Vlor xhandarmria

224

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

vendore nuk pranoi urdhrin e prefektit pr t hapur zjarr kundr nj demonstrate


antiqeveritare, t organizuar n qytet m 16 maj nga rreth 400 t rinj, t cilt u shprehn
hapur pr kryengritje t armatosur. Nga radht e demonstruesve u formua nj bataiion
vuilnetarsh t organizats Bashkimi. Kuvendi i Labris, i mbajtur m 23 maj,
vendosi gjithashtu q kjo krahin t bashkohej me kryengritjen.
Forcat kryengritse erdhn duke u shtuar dhe
kryengritja prfshiu pothuajse tr vendin. Pr drejtimin
e saj u formua n Vior nj komision administrativ i
prkohshm, me kryetar F. Nolin. Komisioni caktoi si
udhheqs t veprimeve ushtarake n prefekturat e
Kosovs e t Dibrs Bajram Currin, pr zonn e
Shkodrs Rexhep Shaln dhe pr Shqiprin e Jugut
Kasm Qafzezin. Ky komisson i prbr prej katr
vetash, t gjith asambiist, mori mbi vete atributet e
nj qeverie. F. Noli q ishte kryetar i tij do t drejtonte
edhe punt e jashtme, SuSejman Deivina punt e
brendshne, Kost Paftali ato botore dhe Musiafa Tragjasi
shtjet financtare. Komisioni u krkot prefekturave dhe
prfaqsive diplomatike shqiptare jasht vendit q do
lidhje ta mbanin vetm me t.
Pr t mnjanuar ndonj ndrhyrje t mundFan S. N oti (1924)
shme t fqinjve balikanik, F. Noli i krkoi qeverts
italiane, m 26 maj 1924, nprmjet prfaqsuesit t saj diplomatik me seli n
Durrs, K. Duraco, q tu trhiqte vmendjen Beogradit e Athins t mos prziheshin
n punt e brendshme t Shqipris, n rast t ndonj kryengritjeje, t cilen NoSi e
quante t afrt e t sigurt.
Edhe forcat kundrshtare, t prfaqsuara nga qeveria e Sh. Vrlacit dhe
pastaj nga kabineti Vrioni e nga asamblistt e mbetur nTiran, morn masat pr
t kundrvepruar. Pasi prpjekjet pr t prar forcat opozitare dshtuan dhe
sidomos kur u b e qart se pjesa m e madhe e ushtris po dilte jasht kontrollit
qeveritar, kabineti Vrlaci krkoi t mobilizonte rezervistt. Por Kshilli i Lart, i cunguar
n prbrje, pr tiu shmangur prgjegjsis nuk pranoi t nnshkruante dekretin q
duhej pr kt mobilizim. Ather qeveria rekrutoi njerz me pages, kryesisht n
prefekturat e Dibrs, t Elbasanit e t Durrsit. Edhe pse pr kt qlllm u vun
shuma t mdha t hollash, ajo mundi t vinte prball kryengritsve vetm rreth 4
mij veta.
N kto rrethana qeveria e pasuesit e saj i drejtuan syt nga A. Zogu, t cilin e
shihnin si shptimtarin e situats. Ai u emrua komandant i operacionit, pa u pajisur
me dekretin e Kshillitt Lart, si parashikohej n legjislacionin e kohs. N kabinetin
Vrioni vendin e ministrit t Brendshm e zuri krahu i djatht i A. Zogut, Abdurahman
Dibra (Krosi), q u b i njohur m von pr korrupsionin e tij. N vend u shpall gjendja
e shtetrrethimit.
N kto prgatitje t forcave t brendshme pr ballafaqim nuk mbetn
dorjasht edhe diplomatt e huaj n Tiran, sidomos prfaqsuesit e fuqive q
kishin interesa politik dhe ekonomik n Shqipri. Kta nxitn forcat qeveritare pr
qndres. Hyri n loj sidomos prfaqsuesi i Britanis s Madhe, H. Aires, i cili

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

225

mendonte se ardhja n fuqi


e nj qeverie t prbr prej
forcave demokratike do t
krijonte probieme n dm t
interesave t vendit q
prfaqsonte, sidomos pr
shtjen e koncesioneve,
sigurimin e t cilave prfaqsuesi anglez e shikonte t
mundshm me forcimin e
pozitave poiitike t A. Zogut,
si njeri q mund t qetsonte
vendin.
Si filiim i kryengritjes
s armatosur vlersohet
marrja e Krums nga forcat
kryengritse t B. Currit m
24 maj 1924. Kruma ishte
qendra e prefekturs s
Kosovs, e ciia prfshinte
prafrsisht rrethet e sotme
t Tropojs, t Kuksit e t
Hasit Forcat qeveritare t
toger Muharrem Bajraktarit
dhe pasuesit e Ceno bej
K ryeziut, nuk qen n
gjendje t bnin ndonj
qndres. Pas Krum s
kryengritsit u ndeshn me
forcat kund rsh ta re t
prqendruara n Bicaj, n
Byty e n Kaian e Dods,
Z hvillim i i Hevolucionit t Q ershorit dhe shtypja e tij
t cilat i shprndan dhe
vijuan marshimin n drejtim t Dibrs e t M atit
M 31 maj u vun n ivizje edhe garnizonet ushtarake m t rndsishme, ai
i Shkodrs e i Prmetit, si edhe forcat e Vlors. M 1 qershor, pas nj qndrese t
dobt t forcave t xhandarmris, t komanduara nga kapiten Ferit Frashri, Shkodra
ra n dort kryengritsve. Pas marrjes s Shkodrs, kryengritsit iu drejtuan Lezhs,
ku qeveria kishte grumbulluar disa forca nn drejtimin e Abas Kupit e t major Leon
Gjilardit, me origjin hungareze. N frontin e jugut forcat ushtarake t garnizonit t
Prmetit, s bashku me vullnetart e Skraparit t udhhequr nga Riza Cerova, iu
drejtuan Beratit, ku ishin prqendruar fuqi t shumta qeveritare t komanduara nga
kapitent Selahedin Blloshmi e Veiz Sevrani. Pas dy dit iuftimesh, m 3 qershor kto
forca e lan qytetin n dorn e kryengritsve. N t njjtn koh kryengritsit e ardhur
nga Viora, ku bnte pjes edhe batalioni i t rinjve t Bashkimif, hyn n Fier dhe,
pasi i thyen forcat qeveritare t Osman Gazepit n Mbrostar, n Ardenic, n Libofsh

226

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

e n Divjak, u drejtuan pr n Lushnj, ku u bashkuan


me forcat e tjera q erdhn nga Berati. M 5 qershor ra
edhe Peshkopia.
Prt ndaiuar prparimin e trupave kryengritse,
q po i drejtoheshin kryeqytetit, A. Zogu urdhroi t gjitha
forcat qeveritare t jugut t trhiqeshin e t zinin brigjet
e Shkumbinit, kurse atot veriut u urdhruan t mbronin
Lezhn dhet ruanin grykate maieve n iindjetTirans
nga mund kalohej pr n kryeqytet. Por kto masa nuk
dhan ndonj prfundim t dukshm . Forcat
kryengritse marshuan me shpejtsi dhe nj pjes e
tyre m 10 qershor hyri n Tiran.
Kjo ngjarje shnoi triumfin e kryengritjes. Gjat
luftimeve nga t dyja palt u plagosn ose u vran, sipas
t dhnave t kohs, rreth 200 veta. Krert e forcave
Rexhep Shala
qeveritareAhmetZogu, Shefqet Vrlaci, lljaz Vrioni, Myfit
Libohova, Koo Kota, Abdurahman Krosi, M ustafa
Aranitasi (ministr i Lufts)
dhe Banush Hamdiu (komandant i prgjithshm i
xhandarmris) etj., emigruan jasht shtetit Disa
shkuan n Greqi e n Itali,
m t shumtit n Jugosllavi.
Kta e ndjenin veten prgjegjs pr at q ndodhi dhe
donin f i shptonin ksaj prgjegjsie, Ata mendonin gjiNdrtesa e Prefekturs s Shkodrs, ku m 31 m a j 1924, pas
thashtu t riorganizonin forcat
prpjekjesh m e arm fituan forcat e Revolucionit
prt rimarr pushtetin.
Kryengritja e 1924-s kishte nj prmbajtje demokratike dhe ishte vijim i
revolucionit kombtart 1920-s, por me nj ndryshim thelbsor: nse m 1920
populli shqiptar luftoi kundr pushtuesve t huaj pr rifitimin e pavarsis kombtare,
m 1924 forcat demokratike u ngritn pr t hequr qafe mbeturinat feudale nga
jeta politike dhe ekonomike-shoqrore e vendit e pr demokratizimin e tij. Lvizja
demokratike e pranvers s vitit 1924 n Shqipri ishte pjes e ivizjeve me t
njjtn prmbajtje, t zhvifluara m par n vendet e tjera t kontinentit evropian,
por me veorit e veta. Pr rrethanat e veanta t zhvillimit hlstorik t Shqipris,
kur zgjidhja e problemit kombtar kishte qen parsore, kjo lvizje u vonua n
koh, krahasuar me ato t zhvilluara n vendet e tjera, madje edhe n vendet
ballkanike, sikurse ishte e vonuar edhe vet ShpaUja e Pavarsis.
Kryengritjen e qershorit 1924 e organizuan dhe e drejtuan forcat demokratike,
t ciiat synonin ta prdornin pushtetin politik pr zgjidhjen e probiemeve ekonomike
e shoqrore q qndronin prpara vendit. shtja kryesore ishte zgjidhja e shtjes
agrare, pr t ciln ishte e interesuar fshatarsia, forca kryesore e kryengritjes.

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

227

Revolucioni i Qershorit t vitit 1924 mori kshtu nj


karakter demokratik antifeudai.
Fshatarsia shqiptare paraqitej e iarmishme. Nj
pjes e saj ndrronte t bhej pronare e nj cop
toke ose ta zgjeronte sasin e pakt t toks q
zotronte. Pjesa tjetr donte t lirohej nga detyrimet
e rnda e t shumta shtetrore (nga e dhjeta, nga taksa
e xhelepit, nga ajo e vergjis) dhe nga mbeturinat e
tjera t sistemit feudal. Qndresa e fshatarsis kundr
detyrimeve shtetrore ishte m e fuqishme se qndresa
prball pronarve t tokave.
Prfshirja e ushtris n kryengritje nuk i heq ksaj
prmbajtjen antifeudaie dhe nuk i vesh vellon e
pronunciamentit ushtarak, sikurse e ciisuan at
qllimisht disa forca antidemokratike. Jo, zotrinj t
K asem Q afzezi
ndershm, qe nj revolucion dhe si t gjitha revolucionet prmbysi t tra
idet e regjimit t prparshm dhe duhet t prmbys t gjitha vegtat e atij
regjimi, shkruante gazeta
"Bashkimi pak dit pas
fitores s kryengritjes. Edhe
n historiografin e sotme
bhen her pas here prpjekje prt mohuar karakBajram C urri n krye t forcave kryengritse (qershor 1924)
terin demokratik t revolucionit, pr ta paraqitur
kryengritjen e qershorit si nj pu ushtarak . Pohime t tilla jan subjektive dhe
bien ndesh me zhvillimin e ngjarjeve politike t asaj periudhe, nuk marrin parasysh
problemet politike, ekonomike e sociaie q duhej t zgjidhte shoqria shqiptare e
kohs dhe aspiratat e popullit shqiptar n at koh.
Duke polemizuar me ata q kritikonin organizimin e shprthimin e kryengritjes
s armatosur dhe q vinin n dyshim domosdoshmrin objektive t saj, F. Noli n
fund t vitit 1925 shkruante q pas vrasjes s Avni Rustemit skish njeri q ta
ndalonte kryengritjen, se ashtu sikundr sht zor t fabrikohet nj kryengritje pas
qejfit, ashtu sht edhe zor t ndalohet kryengritja e provokuar kur ndizen gjakrat.
Gjithsesi, prmbysja e ifligarve nga pushteti poiitik, q ishte detyra e par
e kryengritjes, u arrit. ZhviHiml i mtejshm i revolucionit ishte detyr e qeveris
demokratike t drejtuar nga F. Noli dhe t mbshtetur nga forcat kryengritse.

228

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

2. VEPRIMTARIA E QEVERIS DEMOKRATIKE

Programi i qeveris
Pas fitores s ktyengritjes u shtrua si detyr kryesore ngritja e pushtetit t ri,
q nuk qe e ieht t sendrtohej, kryesisht pr shkak t prbrjes heterogjene t
forcave t ivizjes, n t ciSn morn pjes shtresat ndryshme shoqrore. Lvizja
u organizua dhe u drejtua nga forcat demokratike por me t u bashkuan edhe
prfaqsues t forcave t moderuara e konservatore, t nxitura m shum nga
qndrime poiitike antizogiste a nga ambicie vetiake. Megjithat m 16 qershor
1924 u formua qeveria demokratike e prkohshme, me kryetar Fan Nolin, me
ministr t Jashtm Sulejman Delvinn, ministr t Lufts Kasm Qafzezin,
mlnistr t Brendshm Rexhep Shain, ministr t Financave Luigj Gurakuqin,
ministr t Drejtsis Stavro Vinjaun, ministr t Punve Botore dhe t Bujqsis
Qazim Koculin dhe minlstr pa portofol Xhemai Bushatin. Prbrja e qeveris
pasqyronte koalicionin e forcave politike q morn pjes n kryengritje. Si do t
dshmonte zhvillimi i mtejshm i ngjarjeve, krahun m radtkal t qeveris e
prbnin F. Noii, S. Vinjau, L. Gurakuqi e Q. KoculL Krahun tjetr t moderuar e
prfaqsonin S. Delvina, K. Qafzezi, R. Shala dhe Xh. Bushati.
M 19 qershor qeveria shpalii programin e saj prej 20 pikash, me t ciSin i
premtonte popullit prmirsimin e gjendjes duke marr nj varg masash. N fushn
e rendit qeveria e Nolit zotohej t bnte armatimin e prgjithshm t popuilsis, t
gjykonte dhe t dnonte shkaktart e vllavrasjes, t godiste ata krer q prdornin
forcn e dmtonin qndrueshmrin n vend, personale pr qlltme destabilizimi,
tu jepej pavarsi e vrtet organeve t drejtsis pr t ndihmuar kshtu n
vendosjen e shtetit ligjor. N fushn ekonomike e shoqrore qeveria parashikonte
rrnjosjen e feudalizm if, duke marr pr kt qllim masat e nevojshme q do
t onin n prmirsimin e gjendjes s mjeruar t fshatarsis e t punonjsve t
qytetit. N kt hulli do t rishikohej sistemt I taksave n mnyr q t lehtsohej
populli , pohohej n program; po ashtu do t ndihmohej hyrja e kapitalit t huaj,
por do t mbrohej e do t organizohej edhe kapitali i vendit.
N program parashikohej t kryheshin nj varg reformash n administratn
shtetrore, q kishin pr qSlim demokratizimin e mtejshm t ktij aparati. Kto
reform a do t arriheshin me thjeshtimin e burokracis, me pastrimin e administrats
prej npunsve t lart konservator, me riorganizimin e puns n fushn e
shndetsis dhe t arstmit, me barazimin e buxhetit nprmjet kurstmeve t
forta etj.
N fushn e politiks s jashtme qeveria do t punonte pr vendosjen e
marrdhnieve miqsore me t gjitha shtetet, n mnyr t veant me vendet
fqinje, si dhe t rriste autoritetin e shtetit shqiptar n bot.
Qeveria e F. Nolit premtoi gjithashtu se do t bnte zgjedhjet e reja t
prgjithshme politike, duke mbrojtur votn e Sir dhe t fsheht. Pas ktij votimi dhe
sipas prfundimeve t tij do t formohej qeveria e zakonshme nga ato forca politike,
q do t siguronin mbshtetjen e shumics s zgjedhsve. Zgjedhjet do t organizoheshin kur gjendja n vend t qetsohej. Qeveria i bnte thirrje popullit q ta
prkrahte n prpjekjet e saj pr plotsimin e programit t vet.

229

R evolucioni i Q ershorit i v itit 1924

Programi i qeveris s F. Noiit


PROGRAAV f k A B IN E T IT
n t r s in e tij kishte ka ra kte r
demokratik antifeudai, dhe u prgjigjej
?! ;
**
t* n?
' .
il
;j'
*i*viW <
t
fc*SJntro?r {* >\.S^orrr
Jor' S,: i .
detyrave t revolucionit. Madje disa
. V .*
v
* S'Titvt
i\ r f
t
j;* r

S,:v$
studiues t huaj e kan ciisuar at si
ij ' t
S t a t e t / s J h f .
t * - '$
fj
*4 Yv*?fr\
kp* U
* -4 t?rt<k*tA
ambicioz, me t ciiin do t krenohej
.jj lf-jiJwn
r
<?
nt
< tf
f. r*r
rft#
?J
do demokrat perndimor.
f'fr tt
e * M&srl stpftn
!
5 i'jf n {T fj
X X J lf if.S^rctJ dS* l f
v t N ir ^ n <* : rS
Qeveria demokratike e Fan Nolit
;5 kijifsir.Mf, m*rr;-
b ^ rn f flM t
uSjy tf fvnntt
fiiioi t punonte pr ta vn n jet
**t cnt k mfc"W
fSkirfrrK^ e frJecrtortrr f
tjff!
1 rfrarrfr
rtnr
w
4 mrf <r*
,
jj
programin e vet. Mjaft nga npunsit
H
. . .
kryesor t organeve t pushtetit n
^
t
v C ta m j*
1
* u -t
< '

' 't'poluia tft* VttfofciK V


ijef* u n*at c u ^ * j ;
qendr e n krahina, q i kishin qndruar
# tcjht.
.*]
4 t* l mbttttdmxt tt tfe fi
besnik pushtetii t mparshm, u
li
r dii.Vrtrtrt tfV S M M ,
p frvxu lr
\
:J
SJw.iJnf*jf * itvS&zmfi,
t popvU '
r ***>- :J
zvendsuan me njerz t rinj, q kishin
ShqipAL'
''
,j
M ftffiti o * fxW lf < w
degrat f ftAtttoiM'm tnifa * r ^ r r t f t
i
marr pjes n kryengritje dhe qen
71
rfer*
V nwum* * ty- !j
mrmf'pr* '> 9 ^
liMaetinii: t'jf
persekutuar e qen burgosur nga
$*ww* 1
^
v; > < * a p w 1
p f r ^ n a fr f n K t t
t
e t*
'j
qeverit e kaluara. Nt njjtn koh, n
i;|
* * -*p *io *e
c H n N ^ ' . t e k t f r . ,
' - ': '* |
% 11 tW ^ * m 1
.ta ^ M
v v
'' V ', ''
,
Tlran u ngrit gjyqi politik, n t cilin u
_ tt s&t* i tjttm n-ff
fkjy^& .V .
(j
Ut
C<*4}e* *e
^ * < o * ^ $ ^ * k o * o < t f 4 r r t$, V'.

thirrn pr t dhn ilogari pr


m
SCtlJrt
prgjegjsit e tyre disa dhjetra njerz.
10 u - v v '. * . $ m ( 4 ! m m ' ' s im i
'joitenK . > .'; '. ,. 'l
IV
icrtrtf

' ' ' / ' - : . 1


Me qliim q t sigurohej qetsia n vend,
!M .<...* t4 k v k M m < t 'cv ^ M n t t r t d n M v .
. . /1
t MH'JirT JS f w i d !:
i;
ttr s y* tieicmu zbatua u b armatimi i prgjithshm,
V f Shht)T
J
.
. ' c n M i fV t** f S M M rrti p * i t U m
^ ^
I
pa prjashtuar edhe krahinat q kishin
1' " ''* 0>{( l ' n f t n l * feug
^
qen mbshtetje e revoiucionit.
v . < ;l-:U v ,
tt <bt-<9W btw ijtb N M p *M .4 r< V W w (
''
*&*'" .;**< w <1 ffht SUttrt *
< tj,.
N lmin e a rsim it u bn
V ItCxtxi tnnuiKc M Satrt ra rc*-.r V i r j , rtf , f
v * ': ; < j j i r i . 4 f t t W pr>o! a tx
i j k n m r . b< j
u
prpjekje prt zgjeruar rrjetin shkollor

*t|
inshktt ^ t<|
\ j;
b-.-Qt y,*&-*wx t fiM h m i r ^ u ^ , V f
dhe pr t ngritur nivelin e prgatitjes
w - 4 . v* ;v fcNxvtet * < iV ftt Q f^ v m h . pnr |cs9>t r ^ a i n v <#
'w
' '
s, Z t.i j y
j K V >' if. a9 tt& .*' r * * :
er r**r> r
se arsimtarve. N fushn financiare
qeveria arriti t baianconte buxhetin e
!9
KU:
shtetit, sikundr kishte parashikuar.
shtja e rndsishme pr tu zgjidhur
Program i i kabinetit t F. S. Noiit
mbeti krijimi i burimeve t reja pr t
ardhurat e buxhetit, t ciiat deri ather mbshteteshin kryesisht n sistemin e taksave
nga popullsia, veanrisht n taksn e s dhjets mbi prodhimet bujqsore, sistem
t cilin ajo u prpoq ta ndryshonte. Qeveria e Noiit i kushtoi vmendje sigurimit t nj
huaje t jashtme, e ciia do t prdorej pr shndrrimet ekonomike n vend.
Por detyra m e rndsishme dhe m e ndrlikuar e programit t qeveris
demokratike ishte rrnjosja e mbeturinave t feudalizmit nga jeta ekonomike e
shoqrore e vendit dhe, mbi t gjitha, zgjidhja e shtjes agrare n t mir t
fshatarsis. Pr kt qiiim ajo mori disa masa t para, q synonin t lehtsonin
gjendjen e rnd t fshatarve. Ndr t parat nga kto masa ishte miratimi i nj
dekretiigji, sipas t citit taksa e s dhjets mbi prodhimet bujqsore do ti shitej
fshatitdhe jo myitezimve, t ciit zakonisht u merrnin fshatarve arbitrarisht shum
m tepr nga sa ishte caktuar n detyrimet e ligjshme shtetrore. Prve ksaj,
shitja e s dhjets do t bhej jo duke e nxjerr n ankand si m par, gj q
krijonte mundsi pr spekulime, por sipas mimit mesatar t katr viteve t fundit.
m

im

230

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Me kt projektiigj prjashtoheshin nga taksat e s dhjets pemt frutore e blett.


U b edhe sekuestrimi i tokave t pronarve t arratisur dhe i pasuris s tyre; u
krye po ashtu shtetzimi i trapeve mbi lumenjt.
Lidhur me reformn agrare qeveria arriti t prgatiste nj projektiigj t tituituar
Mbi shpronsimin e pasuris shtetrore. Sipas tij, bujqve ifinj do tu jepeshin
falas tokat shtetrore, t cilat ata i punonin. Do t prfitonin gjithashtu bujqit e tjer
pa tok, si edhe fshatart me pak tok, por kta dhe kategorit e tjera t punonjsve
q donin t merrnin tok, mund ta merrnin vetm me pages. Ky projektligj
parashikonte t zbatonte nj reform agrare gjysmake, prderisa linte t paprekura
pronat e mdha t ifiigarve dhe nuk krkonte kufizimin e tyre. Megjithat ai do t
shnonte nj hap prpara n fushn e marrdhnieve agrare n fshat.
Kto masa t qeveris u zbatuan kryesisht gjat 2-3 muajve t par, kurfryma
e revolucionit ishte ende e gjall, por nuk u shoqruan me reforma t mtejshme.
shtja agrare nuk u zgjidh as n mnyr gjysmake, ndonse fitorja e Revolucionit
kishte krijuar kushte t prshtatshme pr zgjidhjen e saj. Kjo u pengua nga krert e
lkundshm, t moderuar e konservator t revolucionit, t cilt siguruan pozita t
larta edhe n qeveri. Kur u hartua programi, ata nuk patn mundsi t dilnin hapur
kundr krkesave t tij themelore antifeudale ose nuk arrttn ti ndryshonin ato. Por
m pas nisn ta pengonin me t gjitha mnyrat vnien n jet t programit qeveritar.
Kshtu, pak koh pas fitores s kryengritjes, n rrethet qeveritare fitluan t dgjoheshin
fjalt legalitef, oportunitet politik, me t ciiat motivohej ngurrimi pr t kryer detyrat
e revolucionit. Kto fjal, - shkruante gazeta Bashkimi e organizats me t njjtin
emr, - kishin njtingllim t uditshm pas mundit e gjakut q derdhi populli. Ndrsa
t moderuarit e konservatort nisn t trhiqeshin, shtresat popullore e mbshtetn
programin e qeveris Noli dhe krkuan vnien e tij n jet.

Mbshtetja e programit nga shtresat popuilore


Ndryshe nga programet e qeverive t mparshme, ai i qeveris s F. Nolit,
meq shprehte interesat e shtresave t gjera t populiit, u prit n prgjithsi ngroht
n popull. Madje fitorja e Revoiucionit krijoi nj atmosfer shoqrore demokratike
n vend. U rrit lvizja pr prkrahjen e programit qeveritar, q synonte vnien e tij
n jet, madje edhe theliimin e prmbajtjes stij. N Berat, p.sh., ku prona iftigare
mbulonte hapsira t gjera t toks bujqsore, u mbajt nj miting me disa mijra
veta, nt cilin populli prkrahu programin qeveritart 19 qershorit. Nj mbshtetje
e till iu dha qeveris edhe nprmjet dhjetra telegrameve, q iu drguan nga
krahina t ndryshme t vendit.
Programin e qeveris e prkrahu edhe shoqria Bashkimi, q ishte shoqria
m e organizuar e m aktive e kohs dhe q prmblidhte n gjirin e saj t rinj nga
mbar vendi. Antart e saj dhe veanrisht gazeta me t njjtin emr, q nisi t
dilte n Tiran menjher pas fitores s revolucionit (n korrik 1924), me
kryeredaktor Reshat Klliin e drejtor Llazar Fundon, bn prpjekje pr ta
popultarizuar programin e qeveris. Shoqria Bashkimi, ndr t tjera, krkonte
rrnjosjen e demokracis s vrtet, si edhe sigurimin e independencs s popuilit
bujk me ann e reformave agraret gjera, t cilat... kan prt shptuar kombin
nga robria shekullore e sundimit feodal.

R evolucioni i Q ershorit i v itit 1924

231

Mbshtetja e programit t qeveris u shoqrua her pas here edhe me


krkesa politike dhe ekonomike q iu bn asaj nga rrethet m radikaie. Kto
rrethe nuk qen t knaqura me nxjerrjen jasht pushtetit politik vetm t ifligarve,
ato i krkonin qeveris largimin nga pushteti qendror e ai vendor edhe t njerzve
t tjer q kishin mbshtetur qeverisjen e mparshme. Po ashtu kishte krkesa t
thella me karakter ekonomik, t cilat shprehnin interesat e shumics s banorve
t krahinave t ndryshme t vendit. Ropuilsia e krahinave m t varfra, kryesisht
malsit e veriut dhe ato t jugut, i krkonin qeveris heqjen e takss s vergjis,
t xheiepit e t s dhjets, ose faljen e prkohshme t tyre, ndrsa nga fshatarsia
e zonave fushore, ku ishte m e prhapur pronsia e madhe mbl tokn dhe ku
mbeturinat e sistemit feudal ishln m t ndjeshme, paraqitej, ndonse n mnyr
t thjeshtzuar, edhe krkesa pr reformn agrare. Ndigjojm se shtetet e tjera
demokratike... i heqin bujkut zgjedhn e robris... e paralizojn aristokratin dhe
n kt mnyr sigurojn qetsin dhe simpatin qeveritare", shkruanin midis t
tjerave fshatart e Pitaks (Durrs) n letrn drejtuar kryeministrit.
Ndrkaq, ngathtsia q po tregonin organet qeveritare n prmbushjen e
programit, u b shkak q populli t organizonte manifestime me krkesa rrnjsore.
Kshtu, n muajt korrik e gusht 1924, u organizuan n Fier e n Berat manifestime
t mdha q nuk ishin par ndonjher m par. Demonstruesit fshatar e qytetar
doln n rrug me parrullat: Posht feudalizmi!, Posht bejlert!, Posht
pashallart! Manifestime m t fuqishme u zhvilluan m 20 gusht n Fier dhe
sidomos m 24 gusht n Berat.
Nj ndihmes t veant n organizimin e ktyre manifestimeve dhan
organizata Bashkimi dhe degt e saj n kto dy qytete. Deg t tilla kjo organizat
kishte krijuar edhe n qytete t tjera t vendit, si dhe n disa fshatra. M 1 gusht
1924 u mbajt Kongresi i par i organizats Bashkimi, n t ciln u miratua statuti
i ri, ku krkohej q t luftohej n mnyr t hapur kundr mbeturinave t feudalizmit
Antart e shoqris Bashkimi shfrytzonin pr veprimtarit e tyre ditt
kur n qytet zbrisnin shum fshatar, sikurse ishin ditt e pazarit. Kshtu, n nj
dit t tili drejtuesit e Bashkimit deklaruan botrisht para turms s grumbulluar
n Berat se me zbatimin e programit t qeveris demokratike bujqit do t merrnin
tok, do t shptonin nga detyrimi i s trets dhe nga detyrimet e tjera pr
dhekamsit e tirant, si i cilsoi ifligart kryetari i degs s Bashkimif pr
Beratin, Xhevdet Dishnica.
N mitingjet e Fierit e t Beratit morn pjes edhe prfaqsues nga dega e
Bashkim if pr Vlorn, si Halim Xheloja etj. Po ashtu u prfshin student
universitar t ardhur me pushime, si edhe njerz t tjer t njohur pr qndrimet
atdhetare e demokratike, si dr. Sezai omo, Sururi Libohova etj.
Shkrime kundr mbeturinavetfeudalizmit u botuan edhe n shtypin e kohs,
sidomos n fletoren Bashkimi, n gazetat Drita, Politika, Shqiptari i Ameriks
dhe Koha. rrnjosja e feudaiizmit, - shkruante Drita e Veli Hashorvs m 12
qershor 1924, - sht nj kondit themelore pr qytetrimin e Shqipris. Feudalt
prfaqsojn vetm e vetm hajdutllkun. Nj klas e till ska t drejt t rroj
m. Do t ishte nj vdekje e sigurt pr Shqiprin e lir. Pra, iisin nga rrnja. do
hezitim, - nnvizonte m tej kjo fletore, - sht nj tradhti e rnd kundr historis
shqiptare ...kthejini bujkut tokn e tij, at tok q e vaditi m djers e me gjak dhe
feudalizmi humbi!

232

H is to ria e P o p u llit S hqiptar

Por, prkrahja e ksaj qeverie nga shtresat popuifore do t varej nga shkalia
e prpjekjeve q bri ajo vet pr t vn n jet programin e saj.
Qeveria e Nolit kishte nevoj gjithashtu pr mbshtetje t jashtme dhe, n
radh t par, pr tu njohur nga qeverit t vendeve t huaja, prej shteteve me t
cilt Shqipria kishte vendosur tanim marrdhnie t rregulita diplomatike.

shtja e njohjes s qeveris demokratike


dhe politika e saj e jashtme
Qeveria e Fan Nolit ishte e ndrgjegjshme se kishte ardhur n pushtet jo
me zgjedhje t zakonshme parlamentare, por me ann e kryengritjes. Ajo nuk
thirri as Pariamentin e dal nga zgjedhjet e dhjetorit 1923, pr t krkuar votbesimin
e tij. Ndrkaq, q n ditt e para t jets s saj, ajo i njoftoi qeverit e vendeve t
huaja, n radh t par qeverit e Fuqive t Mdha dhe t fqinjve ballkanik, pr
ndryshimet politike q kishin ndodhur n Shqipri, pr t cilat qeveria e re kishte
marr edhe plqimin e antarve t Kshillit t Lart, t pranishm n kryeqytet
Po kshtu vuri n dijeni pr kto ndryshime edhe Sekretariatin e Lidhjes s
Kombeve.
Qeveria e F. Nolit i ftonte qeverit e shteteve evropiane q t vazhdonin
marrdhniet e plota e normale diplomatike, si i kishin pasur me qeverit e
mparshme t vendit. Mirpo, asnjra prej qeverive t vendeve me t cilat Shqipria
kishte marrdhnie dipiomatike, nuk iu prgjegj ksaj ftese t qeveris s re
shqiptare. Si shkak pr kt qndrim, diku t ftoht e diku kundrshtues ndaj
qeveris demokratike, u vlersua mnyra jo normale e ardhjes n pushtet t ksaj
qeverie, pra jo me rrugn e zgjedhjeve t rregullta parlamentare, por me dhun.
Pas ktij motivi t ilegjimitetif u kap m shum se t tjert kabineti i Britanis s
Madhe, qndrimin e t cilit e ndoqn, kush m shpejt e kush m von, edhe vendet
e tjera. Gjithsesi, ky motiv me sa duket shrbeu m shum si nj pretekst, sesa si
nj shkak i vrtet. Raste t ngjashme t ardhjes n pushtet me ann e kryengritjes
si ajo e qeveris Noli, kishin ndodhur edhe gjetk, megjithat ndaj atyre qeverive
nuk ishte mbajtur nj qndrim i till kaq kundrshtues si ndaj qeveris demokratike
shqiptare. N Builgari, pr shembuli, plot nj vit m par, n qershor 1923, ishte
prmbysur me dhun, madje me grusht shteti, qeveria demokratike e Stamboliskit,
duke e vrar edhe kryeministrin e Partis Agrare, q kishte formuar qeverin n
Sofje. E megjithat ndaj qeveris profashiste bullgare q e zvendsoi at, nuk u
mbajt i njjti qndrim kundrshtues si ndaj qeveris demokratike t Nolit
Qndrimi i vendeve t huaja ndaj qeveris Noli u prcaktua jo aq nga mnyra
e ardhjes s saj n fuqi, sesa nga interesat e tyre politik dhe ekonomik q mund
t cenoheshin nga qeveria demokratike, e cila me programin e vet, do t mbronte
interesat e t drejtat kombtare t Shqipris dhe t t gjith shqiptarve brenda
vendit e n rrafsh ndrkombtar.
Megjithat, qeverit e vendeve t huaja nuk mbajtn t gjitha qysh n fillim
t njjtin qndrim ndaj ndryshimeve politike q ndodhn n Shqipri n qershor
1924. Gjat 6-7 muajve q qndroi n pushtet, qeveria demokratike shqiptare u
prball m shum me qeverit e Roms, t Londrs e t Beogradit, t cilat kishin
qen e vijonin t ishin m t interesuara pr gjendjen politike t Shqipris.

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

233

Kundrshtit m t forta qeveria demokratike i pati me qeverin e Britanis s


Madhe dhe veanrisht me at t Jugosllavis. Qndrimi i ktyre dy shteteve ndaj
qeveris demokratike n nj far mnyre ishte vazhdim i sjeiljes s tyre kundrejt
forcave poiitike shqiptare prpara qershorit 1924. Ndryshe nga Londra e Beogradi,
Roma i kishte buzqeshur opozits s athershme, q mori pushtetin n qershor.
Duke u nisur nga kto parakushte qeveria demokratike e Tirans priste nga
kabineti i Roms q ta njihte e ta mbshteste. Nga kto vlersime u nisn Noli dhe
antart e tjer t komitetit administrativ t formuar n Vior, kur n fillim t
Kryengritjes s qershorit, m 26 maj 1924, i krkuan Roms tu trhiqte vemendjen
qeverive t vendeve fqinje ballkanike q t mos ndrhynin n punt e brendshme
t Shqipris. Na piqen t besojm se n radht e opozits s tanishme, italia
ka miq t zjarrt, sinqeriteti i t ciive nuk mund t vihet n dyshim ... thuhej midis
t tjerave n ietrn e 26 m ajit Nj far shprese pr mbshtetje nga Itaiia krijoi
gjithashtu dekiarata e prbashkt e Beogradit dhe e Roms, q u hartuan nn
shtytjen e ksaj t fundit dhe q u shpall nj dit para se forcat kryengritse t
hynin n Tiran, m 9 qershor. N kt deklarat thuhej se qllimi i prbashkt i
qeveris italiane dhe i asaj serbo-kroato-silovene sht t mos bjn asgj q t
ndaloj ose t pengoj zhviiiimin e nj Shqiprie t pavarur" dhe se ato i quajn
trazirat n Shqipri si pun t saj t brendshme.
Mendohej se qeveria e R Nolit do t kishte mbshtetjen e qeveris s Roms
edhe pr arsye se disa antar t qeveris demokratike ishin m t prirur t pranonin
firmat koncesionere itaiiane n Shqipri, ndrsa A. Zogu ishte shfaqur m i gatshm
t pranonte projektet e shoqrive angleze. Strehimi i A. Zogut n Jugosllavi, rivalja
m e madhe e Italis n Shqipri, ishte arsyeja tjetr e rndsishme politike, q e
shtynte qeverin e Nolit t ushqente shpresa te mbshtetja e qeveris s Roms.
Mirpo, nshtjen e njohjest qeveris Noli, qeveriafashiste e B. Musolinit,
parapiqente t ecte n nj hap me qeverit e vendeve t tjera, me ato t Fuqive
t Mdha dhe me dy fqinjt ballkantk, veanrisht me Jugosiiavin, me t ciln
kishte nnshkruar deklaratn e mosndrhyrjes t 9 qershorit. Pr kt diplomacia
e Roms ndrmori edhe nj hap pran qeverive t Londrs, t Parisit e t
Uashingtonit, si edhe pran qeverive t vendeve baltkanike, q t merreshin vesh
pr njohjen ose, m sakt, pr vendosjen e marrdhnieve t rregullta diplomatike
me qeverin demokrattke shqiptare. Por kto prapje t Roms, doln m n
fund t pasuksesshme.
Qeveria e Londrs mbajti ndaj qeveris shqiptare t qershorit 1924 nj
qndrim tejet kundrshtues dhe m t vendosur, krahasuar me qndrimet e Fuqive
t tjera t Mdha. N njoftimin q iu b nga Londra Legats britanike n Shqipri
n fund t qershorit 1924, theksohej se diplomacia angleze e mbshteste kt
qndrim n parimin sipas t cilit qeveria angleze nuk kishte njohur guvernat q
vijn n fuqi me violenc dhe se nuk kishte ndrmend t largohej nga qndrimi i
vet tradicional.
Ndrkaq qeveria e F. Nolit ishte e ndrgjegjshme pr rndsin q kishte
vendosja e marrdhnieve t rreguilta diplomattke me nj fuqi t madhe botrore
si Britania, qndrimi i s cils ndfkonte edhe te vendet e tjera t kontinentit. Pr
kto arsye, F. Noli i kushtoi ktij problemi nj kujdes t veant. Gjat korrikut
1924 ai pati disa takime me t ngarkuarin me pun t Anglis n Shqipri. Madje,

234

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

pr ta qetsuar dipiomatin britanik, kryeministri shqiptar i pohoi kti] se qeveria do


ta ratifikonte koncesionin e vajgurit n favor t Shoqris Anglo-Persiane, duke
shtuar se "asnj qeveri shqiptare, edhe sikur t donte, nuk mund t bnte kurrfar
poiitike tjetr vese probritanike. F. Noli qe i detyruart takohej me t ngarkuarin
me pun, meq tituiiari i Legats (H. Aires), q e kishte kundrshtuar aq shum
dhe hapur fitoren e forcave demokratike, e kishte gjetur t udhs t iargohej pr ca
koh nga Shqipria. Kryeministri shqiptar iu drejtua m n fund me nj ietr vet
kryetarit t qeveris angleze, R. Makdonald, (Remsay MacDonald) dhe, me shpres
se mund t prekte ndjenjat e tij sl laburist*, i shfaqte frikn se mosnjohja e Qeveris
s re do t shrbente si nj arm e rrezikshme n duart e feudalve t dbuar dhe
nj inkurajim pr ta pr fu rikthyer n pushtet . Prgjigjja kundrshtuese q
kryeministri anglez i dha ndrhyrjes s F. Nolit, i preu shpresat pr ta njohur qeverin
e tij dhe pr t vendosur marrdhnie normale me qeverin e Londrs.
Fuqia tjetr e madhe evropiane, Franca, nuk kishte h pr h interesa t
veant n Shqipri dhe qeveria e Parisit nuk i dha ndonj rndsi shtjes s
njohjes s qeveris demokratike. Madje Parisi nuk e shtroi fare kt shtje,
meq pr dipiomacin franceze ngjarjet n Shqipri nuk kishin ecur nprmjet
zhvillimeve t tilla q t shtronin nevojn e njohjes s qeveris s re.
Prve Italis, kabineti Noli kishte arsye t mendonte pr nj prkrahje edhe
nga qeveria e SHBA, prderisa prpara kryengritjes s qershorit 1924 opozita e
drejtuar prej tij i kishte vlersuar ofertat e shoqrive amerikane t vajgurit m t
leverdishme se ato t vendeve t tjera. Prve ksaj, ashtu si n rastin e Britanis
s Madhe, F. Noli pati prgjat qershorit dhe n korrik 1924 disa takime me
prfaqsuesin e SHBA n Tiran. N bisedime me Grand-Smithin kryeministri
shqiptar u tregua i gatshm t plotsonte dy shtjet q i paraqiti diplomati amerikan,
t mbetura ende pezull midis t dy vendeve: s pari, Qeveria shqiptare do t prpiqej
t gjente vrassit e dy amerikanve n Mamurras dhe, s dyti, do t plotsonte
interesat ekonomik amerikan n Shqipri, q lidheshin me livrimin e koncesioneve
shoqrive amerikane pr krkime n fusha naftmbajtse.
Gjat bisedave me prfaqsuesin amerikan, si F. Noli, ashtu edhe
prfaqsuesit e Ministris shqiptare t Punve t Jashtme, nuk mund t fshihnin
rrjedhn e ngjarjeve politike t qershorit 1924, por, pr t qetsuar Grant-Smithin,
(q ky t mos binte pr e propagands plot zhurm t qeverive e t forcave t
caktuara kundr ngjarjeve n Shqipri dhe pasojave t tyre), i kumtuan titullarit t
Legats Amerikane se revolucioni n Shqipri ishte kryer me pak gjak, se fituesit
do t tregoheshin ndaj kundrshtarve t matur si n dnimet penale pr ata,
ashtu edhe n qndrimin pr pasurit e tyre. Megjithat Legata e SHBA n Tiran,
ndonse mbajti lidhje me qeverin e F. Nolit, u kujdes q ato t mos kuptoheshin si
njohje zyrtare nga Uashingtoni.
Nga shtetet fqinje ballkanike, Jugosllavia jo vetm q kundrshtoi hapur
njohjen e qeveris demokratike, por u tregua edhe e vendosur t pengonte me
do mjet t mundshm forcimin e pozitave t ksaj qeverie brenda vendit e n
rrafsh ndrkombtar. Qeveria e Beogradit e motivoi kt qndrim me shndrrimin,
sipas saj, t Shqipris demokratike n nj qendr organizimi provokacionesh
* Partia laburisie kishte ardhur n pushtet n Angli n ja n a r 1924.

R evolucioni i Q ershorit i v itit 1924

235

kufitare dhe n nj foie mbshtetjeje t kryengritsve kosovar e t tjer. Prapjet


e kabinetit Noli pran qeveris s Beogradit pr t vendosur marrdhnle
diplomatike t rregullta ndrmjet t dy vendeve, mbetn kshtu pa asnj jehon.
Qndrimi i kujdesshm q F. Noli mbajti me drejtuesit e Komitetit Mbrojtja
Kombtare e Kosovs, kur n prbrjen e qeveris demokratike nuk u prfshi
asnjri prej tyre, nuk la asnj mbres te qeveria jugosllave.
Edhe qeveria greke mbajti kundrejt qeveris Noli n thelb nj qndrim t
ftoht, por jo aq kundrshtues si Beogradi. Madje, n fillim u prhapn lajme sikur
qeveria greke e kishte njohur at t Tirans, por ato doln t pavrteta.
Qeveria demokratike u gjend kshtu prpara nj izolimi diplomatik ndrkombtar
t rrept. Klima e pafavorshme ndrkombtare e zhviersoi madje edhe hapin q
hodhi kabineti Noli pr vendosjen e marrdhnieve diplomatike me Bashkimin Sovjetik.
M 28 qershor 1924, n kuadrin e prapjeve pr tu lidhur sadopak me botn e
jashtme, diplomacia shqiptare e F. Nolit vendosi t rimerrte bisedimet me Moskn pr
vendosjen e marrdhnieve ndrmjet t dyja vendeve, t lna pezull prpara nj viti
nga qeveria shqiptare e asaj kohe (eA. Zogut). Ky vendim n fillim t korrikut 1924 iu
njoftua qeveris sovjetike, e cila u shpreh e gatshme pr t shkmbyer shpejt
prfaqsuesit diplomatik dhe pr t hapur prfaqsit.
Pr kt hap t qeveris Noli, t guximshm pr kohn, do t ket ndikuar
lid h ja (n vitin 1924) e m a rr d h n ie ve d ip lom atike t m jaft vendeve
evropianoperndimore me Bashkimin Sovjetik. N gjashtmujorin e par t vitit
1924 marrdhniet tilla diplomatike me Bashkimin Sovjetik lidhn Britania e Madhe
e Italia dhe pastyre Norvegjia, Greqia, Austria, Suedia e Danimarka. Ntetor 1924
kt shembull e ndoqi edhe Franca. Mirpo hapi i qeveris shqiptare shkaktoi nj
reagim t fort n nj pjes t shtypit perndimor e balikanik, si edhe n kanceiarit
e vendeve prkatse. Raporte alarmuese nisn ti vinin Ministris s Jashtme n
Tiran nga legatat shqiptare n Londr, n Paris e gjetk, n t cilat vihej n dukje
se lidhja e marrdhnieve diplomatike t Shqipris me Bashkimin Sovjetik i kishte
shrbyer ktij shtypi dhe kancelerive pr ta cilsuar Shqiprin si nj vend q po
shndrrohej n nj qendr boishevike pr nxitjen e trazirave n Ballkan . Nn
trysnin e ktij reagimi krcnues t jashtm dhe
me qilim q t qetsonte situatn, pala shqiptare
nuk u shpejtua n shkm bim in e p ersonelit
diplomatik, madje i krkoi pals sovjetike q t
shtyhej pr m von hapja e prfaqsive dhe drgimi
i trupit diplomatik.
Duke mos e njohur qeverin demokratike,
diplomacia e disa shteteve perndimore tregoi
shprfiilje pr nj vend t vogl si Shqipria, qeveria
e t cilit guxoi t ndiqte nj politik t jashtme t
pavarur n mbrojtje t interesave t vendit, n
prputhje m t drejtat ndrkombtare q gzonin
shtetet e pavarura e sovrane (pavarsisht nga
madhsia gjeograftke e vendit dhe nga karakteristikat
etjerattij). Pr mtepr, ky qndrim mbahej kundrejt
nj qeverie q kishte marr prsipr ta demokraBajram Curri

236

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

tizonte vendin dhe t zgjidhte problemet e mprehta ekonomike e shoqrore q


qndronin prpara tij, si dhe kundrejt nj qeverie q, e ndrgjegjshme se duhej t
bhej e iigjshme me ann e zgjedhjeve pariamentare, i kishte parashikuar ato n
programin qeveritar t 18 qershorit.
fzoiimin ndrkombtar, n t cilin u vu pr shkak t mungess s
marrdhnieve diplomatike me botn e jashtme, qeveria Noli shpresoi ta
kundrpeshonte duke krkuar mbshtetjen e Lidhjes s Kombeve. Pr kt qllim
m 22 gusht 1924, F. Noli u nis pr n Gjenev (Zvicr) s bashku me L. Gurakuqin,
pr t marr pjes n sesionin V t Asambles t ksaj organizate ndrkombtare,
i shoqruar edhe nga Bajram Curri e Hasan Prishtina. Mirpo kryeministri shqiptar u
prit ftoht n selin e Lidhjes s Kombeve, sidomos kur ai guxoi t shprehte prpara
Asambles kritika t forta pr punn e saj t ngatht.
shtja kryesore q mbrojti delegacioni shqiptar n sesionin e Lidhjes, ishte
ajo e kufijve medy fqinjt ballkanik, q nuk ishte zgjidhurende prfundimisht. Kishin
mbetur pezuli shtja e 14 fshatrave me Greqin dhe ajo e Shn Naumit dhe e
Vermoshit me Jugosllavin. Kryetari i delegacionit shqiptar, F. Noli, e mori disa her
fjaln n Kshiliin e Lidhjes s Kombeve. N at t 25 shtatorit 1924, pas paraqitjes
s nj historiku t ecuris s shtjes s kufijvetoksor, kryetari i qeveris shqiptare
kritikoi ngadalsin, me t ciin po shqyrtohej kjo shtje nga Fuqit e Mdha, si dhe
krkoi q probiemi i kufijve t zgjidhej prfundimisht para dimrit Por ngat tria shtjet
e kufijve t mbetura pezull, vetm ajo e fshatrave t Kors gjeti zgjidhje gjat kohs
s qndrimit n fuqi t qeveris s F. Nolit Qeveria greke u detyrua m n fund t
trhiqej nga t 14 fshatrat rreth liqeneve t Presps, t cilat n tetor 1924 u morn n
dorzim nga qeveria shqiptare. Jugosliavia nuk e ndryshoi qndrimtn e vet, e ajo nuk
lshoi as Shn Naumin, edhe pse Kshilli i Lidhjes s Kombeve, me vendimin e tij t
6 tetorit 1924, ia njohu Shqipris.
N sesionin e Asambles s Lidhjes s Kombeve F. Noli e shfrytzoi rastin
edhe pr t mbrojtur interesat kombtar t populisis shqiptare t mbetur brenda
kufijve t Greqis, e ciia ishte prfshir ather padrejtsisht n shkmbimet e
popullsive greke e turke. Shkmbimet filluan pas nnshkrimit n Lozan (Zvscr) m
30 janar 1923 t konvents ndrmjet Greqis e Turqis pr shkmbimin e popullsive
greke e turke. Mirpo qeveria e Athins, n kundrshtim me zotimet q kishte marr,
si dhe n kundrshtlm me dispozitat ndrkombtare, po ndiqte kundr shqiptarve t
besimit mysliman politikn e shprnguljes me forc nga vatrat e tyre pr n Turqi,
duke i paraqitur si turq. Pr popuilsin shqiptare n amri e n vise t tjera u krijua
kshtu nj gjendje tepr e rnd, q ndikoi edhe n marrdhniet ndrmjet dy vendeve.
Lidhur me kt shtje, n
fund t shtatorit 1924, F. Noli mori
fjaln prpara Kshillit t Lidhjes
s Kom beve dhe kritik o i
qndrimin e kom isionit mikst
ndrkombtar (t ngarkuar pr
shkmbimin e popuiisive), i cili
dukej qart se po merrte ann e
prfaqsuesve grek, duke
prfshir n shkm bim edhe
Fan S. N oli n Lidhjen e Kom beve

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

237

shqiptart mysliman, q do t thoshte se po zbatohej politika e Athins pr pastrimin


etnik t amris e t viseve t tjera nga shqipart. F. Noli krkoi q Kshilli t
ndrmjetsonte pran qeveris s Athins pr ta prjashtuar nga shkmbimi t
gjith trevn e amris, e banuar nga shqiptar. Por Kshilli nuk mori asnj
vendim dhe e shtyu shqyrtimin e ksaj shtjeje pr nj koh t pacaktuar.
Kryetari i qeveris demokratike shqiptare pati gjithashtu rastin t shprehte
publikisht pikpamjet e tij politike rreth marrdhnieve ndrmjet popujve e shteteve
fqinje, duke parashtruar edhe mjetet pr t kaprcyer me durim grindjet dhe
armiqsit ndrmjet tyre. N nj intervist, q i dha n Gjenev m 1 shtator 1924
gazets greke P olitia , F. Noli theksoi nevojn e bashkpunimit ndrmjet t dy
vendeve, nevoj q mund t vendosej, si nnvizoi ai, me respektimin e t drejtave
t t dyja palve. Duke prekur probiemin e paktcave, F. Noli pohoi se pakicat
kombtare, si prtej e prktej kufirit, duhet t jen jo si nj pengim, por si nj
lidhje dhe si nj ur pr marrveshje mtdis nesh.
N sesionin e Lidhjes se Kombeve qeveria shqiptare shprehu nprmjet
prfaqsuesitt saj pikpamjen e vet edhe pr shtjen e armatimit e t arbitrazhit,
si dhe pr zgjidhjen paqsore t mosmarrveshjeve ndrkombtare. Prfaqsuesi
i Shqipris shprehu botrisht keqardhjen se n kt shtje Lidhja e Kombeve
nuk kishte luajtur rolin q i takonte, se Lidhja ishte shndrruar vetm n nj tribun
fjalsh pr paqen, pr barazin dhe pr vllazrin, pa e plotsuar dshirn e
popujve pr paqe t vrtet. Aspiratat pr paqe i kemi kudo, - deklaronte Noli, dhe kjo ska asnj dyshim. Prndryshe ne nuk do t kishim as komedin e flluskave
dhe t superflluskave t paqes. Dhe pikrisht sepse popujt e duan paqen, burrat e
shtetit dhe politikant u dhurojn atyre koh pas kohe flluska sigurimi dhe
superflluska reparacionesh .
Kto deklarata t F. Nolit n Asamblen e Lidhjes s Kombeve, n pranin e
prfaqsuesve t Fuqive t Mdha, ishin nj akt i guximshm politik, aq m tepr
kur qeveria e tij ishte vn gati n karantin nga shtetet q u diktonin t vegjlve
vullnetin e tyre. Gjithsesi kritikat e ashpra t kryeministrit shqiptar pr kt forum
ndrkombtar ishin shprehje dshprimi nga q Lidhja e Kombeve nuk kishte br
aq sa duhej n interes t paqes e sidomos t mbrojtjes s kombeve t vogla e t
dobta nga m t mdhenjt dhe m t fortt.
Sidoqoft F. Noli shpresonte se Lidhja e Kombeve, si organizm
ndrkombtar, duhet t qndronte mbi Fuqit e Mdha, duke luajtur rolin e arbitrit
n mbrojtje t t drejtave t t gjith antarve t saj. Madje, nga goja e F. Nolit
doln fjal lavdruese pr Lidhjen e Kombeve, deri n himnizimin e rolit t saj,
duke i veshur ksaj organizate ndrkombtare edhe vlersime t tepruara lidhur
me ndihmn pr mbrojtjen e qenies s shtetit shqiptar. Kshtu, ai pohoi se Lidhja
e Kombeve e kishte shptuar Shqiprin nga coptimi n mbarim t Lufts I
Botrore. N kt rast F. Noli kishte parasysh haptn e Lidhjes s Kombeve t
nntorit 1921, kur me nxitjen e kryeministrit britanik ndrhyri n Beograd pr t'i
dhn fund lojs me Republikn e Mirdits. Duke u nisur nga shpresat q ushqente
pr Lidhjen e Kombeve, F. Noii i krkoi ksaj organizate nj hua pr Shqiprin
prej 100 milton franga ari. Mirpo nuk ia arriti dot qlfimit dhe F. Noli mori rrugn
pr f u kthyer n atdhe me nj sukses t vetm: me at t zgjidhjes s shtjes s
fshatrave t Kors. Ai mori me vete gjithashtu kritikat e ashpra nga t huaj dhe

238

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

nga shqiptar, t cilt, n deklaratat e guximshme t F. Nolit pr veprimtarin e


mefsht t Lidhjes s Kombeve, vlersuan jo t vrtetn, por etikn.
Gjat kthimit pr n atdhe F. Noli qndroi pak dit n Itali, s bashku me L.
Gurakuqin, me shpres se disa krkesa do t gjenin prkrahjen e Roms. Pr
kt qllim patn n tetor edhe nj takim me kreun e qeveris italiane, por pa
arritur asgj konkrete. B. Musoiini nuk vendosi p rti dhn Shqipris nj ndihm
financiare dhe as pr ta furnizuar me arm e municione t nevojshme pr t
prballuar ndonj agresion nga jasht. Geveria italiane interesohej m shum t
siguronte nj pozit t veant, t privilegjuar n Shqipri. Roma donte ta vinte
Shqiprin nn nj Hoj kujdestarie dhe pr kt t lidhte me qeverin shqiptare nj
pakt politik. Por F. Noli nuk dha piqimin pr nnshkrimin e nj pakti t till, q do
t onte n humbjen e pavarsis kombtare. Pas ktij mospranimi qeveria e
Roms u rendit gati n nj radh me ato vende q kishin mbajtur qndrim t hapur
kundr qeveris demokratike, qndrim q e fshihnin prapa krkess pr legalizimin
e qeveris Noli nprmjet zgjedhjeve parlamentare.
N prcaktimin e ktij qndrim i Roma u ndikua edhe nga premtimi q mori
nga A. Zogu, me ann e emisarve t fsheht q drgoi pran tij, se po t kthehej n
pushtet n Shqipri, ai (A. Zogu) do t ndiqte nj politik t orientimit t Shqipris
drejt Italis. Pas ktij premtimi diplomacia italiane llogariti q, nga ndryshimet e
qeveris n Tiran, domethn nga iargimi i qeveris demokratike t F. Nolit, m
shum do t fitonte se do t humbiste.
Kto kushte t jashtme jo t favorshme pr qeverin e F. Nolit dhe pr forcat
demokratike n prgjithsi, s bashku me ngathtsin, me pavendosmrin dhe me
kontradiktat n gjirin e vet qeveris, uan shkall-shkall n gjallrimin e forcave
kundrshtare brenda dhe jasht vendit, q synonin t ndrmerrnin shtypjen e
revoiucionit.

Shtypja e Revolucionit
Forcat e prmbysura shfrytzuan pr ta rimarr pushtetin dobsit e qeveris s Fan
Nol'rt dhe lkundjet e saj pr t zbatuar deri n fund programin e vet. Qeveria jo vetm nuk
mbshteste m lvizjen nga posht, q krkonte zbatimin e programit qeveritar, por nisi
madje edhe f i kundrvihej asaj. Dy ministrat e kabinetit, R. Shala e K. Qafzezi bn pubSike
nfund t gushtit nj deklarat kundr ksaj Svizjeje, n t ciln thuhej se qeveria programin
e shpallur do ta zbatoj vet me mnyrat ligjore dhe me veglat e saj zyrtare. Deklarata u
shoqrua me nj urdhr, sipast ciiitt gjith ata q do t dilnin kundrt drejts s prons,
do t kalonin n gjyqin ushtarak. Fjala reform, q shklqente n Programin e Guvems,
tani ka nisur t bhet subversive e ataq e zn n goj kallzohen si bolshevik t rrezikshm,
do t shkruante gazeta Bashkimi m 23 shtator.
Armn e boishevizmit, si mjet propagande pr t trembur njerzit dhe pr
t luftuar demokracin e brisht shqiptare, e trumbetuan sidomos prfaqsuesit e
fuqive t huaja, gj q bri t stepen forcat demokratike dhe t gjailrohen
kundrshtart. Ksaj fushate i fryu shum prfaqsuesi anglez, Aires, i ciii u kthye
n Shqipri n fund t gushtit. Pr roiin e tij F. Noli do t deklaronte m von: Z.
Aires arriti t bind t gjith ishin rreth meje se reformat agrare ishin nj inovacion
i rrezikshm boishevik .

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

239

Qeveria fiiioi kshtu ttrhiqej edhe nga detyrat e parashikuara n programin


e saj. N kundrshtim me premtimin q kishte br prt paksuar taksat, m 10
shtator qeveria vendosi prsri tagrin doganor mbi drithin e sjell nga jasht, tagr
q ishte pezuiiuar nga qeveria e Sh. Vrlacit, n pragun e kryengritjes. Si pasoj u
ngrit mimi i buks, q rndoi mbi kurrizin e njerzve t varfr. Po at dit qeveria
vendosi ti lejonte t arratisurit politik t hynin n Shqipri.
Nj jav m von, m 17 shtator, qeveria demokratike nxori vendimin, sipas
t cilit do tu jepeshi nga t ardhurat e ifligjeve t sekuestruara, 5.000 franga ari
n vit djemve t t arratisurve q vijonin studimet jasht.
Lkundjet e qeveris e ngathtsia e demokratve u krijuan mundsi
kundrshtarve t revoiucionit t hidheshin haptazi kundr reformave demokratike,
madje t organizonin edhe grupe t armatosura, t cilat filluan t prdornin terrorin
kundr njerzve demokrat. N Fier u vran Sif uka dhe Sotir Barja, q kishin
guxuar t ngriheshin n mbrojtje t interesave t tyre ekonomike t cenuara nga
ifligart.
Kundrshtart e qeveris e shtrin ndikimin edhe n radht e oficerve
madhor me prirje konservatore, q u treguan t gatshm prt prmbysur qeverin
e F. Nolit. Dy dit pasi kryeministri ishte kthyer nga Gjeneva, m 16 tetor, u organizua
n Prmet nj mbiedhje e fsheht e prfaqsuesve t disa rretheve ushtarake, q
krkuan zvendsimin e qeveris s F.Nolit me nj qeveri ushtarake, e cila duhet
t bnte zgjedhjet poiitike dhe tiu dorzonte pushtetin forcave q do t fitonin
shumicn n pariament. Nj komision i caktuar nga mbiedhja krkoi nga qeveria
t jepte dorheqjen, por F. Noii e hodhi posht kt krkes, duke deklaruar se
qeveria ishte formuar nga opinioni i gjer publik shqiptar dhe se kishte marr
prgjegjsin para tij pr qeverisjen e vendit. Qeveria kishte parashikuar t jepte
dorheqjen, por pasi t zhvilloheshin zgjedhjet parlamentare, t ciiat do t bheshin
pasi t shpallej reforma agrare; kjo mund tu siguronte demokratve nj mbshtetje
t gjer, sidomos t fshatarsis.
Qeveria e R Noiit gjendej kshtu nn trysnin e vazhdueshme t mungess
s legjitimitetit t saj, q krkohej sidomos nga forcat e jashtme. Takimet e
kryeministrit me botn gjat qndrimit t tij prej gati nj muaj e gjysm jasht
vendit i dhan t kuptonte se duhej t organizoheshin zgjedhjet pariamentare, aq
m shum kur qeveria demokratike nuk e kishte quajtur me vend t mblidhte as
Asamblen Kushtetuese a Parlamentin, q kishte dal nga zgjedhjet e dhjetorit
1923, pr t provuar nse mund t merrte votbesimin e tij. Krkesat e forcave t
ndryshme brenda vendit pr organizimin e zgjedhjeve ishin nj shtys tjetr pr t
filluar procedurat zgjedhore. Madje n kt koh doli edhe shtja kushtetuese:
m 23 dhjetor 1924 merrte fund mandati i Sotir Pecit, i vetmi antar i Kshiilit t
Lart q kishte mbetur, mirpo sipas Kushtetuts n fuqi Kshilli i Lart duhej t
zgjidhej nga Parlamenti. Dy antart e tjer t Kshillit t Lart, Xhafer Ypi e Refik
Toptani, n kohn e fitores s kryengritjes s qershorit 1924, ishin larguar jasht
shtetit, n Itali.
Prpara ktyre rrethanave qeveria e F. Nolit, e paaft prt kryer detyrat q
kishte prcaktuar n programin e saj, pranoi, kundr vullnetit t saj, zhvillimin e
zgjedhjeve politike. Dekreti u firmos nga S. Peci m 13 nntor 1924, ndrsa zgjedhjet
do t zhvilloheshin pas nj muaji, prsri n dy shkall, si n periudhn e

240

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

mparshme. Pr zgjedhsit e dyt do t votohej m 20 dhjetor, kurse pr deputett


votimet do t bheshin pas nj muaji, m 20 janar 1925.
N kto rrethana vmendja e qeveris dhe e forcave politike brenda vendit
u prqendrua m shum n garn pr t fituar zgjedhjet. Nj muaj para se t
firmosej dekreti i 13 nntorit, klshin dal n skenn politike shqiptare dy parti: ishin
formuar Partia Demokrat-Nacionale dhe Partia Demokrat-Radikale. N t parn
ishin grum buliuar antart konservator dhe kundrshtar t reformave
demokratike. Sekretar i prgjithshm i saj ishte Agjah Libohova (avokat). N Partin
Demokrat-Radikale u rreshtuan kryesisht antart e opozits demokratike t
pararevolucionit Si Sekretar i Prgjithshm i ksaj partie u caktua Bahri Omari
(jurist). N lvizje u vu edhe Shoqria Bashkimi , e cila n nntor 1924 mblodhi
kongresin e saj t jashtzakonshm dhe vendosi q n zgjedhjet t mos bashkohej
me asnjrn nga dy partite. Ather n shtyp u hodh edhe mendimi pr nevojn e
krijimit t nj partie tjetr, q t prfaqsonte e t mbronte n Parlament interesat
e shtresave m t varfra t popullsis, t qytetit e t fshatit. Por nj parti e till nuk
arriti t krijohej.
Ngjarjet politike rrodhn n nj mnyr t till q nuk u arrit t zhvilloheshin
as zgjedhjet, edhe pse u shtyn pr nj muaj. Zgjedhjet e turit t par do t
zhvilloheshin m 20 janar 1925, ato prdeputet m 20 shkurt. Zgjedhjet u shtyn
me qliim q t mund t prballohej ndrhyrja ushtarake, q kishte nisur n
dhjetditshin e par t dhjetorit 1924 n kufijt e Shqipris, veanrisht n kufijt
verior me Jugosllavin.
Pikrisht vendimi pr zhvilfimin e zgjedhjeve parlamentare, i nxiti forcat
antiqeveritare, sidomos ato q ndodheshin jasht vendit, t vepronin me shpejtsi.
Duke organizuar zgjedhjet parlamentare, forcat demokratike do t legjitimonin
pushtetin e tyre dhe do ta ruanin at, gj q e shqetsoi shum A. Zogun, e strehuar
n Jugosllavi, dhe pasuesit e tij. Prt knaqur ambicien e tij, t rimerte pushtetin
qoft edhe me forc, A. Zogu pati edhe prkrahjen e gjithanshme t faktorve t
jashtm, t interesuar pr kthimin e tij n Tiran, sikurse ishte, n radh t par,
qeveria e Beogradit Aieanca e A. Zogut me fqinjin baltkanik t veriut ngjalli
shqetsime n popullin shqiptar dhe ndr potitikant shqiptar. N t vrtet, n
gusht 1924 AhmetZogu bri n Jugosliavi nj marrveshje me N. Pashiin, sipas
s cits si shprbiim pr ndihmn q do ti jepte ajo pr kthimin n pushtet, do ti
bheshin fqinjit t Veriut disa lshime, t cilat cenonin drejtprdrejt sovranitetin e
shtetit shqiptar madje edhe tshime toksore. Nj lshim i till ishte prfshirja
brenda kufijve shtetror t Jugostlavis e Manastirit t Shn Naumit dhe e maisive
t Vermoshit.
Dekreti i nntorit 1924 pr zgjedhjet parlamentare e gjeti qeverin n nj
gjendje t brendshme e t jashtme mjaft kritike. Hovi i lvizjes antifeudaie i muajve
t par pas revoiucionit kishte rn dhe vendin e saj e kishte zn diku prgjumja
e diku prarja. N aparatin shtetror, civii e ushtarak po zotronte gjithnj e m
shum shthurja. Qndrimi i ftoht i shteteve evropiane kundrejt qeveris
demokratike ushtroi ndikimin e vet t keq n opinionin e gjer publik, megjithse
kjo qeveri u tregua e vendosur t mbronte sovranitetin e shtetit shqiptar. N t
vrtet qeveria demokratike nuk dha asnj koncesion n dm t interesave t
vendit dhe krkoi vendosjen e kontroliit mbi hyrjen e kapitaleve t huaja. Pa nj t

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

241

till mas, hyrja e kapitaieve do t shnonte fataiisht cenimin e sovranitetit ton,


pohonte pubiikisht n fund t gushtit 1924 ministri i Drejtsis, S. Vinjau. Nuk kaioi
pr miratim as traktati tregtar e i iundrimit, i nnshkruar n janar 1924 me qeverin
italiane, traktat q ofronte mundsi t gjera pr vendosjen e monopolit italian n
Shqipri.
Mirpo organet e qeveris s Tirans u treguan tepr t ngathta dhe nuk
reaguan me forc kundr provokacioneve t armatosura n krahinat kufitare me
Jugosliavin, t organizuara nga pasuesit e A. Zogut. Qeveris i ishte trhequr
vmendja pr kt rrezik edhe nga organet e saj vartse, nga personalitete t
njohura atdhetare, nga shtypi demokratik, i cHi her pas here jepte kushtrimin pr
rrezikun q i kanosej vendit nga ndrhyrjet e jashtme. Edhe prfaqsit diplomatike
shqiptare njoftonin koh pas kohe Tirann pr at q po prgatitej jasht vendit,
n mnyr t veant n tokn jugosiiave. Pr kt prgatitje njoftonte veanrisht
iegata shqiptare n Beograd.
Mefshtsin e organeve shtetrore pr t kundrvepruar e shfrytzoi A. Zogu
me pasuesit e tij} veprimtaria e t cilve n krahinat kufitare t shtetit shqiptar erdhi
duke u shtuar. Pr t rekrutuar njerzit n krahinat ktej e andej kufirit shtetror
shqiptaro-jugosliav, po punonin krer si Ceno bej Kryeziu, Muharrem Bajraktari, Murat
Kaioshi, Dine Dema, Abdurahman Krosi, Taf Kaziu etj. Pr t paguar t rekrutuarit
dhe pr shpenzimet e tjera A. Zogu kishte siguruar edhe fondet financiare. Qeveria e
Beogradit i ivroi atij shuma t mdha t hollash, sipas nj historiani jugosilav rreth
150 milion dinar, sipas nj tjetri 30 mij napoiona flori. At e financoi gjithashtu
Shoqria Anglo-Persiane, q pranoi ti lvronte 50 milion dinar (50 mij lira striina),
gjysma e t ciSave do ti jepej menjher, ndrsa gjysma tjetr do t ivrohej pasi A.
Zogu t kthehej n fuqi e t ratifikohej koncesioni i vajgurit.
Me ktot hoiia u rekrutuan n Jugosilavi gjithfar njerzish, duke prfshir
edhe rus t bardh e vrangelist. Vet qeveria jugosliave prqendroi gjat kufirit
me Shqiprinforcat shumta ushtarake. Edhe n kufirin greko-shqiptarfiiiuan t
vepronin Myfit Libohova e Koo Kota, t strehuar n Greqi, pa u shqetsuar nga
qeveria e Athins. Kta rekrutuan mercenar pr t kaprcyer kufijt shtetror
dhe pr t prmbysur me forc qeverin demokratike.
Fqinji i tret i prtej Adriatikut, Italia, ndiqte me vmendje prgatitjet pr
ndrhyrje ushtarake q po bheshin nga dy fqinjt balikanik, sidomos n Jugosliavi,
rivalja kryesore e Roms n Shqipri. N t vrtet qeveris s Roms nuk i
interesonte tanim fati i qeveris demokratike, e cila, sipas diplomacis italiane,
kishte br nj gabim t madh politik. Kabineti i Tirans nuk kishte pranuar
piatformn e qeveris s Roms, e cila, sipas saj, do ti jepte mundsi Italis t
merrte nn tutei a t mbronte Shqiprin nga do ndrhyrje e jashtme. Gabimi
i qeveris shqiptare, sipas Roms, qndronte n faktin q ajo kishte ndjekur poiitikn
e ruajtjes t sovranitetit t Shqipris. N kto rrethana, krkesat q qeveria
shqiptare bri pran qeveris s Roms (gjat nntorit e dhjetorit 1924), pr t
detyruar Beogradin t ndrpriste prgatitjet pr ndrhyrjen ushtarake, nuk u morn
parasysh nga qeveritart itaSian. Ditn q nisi ndrhyrja ushtarake, m 10 dhjetor
1924, kryetari i qeveris italiane, B. Musolini, i shkruante kshtu prfaqsuesit t tij
dipiomatik n Shqipri: Q Shqipria do t arrinte nj dit n nj gjendje kritike,
kjo duhej pritur, prderisa ky shtet, pr hir t nj ndjeshmrie t tepruar [pr

242

H is to ria e P o p u llit S hqiptar

ruajtjen e pavarsisj, deshi t sakrifikonte mbshtetjen efektive q, n nj situat


t veant si kjo( do t ishte n gjendje ti jepte Itaiia.
Po n kt mnyr e shpjegoi qndrimin mosprfilis t Itaiis ndaj ndrhyrjes
jugosliave n Shqipri edhe sekretari i prgjithshm i Ministris s Punve t
Jashtme t Italis, S. Kontarini (S. Contarini), i ciii 10 dit pas shprthimit t ktij
agresioni i deklaroi kshtu t ngarkuarit me pun t Shqipris n Rom, Tefik
Mborjes: Duke na dbuar nga Vlora [m 1920], ju na hoqt mundsin pr tju
ndihmuar n mnyr efikase. N situatn e tanishme ne nuk mund t bjm pr ju
asgj m shum se mund t bnlm pr fardo vend tjetr, si p.sh. pr Beigjikn
a Holandn. Kjo dekiarat u b m 20 dhjetor 1924, kur forcat e armatosura
shqiptare, jugosllave e bjeliogardiste t prgatitur n Jugosllavi kaluan kufijt
shtetrore shqiptaro-jugosllav dhe iu afruan Tirans.
Me kt qndrim t Roms qeveria e Beogradit mori n t vrtet plqimin e
heshtur t Itaiis pr rrzimin e qeveris s F. Noiit, pavarsisht se m 13 dhjetor
1924 t dyja qeverit, pas takimit Musolini-Nini, prsritn deklaratn q kishin
ishuar n prag t revolucionit, m 9 qershor 1924, pr mosndrhyrje n punt e
brendshme t Shqipris.
N rrethana t tilla t brendshme e ndrkombtare u prgatit dhe u ndrmor
ndrhyrja e armatosur pr t prmbysur qeverin e F.Nolit

Agresioni i jashtm
Ndrhyrja kundr qeveris demokratike n Shqipri u krye si nga toka
jugosllave, ashtu edhe nga ajo greke. Sulmet e para filluan nga Jugosllavia. U
bn goditje n disa pika kufitare, nga t cilat dy ishin m kryesoret: njra nga
Prizreni dhe tjetra nga Dibra. Sipas disa t dhnave, n kohn e fillsmit t agresionit,
n Jugosllavi ishin rekrutuar rreth 7 a 8 mij forca shqiptare, kryesisht mercenar,
me t cilt u bashkuan disa qindra rus t bardh (vrangeltst). N fiflim kto forca
u shoqruan nga dy batalione t rreguilta t ushtris jugosllave t Prizrenit e t
Dibrs, t pajisur me arm t rnda, me topa e mitraloza. Pr drejtimin e operacionit
ushtarak n filiim t dhjetorit erdhi nga Beogradi n afrsi t kufirit edhe A. Zogu.
Forcat intervencioniste, q u nisn nga Prizreni, u drejtuan pr n Has e
Krum, duke synuar t merrnin Shkodrn, ndrsa forcat e Dibrs marshuan n
drejtim t Peshkopis pr t shtn n dor Tirann. Ndrhyrja ushtarake filiot m
10 dhjetor me sulmin mbi Has e Krum. M 16 dhjetor nisi sulmi n drejtim t
Peshkopis.
N nj koh me kto veprime nga veriu filloi edhe ndrhyrja nga jugu, nga
toka greke. Prej ktej m 14 dhjetor u sulmua posta kufitare e Kakavijs. Si baz
e operaclonit shrbyen n Greqi Janina e Foilorina, ku pr rekrutimin e forcave u
morn, prve dy politlkanve kryesor, M. Libohovs e K. Kots, edhe Xhemal
Aranitasi, Veiz Sevrani etj. Megjithat fronti kryesor i ndrhyrjes s armatosur ishte
e mbeti ai I veriut, ku u grumbuliuan sasi t mdha forcash dhe ku A. Zogu kishte
m shum pasues.
Trupat intervencioniste ndeshn n qndresn e njsive t armatosura t
qeveris dhe t prkrahsve t saj. Forca malsorsh nn drejtimin e B. Currit, si
dhe njsi t ushtris nn komandn e kapiten Hysni Pejs, u ndeshn me agresort

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

243

dhe, pasi u trhoqn deri n Krum, u hodhn n suim duke e rimarr Kuksin.
Por forcat q mbshtesnin qeverin nuk bn dot qndres t gjat. N frontin e
Dibrs iuftime t ashpra u zhviiluan n kufi, ku morn pjes njsi t armatosura
qeveritare t komanduara nga kapiten Ali Riza Topaiii, si dhe n Peshkopi, ku
bn qndres vullnetart vends, t prir nga atdhetari veteran Elez Isufi, q u
vra gjat ktyre iuftimeve.
Pas prparimit t forcave intervencioniste brenda truailit t shtetit shqiptar,
qeveria u ndodh n nj gjendje tepr t vshtir. N kto aste ajo iu drejtua me
nj thirrje publike popuiiit shqiptar, n t ciln vtnte n dukje rrezikun q po kalonte
vendi dhe krkonte mobiiizimin e popullsis. N kt thirrje, midis t tjerave thuhej:
N nj koh kur populii shqiptar ka vendosur t konsakroj me ann e legalitetit
idealet e larta t revoiucionit t funtm, dora armtke ju ka zgjatun mbi kurriz thikn
tradhtare. Thirrja prfundonte me shprehjen e besimit n fitoren mbi armiqt e
revolucionit. "Edhe kt radh, - theksohej aty, - po luftoni kundr t huajve t
bashkuar me bashibozukt... Shpirti i kombit si m par edhe tani, do t triumfoj.
Por kjo thirrje nuk u shoqrua me masat e nevojshme organizuese, pr
ngritjen n kmb t popullit kundr ndrhyrjes s huaj. Megjithat, n shum
qytete t vendit, nga veriu n jug, u organizuan mitingje popullore, ku u dnua
ndrhyrja e armatosur dhe u shpreh gatishmria e popullsis pr t luftuar.
M 14 dhjetor, kur ndrhyrja e armatosur u b e njohur publikisht, dy partit
poiitike, Demokrate Nacionale dhe ajo Demokrate Radikale, vendosn t
bashkoheshin me Shoqrin Bashkimi dhe doln me nj shpailje publike t
prbashkt, n t ciln thuhej se ato zotoheshin t luftonin s bashku kundr
rrezikut q i krcnohet sot Atdheuf. Po m 14 dhjetor Shoqria Bashkimi" vendosi
t bashkonte forcat me ushtrin kombtare, si kishte vepruar n kohn e kryegritjes
s qershorit.
Edhe dipiomacia shqiptare e shtoi n ato dit veprimtarin e saj. M 18
dhjetor qeveria demokratike iu drejtua prsri tri Fuqive t Mdha evropiane,
Britanis s Madhe, Francs e Itaiis (si nnshkruese t dokumenteve t nntorit
1921 pr rinjohjen e pavarsis s Shqipris dhe t kufijve t saj politik
shtetror), pr t dnuar agresionin dhe pr t ndikuar mbi Beogradin q ta
ndrpriste ndrhyrjen. Si qeveri e nj vendi antar i Lidhjes s Kombeve, ajo i
krkoi n t njjtn dit edhe Sekretariatit t ksaj organizate ndrkombtare, t
bnte punn e vet. Mirpo t dyja protestat nuk dhan prfundimet q dshironte
qeveria e F. Nolit. Parisi e Londra kt her ndrhyn n Beograd, por vetm pr
ti krkuar qeveris s N. Pashiit q t bnte kujdes , e asgj m shum.
Qeveria e Roms, me shum vones, kur intervencioni i armatosur nga
toka jugosllave tashm ishte kryer, i krkoi Beogradit t respektonte deklaratn e
prbashkt dypalshe t 13 dhjetorit 1924, pr mosndrhyrje n punt e
brendshme t Shqipris. N kt koh ishte provuar pjesmarrja e drejtprdrejt
e njsive t ushtris s rreguilt jugosllave n ndrhyrjen kundr Shqipris. Midis
23 robrve, q ishin kapur n Krum nga forcat e qeveris demokratike kishte
edhe disa serb.
Refuzimi srishmi nga kabineti italian n mesin e dhjetorit 1924 i krkess,
q qeveria shqiptare i bri pr ta furnizuar me municionet e nevojshme, n nj
koh kur forcat zogiste furnizoheshin me gjithka nga Beogradi, sht nj dshmi

244

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

tjetr e qndrimit toierues t Roms ndaj agresionit jugosilav kundr Shqipris


demokratike.
Edhe Lidhja e Kombeve, tek e cita F. Noli kishte shum shpresa, mbajti
qndrim mosprfills ndaj ankess s qeveris s Tirans dhe mbylli syt para
agresionit jugosllav. I vetmi hap q ndrmori Lidhja e Kombeve ishte prcjellja e
ankess s 18 dhjetorit 1924 t qeveris s F. Noiit prfaqsuesit diplomatik
jugosilav n Bern, prej t cilit mori prgjigjen pas nj jave. Qeveria jugosllave e
cilsoi si provokacion padin e Tirans pr agresion, ndrsa akuzat e saj si t
pavrteta.
Ndrkaq, qeveria e F. Nolit nuk i paraqiti Lidhjes s Kombeve ndonj protest
kundr Greqis, sepse rreziku m i madh i vinte Shqipris nga ndrhyrja e fqinjit
t veriut. Ktu ndikoi edhe fakti se organet shtetrore greke nuk doln aq hapur sa
ato t Jugosllavis n ndrhyrjen ushtarake n Shqipri. Prve ksaj, prpjekjet
pr tu futur n tokat e shtetit shqiptar, n filiim n Kakavij dhe mandej te Ura e
Peratit, dshtuan. Nuk patn sukses as orvatjet pr t krijuar n jug t vendit
ndonj mbshtetje t rndsishme pr intervencionin e huaj.
Qeverin nuk e ndihmoi as hapi q u detyrua t hidhte n politikn e jashtme
n ditt plot ankth t dhjetorit 1924. E shqetsuar nga jehona q pati n Evrop
mbrritja n Tiran, m 16 dhjetor, e personeiit t prfaqsis diplomatike t
Bashkimit Sovjetik, me ministrfuqipiot Arkadi Krakovjeckin, prt ngritur Legatn,
qeveria demokratike e F. Noiit krkoi largimin e tyre nga Shqipria. Diplomacia
shqiptare e motivoi kt krkes me presionin e Fuqive dhe me gjendjen n fro n f.
Qeveria shqiptare e bri menjher pubiik kt vendim duke e botuar edhe
n shtyp, me shpresn q ky hap mund t ndryshonte qndrimin e Fuqive t Mdha.
Pr t prballuar gjendjen e rnd n frontin e luftimeve, qeveria e F. Nolit
dekretoi mobilizimin e prgjithshm dhe shpalli shtetrrethimin n vend. Ajo nisi n
drejtim t Peshkopis forca t tjera t armatosura pr t prforcuar ato q gjendeshin
atje. Por edhe kto forca nuk qen n gjendje t ndryshonin rrjedhn e luftimeve
n front.
Ndrkaq forcat qeveritare, me prkrahjen e vullnetarve, arritn t sprapsnin
n afrsit e Shkodrs goditjet e njsive t pakta n kufi, si n brigjet e Buns e n
Tarabosh, n Kastrat e n Postrib. Forcat e ardhura nga Prizreni nuk arritn ta
thyenin shpejt qndresn, me t ciin u prbalin n fillim, ndrsa ato q msyn
nga Dibra, t drejtuara nga vet A. Zogu, m 17 dhjetor shtin n dor Peshkopin
dhe u futn n brendsi t vendit. T mbshtetura nga nj pjes e madhe e paris
s vendit, ato thyen qndresn e fundit t reparteve qeveritare n Gur t Bardh e
n Prisk. Kshtu, m 24 dhjetor 1924 forcat e A. Zogut hyn n Tiran dhe brenda
nj kohe t shkurtr shtin n dor edhe pjesn tjetr t Shqipris, me prjashtim
t disa zonave malore, ku popullsia vijoi qndresn me arm edhe pr disa muaj.
Me kto ngjarje qeveria demokratike e F. Nolit u prmbys. Ministrat e saj e
disa figura t tjera u arratisn jasht vendit. Revolucioni i qershorit u shtyp. N
Shqipri u kthyen n pushtet Ahmet Zogu dhe pasuesit e tij.

Revolucioni i Q ershorit i v itit 1924

245

Shkaqet e shtypjes t Revofucionit


Rrzimi i qeveris s F.Noiit dhe shtypja e Revoiucionit ishin rrjedhoj e nj
vargu faktorsh, t brendshm e t jashtm. Ndr faktort e brendshm vendin e
par e z mungesa e bashkveprimit t forcave demokratike q morn pjes n
Revoiucion dhe n qeverisje. Prarjen n radht e tyre e shfrytzoi mjedisi
konservator, i ciii ngjalii mosbesim e shthurje n aparatin shtetror, civil e ushtarak.
Shthurja n kt aparat u shtri shum dhe nuk u ndrpre as n astin vendimtar t
baiiafaqimit me arm, n dhjetor 1924, Gatishmria q treguan n mesin e dhjetorit
forcat me frym poiitike demokratike (dy partit poiitike dhe Shoqria Bashkimi),
pr tlu kundrvn me forca t bashkuara kundrshtarve t Revolucionit, ishte
tepr e vonuar.
N disfatn e Revoiucionit ndikoi dhe pavendosmria e qeveris pr t kryer
reformat e shpallura n programin e 19 qershorit, sidomos moszbatimi i reforms
agrare, q oi n kputjen e iidhjeve t fshatarsis me qeverin e n rritjen e
mosbesimit ndaj ksaj qeverie. Kto u dukn edhe n qndrimin e shkujdesur t
fshatarsis gjat agresionitt dhjetorit 1924. F. Noli e pranoi vet kt gabim, kur
tre vjet m von deklaroi: Un ngjaiia zemrimin e aristokracis s toks; duke
mos mundur ti nxjerr jasht ata, un humba mbshtetjen e masave fshatare.
Nnviersimi i forcs s kundrshtarit dhe qndrimi lshues ndaj tij, ishte
nj shkak tjetr i brendshm q ndikoi n disfatn e 24 dhjetorit. Organet e aparatit
shtetror, t rendit pubiik e t drejtsis vepruan me shum ngathtsi, ose nuk
vepruan fare, pr t mbrojtur fitoret e revolucionit. Prve ksaj, nuk u mnjanuan
nga aparati shtetror, civil e ushtarak mjaft nga prkrahsit e A. Zogut edhe ather
kur kta vepronin hapur kundr qeveris. Veprimtaria e forcave demokratike nuk u
shtri n krahinat kufitare veriiindore. Pikrisht kto krahina, q ishin nga m t
prapambeturat e vendit nga pikpamja ekonomike e shoqrore dhe ku paria n
prgjithsi jetonte me mendsit konservatore, u bn mbshtetje e forcave
kundrshtare prozogiste.
Nj goditje vdekjeprurse i dha Revolucionitt Qershorit agresioni i forcave
t huaja q hyn disa kilometra brenda toks shqiptare pr t mbshtetur forcat e
brendshme antiqeveritare. Agresioni ishte vijim i qndrimit armiqsor t disa shteteve
t huaja e n radh t par t shtetevefqinje ndaj forcave demokratike dhe njherazi
vijim i prkrahjes s A. Zogut prej ktyre vendeve.
Shtypja e revolucionit ndrpreu zhvillim in e rregulit t zgjedhjeve
parlamentare, t nisur n nntor 1924, q do t shprehnin vullnetin politik t popullit
shqiptar. Qeveria pranoi zhvillimin e prshpejtuar t zgjedhjeve poiitike nn trysnin
e krkess s bots s jashtme prt vendosur iegjitimitetin e pushtetit. Por qeverit
e vendeve q kishin ngulur aq shum kmb pr iegaiizimin e saj, nuk pritn
zhviilimin e prfundimtn e zgjedhjeve t dhjetorit 1924 - janar 1925. Ato pranuan
synimin e A. Zogut e t pasuesve t tij pr tu kthyer n pushtet dhe pr t vendosur
iegalitetin me ann e dhuns.
Themeiet e qeveris demokratike u tronditn edhe nga izolimi i saj n rrafshin
ndrkombtar, kur n vend t njohjes e t mbshtetjes nga shtetet evropiane ndeshi
n qndrimin e tyre mosprfills, madje n trysnin e tyre t vazhdueshme. Qeveria
hodhi disa hapa pr t ndryshuar gjendjen e jashtme n t mir t saj. Mirpo ajo
i gjeti dyert e Londrs e m pas ato t Roms dhe t Gjenevs t mbyllura. Pr

246

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

kt pritje t ftoht zor se mund t bhet prgjegjs F. Noli, kur ai bri gjithka q
varej prej tij prt paraqitur prpara bots, posarisht prpara Lidhjes s Kombeve,
shqetsimet e vendit t tij dhe pr t prmirsuar imazhin e qeveris q drejtonte.
Kjo trysni ndikoi ndjeshm edhe mbi prkrahsit e qeveris, t ciit nuk
prisnin q pas qershorit ngjarjett merrnin kto zhviiiime dramatike. Kta, arritn
deri atje sa, pr krijimin e nj situat kaq kritike, bn prgjegjs udhheqsit
kryesor t ivizjes e t qeveris demokratike dhe jo qndrimin e shteteve t huaja.
Edhe nj personalitet poiitik i njohur, si Sejfi Vflamasi, do t shkruante n kujtimet
e tij, se n dhjetor 1924 ai kishte mallkuar veten dhe kolegt pse kishin ndjekur
prapa Nolin me shokt e tij, veprimet e t ciive e kishin shpn qeverin e Londrs
t mbante kundrejt Tirans qndrim armiqsor dhe t miratonte madje edhe
agresionin e dhjetorit 1924.
N kt kor kundr qeveris s F. Nolit bnte pjes edhe zhurma e madhe
propagandistike e shtypit t huaj dhe e organeve t tjera t interesuara pr ta
paraqitur qeverin shqiptare si nj qeveri komuniste a si antare e Internacionaies
(II dhe F. Nolin si peshkop i kuq. Kjo fushat synonte t prligjte izolimin e qeveris
Noli nga fuqit evropiane.
Me prmbysjen e qeveris s Fan Nolit, t dal nga Revoiucioni i Qershorit
1924 iu dha nj goditje e rnd prpjekjeve t forcave demokratike pr t rrnjosur
mbeturinat e feudalizmit n Shqipri dhe pr ta futur at, ashtu si vendet e tjera
evropiane, n rrugn e demokracis perndimore, t prparimit ekonomike shoqror.
Disfata e Revolucionit t Qershorit ndrpreu gjithashtu prpjekjet p r.
konsolidimin e nj shteti demokratik dhe iu hap rruga forcave q synonin t
vendosnin n Shqipri nj shtet autoritarist.

KREU

IX

REPUBLIKA SHQIPTARE N VITET 1925-1928

1. RIVENDOSJA E PUSHTETIT T AHMET ZOGUT.


REGJIMI REPUBLIKAN

Triumfi i legalitetit
Pas shtypjes s Revolucionit t vitit 1924, Ahmet Zogu me bashkpuntort
e tij rivendosn pushtetin e prparshm dhe risolln n fuqi qeverin e iijaz bej
Vrionit, e ctia shihej si qeveri e ligjshme. Rimkrrrbja e institucioneve t para
Revoiucionit u shpall si triumfi i legalitetif, ndrsa institucionet q kishin dal nga
Revolucioni u quajtn t paligjshme dhe u likuiduan. A. Zogu n fiiiim, ashtu si m
1923, mbajti prkohsisht tituilin e Komandantit t Prgjithshm t Operacionit
dhe at t ministrit t Brendshm t qeveris s Vrionit. Por n t vrtet ai drejtonte
gjith polittkn dhe veprimtarin qeveritare,
Nj nga masat e parat qeveris ishte shpallja e gjendjes s jashtzakonshme
n vend. Ajo urdhroi t gjitha prefekturat e Shqipris t pushonin nga puna npunsit
e qeveris s Fan Nolit, t prndiqnin e t arrestonin njerzit e rrezikshm pr qeverin,
t cilt duhej f u nnshtroheshin dnimeve t rrepta.
U shprndan klubet dhe organizatat politike, u zhdukn t gjitha institucionet
e ngritura deri ather n rrug ligjore. do organizat e re politike e kulturore
mund t krijohej vetm me lejen e Ministris s Punve t Brendshme. Liria e
fjals dhe e shtypit u hoq e u vendos censura e rrept, madje edhe mbi botimet q
hynin nga jasht, si dhe mbi letrkmbimin privat. Nj komtsion parlamentar u
ngarkua pr hetimin e veprimtaris s asamblistve dhe ndjekjen ligjore t tyre.
N radh t par u vun n shenj aktivistt demokrat t cilt iu nnshtruan
dnimeve e persekutimeve. Mjaft prej tyre u dnuan qoft edhe n munges me

248

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

burgime deri n 101 vjet e madje me ekzekutim. Qeveria internoi famiijet e t


arratisurve dhe t njerzve q i strehonin. Ajo urdhroi gjithashtu q t gjitha pasurit
e konfiskuara t bejlerve m 1924-n, tu riktheheshin atyre menjher. Kshtu
iu rikthyen pronat Toptanasve, Vrionasve, Vlorajve, Vrlacit e t tjer.
U shprnda ushtria kombtare, e ciia kishte marr pjes n Revoiucion. U
suprimuan Ministria e Lufts, q u zvendsua me Komandn e Prgjithshme t
forcave t armatosura, si dhe Ministria e Arsimit. Kjo mas e fundit drejtohej kundr
arsimtarve, t ciit n shumic ishin bashkuar me ivizjen demokratike.
Me 5 janar t vitit 1925 qeveria e lijaz Vrionit paraqiti zyrtarisht krkesn pr
dorheqje, duke i hapur rrugn A. Zogut pr ta marr piotsisht pushtetin n duart e
tij. Pr tu br kjo, ishte e nevojshme t thirrej Asambiea Kushtetuese. Por nj e treta
e deputetve t saj ishin n mrgim. Megjithat u mbiodh pjesa q kish mbetur, e cila
miratoi m 6 janar 1925 qeverin e re me kt prbrje: Kryeministr dhe ministr i
Brendshm Ahmet Zogu, ministr i Jashtm peshkop Gjergj Koieci (detyra kryhej
nga Eqrem Libohova), ministr i Financave Mufit bej Libohova, ministr i Drejtsis (i
ngarkuar) Mufit bej Libohova, ministr i Punve Botore, i Drejtsis dhe i Arsimit
Koo Kota. Pushteti qeveritar u prqendrua, qoft dhe formalisht, n katr duar.
N kt kabinet si shihet, mungonte Ministria e Lufts, q shte likuiduar.
Ushtria n kt koh nga 5 700 veta ishte rrudhur n 1 200 veta dhe parashikohej t
zvendsohej me milicin prej 3000 vetash, q do t ngarkohej me ruajtjen e postave
kufitare. Rndsi t madhe kishte xhandarmria e krijuar gjithashtu prej A. Zogut.
M 17 janar u mblodh parlamenti prsri me 64 deputet pr ti dhn
votbesimin qeveris. N fjalimin para Asambles Kushtetuese, m 19 janar, A.
Zogu, duke e paraqitur lvizjen e vitit 1924 si nj lvizje komuniste, doli me flamurin
e antikomunizmit dhe bri thirrje pr luft kundr ideve t reja dhe tepr t
rrezikshme pr shtetin, si ishin idet boishevike. Politika e brendshme e qeveris
s sotme, - deklaroi ai, - ka me qen nj ndjekje e rrept deri sa kjo ide t zhduket
fare prej Shqipnis. Zogu i konsideronte tepr t rrezikshme idet pr lirimin e
bujqve pra t reforms agrare.

Shpallja e Repubiiks. Statuti


dhe institucionet repubiikane
Duke kuptuar nevojn e stabilizimit t
gjendjes n vend dhe t legaiizimit t pozits s
tij A.Zogu n xitoi t m biidhte A sam bien
Kushtetuese, t zgjedhur n vitin 1923, n t ciin
nuk bnin pjes shum prej atyre q e patn
kundrshtuar at. N fund t janarit t vitit 1925
u mblodhn n Tiran 64 deputet prej 103
deputetve q kishte patur Asambleja n filiim.
A. Zogu n situ at n e re ende t
pastabilizuar pas shtypjes s Revoiucionit t vitit
1924, duke njohur aspiratat e shqiptarve pr
nj regjim republikan dhe i bindur se edhe
Evropa e prparuar do ta mirpriste gjithashtu

A h m e t Zogu,
president i Republiks Shqiptare

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

249

nj regjim t till, vendosi t shpalite Republikn. Republika e shpallur ishte e


tipit presidencial.
M 21 janart vitit 1925 Asambleja Kushtetuese shpalli Republikn Shqiptare,
ndrsa m 31 janar u miratuan nenet e para t statutit apo t kushtetuts republikane
dhe Ahmet Zogu u shpall President i saj. Me kt rast u ndrpre funksioni i Kshiliit
t Lart q kishte dal nga Kongresi i Lushnjs. Prej ksaj kohe Asambleja
Kushtetuese u kthye n Parlament.
Shpallja e Republiks dhe miratimi i statutit t saj prbnte nj hap t
rndsishm n rrugn e masave t A.Zogut pr forcimin e shtetit shqiptar dhe t
strukturs s tij organizative institucionaie.
M 1 shkurt kabineti qeveritar republikan mori votbesimin n parlament.
Brenda nj kohe fare t shkurtr prej rivendosjes s Legalitetif kjo ishte e treta
qeveri n Shqipri. Ajo prbhej prej ministrit t Drejtsis Petro Poga, ministrit t
Jashtm dhe t Financave Mufit bej Libohova, ministrit t Brendshm dhe t Punve
Botore Koo Kota.
Presidenti ishte kreu I shtetit dhe kryetar i ekzekutivit, pra kryente edhe
funksionin e Kryeministrit
Statuti repubiikan, i prgatitur nga nj komision i posam, i cili kishte
shfrytzuar n hartimin e tij prvojn evropiane dhe amerikane t republiks
presidenciale, duke fiiiuar nga SHBA deri te republikat e tjera t Evrops, n fund
t marsit 1925 mori form prfundimtare. Ai u hartua, mund t thuhet, n nj koh
shum t shkurtr.

P arlam enti i Shqipris (1925)

Shqipria sipas t tij ishte formaiisht repubiik parlamentare me nj president n krye. N t vrtet presidenti shqiptar kishte fuqi tepr t mdha, prandaj
ajo i ngjante m shum nj repubiike presidenciaie, e cila nuk ishte aq !arg nga
monarkia, e vetm nj hap i vogi e ndante prej saj. Kjo sht edhe nj nga arsyet,
q shndrrimi i mvonshm n monarki u b pa vshtirsi e pa vones.

250

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Duke pasur parasysh kompetencat e mdha, q A. Zogu si president


prqendroi n duart e veta, studiuesi B. J. Fisher shkruan: N vitin 1925 Zogu do
ta kishte pranuar me dshir dinjitetin e kurors, por pamundsia pr t kuptuar
poiitikn evropiane, pr munges t arsimimit dhe t prvojs, e bindi at q
paraprakisht t shkonte deri atje nprmjet nj periudhe kalimtare republikane, t
veshur me petkat e monarkis.
N nenin ! t Statutit shpaliej ideja e huazuar nga kushtetutat perndimore,
se pushteti shtetror buron nga populli.
Pushteti iegjislativ prbhej nga nj parlament me dy dhoma: dhoma e
deputetve dhe senati (neni 7). Ekzekutivi ishte vet Presidenti, i cili e ushtronte
pushtetin me an t ministrave.
Antart e Dhoms s deputetve zgjidheshin pr 4 vjet. do deputet
prfaqsonte 15 mij banor. Senatort zgjidheshin pr 6 vjet. Ata zgjidheshin
pjesrisht nga popuili me ndrmjets dhe nj pjes nga Presidenti. Deputett duhej
t ishin s paku 30 vje, ndrsa senatort mbi 40 vje. Kta t fundit duhej t kishin
diplom dhe t kishin pasur m par poste me rndsi. Ata nuk duhej t ushtronin
funksione t tjera shtetrore dhe as t shrbenin n komunitete fetare. Rroga vjetore
e deputetve ishte 5 mij franga ari, e senatorve 6 mij franga ari. Presidenti merrte
10 800 franga ari. Ushtarakt nuk iejoheshin t bnin pjes n pariament.

Senati (1925)

Dhoma e deputetve e ndante fuqin iigjvnse me Senatin dhe me


Presidentin, i cili kishte fuqin kryesore. N rast konfllkti ndrmjet Dhoms s
deputetve dhe Senatit, Presidenti e shprndante pariamentin. Me pjesmarrjen e
t dy dhomave mund t krijohej nj Gjykat e Lart pr krime politike.
Presidenti zgjidhej pr 7 vjet. Ai duhej t ishte me shtetsi shqiptare dhe
shqiptar nga gjuha e raca. Ishte i paprgjegjshm n veprimtarin e tij, me prjashtim
t dy rasteve: t tradhtis s lart dhe t mungess s kundrfirms s tij n
aktet e ministrave. Ai kishte t drejtn e vetos pr projektiigjet. Presidenti i Senatit
ishte n t njjtn koh edhe zvends i Presidentit t Repubiiks.

Republika Shqiptare n' vitet 1925-1928

251

Ndryshimi m i rndsishm q u b me miratimin e Kushtetuts, krahasuar


me Statutin e Lushnjs, ishte forcimi i pushtetit ekzekutiv, q ishte prqendruar n
nj shkail t madhe te Presidenti. Presidenti vepronte si kryetar i shtetit dhe i
qeveris. Ai kontrollonte kabinetin, emronte ose pushonte do ministr me fuqin
e vet, kontrollonte Senatin, ne t cilin kishte t drejt t caktonte gjasht antar,
ndrsa pjesa tjetr zgjidhej prej Asambies. Presidenti komandonte forcat e
armatosura dhe gzonte t drejtn e emrimit e t pushimit t t gjith oficerve t
lart. Ai gzonte t drejtn supreme t nisms pr ndryshimin e Kushtetuts dhe
vetm ai kishte t drejt t propozonte ligjet pr rritjen e buxhetit dhe pr mnyrn e
shprndarjes. A. Zogut si president iu dha nj pushtet thuajse i pakufizuar mbi vet
Parlamentin. Ai kishte t drejtn e vetos mbi ligjet e ndryshme q vinin pr miratim,
mund t shprndante parlamentin dhe t caktonte zgjedhjet e reja n do koh.
Ministrat duhej t ishin me shkoli e t kualifikuar dhe nuk duhej t kishin
lidhje farefisnore me Presidentin, me kryetarin e Senatit ose me njri-tjetrin. Ministri
i Drejtsis prfaqsonte qeverin n Parlament. Drejtsin n t vrtet e kishte
n dor po Presidenti, i ciii emronte e shkarkonte gjyqtart. Gjyqtarve u ndalohej
pjesmarrja n poh'tik.
Sipas statutit nuk njiheshin tiiuj fisnikrie. E megjithat bejlert ende i mbanin
si m par kta tituj dhe pozitat i kishin t forta.
do qytetar kishte detyr t mbronte vendin dhe t paguante taksa. T huajve
u ndalohej blerja e pronave toksore n Shqipri, por u jepeshin toka me koncesion
me afate tepr t gjata. Ata nuk kishin t drejt t nxirrnin gazeta e revista. Sipas
Sigjeve t jashtzakonshme shqiptart mund t internoheshin e t largoheshin
nga vendi. N fund t Statutit thuhej se forma repubiikane n Shqipri ishte e
pandryshueshme.
M 14 mars doli ligji pr zgjedhjet, q shnonte nj hap t rndsishm n
vendosjen e sistemit zgjedhor, i cili mungonte n vend. Ky ligj prjashtonte nga zgjedhjet
grat, ushtarakt, xhandart e polict, t burgosurit, t falimentuarit n veprimtari
private dhe lypsit.
Burrat q gzonin t drejtn e zgjedhjeve duhej t ishin mbi 18 vje dhe kur
zgjidheshin nuk duhej t ishin npuns t shtetit. Oficert kishin t drejtn t
kandidonin si deputet, por nuk ishin t siguruar pr tu kthyer prap n detyrn q
kishin pasur.
Edhe pse Shqipria u quajt republik parlamentare, Parlamenti gzonte
atribute legjisiative mjaftt kufizuara dhe as mund ta kontrollonte Ekzekutivin, n
krye t t cilit ishte Presidenti i piotfuqishm.
Zgjedhjet n Shqipri, me nj popullsi prej 85% analfabete dhe ku burokracia
bnte ligjin, nuk mund t ishtn t lira e demokratike; ato mund t manipuloheshin
leht. Zgjedhjet bheshin me dy shkall: zgjedhsit e par dilnin formalisht nga
populli; e kta zgjidhnin zgjedhsit e dyt, t cilt ua jepnin votn deputetve t
iists qeveritare. List tjetr nuk kishte, sepse nuk kishte as opozit dhe as deputet
t pavarur.
Asambleja Kushtetuese m 2 mars zgjodhi 12 prfaqsuesit e Senatit midis
tyre Eshref bej Frashrin, i cili u caktua nga A. Zogu kryetar i tij. N Senat u zgjodhn
edhe Pandeli Evangjeli, Eqrem bej Vlora etj.

252

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

Vrasja e Luigj Gurakuqit dhe e Bajram Currit


A. Zogu zhduku disa nga kundrshtart e tij kryesor, pavarsisht nse ata
ishin atdhetar t shquar dhe njerz t nderuar nga populli. I tiil qe Zija Dibra,
bashkpuntor i Hasan Prishtins, i cili u vra q m 1924.
Kundr krahinave q qen mbshtetja e kryengritjes s qershorit, vepronin
n veri, si n Malsin e Madhe, n Shai, n Krasniqe, n Kthell etj., ekspeditat
ndshkimore t Ceno bej Kryeziut, t Muharrem Bajraktarit, t Abaz Kupit etj.,
ndrsa n jug, sidomos n krahinat e Kurveleshit e t Lumit t Viors, ato t Taf
Kaziut, t Hysni Dems etj. Organizator i terrorit n Shqiprin e Jugut ishte Mufit
Libohova.
M 2 mars t 1925-s n Bari t Italis u vra nga njerzit e qeveris atdhetari
e lufttari i shquar Luigj Gurakuqi. Vrasja u b nga Baltion Stambolla, i cili kishte
iidhje t ngushta me konsuiltn shqiptar n at qytet, atin Sarain. Gjykata italiane
e nxori vrassin t pafajshm, gjoja pr munges provash.
N veri forca jo t rregullta qeveritare u vun n ndjekje t etave dhe t
grupeve t armatosura, q nuk e pushuan qndresn. Qeveria premtoi shprblime
t mdha pr vrasjen e kundrshtarve politik t arratisur. Pr njoftimin e vendit
ku ndodhej B. Curri u shpall nj shprblim prej 10 mij franga ari. I shtrnguar nga
kushtet e dimrit t ashpr, Bajram Curri e shprndau pjesn m t madhe t
bashklufttarve, me mendimin pr tu ribashkuar n pranver. Gjat muajve
shkurt-mars u strehua n nj shpeli te Gryka e Dragobis. Por nga fundi t marsit
forcat qeveritare e diktuan strehimin e tij. M 29 mars 1925 vendi u rrethua nga
forca t shumta nn komandn e Ceno bej Kryeziut. B. Curri dhe shokt e tij,
ndonse t drrmuar nga uria dhe me kmbt e dmtuara nga ngrica, nuk u
dorzuan. N kt prleshje B. Curri, udhheqsi i shquari kryengritjevet viteve
1910 e 1912, q kish luftuar me vite pr liri e demokraci, ra me arm n dor.
Vrasja e L. Gurakuqit dhe e B. Currit, e ktyre dy figurave q bn aq shum
pr atdheun, shkaktoi tronditje e pikllim t madh n Shqipri dhe te atdhetart n
mrgim. Poeti i madh F. Noli shprehu dhimbjen e vet dhe t popullit pr humbjen e
tyre me dy elegji t shklqyera.
Qndresa e kundrshtarve politik t qeveris do t vijonte kryesisht jasht
vendit. Ndrkoh n t gjitha krahinat vazhdonte armatimi i popullsis.

Organizimi politik-administrativ e gjyqsor


A. Zogu mori masa t shumta pr krijimin e nj administrate t centraiizuar,
e cila, krahas vendosjes s nj pushteti qendror t fort, kryesisht pr interesat e
vet, do t onte gjithashtu n forcimin e shtetit, si dhe n zhdukjen e separatizmit
krahinor e n forcimin e unitetit t brendshm t vendit. Pa kt nuk mund t bhej
fjai pr prparimin e prgjithshm t vendit n fushn politike, ekonomike e
kulturore.
N filiim ai mori nj sr masash pr t asgjsuar kundrshtart e tij, njerzit
antiqeveritar, si dhe pr t nnshtruar krahinat e pabindura. N mars t 1925-s,
para se t zhvilloheshin zgjedhjet, Parlamenti miratoi iigjin pr internimin e atyre q
zhviilonin propagand kundr qeveris ose, si thuhej n t, kundr pavarsis,
njsis dhe trsis s Shqipris. Nnshtrimi i maisive, sidomost Veriut, mbetej

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

I
|
j
|
|
|
j
I
|
j
[
I
I.
|
j
?
j
j
[
[
|
r

j
|
;
\

|
?

253

problematik. N gjysmn e par t muajit mars krert e malsive t Veriut i dhan


besn qeveris se do ti qndronin besnik dhe u zotuan se nuk do tu jepnin t
arratisurve as arm, as strehim e ushqim dhe asnj ndihm tjetr. Nga fundi i marsit,
kur Veriu u qetsua disi, Ceno bej Kryeziu, komandant i prgjithshm i operacionit t
ksaj zone, u caktua ministr i Brendshm i qeveris n vend t Koo Kots.
M 12 prili u zhvilluan zgjedhjet e reja pr n Rariament, zgjedhjet e para t
ksaj periudhe. N votime morn pjes m pak se 20% e atyre q kishin t drejt
vote; 57 deputett e zgjedhur i siguruan Zogut nj parlament t bindur e t qet.
Megjithat Parlamenti diskutoi programin qeveritar jo krejt pa vrejtje,
sidomos n nj shtje delikate, si ishte dhnia e Shn Naumit Jugosllavis.
Nj mas e rndsishme n rrugn e forcimit t shtetit shqiptar ishte ngritja
e organeve poiitike-administrative n vend. Organi m i rndsishm pas
Presidencs ishte Ministria e Punve t Brendshme, q kontrollonte gjith jetn
politike e administrative t vendit, si dhe do veprimtari t brendshme e t jashtme
t shqiptarve.
Nj hap prpara pr kushtet e Shqipris ishte ndarja e re administrative, q
u b me ligjin mbi administratn civiie. Vendi u nda n 10 prefektura, t cilat
prfshinin disa krahinari, si dhe komuna. Ndihmse t komunave ishin kryepleqsit
e fshatrave. Ky organizim formalisht ishte marr pothuaj i tri nga kushtetuta
franceze. Prefektt e nnprefektt kishin n qarqet e n rrethet e tyre shum pushtet
politik dhe ekzekutiv. Ata emroheshin drejtprdrejt nga Ministria e Punve t
Brendshme me miratimin e Presidentit t Republiks. Prefektt bn n kt
periudh nj spastrim rrnjsor t aparatit administrativ dhe emruan n t njerz
besntk t qeveris.
Mbshtetje e fort e shtetit ishte xhandarmria. Organizimi I saj u b nn
drejtimin e organizatorve anglez, me kolonel Sterlingun n krye. M von at e
zvendsoi gjenerai-major Persy. Me organizatort anglez qeveria shqiptare lidhi
nj kontrat duke filiuar nga viti 1926, afati i s cils erdhi duke u shtyr; ata qndruan
n Shqipri deri n vitin 1938.
Dikasteri i xhandarmris shqiptare u nda n 4 zona: Zona e Veriut me qendr
n Shkodr, Zona e Undjes me qendr Peshkopin, Zona e Qendrs me qendr
Tirann dhe Zona e Jugut me qendr Prmetin. N do zon komanda kishte dhe
nga nj inspektor anglez pran komandantve shqiptar.
Stpas Statutit edhe sistemi i drejtsis gzonte nj pozit t lart e t
prtvilegjuar dhe ekzekutivi nuk lejohej t ndrhynte n t. Por n nj shtet trsisht
t prqendruar n duart e kreut t shtetit nuk mund t kishte n praktik ndarje
dhe pavarsi t plot t organeve gjyqsore.
Krahas gjykatave zyrtare ishin ende n fuqi edhe gjykatat e bashksive fetare.
A. Zogu e kuptonte se n kushtet e Shqipris nuk mund t bheshin ndryshime t
menjhershme dhe nuk mund t mohohej e drejta zakonore. Prandaj ai veproi me
kujdes pr fashitjen e paknaqsis s klerikve dhe t bajraktarve, t cilt nuk i
pranonin lehtsisht rregullat e ligjet e reja.
M 18 qershor 1926 Presidenti nxori dekretin e pajtimit t gjaqeve n Mirdit.
M pas n kt zon u ndaluan edhe festat e kushtueshme t familjeve t mdha.
Nj nga ligjet m t rndsishme pr gjendjen e athershme politike n
vend vlersohej ligji ndshkimor pr faje politike, sipas t cilit do propagand e

254

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

veprimtari kundr regjimit, kundr Statutit dhe Kryetarit t Repubiiks, ndshkohej


rnd. Pr propagand t tili iigji parashikonte 5-15 vjet burgim, ndrsa pr veprimtari
t fsheht poiitike q synonte ndryshimin e forms s regjimit, si dhe pr shprndarje
armsh jepeshin dnime me vdekje ose burgime me afat deri 101 vjet.
Me dekretin e 3 qershorit 1927 A. Zogu miratoi Kodin Penai shqiptar, si dhe
ligjin pr zbatimin e tij, aq t nevojshm pr nj sistem juridik shtetror t kohs.
Kta hyn n fuqi m 1 janar t vitit 1928. Ky kod u hartua sipas modelit t kodit
penai italian t vitit 1899, por u shfrytzua edhe legjislacioni i vendeve t tjera
evropiane. N t shprehej parimi i njohur se askush nuk mund t dnohet pr nj
vepr q ligjs nuk e ka parashikuar shprehimisht si krim dhe as dnohet me
ndshkime q nuk jan caktuar me ligj . Nxjerrja e ktij kods padyshim ishte nj
veprim me rndsi t veant n fushn juridike shqiptare t disipiinimit dhe t
organizimit t veprimtaris ndshkimore n Shqipri. Ky kod ndihmoi mjaft pr
vendosjen e rendit e t qetsis n vend dhe pr kufizimin e gjakmarrjes, nj
plag e rnd pr shoqrin shqiptare. Pr kt qetsi ishin t interesuar gjith
shtetasit, si dhe forcat e reja shoqrore q prpiqeshin pr nj zhviliim normai t
marrdhnieve t ekonomis s tregut n vend. Sipas Kodit Penar quheshin
delikte jo vetm veprimtarit, por edhe idet e mendimet, t cilat prfshiheshin n
propagandn antiqeveritare.
Nj vmendje t veant i kushtoi A. Zogu mnjanimit t qndrimeve
krahinariste t krerve dhe t bajraktarve t maisive t Veriut dhe t paris s
krahinave t Jugut, gj q ishte e nevojshme pr t pasur nj shtet unik dhe pr tu
ruajtur nga anarkia n vend. Pr kto qllime A. Zogu organizoi n Tiran n qershor
t 1925-s nj kongres me pjesmarrjen e 350 bajraktarve dhe t krerve t maisive
t Veriut (t Shkodrs, t Peshkopis, t Kuksit etj.). Nj mbledhje e tiii u organizua
edhe me krert e parin e krahinave t Jugut. N tubime t tiiia bajraktart e paria
shprehn besnikrin ndaj shtetit dhe qeveris.

Masat n fushn e ekonomis,


t arsimit dhe t shndetsis
Shqipria prej kohsh po kalonte nj kriz t rnd e t pandrprer
ekonomike e shoqrore. Prapambetja prej vitesh, ekonomike-shoqrore e vendit,
n kt periudh e bnte kt kriz edhe m t mpreht. Ajo q e rndonte se
teprmi gjendjen e popuiisis, sidomos at t fshatarsis, ishte sistemi i
prapambetur i tatimeve dhe i taksave, t trashguar nga koha e Perandoris
Osmane.
M 23 shkurt 1926 qeveria nxori nj dekret, sipas t ciiit hiqej ligji i mparshm
i 11 priiiit 1925, q lironte nga pagimi i takss s xheiepit pronart me deri n 100
krer bagti t imta, dhe vihej n fuqi prsri ligji i 17 janarit 1923, q ngarkonte
me 0,5 franga ari taks do kok bagtie t imt. Tre muaj m von, me 3 qershor
1926, doii nj dekretligj tjetr, sipas t cilit taksa e bagtis ngrihej n 1 franga ari
pr kok n v it Pas pak kohsh fiiioi mbiedhja e taksave t prapambetura gjat 9
vjetve, nga viti 1918 deri m 30 shtator 1926. Brenda 2-3 vjetve u dyfishuan t
ardhurat nga taksat e populisis. Ndrsa n vitin 1925 popuiisia paguante nj shum
taksash prej 15 666 180franga ari, n vitin 1926 kjo shum u ngrit n 23 009 360

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

255

franga ari dhe n vitin 1927 arriti n 30 859 800 franga ari. Kto jan vetm t
dhnat zyrtare, pa ilogaritur spekuiimet e tagrambledhsve dhe t siprmarrsve
(t myitezimve).
Tatimet e taksat zinin mbi 50% t t ardhurave n buxhet, pa ilogaritur detyrimet
e trthorta. Tri t katrtat e buxhetit financiar t viteve 1926-1927, parashikoheshin
pr mbajtjen e forcave ushtarake dhe t aparatit shtetror, nj e katrta pr ndrtime
botore, pr arsim, pr kuitur e pr shndetsi. Pjesa e t ardhurave shtetrore nga
burimet e tjera, si doganat, monopoiet shtetrore, iftigjet e shtetit, ishte e pakt dhe
gjithnj n rnie.
U duk se nj ndihm pr buxhetin e varfr shqiptar dhe pr ndonj investim
n ekonomi do t ishte huaja italiane e SVEA-s. Por itaiiant nuk i prfilln interesat
e zhviiiimit ekonomik t Shqipris dhe e prdorn SVEA-n si vegl t presionit
politik dhe ekonomik kundr shtetit shqiptar. Huan e prdorn pr ndrtimin e nj
far infrastrukture si rrug, ura, ndrtesa pubiike, shkolia etj., t cilat, megjithat,
ishin t dobishme pr Shqiprin.
Nj gjendje aspak t mir trashgoi vendi nga e kaluara edhe n fushn
arsimore. Megjithat, gjat ksaj periudhe pati nj rritje t rrjetit t shkoliave. Gjat
vitit shkolior 1926-1927 funksiononin 536 shkolla filiore, nga t cilat 470 ishin vetm
me nj klas. Ntojepnin msim 830 msues dhe numri i prgjithshm i nxnsve
ishte 26.612, pra shum i vogi pr nj popullsi prej mbi 834 mij banorsh.
N dhjet gjimnaze t vendit jepnin msim 101 arsimtar dhe kishte 1328
nxns. Krahas tyre kishte 6 konvikte me 25 arsimtar dhe me 574 nxns. Ndjekja
e shkoljave ishte e detyruar formalisht pr 5 klasat e para. Shkollat femrore ishin
t pakta. Pjesmarrja e vajzave n gjimnaze ishte 10 pr qind, ndrsa nga bursat
e jashtme prfitonin vetm 5 pr qind. Prparimet n arsim i ndihmuan, prve
shtetit, edhe njerzit arsimdashs t popuifit dhe arsimtart atdhetar. N qershor
t vitit 1925 u rihap Ministria e Arsimit. Ministr i saj u caktua Xhafer Ypi.
Nj nga fushat ku ndjehej m shum prapambetja e trashguar, ishte
shndetsia. Ky dikaster ishte prfshir n Ministrin e Punve t Brendshme. N
krye t tij ishte mjeku i mirnjohur atdhetar Rifat Frashri, shkenctar i prkushtuar.
Por ai nuk mund t bnte gjithka q i nevojitej vendit, n kushtet kur shteti kishte
caktuar pr shndetsin nj shum t paprfitlshme n buxhet, 400 mij franga
ari. Drejtoria i caktonte do qarku prej 10 mij banorsh nj mjek, i ciii t varfrve
u shrbente falas. Drejtoria caktoi n pun edhe disa mami shtetrore. Por n
kt periudh ishin t prhapura smundje t shumta n Shqipri, m kryesoret e
m vdekjeprurset e t cilave ishin tuberkuiozi, malarja e sifilisi. institucionet
shndetsore ishin t paktadhe mjekt numroheshin me gisht. Vetm n shtat
prefektura kishte nga nj spitai me pak shtretr, ndrsa n prefekturat e Dibrs e
t Kosovs nuk kishte asnj mjek. Ambuianca nuk kishte. M 1927 n gjith vendin
kishte vetm 100 mjek, 21 dentist dhe 59 farmaci pr 834 mij banor. Smundjet
e fmijve ishin m t prhapurat dhe vdekshmria shum e lart.
N dimrin e viteve 1927-1928 dhe n pranvern e vitit 1928 Shqiprin e
kaprtheu nj zi buke, q ishte pasoj e prodhimit t pakt t drithrave. Ashtu si
n periudhn e mparshme, zija e buks u ndje sidomos n zonat malore, n
Dukagjin, Puk, Tropoj e gjetk, ku popuilsia fshatare, tejet e skamur, ushqehej
me barishte t egra dhe me gshtenja. Nga prefekturat iu drejtuan relacione

256

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

shqetsuese Ministris s Punve t Brendshme, n t ciiat krkohej t merrej


ndonj mas e ngutshme pr t sjeli drith nga jasht, prndryshe parashikohej
t kishte viktima n popuil. Edhe autoritetet lokaie paralajmronin se gjendja do t
bhej e padurueshme dhe paknaqsia e shtresave t ulta do t rritej. Qeveria
krijoi nj komision qeveritar pr t marr masa t shpejta, pr t sjeii drith nga
jasht si dhe pr t nxitur tregtart pr ta nxjerr drithin nga magazinat e pr ta
shitur me mime t arsyeshme.
Zit e buks pr Shqiprin u kthyen n nj smundje kronike, q iidhej me
prapambetjen ekonomike-shoqrore; ato prsriteshin her pas here dhe
trondisnin gjith vendin.

2. DEPRTIMl EKONOMIK JTAUAN N SHQIPRI

Afrimi me Itafin dhe koncesionet


n t mir t saj
Me ngritjen e presidencs, A. Zogu krijoi nj struktur politike q e kishte nn
kontrollin e tij. Kjo i dha mundsin t prqendrohej tani n gjendjen e rnd financiare
t vendit dhe n sigurimin e nj aleance t jashtme t fort. Ai kishte arritur n
prfundimin se kaprcimi i ksaj gjendjeje dhe vendosja e nj qndrueshmrie
ekonomike n vend nuk mund t arriheshin pa ndihmn nga jasht. N kushtet e
prapambetjes ekonomike t vendit, t dobsis s kapitalit vendas dhe t
pamjaftueshmris s kapaciteteve t tij financiare pr investime n degt kryesore
t ekonomis, A. Zogut nuk i mbetej rrugdalje tjetr pr ti hapur rrugn zhvillimit
ekonomik t vendit, vese ti drejtonte syt te ndonj fuqi e huaj. Q kur ishte n
arrati, ai erdhi n prfundimin se ishte pikrisht Italia ajo q duhej t trhiqej n
ekonomin shqiptare. Italia ishte nj shtet i fuqishm ekonomikisht dhe, prve ksaj,
nuk kishte kufij t drejtprdrejt toksor me Shqiprin. ItaSis do f i drejtohej A.
Zogu edhe pr ndihm financiare pr buxhetin e shtetit. N kto rrethana miqsts
s ngusht me Jugosllavin dukej qart se po i vinte fundi. Edhe Anglia, si hegjemone
e Evrops dhe ruajtse e baraspeshs n Ballkan, mendohej gjithashtu prej
Presidentit t ri edhe si mbrojtse e regjimitt tij. Kt besim tek ajo ai e ruajti deri n
fund.
Nj marrveshje xhentlmensh,J q A. Zogu e kishte lidhur me Pashiin,
sipas s ciSs, me fu kthyer n Shqipri, do f i siguronte Jugosilavis pozitn
mbizotruese t radhs s par, u harrua shpejt. Q kur ishte n Jugosliavi, ai
kishte hyr n kontakte t fshehta me italiant dhe ishte Sidhur me deputetin
Alesandro Lesona me an t deputetit shkodran Jak Koi. Ky i parashtroi qeveris
italiane propozimin pr f u lidhur me Italin. Paraprakisht A. Zogu i krkoi Italis nj
shum prej 2 milion firetash. N dhjetor t vitit 1924 Sidhjet me Romn u forcuan
si nprmjet Legats italiane n Shqipri, ashtu dhe me an t Lesons q erdhi
n vend inkonjito, Zogu shprehu simpatin pr Musolinin dhe dekiaroi se pozita
strategjike e Shqipris do t ndihmonte Italin t siguronte kontrollin e saj n
Adriatik. Italis iu premtuan ishime n fushn ekonomike.

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

257

Por Musolini Kishte njfar mosbesimi ndaj Presidentit t Shqipris, q


kishte marr pjes n Kongresin e Lushnjs dhe n qeverin q doli prej tij, si dhe
kishte pasur rotsn e vet edhe n Luftn e Vlors t 1920-s.
N kohn q zhvilionte bisedime me italiant, A. Zogu mundohej t ishte i
matur me Anglin, s cils i premtoi ratifikimin e marrveshjes pr naftn, q ishte
lidhur m par, si dhe me Jugosliavin, t ciin e mbante me premtime.
Bisedimet e prfaqsuesve shqiptar, t caktuar nga A. Zogu, si vllezrit Mufit
e Eqrem Libohova (miq t ngusht t Italis), sekretari Jak Koi, Shefqet Vrlaci dhe
ministri shqiptar n Rom Xhemii' Dino, me prfaqsuesit e lart t Ministris s
Jashtme italiane, si Kontarini e Lesona, i dhan frytet e para. Filloi menjher dhnia
e koncesioneve shum t rndsishme pr Italin. Kta hapa krkonin sheshimin e
kontradiktave italo-angieze pr shtnien n dor t fushave naftmbajtse.
N shkurt t vitit 1925 Shoqris Anglo-Persiane iu dha koncesioni pr
krkime t nafts n nj siprfaqe prej 220 mij hektarsh, me t drejt shfrytzimi
n 60 mij hektar. Qeveria e Roms, e cila synonte t'i shtinte vet n dor kto
burime, mbshtetur n vendimin e 9 nntorit 1921, n mars t 1925-s, protestoi
pran Forein Ofisit n Londr kundr ktij koncesioni, duke deklaruar se marrja e tij
nga Italia kishte jo vetm rndsi ekonomike, por edhe strategjike. Benito Musolini
ndrhyri me kmbngulje e krcnueshm edhe pran Zogut pr ta detyruar kt
f ua jepte koncesionin shoqrive italiane.
Krkesa e B. Musolinit nuk mbeti pa pasoja. Anglo-Persiani , i udhzuar
nga qeveria britanike, i bri Roms disa lshime. N mars t 1925-s ndrmarrja
shtetrore itaiiane Hekurudhat e shtetit italian (Ferrovie dello Stato Italiano) mori
n koncesion 50 mij hektar tok pr krkime, me t drejt shfrytzimi n 30 mij
hektar. Pr administrimin e tyre u krijua nj shoqri e veant, Ndrmarrja italiane
e nafts s Shqipris (Azienda italiana Petroli dAlbania - AIPA). Pas dy muajsh
edhe Shoqria italiane e minierave t bitumit t Selenics (Societa Itaiiana delle
Miniere di Seienizza - SlMS-a) mori n koncesion 2 140 hektar tok pr krkime
nafte, me t drejt shfrytzimi n 800 ha. Koncesione pr naftn morn dhe shoqri
t tjera: Shoqria angieze Herbert H. Rushton mori n koncesion n korrik 1925,
80 mij hatok pr krkime, me t drejt shfrytzimi n 50 mij ha; nj nga shoqrit
m t mdha monopoiiste t SHBA, Shoqria e Nafts e Nju Jorkut (Standart Oil
of New York), mori 80 mij hektar pr krkime, me t drejt shfrytzimi n 50 mij
hektar; shoqria franceze Sindikati Franko-Shqiptar (Syndicat Franco-Albanais)
mori gjithsej 120 mij hektar pr krkime t nafts dhe t mineraleve t ndryshme
si hekur, zhiv, bakr, squfur, me t drejt shfrytzimi n 30 mij hektar. Sindikati
italian i shtresave minerare shqlptare (Sindicato Itaiiano Giacimenti Minerari
Albanesi - SIGMA), n tetor t 1925-s, mori n koncesion pr 50 vjet nxjerrjen e
qymyrgurit linjit n Memaiiaj, duke i paguar qeveris shqiptare vetm 2 franga ari
pr hektar n vit pr tokat q do t shfrytzonte. Nj muaj m von nj shoqri
jugosllave mori n koncesion shfrytzimin e bakrit t zons s Puks. Nj shoqri
gjermane dhe nj itaiiane morn koncesionin pr shfrytzimin e pyjeve n
Mamurras. Qeveria shqiptare, brenda nj kohe t shkurtr, u dha n koncesion
shoqrive t huaja 23 pr qind t truailit t Shqipris.
Shteti shqiptar i dha koncesione t rndsishme edhe kapitalitfinanciar italian,
me krijimin e Banks Kombtare, e cila ishte shum e domosdoshme pr

258

H is to ria e PopulUt Shqiptar

Shqiprin, si dhe me krijimin e Shoqris prZhviliimin Ekonomikt Shqipris


(Societa per io Sviiuppo Economico deil Aibania-SVEA). Shqipris i mungonte
nj monedh e njsuar, pa t ciin nuk mund t kryheshin veprimet e rreguilta
financiare dhe ekonomike. Me themelimin e Banks, monedh e tiii e njsuar u
b frangu shqiptar.
N 15 janar t vitit 1925 qeveria e A. Zogut, e prfaqsuar nga ministri i Financave
Mufit Libohova, nnshkroi me nj grup t fuqishm financiar itaiian, t prfaqsuar
nga Mario Alberti, konventn pr themeSimin e Banks Kombtare t Shqipris.
Sipas konvents n formimin e kapitaiit themelor t banks shtetasit shqiptar mund
t kishin deri 49 pr qind t aksioneve, kurse shtetasit e huaj, kryesisht italian, jo m
pak se 50 pr qind t aksioneve.
N rast se aksionet nuk do t nnshkruheshin nga shtetasit shqiptar brenda
nj afati t caktuar, ato u kalonin italianve. Autoritetet shqiptare, sidomos Mufit
Libohova, morn ryshfetet mdha nga grupi financiar iiaiian dhe i penguan shtetasit
shqiptar t nnshkruanin aksione deri n masn 49 pr qind, si parashikohej n
marrveshje. Por me mnyra t ndryshme ata lejuan q aksionet, q nuk arritn ti
nnshkruanin shtetasit shqiptar, t kalonin n duart e atyre italian. Prfaqsuesit e
institucioneve kapitaiiste itaiiane mundn t shtinin n dor pjesn m t madhe t
aksioneve t Banks. Vetm 3 bejler ifligar, morn rreth 25 pr qind t aksioneve,
por dhe kto ua shitn italianve. Nj pjes e vogi e aksioneve u ble nga institucionet
financiare zvicerane, jugosllave e belgjiane.
Banka Kombtare e Shqipris (BKSH) e kishte qendrn n Rom dhe u krijua
si bank emetimi dhe krediti. Ajo kishte t drejtn e piot t emetonte banknota dhe
privilegjin e prerjes (e konjimit) t monedhave metaiike e divizionaie. Ajo gzonte
gjithashtu t drejtn t kryente veprime krediti. Sipas konvents, banka duhej ti jepte
shtetit shqiptar, 10 pr qind nga fitimet. Por kjo prqindje nuk u mor sepse ajo e
fshihte n bilancet e saj sasin e vrtet t ktij fitimi. Prve ksaj, fitimi q do t
arrihej nga prdorimi i monedhave metaiike, duhej t ndahej n pjes t barabart
ndrmjet shtetit shqiptar dhe Banks Kombtare. N t vrtet banka nuk dha asgj
nga ky fitim. Frangu shqiptar n fiilim kishte nj baz t mir floriri dhe prfaqsonte
nj nga monedhat m t forta n Evrop. Prmes nj kursi artificiai italiant arritn ta
trheqin fioririn n Rom ku ishte qendra e Banks.
N imin e monedhs, BKSH ndoqi nj politik q shkaktoi nj defiacion artificial, i cili ndikoi pr keq n zhviliimin eforcave kapitaiiste vendse. FaS ksaj poSitike,
arin dhe argjendin e bien shoqri e ndrmarrje italiane n treg me mim spekulativ,
n dm t ekonomis shqiptare. BKSH n lmin e kreditit ndoqi gjithashtu nj poiitik
q nuk ishte n interes t vendit, u dha kredi kryesisht shoqrive kapitaliste italiane.
Pr kapitalin shqiptar, sidomos pr at industriai, dha fare pak kredi, ndrsa n fushn
e bujqsis pronarve shqiptar nuk u dha asnj kredi e kjo pengonte zhviiiimin
ekonomik t prodhuesve vends.
N mars t vitit 1925 qeveria e Tirans iidhi nj kontrat me grupin financiar
q mori prsipr krijimin e Banks Kombtare, sipas s ciis grupi financiar duhej
ti gjente nj hua shtetit shqiptar. N t vrtet, pas tij ishte shteti italian dhe huaja
u dha prej tij. Pr dhnien dhe pr administrimin financiar t huas, u krijua nga
qeveria e Roms Shoqria pr Zhviilimin Ekonomik t Shqipris (SVEA), me t
ciln qeveria shqiptare nnshkroi m 29 maj 1925 konventn prkatse. Huaja e

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

259

dhn ishte 50 milion franga ari, nga t ciiat qeveris shqiptare i viheshin pr
prdorim, pas riviersimit q iu b lirets n vitin 1927, 62,7 mifion franga ari.
Huaja duhej t shiyhej brenda nj periudhe prej 40 vjetsh, me nj kamat t
rnd vjetore 7,5 pr qind, kamat t pashembulit n Evrop. Kamata do t paguhej
jo sipas ksteve vjetore, por mbi t gjith shumn nominaie t huas, q arrinte
70.5 miiion franga ari. Sipas nj akti t veant, qeveria shqiptare ishte e lir t
trhiqej nga marrveshja pr hua dhe t prfundonte marrveshje me ndonj vend
tjetr, n rast se SVEA nuk i jepte asaj vitin e par kstin e caktuar prej 7,5 milion
franga ari. Por ky akt i veant u zhduk-nga Mufit Libohova dhe SVEA veproi si
deshi. Kshtu, qeveria shqiptare nuk e mori t plot si kstin e par, ashtu dhe t
dytin, ndrsa kamatn detyrohej ta paguante rreguliisht. Dhe kshtu vijoi pr vite
t tra, kamata a borxhi i SVEA-s mori prmasa t mdha dhe n mesin e viteve
30 arriti deri 75 milion franga ari. Ky borxh u b moll sherri e burim kontradiktash
mjaft t ashpra ndrmjet shtetit shqiptar e italis.
Pr t siguruar vjeljen e kamats dhe shlyerjen e huas, SVEA-s a shtetit italian
i ishin ln peng t ardhurat nga doganat dhe monopoJet shtetrore deri n shumn
8.5 milion franga ari n vit. Geveria shqiptare detyrohej prerazi t mos bnte gjat
kohs q vazhdonte kontrata (40 vjet) asnj ndryshim n tarifn doganore.
M 1927, kur qeveria shqiptare nuk ishte n gjendje ta paguante kstin e
par t huas, qeveria e Musolinit, prt forcuar m shum pozitat n Shqipri,
mori prsipr Fi shlyente vet obligacionet e huas s SVEAS. Kshtu detyrimi
ndaj shoqris SVEA u kthye n detyrim ndaj shtetit italian, i cili e shfrytzoi kt
n do koh pr t thyer do qndres t qeveris shqiptare dhe pr t fituar
lshime t reja. Sipas projektit, huaja do prdorej n kt mnyr: 31,2 milion
franga ari pr prmirsimin e bujqsis, pr bonifikime, pr tharje knetash e pr
ndrtime kanalesh vaditse, e pjesa tjetr do t prdorej n ndrtime botore (rrug,
ura, ndrtesa). Por me kmbnguljen e shoqris dhe duke thyer qndresn e
qeveris s A. Zogut, e cila nuk dshironte t hiqte dor nga krkesa q huaja t
prdorej sipas kontrats edhe pr bujqsin e pr buxhetin, u bn ndryshime
theibsore n projekt. SVEA i kaloi t gjitha fondet n ndrtime rrugsh, urash,
objektesh, skeiash, fortifikimesh, si dhe pr ndrtimin e disa pallateve qeveritare.
Pr zhvillimin e bujqsis u shpenzuan vetm 2,5 milion franga ari pra, nj
shum tepr qesharake, as nj e dhjeta e shums s parashikuar. Krijimi i nj far
infrastrukture ishte gjithsesi nj hap n zhviliimin e vendit. Por lnia mnjan e
sektorve me rndsi t ekonomis, me gjith krkesat e qeveris shqiptare, nuk
ndihmonte pr zhviilimin ekonomik t Shqipris. Me huan u pasuruan shoqrit
italiane, sidomos ato t ndrtimit, t cilat prvetsuan pjesn kryesore t parave.
Kapitaiet italiane u futn edhe n ekonomin bujqsore t Shqipris.
Ndrmarrjet bujqsore italiane u ngritn n Sukth t Shijakut (Ente Industrie Agrarie
Albania - EIAA) n vitin 1925, n Uakatund pran Vlors m 1926, n Yrshek t
Tirans (Societa Anonima per lindustria Agraria - SAPIA) m 1928 dhe m von
n Vurg t Delvins. Kto shoqri u vendosn n tokat e fshatarve, t cilt u
shprnguln me shpronsim nga shteti, me ndonj kompensim. Mjaft fshatar u
kthyen n bujq t pronarve t rinj.
N kto vite pati nj dyndje krkesash nga ana e kapitalistve t vendeve t
ndryshme e sidomos nga ata italian, midis t cilve nuk munguan edhe disa

260

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

aventurier, p rtu futur n tregti, n industrin e ieht ushqimore, n ekonomin


komunaie etj. Shqipria u b pr ta toka e prem tuar.
Shoqrit e huaja patn nga qeveria iehtsira t mdha e privtiegje t shumta.
Nj pjes e tyre, kryesisht ato italiane, i morn koncesionet me afat t gjat pr 99
vjet. Kto shoqri u prjashtuan nga tagri doganor, u ngarkuan me nj tatim shum
t ult (5-6 pr qind), qeraja e tokave q morn ishte fare e vogi (AiPA, p.sh.,
paguante 1,5 franga ari pr hektar). Ato u prjashtuan edhe nga kontroili i shtetit
shqiptar. Geveria e A. Zogut kishte shpres se kto shoqri dika do t bnin pr
zhvillimin e vendit. N t vrtet, n kushtet kur kapitali vends ishte ende i dobt
dhe nuk ishte n gjendje t bnte investime t mdha n fusha t ndryshme t
ekonomis, trheqja e shoqrivet huaja nprmjet koncesioneve shihej nga qeveria
e A. Zogut si nj mundsi pr t shfrytzuar pasurit nntoksore e mbitoksore t
vendit, gj q do t ndihmonte n zhviliimin e ekonomis s tij.
Koncesionet e dhna Itaiis u shtrin dhe n fushn e kulturs. Italiant
fituan t drejtn t bnin grmime arkeologjike n siprfaqe t mdha t vendit.
Kshtu, zbulime arkeologjikezhvilioi n Butrint, n Apoiloni e gjetk Ugolini. Zbulimi
nga Ugolini i objekteve t kulturs antike n Butrint prbn padyshim nj ndihmes
me vler n arkeoiogjin shqiptare. Por duhet thn se mjaft nga kto objekte u
grabitn dhe shkuan n Itali, ndrsa Dea e Butrintit, vepr e shquar e Praksitelit t
Greqis, iu dhurua Musoiinit nga A. Zogu.
Nj nga ishimet e rndsishme q cenoi rnd trsin toksore t vendit,
ishte dhurimi Jugosllavis n korrik t vitit 1925, nga A. Zogu i manastirit t Shn
Naumit, n breg t liqenit t Ohrit me tokat prreth si dhe i nj pjese t krahins s
Vermoshit n Veri, t cilat ishin njohur si pjes e Shqipris qysh n Konferencn e
Ambasadorve t Gjasht Fuqive t Mdha t Londrs, m 11 gusht t vitit 1913.
Prkatsia shqiptare e Shn Naumit dhe e Vermoshit ishte njohur prsri me vendimin
e Konferencs s Ambasadorve, m 6 dhjetor 1922, e ciia hodhi posht pretendimet
e Jugosllavis mbi kto pjes t Shqipris. Geveria e Jugosiiavis vijoi ti krkonte
kto toka edhe pas ktij vendimi. Jugosilavin e kishte mbshtetur edhe Franca n
krkesn e saj. Ndrsa Fan Noii si prfaqsues i qeveris shqiptare mbrojti me
sukses n Lidhjen e Kombeve prkatsin shqiptare t tyre.
A. Zogu ia dha Jugosiiavis kto pjes t mueshme t toks shqiptare si
shprblim pr ndihmn jugosliave pr t ardhur n fuqi n dhjetor 1924. Mtrpo
deklarata, q qeveria bri n parlament m 16 korrik 1925 pr tia dhn kto vise
Jugosliavis, ngjaiii te deputett nj reaksion t fort. Madje, pati deputet q e
kundrshtuan kt veprim, nuk votuan ose nuk morn pjes n seancn
parlamentare. Megjithat A.Zogu siguroi miratimin e saj nga Senati dhe shumica e
parlamentit.
Pas bisedimeve q u zhviiluan n muajin korrik n takimin e posam
ndrmjet prfaqsuesve t qeveris shqiptare dhe t asaj jugosllave, m 25 korrik
u miratua deklarata e prbashkt, me t ciln t dyja palt shpalln se ishin marr
vesh q t bhej nj ratifikim i kufirit n favor t Jugosiiavis dhe f i jepej ksaj
Shn Naumi me tokat prreth e nj pjes e krahins s Vermoshit. Pas ksaj
kryetari i Konferencs s Ambasadorve, francezi A.Brian, m 6 gusht 1925, duke
iu referuar ksaj marrveshjeje, i njoftonte t dyja palt se (sipas saj) anuiohej
vendimi i mparshm i ksaj Konference (i dhjetorit 1922) dhe se vija kufitare

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

261

rektifikohej n mnyr q Shn Naumi dhe nj pjes e Vermoshit ti mbeten


Jugosllavis.
Me 18 korrik t vitit 1925 qeveria ekzistuese me Pogn, Kryeziun, Kotn
dhe Libohovn u detyrua t jap dorheqje dhe vendin e saj e zuri qeveria e re me
MiltoTutulanin (ministr i Drejtsis), Hysen bej Vrionin (ministr i Jashtm), Musa
Jukn (ministr i Brendshm), Sulejman Starovn (ministr i Financave).
Gjat paraqitjes s qeveris n pariament, gjendja u acarua dhe shprtheu
hapur skandali i Mufit Libohovs. Hiqmet Deivina (deputet), (biibili i Z oguf i quajtur
kshtu pr lavdrimet pafund ndaj Presidentit), i dha goditjen e par Mufit Libohovs
pr aferat e tij n shtjen e Banks Kombtare dhe pr prfitimet personale q
kishte nxjerr prej tyre. Ai u akuzua pr shprdorim t pasuris s shtetit dhe pr
korrupsion. Nj grup prej 11 deputetsh krkoi krijimin e nj komisioni parlamentar
prej 7 vetsh pr hetimin e shtjes, ka u aprovua njzri. Komisioni punoi m
pak se nj muaj nn drejtimin e Rauf Ficos. Pastaj ai paraqiti rezultatet e hetimit
duke e akuzuar at pr tradhti t iart, sepse kishte fshehur 3 dokumente sekrete
t huas. M. Libohova u akuzua edhe pr nj sr abuzimesh t tjera q i kushtonin
shtetit humbjen e 10 mij frangave si dhe prvetsimin e nj milion franga ari n
form ryshfeti. Ai u akuzua edhe pr iidhjen e marrveshjeve pr prfitim personal
me nj shoqri greke pr shtypjen e banknotave, pullave postare dhe zyrtare, si
dhe pr shitjen e dy anijeve, t nj veture t shrbimit e t tjera. Por Komisioni nuk
e nxorri qart shtjen e mnyrs se si kishte vepruar Libohova me shok pr t
br q aksionet e Banks ti prfitonin italiant dhe as kontributin e tyre n dhnien
e Shn Naumit JugosSlavis. Kur i than se pse kishte futur 1 milion franga ari n
xhep, Mufiti u justifikua se q nga koha e Perandoris Osmane ishte nj rregull q
ai si ministr i Financave pr do marrveshje lidhur me ndonj hua kishte t
drejt t merrte 2 pr qind t saj. Parlamenti debatoi ashpr lidhur me shtjen,
por kjo nuk shkoi deri n fund, deri n hedhjen n gjyq si mendohej, sepse n
kt skandal ishin prfshir edhe t tjer, madje edhe vet Presidenti, kshtu q
shtja u mbyll. Mufit Libohova shkoi pr pak koh n Itali, u kthye prej andej dhe
n shkurt t 1927-s vdiq. M pas nga burimet britanike doli sikur Mufit Libohova,
s bashku me Eshref Frashrin, kishin dashur t organizonin n Kor nj pu
kundr A. Zogut, Pr kt e informoi A. Zogun Koo Kota, i cili drgoi n Kor
Hysni Demn prta sqaruar gjendjen. A. Zogu me kt rast i zvendsoi prefektt
e jugui dhe drgoi prefekt me prejardhje nga veriu. Ishte e qart q A. Zogu
shihte te Mufit Libohova mikun e ngusht t Italis dhe njeriun q kish fituar shum
pushtet.

Pakti i Par italo-shqiptar i Tirans (1926)


N kt koh A. Zogu krkoi nga qeveria italiane fonde t tjera financiare (2
milion franga ari) si dhe 5 milion fishek pr armt, t cilt mund ti paguante vetm
pjesrisht. Ai e bri gjendjen shqetsuese duke hamendsuar se fiset e veriut po
prgatiteshin pr prmbysjen e qeveris s tij. Prandaj dhnia e parave ishte e
ngutshme. Vendi ndodhej n at koh n prag t Kryengritjes s Dukagjinit. Italia
ather vuri si kusht q t dyja palt t firmosnin 3 marrveshje, si dhe nj pakt pr
vendosjen e protektoratit italian n Shqipri, duke e vn kt n pozitn q kishte

262

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Portugalia me Anglin. Ky protektorat duhej ti jepte t drejtn Itaiis t ndrhynte n


Shqipri edhe pa miratimin e Lidhjes s Kombeve (modifikim i klauzois s
Konferencs s Ambasadorve t vitit 1921). Po ashtu krkohej ti jepeshin Italis
koncesione t tjera, q pa plqimin e Italis Shqipris t mos i lejohej t lidhte
marrveshje me t tjert, si dhe t lidhej nj pakt i fsheht ushtarak italo-shqiptar.
Por A. Zogu nuk e pranoi interpretimin italian t klauzols s Konferencs
s Ambasadorve t vitit 1921, q cenonte sovranitetin e Shqipris. Ai nuk e
pranoi paktin e propozuar nga Roma pr vendosjen e protektoratit italian mbi
Shqiprin. Lesona arriti t shkpuste prej tij vetm premtimin pr marrveshjen e
fsheht ushtarake. A. Zogut iu dhan 6 milion lireta, si dhe municioni i nevojshm.
Kur A. Zogu po prpiqej ti bnte bisht ksaj marrveshjeje, Lesona e krcnoi me
ndrhyrje ushtarake. Ather u vendos lidhja e marrveshjes ushtarake me an t
nj korrespondence ndrmjet B. Musolinit dhe A. Zogut m 23-26 gusht 1925. N
kt marrveshje parashikohej mbrojtja e ndrsjeSit e t dy vendeve n rast
krcnimi nga jasht, me an t forcave t prbashkta ushtarake t kryesuar nga
nj shtab i prbashkt A. Zogu me kt rast arriti t prfshinte n t edhe krkesn
pr prmbushjen e aspiratave etnike t shqiptarve, n rast se do t shtrohej
shtja e rishikimit t kufijve. Kjo e vinte Staiin n kundrshti edhe m shum me
JugosSiavin. Qeveria eTirans mundi t prfitonte nga ashprsimi i kontradiktave
ndrmjet tyre. shtjen e irredentizmit, t prekur n marrveshjen e gushtit,
Presidenti donte ta shfrytzonte edhe pr t nxitur m tej kontradiktat ndrmjet
Stalis e Jugosllavis dhe pr t prfituar prej tyre. Nuk ka dyshim q pakti siguroi
deprtimin e mtejshm t Italis n Shqipri dhe ia paksoi mundsit A. Zogut
t lidhej me t tjer. Ndrkaq ky mori si shprbiim nj ndihm ushtarake.
Por pakti ushtarak i vitit 1925 nuk ishte i sigurt prderisa mungonin firmat e
ministrave t jashtm. Edhe ietrat e A. Zogut nuk krijonin siguri q pakti do t vihej
n jet. A. Zogu u tregua i zhdrvjellt kur e detyroi MusoSinin ta lidhte paktin e
gushtit t vitit 1925, me an t nj korrespondence, dhe jo me ann e nj dokumenti
zyrtar me firm e me fuqi detyruese. N kto rrethana Italis i duhej t bnte hapa
t tjer drejt sigurimit t privilegjeve m t qndrueshme n ShqiprL Bisedimet
pr lidhjen e nj pakti poiitik italo-shqiptar u rimorn pas disa muajsh.
N vend t Lesons, duke filluar nga shkurti 1926, n Durrs (ku ishte Legata
Italiane) u drgua pr bisedime baroni Pompeo Aioizi. Ai kmbnguli q t lidhej nj
pakt, i cili t garantonte pozitn e Italis n Shqipri n formn e nj protektorati pa
miratimin e Lidhjes s Kombeve. N bisedimet italo-shqiptare midis t tjerash doii
edhe shtja, shum e dshiruar prej A. Zogut, e shndrrimitt RepubSiks n monarki
si dhe martesa me nj princesh nga shtpia e Savojs. Vzhgimin e gjendjes dhe
zbulimin nse kjo ishte e mundur e mors prsipr Jak KoL Megjithat, kalimi n
monarki h pr h, pr arsye taktike, u ia mnjan. Bisedimet italo-shqiptare treguan
se A. Zogu i prmbahej gjithnj pikpamjes se klauzola e Konferencs s
Ambasadorve e 1921 -it pr Shqiprin, e cila i garantonte Itaiis marrjen nn mbrojtje
t Shqipris nse ksaj i kanosej ndonj rrezik nga jasht dhe nse e krkonte
ndihmn e Itaiis, prmbante nj premis t protektoratit italian, prandaj nuk duhej
prmendur, sepse cenonte sovranitetin e shtetit shqiptar.
Njkohsisht Presidenti i Shqipris n kto rrethana i gjallroi marrdhniet
me Beogradin e me Londrn. N qershort 1926-s Shqipria nnshkroi nj sr

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

263

marrveshjesh me Jugosllavin, marrveshjetregtare, iundrimi, konsullore etj. Kto


manovrime ushtruan ndikimin e vet. B. Musolini bri prpjekjet shumta n Londr,
q ta bindte Anglin, se kishte ardhur koha q ajo ti hapte rrugn Italis pr
ekspansionin n Shqipri, n Ballkan e m tej.
Bisedimet e ndrprera pr muaj t tr u rimorn nga pala itaiiane n vern
e vitit 1926. M 24 qershor ministri italian n Tiran P. Aioizi (P. Aloisi) i propozoi
zyrtarisht qeveris s Tirans prfundimin e nj pakti poSitik, i cili, ndonse i
referohej vendimit t Konferencs s Ambasadorve t 1921 -s, i jepte Italis t
drejtn e piot, pa ndrmjetsimin e Lidhjes s Kombeve, pr t mbrojtur
Shqiprin n rast se kjo sulmohej nga ndonj fuqi e huaj. R Aloizi prdori pr A.
Zogun si metodn e krcnimeve e t trysnis, ashtu dhe at t joshjes me an t
premtimit t ndihmave pr shtetin shqiptar dhe t dhuratave t reja pr Presidentin
e Republiks. Propozimi i ri i erdhi A. Zogut n nj koh kur populli kishte ende
shijen e hidhur t koncesioneve t para q i qen br Roms n pranvern e
1925-s, si dhe kur Jugosiiavia bnte trysni q ai t mos shkputej prej saj. I
trembur nga ky hap i shpejtuar i B. Musolinit dhe pr t mbrojtur pozitat e veta, A.
Zogu krkoi ndrhyrjen e ministrit t Angiis n Shqipri.
Ndrkoh Forein Ofisi i trhoqi vmendjen Roms pr kt hap t shpejtuar
dhe krkoi bashkrendimin e veprimeve ndrmjet tyre. Qysh n dhjetor 1925, kur B.
Musolini prgatitej t suimonte Etiopin, qeveria angleze e kish kshiiluar t mos
przihej n fushn e saj koloniale t Lindjes dhe t krkonte "nj deprtim paqsor
n nj vend m t afrt, n ShqiprL Anglia do ti linte Italis dor t lir, por n masn
sa t mos cenohej hegjemonia angleze n politikn evropiane. Kjo donte t thoshte
se Roma nuk mund t bnte asnj hap n Bailkan pa miratimin paraprak t Anglis,
Qeveria angleze i krkoi shpjegime B. Musolinit lidhur me prapjen e ministrit
italian n Tiran. Qeveria italiane e kuptoi se, pa siguruar plqimin e Anglis, do ta
kishte t vshtir t sendrtonte planet ekspansioniste. Pr kt arsye, n 30 shtator
1926, n qytetin Livorno t Italis u organizua nj takim midis B. Musolinit dhe ministrit
t Jashtm britanik Ostin emberlen (Austen Chamberlain). N kt takim 0 .
emberleni i bri t qart B. Musolinit se Britania e Madhe do t kundrshtonte do
orvatje t Italis pr tu shtrir n pellgun perndimor t Mesdheut dhe i dha t kuptonte
se ekspansioni italian mund t kryhej pa ndonj rrezik n Evropn Juglindore, nse
do t kishte ndonj qliim kundr Bashkimit Sovjetik. T nxitur nga Anglia, zyrtart
italian i dyfishuan prpjekjet pr nnshtrimin politik t Shqipris. A. Zogu u tregua i
gatshm ta nnshkruante paktin, nse do ti jepeshin edhe 5 milion lireta t tjera.
Sipas dshmis s B. Musoiinit, italiant kan harxhuar para t shumta n form
dhuratash e ndihmash pr t arritur t nnshkruanin paktin italo-shqiptar. B. Musolini
i nervozuar u betua se nuk do ti lejonte m vetes nj luks t till.
Nga ana tjetr, edhe qeveria jugosllave, duke e par se A. Zogu po shkputej
gjithnj e m shum nga ndikimi i saj, i shtoi prpjekjet q ta detyronte kt t
ndiqte nj poiitik projugosllave. Pr kt qllim prdori metodn e vjetr t saj,
diversionin. Ajo shfrytzoi paknaqsin e popullsis s Dukagjinit ndaj regjimit
zogist dhe e nxiti at, me an t disa klerikve katolik q u vun n shrbim t
saj, t hidhej n kryengritje.
Beogradi nuk e arriti qllimin, si parashikonte, prkundrazi, me kt veprim
e ndihmoi Romn padashur q t prshpejtonte firmosjen e paktit nga qeveria

264

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

shqiptare. A. Zogu, i tronditur nga Kryengritja e Dukagjinit, e pranoi krkesn


italiane.
M 27 nntor t 1926-s n Tiran u nnshkrua Pakti I itaio-shqiptar i miqsis
dhe i sigurimit. Pakti prbhej prej 5 nenesh, por theibin e tij e prmbante neni 1, n
t cilin thuhej: Itaiia dhe Shqipria dekiarojn se do cenim i status quo -s poiitike,
juridike e territoriale t Shqipris sht n kundrshtim me interesat politik t t dy
palve. Me an t ksaj klauzole parandaiohej nga Italia do prmbysje e regjimit
nga brenda dhe nga jasht; kjo i jepte mjaft garanci A. Zogut pr t mbajtur pushtetin.
Nga ana tjetr, i jepte t drejtn Itaiis t ndrhynte n Shqipri n do koh q ajo do
ta shihte t arsyeshme, pr t mnjanuar rrezikun e mundshm. Nj klauzoi tjetr e
Paktit, q ligjronte nnshtrimin e vendit ndaj Italis, pohonte se qeveria shqiptare
nuk kishte asnj t drejt t lidhte marrveshje t tilia me t tjert. Kjo donte t thoshte
se politika e jashtme e saj ishte e varur nga Italia. N prputhje me kt qeveria e
Roms ndoqi me shqetsim do prpjekje t A. Zogut pr tu afruar me t tjer dhe
nuk e lejoi t ndrmerrte hapa n kt drejtim. Pra, jo vetm regjimi, por edhe Shqipria
vihej nn mbrojtjen italiane. Ky Pakt me afat pr 5 vjet dhe q mund t prsritej n
fund t ktij afati, krijoi nj marrdhnie protektorati ndrmjet Italis e Shqipris s
paku n mos de jure, de facto, ndrsa reciprociteti ishte nj term bosh. Kufizimi i t
drejts s qeveris shqiptare pr t zhvilluar nj politik t jashtme t pavarur, dhe
detyrimi q marrveshjet me vendet e tjera t mos iidheshin pa plqimin e Italis, e futi
Tirann zyrtare n nj rrug pa krye. Qeveria shqiptare, kur e pa se nuk e kishte m
situatn n dor, krkoi q italiant t shpjegonin disa shprehje t paqarta t paktit.
Pakti, sipas prgjigjes q dha Aloizi, ishte gjoja n t mir t qeveris shqiptare, sepse
i jepte asaj garanci t plota pr t prballuar situatat e vshtira ndrkombtare dhe
krcnimet nga armiqt e mundshm. Por ky arsyetim nuk ishte binds dhe qeveria
shqiptare i deklaroi pas pak kohsh qeveris s Roms, se ajo duhej t ruante t
drejtn q pakte analoge t lidhte edhe me shtetet e tjera, gj t ciln Roma nuk e
pranoi n asnj mnyr. A. Zogu u mundua her pas here ta lironte lakun q italia i
kishte hedhur n qaf, por pa sukses. Ideja e tij pr t lidhur pakte me t tjer e nervozoi
shum B. Musolinin, i cili tashm ishte i vendosurt mos bnte asnj korrigjim n Pakt.
Por Presidenti i Shqipris, n kto rrethana t rnda, u prpoq t tregonte se Pakti i
saponnshkruar nuk e pengonte q t lidhte pakte t ktij lioji edhe me vende t tjera.
Duke shfrytzuar urimet formale q qeveria greke i drgoi lidhur me nnshkrimin e
Paktit, ai pohoi mundsin q nj pakt t till si ky me Italin mund ta lidhte edhe me
Greqin. Porse kjo tashm nuk varej prej tij. Hapsira e veprimtaris s qeveris
shqiptare, sidomos n politikn e jashtme, ishte kufizuar s teprmi.
Pakti ngjalli nj reaksion t fort te qeveria jugosllave. Ministri i Jashtm
Nini, q kish pasur marrdhnie t mira me italiant, e quajti paktin tradhti dhe
antijugosilav. Nini i deklaroi mbretit Aleksandr se Pakti italo-shqiptar i shembi
themelet e politiks s tij t jashtme. Pas shpjegimeve n parlament ai dha
menjher dorheqjen. Nj dit m pas dha dorheqjen edhe qeveria jugosllave e
Uzunoviit. Britania e Madhe e prshndeti Paktin, duke e vlersuar si nj faktor
paqeje e sigurie n Bailkan, ndrsa Franca mbajti qndrim kritik ndaj tij, duke e
cilsuar si nj veprim agresiv e luftnxits n Ballkan e n Evrop. Vendet e tjera
baiikanike, si Greqia, Bullgaria e Rumania, nuk e dnuan, madje prshndetn
Italin pr kt veprim, sepse donin t ruanin marrdhniet me t.

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

265

Pakti u miratua edhe nga Lidhja e Kombeve dhe u regjistrua prej saj.
N Shqipri Pakti i 1926-s u miratua pa asnj kritik nga Parlamenti shqiptar
n filiim t dhjetorit 1926, pasi ministri i Jashtm iljaz Vrioni e paraqiti me lavdrime si
nj pakt mbi bazat e barazis e t reciprocitetit ndrmjet Shqipris dhe aleates s
madhe italis, si nj garanci pr ruajtjen e sovranitetitt vendit. Dhe kjo thuhej n nj
koh kur sovraniteti dhe pavarsia ishin cenuar rnd. N mnyr paradoksale ai
pohoi se Pakti ishte n prputhje me vendimet e Lidhjes s Kombeve dhe t
Konferencs s Ambasadorve. Ky pohim binte n kundrshtim me t vrtetn dhe
me interpretimin e ktij vendimi t Konferencs s Ambasadorve nga vet A. Zogu.
Paktit I italo-shqiptar iu b jehon edhe nga shtypi evropian. Shum gazeta
t Evrops e gjykuan si nj cenim t rndsishm t sovranitetit t Shqipris dhe
si hapin e par drejt aneksimit t saj nga Italia. Madje, mjaft organe t njohura t
shtypit perndimor, si Times, Le Temps etj., shprehn mendimin se ky pakt
krijonte nj vatr t rrezikshme lufte n Balikan sepse i acaronte s teprmi
marrdhniet ndrmjet Italis nga njra an dhe Francs e Jugosllavis nga ana
tjetr. Situata e re e krijuar rriste pasigurin edhe pr pavarsin e sovranitetin e
shteteve ballkanike e t Evrops Jugiindore. B. Musolini, sipas tyre, bri hapin e
par drejt nj lufte t mundshme n rajon pr t prmbushur objektivat e tij. Pohime
si kto dukeshin disi t tepruara. N kt koh B. Musolini ende ishte i paprgatitur
pr luft dhe nuk kishte mundsi t hynte n konflikt as me Jugosllavin. Kjo ishte
periudha e deprtimit paqsor t Italis n Shqipri e n Ballkan, q zgjati deri n
mesin e viteve '30. Megjithat gjendja u acarua dhe kjo krijonte mjaft probleme.
A.
Zogu e kuptoi se Pakti I italo-shqiptar i 1926-s, krahas garancis q i
dha pr sigurimin e pushtetit t vet nga brenda dhe nga jasht, ia ngushtoi hapsirn
e veprimit Edhe n kto rrethana t vshtira ai nuk u ndal t hynte n bisedime t
fshehta me fqinjt dhe me fuqi t tjera dhe tu premtonte atyre se nj dit do t
shkputej nga Italta. Gjithsesi, ky ishte nj iluzion, nga i cilf nuk u lirua deri n
fund. Koniunktura ndrkombtare punonte n dobi t Italis dhe jo t shtetit shqiptar.
Italia shqetsohej her pas here nga ivizjet dhe nga manovrat e A. Zogut, por ajo
ishte n gjendje t i frenonte ato, sepse kishte n dor mjete t fuqishme si
ekonomike, ashtu edhe politike.
N gjendjen e acaruar t marrdhnieve italo-franceze e italo-jugosllave u
keqsuan mjaft edhe marrdhniet shqiptaro-jugosllave. Kto ishin nj shtje
m vete edhe mjaft deiikate e poiitiks s jashtme shqiptare.
Ndrkoh italiant ushtronin trysni t pandrprer mbi A. Zogun dhe krkonin
t zgjerontn fushn e koncesioneve. Ministri italian n Shqipri, P Aloizi, para se t
largohej nga detyra n filiim t shkurtit 1927 dhe t caktohej n detyrn e Presidentit
t SVEA-s n Rom, i paraqiti nj memorandum qeveris s Roms, prmbajtja e t
cilit prqendrohej n forcimin e zgjerimin e mtejshm t kontrollit ekonomik e politik
italian n Shqipri. Ai prshkohej nga ideja se Presidenti mund t disiplinohej nga ana
e Italis, m mir se me do mjet tjetr, me an t ndihmave t SVEA-s dhe kryesisht
ttrysnis s saj, n mnyr q miqt e kundrshtart e Italis t mos kishin mundsi
ta joshnin at me ryshfete dhe me dhurata. P. Aloizi propozoi gjithashtu t marreshin
nj sr masash poiitike, si rritja e ndikimit italian n klerin katolik, krijimi i nj kishe
unite n Shqipri si mjet i deprtimit italian n vend, si edhe i masave ushtarake pr
vendosjen e kontroilit ushtarak italian n Shqipri.

266

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

B.
Musolinin nuk e interesuan shum shtjet ekonomike e poiitike
propozuara nga P. Aioizi. Atij i trhoqn m shum vmendjen lundrimi detar midis
italis e Shqipris dhe ngritja e ushtris shqiptare. N mars t vitit 1927 qeveria e
Roms i bri thirrje klerit katolik q ktej e tutje t forconte iidhjet me Itaiin. Ideja
e kishs unite nuk u mor parasysh, si duket dhe sepse ajo nuk miratohej tashm
n Shqipri as nga A. Zogu dhe as nga atdhetart shqiptar, prderisa synonte
shkatrrimin e ortodoksis autoqefale shqiptare.
N kt koh A. Zogu, si vepronte n rrethana t tilia, shprndau qeverin
e mparshme dhe krijoi nj qeveri t re q natyrisht ti piqente edhe italis. Kjo
qeveri prbhej nga Petro Poga ministr i Drejtsis, iljaz bej Vrioni mtnistr i
Jashtm, Abdurrahman bej Dibra ministr i Brendshm, Fejzi bej Alizoti ministr i
Financave dhe Musa Juka ministr i Punve Botore. Figur qendrore me sa dukej
ishte F. Alizoti, miku i vjetr i italianve q n kohn e Qeveris s Durrsit m
1918. Pas vdekjes s Mufit Libohovs, ai ishte njeriu m i airt me Qeverin e
Roms dhe mori postin ky, at t ministrit t Financave. Gjat qndrimit t tij n
kt post, me ndihmn e kshilltarve italian, 70 pr qind t parave t SVEA-s
shkonin n xhepat e firmave italiane dhe vetm 20 pr qind e tyre shfrytzoheshin
prej firmave shqiptare, q kooperonin me ato itaiiane.

Acarimi i marrdhnieve t Shqipris dhe t Italis


me Jugosllavin. Pakti i Dyt i Tirans (1927)
Prfundimi i Paktit italo-shqiptar i 1926-s shkaktoi zemrim n qarqet
diplomatike jugosllave e franceze, por, kur ai u prcoll m 8 shkurt n Lidhjen e
Kombeve dhe u regjistrua n Kshillin e Lidhjes, ato nuk bn asnj kundrshtim.
Mirpo, edhe pse Pakti i Tirans nuk ngjalli kundrshtime n Lidhjen e Kombeve,
politika angleze e favorizimit t ekspansionit italian n Shqipri ndeshi n
kundrshtimin e Francs dhe t Jugosllavis.
Pas prfundimit t Paktit italo-shqiptar n marrdhniet italo-jugosllave, si
dhe n ato jugosllavo-shqiptare, filloi nj far acarimt. Jugosilavta, pr t treguar
se nuk e miratonte Paktin I t Tirans, prve zhurms ndrmjei shiypit, n t cilin
theksoheshin vasaliteti i A. Zogut ndaj Italis dhe synimet agresive e iuftnxitse
t Itaiis n Shqipri e Bailkan, fiiioi t organizonte eta t armatosura dhe t
lvizte forca ushtarake n drejtim t kufijve shqiptar. B. Musolini e shfrytzoi kt
rast pr tu hedhur n nj sulm diplomatik kundr Jugosiiavis. Ai kishte tani m
shum mundsi pr ta br kt, sepse mbshtetej si te klauzola e Konferencs
s Ambasadorve pr Shqiprin, ashtu edhe te pakti i sapoprfunduar italoshqipiar. N muajin mars t 1927-s, me an t nj note q u drgoi qeverive t
Fuqive t Mdha, t Anglis, t Francs, t Gjermanis e t Japonis, B. Musolini
u trhoqi vmendjen iidhur me prgatitjet e vrullshme t Jugosliavis n kufi t
Shqipris pr nj suim kundr saj dhe me orvatjet pr t rrzuar regjimin e Zoguf.
Njoftimet pr kto prgatitje iu paraqitn itaiis, me piqimin e A. Zogut, nga
kryeorganizatori angiez n xhandarmrin shqiptare Sterling. Organizatort angiez
e hetuan mir gjendjen dhe mblodhn shum informata pr prgatitjet jugosiiave.
Nota italiane u ndoq nga nj fushat plot akuza kundr Jugosilavis. N kt fushat
shtypi itaiian pati prkrahjen e atij anglez, veanrishtt gazets me pesh Times

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

267

Ishte pikrisht Times q n kt koh her vinte n dukje rrezikun jugosllav pr


Shqiprin dhe her rrezikun italian.
Por Italia nuk u mbshtet, si shpresonte, sa duhej nga Fuqit. Ambasadori
anglez n Rom i kumtoi B. Musolinit se Pakti 1i Tirans kishte paqartsi. B. Musolini
i deklaroi se Italia nuk lejonte asnj diskutim lidhur me Paktin dhe pr t drejtat e
italis n Shqipri. Pr itaiin Shqipria kishte po at rndsi jetike, q kishte
Gjibraltari, Suezi ose Malta pr Britanin e Madhe. B. Musolini nuk pranoi gjithashtu
asnj marrveshje me jugosliavt, sepse pakti sipas tij ishte iidhur ndrmjet dy
shteteve sovrane.
Gjat shkallzimit t sulmit diplomatik iialian kundr Jugosflavis, B. Musolini
pothuaj nuk e prfilii A. Zogun si partner gjat bisedimeve. Kjo e shqetsoi dhe e
dshproi at. Pr ta zbutur A. Zogun, B. Musolini i drgoi instruktor italian pr
ushtrin e kufirit dhe pranoi ti merrte edhe njfar mendimi pr gjendjen.
A. Zogu ndrkoh nuk e pranoi krkesn jugosliave t 10 prillit pr t
nnshkruar nj pakt miqsie me Jugosllavin, t njjt me at q kishte br me
itaiin. Ndrkaq ai donte t merrte pjes njsoj si t tjert n komisionin q caktuan
Fuqit e Mdha pr kontroilin e kufirit, gj q nuk e arriti.
Presidenti i Shqipris iu lut B. Musolinit q bisedimet pr rndsin e Paktit
t bheshin n pranin e nj pale t tret. Ai u ruhej gjithnj prapaskenave kundr
Shqipris dhe vet atij. Por, prmes letrkmbimit ndrmjet B. Musolinit dhe A.
Zogut, u arrit n prfundimin q diskutimi i Paktitt prjashtohej e t mos zhvillohej
n asnj form. Pra synimi itaiian ishte q tla priste rrugn A. Zogut pr do propozim
tjetr pr iidhjen e pakteve analoge me t tjert.
Acarimi i m arrdhnieve italo-jugosliave solti edhe ashprsim in e
marrdhnievejugosllavo-shqiptare. Me 27 maj 1927 autoritetet shqiptare arrestuan
shtetasin shqiptar me origjin maiazeze Gjuraskovi, i akuzuar pr veprimtari
spiunazhi n shrbim t Jugosllavis. Ky arrestim shrbeu si pretekst pr shtimin
e tensionit n marrdhniet shqiptare-jugosliave. Italia e nxiti A. Zogun q t mbante
qndrim t ashpr kundrejt Jugosilavis dhe f i ftohte marrdhniet me t.
Gjuraskovii u iargua nga Shqipria. Ai nuk u iejua t punoj m n Legatn
Jugosliave n Tiran. Qeveria jugosilave trhoqi m 4 qershor prfaqsin e saj
dipiomatike nga Shqipria dhe preu kshtu, marrdhniet diplomatike me t. Me
ndrhyrjen e Anglts dhe t Francs konflikti jugosllavo-shqiptar nuk zgjati. M 3
korrik 1927 marrdhniet dipiomatike u rivendosn.
Megjithkt, marrdhniet jugosliavo-shqiptare dhe italo-jugosllave nuk u
prmirsuan. A. Zogu ishte t interesuar q konfiikti italo-jugosllav t ishte i
prhershm, n mnyr q ai t kishte mundsi veprimi pr t shfrytzuar
kontradiktat dhe pr t ruajtur njfar pavarsie ndaj aleates. N kt koh ndodhi
nj ngjarje, q i tronditi prsri marrdhniet ndrmjet Shqipris e Jugosiiavis.
N tetor 1927 u vra n Prag agjenti jugosllav dhe ministri t Shqipris n Republikn
ekosliovake Ceno bej Kryeziu, nga njfar Alqiviadh Bebi. Kjo i acaroi prsri
raportet ndrmjet Jugosilavis nga njra an dhe Shqipris e Italis nga ana
tjetr. Ceno bej Kryeziu m par kishte qn ministr i Shqipris n Beograd dhe
mik i ngusht i qeveris jugosllave. Ai punonte me ngulm n t mir t Jugosllavis.
Presidenti shqiptar ishte i tnformuar mir pr veprimtarin tij, si dhe pr nxitjen e
veprimtaris s bandave t emigrantve shqiptar n kuft me Shqiprin. Ai e thirri

268

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

disa her t vinte n Shqipri q t takohej me t. N filiim Ceno bej Kryeziu


kundrshtoi pastaj pranoi dhe u takua me A. Zogun. Presidenti i komunikoi se
ishte emruar ministr i Shqipris n Prag, gj q C. Kryeziu nuk e pranoi me
dshir, por u detyrua t zbatonte urdhrin, por nuk hoqi dor nga shrbimet pr
Jugosllavin. Edhe nga Praga nuk i ndrpreu lidhjet me jugosllavt. Vrasja e tij,
sipas t gjitha gjasave, ishte nj synim dhe objektiv i prbashkt shqiptaro-italian.
Vet italiant ishin t shqetsuar nga veprimtaria e tij n shrbim t Jugosllavis
dhe linin t kuptohej se kjo gj nuk mund t lejohej m.
Qeveria e Tirans kishte dhe nj shqetsim tjetr t madh, q vinte nga
veprimtaria e emigrantve poiitik shqiptar jasht vendit, sidomos e atyre t
Bashkimit Kombtar si dhe e grupeve t tjera t shprndara gjithandej. M aktivt
ishin veanrisht emigrantt n Jugosllavi, t ciit paguheshin e prkraheshin nga
qeveria e ktij vendi, ishin t organizuar n banda dhe kryenin provokime t
vazhdueshme n kufi. Por A. Zogun n mnyr t veant e shqetsonte veprimtaria
e njrit prej kundrshtarve m t rrezikshm pr t, ajo e Hasan Prishtins. Ky,
bashk me t tjer, kishte shpresa n kt koh q, me ndihmn e Roms, t
zgjidhte shtjen e lirimit t Kosovs nga sundimi serb. N t vrtet kjo ishte nj
shpres e kot, prderisa Italia synonte t aneksonte edhe vet Shqiprin, ndrsa
shtjen e Kosovs h pr h nuk e shtronte fare.
Hasan Prishtina, si dokumentohet qartazi, mbante iidhje t shpeshta me
zyrtar italian, sidomos me nj zyrtar t rndsishm t shrbimit informativ dhe
ndrlidhs me qeverin italiane, me emrin Maxoti. Italiant i kishin premtuar q,
nse A. Zogu do t psonte gj nga ndonj atentat ose nga ndonj smundje, ata
do tfavorizonin kandidaturn e H. Prishtins pr president. T gjitha kto A. Zogu
i dinte. Ai i zemruar i kishte shkruar m se nj her B. Musolinit q itaUant duhej
t zgjidhnin midis tij dhe Hasan Prishtins, sepse kjo gjendje nuk mund t durohej
m. Zyrtart e Roms e kishin qetsuar, duke i thn se nuk kishin ndonj tjetr
m t pranueshm se A. Zogun,
N kt koh gjendja n Ballkan u acarua edhe pr arsye t nj ngjarjeje tjetr.
M 11 nntor t 1927-s u nnshkrua Pakti franko-jugosllav i miqsis, i cili ishte
projektuar prej kohsh. Ky u prshpejtua si nj reagim kundrejt rritjes s ndikimit
italian n Shqipri me prfundimin e Paktit I t Tirans dhe kundrejt acarimit t krizs
politike n Ballkan. Nnshkruesit e Paktit deklaruan se ai synonte forcimin e lidhjeve
miqsore ndrmjet dy vendeve dhe garantimin e siguris s ndrsjellt. Pakti merrte
n mbrojtje do pal q mund t sulmohej ose t krcnohej nga t tjer.
Ndrkoh po bheshin prgatitje pr prfundimin e nj pakti t ri italo-shqiptar
me karakter ushtarak mbrojts pr t dyja vendei Por, para se t prfundonte ky,
me krkesn e pals shqiptare dhe padyshim me interesimin e italianve, u
nnshkrua nj marrveshje e fsheht ndrmjet tyre, e cila e kushtzonte lidhjen e
Paktit edhe me disa krkesa t tjera q i interesonin A. Zogut pr sigurimin e t
ardhmes s vet. Kto krkesa ishin: Shpallja e monarkis nj vit m pas, n mnyr
q t mos prputhej n koh me Paktin dhe t mos interpretohej si trysni e italianve
e pazarllk ndrmjet dy paive; krkimi i ndihms italiane pasi t shpaliej monarkia
pr subvencionimin e oborrit mbretror, i ciii kishte nevoj pr nj minimum
prgatitjeje; moratoriumi i huas s SVEA-s, t ciln qeveria shqiptare e kishte
krkuar pr 5 vjet, por q u pranua vetm deri m 1930.

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

269

Kto krkesa u pranuan nga Roma dhe puna po shkonte drejt firmosjes s
Paktit II. Por, iidhur me projektin etij, A. Zogu ishte i shqetsuar nga disaformuiime:
s pari, duhej t theksohej n pakt sovraniteti i shtetit shqiptar dhe i Shqipris
dhe, s dyti, formuia e lidhjes ndrmjet dy vendeve t zvendsohej me at t
bashkpunimit ndrmjet tyre. Nga ana tjetr, u krkua q n pakt t theksohej
edhe q ndihma ushtarake itaiiane. n rast rreziku pr pavarsin e vendit, do ti
jepej Shqipris vetm nse paia shqiptare e krkonte at. A. Zogu nuk pushoi t
lidhej prsri me Londrn e Beogradin, n mnyr q ta shtynte nnshkrimin e
Paktit, por ministri Ugo Sola e krcnoi, duke e paralajmruar se italiant mund ta
hiqnin edhe nga pushteti, po ta shihnin t nevojshme. Prandaj m 24 nntor 1927
Pakti u b pubiik, ndrsa m 26-30 nntor u ratifikua nga t dyja dhomat e
Pariamentit.
Pakti II i Tirans, i nnshkruar me 22 nntor 1927, u quajt Traktati i aleancs
mbrojtse. N thelb ky ishte nj ripohim n mnyr m t hoilsishme i Paktit t vitit
1926.
Traktati vendoste ndrmjet italis e Shqipris nj aieanc mbrojtse t
pandryshueshme pr nj periudh prej 20 vjetsh, afat ky i pashembuilt n
marrdhniet e shteteve t tjera. N rast t nj sulmi nga jasht, secila nga palt
nnshkruese do ta ndante fatin e pais tjetr, duke vn n shrbim t aleates
s vet t gjitha mjetet iuftarake, financiare etj., n rast se kjo krkohej nga pala e
krcnuar.
Traktati i ri e forcoi m tej ndikimin e Italis n Shqipri, me an t ndrhyrjes
ushtarake n rast iufte e agresioni si dhe i dha formn e maskuar "t reciprocitetit
q i mungonte atij t vitit 1926. M n fund, afati i ktij traktati, i caktuar pr 20 vjet,
i jepte mundsi Italis q, edhe n rast se traktati i vitit 1926 me afat pr 5 vjet nuk
do t prsritej m nga qeveria e Tirans, si ndodhi n t vrtet, kontrolii italian
mbi Shqiprin dhe mundsia pr ndrhyrje n punt e saj t brendshme nuk
shmangej. Traktati i aieancs mbrojtse synonte, n fund t fundit, ta kthente
Shqiprin n nj baz ushtarake t Italis n Ballkan.
Pakti II i Tirans u b edhe m efektiv, kur m 31 gusht t vitit 1928 u plotsua
me marrveshjet e reja t fshehta ushtarake italo-shqiptare, q prcaktonin me
hoilsi mnyrn e vendosjes s kontroliit ushtarak italian mbi Shqiprin, si dhe
mnyrn e zbatimit t paktit n rast lufte e agresioni.
Sipas ktyre marrveshjeve qeveria shqiptare detyrohej t merrte si
organizator n ushtrin shqiptare vetm oficer itaiian. Oficert italian, ndryshe
nga oficert e vendeve t tjera, nuk detyroheshin t merrnin shtetsin shqiptare,
por vetm t mbanin uniformn shqiptare. Ata megjithq paguheshin nga shteti
shqiptar, vijonin t quheshin oficer t ushtris itaiiane. Kshtu, sipas marrveshjes,
n Shqipri u vendos nj mision i ri ushtarak, i prbr nga 280 oficer italian, i
cili kryesohej nga gjeneraii Alberto Pariani.
Krahas organizatorve ushtarak, n krye t ushtris shqiptare, q nuk duhej
ti kaionte t 6 mij vett, do t kishte nj shtab oficersh, i cili duhej t varej
drejtprdrejt nga kryetari i shtetit shqiptar e jo nga Komanda e Lart e ushtris
shqiptare. Pran A. Zogut caktohej nj kshilltar italian, i ciii ishte i plotfuqishm
pr shtjet ushtarake dhe pa kshiiiat e t cilit vet A. Zogu nuk merrte asnj
vendim n kt fush.

270

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

N rast lufte marrveshjet pranonin krijimin e nj komande t iart t


prbashkt q duhej ti nnshtrohej Komandantit suprem t forcave ushtarake
italiane. Nj pik e marrveshjes i jepte t drejtn ushtris italiane t pushtonte
bregdetin dhe toka t tjera shqiptare gjoja pr qllimet e iufts e t mbrojtjes s
vendit.
Edhe Pakti !l i Tirans pati jehon n Evrop e n Bailkan dhe u pa si nj hap
i mtejshm pr nnshtrimin politik t vendit e m pas pr pushtimin e tij. N t
njjtn koh ai u quajt si provokacion e nxitje iufte n Bailkan. Pakti i acaroi m tej
marrdhniet ndrmjet Francs e Jugosiiavis, nga njra an, dhe itaiis e Shqipris,
nga ana tjetr. Megjithat nuk kishte ndonj rrezik t prbaiijes s dy paive.

Marrdhniet e shtetit shqiptar


me Fuqit e Mdha dhe me shtetet balikanike
Shteti shqiptar, edhe n kushtet e varsis nga Italia, t prcaktuar qart
n Paktin italo-shqiptar t 1926-s, fai prpjekjeve t A. Zogut, i ciii donte t
ruante nj far pavarsie u mundua t kishte marrdhnie t rreguiita edhe me
shtetet e tjera t mdha e t vogia, sidomos me fqinjt baiikanas. Natyrisht, kjo
nuk varej vetm nga Shqipria, por edhe nga t tjert.
Kshtu, me Britanin e Madhe qeveria e Tirans ruante marrdhnie t mira.
A. Zogu u mbshtet tek ajo politikisht. Ai ushqeu shpresn, gjat gjith kohs q
ishte n fuqi, se Anglia e fort, pavarsisht nga prkrahja q i jepte Itaiis, nuk do
ta iinte at t humbiste pushtetin e pavarsin e vendit dhe n situata kritike do ta
merrte n mbrojtje. Kjo nuk u vrtetua m pas. Anglia e mbshteli disi qeverin e
A. Zogut dhe i dha njfar ndihme politike e dipiomatike. Madje dipiomatt anglez
n Tiran fshehtas i jepnin zemr dhe e nxitnin Presidentin q ti bnte qndres
trysnis politike italiane, por n prgjithsi angiezt mbshtetn kryesisht italin.
Megjithat, Anglia e ndihmoi A. Zogun pr organizimin dhe pr forcimin e
xhandarmris.
Qeveria e Britanis s Madhe nuk kishte interesa t veant n Shqipri, si
e kish shpallur edhe vet, t vetmit interesa ishin koncesioni i nafts i AngloPersianit dhe mbajtja nn mbikqyrje e deprtimit italian n vend. M von edhe
koncesionin e braktisi n prfitim t shoqrive itaiiane. Marrdhniet tregtare i
kishte t rreguilta me Shqiprin, por ndihm financiare nuk i dha. Mbshtetja e
Angiis pr Shqiprin erdhi gjithnj duke u dobsuar, ndrsa prkrahja pr italin
u forcua.
Shqipria kishte marrdhnie dipiomatike e tregtare edhe me SHBA. Ky
shtet i madh nuk kishte ndonj roi veprues n Shqipri e n Baiikan. Por nga
historia dhe nga roli q kishte n bot, ai ruante imazh t mir n Shqipri.
Marrdhniet diplomatike, tregtare e kuiturore t Shqipris, me Francn,
nga jasht dukeshin normaie, por ato turbuiioheshin nga politika italiane n Shqipri,
e ciia i binte ndesh aieafit t ngusht t Francs, Jugosiiavis. Zyrtart francez n
Tiran, madje edhe n Paris, n mnyr t fsheht ashtu si ata angiez, me an t
dipiomatve t tyre e nxitnin qeverin shqiptare q ti bnte qndres itaiis e
madje t shkputej prej saj. Dhe A. Zogu nuk mungoi t tregohej i gatshm.

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

271

Qeveria e A. Zogut u mundua t afrohej fshehtas edhe me Gjermanin, kur


italia e shtrngoi at me darn e fort dhe i propozoi q t lidhnin marrdhnie
miqsore. Por Raichu gjerman ia preu shkurt, duke i thn se nuk kishte interesa
as ekonomik dhe as politik n ShqiprL
Me shtetet ballkanike marrdhniet e shtetit shqiptar ishin t ndryshme dhe
her-her me kontradikta, ndrsa me Jugosllavin ato ishin t acaruara.
N vitet 20 marrdhniet shqiptaro-greke, sidomos ato politike, nuk ishin t
mira. Vetm marrdhniet ekonomike mund t quheshin disi t rregullta. Meq A.
Zogu erdhi n pushtet edhe me ndihmn e fqinjit jugor, n vitet 1925-1926 e m
pas qeveria greke krkoi pr kt shprblim. N kt rast ajo kujtoi premtimet q
Koo Kota, Myfit Libohova e t tjer i kishin br m 1924, n truallin grek n emr
t A. Zogut, pr kompensime toksore, pr plotsimin e krkesave pr shkolla
greke n Shqiprin e Jugut e gjetk, pr pajisjen e ortodoksve shqiptar me
pasaporta greke etj. Athina i parashtroi mtimet e saj vazhdimisht, madje duke i
shoqruar edhe me kanosje pr prmbysjen e regjimit me an t forcave t
emigrantve, si dhe t forcave antizogiste brenda vendit. U fol edhe pr pue
kundr A. Zogut, si ai i Kors e t tjer. N radh t par, qarqe t caktuara
shoviniste greke krkuan kompensim toksor brenda kufirit (Kepit Stilos), ose,
duke e korrigjuar at, shfaqn pretendime mbi Korn, Gjirokastrn, Prmetin,
Himarn etj. Ato trumbetuan n shtyp se Greqia duhej t shtrihej deri n Vior e
madje deri n Shkumbin. Gazetat greke jepnin shifra fantastike, kinse n Shqiprin
e Jugut kishte mbi 250 mij grek, pohim ky krejt absurd. Grek, sipas mendsis
teokratike t pushtetarve grek, quheshin edhe ortodokst shqiptar. Lidhur me
kt krkes u zhvilluan bisedime greko-shqiptare n Athin e gjetk. Prfaqsuesit
e Shqipris, n emr t A. Zogut, i hodhn posht ato prerazi. N fillim grekt
synonin t arrinin ndarjen n kantone t krahinave q krkonin, pr t futur
ndrgjegjen greke me an t shkollave, t kishs etj. Kjo politik shihej nga Athina
si hapi i par, pr t kaluar m pas n aneksimin e ktyre krahinave.
Por, me gjith shantazhet e shumta me an t shtypit, t demonstratave
vorioepirote dhe t krcnimeve t drejtprdrejta, Athina nuk ia arriti qllimit. Kto
presione A. Zogu i prballoi, duke u mbshtetur n aleancn me Italin, pas
nnshkrimit t dy pakteve t Tirans, q e vun at nn mbrojtjen e itaiianve.
Sado q Italia n kt koh kishte marrdhnie t mira me Greqin, kto nuk
mund t shkonin deri atje sa t cenoheshin interesat italian n Shqipri.
N kt koh u gjallrua n Athin edhe ideja q pretendimet toksore mund
t sendrtoheshin edhe me ndonj aleanc t fsheht italo-greke, si ajo TitoniVenizelos e vitit 1919. N sken doli prap politikani i vjetr e dinak Venizelos, q
her pas here vintetheksin mbi krkesat greke dhe bnte aluzion pr paktin famkeq
itaio-grek t vitit 1919 prcoptimin e Shqipris.
Prball pretendimeve t pambshtetura greke, qeveria shqiptare vuri
krkesat e drejta pr ndreqjen nga ana e Greqis t padrejtsive t mdha n
kurriz t amve dhe sidomos kthimin ose kompensimin e tokave q u ishin grabitur
atyre. Gjithashtu, shqiptart krkonin q amt t kishin shkoliat e tyre dhe t
gjitha t drejtat q u takonin. Kjo shtje me shum rndsi pr shqiptart u ngrit
nga qeveria shqiptare edhe n Lidhjen e Kombeve, n qershor 1928. Ktu problemin
am e mbrojti me kompetenc e kultur Mehdi Frashri.

272

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

N acarimin e marrdhnieve shqiptaro-greke ndikoi mjaft edhe lufta e


vendosur e shqiptarve pr rindrtimin e Kishs Ortodokse Autoqefaie Kombtare.
Marrdhniet e Shqipris me Greqin, edhe ashtu t acaruara, do t ishin
keqsuar edhe m shum po t mos kishin ndrhyr italia dhe Anglia pr ti zbutur.
italia e kshiiloi qeverin shqiptare t mos i acaronte marrdhniet me Greqin,
n mnyr q t mos e shtynte at t afrohej me Jugosliavin. Ndrkaq AngSia
ishte e interesuar t mos kishte vatra t nxehta konfliktesh n Evrop, pra, edhe
n Baiikan. M pas A. Zogu u mundua t luante me marrdhniet me Greqin, q
kto m von ti prdorte si kundrpesh ndaj krcnimit italian gjlthnj n rritje.
Marrdhniet me Rumanin ishin n prgjithsi normaie, fal edhe traditave
t miqsis s vjetr me t si, edhe fal kolonive shqiptare n Rumani e pakics
vllahe n Shqiprt. Qeveria rumune krkoi nga qeveria shqiptare q pakics vllahe
ti hapeshin shkotla n gjuhn e vet, madje edhe gjimnaze. Por qeveria e A. Zogut
e pa t vshtir prmbushjen h pr h t krkess, pr arsye t vshtirsive
ekonomike-financiare. Marrdhniet diplomatike e tregtare me Rumanin ishin po
ashtu normale, por tregtia me Rumanin kishte nj pesh fare t vogl n tregtin
e jashtme t Shqipris.
Edhe me Bullgarin raportet ishin n prgjithsi t mira, n hulSin e tradits
historike. Ato u turbulluan disi nga veprtmtaria e etave t komitve bulSgaromaqedonas n Shqipri, t cilt gjetn streh n vend dhe me veprimet e tyre
kundr JugosSiavis i hapn telashe shtetit shqiptar. Shteti shqiptar mundohej her
pas here f i trhiqte vmendjen qeveris bullgare, q t merrte masat e duhura pr
t ndaluar vrshimin e ktyre komitve n tokn shqiptare. Prve ksaj, qeveria
bullgare nuk i kishte harruar as mtimet e saj t vjetra pr ta trajtuar populisin e
Goliobords si pjes t kombitt vet, me t drejtat e minoritetit n Shqipri, gj q
qeveria shqiptare nuk e pranoi.
Me Republikn Turke t Mustafa Qemalit marrdhniet e vendosura para
ardhjes s A. Zogut n fuqi u ruajtn e mbetn pr ca koh normale. N kt periudh
u ratifikuan marrveshjet shqiptaro-turke t Ankaras e t StambolSit t vltit 1923, q
prbnin themelet e miqsis ndrmjet dy vendeve. Shqipria kishte marrdhnie t
rreguilta diplomatike me Turqin e re, t cllat u vendosn pikrisht n kt koh.
Ministrin e par shqiptar n Turqi e priti m 13 mars 1926 Ataturku. Prfaqsuesi i
Shqipris shprehu gatishmrin q t prpiqej me t gjitha forcat pr t forcuar
lidhjet tradicionaie t miqsis shqiptaro-turke. Ataturku iu prgjigj ministrit shqiptar:
Mund t jeni t sigurt se do t keni ndihmn time dhe t qeveris republikane n
punn tuaj pr forclmin e lidhjeve miqsore ndrmjet dy popujve
Edhe n fjaln e hapjes s sesionit IV t Legjislaturs II t Mexhiisit
(Parlamentit) t Madh KombtarTurk me 1 nntor 1926, Presidenti i Turqis deklaroi
se marrdhniet eTurqis me Shqiprin ishin miqsore.
Shqipria kishte marrdhnie diplomatike e tregtare edhe me shtete t tjera
dhe i zgjeroi kto m pas hap pas hapi. Kshtu, ajo kishte marrdhnie edhe me
ekosllovakin, me Hungarin, me Austrin, me Zvicrn, me Egjiptin e deri me
Japonin e me Uruguain. Maiirat japoneze t lira e me cilsi t lart konkurronin
mallrat itaiiane dhe ishin t krkuara n Shqipri.

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

273

3. LVIZJET POLITIKE DHE SHOQRORE

Lvizjet antiqeveritare (1925-1928)


Masat e rrepta t qeveris n kto vite shpun n asgjslmin e organizatave
demokratike. Masat ndshkimore kundr kundrshtarve t regjimit brenda e jasht
Shqipris krijuan prshtypjen se qndresa u shua. N t vrtet ajo vijoi n forma
t ndryshme, si n fshatra ashtu dhe n qytete. Kt e dshmonte edhe shqetsimi
i organeve shtetrore, sidomos i Ministris s Punve t Brendshme dhe urdhrat
q u jepeshin prefekturave pr t mbikqyrur dhe pr t ndshkuar rrept
kundrshtart e qeveris. Krkohej ti jepej fund asaj gjendjeje t turbullt nga e cila
prfitonte propaganda antiqeveritare pr ta paraqitur gjendjen sikur n Shqipri
nuk ekzistonte qeveria.
Npr krahinat e Shqipris, sidomos n zonat malore, qarkullonin ende
eta t armatosura t malsorve dhe t fshatarve t tjer. N muajin gusht t
vitit 1925 n krahinat e Shals, t Nikaj-Mrturit, t Dukagjinit, t Puks etj. vepronte
nj et e armatosur prej 150 vetash, e kryesuar nga Vas Kiri. M 15 shtator 1925
etat e armatosura antiqeveritare t Tragjasit dhe t Dukatit goditn forcat qeveritare
n qafn e Liogaras. Nga fundi i tetorit bn disa aksione edhe etat e rrethit t
Lezhs, duke prer teiat e teiefonave. Me 16 nntor 1925 n qytetin e Prmetit
shprtheu nj demonstrat antiqeveritare, gjat s ctls demonstruesit brohoritn
pr qeverisjen q doli nga Revolucioni i Qershorit t 1924-s, pr organizatn
Bashkimi , pr Fan Nolin etj. N vjeshtn e vitit 1925 pati mjaft veprime
antiqeveritare dhe prieshje me forcat e xhandarmris.
Prshtypje t madhe bri atentati i 8 shtatorit 1926 n qytetin e Tirans, kur
Myslim Peza, lufttari i njohur antizogist, komandant i nj ete t ksaj krahine,
vrau n mes t qytetit Osman Balin, komandantin e truprojave t A. Zogut dhe
dikur komandantin e forcave t Esat Pashs. Pr t zbehur rndsin e ktij atentati,
njerzit e qeveris hapn fjal se kjo vrasje u b pr arsye vetjake.
Qndresa u shtri n gjith vendin gjat zgjedhjeve t kshillave bashkiake
t qyteteve, t cilat u bn n dhjetor t vitit 1925. Kto zgjedhje u zhvilluan nn
krcnimin e xhandarmris q t fitonte lista qeveritare. Me gjith krcnimet,
kandidatt qeveritar nuk morn kudo shumicn e votave, por qeveria arriti ti
shtinte n dor ato me dhun.
N dhjetor t vitit 1926, grupe t armatosura t arratisurish, midis t cilve
edhe Myslim Peza, kishin filluar t vepronin n fshatrat e Tirans, t Shijakut, t
Kavajs, t Peqinit dhe t Krujs. N pranver t vitit 1927 eta t armatosura
qarkullonin edhe n krahinat e Dukagjinit, t Shals, t Puks dhe n krahina t
tjera t veriut. Kundr tyre u organizuan operacione ndshkimore.
Krahas ktyre veprimeve u organizuan edhe manifestime publike me karakter
antifashist, si reagim kundr deprtimit italian n Shqipri. Nj manifestim i till u
mbajt n Shkodr n ditt e para t nntorit t vitit 1927. Me rastin e fests s
fashizmit itaiian m 28 tetor, dits s marshimit t B. Musolinit me shok mbi
Rom (1922), dega e Banks Kombtare n Shkodr kishte ngritur n ndrtesn
e saj flamurin italian, Kundr ktij veprimi dhe pr t protestuar kundr Paktit I
italo-shqiptar t Tirans, u hodhn n demonstrat nxnsit e gjimnazit t qytetit,

274

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

me t ciit u bashkua edhe nj pjes e popuiiit. Ata e rrzuan prdhe fiamurin


fashist dhe hodhn parruila antifashiste. Autoritetet qeveritare e shtypn
demonstratn me forc, dbuan nga shkoiia nismtart e manifestimit dhe ishuan
nj urdhres, q ndaionte do manifestim poiitik t nxnsve n Shqipri. Ndrkaq,
ato u detyruan ti jepnin urdhr banks n rast feste q t ngrinte vetm flamurin
shqiptar.
Manifestime antiqeveritare e antiitaiiane me rastin e 28 nntorit 1928 u
organizuan edhe nga nxnsit e Liceut t Kors e t qyteteve t tjera. N kto
manifestime kndohej knga e njohur Vlora-Vlora, e ndaiuar nga qeveria, ku
shprehej urrejtja kundrfashizmit itatian. Npr muret e shtpive u dukn parruiiat
e para me prmbajtje antifashiste. U bn edhe atentate kundr prfaqsuesve t
shoqrive kapitaiiste italiane dhe kundr oficerve itaiian.

Kryengritja e Dukagjinit (nntor 1926)


Lvizja m e fuqishme antiqeveritare e ksaj periudhe ishte Kryengritja e
Dukagjinit e nntorit 1926, e ctla piasi n prag t firmosjes s Paktit l-r italoshqiptar t Tirans dhe u krijoi shqetsime t mdha autoriteteve t vendit.
Kryengritja shprtheu n truallin e paknaqsis s ksaj krahine, q ndodhej
n nj gjendje t mjerueshme ekonomike dhe q krkonte prmirsimin e ksaj
gjendjeje. Por kt paknaqsi dhe kryengritjen i shfrytzoi pr interesat e saj
Jugosllavia: nj grup kleriksh katolik, q u vun n udhheqje t kryengritjes, u
prpoqn ta vinte at nn ndikimin e Beogradit pr t penguar deprtimin e Italis
n Shqipri. Mbi kt mbshtetet edhe mendimi se kjo kryengritje kishte karakter
antikombtar.
N t vrtet kryengritja shprtheu n nj koh t paprshtatshme, kur vendi
kishte nevoj pr qndrueshmri t brendshme. Udhheqsi kryesor i saj dom
Loro Caka, duke qen i nxitur nga Jugosllavia, bri lojn e saj dhe t Italis, duke
dmtuar interesat kombtar.
Por malsort e Dukagjinit nuk kishin asgj t prbashkt me kto synime
t t huajve. Ata u ngritn t nxitur nga motive t tjera, thjesht ekonomike.
Paknaqsit dhe ivizjet antiqeveritare n Dukagjin zienin prej kohsh, natyrisht
jo n prmasat e kryengritjes q shprtheu n vitin 1926. Ato i kishin rrnjt te
gjendja e keqe ekonomike-shoqrore e popullsis maisore dhe te masat e ashpra
t qeveris, gj q u pranua nga vet zyrtart e Tirans. Krahina e Dukagjinit ishte
nga m t varfrat e Shqipris. Shumica e dukagjinasve jetonte me barishte t
egra, me gshienja dhe me pak bagti, fshatart ishin t zhveshur e t zbathur.
Kjo gjendje tepr tragjike u pati br shum prshtypje edhe dipiomatve e t
huajve t tjer q e vizituan kt vend n kt periudh. Sigurimi i misrit pr buk,
duke dhn edhe at pak gj t gjail, vshtirsohej edhe nga mungesa e
komunikacionit Toka e punueshme ishte shum e pakt.
Zija e buks dhe smundjet e rnda, si sifilisi, tuberkuiozi e t tjera, ishin
dukuri e zakonshme n kt zon t braktisur nga shteti. Politika fiskale dhe
abuzimet e npunsve ishin br t padurueshme pr popullsin. Qeveria krkonte
prej malsorve jo vetm tatimet e ktyre viteve, si t dhjetn, xhelepin e t tjera,
por edhe t prapambeturat e tyre. Kto tatime tepr t rnda si dhe masat gjyqsore

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

275

pr konfiskimin e pasuris s tundshme, rritn armiqsin ndaj qeveris. Mbledhsit


e taksave ndeshnin shpesh n qndresn e malsorve, t cilt nuk u bindeshin
taksidarve e xhandarve. Kupa e dshprimit dhe e zemrimit t dukagjinasve
ishte mbushur vit pas viti, derisa ata u ngritn n revolt m 1926. Dukagjinasit
parashtruan si krkesa kryesore njohjen e priviSegjeve krahinore dhe ngritjen e nj
administrate t veant prta, duke i par kto si mjete prtu mbrojtur nga dhuna
ekonomike e poiitike e administrats qeveritare.
Shprthimi i kryengritjes e gjeti A. Zogun t paprgatitur, edhe pse ai qe
iajmruar pr kt nga informatort disa dit prpara. Kryengritsit, t udhhequr
nga klerik katolik, me dom Loro Cakn n krye, t strehuar n Jugosllavi dhe t
nxitur e t ndihmuar prej saj, rrmbyen armt dhe u hodhn n sulm kundr
qeveris. N fiilim ata pren telat e teiegrafit, q t pengonin njoftimet pr drgimin
e trupave qeveritare t grumbuiiuara n Shkodr. Prve Shkodrs, ku A. Zogu
kishte disa forca dhe nj repart artiierie, ai kishte uar njsi t armatosura n Dibr
e n Mat.
N ditt e para forcat kryengritse korrn sukses dhe iu afruan Shkodrs.
Gjat rrugs u zhvilluan luftime t rrepta. Qeveria n kt koh e kishte shprndar
ushtrin, kshtu q forca e saj kryesore ishte xhandarmria, e cila e pati t vshtir
t prballonte kryengritsit, t pajisur me arm nga Jugosllavia. Ather qeveria,
prt dal nga gjendja e rnd, u prpoq t nxiste fanatizmin fetart myslimanve
kundr katolikve. Ajo e paraqiti kryengritjen e Dukagjinit jo si nj lvizje sociale e
politike, por si lvizje t katolikve kundr myslimanve.
M 30 nntor kryengritja u shtyp egrsisht. N krahin u bn shum vrasje,
grabitje e djegie t shtpive. Pastaj hyn n veprim gjykatat ushtarake, t cilat
dnuan me vdekje 13 veta, 15 t tjer n munges; qindra njerz t tjer u dnuan
me burgim, madje edhe me burgim t prjetshm. N gusht t vitit 1927 qeveria,
nn trysnin e opinionit publik t brendshm e t jashtm, nga 552 dnime t
pjesmarrsve n kryengritje, 74 i trhoqi, ndrsa t tjerat i zbriti.
N krert e kryengritjes q u dnuan nga gjyqi i Tirans, disa n munges,
bnin pjes dhe dom Lazr Shantoja, Kol Bib Mirakaj, prifti N. Gazulli e t tjer.
Kta, pas shtypjes s saj, u larguan n Jugosflavi.
Pas ktyre masave, ministrt i Brendshm Musa Juka njoftoi n Parlament
se kryengritja u shtyp dhe se qeverta nuk kishte m probleme t rndsishme. N
Parlament pati dhe kritika pr qeverin, q nuk u tregua e aft pr ta parandaluar
dhe pr ta shtypur at sa m shpejt.

Qndresa e fshatarsis ndaj dhuns


ifiigare dhe protestat kundr zis s buks
N kt periudh pati nj qndres t gjer e t vetvetishme nga fshatarsia
ndaj dhuns s tfligarve t mdhenj, kundr grabitjes s tokave dhe rritjes s
detyrimeve.
N maj t vitit 1926 fshatart e Peshkpis (Pogradec), pas ankess q i
kishin paraqitur Presidentit t Republiks, protestuan edhe pran Senatit kundr
ifiigarit Istref Beu, i cili kishte pushtuar fshatin e tyre, duke e shpallur at iflig t
vetin dhe banort e fshatit si bujq t tij. N nntort po atij viti bujqit e disa fshatrave

276

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

t rrethit t Vlors protestuan kundr Eqrem bej Vlors, i cili po i dbonte nga tokat
e buks dhe nga kuilotat. Ata krkuan nga Presidenti q 700 banor t ktyre fshatrave
t vendoseshin n tokat e shtetit
Por rasti m tipik ishte konflikti i fshatarsis me pronart ifligar, q
shprtheu n shtator t vitit 1925 n Sopik (Gjirokastr). Ky konfiikt zgjati disa vjet.
Pronart, me ndihmn e nnprefektit e t xhandarmris s qytetit t Deivins,
krkuan t dbonin nga fshati m se 100 familje bujqish dhe pronat e tyre, pr
shkak t rnies s mimeve t prodhimeve bujqsore, do tua jepnin me qira
pronarve blegtor pr kuilota. N shtator t vitit 1925 ifligart i ndaluan bujqit e
Sopikut t punonin tokat dhe u rrmbyen kuilotn q ishte pron e prbashkt
(komunale) e fshatit. Pr t thyer qndresn e bujqve, xhandarmria arrestoi n
fillim t janarit t vitit 1926 disa prej tyre. Si pasoj, lufta e fshatarve kundr
ifligarve dhe kundr autoriteteve qeveritare u acarua shum. Bujqit e fshatit nuk
pranuan jo vetm t iargoheshin nga tokat q punonin, por as tu jepnin detyrimet
pronarve ifligar. N shtator t vitit 1927 400 bujq t Sopikut, shumica gra, me
spata e gur, sulmuan postkomandn e xhandarmris dhe shtpin e njrit prej
pronarve q ndodhej n fshat. Pr ta shtypur ivizjen u drguan forca t shumta
xhandarsh, t cilat ushtruan dhun kundr popuilsis. Rreth 550 burra, gra, pieq
e fmij t Sopikut u detyruan t braktisnin shtpit dhe t arratiseshin.
E till ishte edhe qndresa e fshatarsis s Shkodrs kundr pronarve t
fuqishm, vllezrve Juka. Malsort e katundeve Keimend, Shkrel, Renc, Loh,
Rrjoll, MaSi i Kolajve, Selc etj. t krahins s Pulajt (Shkodr) u ankuan n maj t
vitit 1927 pran Kryesis s Republiks dhe dhoms s deputetve kundr pronarit
Hamza Juka pr grabitjet e veprimet e dhunshme q kishte br kundr tyre. N
nj protest tjetr t fshatrave Bushat, Trush e Melgush thuhej se ky pronar, i
ndihmuar nga i vllai Musa Juka, zvendsministr t Punvet Brendshme, i kishte
rrahur e i kishte burgosur fshatart.
Bujqit e shtetit n ifiigun e Ri t Lushnjs u ankuan kundr ifligarve
Vrionas, t cilt, me prkrahjen e xhandarve, vun dor mbt tokat e shtetit dhe i
dbuan fshatart prej tyre. N telegramin e protests, drejtuar A. Zogut m 1927,
ata krkonin q tu priteshin duart grabitqarve.... Ankesa t shumta t fshatarve
u bn edhe kundr kryepleqve, oficerve t xhandarmris, npunsve t financs
e t zyrave t pyjeve, t cilt bnin gjithfar veprimesh arbitrare n kurriz t
fshatarve.
Organet shtetrore ndeshn edhe n kundrshtimin mjaft t vendosur t
masave fshatare pr pagimin e taksave t rnda, sidomos n zonat e varfra t
malsive. Fshatart nuk pranuan n mjaft raste ti paguanin taksat, me gjith masat
gjyqsore pr konftsktmin e pasuris. Kundr tagrambSedhsve e xhandarmris
pati edhe qndres me arm. Vet organet e financs tshin t detyruarat njoftonin
n organet eprore se fshatart ishin kaq t mjeruar, sa nuk kishin far t jepnin.
Ata nuk mund t jepnin jo vetm tatimet e prapambetura por as ato vjetore.
Paknaqsia u shtua shum, sidomos n Malsin e Veriut, n dimrin e vitit
1927-1928, kur vendin e pilakosi zija e buks, q u shoqrua edhe me smundjet
epidemike. Prpara nj gjendjeje t tili qeveria e A. Zogut n janar t vitit 1928
krijoi nj komision qeveritar, i ciii u drejtoi thirrje t pasurve dhe t huajve pr t
dhn ndihma. Shtatdhjetmij pleq, gra, burra e fmij, - thuhej n kt thirrje, -

Republika Shqiptare ne vitet 1925-1928

271

gjenden nn krcnimin e vdekjes m t tmerrshme, t vdekjes prej uris dhe prej


smundjeve t ndryshme, t shkaktuara prej saj....
DeSegacione t ndryshme fshatarsh u nisn pr n Tiran pr t krkuar
ndihm nga qeveria, prt shptuar popullsin nga vdekja. N lutjen q pleqsia
e nj vargu fshatrash t rrethit t Krujs i drejtonte Ministris s Punve t
Brendshme me 9 shkurt 1928, thuhej:
T dshpruem krejt dhe tue pa popullin
ton q asht tue dek dita-dits, jemi shtrngue me ardh ktu ... Pr hatr t
Zotit, pr mshirn e Perndis, na shpioni ju ...,
N prill t 1928-s uria fiiloi t ndjehej gjithnj e m shum edhe n krahinat
jugore. Gazeta e K o r ^, n artikuilin Misr. Tragjedia e nj popullil , t dats 4
priil 1928, shkruante se lngimi "... pr buk, pr misr, po dgjohet edhe nga
Shqipria e Jugut, po dgjohet nga Kora, Berati, Myzeqeja". M 27 maj 1928
grat e varfra t lagjes Varosh t qytetit t Kors bn demonstrat prpara seiis
s prefekturs kundr autoriieteve qeveritare dhe kundrfabrikantve t miellit, t
cilt kishin ngritur mimin e buks.
Ndihmat e mbledhura nga komisioni, si dhe ndihma q dha qeveria n
misr, jo vetm q ishin t pamjaftueshme, por n pjesn m t madhe u
shprdoruan nga paria, nga bajraktart dhe nga autoritetet vendore.

Veprimtaria e grupeve poiitike


shqiptare n mrgim
Pas dshtimit t Revolucionit t Qershorit t vitit 1924 dhe pas vendosjes s
regjimit t A. Zogut, shumica e pjesmarrsve n kt revoiucion u largua nga
Shqipria dhe u vendos n vende t ndryshme t Evrops. Vendet e demokracis
evropiane jepnin m shum mundsi q emigracioni poiitik shqiptar t zhvillonte
m leht n kto vende propagandn dhe veprimtarin e vet.
Emigrantt shqiptar u grumbulluan n filiim n Bari t Italis, ku mbikqyreshin
rreptsisht nga regjimi fashisi i B. Musolinit. Atje shkoi dhe kryetari i qeveris
demokratike Fan NoSi. Por pastaj shum prej tyre u grumbultuan n Vjen t Austris
e n qytete t tjera t saj. Nga Vjena, F. Noli i bri ftes dhe Luigj Gurakuqit t vinte
atje, por at e vran n Bari, N mars t vitit 1925 emigrantt, me Notin n krye,
themetuan n kryeqytetin austriak organizatn demokratike me emrin Komiteti
Nacionat Revolucionar (KONARE). N fitlim n t morn pjes mjaft nacionatist
shqiptar, q i bashkonte qllimi i njjt, Sufta kundr qeverisjes s A. Zogut. N
KONARE, prve Fan Nolit e O m er Nishanit, bnin pjes dr. Mihal Turtulli, Qazim
Koculi, Stavro Vinjau, Mustafa Kruja, Ahmet Dakli, KolTromara e t tjer. Kryetar
i organizats u zgjodh F. NoSi. M 5 maj u shpatl edhe programi i saj, i cili prmbante:
1. tirimin e Shqipris nga diktatura e A. Zogut, nga feudatizmi
dhe nga imperiatizmi
2.Vendosjen e republiks demokratike n Shqipri.
3.
Zbatimin i reforms agrare.
4. Zgjidhjen e shtjes etnike.
N nj koh me KONARE-n u krijua edhe Komiteti pr lirimin e Kosovs,
i kryesuar nga Bedri Pejani, i cili kishte po ata objektiva, me prparsi, natyrisht,
iirimin e Kosovs.

278

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

N korrik t vitit 1925 filioi t dilte n Gjenev t Zvicrs gazeta Liria


Kombtare, organ i KONARE-s, q zhviiioi veprimtari propagandistike n t mir
t pavarsis kombtare dhe t demokracis pr dhjet vjet me radh (19251935). Drejtues i gazets ishte Omer Nishani, ndrsa m pas redaktor politik i saj
u b Halim Xhelo, q kishte kryer studimet e iarta pr shkencat poiitike-shoqrore
n Firence t Itaiis dhe kishte prvoj si gazetar.
Liria Kombtare n emr t organizats kritikoi ashpr regjimin dhe, si
shpreheshin bashkpuntort e saj, klasat e iarta ifligare e borgjeze, q e
zhveshn Shqiprin nga demokracia dhe e futn nn zgjedhn italiane, si dhe
planet e Italis s B. Musolinit pr kolonizimin e vendit me an t koncesioneve
ekonomike e t marrveshjeve t tjera skliavruese. Gazeta hodhi drit mbi
varfrimin e theil ekonomik t popullit shqiptar dhe mbi prapambetjen e theksuar
sociaie t vendit. Pikpamjet e saj KONARE-ja i shprehu edhe me an t dy
broshurave, q i botoi pr situatn ekonomike-sociale e polittke t Shqipris.
KONARE-ja, u kundrvuri synimeve t italis fashiste n Shqipri e n Balikan
parrulln e njohur Bailkani u prket popujve ballkanik. KONARE-ja si organizat
e majt demokratike, por jo komuniste, si e deklaroi dhe vet m pas, u mbshtet
e u prkrah nga Federata Komuniste Bailkanike dhe nga organizatat e tjera t
majta t Evrops.
N fillim ajo ishte kryesisht pr zhviflimin e propagands n Shqipri e jasht
saj dhe pr rritjen e qndress popuiiore, por h pr h jo pr revoiucion, i ciii,
sipas saj, mund t prshpejtonte pushtimin e Shqipris nga italia. N prill t vitit
1927 ndodhi radikalizimi i KONARE-s. Nga kjo koh shtja e revolucionit
demokratik u shtrua si nj perspektiv e afrt. Ai duhej t kryhej nga fshatart, nga
puntort dhe nga shtresat e mesme t Shqipris, nn drejtimin e KONARE-s.
Madje mendohej q ajo t organizonte komitete n Shqipri pr t drejtuar luftn,
por propaganda e saj u prhap kryesisht n emigracion dhe fare pak n Shqipri.
Lidhjet me Shqiprin i kishte mjaft t dobta, kurse gazeta Liria Kombtare
brenda vendit binte n fare pak duar.
Ata q nuk pajtoheshin me frymn e majt t KONARE-s, sidomos pas
radikalizimit t saj, u larguan nga organizata dhe krijuan organizata t tjera. Me
kt rast ajo mori emrin Komiteti i iirimit Nacional (KN). Prej tij u shkput
Komiteti i lirimitt Kosovs me Bedri Pejanin n krye. KN botoi dhe nj deklarat
programatike ku shtjelloheshin hollsisht idet themelore t nj programi demokratik
e kombtar. Nnshkruesit e deklarats u dnuan n munges nga gjykata speciale
e Tirans me dnim kapital. F. Noli dhe O. Nishani dnoheshin pr her t dyt me
vdekje; hern e par ishin dnuar pr pjesmarjen dhe pr organizimin e
Revolucionit t 1924-s. KN krijoi seksionet e tij n vende t ndryshme t Evrops
e t Ballkanit, por kto seksione, ashtu si dhe vet komitetet, zhvilionin vetm
propagand n rrethet e shqiptarve e fare pak veprimtari praktike. KN merrte
subvencione nga Kominterni, por ky i fundit erdhi duke i paksuar ato dhe gjendja
financiare e organizats u b e vshtir. Mjaft antar t tij jetonin me ndihmat e
shqiptarve t mrgimit.
Nga KN u larguan t gjith veprimtart e djatht, q kishin ide e programe
t tjera, edhe pse ishin kundr A. Zogut e disa prej tyre edhe kundr italis. Ata
krijuan n Austri organizatn Bashkimi Kombtar .

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

279

M tej KN shtoi radht me antar t rinj, si HaSim Xhefo, Riza Cerova,


Llazar Fundo, Sejfulia Malshova, Lano Borshi (Goxhi) e t tjer. Lano Borshi
zvendsoi F. Noiin n kryesin e organizats, kur ai u largua prej saj. Shumica e
konaristve ishin antar t organizats Bashkimi t 1924-s, q u shkatrrua
nga qeveria. Nj pjes e tyre prqafuan idet komuniste dhe ishin simpatizant t
Bashkimit Sovjetik. Ata n KN u vetquajtn rrethi i kuq (grupi komunist).
Pjestar t ktij grupi u bn shkak pr grindje e prarje n organizat e madje
edhe pr iargimin e F. Nolit prej saj m 1932. F. Nolin fitfuan ta quanin borgjez dhe
po e shihnin jo me sy t mir qenien e tij si kryetart organizats. Nj qndrim i till
u mbajt edhe ndaj Omer Nishanit e t tjerve. Kontradiktat e grindjet n KN ishin
shkak i kufizimit t veprimtaris s tij.
F. Noli ishte m veprimtari dhe m me autoritet n KN. M 7 nntor t
1927-s ai mori pjes si i ftuar n festn e 10-vjetorit t Revolucionit t Tetorit n
Mosk, ku u prit me nderime. Po n kt vit F. Noli mori pjes n Kongresin
antifashisf n Berlin, ndrsa n vitin 1929 n Kongresin botror antiimperiatist t
B erlinif. N kto kongrese ishte i pranishm edhe Lano Borshi.
Fan Noli n fiilim ishte entuziast pr ndihmn q mund ti jepte Shqipris
Bashkimi Sovjetik n luftn pr lirimin e saj nga djajt e brendshm e t jashtm,
si i quante ai aia q dmtonin interesat e vendit, por pastaj, kur msoi pr
persekutimet, gjyqet e egra dhe praktikat staSiniste, u zhgnjye dhe kjo ishte nj
arsye m shum, pr tu iarguar nga ivizja. KN nuk mundi ta bind at n nj
mbiedhje t gjat, q zhvilloi n vitin 1931, pr t mbetur drejtues i tij. F. Noli nuk i
shpjegoi arsyet e vrteta t Sargimit dhe shkoi n SHBA, ku vijoi t drejtoj gazetn
Repubtika, gazet demokratike e antifashiste me po at frym si Liria Kombtare.
M pas e braktisi politikn dhe iu kushtua veprimtaris s frytshme kuiturore e
artistike, n t ciin, si edhe m par, pati arritje t mdha. KN vijoi t iuftoj
edhe pr disa vjet, por lidhjet e tij me popuSlin shqiptar ishin t dobta.
Nj organizat tjetr me veprimtari edhe m t gjer ishte Bashkimi
Kombtar , e ciia u krijua si organizat e djatht e pavarur q n vitin 1925. Ajo doti
m vete si reagim kundr prirjeve t majta t KONARE-s me t cilat nuk pajtohej.
Themeluesit e saj ishin personaiitete t shquara, si Sotir Peci, Sulejman Delvina,
Rexhep Shaia, Xhemal Bushati, Sejfi Vllamasi, Bahri Omari, Rexhep Mitrovica, Ali
Klcyra e t tjer. Kta nuk donin ta dgjonin emrin e boishevizmif e t revolucionif
dhe ishin pr nj Shqipri t pavarur, t liruar nga A. Zogu e nga Italia. Bashkimi
Kombtar e zhviiloi veprimtarin po ashtu n Vjen t Austris, ndrsa degt e
veta i kishte n shum vende n Itali, n Greqi, n Jugosllavi, n Zvicr, n Franc,
si dhe n vende t tjera. Kjo organizat kishte gjithashtu gazetn e saj me t njjtin
emr, e cila u botua n fillim n vitet 1928-1929 n Vjen nga Angjelin Suma,
ndrsa m von n vitet 1936-1937, n Paris nga Rexhep Mitrovica. Gazeta e
ndjeshmrizoi shum opinionin publik shqiptar e t huaj me idet e Sufts kundr
qeverisjes s A. Zogut dhe kundr Itaiis fashiste. Organizata mbahej financiarisht
nga Jugositavia dhe padyshim ishte nn mbrojtjen e saj. Detyrimisht ajo nuk bnte
asnj kritik kundr poiitiks antishqiptare jugosliave. Kjo e kufizonte at edhe n
krkesat e saj pr shtjen etnike.
KONARE-ja n fiiiim u prpoq t bashkpunonte me 'Bashkimin Kombtar,
por ky nuk e pranoi bashkpunimin. Pastaj u ndez nj polemik relativisht e ashpr

280

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

ndrmjet tyre. Antart e Bashkimit Kombtar1 i akuzuan t part, lirimistt, si


ekstremist t majt e demagog, kurse antart e KONARE-s i akuzuan ata t
Bashkimit si antidemokrat, prfaqsues t bejierve, q nuk ishin pr reforma
shoqrore demokratike dhe q qeverisjen e A. Zogut donin ta zvendsonin me
nj qeverisje tjetr bejiersh.
N Bashkimin Kombtar kishte figura q gzonin autoritet n Shqipri e
jasht saj. Nga veprimtaria e zhvilluar n Vjen, n Paris e gjetk u daiiua si nj
figur e tiii veanrisht Ali Kicyra, i ciii u mundua, bashk me shok t tjer, t
bashkonte g jith nj e m fort organizatn dhe ta bnte nj organizat
mbarkombtare n mrgim. A!i Klcyra, bashk me krer t tjer, bn nj varg
dekiaratash, n t ciiat dnonin qeverin e A. Zogut si shtypse e popuiiit shqiptar,
si dhe italin e Musolinit si shtet kolonizator e grabits i pasurive dhe i pavarsis
s Shqiprts. Bashkimi Kombtar u prpoq t organizonte nj Kongres t
emigrantve shqiptar t djatht n Paris ose n ndonj vend tjetr pr ti bashkuar
ata n nj organizat t gjer, por kjo nuk u arrit dhe prarja nuk u kaprcye.
Degt e shprndara t Bashkimit Kombtar , ashtu si ato t Komitetit t
iirimit Nacional, nuk kishin iidhje t forta me qendrn dhe me njra-tjetrn. N
fiiiim flitej se gjoja Bashkimi Kombtar mund t organizonte njc kryengritje n
Shqipri kundr A. Zogut, por kjo ishte m shum nj dshir e pambshtetur n
realitet. T gjitha lvizjet e t arratisurve n mrgim t ksaj organizate dhe t
mrgimtarve n prgjithsi mbikqyreshin nga agjentt e qeveris shqiptare q
qarkulionin n t gjith Evropn e Ballkanin. Sidoqoft Bashkimi Kombtar pati
nj far suksesi pr t trhequr n veprimtari t ndryshme t arratisurit n mrgim
pr ta mbajtur A. Zogun n tension. Ai bri gjithashtu orvatje pr t kryer ndonj
atentat kundr A. Zogut si ndodhi n vitin 1931.
Ali Klcyra, n emr t Bashkimit Kombtar, i drejtoi disa memorandume
Lidhjes s Kombeve e Fuqive t Mdha pr gjendjen e rnd n Shqipri dhe
krkoi ndihm prej tyre, por nuk mori prgjigje. Ai organizoi takime me figura t
shquara t diplomacis evropiane, si Brian e t tjer, por pa sukses. Disa grupzime
politike u shkputn prej ksaj organizate, si grupi i Koo Tasit n Greqi, Shoqria
Lek Dukagjini e katoiikve t Gjakovs (q u prpoq t bashkohej me grupin e
Koo Tasit); u larguan gjithashtu veprimtar t veant, si Angjelin Suma, Xhemal
Bushati e t tjer.
N gazetn Bashkimi Kombtar dhe n thirrjet q i drejtoheshin popullit,
shtrohej si detyr zhvillimi i reformave t moderuara. Bashkimi Kombtar ishte
pr nj reform agrare t moderuar, pr zhviilimin kapitaiist t vendit dhe pr ti
dhen atij drejtim perndimor, pasi t hiqej qeverisja e A. Zogut, por prmbahej t
cenonte interesat e bejlerve e t borgjezis s lart. Zgjidhjet demokratike jo
vetm rrnjsore, por edhe t moderuarat cilsoheshin si boishevizm. Ai ishte
kundr monarkis dhe pr nj regjim repubiikan.
Nj grup tjetr q u shkput nga KONARE-ja m 1927 e doli m vete, ishte
grupi i Mustafa Krujs, i Zars, n t ciiin u prfshin Hasan Prishtina dhe krert e
Kryengritjes s Dukagjinit, dom Loro Cakaj e Lazr Shantoja. Ky grup me orientim
proitaiian u quajt Grupi indipendent i refugjatve shqiptar a Grupi i Zars,
meqense qndronte n Zar. Grupi indipendent botoi n Vjen Orn e Shqipnis
q drejtohej nga Lazr Shantoja. Grupi mbshtetej dhe mbahej financiarisht nga

Republika Shqiptare ne vitet 1925-1928

281

Italia. N vitin 1926 Mustafa Kruja e prshndeti me telegram B. Musolinin pr


nnshkrimin e Paktit i italo-shqiptar t Tirans. Sipas bisedimeve sekrete, q kishin
zhviiluar italiant me t, i kishin premtuar q, n qoft se do t psonte gj A.
Zogu, n krye t qeveris shqiptare do t vendosej Mustafa Kruja. Nj premtim t
till ia kishin br edhe Hasan Prishtins. Grupi Indipendent i Zars, nuk kishte
ndonj pian kryengritjeje, por vetm pSane atentatesh kundr A. Zogut. Kt A.
Zogu e dinte mir, prandaj i mori masat pr heqjen qafe t kundrshtarve m
aktiv t tij, si kishte vepruar dhe m par. Ai vuri sikarin e vet dhe e vrau
kundrshtarin e prbetuart tij, Hasan Prishtinn, n Selanikt Greqis m 1933.
Kundr qeveris s A. Zogut vepronin edhe grupe t tjera emigrantsh, si
grupi i Koo Tasit n Greqi, si dhe ai i Gani bej Kryeziut n Jugosllavi e t tjer.
Koo Tasi me shok e kishte qendrn n Athin. Ai ishte nj filogrek, q mbshteti
poiitikn e Greqis kundr Shqipris n vitet 20-'30. N nj broshur t botuar
n kt koh ai bnte thirrje pr prmbysjen e regjimit t A. Zogut, si regjim
musulman, si dhe kundr t gjith myslimanve t Shqipris, t cilt i quante
regresiv e antikombtar. Fan Noli i dha Koo Tasit nj prgjigje t fort e t
merituar, duke e cilsuar jo vetm agjent t Athins, por dhe prkrahs t bejlerve
e t arhondve t Shqipris, q shtypnin njsoj si t krishtert, ashtu edhe
myslimant e varfr.
Gani bej Kryeziu (vliai i Ceno bej Kryeziut, i agjentit jugosiiav t vrar nga A.
Zogu), me nj grup emigrantsh n Jugosllavi mbante n kufi vazhdimisht banda
t prziera me emigrant shqiptar e ushtarak jugosllav, t ciiat kishin pr detyr
t krcnonin qeverin shqiptare. Grupe t tjera emigrantsh, t mbshtetura
financiarisht nga Jugosiiavia, kishte edhe n Sarajev, n Gjakov, n Ma! t Zi,
n Ohr, n Tetov e gjetk. Edhe kto grupzime ishin sa pr t ushtruar trysni
mbi qeverin, por nuk ishin t afta t zhvilionin veprimtari serioze. Ato e kuptonin
se kishin prbail jo thjesht qeverin e A. Zogut, por protektoren e tij, Italin.
Kjo prarje e madhe n emigracionin shqiptar shpjegohej jo vetm me
daliimet n idet e n qndrimet me orientimin nga ato fuqi q i mbanin me para,
por edhe me politikn e prarjes t A. Zogut, e cila e theiloi procesin grryes n
emigracion. Gjyqet kundr emigrantve n vitet e para dhan ndshkime shum
t rrepta, sidomos kundr krerve t grupeve poiitike, q arrinin deri n dnime
kapitaSe e burgime t prjetshme. Masa t rrepta u morn edhe kundr familjeve
t emigrantve, duke i larguar jasht vendit ose duke i internuar. Kto masa ishin
t parashikuara edhe nga kodi penai i vitit 1927 dhe nga iigjet prkatse
ndshkimore. Ndrkaq qeveria e A. Zogut ndoqi edhe politikn e amnistimit t
prvitshm t emigrantve politik, duke u premtuar atyre jo vetm faljen e dnimit,
por edhe pun e kthimin n detyrat q kishin pasur m par, nse ktheheshin n
Shqipri. Kshtu u amnistuan mjaft emigrant, q kishin marr pjes n ngjarjet e
qershorit t vitit 1924, si dhe ata q emigruan pas Kryengritjes s Dukagjinit t
1926-s. Nj pjes e tyre u kthye n Shqipri, si Sotir Peci, Suiejman Delvina,
doktorTurtulli dhe ndonj tjetr. Mjaft ttjer mbetn jasht. Por edhe n emigracion
jeta e tyre nuk ishte e sigurt, sepse kudo qarkullonin agjentt e qeveris, si dhe
sikar t strvitur n atentate, t ciit asgjsonin veprimtart m t rrezikshm pr
regjimin, duke ngjaiSur edhe frik e pasiguri n emigracion. Her pas here
drgoheshin n Evrop zyrtar t A. Zogut e njerz shum t afrt me t, q

282

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

takoheshin me emigrantt dhe mundoheshin t'i bindnin t ktheheshin n Atdhe,


duke u thn se "Shqipria nuk ishte vetm e A. Zogut, por dhe e tyre.
N emigracion n kt periudh u formua edhe ndonj grup komunist, si
ishte Grupi Komunist i Mosks i krijuar n vitin 1928. Ktu bnin pjes disa nga
veprimtart q emigruan pas vitit 1924 n Bashkimin Sovjetik pr simpatit q kishin
ndaj ktij vendi, si dhe pr tu njohur me idet marksiste-leniniste. N t bnin pjes
Sejfuiia Maishova, Koo Tashko, Tajar Zavaiani, Seiim Shpuza e t tjer. Nga ky
grup m von disa antar me udhzim t Kominternit, erdhn t punonin n Shqipri.

Shoqrit e para puntore e zejtare n Shqipri.


Grevat puntore (1925-1928)
Zhviiiimi i mtejshm i ekonomis s tregut, ngritja e ndrmarrjeve t reja
industriale t huaja dhe t vendit, fiiiimi i ndrtimeve botore me fondet e huas s
SVEA-s e rritn numrin e puntorve shqiptar e dalngadai forcuan edhe vetdijen
pr t drejtat e tyre. N rritjen e numrit t puntorve ndikoi edhe varfrimi i nj mase
t madhe zejtarsh, fshatarsh e tregtarsh t vegjl. Ndr kta vetm nj pjes gjeti
pun n qendrat e ndryshme t prodhimit. T tjert, pr arsye t mungess s vendeve
t puns dhe t mbylljes s rrugve t kurbetit, hyn n radht e ushtris s t
papunve. Puntoria e Shqipris n kt periudh, edhe pse u shtua si numr, ishte
relativisht e dobt, e thrrmuar, me nj organizim tepr fillestar. Ajo nuk kishte as
vetdijen, as organizimin e proletariatit industriai. Ndrmjet puntorve e zejtarve
nuk kishte ndonj kufi t dallueshm qart. Ata dalloheshin m shum nga puna q
bnin dhe se puntort, ndryshe nga zejtart, nuk kishin mjete prodhimi. Por n raste
t veanta kishte puntor sezonai t qytetit, q nuk i kishin shkputur iidhjet me nj
cop prone t vogl n fshat. Prve ksaj, numri i puntorve t industris, krahasuar
me numrin e kategorive t tjera puntore, ishte i vogi. Ai prbnte gati 1/3 e gjith
puntorve t qytetit. N kto vite n Shqipri kishte afrsisht rreth 17 mij puntor
e zejtar shqiptar n qytete.
N fund t viteve 30 numri i puntorve dhe i zejtarve e t tjer arriti n 21
000 vet. Ktu nuk jan prfshir mijra puntor, t tjer q punonin si hyzmeqar,
argat, rrogtar a shrbtor npr famiijet e ifiigarve, t tregtarve, t
funksionarve, t ushtarakve etj.
Me zhviliimin e ekonomis s tregut n fshat dhe me rritjen e borgjezis
agrare, u rrit edhe numri i fshatarve pa tok, t cilt u kthyen n puntor t
bujqsis, n argat. Numri i tyre u rrit edhe pr shkak se fshatart e vegjl i shitn
tokat e tyre, si dhe pr shkak t detyrimeve t shumta shtetrore, t borxheve, t
koniunkturave t pafavorshme t mimeve t prodhimeve bujqsore e biegtoraie.
Shum prej tyre morn rrugn e qyteteve, me shpres pr t gjetur ndonj pun.
N kt periudh kishte rreth 4 mij familje puntorsh argat t bujqsis dhe n
fund t viteve 30 numri i tyre arriti n 7600 famiije. T zhveshur nga mjetet e
prodhimit; afa punonin si puntor me mditje dhe prbnin puntorin e fshatit.
Mditjet e puns ishin tepr t uita, m t uitat n Evrop, ditt e puns ishin t
strzgjatura, arrinin deri 14-15 or, ndrsa papunsia ishte e madhe. Qirat e
baness s puntorit shqiptar ishin t larta, ushqimi i pakt, kushtet sanitare t
puns e t baness t kqia, sistemi i gjobave i rnd.

Republika Shqiptare n vitet 1925-1928

283

Shoqrit e huaja, sidomos ato itaiiane, bnin daiiime t ndjeshme t


puntorve; puntort itaiian i trajtonin mir, ndrsa puntort shqiptar keq, i
ndshkonin pr shkeijet mt vogia me gjoba t rnda, pagesn ua vononin shum
dhe n disa raste n vend t pagess u jepnin ushqim t keq. Puntort shqiptar
n miniera, n ndrtim e gjetk prdoreshin n punt m t rnda, madje me
rrezik pr jetn e tyre.
Pr keqtrajtimin e puntorve shoqrit itaiiane kishin fituar nj emr t keq
n Shqipri. Shteti shqiptar as n kto vite dhe as m von nuk nxori ndonj iigj q
t merrte n mbrojtje t drejtat e puntorve shqiptar.
N kto kushte t rnda ekonomike e shoqrore puntort e zejtart shqiptar
filiuan t krijonin shoqrit e para, t cilat synonin t mbronin interesat ekonomik t
puntorve, tu dilnin zot me ato pak fuqi q kishin kundr teprimeve dhe keqtrajtimit
t pundhnsve.
N kt periudh shoqrit kishin vetm karakter ndihmtar. Ato u vinin n
ndihm puntorve e zejtarve, q ishin keq nga gjendja ekonomike ose mbeteshin
pa pun. Kt ndihm e siguronin nga antart e shoqris, si dhe nga populli.
Sado q kto shoqata nuk ishin t shumta, krijimi i tyre dshmoi pr hapat e para
t organizimit puntor. Ato ishin pararendse t shoqrive m t mdha, q u
formuan m von.
Qysh n mars t vitit 1925 n Gjirokastr u formua Lidhja Puntore; n
qershor t vitit 1927 puntort e punishteve rrobaqepse t Tirans organizuan
shoqrin me emrin Prparimi, n shtator t po atij viti ata t Kors formuan
Lidhjen e puntorve rrobaqeps . Kto shoqri u krijuan, si thuhej n statutet e
tyre, pr t luftuar kundr teprimeve t ustallarve, si ishin puna q zgjaste deri n
ort e vona t nats, zakoni i vjetr i esnafve pr ta mbajtur irakun vite me radh
pa mditje, gjoja n gjendje prove etj.
Krijimi i shoqrive ishte nj dukuri e kufizuar jo vetm n pak qytete, por
edhe n kategori t caktuara t puntoris, kryesisht t zejtarve. Por edhe ato u
detyruan brenda nj kohe t shkurtr ta ndrprisnin veprimtarm pr shkak t
masave q mori qeveria kundr tyre.
Gjat viteve 1925-1927 pjesa m aktive e puntorve ishte ajo e kantiereve
t ndrtimit n t gjitha prefekturat e vendit. N vitin 1925 u hodhn n grev
kundr siprmarrsve t huaj puntort q punonin n urn e Leklit dhe ata q
merrnin pjes n ndrtimin e urave n rrugn Pogradec - Qafthan. Puntort e
ndrtimit, me gjith urdhresat qeveritare, nuk pranuan t punonin m tej n
shoqrit ifaiiane, sepse kto nuk i paguanin n rreguil. N shtator 1926 turma
puntorsh u grumbuiiuan prpara pallatit t A. Zogut dhe n mnyr demonstrative protestuan kundr mospagimit t mditjeve nga zyrat e punve botore, N
pranvern e vitit 1927 hyn n grev puntort e nafts, q punonin pr llogari t
Shoqris Anglo-Persiane t nafts n puset e Ardenics. Greva e tyre u ndoq
nga ajo e puntorve t minierave t bitumit n Seienic. Puntort i paraqitn
drejtoris s ndrmarrjes krkesn pr shtimin e mditjes dhe pr prmirsimin e
kushteve t puns, por drejtoria nuk e mori parasysh. M 27 maj 1927 ata shpalln
grevn, e ciia qe greva puntore m e rndsishme dhe m e organizuar e ktyre
viteve, Ngjarjet e Selenics shqetsuan si pronart itaiian ashtu edhe qeveritart
eTirans. Qeveria urdhroi prefektin e Viorst drgonte kundr grevistve repartet

284

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

e xhandarmris pr ta shtypur grevn me.forc. Pas katr ditsh puntort u


detyruan t ktheheshin n pun pa fituar ndonj t drejt.
N nntor t vitit 1927 u hodhn n grev puntort e ndrtimit n Kashar
(Tiran), t ciit demonstruan prpara zyrave qeveritare.
Nn drejtimin e Lidhjes s tyre, n dhjetor 1927, puntort rrobaqeps
shpalln grevn n Kor, duke krkuar uljen e orarit t puns n 10 or n dit
dhe kufizimin e puns gjat nats pr t miturit. Greva zgjati rreth dy jav dhe
prfundoi me piotsimin e krkesave t puntorve, por kto t drejta u shkein
shum shpejt nga pundhnsit.
N maj t vitit 1928 n Durrs detart u grumbuiluan n port dhe shpaiin
grevn, duke parashtruar krkesn pr ngritjen e mditjes dhe pr prmirsimin e
kushteve t puns. Greva zgjati gjasht dit e prfundoi me piotsimin e krkesave
t tyre. M 16 shtator 1928 u hodhn n grev puntort q punonin n port pr
liogari t shoqris itaiiane t ndrtimit Maxorana. Greva zgjati tri dit. Shoqria
u detyrua ta ngrinte mditjen, por vetm pr puntort e kuaiifikuar.
Lvizja greviste puntore e ksaj periudhe, me gjith disa suksese t
pjesshme, nuk arrinte t ndryshonte gjendjen e rnd t puntorve. Puntorve
u mungonin organizatat sindikaliste. Shoqrit puntore nuk e kryenin dot rolin e
sindikatave, sepse kishin nivel t ult t vetdijes dhe t organizimit.

KREU

VENDOSJA E REGJIMIT MONARKIST.


SHQIPRIA GJAT KRIZS EKONOMIKE DHE POLITIKE
BOTRORE. REFORMAT E AHMET ZOGUT (1928-1935)
1. SHPALLJA E MONARKIS (1928)

Prgatitja dhe shpallja e monarkis (1928)


Repubiika shqiptare nuk e pati jetn t gjat. A. Zogu synonte prej kohsh t
bhej mbret, synim q ua kishte shprehur n biseda t fshehta edhe italianve. N
periudhn repubiikane ai prqendroi shum pushtet n duart e tij dhe, n t vrtet,
nuk e kishte t vshtir t bnte hapin drejt mbretris. Pr t krijimi i monarkis
kishte rndsi jo vetm pr ta garantuar pushtetin e vet nga do e papritur e nga
do rrezik q mund ti vinte n regjimin republikan, por edhe pr t siguruar vijimsin
e iinjs s vet trashgimore.
Nga pikpamja historike, n Shqipri kishte nj tradit princrore e
mbretrore q nga koht m t lashta deri n koht moderne, pa br fjal pr
prfshirjen e vendit ton n suazat e perandorive t mdha gjat shekujve. Aspiratat
pr qeverisjen demokratike republikane u shprehn vetm n kuadr t mendimit
politik t Riiindjes e t periudhs s mvonshme.
Regjimi monarkist u vendos n Shqipri edhe pas shpalljes s Pavarsis,
me ardhjen n krye t vendit t princit V. Vid. Kt regjim e respektoi formalisht
edhe Kongresi i Lushnjs, q, krahas qeveris, zgjodhi edhe regjencn kolektive.
N t vrtet, statuti i Lushnjs ishte demokratik.
Prve ksaj, n periudhn midis dy iuftrave, n Evrop e n bot vrehet
prirja drejt forcimit t sundimeve autoritare monarkiste, madje doin n sken
edhe regjimet fashiste e totaiitare. Nj atmosfer e tiil nuk mund t mos ndikonte
edhe mbi Shqiprin.

286

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Monarkia n Shqipri u ndihmua edhe nga aleanca politike me italin, e cila


kishte nj form monarkike t qeverisjes dhe ishte e interesuar q edhe Shqipria
t kishte nj form t tiil. Garantimi i status quo -s politike e juridike t regjimit t
A. Zogut nga ana e Italis e ndihmoi at t forconte m tej pozitat dhe t prmbushte
synimin e vet.
Pr t hequr penge sat n rrugn drejt monarkis, ai eliminoi n vitet 19251927 edhe kundrshtart a rivait e fort nga kampi i aristokracis ifligare, si
Mufit Libohovn e Ceno bej Kryeziun, si dhe u prpoq t zhdukte edhe Shefqet
Vrlacin e ndonj tjetr.
Nga fundi i vitit 1927 pianet e A. Zogut pr tu br mbret u shpalin me buj
nga shtypi ndrkombtar. Ndrkoh, Legata Italiane n Tiran, e cila i njihte ato
q m par, hulumtoi pr shtjen se far titulii do t mbante A. Zogu, at t
princit apo t mbretit. Pr kt e nxiti dhe vizita e tij n Shkodr, gjat s cils
paria shkodrane i vuri tituliin Princ i Shkodrs . Nse do t merrte titullin mbret,
do t quhej Mbret i Shqipris a 1 shqiptarve. Tituili i dyt ishte mjaft delikat,
sepse dshmonte, qoft edheformalisht, prsynime irredentiste lidhur me lirimin
e shqiptarve t Jugosllavis, gj q mund t krijonte telashe edhe pr StaSin.
shtja e shndrrimit t regjimit pr A. Zogun lidhej jo vetm me probieme
t brendshme e t jashtme politike, por edhe me disa procedura juridike
kushtetuese. N Statutin repubiikan, n nenin 141 kishte nj formul me rndsi,
q pohonte: vetm.forma e regjimit n asnj mnyr nuk mund t ndryshohet.
Kjo prbnte nj vshtirsi serioze, por jo t pakaprcyeshme pr t. Senati n
kt koh nuk kishte fuqi legjislative pr t br ndryshime n Statut. Prandaj A.

Ndrtesa e Parlam entit, m 1 qershor 1928, ditn e shpaltjes s M bretris

Vendosja e re gjim it m onarkist

287

Zogu krijoi nj institut t ri, Kshiilin e Shtetit, q iidhej me Ekzekutivin, por q u


pajis me kompetenca pr interpretimin e ligjeve dhe t dekreteve. Ky kshill prbhej
prej 5 vetash dhe drejtohej nga Ajet Libohova. Kshilii u ngarkua q ta rregullonte
t gjith drejtsin shqiptare sipas sistemit italian.
N maj t vitit 1928 A. Zogu e shprndau qeverin dhe krijoi nj qeveri t re
t prbr nga Hiqmet Delvina, lijaz bej Vrioni, Koo Kota, Milto Tutulani, Salih
Vuiterni, Xhafer bej Ypi dhe Ferit Vokopoia.
Pr ndryshimin e forms s regjimit Presidenti bisedoi dhe me ministrin italian
n Shqipri, Ugo Soia, i ciii e kshiiloi t shprndante t dyja dhomat e parlamentit
dhe t thrriste nj Asamble Kushtetuese pr kt shtje.
Prpara se t ndrmerrte nj hap t tiil, ai bri nj udhtim n Shqiprin e
Jugut t paraprgatitur nga njerzit e tij, ku autoritetet e pritn me entuziazm e
piot nderime. Ato i propozuan pikrisht at q kishte n mendje ta bnte vet, t
ndryshonte Statutin. Duke marr zemr m shum prej ksaj, Presidenti thirri n
mbiedhje t prbashktt dyja dhomat dhe bri para tyre propozimin pr ndryshimin
e Statutit, ku gjeti miratim t plot. N kt mbledhje t 7 qershorit 1928 u vendos
t bhej rishikimi trsor i Statutit dhe t ndryshohej neni q pengonte ndrrimin e
regjimit me an t thirrjes s nj Asambleje Kushtetuese, e ciia do t dilte nga
zgjedhjet populiore". Me vendim t prbashkt t dyja dhomat u vetshprndan.
Ather Presidenti dekretoi me 16 qershor zgjedhjet pr Asamblen Kushtetuese
gjat periudhs 16 korrik-16 gusht.
Pr zhviilimin e zgjedhjeve A. Zogu mori 10 milion lireta nga qeveria e
Roms. Por edhe kjo nuk mjaftonte. N prag t ndryshimeve, pra t shpailjes s
monarkis, n mnyr q t veprohej me energji n kt drejtim, u sajuan edhe
disa rrethana, t ciiat kinse e rrezikonin regjimin. Zyrtart e tij t bindur zbuluan
n vern e vitit 1928 n qytete t ndryshme, si: n Durrs, n Kavaj e n Kor,
disa veta q kishin prgatitur gjoja atentate kundr A. Zogut. Ata u cilsuan si
atentator bolshevik dhe u ekzekutuan. Tre veta u varn n Durrs, ndrta dhe
atdhetari Ibrahim Arapi.
Votimet u zhviliuan me 17 gusht sipas nj liste qeveritare t zgjedhsve t
dyt dhe nn mbikqyrjen e Ministris s Punve t Brendshme. Por as populli dhe
as zgjedhsit e dyt nuk votuan t gjith pr listn qeveritare dhe pr thirrjen e
Asambles Kushtetuese, ka dshmonte se situata nuk ishte roz si paraqitej.
Ndrkoh, A. Zogu ndrmori edhe hapat e nevojshm diplomatik pr t
siguruar mbshtetjen e piot t Itaiis n kt ngjarje me shum rndsi. Ai iu
drejtua B. Musolinit me nj letr, q ishte formuluar nga Sola, n t ciln shprehej
se, me vuilnetin e p o p u llif, kishte vendosur t ndryshonte formn politikeshtetrore. Kreu i fashizmit itaiian e miratoi me knaqsi kt vendim t Presidentit
dhe e vlersoi n interes t t dyja palve pr fu mbrojtur nga Jugosllavia, por
shprehu nj rezerv prtitullin Mbret i shqiptarve, q mund ta vinte n pozit t
vshtir italin.
Prt krijuar prshtypjen se Asambleja e zgjedhur do t shprehte vullnetin e
populiit, disa prefekt i propozuan qeveris t organizonte mitingje t gjera n t
gjith vendin me njerz t vn prej saj, q t krkonin shpailjen sa m par t
monarkis me mbret Ahmet Zogun. Por prefektt dshtuan n prpjekjet e tyre t
shumta pr ta grumbuiiuar popullin n mitingje.

288

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

M 27 gusht, Asambieja fiiioi t shqyrtonte projektstatutin e ri. N projekt si


form e regjimit u prcaktua monarkia. Ndryshimin e forms s regjimit asambiistt
e priigjnin me nevojn kinse prt kufizuar fuqin e Presidentit t Repubiiks, i
cili, sipas Statutitt vitit 1925, ishte njkohsisht edhe kryetar i qeveris, kurse n
regjimin monarkik, prve Mbretit, do t kishte edhe kryetar t qeveris, natyrisht
t prfaqsuar nga nj njeri tjetr. Kto ishin arsyetime jobindse, sepse monarkia
e A. Zogut, pavarsisht nga emri q iu dha, kishte fuqi shum m t mdha se
presidenca repubiikane.
Nj dit para se t shpaiiej monarkia, me 31 gusht t vitit 1928, A. Zogu lidhi
disa marrveshje t fshehta me italiant pr t konkretizuar a pr t vn n jet
Paktin li Mbrojts t Tirans. Kto i siguronin monarkis nj mbshtetje e prkrahje
t fort ushtarake, me an t krijimit t nj ushtrie t mjaftueshme pr mbrojtjen nga
rreziku jugosSiav, poredhe nga brenda. Italia mendonte se kt ushtri mund ta prdorte
edhe pr synimet e saj n Ballkan e gjetk. Sola mendonte se n kt koh Itaiia
kishte krijuar pozitat forta n Shqipri dhe 3/4 e veprsmtaris ekonomike n vend i
prkisnin asaj. Me shpalijen e monarkis interesat italiane do t ishin t garantuara.
M 1 shtator 1928, ditn q u miratu a Statuti i ri nga Asambleja Kushtetuese,
u shpall Monarkia shqiptare dhe Ahmet Zogu mbret i shqiptarve, me emrin Zogu
I. N pasditen e ksaj dite A. Zogu shkoi n Parlament, i shoqruar nga disa
delegacione dhe nga brohoritjet e tyre. Ktu bri betimin si mbret se do t ruante
dhe do t forconte bashkimin kombtar, pavarsin e trsin toksore, dhe se do
t respektonte iigjet e do t mbshtetej n vullnetin e popuilit. A. Zogu mori urime
nga t gjith krert dhe autoritetet e vendit, me prjashtim t krerve t kishs
katolike, t ciit, si m par, nuk ushqenin simpati pr t.
Me kt rast nuk u b kurorzimi sipas rregullave mbretrore, sepse
mungonin mjetet financiare, por edhe sepse A. Zogu mendonte q n kt mjerim

M breti m e m inistrat e p ar t qeveris m bretrore

Vendosja e re g jim it m onarkist

289

t prgjithshm t vendit nj ceremoni tepr luksoze do t bnte prshtypje t


keqe. Prve ksaj, prkrenarja e Sknderbeut, e cila mendohej t prdorej pr
kurorzimin mbretror, ndodhej n Muzeun e Vjens dhe nuk kishte shpres q ta
siguronte n kt ceremoni.
Pas shpaiijes s monarkis, m 5 shtator, u krijua qeveria e par e Mbretris
Shqiptare me kryeministr bashkpuntorin e vjetr t A. Zogut, Koo Kotn. N
qeveri bnin pjes kta ministra: lljaz bej Vrioni (ministr i Jashtm), Koo Kota
(ministr i Brendshm), Hiqmet bej Delvina (ministr i Drejtsis), Milto Tutulani
(ministr i Financave), Xhafer bej Ypi (ministr i Arsimit), Musa Juka (ministr i
Bujqsis), Salih Vuiterni (ministr i Punve Botore). N programin e saj, q e
shpa lit n Parlament, qeveria shprehu besnikrin ndaj aleates s madhe, Italis.
Pastaj, n politikn e brendshme zotohej se do t ndrtonte nj aparat q ta
siguronte regjimin nga do rrezik, se do t ushtronte kontroll t rrept mbi npunsit
dhe do t kryente reforma pr pushtetin vendor dhe at gjyqsor. Pr arsimin
premtonte se do t caktoheshin msues me arsimin prkats. Pasi shqyrtoi e
miratoi Statutin mbretror, Asambieja Kushtetuese u shndrrua, me 1 dhjetor t
vitit 1928, n Parlament.
Mbretria shqiptare, me ndihmn q i dhan n arenn ndrkombtare Anglia e ItaSia, filloi t njihej edhe nga qeverit e huaja. At e njohu pr udi edhe
Jugosiiavia, edhe pse tituiii "mbret i shqiptarve duhej t ishte i papranueshm
pr t. Monarkin zogiste nuk e njohu vetm qeveria turke, e kryesuar nga Mustafa
Qemali, e cila kishte br nj luft t ashpr pr t prmbysur suiltanatin. Kjo u b
shkak pr fiohjen e marrdhnieve zyrtare shqiptaro-turke pr vite me radh.
Shpallja e monarkis u shoqrua brenda vendit me nj zhurm t madhe
propagandistike n Parlament, n shtyp, n mitingje t organizuara nga njerzit e
qeveris. N t gjitha kto A. Zogun e ciSsonin si Pirro, Leka i Madh e madje
Sknderbeu II.
Me shpalljen e monarkis shqiptare u plotsua kuadri i regjimeve mbretrore
n BaSlkan. Vetm Turqia qemaiiste mbeti gjithnj republikane. Shpallja e monarkis
u vlersua nga njerzit e A. Zogut si nj fitore e madhe e shqiptarve, t ciit, si
shpreheshin ata, traditn monarkike e kishin t lasht, pothuaj n gjak; ajo u cilsua
gjithashtu si plotsim i shkiqyer i aspiratave t tyre politike e sociale. Sipas doktrinave
poiitike, shoqrore e juridike, t cilave u referoheshin prkrahsit, vetm mbretrit
mund t siguronin prparimin, prosperitetin dhe qetsin e kombeve e t popujve,
sidomos t nj populSi si ai shqiptar, i cili, sipas tyre, kishte vuajtur shum koht e
fundit nga regjimet demokratike bolshevike. Kshtu, me krijimin e monarkis, po
sipas tyre, plaga e bolshevtzmif u mbyll njher e prgjithnj.

Statuti dhe institutet mbretrore


Statuti themeitar i monarkis shqiptare, q sanksiononte formn e re politike
t shtetit, u prfundua me 1 dhjetor t vitit 1928. N t njjtn koh hyri n fuqi
edhe ligji themelor pr vnien n jet t ktij Statuti a Kushtetute. Sipas tij regjimi
monarkik shpaiiej si regjim demokratik pariamentar gj q nuk i prgjigjej realitetit.
Snstitucioni kryesor n regjimin monarkik t saposhpalSur ishte Mbreti. Ai
ishte i pajisur me fuqit e t gjitha pushteteve. Sipas dispozitave t shumta e t

290

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

hollsishme t Statutit pr pozitn juridike dhe kompetencn funksionale t Mbretit,


sanksionohej roli thuajse absolut i A. Zogut n tr jetn e n veprimtarin e regjimit
monarkik shqiptar. Nse n repubiik pushteti i tij ishte i zgjedhshem, tashti ai
ishte i prjetshm dhe i trashgueshm. Lidhur me trashgimin e fronit, sipas
ligjit t vjetr salik* q vepronte n shum vende, n rast se monarku vdiste n
mnyr t natyrshme ose jo t natyrshme, froni i prkiste djalit t tij m t madh
dhe kshtu trashgimia vazhdonte brez pas brezi n vij t drejtprdrejt
mashkullore. Sipas ligjit t ri themelor u parashikua edhe rregullimi i institucionit t
regjencs. Me shtjen e rndsishme t sigurimit t fronit dhe t trashgimis s
tij ishin t Itdhura edhe prpjekjet e mdha t A. Zogut para dhe pas vendosjes s
mbretris pr nj bashkshorte t denj nga gjak mbretror, sidomos nga jasht
vendit, dshir t ciln e prmbushi disa vjet m von.
Parlamentit iu hoqn dhe ato prerogativa formale q kishte m par n fushat
e rndsishme t veprimtaris. Mbreti sipas Statutit kishte t drejtn e plot pr t
lidhur traktate miqsie e aleance dhe traktate t tjera t karakterit poiit'tk e ushtarak,
t cilat menjher pasi nnshkruheshin prej tij, prodhonin pasojat juridike prkatse,
pa qen e nevojshme t miratoheshin paraprakisht nga Parlamenti. Pra, si politika
e brendshme, ashtu edhe ajo e jashtme drejtoheshin drejtprdrejt prej tij. Mbreti
ishte edhe kryekomandant i forcave t armatosura e kishte t drejtn t shpalite
luftn, kishte t drejtn t emronte e t shkarkonte nga detyra kryeministrin,
ministrat e funksionar t tjer t lart t administrats shtetrore, kishte
kompetenc pr t drejtuar e pr t kontrolluar veprimtarin e tyre, si dhe pr ti
akuzuar e pr ti drguar n Gjykatn e Lart t Shtetit. Mbretit i takonte edhe
nisma ligjvnse dhe e drejta pr t nxjerr dekrete normative, pr t shpaliur
gjendjen e shtetrrethimit t plot e t pjesshm; ai zotronte t drejtn e faijes, si
dhe at t iehtsimit t dnimeve penale.
Pra, pozita juridike, si dhe Ilojet e gjersia e kompetencave legjislative, juridlke
dhe ekzekutive, q ky Statut i njihte Mbretit, e bnin at kreun e vetm q drejtonte
e kontrollonte, me tagra t gjithfuqishme n do fush t veprimtaris shtetrore.
Pra, ai ishte, mund t thuhet, monark autokrat.
N shrbim t Mbretit vepronte, si n do vend tjetr, edhe nj aparat i posam.
q quhej Oborri mbretror, i cili kishte nj struktur organizative t detajuar. Oborri
mbretror kishte pr detyr tu njoftonte autoriteteve zyrtare t gjith urdhrat, vendimet
e shkresat mbretrore dhe t ushtronte kontroll rigoroz pr zbatimin e tyre. Ai
kontrollonte do veprimtari t administrats shtetrore dhe i paraqiste Mbretit nj
raport mbi gjendjen poiitike e ushtarake n vend. Kshtu ai ishte qeveri mbi qeveri.
Pas Mbretit ligjin n Oborr e bnte Abdurrahman Krosi {Lal Krosi), njeri pa shkoii,
por tepr dinak. Ai ndrhynte n t gjitha fushat e madje emronte edhe npunsit
n administrat me para (me mit).
Parlamenti u zvoglua n nj dhom t vetme dhe prbhej prej 57
deputetsh, t zgjedhur me votim t trthort pr nj periudh prej 4 vjetsh. E
gjith veprimtaria e tij kufizohej me leximin, votimin e miratimin mekanik t
projektligjeve e t projektbuxheteve. N radhn e veprimeve zyrtare vendin kryesor
e zinte dgjimi i ligjrats t A. Zogut ose i mesazhit t fronit n do hapje t
* L ig ji salik, korpusi i legjislacionit m esjetar frank, q prbn nj kod civil e penal.

Vendosja e regjim it monarkist

291

sesionit pariamentar, n t ciiin prshkruhej gjendja e prgjithshme e vendit dhe


prcaktoheshin masat q duheshin zbatuar gjat atij viti. Pariamenti mblidhej do
vit n nj sesion t zakonshm 5-mujor. Mbreti kishte kompetenca pr t thirrur
Pariamentin n sesione t jashtzakonshme dhe pr ta pezulluar at.
Edhe qeveria (ekzekutivi) si organi m i iart i administrats shtetrore, formohej,
drejtohej e shkarkohej nga mbreti. N prbrjen e qeverive silieshin prher po ata
njerz t besuar t mbretit, t cilt vetm ndrronin vendet. Gjat regjimit t A. Zogut
u ndrruan 15 qeveri dhefunksionuan 7 ministri: e Drejtsis, e Punvet Brendshme,
e Punve t Jashtme, e Financave, e Arsimit, e Punve Botore dhe e Ekonomis
Kombtare. Pothuaj pran do ministrie vepronin organizator e specialist italian
t drguar nga qeveria e Roms.
Sipas Statutit u krijua pr her t par n historin e shtetit shqiptar Kshilli
i Shtetit, nj organ i lart i pavarur, i cili kishte pr detyr t prgatiste aktet normative m t rndsishme, pra si organ kshillimor juridiko-ekonomik dhe njkohsisht
si nj gjykat e iart administrative. Kshilli i shtetit prbhej nga dhjet antar, t
cilt emroheshin nga Mbreti pr nj periudh shtatvjeare.
Ve tij kishte nj kshili kontrollues, q varej drejtprdrejt nga Mbreti, por
mbante (idhje edhe me Parlamentin. Ai ushtronte kontroll parandalues financiar, si
dhe kontroll represiv, duke i dnuar shkelsit e disiplins financiare me zhdmtim.
Ai kontroilonie gjendjen e buxhetit, si dhe shkeljet e tjera.
Prve organeve t larta mb retrore, kishte edhe nj varg hallkash a organesh
t ulia t administratave shtetrore a t pushtetit lokal.
Shqipria u nda n 9 prefektura dhe 39 nnprefektura. do prefektur ndahej
n disa komuna, donjra prej t cilave prfshinte nj numr t caktuar fshatrash.
Prefektt dhe nnprefektt emroheshin nga mbreti, me propozimin e ministrit
t Punve t Brendshme. Ata ishin npunsit m t lart t qeveris n njsin
toksore prkatse. T gjitha organet shtetrore, ve atyre gjyqsore, ishin nn
kontrollin e tyre. Pra, ata drejtonin e kontrollonin gjith veprimtarin shtetrore.
Prefektt e nnprefektt ushtronin gjithashtu veprimtari represive, vepronin me
energji kundr do lvizjeje antiqeveritare, duke u mbshtetur n xhandarmrin.
Edhe pse prefektt e nnprefektt ishin organe monokratike, n qendrn e do
prefekture vepronte nj Kshili administrativ, q kryesohej nga prefekti, n t cilin
bnin pjes prokurori, komandanti i xhandarmris, sekretari i prefekturs, drejtori
i financave, prgjegjsi i arsimit, i punve botore etj.
Ekzekutivi mjaft i centralizuar dhe i degzuar prfshinte gjithashtu organet e
qeverisjs vendore si Kshillin e komuns e Kshillin e pleqsis. Nj ro! me rndsi
n jetn dhe administrimin e qyteteve e luanin bashkit.
Ve ekzekutivit kishte edhe nj pushtet gjyqsor mjaft t degzuar. Edhe ky
ishte ndrtuar sipas modeiit evropian. Funksiononin gjykatat e paqit, q shqyrtonin
shtjet penaie e civiie n do prefektur e nnprefektur. Kto kishin disa degzime.
Pastaj vinte gjykata e diktimit (sot Gjykata e Lart), q shqyrtonte shtjet civile e
penale dhe prandaj ndahej n dy deg: civile e penale. Dega penale gjykonte deri
veprat penale t funksionarve t lart, t cilat i nnshtroheshin edhe gjykimit t
Gjyqit t Lart t Shtetit. Por shteti ushtronte pushtetin e vet edhe me gjykatat e
posame politike, q ngriheshin her pas here kundr kundrshtarve politik e kundr
pjesmarrsve n lvizjet antiqeveritare.

292

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Nj institucion juridik me rndsi ishte Prokuroria, e ciia, me an t prokurorve


q ishin t pranishm n organet gjyqsore t prefekturs dhe q prfaqsonin t
drejtn pubiike, mbikqyrte respektimin e iigjeve dhe dhnien e rregulit t drejtsis
nga organet gjyqsore.
N Shqipri n kt koh filioi t vepronte dhe Gjykata Ushtarake e
prhershme, me qendr n Tiran, e cila kishte pr detyr t gjykonte ushtarakt.
Ajo e shtrinte funksionin e saj n t gjith Shqiprin. Krahas saj funksiononte
edhe Gjykata e Lart Ushtarake, e cila shqyrtonte kundrshtimet pr gjykimet e
dhna nga gjykata e prhershme ushtarake. N kt hierarki gjyqsore n krye
ishte Gjyqi i Lart i Shtetit, i cili gjykonte n shkall t par kryetart dhe antart e
Gjykats s diktimit, t Kshiliit kontroliues, t Kshillit t Shtetit, kryeprokurorin e
shtetit dhe ministrat pr krime t kryera gjat ushtrimit t detyrs s tyre.
Sipas Statutit themeltar u organizuan edhe forcat e armatosura. Kshtu
ushtria, e krijuar n fund t periudhs republikane me ndihmn e qeveris itaiiane,
arriti t kishte n vitin 1936 nj efektiv prej 6 675 veta. Ky numr nuk duhej t
kalohej pr arsye financiare dhe t interesave italian. Ushtria drejtohej kryesisht
nga organizatort dhe nga instruktort italian, t cilt n fiilim u kujdesn pr
forcimin e saj, sepse mendohej q ajo do t prdorej pr qllimet e Itaiis n rast
t konfliktit n Ballkan e gjetk, por m pas Itaiia, kur vendosi t kryente agresionin
kundr Shqipris, u prpoq ta dobsonte sa m shum ushtrin shqiptare. Ushtria
prbhej kryesisht nga reparte kmbsorie, nga disa njsi t vogla artiierie e t
xhenjos, nga garda e mbretit dhe nga roja mbretrore e kufirit.
Pr sigurimin e rendit dhe t qetsis u organizua xhandarmria, e ciia
drejtohej nga instruktort anglez, me gjenerai major Persin n krye nj oficer i
lart me prvoj t madhe shrbimi n vendet koioniaie.
Xhandarmria kishte nj komand t prgjithshme, nj qarkkomand dhe nj
rrethkomand respektivisht n do prefektur e nnprefektur, si dhe 280
postkomanda n komunat e n pjest e tjera t vendit. Prve detyrave q kryenin
pr mbajtjen e rendit e t qetsis, ato kujdeseshin gjithashtu q fshatart t paguanin
tatimet e taksat ndaj shtetit e ifligarve. Disa kompani shtitse iviznin npr zona
t ndryshme t vendit pr t ruajtur qetsin. Njsit e xhandarmris merreshin
gjithashtu me ndjekjen e kundrshtarve t regjimit dhe t arratisurve. Npr qytetet
kryesore vepronin njsit e posame t xhandarmris qytetse, t organizuara n
poste t veanta pr mbrojtjen e rendit.
Sipas Statutit, i cili ishte hartuar n baz t kushtetutave perndimore,
shpalleshin edhe t drejtat civile e politike, si dhe barazia e qytetarve para ligjit.
Megjithat, ashtu si dhe n Statutin repubiikan, edhe ktu prjashtoheshin nga e
drejta e zgjedhjeve grat, ushtarakt e t tjer. Po kshtu, e drejta e organizimit
n shoqata e organizata ishte e kushtzuar e formaie.
Mbreti Zog, n baz t priviiegjeve q fitoi dhe ndihms italiane, filioi t bnte
nj jet iuksoze pr kushtet e vendit, e cila binte n kontrast me varfrin e populiit.
Asambleja kushtetuese i lidhi atij nj rrog vjetore prej 500 mij franga ari pr
familjen dhe vendosi q, duke marr parasysh ... nevojn e shpenzimeve pr nj
jet madhshtore n radh t mbretnive t tjera ti jepeshin si pron private ifligjet
shtetrore n rrethet Durrs, Divjak, Karavasta, akajas e Remas-Prvas
(Myzeqe). M pas iu dhan edhe pasurit shtetrore t Sarands. Sipas

Vendosja e regjim it monarkist

293

marrveshjes sekrete t iidhur me qeverin shqiptare n vitin 1927, Italia zotohej


pr financimin e oborrit mbretror me nj shum t mir.
Gjat monarkis u organizua nj aparat burokratik tepr i madh dhe i
kushtueshm pr vendin.
A. Zogu krijoi edhe nj varg organizmash parashtetror, si Gruaja shqiptare
ose Enti Kombtar i Djeimnis Shqiptare, i organizuar ushtarakisht nn drejtimin
e organizatorve itaiian, si Agostinui e t tjer. N institucionet shtetrore, n
shkofla, n shtyp e kudo u prhap gjersisht kulti i Mbretit, i shoqruar nga nj
idhulltari e fuqishme. Lvdata t shumta iu bn si vet Mbretit, ashtu dhe familjes
mbretrore.
Forcimi i regjimit autoritar n Shqipri me shpailjen e monarkis iidhej jo
vetm me kushtet e brendshme, por edhe me kontekstin politik evropian e ballkanik.
Periudha midis dy iuftrave botrore sht periudha e ngushtimit t fushs s
regjimeve republikane e demokratike n kontinent e n bot, si dhe n Gadishullin
Bailkanik. Vetm n Baiikan kishte pes regjime monarkiste. Por, pavarsisht nga
ndikimet poiitike dhe nga varsit ekonomike, vendet ballkanike prgjithsisht e
ruajtn sovranitetin e tyre, ndrsa Shqipria iu nnshtrua plotsisht ndikimit t
huaj.

2. PASOJAT E KRIZS EKONOMIKE BOTRORE


NSHQIPRI (1929-1933)

Kriza ekonomike botrore e viteve 1929-1933 preku rnd edhe Shqiprin,


e cila, duke qen nj vend bujqsor i pazhviiiuar, varej nga tregu i jashtm. Edhe
ktu si n vendet e tjera kriza u shfaq me paksimin e prodhimit industriai, me
rrnimin e prodhuesve t vegjl fshatar e zejtar dhe me shtimin e papunsis,
me rnien e mimeve, me uljen e madhe t tregtis s jashtme dhe sidomos me
rnien e theksuar t bujqsis. Kriza prfshiu edhe sistemin monetar e t kreditit.
Shenjat e para t krizs u ndjen n Shqipri qysh nga fundi i vitit 1929. Vet
A. Zogu n mesazhin mbretror para Parlamentit, n tetor t 1930, deklaroi se
vendin e krcnonte nj kriz e madhe ekonomike-financiare, e shkaktuar, sipas
tij, pjesrisht pr arsye klimaterike dhe pjesrisht nga pasojat e krizs botrore.
Por prpjestimet e mdha q mori kriza ekonomike n Shqipri dhe sidomos
vazhdimi i saj pr nj koh m t gjat se n vendet e tjera (deri m 1934), pati
edhe shkaqe t brendshme, t cilat duheshin krkuar n mpleksjen e ekonomis
kapitaliste t tregut me mbeturinat e theksuara feudale.
Kriza botrore e gjeti Shqiprin gati t faiimentuar ekonomikisht e
financiarisht, me nj bilanc pagesash gjithnj pasiv dhe me burime financiare q
kishin filluart shterronin n nj mas shqetsuese. Paksimi i fondeve monetare
e kishte ulur qysh prpara krizs, fuqin blerse n vend. Ve ksaj, pr shkak t
prapambetjes dhe t rendimenteve t ulta t prodhimeve t saj, bujqsia shqiptare
q prpara krizs ishte n gjendje t keqe dhe e paaft t prballonte konkurrencn
e bujqsis kapitaliste evropiane.

294

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

Me nj gjendje t tili Shqipria i ndjeu m shum pasojat e krizs botrore.


Ulja e mimeve, q u duk qysh n vitin 1929 n vendet e zhvilluara t prekura nga
kriza, u pasqyrua edhe n Shqipri, sidomos n ekonomin bujqsore. U keqsua
edhe m shum gjendja e prodhuesve fshatar, pr shkak se prodhimet e tyre
blegtorale, q prbnin 60-70 pr qind t eksportimeve t Shqipris, duke mos
gjetur tregje shitjeje jasht vendit, psuan nj ulje t ndjeshme t mimeve. Tregtia
e jashtme vijoi t bjer nga njri vit n tjetrin, dertsa n vitin 1934 viefta e eksportimeve,
ashtu dhe ajo e importimeve, ishte 30 pr qind e niveleve t vitit 1929.
Rnien m t madhe e psuan mimet e prodhimeve bujqsore e blegtoraie
dhe sidomos prodhimet kryesore t ekonomive fshatare t Shqipris, si qen
misri, gruri, leshi, lkurt.
Nj rol n prkeqsimin e mtejshm t gjendjes ekonomike t Shqipris
gjat viteve t krizs ekonomike botrore luajti edhe Banka Kombtare e
Shqipris. Ndrsa shtetet e ndryshme t bots, pr t lehtsuar veten e tyre nga
kriza ekonomike, filluan qysh nga viti 1930 t shtonin qarkullimin monetar duke
forcuar inflacionin, Banka Kombtare e Shqipris, ndonse kishte rezerva t
mjaftueshme ari e valute, e mbajti qarkuilimin monetar shum t kufizuar. Gjat
viteve 1924-1934 Banka vuri n qarkullim kartmonedha me nj vieft monetare
vjetore prej rreth 12 miiion franga ari, kurse rezervat e saj n ar e n valut arrinin
mesatarisht n rreth 30 miiion franga ari. Sipas parimit t ekonomis kapitaiiste,
kto rezerva mund ta iejonin Bankn ta shtonte qarkullimin pa kaluar n infiacion
deri n rreth 90 miiion franga ari.
Kshtu, Shqipria, megjithse njihej si nj nga vendet me monedhn m t
fort, kishte sasin e qarkullimit t monedhs pr frym m t uft n Evrop. Kufizimi
i qarkullimit t monedhs bhej edhe q t mbahej e ult fuqia bierse n vend.
Krahas ksaj poiitike deflacioni artifictai nfushn e qarkuiiimit monetar, Banka
Kombtare kufizoi n nj mas t theksuar dhnien e kredive n Shqipri. Kredit
q u dhan n vitet e krizs ishin shum m t pakta se mundsit pr kredi q kishte
banka. Ve ksaj, kredit u jepeshin firmave shqiptare kryesisht pr veprimtari tregtare
e financiare dhe jo pr veprimtari industriale. Fondet e kreditit banka i prdori n
pjesn m t madhe n dobi t shtetit itaiian, duke bler bono thesari (obiigacione t
huas shtetrore itaiiane), si dhe duke i depozituar pran bankave t Italis, t ciiat i
prdornin prt financuar ndrmarrjet kapitaliste italiane. N fund t vitit 1930 kredit
e dhna n Shqipri kapnin vetm shumn prej 3 779 mij franga ari (n t njjtn
dat bonot e thesarit itaiian, t biera nga Banka Kombtare e Shqipris, arrinin
vleftn 5 304 mij franga ari), kurse m 1934 shumat e kredive t dhna n Shqipri
ishin m t ulta, 3 010 mij franga ari (ndrsa bonot e thesarit itaiian ishin 5 908 mij
franga ari dhe fondet e depozituara n itali 11 299 mij franga ari).
Kriza ekonomike prfshiu edhe industrin e zejtarin e vendit. Kshtu, nj
sr fabrikash t pakta t vendit e ndrpren prodhimin. Fabrika e imentos n
Shkodr, pasi punoi pak koh, n maj t 1930-s e ndrpreu prodhimin e saj. N
gusht u mbyll edhe dega e fabriks s cigareve Stamies n Shkodr, Megjithat,
gjat viteve 1929-1931 u hapn fabrika t reja. Shum nga fabrikat e mparshme
e ngadalsuan veprimtarin e tyre ekonomike.
Por pasojat e krizs ekonomike n qytet i ndjeu n mnyr t veant prodhimi
zejtar. Me uijen e madhe t fuqis blerse t popuilsis, shumica drrmuese e

Vendosja e regjim it m onarkist

295

zejtarve u rrnuan ekonomikisht. Rrnimi preku sidomos zejtart e vegjl, t cilt,


me t ardhurat shum t pakta q mezi siguronin shpeshher nuk ishin n gjendje
t paguanin as taksat shtetrore. Si rrjedhim i ktij rrnimi, gjat viteve 1929-1934,
me mijra zejtar i mbylln dyqanet. Rrnimi i zejtarve vijoi edhe pas vitit 1934,
kur u mbyll cikli i krizs ekonomike botrore.
Falimentimi i ekonomive t vogla zejtare, vrshimi i fshatarve t varfruar
npr qytete, ndrprerja e mrgimit n vise t huaja dhe kthimi i nj numri t
madh kurbetlinjsh, q mbetn pa pun n vendet e industrializuara, e shtuan
numrin e t papunve. Vetm n Shkodr50 pr qlnd e puntorve dhe e zejtarve
t qytetit ishin pa pun. Prefektura e Elbasanit raportonte m 31 dhjetor t 1934s se n siprmarrjet e huaja punojn me shumic shtetas t huaj, kurse shtetasit
tan po rrin pa pun n kt kriz t tmerrshme q po ka lo he f. Papunsia n
Shqipri arriti nj shifr t till q, po t merret n raport me popuilsin, ishte nga
m t lartat n Evrop.
Mditjet e puntorve shqiptar u uln deri n tri her. Mditja e puntorit t
krahut nga 1,2 franga q ishte m 1928, ra m 1934-n n 0,40 franga.
Rrnimi i ekonomive t vogla dhe rritja e numrit t t papunve solli shtimin e
borxheve. Gjat ktyre viteve, n mjaft raste, fajdeja arriti deri n 100 pr qind. T
Hogaritura prafrsisht, vetm borxhet e fshatarve n vitin 1933 qen rreth 20 milion
franga ari, gati sa ishte buxheti i shtetit. N prefekturat e Kors shumat e dhna
borxh ngafajdexhinjt, llogariteshin rreth 6 milion franga ari; rreth 70-80 pr qind e
fshatarve t ksaj prefekture e kishin borxh tr pasurin. Me t tilla prpjestime
u shtuan borxhet edhe n radht e qytetarve. Gjat periudhs s krizs u paksuan
shum edhe drgesat e t mrguarve shqiptar. Ato, nga 10 milion franga ari q
ishin m 1929, m 1930 zbritn n 7 milion, m 1932 n 6 milion dhe m 1933 n
3,9 milion franga ari, duke e dobsuar edhe m shum fuqin blerse t popullit.
Nga ana tjetr, mbi ekonomin e vendit vijonte t rndonte politika buxhetore
e qeveris, shpenzimet joproduktive pr ushirin e xhandarmrin dhe pr aparatin
burokratik. Pr ekonomin, arsimin e kulturn shpenzoheshin shumat vogla. Defiiti
buxhetor arriti prmasa t mdha. N ushtrimin financiar 1929-1930 ky defiit kapi
shumn prej 2,32 milion franga ari, n at 1930-1931 arriti 1,84 milion franga ari
dhe n ushtrimin financiar 1931-1932 arriti n 2,79 milion franga ari. Kt defiit
qeveria u prpoq ta prbailonte duke br shkurtime n arsim, n ushtri, duke
paksuar shpenzimet n administrat dhe duke ngritur taksat 10-20 pr qind. Ajo
mori masa t rrepta pr vjeljen e taksave, duke krkuar edhe t prapambeturat.
Pasoj e drejtprdrejt e krizs ekonomike t ktyre viteve ishte zija e buks,
nj dukuri kjo kronike n jetn e vendit. Zi buke kishte pasur edhe m par n
Shqipri, por n vitin 1935 ajo mori prpjestimet mdha. Ajo shprtheu pikrisht
n mbylljen e cikiit t krizs. Me mijra veta, burra, gra e fmij, t zbathur e t
zhveshur, q dshironin kafshatn e buks, grumbulioheshin prpara dyerve t
prefekturave dhe krkontn mtsr. Turma t uriturish e qindra fmij silleshin npr
rrugt e qyteteve duke lypur buk. Zija e buks preku jo vetm krahinat m t
varfra t malsive t Veriut dhe t Jugut, si ndodhi n vitin 1928, por edhe rrethet
bujqsoret vendit. N shtypin e kohs gjenden prshkrime rrqethse pr mjerimin
e masave t varfra. Kt mjerim e vrtetonin edhe autoritetet qeveritare n krahina,
n relacionet q i bnin Ministris s Brendshme.

296

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Si pasoj e keqsimit t gjendjes ekonomike t popullit, t mungess s


ushqimit dhe t gjendjes s rnd sanitare, n vend ishin prhapur tuberkulozi,
malarja, skariatina, fruthi, sifilizi, epidemia e gripit etj. Duke munguar si profiiaksia,
ashtu dhe shrbimi mjeksor, u rrit vdekshmria, sidomos te fmijt.
Fr kt gjendje t mjerueshme bnte fjal edhe A. Zogu n nj letr t
hapur drejtuar m 7 korrik 1935 kryeministrit, n t ciln ai shkruante ndr t tjera:
Marrim vesh se nganjher ndodhin ngjarje, duke i dhn fund jets nga shkaku
i dshprimit nga pamundsia e sigurimit t jetess; disa t varfr q duke mos
mundurt zgjatin dorn e lmoshs, mbeten pa ndihmn e kurrkujt.
Fushatat e organizuara prt ndihmuart uriturit dhe lnia e lir e importimit
t drithit nuk e zgjidhn problemin e zis s buks. Ndrkaq, spekulatort, duke
prfituar nga kjo mas, filluan ta nxirrnin bereqetin nga magazinat ku e kishin
grumbulluar fshehur dhe ta shisnin me mime t larta.
Vitet e krizs ekonomike botrore shnuan nj etap t re n ndikimin e
kapitalit italian n ekonomin e Shqipris. Italia n kt koh kishte siguruar vend
zotrues n fushn ekonomike t Shqipris (kishte 3/4 e kapitaieve t investuara
n ekonomi nga gjith t huajt), ve fushave t tjera, si dhe vijonte t merrte
koncesione t reja. Italia kishte n Shqipri, ve nj rrjeti t gjer bankar, me dhjetra
shoqri koncesionare, shumica ndrmarrje minerare, por edhe ndrmarrje t
industris s leht e ushqimore, si dhe shoqri t ndrtimit e shoqri bujqsore.
Por prgjithsisht kapitalistt italian nuk ngritn ndonj ndrmarrje t rndsishme
industriale n Shqipri dhe lndn e par t vendit e trhiqnin n gjendje natyrore
pr ta prpunuar n Itali.

3. REFORMAT E MBRETIT ZOGU I

Reformaf legjislative
T gjitha shtresat e prparuara t shoqris shqiptare, duke prfshir edhe
intelektualt, kishin krkuar prej kohsh reforma shoqrore perndimore. Shqipria
ishte n mes t Evrops, nuk mund ta duronte gjat hipotekn e sundimit osman e
mendsit e trashguara q donin t ruanin bejlert e prapambetur si dhe nj
pjes e borgjezis s lart tregtare q kishte br kauz t prbashkt me ta. A.
Zogu e kishte kuptuar nevojn e disa reformave perndimore q diktoheshin nga
krkesat e brendshme, si dhe nga marrdhniet me botn e jashtme. Prandaj,
menjher pasi e shpalli veten mbret, ai mori nj varg masash pr reformimin e
administrats, t legjislacionit, t ekonomis etj.
Krijimi i mbretris ia shtoi ambicjen pr nj shtet t fort. Natyrisht, A. Zogu
nuk ishte reformator i tipit evropian, se nuk kishte formim t till dhe as mjedisi i
bejlerve q e rrethonte nuk ishte i favorshm prta shpn Shqiprin prpara.
Ai me nj kmb ishte n Lindje dhe me kmbn tjetr n Perndim. Por, gjithsesi
e kuptonte se i duhej hapur rruga zhvillimit t vendit. Fusha ku vuri dor m me
energji e dshir ishte ajo e organizimit t shtetit dhe e hartimit t nj legjislacioni
modern, pr t cilin ai vet tregoi interes m shum se pr do gj tjetr. Fushat e

Vendosja e re g jim it m onarkist

297

tjera, si ekonomike, sociaie e kuiturore, si pr arsye t mungess s mjeteve


financiare, ashtu dhe pr arsye t prapambetjes s madhe, mbetn m pak t
lvruara.
Nj hap i rndsishm n rrugn e forcimit t shtetit shqiptar ishte prpunimi
e miratimi nga A. Zogu i dy kushtetutave, i asaj repubiikane {m 1925) dhe i asaj
monarkiste (m 1928). Hartimi i kushtetuts n nj koh far t shpejt ishte
padyshim jo thjesht n interesin e pushtetit, por edhe t vendit, sepse ndihmonte
n krijimin e nj rendi kushtetues dhe t unitetit shtetror. Por ato q ndikuan m
shum n prparimin e Shqipris ishin reformat n fushn e iegjisiacionit, q e
ndihmuan vendin t krijonte nj shoqri qytetare me nj ngjyr t kohs dhe q i
jepnin dor zhviilimit kapitalist t tij. Gjat periudhs monarkiste u hartuan dhe
hyn n fuqi nj varg kodesh me rndsi t madhe pr Shqiprin. Kshtu, pas
Kodit penal t vitit 1927, n prill t vitit 1929 dofi Kodi civil dhe n prill t vitit 1932
edhe Kodi tregtar. Kto kode ishin hartuar sipas modeleve t kodeve t bots
perndimore. Kodi civil, i cili rreguiionte marrdhniet pronsore, martesore, t s
drejts famiijare, t trashgimis e t tjera, ishte huazuar nga kodi francez
napoleonian, i cili ishte nj kod klastk pr shoqrin borgjeze. Kodi civil n vendet
e tjera mbshteste piotsisht marrdhniet borgjeze dhe nuk i njihte marrdhniet
pronsore feudale e as mbeturinat e tyre. Kodi civil shqiptar, duke sanksionuar t
drejtn e shenjt t prons t secilit q e zotronte, njohu edhe pronat e ifligarve
t mdhenj, q ishin siguruar me ndihmn e pushtetit osman, si dhe me grabitjen
e tokave shtetrore e t fshatarve. Pavarsisht nga kto, mbrojtja e s drejts s
prons dhe t trashgimis s saj ishte nj mas me rndsi.
Edhe pas daljes s ktij kodi, institucioni i martess, i dots e disa institucione
t tjera t s drejts famifjare, si dhe trashgimia, vijuan ende t rregulloheshin
pjesrisht, sidomos n Veri t vendit, sipas s drejts zakonore e rreguliave fetare.
Kleri katolik kundrshtoi Kodin civii, duke mos e njohur martesn civile; kjo e
armiqsoi me A. Zogun.
Edhe Kodi tregtar i vitit 1932 kishte rndsi t madhe pr rregullimin e
marrdhnieve e t konflikteve tregtare. Kodi u hartua sipas nj projektkodi tregtar
Italian, i emrtuar Projekti Vivante, por disa dispozita t tij u morn nga nj kod
tregtar italian i vitit 1882.
Krahas ktyre u bn ndryshime edhe n legjislacionin financiar. Me 1929 u ul
tagri doganor t importimit t lndve t para pr industrin e vendit. M 1930 u
prjashtuan nga pagesat e doganave makinerit e industrive q do t ngriheshin at
vit n Shqipri. Masa t tilla ishin n dobi t zhvillimit t industris n vend. N kt
koh u hoq tagri doganor i eksportimitt disa prodhimeve bujqsore e blegtorale, q
favorizonte eksportet e vendlt Kur me rritjen e disa qyteteve dhe sidomos me shtimin
e shpejt t popuilsis s Tirans filloi t ndjehej nevoja e madhe pr banesa, pr t
ndihmuar kapitalin vendas, q t zgjeronte investimet n ndrtime m 1929, qeveria
shqiptare prjashtoi pr 4 vjet (m von ky afat u shty edhe pr 4 vite t tjera) nga
tagri doganor materiaiet pr ndrtimin e banesave nTiran e n Durrs. Ishte pikrisht
kjo periudh, gjat s ciis Tirana filioi t merrte nj pamje moderne dhe fiiluan t
ngrihen ndrtesat e mdha qeveritare, si dhe vilat e pasanikve e t npunsve t
lart. Qeveria e A. Zogut e lehtsoi borgjezin edhe n uijen e tatimfitimeve, t cilat
zinin vetm 1 pr qind t buxhetit dhe 1 pr qind t fttimeve t saj.

298

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Reforma agrare
Por plaga m e rnd e vendit n kt periudh ishte gjendja e keqe e
bujqsis, e cila sa vinte prkeqsohej m shum pr shkak t marrdhnieve
ekzistuese. Prodhimi bujqsor ishte gjithnj i uit dhe Shqipria vijonte t importonte
sasi t mdha drithi me nj vieft mesatare vjetore prej 10 milion franga ari, aq sa
ishte bilanci pasiv vjetor i pagesave. Prona ifiigare, edhe pse ishte prfshir n
ekonomin e tregut, nuk krijonte ende stimuj pr shtimin e prodhimit bujqsor nga
ifinjt. Baza materiale-teknike e bujqsis ishte pothuaj primitive. Pr shkak t
rendimenteve t ulta dhe t koniunkturs s rregulit t mimeve, ifiigart kishin
m shum interes tua jepnin si m par tokat e tyre me qira blegtorve si kullota,
sesa ifinjve pr ti punuar. Tani n Myzeqe siguroheshin t ardhura m shum
nga kuilotat, sesa nga prodhimi bujqsor.
Pr qarqet prparimtare t Shqipris zgjidhja e problemit t buks dhe
rregullimi i bilancit pasiv t ekonomis kombtare lidhej me shtjen themelore t
prmirsimit t gjendjes s ekonomis bujqsore, duke e br bujkun pronar t
toks dhe duke e ndihmuar at me kredi.
N vitet 20, n kohn e Repubiiks, qeveria e A. Zogut e njsonte problemin
sociai me boishevizmin dhe nuk donte t dgjonte pr t. Por, ky problem tani u
b i mpreht. Reforma agrare sht e domosdoshme pr do vend q merr rrugn
e kapitalizmit. Copzimi i vetvetishm i pronave ifiigare dhe veprimi n to deridiku i ligjeve t ekonomis s tregut nuk mjaftonin pr zhvillimin e kapitaSizmit n
bujqsi. Pr kt duhej nj reform agrare, q t pajiste me tok fshatart pa tok
ose me pak tok, si dhe t ndihmonte pr zhvillimin e borgjezis s fshatit.
Nevojn e nj reforme agrare n vend e kishte ndjer edhe A. Zogu. N dhjetor
t vitit 1928, me rastin e hapjes s Parlamentit monarkik, ai foii pr nevojn e zbatimit
t reforms agrare n Shqipri. N prill t 1929-s ngarkoi nj Komision, nn kryesin
e Hiqmet bej Delvins, prt hartuar projektligjin e reforms. Prstudimin e kushteve
dhet mundsivet zbatimittsaj u ngarkua profesori italian Xh. Lorenconi (Giovanni
Lorenzoni), i cili, me an t relacionit t tij, m shum trhoqi vmendjen e qeveris
s Roms se si mund t deprtohej n sfern bujqsore n Shqipri.
Gjat prgatitjes s projektligjit u shfaqn pikpamje tndryshm elidhurm e
zbatimin e reforms. Krahas krkess pr nj shpronsimt pjesshm me pages
t tokave ifligare u shfaqn dhe krkesa pr ndarjen e tokave t tyre fshatarve
pa shprblim. Shprblimi q do t merrte n kt rast shteti, shkruante Gazeta e
Kors m 29 janar 1930, ishte se bujku shqiptar, q sot nuk sht vese rob,
nesr do t bhet nj pronar .
Por cenimi i interesave t ifligarve ishte probiematik dhe tepr i vshtir,
ngaq ata kishin fuqi edhe n shtet. Prandaj edhe A. Zogu nga njra an donte t
ushtronte presion mbi disa prej tyre me an t reforms, ndrsa nga ana tjetr
donte t knaqte disi krkesat fshatare, n mnyr q t mnjanonte konfiiktet
sociaie. Ai ishte i interesuart forconte borgjezin e fshatit, pronn private kapitaiiste
n bujqsi, q do ti hapte rrugn prparimit t vendit. Por, si tregoi ecuria e
reforms, A. Zogu nuk u tregua i vendosur pr t br nj reform t plot agrare
dhe pr ta uar at deri n fund.
Ligji i Reforms Agrare u dekretua nga A. Zogu m 3 maj 1930. Por masat
q prmbante ai ishin t kufizuara dhe nuk onin n ndryshimin e raporteve mbi
tokn, t marrdhnieve agrare n fshat.

Vendosja e regjim it monarkist

299

Ligji agrar nuk parashikonte shpronsimin e prgjithshm t pronarve t


mdhenj. Krkohej q ktyre tu merrej me pages vetm ajo pjes q quhej e
te p rf. Por pjesa e teprt prcaktohej nga nj sr ilogaritjesh dhe prfundonte
n t shumtn e rasteve n nj sasi t paprfiiishme toke.
Kshtu, nga e gjith toka q zotronte ifiigari, atij i iiogaritej si pjes e vet
nj sasi prej 40 hektarsh pr nevojat famiijare, kur kjo prbhej prej m pak se
5 vetash; pr do pjestar m shum iiogariteshin edhe 5 hektar t tjer tok.
Sasia e toks q mbetej ndahej n tri pjes: dy i mbeteshin pronarit, i cili do ta
shfrytzonte si dhe m par me an t ifinjve dhe vetm nj e treta prekej nga
reforma agrare kundrejt shprblimit prej 20 franga ari pr ha, t cilin do ta paguanin
bujqit, pronar t rinj t saj. Kshtu, pr shembuii, nse nj pronar zotronte 1
000 hektar, atij t merreshin afrsisht 310 hektar, kurse atij q zotronte 100
hektar i merreshin vetm 20. Nga ana tjetr, bujqit do t prfitonin me pages jo
m shum se 0,5 ha pr frym. Por, sado antar t kishte famiija e nj bujku, ajo
nuk mund t merrte m shum se 5 hektar.
Ajo q e dmtoi vnten n jet t reforms agrare ishte zgjatja e kohs s
zbatimit t saj. Kshtu iu dha koh pronarve t bnin ndarje e tjetrsim fiktiv t
pronave t tyre ndr kushrinjt e njerzit e tjer t farefisit, pr ta uiur sa m
shum edhe at pjes q duhej t shpronsohej.
Bashk me ligjin pr reformn agrare u shpall edhe nj moratorium pr
pagimin e borxheve nga ana e fshatarve, pr nj periudh prej 5 vjetsh.
Njkohsisht u dekretua krijimi i Banks Bujqsore, si dhe nj kontrat tip pr
rreguiiimin e marrdhnieve ndrmjet bujqve q do t prfitonin nga reforma dhe
pronarve ifiigar q do t vazhdonin ti jepnin me qira tokat e mbetura.
Megjithat ligji i reforms agrare i kufizonte deri diku ifligjet e mdha dhe
krijonte mundsi pr nj rritje m t shpejt t ekonomis s tregut n fshat. Por
ai nuk arriti t zbatohej plotsisht, si pr arsye t shitjeve fiktive t pronave nga
ifiigart, ashtu dhe pr shkak t nj burokracie e t formaliteteve pa fund q e
shtyn reformn deri n kaiendat greke .
N kto rrethana reforma agrare u zbatua vetm pjesrisht. Ajo preku vetm
8109, 5 hektar tok, prej t ciiave 3411,5 hektar u morn nga ifligjet e shtetit
dhe 4 698 nga ifiigjet private. Kto toka iu dhan 1 888 familjeve t emigrantve
kosovar. Pas vitit 1935 reforma agrare u ia n harres. ifiigart i bn qndres
t fort asaj dhe ia doln q ajo t mos arrinte synimet e prvtjuara nga qeveria
dhe n fund t fundit t mbetej nj mas e prcipt, e pjesshme agrare.
Edhe moratoriumi i borxheve t fshatarve mbeti n letr. Fajdexhinjt i
detyruan fshatart me presione t ndryshme ti zvendsonin senetet e vjetra t
borxheve me tituj-detyrimi t rinj, t ciit mbanin data pas shpaiijes s moratoriumit.

Politika fetare e mbretit Zog


Marrdhniet e shtetit me bashksit fetare dhe me klerikt e tri
komuniteteve nuk ishin thjesht shtje e forcimit t pozitave t pushtetit monarkik
n iidhje me to, por edhe e forcimit t shtetit e t pavarsis s tij, si dhe e forcimit
t pozitave t klerit kombtar.
Sipas t dhnave t regjistrimitt vitit 1930, n Shqipri kishte tri fe kryesore,
si dhe besimtar t pakt t feve t tjera. Kshtu, feja mbizotruese nga numri i

300

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

besimtarve ishte ajo myslimane, me 69.4 pr qind t


populisis, feja ortodokse zinte 20 pr qind dhe feja
katolike 10,5 pr qind. Kishte gjithashtu nj numr krejt
t parndsishm hebrejsh, protestantsh dhe t
besimeve t tjera. Sipas Statutit monarkik shteti ishte i
ndar nga feja, por kjo nuk donte t thoshte q shteti
nuk kishte t drejtn e kontroilit t institucioneve fetare
pr t mnjanuar do veprimtari n dm t kombit dhe
do ndrhyrje t huaj n punt e fes e t vendit.
Menjher pas shpaiijes s monarkis, m 16 korrik
1929 doii dekreti mbi administrimin e bashksivefetare.
Sipas tij, ato nuk kishin t drejt t zhvillonin veprimtari
politike dhe t kishin nj juridiksion t vetin. Kjo dispozit
iidhej me ndonj koncept kantonaiist, sidomos t kierit
katoiik, gj q quhej n kundrshtim me interesat
Im zot Lazr Mjeda,
kombtar. Bashksit duhej t hartonin statutet e tyre,
arkipeshkv i Shkodrs
t ciiat do t miratoheshin nga qeveria. Drejtuesit e tyre
duhej t miratoheshin nga Mbreti dhe duhej f i nnshtroheshin kontroilit t Ministris
s Drejtsis. Klerikt nuk kishin t drejt votimi e nuk mund t kishin asnj detyr
publike. Prve ksaj, Mbreti mund f i hiqte ata kurta shihte t arsyeshme. Bashksit
nuk duhej t merrnin asnj ndihm e subvencion nga jasht. Shpenzimet e tyre pr
qllime humanitare duhej t miratoheshin nga qeveria. Ata kishin pr detyr t mbanin
qndrim patriotik. Ky ligj i rrept dhe nnshtrues ndaj shtetit i bashksive fetare, i cili
ngjaili mjaft paknaqsi kundr qeveris, iidhej jo vetm me vnien e fes e t
klerikve nn kontrollin e shtetit, por edhe me prvojn e hidhurt s kaiuars, kur
disa klerik t bashksive t ndryshm u bn vegfa t ndikimeve t huaja n dm
t interesave kombtar. Ligji disiplinues i msiprm drejtohej n radh t par
kundr dy bashksive t krishtera, jo pse me bashksin mysiimane nuk pati
probleme. A. Zogu, gjat mjaft viteve t sundimit t tij, pati kontradikta t ashpra me
kishn greke e me Patrikann, si dhe me disa kierik ortodoks q ishin nn ndikimin
_________ e tyre, t cilt ngurronin ta
^
^ : ?''--C! pranonin afirm im in e
shpalljen e autoqefaiis s
kishs ortodokse shqiptare
ose e kundrshtonin at.
Kisha greke donte ta mbante
kishn ortodokse shqiptare
prjetsisht nn varsin e
saj t drejtprdrejt. Forcat
atdhetare, klerikale e iaike,
kishin br prpjekje shum
t mdha pr lirim in e
kishs ortodokse shqiptare
nga Patrikana e nga ndikimi
grek si dhe pr kthimin e saj
Kisha e Z ojs n Shkodr
n kish t pavarur, ashtu

Vendosja e re gjim it m onarkist

301

si shum kisha t tjera n Bailkan e gjetk. Kto prpjekje u sanksionuan, si dihet,


nga Kongresi i Beratit (1922).
Pas ardhjes n fuqi A. Zogu e mori n dor vet kt shtje dhe veproi me
energji pr zgjidhjen e saj, t ksaj nyje gordiane, q qarqet greke me Patrikann
e kishin ndriikuar aq shum. N vitin 1926 u zhviliuan bisedime ndrmjet
prfaqsuesve t qeveris s tij, nga njra an, dhe atyre t Patrikans e t
Athins, n ann tjetr. N kto bisedime pala shqiptare kmbngulte q t njihej
autoqefalia e plot e kishs ortodokse shqiptare. N fillim, pr arsye taktike, iu
bn disa lshime kishs greke n caktimin e klerikve nga radht e atyre q
kishin studiuar n Greqi, n mbajtjen e liturgjis e t meshs n gjuhn greke.
Por grekt mendonin se kisha ortodokse shqiptare nuk kishte peshkop dhe nuk
bnte dot pa kishn greke. A. Zogu ather i krkoi Visarion Xhuvanit q t
shuguronte sa m par nj peshkop shqiptar n Jugosllavi, detyr t ciln ai e
kreu shpejt. Mbreti bri presione t forta mbi priftrinjt ortodoks shqiptar
progrek ose q ishin t lkundur, e ndonjrin prej tyre edhe e internoi.
Qeveria greke e ashprsoi shum qndrimin kundr qeveris shqiptare, duke
ngritur shtjen e shkoilave private greke, q u mbylln nga A. Zogu si t gjitha
shkollat private. Ajo e hodhi qeverin shqiptare n gjyqin ndrkombtar t Hags,
t cilin e fitoi. Por ajo q i zemroi m shum Mbretin e qeverin e tij ishte ngritja e
prhershme, nga ana greke, e shtjes s Vorio - Epirit (t Shqipris s Jugut), t
ciln Mbreti e quajti krejt absurde dhe s cils i kundrvuri me forc akuzn pr
persekutimin e amve nga grekt dhe pr grabitjen e pronave t tyre, pr t cilat
krkoi edhe kompensim.
N Kongresin Ortodoks t Kors, t vitit 1929, kisha ortodokse miratoi
statutin e saj, sipas t cilit
peshkopt duhej t kishin
kombsi e shtetsi shqiptare.
A. Zogu nuk u trhoq nga krkesa pr
njohjen e autoqefalis s
kishs ortodokse. Pas nj
lufte t gjat dhe pas nj
prplasjeje t fort me
kishn greke, ai e detyroi
m n fund Patrikann t
plotsonte krkesat shqiptare. Kshtu, Patrikana e
Stamboilit m n fund u
Kisha e Kuvendit t Fretrve Franeskan - Shkodr
detyrua ta njihte autoqefalin e kishs ortodokse dhe n vitin 1937 drgoi n Tiran, kryepatriarkun e saj,
Veniaminin, i ciii dorzoi Tomosin, dokumentin e miratimitt autoqefaiis s kishs
ortodokse shqiptare dhe mori pjes n ceremonin e madhe q u mbajt pr kt
qilim n katedralen ortodokse. Kjo betej e fituar n ngritjen e kishs kombtare
ishte edhe rrjedhoj e prpjekjeve t mdha t atdhetarve shqiptar. N krye t
kishs ortodokse n vitin 1937 u caktua kleriku atdhetar Kristofor Kisi, i cili qndroi
n detyr deri n vitin 1949.

302

H istorici e P o p u liit Shqiptar

A. Zogu ishte i interesuart kishte marrdhniet miraedhe me kishn katolike,


n huliin e marrdhnieve me Italin, si dhe n prgjithsi pr t mnjanuar vatra
konfliktesh. Por konfliktet ishin t pashmangshme me klerin katolik, i cili nuk e pranonte
kontrollin shtetror, aq m shum diktatin qeveritar, si dhe mtonte t ishte nj shtet
brenda shtetit (nj Vatikan i vogi n Shqipri). Pikpamjet kantonaliste e antishtetrore
kieri katolik i shfaqi hapur n shtypin e vet, ndrsa n mnyr t fsheht n ietrat e tij
drejtuar Roms. A. Zogu bri disa udhtime n Shkodr pr tu afruar me kierin
katolik, por nuk pati sukses. Shpallja e Kodit Civil, q klerikt katoiik e quajtn t
papranueshm, i acaroi edhe m shum marrdhniet e tyre me regjimin. Ata nuk e
njihnin dhe nuk donin ta zbatonin at. Nj shkaktjetr acarimi ishte mbylija nga shteti
e shkollave private katoiike n filiim t viteve 30. Kieri i lart protestoi n Lidhjen e
Kombeve e n Rom pr kt cenim t t drejtave t katoiikve pr t pasur shkoliat
dhe kulturn e tyre. Ata ishin kundr shkolls laike e kombtare shtetrore. Madje
laicizimin e saj arritn ta ciisojn si mas boSshevike.
Marrdhniet e klerit katolik me qeverin erdhn gjithnj e m shum duke u
prishur. Nj kriz t fort ato njohn n vitin 1938, kur Mbreti u martua me katoiiken
hungareze Geraldina Aponi dhe nuk pranoi t bnte kurorzimin fetar n kish. Kjo u
quajt si nj fyerje e madhe pr kishn, por Mbreti nuk u ndikua nga kto presione dhe
i drgoi mesazh hierarkis klerikale, duke i krkuar prerazi q t mos przihej n
punt e tij private e t shtetit t tij. italia mundohej her pas here ti zbuste marrdhniet,
por kjo ishte e kot. Kleri katolikashtu, si dhe t tjert, merrte subvencion nga qeveria
e megjithat prap nuk ishte aspak i knaqur e vijonte ta vinte veten mbi shtetin.
Patr Gjergj Fishta, ndrsa mundohej t mbante marrdhnie t mira me A. Zogun,
prapa shpins s tij i bnte relacione Itaiis q ti shptonte katolikt sa m par nga
regjimi mysliman dhe nga masa aziatike myslimane, si i quante ai myslimant e
Shqipris, duke e pushtuar sa m par Shqiprin e duke e kolonizuar at.
Marrdhniet e qeveris me bashksin myslimane ishin disi m normale,
por jo pa frkime. Edhe kleri mysliman mbeti mjaft i paknaqur q bashksia e
vet me iigjet e reja u vu nn kontrollin e shtetit, madje u organizuan dhe protesta
kundr qeveris. Kshtu, ndrmjet klerit mysliman t Shkodrs dhe qeveris pati
nj far prplasje, por kjo u fashit nga njerzit e Mbretit.
N prgjithsi A. Zogu me dor t fort e arriti qilimin e tij pr ta mbajtur
kishn t ndar nga shteti, si parashikohej edhe n Statutin e monarkts. Madje
arriti m shum, q t gjitha bashksit fetare n nj shkali a n nj tjetr ti vinte
nn kontroilin e vet.

4. POLITIKA E JASHTME E QEVERIS MBRETRORE.


FORCIMII TRYSNIS S ROMS

Rritja e trysnis italiane


Ngritja e mbretris vlersohej nga A. Zogu si nj arritje e rndsishme
edhe n planin e jashtm. Mbreti mendonte se me nj monarki t fort mund t
prfitonte m shum nga aieanca italo-shqiptare dhe do t kishte m shum autoritet

Vendosja e regjim it m onarkist

303

n Ballkan e n Evrop. Por gjendja e rnd e brendshme ekonomike, ftnanciare


e poiitike nuk jepte shum shpres pr kt. Roma ende ishte mjaft e interesuar
q Mbreti t sundonte n vend me dor t fort, por, duke i njohur mir ambicjet e
tij, nuk ishte e liruar nga frika se ai nj dit mund ta tradhtonte aleaten. Sidoqoft,
kursi italian edhe pr disa vite me radh ishte pr forcimin e monarkis shqiptare,
duke dhn t gjitha ndihmat e nevojshme pr t duke synuar q t siguronte m
tej deprtimin paqsor n Shqipri. Aparati burokratik dhe oborri mbretror kishin
nevoj pr subvencione t vazhdueshme. Ato ishin pr regjimin tepr jetike, si
ishte shprehur ministri italian n Shqipri, ishin st oksigjeni, pa t cilin ai mund t
asfiksohej. Dhe Roma kishte n Shqiprt dy mjete kryesore, me t cilat mbante
gjail e t nnshtruar regjimin, Bankn Kombtare dhe sidomos SVEA-n.
Megjithat marrdhniet e Shqipris me Italin deri n vitin 1930, pavarsisht
nga shkalla e nnshtrimit, nuk kaiuan pa frkime. Ato nuk kishin qen asnjher
si donte st njra, ashtu edhe tjetra pal. Shtimi i trysnis italiane pr nnshtrimin
e mtejshm t A. Zogut, si dhe arroganca e mashtrimet e Roms lidhur me
ndihmat, t cilat asnjher nuk u dhan sipas marrveshjeve, e bnin mbretin
shqiptar mjaft t paknaqur. Por ai mundohej t bnte figur t mir n loj t
keqe, sepse kt rrug zgjodhi dhe aleate tjetr nuk kishte ku t gjente. Nga ana
tjetr, nuk ishte i prirurt qndronte i nnshtruar dhe t mos krkonte mundsi pr
aleanca m t plqyeshme. Por kjo ishte aleanc e detyruar nga shum faktor t
fuqtshm.
Mbreti i Shqipris as n kt periudh mjalti t marrdhnieve italoshqiptare nuk mungoi ta shfaqte hapur paknaqsin ndaj institucioneve italiane
q vepronin n Shqipri, sidomos ndaj SVEA-s. Ai po e kuptonte se ndihma italiane
ishte tepr e mangt (jo sa ishte premtuar) dhe po merrte formn e nj zgjedhe.
SVEAq n fillim nuk po i jepte kstet sipas marrveshjes me shtetin shqiptar dhe
me huan bnte far t donte vet. Ajo nuk i akordoi shumat monetare pr zhviliimin
e ekonomis shqiptare (sidomos t bujqsis) dhe pikat e marrveshjes i ndryshoi
arbitrarisht, duke i prcaktuar shumat pr zrat q i interesonin Roms. Dukej
hapur q ajo nuk donte t investonte pr prmirsimin e gjendjes s vendit dhe
bnte spekulime t mdha n t mir t siprmarrsve italian. Synimin e italis
pr t penguar zhviilimin e Shqipris zyrtart e iart n Rom e kishin shprehur
qart n mjaft dokumente t fshehta. Mbreti i trhoqi shpesh vmendjen Roms
pr kt pakorrektsi t SVEA-s dhe pr gjendjen jonormale n marrdhniet
ekonomike italo-shqiptare. Geveria e Roms, ndrsa i premtonte se gjithka do t
rregullohej, SVEA-s e Banks u jepte udhzime t ushtronin trysni edhe m shum
mbi Tirann. Mbreti pati shpres se n prmirsimin e marrdhnieve itaio-shqiptare
do t ndihmonte Anglia, por dipiomacia britanike n kt koh bnte loj t dyfisht
dhe mbante ann e Italis.
Ndrkoh fiilol dhe kriza ekonomike botrore, e cila e keqsoi shum gjendjen
e Shqipris. Varsia e saj ekonomike, financiare e politike nga italia u thellua m
tej. Gjendja u ndrlikua m shum edhe nga zgjerimi i politiks agresive t shteteve
fashiste n Evrop e n bot. Shpresat e A. Zogut pr t prfituar nga kontradiktat
italo-franceze e itaio-jugosilave nuk po prligjeshin. Prandaj deprtimi ekonomik
italian n Shqipri n kto vite, krahas nnshtrimit politik, po arrihej pa shum
vshtirsi. Si ministri italian n Shqipri Ugo Sola, ashtu edhe gjenerali Alberto

304

H is to ria e P o p u llit S hqiptar

Pariani, kryetar i misionit ushtarak italian, i shtuan ndrhyrjet pran qeveris


shqiptare pr t mos i br asnj penges dyndjes s shoqrive kapitaliste n
Shqipri duke prfituar gjithnj nga zbatimi i marrveshjeve t lidhura m par
ndrmjet Roms e Tirans. Kjo trysni u b edhe m e vrazhd sidomos iidhur me
shtjen e Shoqris s Prgjithshme italiane t vajgurif (Azienda Generaie Itaiiana
Petroli - AGIP) - AXHIP.
Qeveria e Koo Kotes e kishte shpallur monopol shtetror shitjen e vajgurit
dhe t benzins n Shqipri pr ta dhn n koncesion. Krahas shoqrive italiane e
amerikane u treguan t gatshme t merrnin kt koncesion edhe shoqrit shqiptare
STAMLES e SITA. Garen e fituan shoqrit italiane. Ndrhyrja e U. Sols e detyroi
qeverin shqiptare fi bindej Roms dhe tla jepte koncesionin shoqris AXHIP.
Koncesioni i ri preku jo vetm interesat e siprmarrsve shqiptar, por edhe
t blersve. AXHIP-i bri q n fillim shprdorime t hapura dhe i ngriti mimet e
benzins e t vajgurit. Opinioni publik shqiptar bri protesta energjike. Deputett,
q prfaqsonin rrethet tregtare t prekura nga koncesioni i AXHIP-it, e shfrytzuan
kt rast pr t protestuar n Parlament; 36 deputet i paraqitn A. Zogut m 20
tetor 1929 nj deklarat, ku shprehej paknaqsia ndaj qeveris s Koo Kotes
pr koncesionin e dhn AXHIP-it Qeveria u detyrua ta merrte kt shtje n
shqyrtim. Pasi doln n shesh abuzimet e mdha t shoqris dhe shkeljet e
kontrats, qeveria me kmbnguljen e ministritt Financave Milto Tutulanit, m 3
tetor 1929, ia kaloi shtjen gjyqit
Paknaqsit shprthyen hapur edhe ndaj shoqris SVEA. Pasi u miratua,
n qershor t vitit 1929, dekretligji mbi prdorimin e fondeve t huas s SVEA-s pr
punt botore, ndrmjet shoqris italiane dhe Ministris Shqiptaret Ekonomis lindn
mosmarrveshje lidhur me objektet ku do t prdoreshin kto fonde. SVEA
kmbngulte t ngriheshin objekte t dors s dyt dhe ishte kundr prdorimit t
fondeve pr zhviliimin e ekonomis s vendit. SVEA favorizonte n punimet botore
shoqrit italiane, t cifat nuk ngurruan t grabisnin edhe fondet e akorduara prej saj.
Atmosfera u ndez dhe paknaqsia arriti n nj shkali t till, sa Legata
Italiane, q donte t bnte ligjin n Shqipri, e detyroi A. Zogun ta rrzonte qeverin
e K. Kotes, q nuk diti ta mbyllte skandalin e AXHIP-it n vend, pa cenuar prestigjin
e Itaiis. Me kt rast gjenera! Pariani i shkruante Ministris s Lufts n Rom
q, n qoft se Shqipria nuk do t tregohej mirnjohse kundrejt Italis, ne do
t kishim edhe m shum t drejt para gjith bots ta zhduknim kt vend nga
harta gjeografike.
Italiant bn mos pr ta zvendsuar qeverin e Koo Kotes me nj qeveri
t re. M 4 mars 1930 qeveria e Koo Kotes u zvendsua nga qeveria e Pandeli
Evangjelit, e ciia m 13 mars 1930 bri betimin para Parlamentit dhe ripohoi
vendosmrin pr ti qndruar besnike beslidhjes me aleaten e madhe italiane.
Ndrrimi i qeveris nuk e qetsoi opinionin e brendshm. Gazeta Arbria, n
gushtt vitit 1930, shkruante: Aleanca italo-shqiptare ka nj tendenc t madhe pr
t marr formn e nj zgjedhe ekonomike pr Shqiprin. Pr biznesment e
kapitalistt shqiptar n trsi u krijua nj gjendje mbytse. Ata ngritn prsri zrin e
protests kundr politiks qeveritare, q nuk i mbronte sa duhej interesat e tyre. Ata
nuk ishin dhe nuk mund t ishin kundr hyrjes s kapitalit t huaj n Shqipri, por
krkonin q t merrnin pjes edhe vet me kapitaiet e tyre n koncesionet q u

Vendosja e re gjim it m onarkist

305

jepeshin
kapitalistve
italian. Prve ksaj, ata
krkuan ngritjen e tagrit
doganor pr ato mallra t
importuara q prodhoheshin
n vend. U shtrua shtja e
rishikimit t traktatit tregtar
me italin, sepse vrshimi i
lir i mallrave italiane n
Shqipri onte n shkatQeveria e P andeli Evangjelit (1930)
rrimin e atyre pak industrialistve vends e sidomos t zejtarve. N mnyr t veant pronart e 13 fabrikave
t miellit ngritn zrin kundr tagrit t ult doganor pr miellin e importuar.
shtja e rishikimit t Traktatit tregtar me Itaiin u ngrit edhe n Parlament,
n shkurt 1931. Nprmjet deputetve t tyre biznesment shqiptar krkuan nj
traktat t ri, q t lehtsonte shitjen e prodhimeve bujqsore e blegtorale n tregjet
italtane. Italia vinte pengesa t mdha pr shitjen e ktyre prodhimeve, madje,
edhe kur ato shiteshin, bliokonte pagesat e tregtarve. Qeveria e A. Zogut nuk
mori ndonj mas pr rishikimin e Traktatit, ndrsa m pas Italia arriti ta kthej n
monopol t saj tregtin e jashtme t Shqipris.
Ndrkaq defiiti buxhetor sa vinte e rritej. Qeveria nuk ishte n gjendje t
administronte shtetin pa nj ndihm t re nga jasht, sepse t ardhurat e buxhetit,
q ishin kryesisht nga tatimet e taksat e popullsis, nuk i mbulonin nevojat e
shpenzimet n rritje t aparatit burokratik. Vet sistemi tatimor ishte n kriz t
rnd e n rnie, si nj sistem i tejkaluar e q nuk u prshtatej kushteve t
ekonomis s tregut. Prandaj A. Zogu iu drejtua prsri Italis pr nj hua t re.
Roma e pranoi krkesn, sepse edhe asaj i leverdiste shtimi i borxheve t qeveris
shqiptare, n mnyr q t prshpejtonte nnshtrimin e piot ekonomik e poiitik t
vendit
M 26 q ersho r 1931, n nj sesion t
jashtzakonshm , Pariam enti shqiptar miratoi
projektligjet pr kontrakttmin e huas s re prej 100
milion franga ari, q do t jepej nga qeveria italiane
brenda 10 vjetve (me kste prej 10 milion franga
ari n vit) dhe do t shlyhej n nj afat t gjat.
Kjo hua ishte e para n marrdhniet italoshqiptare q jepej me kusht politik t shprehur hapur.
N marrveshjen pr huan e vitit 1931 nnvizohej se
ajo do ti akordohej shtetit shqiptar nse ai do t vijonte
t ndiqte e t prshpejtonte kursin proitalian. Huaja n
fakt ishte m shum nj subvencion pa prqindje, q
qeveria e Roms i jepte asaj t Tirans pr ta vn
nn vasalitetin e vet Ajo u administrua krejt nga italiant,
nga nj komision i zgjedhur prej tyre, ku bnin pjes
Pandeli Evangjeli, kryetar
edhe shqiptart, po q nuk kishin gj n dor. Italiant
i Asam bles Kushtetuese
n t vrtet dhan nj shum minimale nga kjo hua
dhe kryetar i Parlam entit

306

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

dhe pastaj, kur u keqsuan marrdhniet ndrmjet qeveris s B. Musolinit dhe asaj
t A. Zogut, e ndrpren fare at.
Huaja nuk zgjidhi asnj problem ekonomik pr zhvillimin e vendit. Ajo qe nj
ndihme fare e vogl dhe e prkohshme pr aparatin burokratik. Buxheti shqiptar
mbeti gjithnj probiematik dhe me deficite t mdha.

Shqetsimet italiane prtronin mbretror.


Atentati kundr Ahmet Zogut n Vjen (20 shkurt 1931)
{talia vijoi ti prmbahej kursit t mbshtetjes s Mbretit me t gjitha mjetet
dhe ishte e interesuar pr t shmangur do ndryshim t mundshm politik n
Shqipri nga forca t brendshme a t jashtme. Pr ta lidhur A. Zogun m shum
me Itaiin, itaiiant shtruan pr zgjidhje shtjen e martess s tij me nj princesh
italiane. Kt e biseduan me ministrin e Jashtm lljaz Vrionin dhe t afrm t tjer
t A. Zogut. Por italiant i propozuan A. Zogut princesha t dors s dyt, rrethan
q ai e shfrytzoi pr t krkuar me dinakrj nj princesh nga dera e Savojs,
duke e ditur q m par se kjo nuk do t pranohej. Kjo donte t thoshte q A. Zogu
nuk e paraplqente martesn me nj italiane sepse donte t shmangte nj arsye
m shum pr tu br vasal. Dhe n t vrtet ashtu ndodhi, italiant nuk pranuan,
qoft pr arsye fetare (q t mos ulej autoriteti i Viktor Emanuelit, duke e martuar
t bijn me nj mysliman), ashtu edhe pr arsye potitike, q Italia t mos futej krejt
n vorbuiln ku krkonte ta fuste, sipas italianve, Mbreti Zog. Ndrmjets pr
variantet e ndryshme t martess u b Ugo Sofa, por Zogu i kundrshtoi propozimet
e tij. N kt koh A. Zogu kishte filluar t shfaqte hapur paknaqsin kundrejt
kudogjendjes s Itaiis n Shqipri, pr t ciln ndjente jo pak prgjegjsi, st dhe
kundrejt pamjaftueshmris s ndihms ftnanciare itafiane, t sendrtuar prmes
SVEA-s, q nuk i jepte kstet n rregull dhe as nuk akordonte para pr buxhetin;
kjo ishte pika m e dobt e shtetit. Dhe kjo ndodhte n nj koh kur Italia harxhonte
shuma t mdha pr emigrantt shqiptar n ItaSi e gjetk, t cilt i shfrytzonte
pr ta mbajtur A. Zogun n tension. Ky duke i ruajtur marrdhniet me Italin, nuk
ngurronte t zhvillonte biseda t fshehta me shtete t tjera, si me JugosfSavin e
madje me Gjermanin, pr nj far afrimi me ta. Por ai nuk mori prgjigje pozitive
prej tyre. Italia kishte dijeni pr t gjitha kto, por nuk u trembej manovrave t
Mbretit, sepse kishte mbshtetjen e prkrahjen e Anglis dhe n kt koh n
koniunkturn poiitike e ekonomike t Evrops era frynte n dobi t regjimeve
fashiste, Italia e kuptonte se A. Zogu prpiqej t shfrytzonte kontradiktat italojugoslSave e italo-franceze, por kto megjithat nuk mund ta shptonin prej vartsis
s saj, sepse kjo tashm ishte e fort dhe e njohur n arenn ndrkombtare.
Pas Ugo Sols erdhi n Shqtpri ministri Soranja (Soragna), i cili u mundua ta
mbante Mbretin me shpresa t reja pr ndihma nga ana e Italis. Por ai i tha Mbretit
q kjo ndihm duhej t kuptohej n Shqipri kryesisht si ndihm pr popuilin, q t
mos komprometohej politika italiane. Ky mashtrim poiitik, i prsritur shpesh nga
italiant, bhej pr t fshehur t vrtetn q ndihmat ishin gjithnj pr mbretrin, pt
ta lidhur at pas Italis.
N kto vite n Shqipri flitej shum se A. Zogu ishte shum i smur,
Dyshohej se vuante nga kanceri. Kjo kish ngjailur shqetsime si brenda vendit,

Vendosja e regjim it m onarkist

307

ashtu edhe n itali. Nuk prjashtohej edhe mundsia e ndonj atentati kundr tij
n kushtet e paknaqsis s madhe t qarqeve nacionaliste e demokratike. Kto
mundsi i friksonin italiant, t cilt, n rast se psonte gj A. Zogu, do t viheshin
para aiternativs t ndrhyrjes ushtarake n vend. Por kjo nuk ishte e leht h pr
h dhe mendohej se Fuqit e Mdha, sidomos forcat antiitaliane n Shqipri, nuk
do ta lejonin nj gj t till. Varianti m i keq pr Romn ishte zvendsimi i
monarkis me an t nj ivizjeje t brendshme me nj regjim republikan antiitalian.
Prandaj Roma e kshiiloi Soranjn t bnte nj hetim t imt e t thell n
rrethet poiitike shqiptare pr t msuar se far mendimi kishin lidhur me qndrimin
q mund t mbahej n rast se psonte gj Mbreti. Soranja takoi shum politikan
dhe u habit kur shumica e tyre, me prjashtim t nj pjese t krahut zogist e t disa
nacionalistve, ishin t mendimit q Shqipria do t ishte mir t bashkohej me
Italin. Kjo i ngrohu disi italiant, por nuk t qetsoi. A. Zogu, kur e msoi kt u
zemrua m shum me italiant dhe gjeti rastin ta shprehte kt zemrim.
Mbreti nuk ndjehej aspak mir nga shndeti, e kishte vite q dika e rndonte.
Ai pinte shum duhan dhe nuk mbante regjim t mir. Gjendjen ia rndonin edhe
shqetsimet e mdha n rrethanat q po kalonte. At e kshilluan t shkonte n
Vjen pr vizit shndetsore. Dhe ai vendosi t shkonte. Soranja, i cili i trembej
atentatit, pr planifikimin e t ciiit dika kishte dgjuar, e kshiiioi t mos e bnte nj
udhtim t till. Ministri i Jashtm Italian, Dino Grandi, dha porosi q t merreshin t
gjitha masat pr ruajtjen e Mbretit.
M 25 janar t vitit 1931 A. Zogu udhtoi pr n Vjen me njerz t besuar.
Italia i vuri n dispozicion nj anije ushtarake, si dhe mjete t tjera. Me t arritur n
kryeqytetin austriak iu nnshtrua nj ekzaminimi mjeksor t specializuar, sipas t
cilit dolt reiativisht mir. Kishte vetm nj ulr t vjetr, por t parrezikshme. A. Zogu
nuk e viersoi rrezikun tjetr pr jetn e tij, at t atentatit q ish prgatitur kundr tij
nga organizata Bashkimi Kombtar , n ndrmarrjen e t cilit kishte dor edhe
protektori i dikurshm i ksaj organizate, Jugosllavia. Mbreti i nnviersoi
paralajmrimet e kryeministrit Pandeli Evangjelit dhe nuk u besoi as italianve q
emigrantt po prgatitnin atentat kundr tij. Britania e Madhe, e cila kishte dijeni pr
kt, ndrhyri n Beograd lidhur me planin e emigrantve q financoheshin prej tij.
Paradoksi m i madh ishte q ministri jugosiiav n Vjen e lajmroi A. Zogun pr
atentatin q prgatitej kundr tij, pr ta prdorur kt si alibi q Jugosllavia nuk
kishte dor n kt pun. Edhe policia vjeneze kishte informacion pr kto plane.
Emigrantt e Bashkimit Kombtar, pas takimit q patn n vigjilje t atentatit
me Abdurrahman Krosin, i ciii iu lut atyre t ktheheshin n Shqipri dhe t pajtoheshin
me Mbretin, e prshpejtuan veprimin. N mbrmjen e 20 shkurtit Mbreti, i shoqruar
nga Eqrem Libohova, Llesh Topallai e t tjer, shkoi n Teatrin e Opers s Vjens
pr t par Paiaon e Leon Kavaios. Kur doii q andej me shoqruesit, atentatort
Azis ami e Ndok Gjeloshi qliuan mbi ta. Por atentatort gabuan n shenj, nuk
e dalluan mir Mbretin dhe n vend t tij vran adjutantin Llesh Topaliaj e plagosn
leht E. Libohovn. Duke u shtrir me shpejtsi n makin, A. Zogu shptoi nga
atentati.
Kjo ngjarje bri buj m par n Vjen e n Austri, ku u ngjall panik, pastaj
edhe n rrethet zyrtare t Shqipris e n gjith vendin. Parlamenti shqiptar e
shpalii ngjarjen ditn tjetr. N Pariament u mbajtn fjalime t bujshme n mbrojtje

308

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

t mbretit dhe kundr kundrshtarve t tij. N disa qytete t Shqipris me kt


rast u organizuan festa nga autoritetet vendore. Autoritetet vjeneze morn masa t
rrepta dhe i iarguan nga kryeqyteti austriak t gjith emigrantt shqiptar t
atjeshm, ndrsa atentatort gjyqi austriak i dnoi leht dhe m pas i liroi. Pati
njerz q hodhn n at koh hije mbi Komitetin e lirimit Nacional, t ciiit i ngarkuan
autorsin e atentatit. Por kjo nuk ishte e vrtet. Liria Kombtare e prgnjeshtroi
akuzn. Dihej, brenda e jasht vendit, se autort e tij ishin krert e Bashkimit
Kombtar. Kta u munduan t organizonin edhe veprime e lvizje t tjera kundr
A. Zogut, t nxitur vazhdimisht nga qeveria e Beogradit.
Atentati kundr A. Zogut pati pasoja t kqija pr regjimin dhe pr politikn e
tij t brendshme e t jashtme, si dhe pr jetn e Mbretit. Prej ksaj kohe Mbreti u
mbyll n pallat dhe diite fare rrail n publik.
N kto rrethana A. Zogu filloi t mendonte seriozisht se si mund t shptonte
nga iaku i Itaiis, q sa vinte shtrngohej m shum. Pr kt jo vetm duhej rritur
qndresa antiitaliane me rrug diplomatike, por duheshin siguruar dhe lidhje me
vendet ballkanike, duhej krkuar mbshtetje tek ata. Pr kt qllim diplomacia
zogiste, n fillim t viteve '30, miratoi e mbshteti pianin francez t krijimit t zons
s paqes n Ballkan dhe t bashkimit t Gadishullit nga pikpamja ekonomike, politike
e kulturore. N t vrtet ky ishte plani i forcimit t hegjemonis franceze n kt
zon e gjetk. Qeveria shqiptare, pr t mbrojtur interesat e vendit, mori pjes n
disa konferenca ballkanike, t organizuara nga bailkanasit n vitet 1930-1933 nn
kujdesin e Francs, t cilat kinse synonin t bashkonin vendet balikanike prbaif
rrezikut fashist. N to morn pjes diplomat e intelektual t shquar t Shqipris.
Kto u dukn si nj ogur i mir pr arritjen e ktij qifimi por n t vrtet nuk doii
kshtu. N kto konferenca shtetet bailkanike e qarqet shoviniste shprfaqn synimet
e tyre antishqiptare pr izolimin e Shqipris e n ndonj rast, si ishte ai i Greqis,
edhe pr coptimin e saj, Kto synime u forcuan n prag t krijimit e gjat formimit t
Paktit Ballkanik, q u nnshkrua me 4shkurt 1934 n Beograd. Shqipria u la jasht
ktij pakti, gjoja si satelit italian. Shqiptart u prbalin me maturi me kt situat,
duke mbrojtur pavarsin e vendit, si dhe t drejtat e pakicave shqiptare a m mir
t populisive shqiptare n vendet e Ballkanit, n Jugosllavi e n GreqL A. Zogu
shpresoi deri von se qeveria e tij nj dit do mund t lidhte aleanca me shtetet
balikanike pr ti br ball nj sulmi t mundshm t itaiis fashiste kundr
Shqipris, por ky mbeti vetm nj iiuzion.

Tendosja e marrdhnieve
italo-shqiptare (1931-1935)
Nuk kaluan as tre vjet pas shpalijes s monarkis, kur n marrdhniet italoshqiptare u shnua nj kriz, e cila n rrethana t tjera mund ta rrezikonte aieancn.
Ndrsa iakmit e Dues ndaj Shqipris sa vinin e shtoheshin, nga anatjetr, synimi
i A. Zogut pr t ruajtur pushtetin dhe sovranitetin e vendit nuk po dobsohej,
prkundrazi po forcohej bashk me krkesat e tij kmbngulse pr nj ndihm m
serioze nga ana e Italis.
Kundrshtit itaio-shqiptare n nj mas m t vogl ishin edhe m par.
Por, keqsimi i mtejshm i marrdhnieve t Shqipris me italin, qiloi njhersh
me krizn ekonomike botrore e ishte pa dyshim edhe nj pasqyrim i saj nga do

Vendosja e re g jim it m onarkist

309

pikpamje. Shersjat e keqsimit t marrdhnieve u dukn q n tetor t vitit 1930,


kur A. Zogu paraiajmroi se n vitin 1931 nuk kishte ndrmend ta prsriste Paktin
i itaio-shqiptar t miqsis (t vitit 1926), afati i t ciiit mbaronte n kt vit. B.
Musolini, kur msoi pr kt qndrim, u zemrua, megjithat nuk u shqetsua dhe
aq, sepse efektin e Paktit I mund ta bnte dhe m mir Pakti ii itaio-shqiptar i
Tirans (1927) me karakter mbrojts, i ciii kishte kiauzoia q e lejonin Italin t
ndrhynte n Shqipri n rast iufte ose t nj krcnimi t vendit nga jasht.
itaiiant n fiiiim nuk e shfaqn hapur shqetsimin, madje ministri Soranja e
quajti A. Zogun si sundimtarin q mund t piotsonte m mir se kushdo tjetr
objektivat itaiian n Shqipri. Italia nuk kishte ndrmend q n kto rrethana ta
zvendsonte A. Zogun me ndonj figur tjetr filoitaliane. Prkundrazi, Roma n
kt koh shqetsohej pr fatin e mbretit e t monarkis dhe ishte syel prbaii
rreziqeve q mund ti kanoseshin A. Zogut.
Atentati kundr A. Zogut n Vjen ishte padyshim nj ngjarje, jo ndr kryesoret,
q ndikoi pr keq n marrdhniet itaio-shqiptare. Pavarsisht nga kjo, atentati tregoi
se, nse A. Zogu do t pajtohej m tej me protektoratin italian dhe do ta iejonte Italin
t bnte far t donte n Shqipri, gjith kjo mund ti kushtonte shtrenjt. Duke e
pasur t qart kt, Mbreti u prpoq ta iironte sadopak lakun italian, ti kundrvihej
sadopak tutels itaiiane. Atentati kundr tij ishte nj sinjal se emigracioni shqiptar,
sidomos ai i Bashkimit Kombtar, si dhe disa rrethe politike brenda vendit, nuk do ta
iinin t qet, nse ai do ti rrinte prher besnik Aleates s Madhe.
Por ata q ndikuan seriozisht n keqsimin e marrdhnieve italo-shqiptare
ishin faktor ttjer ekonomik, financiar e politik. Qeveria e Roms nuk iu prgjigj
krkesave t vazhdueshme t A. Zogut pr ndihma ekonomike e financiare dhe pr
nj moratorium t borxhit t SVEA-s, q ishte rritur shum dhe ishte e pamundur t
shiyhej me huan prej 100 milion franga ari. Kjo hua ndikoi n t kundrt tek A.
Zogu, qoft se e forconte varsin e qeveris s tij ndaj asaj t Roms, qoft edhe
se pr lehtsimin e borxhit t rnd skliavrues t SVEA-s as q bhej fjal. Pr
administrimin e huas u ngarkua nj komiston i prbr italo-shqiptar, por q n t
vrtet drejtohej nga italiant. Ata mund t bnin far t donin me subvencionin dhe
akordimi i tij erdhi me shum ngadaisi e m pas prfundoi n zero. Kjo manovr e
re italiane pr skilavrimin e vendit me an t kapitalitfinanciar, sidomos kmbnguija
Italiane prt mos br asnj lshim n borxhin e SVEA-s dhe pr ta kushtzuar at
me krkesa t tjera m t rnda, e zemruan mjaft A. Zogun. T gjitha kto e detyruan
t reagonte n mnyra t ndryshme kundrejt qeveris italiane.
Arka e shtetit n kt koh ishte pothuajse e zbrazt dhe ai nuk kishte me
se ta mbante burokracin shtetrore, xhandarmrin e ushtrin, shtyllat e shtetit.
Pr zhviilimin e ekonomis as q mund t bhej fjal. Itaiia n kto rrethana tepr
t rnda pr Shqtprin deshi f i prmbushte t gjitha kushtet e deprtimit paqsor
t saj n t gjith vendin.
N kt gjendje shum t ndriikuar, me 22 prill 1931 A. Zogu ndrroi
qeverin e Koo Kotes dhe solli n fuqi qeverin e re t Pandeli Evangjelit, n
mnyr q ti zbuste italiant. Por kta nuk mbetn t knaqur nga prbrja e
kabinetit. Kryeministri deklaroi n Parlament se do t bnte reforma, por me se?
Me arkn bosh nuk mund t kryhej asnj reform. Nga ana tjetr, ai lavdroi
aleancn italo-shqiptare.

310

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

Pakti I itaio-shqiptar t Tirans i vitit 1926 nuk u prsrit m n nntorin e vitit


1931 (n fund t pes vjetve). itaiia ather vendosi ta detyronte A. Zogun me an t
presionit financiar t dy huave (SVEA-s dhe subvencionit t vitit 1931) t bnte
koncesione t reja t rndsishme. Roma synonte t arrinte objektivat maksimai n
deprtimin e saj n Shqipri. Pikspari ajo donte t bnte bashkimin doganor itaioshqiptar, q do t ishte baras me vendosjen e nj regjimi gjysmkoionial ekonomik e
n shkali t fundit edhe politik n Shqipri. Gjendja ekonomike e Shqipris ishte
keqsuartej mase si pr shkakt krizs ekonomike, ashtu edhe pr shkakt pezullimit
t ndihmave italiane. N kt koh ajo po arrinte pikn kritike.
Ministri italian n Tiran, duke e njohur pikn e dobt t regjimit, d.m.th.
mungesn e madhe t burimeve financiare, u shpreh se ndihma duhej ti jepej A.
Zogut ashiu si oksigjeni t smurit. Sipas ministrit itaiian n Tiran, A. Zogut duhej ti
jepej t kuptonte se ai nuk mund t bnte asnj dit pa Italin. Por edhe A. Zogu u
prpoq t tregohej i vendosur n kundrshtimin e trysnis s Roms. Ai mendoi se
kishte ardhur koha q me sakrifica ti tregohej Itaiis se, nse ajo nuk pranonte ta
ndihmonte seriozisht dhe nuk hiqte dor nga krkesat e tepruara, ai mund ti kthente
shpinn aleatit t vet. Natyrisht, kjo nuk ishte e leht dhe A. Zogu e dinte mir kt.
Musolini iu prgjigj krkess s A. Zogut pr shtyrjen e borxhit t SVEA-s
dhe pr dhnien e ndihmave t reja financiare pr nevojat e ngutshme t buxhetit
e t ekonomis, me krkesn kategorike q n kmbim t tyre t nnshkruhej
bashkimi doganor ndrmjet Shqipris e Italis. Por ky bashkim ishte plot rreziqe
jo vetm pr mbretrin, por edhe pr pavarsin ekonomike e politike t vendit.
Ai nuk muncf t pranohej as nga borgjezia shqiptare dhe as nga rrethet atdhetare
t vendit. Nj bashkim i till do ta rndonte shum gjendjen e Shqipris dhe
varsin e saj nga Italia. A. Zogu e hodhi posht krkesn e B. Musolinit dhe filloi
t merrte nj varg masash sfiduese q f i jepte t kuptonte Roms se ai edhe
mund ta rishikonte poiitikn e tij kundrejt itaiis, n rast se kjo nuk hiqte dor nga
krkesat tejet t tepruara dhe nuk ndihmonte n prmirsimin e gjendjes ekonomike
e financiare t vendit. Kto masa filluan t merreshin n vitin 1932.
Nj nga kto masa ishte reforma pr shtetzimin e shkolls shqiptare, pr
kthimin e saj n nj shkoll kombtare. Ajo filloi me ndalimin e frekuentimit t shkollave
t huaja (mas e drejtuar kryesisht kundr shkollave italiane) nga shtetasit shqiptar
q u b me dekretligjin e 14 shtatorit t vitit 1932 dhe q u miratua nga Parlamenti n
pranvern e vitit 1933. Dekreti parashikonte gjoba t rnda pr prindrit q do ti onin
fmijt n kto shkolia. Katr shkoila profesionale t organizuara dhe t drejtuara
nga italiant si ato t Shkodrs, t Beratit, t Gjirokastrs e t Kors, kaluan nga
administrimi i drejtorve itaiian nn administrimin e Ministris s Arsimit, e cifa caktoi
n krye t tyre drejtor shqiptar, Nga drejtor shqiptar fiiloi t administrohej edhe
shkolla teknike amerikane n Tiran. Dekretligji i kthyer n ligj pr shtetzimin e
shkoiSave private dhe pr ndalimin e shkollave fetare, ishte nj mas, e ciia u mor
sipas reforms s ministrit t Arsimit, atdhetarit demokrat Mirash Ivanaj. Ai e hartoi
dhe e zbatoi kt reform me vetdije atdhetare, duke synuar n shtetzimin e laicizimin
e shkoiis shqiptare, si dhe n kthimin e saj n shkoll t mirfillt kombtare. Kjo
reform, e cila mbajti emrin e tij, nuk qe jetgjat, sepse A. Zogu i detyruar nga
koniunkturat, e shfuqizoi at m von. Gjithsesi, ajo i krijoi jo vetm M. Ivanajt, por
edhe mbretit nj emrt mir nga ana kombtare.

Vendosja e regjim it monarkist

311

Pikrisht n kt koh, n dhjetor t vitit 1932 A. Zogu bri disa ndryshime


n kabinetin qeveritar t emruar m par duke caktuar n qeverin e drejtuar nga
Pandeli Evangjeli, veanrisht n postet kryesore, njerzit q i quante m t
nevojshm n ato rrethana. N qeverin e re bnte pjes si ministr i Arsimit edhe
M. Ivanaj, autori i reforms kombtare arsimore. Ky ndryshim ishte edhe nj far
sfide kundr Roms.
Si prgjigje kundr masave t para t mbretit, qeveria e Roms trhoqi n Itali
jo vetm personelin msimor, por edhe pajisjet shkoliore, kshtu q shkollat u mbylln.
N prill t vitit 1933 Pariamenti ndryshoi nenet e kushtetuts, q lejonin funksionimin
e shkoliave private n Shqipri, mas me t ciin goditeshin shkoilat q drejtoheshin
nga kleri katoiik dhe q subvencionoheshin nga qeveria italiane si edhe shkollat pr
shqiptartortodoksqdrejtoheshin ngaAthina. Kto shkolla zhvillonin veprimtari n
shrbim t Italise e t Greqis. Kjo mas drejtohej edhe kundr shkollave t tjera
kierikale e private. Me kt mas Pariamenti, e M. ivanaj e atdhetar t tjer synonin
q n Shqipri t forcoheshin pozitat e shkolls e t kulturs kombtare. Ajo u mirprit
n gjith vendin nga qarqet atdhetare dhe nga populli.
Kto veprime shkaktuan paknaqsi jo vetm te qeveria e Roms, por edhe
te ajo e Greqis si dhe reagim t fort antiqeveritar nga kleri katolik.
Qeveria greke, pasi protestoi n Lidhjen e Kombeve pr kt veprim e hodhi
qeverin shqiptare n Gjyqin e Hags pr shkeljen e t drejtave t pakics greke pr
t pasur shkoiiat e veta n Shqipri. Gjyqi i Hags, pasi e shqyrtoi shtjen, i dha t
drejt pals greke dhe i rekomandoi qeveris s A. Zogut ti rihapte shkollat greke,
gj q ai e bri m pas edhe pr shkollat e tjera. Konfiikti pr shkoliat greke i prkeqsoi
marrdhniet politike shqiptaro-greke q edhe ashtu nuk ishin t mira. Greqia kishte
ndrmend t vinte n ivizje edhe bandat vorioepirote n kufi, si vepronte gjithnj
n mnyr provokuese, por kt radh iu tremb Italis. Megjithat, grekt arritn t
organizonin n Greqi demonstrata antishqiptare.
Nj protest t fort pr mbylljen e shkoilave katolike nga qeveria shqiptare
i drejtoi Lidhjes s Kombeve edhe kleri katolik. shtja e shkoiiave ishte nj arsye
m shum pr acarimin e marrdhnieve t klerit katoiik me qeverin shqiptare. Ai
shprtheu n kritika t forta n shtypin e vet kundr masave q cenonin interesat
e katoiikve shqiptar dhe n mnyr t paskrupull i krahasoi kto masa me ato
t nazizmit e t bolshevizmit.
Nj vendim tjetr i rndsishm i qeveris s A. Zogut ishte mosprsritja e
marrveshjes s 1928-s, e cila u jepte t drejtn instruktorve ushtarak italian
t qndronin n radht e ushtris shqiptare. Si pasoj shumica e oficerve italian,
me gjeneral Alberto Parianin n krye, u iargua nga Shqipria, ndrsa organizatort
anglez t xhandarmris qndruan dhe vazhduan veprimtarin. Kjo ishte nj mas
tjetr, q i acaroi s teprmi marrdhniet itaio-shqiptare.
Ndrkoh, qeveria e Tirans si mjet presioni kundr Itaiis prdori edhe
kritikat n shtyp pr shoqrit koncesionare italiane e pr marrveshjet tregtare
me Italin, t ciiat u bn gjithnj e m t shpeshta, edhe pse ligji i censurs e
ndalonte kritikn pr Aieaten e Madhe. Pr t prbailuar gjendjen e rnd
financiare, q u krijua nga ndrprerja e kredive italiane, u morn masa t rrepta
pr shkurtimin e shpenzimeve buxhetore, gj q shpuri n lirimin nga administrata
e nga ushtria t shum vetave; u vun taksat reja, q e rnduan m tej popuilsin

312

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

e varfr; gjithashtu u hartua projekti pr emetimin e nj huaje t brendshme.


Megjithat, kto masa nuk ishin t mjaftueshme pr ta ndryshuar gjendjen.
Italia nga ana e saj kundrveproi. M 1 priii 1933 u ndrpre pagesa e kstit t
huas s SVEA-s, gj q i vuri edhe njher financat e vendit prpara falimentimit t
plot. Krkesat e prsritura t A. Zogut, q Italia t hiqte dor nga ky qndrim, nuk
dhan fryte. Roma sa vinte e i forconte krkesat krcnuese. N kt gjendje tepr
kritike Mbreti bri prapje pr t gjetur mbshtetje te vendet ballkanike e evropiane,
si dhe te Lidhja e Kombeve, por krkesat e tij ran n vesh t shurdhr. N kto
rrethana A. Zogu i krkoi B. Musolinit t zhvillonin bisedime pr t rivendosur
marrdhniet e mparshme, duke i premtuar se do t vinte gjuhn italiane si gjuh
t detyrueshme n t gjitha shkollat e vendit.
Ky hap B. Musoiinit iu duk i pamjaftueshm. Duke prfituar nga gjendja tepr e
rnd e A. Zogut, qeveria e Roms, n gusht t vitit 1933, i paraqiti atij n form
ultimatumi kto krkesa: t denonconte t gjitha marrveshjet tregtare q Shqipria
kishte lidhur me vendet e tjera dhe pr do marrveshje t re q do t lidhte, t merrte
m par plqimin e Italis; t gjitha objektet ushtaraket vendit fi shiteshin ministris
italiane t Lufts; organizatort anglez t xhandarmris t iargoheshin nga Shqipria
e t zvendsoheshin me organizator italian, si dhe t riktheheslrn organizatort
ushtarak itaiian t larguar; shkollat katoiike t mbyilura t rihapeshin prsri dhe
gjuha italiane t ishte e detyrueshme n t gjitha shkollat e mesme; gjith studentt
shqiptar t drgoheshin vetm n shkoliat e Itaiis dhe Liceu francez i Kors t
zvendsohej me nj iice italian. Qeveria fashiste arriti deri atje sa t krkonte edhe
vendosjen e mijra kolonve italian n Myzeqe. Ky ishte nj plan i detajuar kolonizues,
q do ta cenonte rnd pavarsin e vendit.
Kto krkesa shum t rnda e t prera A. Zogu nuk i pranoi. Qndresa e tij
u nxit nga Anglia, e cila synonte ta detyronte Romn t mos ndrmerrte veprime pa
plqimin e Londrs, si dhe nga Jugosllavia, rivalja e Italis n Shqipri. Por kto
shtete bnin loj t dyfisht, edhe kur ishte puna prta mbrojtur hapur Shqiprin,
nuk e bnin kt pr t mos u prishur me Italin. Megjithat, n kt koh pati nj
far prmirsimi t marrdhnieve shqiptaro-jugosliave, sidomos n fushn
ekonomike. Ndrmjet dy vendeve u iidhn nj varg marrdhniesh tregtare, por
kto nuk dhan prfundimet q priteshin. Jugosliavia nuk ishte n gjendje as
politikisht dhe as ekonomikisht ta prballonte ekspansionin italian n Shqipri.
N kt koh qeveria shqiptare ishte e interesuar t afrohej me ballkanasit.
Prfaqsuesit e saj kishin marr pjes n disa konferenca me rndsi ballkanike
n Athin, n Ankara e gjetk dhe ishin munduar t ndihmonin pr vendosjen e
marrdhnieve normale e paqsore ndrmjet shteteve ballkanike. Por qeverit e
shteteve ballkanike e shihnin disi shtrembr Shqiprin, duke e quajtur si vasale
t Itaiis, kshtu nuk ishin t interesuara t kishin lidhje t ngushta me t, pr t
mos u acaruar me Italin.
N astin m kritik, kur presioni italian u b i padurueshm e tepr arrogant
dhe kur qeveria e A. Zogut krkoi ndihmn e Francs pr tu liruar nga Italia, kjo
ndihm nuk iu dha. Qeveria shqiptare shfaqi dshirn t futej n Paktin Balikanik
dhe t kalonte nn ndikimin e nn proteksionin e Francs, por Franca i vuri asaj
kushte edhe m t rnda se ato t Italis, n mnyr q tia priste rrugn Shqipris
dhe t mos e indonte Italin.

Vendosja e regjim it m onarkist

313

Roma, kur e pa se A. Zogu nuk donte t trhiqej dhe kmbngulte n krkesat


e tij, drgoi n Tiran nj ministr t ri, q mbahej si dor e fort e saj, Armando
Kohun (Armando Koch). Ai u porosit q t vepronte me t gjitha energjit dhe t
ushtronte trysni t fort mbi Mbretin, derisa ai t piotsonte nj pr nj krkesat e
itaiis, ndr t ciiat m e rndsishmja dhe vendimtarja ishte bashkimi doganor i
Shqipris me Itaiin. Veprimi italian ngjalii shqetsime te Britania e Madhe e
Jugosllavia. Forein Offis-i ndrhyri n Rom q t mos kalohej masa. N janar t
vitit 1933 e m von A. Zogu e hodhi posht krkesn pr bashkimin doganor.
Armando Kohu u thirr n Rom ku iu tha q t kmbngulte me forc pr krijimin
e nj qeverie t re proitaiiane. Por, kryesorja ishte q t ushtrohej prsri trysni me
an t borxhit t SVEA-s. N kto rrethana A. Zogu bri prapje t reja te Fuqit
e Mdha pr zgjidhjen e konfliktit italo-shqiptar dhe pr marrjen n mbrojtje t
vendit prej tyre. Ministrat e tyre n Shqipri e nxitnin A. Zogun pr qndres, kurse
qeverit nuk bn asgj pr ta mbrojtur. T njjtn loj t dyfisht bri dhe
Jugosllavia. Madje, gazetatjugosiiave e ciisuan A. Zogun n kt koh si patriot
t madh, pr ti br lajka e pr ta nxitur pr qndres.
Ndrkoh italiant kishin hapur lajme se Italia kishte mundsi ta hiqte A.
Zogun dhe ta zvendsonte me Shefqet Vrlacin, mikun e ngusht t tyre.
Qarkuilonte edhe nj variant tjetr, se gjoja sekretari i tij Jak Koi (deputet), agjent
edhe i itaiianve, u kishte propozuardisa kosovarveta hiqnin qafe mbretin. italiant
e t tjer prptqeshin t krijonin sa m shum mjegull n Shqipri.
Bisedat e fshehta kok m kok ndrmjet A. Zogut dhe A. Kohut n vern
e 1934-s vijuan gjat. Ashtu si e kishte zakon, Mbreti, i strvitur n rrethana t
vshtira, nuk turbuliohej aq leht. Por, n nj ast kur Kohu e krcnoi se Itaiia
kishte aq fuqi sa ta fshinte at dhe Shqiprin, A. Zogu iu prgjigj me qetsi e pa
e ngritur zrin: T gjitha far m keni krkuar ua kam dhn. far krkoni m
tepr nga un? M duket se krkoni t ma merrni edhe shpirtin ...
Pasi u shteruan t gjitha prpjekjet poiitike e diplomatike nga ana e italianve,
qeveria e Roms iuajti gurin e fundit, at t krcnimit ushtarak. M 22 qershor 1934,
n kuimin e krizs politike dhe ekonomike, 22 luftanije italiane iu afruan Portit t
Durrsit pa asnj paraiajmrim e pa iejen e autoriteteve shqiptare dhe hodhn spirancat
n ujrat territoriale t Shqipris. Njkohsisht, ministri italian n Tiran A. Koh e
njoftoi qeverin shqiptare, se flota ushtarake do t largohej nga bregdeti shqiptar
vetm kur ta shihte me vend qeveria italiane, pra kur t plotsoheshin nga qeveria
shqiptare krkesat e prera t saj. Kjo ishte nj kanosje pr zbarkim. A. Zogu njoftoi
menjher prfaqsuesit dipiomatik t Anglis dhe t Francs n Tiran dhe krkoi
ndrhyrjen e tyre. Anglia e Franca krkuan shpjegime nga Italia pr kt veprim dhe
e kshiliuan at t mos e acaronte m tej gjendjen. N t njjtn koh qeveria britanike
e kshilioi edhe A. Zogun q t gjente rrugn e pajtimit. Qeveria e Roms, pr t ulur
tensionin, u justifikua para qeveris shqiptare se anijet ishin drguar n fakt pr nj
vizit miqsore n Shqipri, por telegrami i nisur pr t lajmruar kt vizit kish
mbetur rrugs. Krcnimi me zbarkim shkaktoi zemrim t madh n popuil dhe n
qytetin e Durrsit. Me kt rast, me nismn e atdhetarve u organizua nj demonstrat
popuilore antiitaiiane. Nt u hodhn thirrjetPosht italiafashiste!, Rroft Shqipria!.
Ndrkoh, A. Zogu, duke e par gjendjen pa rrugdalje, fiiloi bisedimet me
italiant, si e kshiiluan edhe Fuqit e Mdha, pr rreguilimin e marrdhnieve

314

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

shqiptaro-italiane. Ai e pranoi sa pr sy e faqe versionin italian t vizits miqsore


t luftanijeve italiane n Durrs dhe i lejoi detart t zbrisnin n tok pr t vizituar
qytetin, i cili i priti ata me urrejtje e me protesta.
Mbreti, n kt gjendje tepr t vshtir, kur burimet financiare t shtetit
kishin shteruar dhe kur shtetet e mdha t Evrops, si dhe shtetet ballkanike, nuk
i dhan ndihm e prkrahje, nuk kishte as forca, as edhe mundsi prta prballuar
deri n fund kt krcnim t egr t qeveris s B. Musolinit dhe u detyrua t
pranonte normalizimin e marrdhnieve me Italin. Por ai edhe n kto kushte t
pafavorshme pr t nuk reshti s prpjekuri pr tu lidhur me qeverit e tjera
perndimore e ballkanike, n mnyr q t mos izolohej plotsisht dhe t kishte
mundsi t zhviilonte bisedimet me italiant duke nxjerr disa prfitime, n mnyr
q t ruante sovranitetin e pavarsin e vendit.
Por, nkushtet kurshtetetfashiste klshin fiiluart bnin ligjin n Evrop dhe
demokracit perndimore po jepnin shenja t gjunjzimit para tyre, shteti shqiptar
i dobt e pa hapsir veprimi nuk kishte mundsi e zgjidhje tjetr ve nnshtrimit
ndaj Italis q ishte pranuar hapur edhe nga Anglia hegjemoni i Evrops si dhe n
mnyr t heshtur edhe nga shtetet ballkanike e t tjera.
N kt atmosfer t zymt pr Shqiprin dhe pr mbretrin, A. Zogu nuk
reshti s krkuari rrug e mnyra pr ti shptuar sadopak presionit t fuqishm
dhe diktatit t fashizmit italian, q synonte hapurta koionizonte vendin. Ai u mundua
t lidhte marrdhnie diplomatike e tregtare me shum shtete t Evrops e t
bots, madje edhe me shtete t kontinenteve t tjera, Kshtu, sinjalin sovjetik pr
iidhjen e marrdhnieve diplomatike me Shqiprin, q erdhi nga Legata sovjetike
n Athin, ai e mirpriti, pavarsisht nga urrejtja q ushqente pr sistemin komunist.
Me 17 shtator t 1934-s, n nj marrveshje me an notash t shkmbyera
ndrmjet prfaqsive shqiptare e sovjetike n Athin, u vendosn marrdhniet
diplomatike ndrmjet dy shteteve. Detyrn e prfaqsuesit t BRSS n Shqipri e
kreu ministri sovjetik n Athin. Vendosja e marrdhnieve diplomatike me
Bashkimin Sovjetik u mirprit edhe nga rrethet tregtare t Shqipris, t cilave u
ishte marr fryma nga protektorati italian. N kt hulli prfaqsia tregtare e
Bashkimit Sovjetik n Milano i drejtoi krkesn qeveris shqiptare pr t hyr n
marrdhnie me firmat tregtare shqiptare t interesuara pr importimin e makinerive
bujqsore, si dhe pr shitjen e mallrave t tyre. Por kto marrdhnie nuk arritn
t vendoseshin. Qeveria e A. Zogut nuk mundi ti shfrytzonte kto oferta pr arsye
se Italia fashiste kontrollonte e pengonte t gjitha marrdhniet e shtetit shqiptar
me shtetet e tjera, aq m shum me nj shtet si Bashkimi Sovjetik. N kto kushte
asaj nuk i mbetej gj tjetr vese t pajtohej me Italin.
Prpjekjet pr rregullimin e marrdhnieve italo-shqiptare filluan q n vjeshtn
e 1934-s, por bisedimet pr prfundimin e tyre u zhvilluan me intensitet gjat vitit
1935. N fund t vitit 1934 ministri i Oborrit Zef Sereqi shkoi n Rom, ku bisedoi me
qeverin italiane lidhur me problemin e shkoilave katolike e italiane n Shqipri. Ai
zhvilloi bisedime edhe me Vatikanin. N emr t A. Zogut i siguroi ata se shtja e
shkollave do t zgjidhejdhe se ato do t rihapeshin m von. Ato u rihapn me
dekret mbretror me 4 maj t vitit 1936. Nj rrethan q i prshpejtoi kto bisedime
dhe q e detyroi A. Zogun t kthehej tek aleanca, ishte, ve presionit italian e
koniunkturs s pafavorshme ndrkombtare, edhe gjendja e brendshme e vendit,

Vendosja e regjim it m onarkist

315

e cila ishte tronditur rnd si nga kriza ekonomike botrore, ashtu dhe nga disa
lvizje kryengritse antiqeveritare dhe antiitaliane si ajo e Vlors e vitit 1932 dhe
kryengritja e Fierit e 1935-s. Kto kryengritje, edhe pse ishin t dobta e nuk patn
sukses, dshmuan pr shtimin e paknaqsis kundr regjimit e Itaiis.
Qeveria e Roms n kt koh e largoi ministrin A. Koh ngaTirana, q e kishte
kryer misionin e tij t dors s fort, e n vend t tij drgoi Mario Indelin pr t zhvilluar
bisedimet me paln shqiptare pr prfundimin e marrveshjeve t reja me karakter
ekonomik, financiar, politik e ushtarak. Por, para se t rifiilonin bisedimet, B. Musolini
u mundua t jepte shenja se gjoja qeveria e tij do t bnte t gjitha prpjekjet pr
normalizsmin e marrdhnieve me qeverin shqiptare. N shkurtt 1935-s ai i dha
asaj 3 miiion franga ari pr t plotsuar nj pjes t deficitit buxhetor; q prbnte
pikn m t dobt t ksaj qeverie. Disa jav m von B. Musolini e knaqi gjithashtu
krkesn e A. Zogut pr nj hua t re prej 1 milion franga ari pr sistemimin e
muhaxhirve kosovar. Zyrtart italian t kohs pohonin se kjo shum n t vrtet
ishte nj dhurat q iu b vet mbretit nga kreu i Italis.
Gjat vers s vitit 1935 rifilluan bisedimet ndrmjet qeveris s Tirans
dhe asaj t Roms pr t rimkmbur miqsin italo-shqiptare t viteve 19261931 . Por qeveria e Roms, e nxitur edhe nga qndrimi i but e zemrdhns q
mbante kundrejt saj Anglia, madje edhe Franca, e cila po afrohj me Italin sidomos
me iidhjen e paktit t t katrve n janar 1935 (Angii, Franc, Itali, Gjermani),
ndrmori tani nj sulm t ri n Shqipri pr t forcuar edhe m shum pozitat
ekonomike e politike dhe pr t prgatitur n shkail m t gjer trualltn pr
pushtimin e ardhshm t ksaj pjese t Ballkanit.
Prgatitja e kryerja e agresionit fashist italian kundr Abisinis n vjeshtpranver t viteve 1935-1936 ishte nj shenj paraiajmruese e ogurzez edhe
prShqiprin.
Fuqit Perndimore e ndshkuan me fjal dhe me sanksione t dobta
Italin pr agresionin, por nuk bn asgj pr tu ndalur vrullin agresorve italian
e gjerman n Evrop. N kt koh edhe Gjermania naziste kishte shkelur me t
dyja kmbt klauzolat e Traktatit t Versajs, kishte filluar riarmatimin dhe kishte
pushtuar zonn e Renanis.
Ndrkoh, nga qeversa e kryesuar nga Pandeii Evangjeli u largua Sandr
Sarai, ministr i Punve Botore pr abuzime me letrn e cigareve, q ishte
monopol shtetror. M pas dha dorheqjen Mirash Ivanaj, ministr i Arsimit, i cili
nuk pranoi q reforma e tij pr shtetzimin e shkollave fetare e private t rrezikohej
e t prishej. Kto ndryshime qeveritare ishin t pamjaftueshme pr tiu prgjigjur
fazs s re n marrdhniet shqiptaro-italiane. Mbreti Zog largoi qeverin e Pandeli
Evangjeiit dhe solli n fuqi n tetor t 1935 qeverin e re t Mehdi Frashrit.
Kabineti i Pandeli Evangjelit qe kabineti m jetgjat, ai qeverisi 2 vjet e 9 muaj.

316

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

5. LViZJET SHOQRORE E POLlTiKE


N GJYSMN E PAR T VITEVE 30

Protestat kundr varfris.


Lvizjet fshatare, puntore e sindikaiiste
Kriza e viteve 1929-1933, q prfshiu edhe Shqiprin, e theiioi papunsin,
rrnirrtin ekonomik t fshatarve e t zejtarve, zin e buks dhe keqsoi m tej
gjendjen e npunsve e t intelektuatve.
N qytete puntort e papun iu drejtuan organeve qeveritare me letra t
shumta proteste dhe organizuan manifestime kundr papunsis e kushteve t
vshtira t jetess. Mbi 500 puntor, q punonin n ndrtimin e rrugve t vendit
e q ishin pushuar nga puna, organizuan nj demonstrat n rrugt eTirans, me
thirrjet Duam buk! Duam pun!. Demonstrata e puntorve t uritur, t ardhur
nga an t ndryshme t vendit, u shprnda me forcn e xhandarmris.
Krahas ivizjes kundr papunsis u zhviliua edhe lvizja kundr zis s
buks. Kshtu, poputlsia e krahins s Hasit, gra, burra e fmij, m 19 qershor
1931 u drejtua n Kuks pr t krkuar buk. Masa fshatarsh nga Skrapari, nga
Kurveleshi e nga krahina t tjera protestuan kundr zis e krkonin buk nga
organet qeveritare. N fund t qershorit dhe n filtim t korrikut 1931 populfi i
Gjirokastrs demonstroi disa her npr rrugt e qytetit duke krkuar buk.
N valn e protestave u prfshin zejtart, t citt u rrnuan nga importimi t
mallrave t huaja, si dhe arsimtart, npunsit e oficert e gradave t ulta, q
kishin 3-4 muaj pa marr rrogat e nuk kishin me se t jetonin.
N kt periudh pati sidomos prpiasje t ashpra t fshatarsis me ifligart
q ua kishin grabitur tokat fshatarve. Konflikti m i madh, q pati jehon kombtare,
madje edhe jasht kufijve t atdheut, ishte ai i fshatarve t Gorics (Kor) me
pronarin Maliq Frashri. Pak muaj pas shpatljes s reforms agrare, n gusht t
vitit 1930, Maiiq Beu u rrmbeu me forc fshatarve kuliotat, ndrsa gjykata e
Kors e ligjsoi kt veprim. Fshatart e Gorics demonstruan para prefekturs
s Kors. Pronari thirri n ndihm xhandarmrin, e ciia burgost disa fshatar,
ndrsa t tjert i rrahu dhe i torturoi. Megjithat fshatart e vazhduan qndresn.
Kjo e detyroi beun t hiqte dor nga pushtimi me forc i kuliotave, por u krkoi
goricarve nj shprblim prej 24 mij franga ari.
Goricart iuftuan gjat pr t drejtat e tyre dhe i bn nj thirrje popuilit shqiptar,
n t ciln fajsonin qeverin. Por, nn trysnin e krcnimin e vazhdueshm t
policis, nj pjes e famiijeve goricare u detyruan t braktisnin atdheun.
Lvizja fshatare e ktyre viteve drejtohej kryesisht kundr politiks tatimore
t qeveris.
Krahas lvizjes fshatare u zhvilluan edhe tvizjet greviste t puntorve.
Klasa puntore ishte rritur dhe n kt periudh numronte n radht e saj rreth
15.000 vet. Pjesa kryesore e puntoris punonte n koncesionet e nafts dhe n
koncesionet e tjera t t huajve, sidomos t itaiianve, gjithashtu n shoqrit e
ndrtimit. Nj pjes e mir e puntorve ishin sezonal.
N kto rrethana gjat ktyre viteve pati nj gjailrim e zgjerim t lvizjes
greviste t puntorve shqiptar. Vata e grevave prfshiu n mnyr t veant

Vendosja e regjim it m onarkist

317

at pjes t kiass puntore q vuante m shum dhe q punonte pr pronart


italian. N sektort, ku puntoria ndeshej me kapitalistt italian, protestat prve
karakterit ekonomik, morn edhe karakter atdhetar, diktoheshin nga ndjenjat
kombtare, madje edhe antifashiste. N krye t lvizjes greviste ishin puntort e
ndrtimit. Grevat, pr munges organizimi, ishtn t vetvetishme, pa lidhje ndrmjet
tyre por sidoqoft ato i bn jehon njra-tjetrs. Krkesat kryesore t grevistve
ishin dhnia fund e veprimeve arbitrare t pundhnsve, rritja e mditjes e paksimi
i orve t puns, t cilat kalonin do kufi {deri n 10-14 or).
N fund t korrikut t vitit 1929 puntort, q punonin n kantierin e portit t
Shngjinit pr llogari t shoqris italiane Maxorana , lan punn e protestuan
ngaq u jepnin vetm gjysmn e pags. Greva dshtoi, sepse siprmarrsi i
zvendsoi grevistt me puntor t tjer. Me qilim q t bnte trysni m 6 gusht
kjo shoqri pushoi edhe gjith puntort e gurores afr Shngjinit. Kur prfaqsuesi
i shoqris italiane, me revolver n dor filloi t krcnonte puntort q krkonin
pagat e tyre, puntort t egrsuar u vrsuln t shkatrronin zyrat e depot, t cilat
shptuan vetm me ndrhyrjen e xhandarmris. N astin kur puntort
grevthyes, q ishin nisur nga Italia me nj bark, po i afroheshin portit, jo vetm
puntort, por edhe popullsia e Shngjinit dhe e Lezhs demonstruan npr rrug.
Kjo qndres popullore e detyroi shoqrin t trhiqej.
Prpjestime m t gjera e karakter m t ashpr mori iufta e puntorve
kundr pundhnsve m 1930. N janar t atij viti puntort e ndrtimit t godinave
t ministrive, q po ngriheshin n qendr t Tirans, u prieshn me drejtuesit e
shoqris siprmarrse, sepse nuk u jepnin pagn e plot. N kt prleshje pati
edhe t plagosur. N qershort vitit 1930 u hodhn n grev pr m se nj muaj
350 puntor t shoqris italiane Venanceti n kantierin e Vaut t Dejs e
Gomsiqe, duke krkuar shtimin e mditjes dhe uljen e orve t puns. Ajo mori
fund vetm ather kur shoqria pranoi tua shtonte mditjen dhe tua paguante
at rregullisht do 15 dit.
Puntort e pushuar nga puna n kantierin pr ndrtimin e rrugs KrujBurrei, m 26 gusht manifestuan gjith ditn npr rrugt e Krujs dhe krkuan
mditjet e papaguara. N shtator 1931 puntort, q punonin n ndrtimin e
kazermave ushtarake n Shkodr, lan punn dhe protestuan kundr vonimit t
pagave. N mars t vitit 1932 marinart e barkave tregtare shpalln grevn e
prgjithshme, duke krkuar uljen e orve t puns, pagimin e rregullt t mditjes
dhe ndalimin e marrjes n pun t t huajve.
Ndrkoh, puntort filluan t krijonin organizatat sindikaliste. N shtator t
vitit 1933 n Kor u formua shoqria Puna, n t ciln u bashkuan puntort e
mjeshtrit e ndrtimit, marangoz, murator, bojaxhinj, etj. Numri i antarve arriti
brenda nj kohe t shkurtr n 500 vet. Karakteri jostinor i puns s tyre i jepte
edhe organizats nj mbshtetje t qndrueshme. Kryetar i shoqris u caktua Petro
Papi, antar i Grupit Komunist t Kors. N statutin e saj t miratuar nga qeveria
thuhej se shoqria kishte pr qllim organizimin e ndihms morale e materiale t
antarve dhe nuk do t merrej me politik. Shoqria Puna zhvilloi nj veprimtari t
gjer pr mbrojtjen e t drejtave t puntorve.
N vitet 1934-1935 u krijuan n Kor edhe organizata t tjera profesionale,
si ajo e rrobaqepsve, e kpucarve e shoferve dhe Lidhja e npunsve privat

318

H is to ria e P o p u llit Shqiptar

t Kors, q grumbulloi puntort e tregtis, t hoteleve, t restoranteve etj.


Kto ishin hapa t rndsishm prpara n organiztmin e lvizjes puntore.
N vitin 1935 ivizja greviste u shkallzua m tej dhe njohu nj rritje t dukshme.
Kt radh u hodhn n iuftn pr t drejtat e tyre nafttart e Kuovs, q punonin
pr shoqrin italiane AiPA. Ky ishte reparti m i madh puntor i vendit, me 1.600
veta. Kryepuntort e specialistt n kt qendr industriale ishin t huaj, kryesisht
italian. Puntort shqiptar merreshin me pun t pakuaiifikuar. Kushtet e tyre t
puns e t jetess ishin shum t rnda. Vet prefekti i Beratit, n nj raport q i
drejtonte Ministris s Punve t Brendshme n shkurtt vitit 1936, ishte i detyruart
pranonte se ... puntort shqiptar, t ln pas dore, pa asnj mbrojtje dhe prkrahje,
kan qen gjithnj t shtrydhur, t shtypur e t munduar prej kapitalistve t huaj.
Rreth 680 puntor t Kuovs krijuan m 18 tetor 1935 Shoqrin Puna.
N krye t saj u vu puntori Mafuz Laze. Nj komision prej 5 puntorsh me an t
nj peticioni i krkoi m 1 nntor 1935, Parlamentit e qeveris q ta njihnin shoqrin
Puna dhe t miratonin projektstatutin e krkesat e saj. N peticion theksohej se
shoqria italiane nuk kishte marr asnj mas pr prmirsimin e gjendjes s
puntorve. Aty krkohej t caktohej dita 8-orshe e puns, t merreshin masa
pr sigurimin e kushteve t jetess s puntorve, t bhej kSasiftkimi i pagave n
prputhje me kualifikimin e puntorve dhe me aftsit e tyre, t hartohej nj
rregullore ku t prcaktoheshin mnyrat e vnies s gjobave dhe kompetencat e
administrats, tu jepeshin shprblime famiijeve t t vrarve n pun etj. Prve
ktyre, puntort krkonin t mos detyroheshin t prshndetnin me mnyrn
fashiste dhe t respektohej dinjiteti i tyre kombtar. Peticioni e ftonte qeverin t
drgonte prfaqsuesit e saj prt par n vend gjendjen e mjerueshme. Gjithashtu
komisioni i njoftoi autoritetet vendore q n qoft se nuk merreshtn parasysh
krkesat e tyre, puntort do t shpallnin grevn e prgjithshme.
Prfaqsuesi i qeveris i deklaroi grupit nismtar t puntorve q krkesat e
paraqitura nuk ishin t drejta. T zemruar nga ky qndrim provokues, rreth 800
puntor organizuan nj demonstrat para zyrave t AIPA-s, me parulln: Nuk
punojm me italiant, duam t drejtattona!. Delegaciont puntor, q shkoi n Tiran
pr tu ankuar kundr sjelljes s inspektorit, u prit me fjal fyese nga ministri i
Ekonomis (Dhimitr Berati) e nga ai i Punve t Brendshme (E f hem Toto), ashtu
dhe nga kryeministri i ri (Mehdi Frashri).
Shoqria AIPA u shqetsua shum nga gjendja e krijuar dhe, duke e par se
Puna, sipas saj, mund t bhej qendra e nj ivizjeje q mund t trhtqej fare
leht n fushn e politiks, reagoi me egrsi dhe lajmroi pr kt gjendje autoritetet
e larta shqiptare e Romn. Ajo kaSoi n sulm kundr puntorve e shoqris Puna,
duke pushuar nga puna nismtart e krijimit t shoqris, si dhe veprimtar t
tjer t organizats. Puntort e tjer u drguan n kanttere t Sargta, ku u pushuan
shpejt nga puna, meqense ftlSuan edhe atje t krijonin deg t shoqris.
Prgjigjja e par e puntorve kundr ktyre veprimeve t dhunshme ishte
manifestimi i organizuar ditn e shpalljes s Pavarsis, m 28 Nntor. Me gjith
masat e marra nga AIPAdhe nga autoritetet vendore, manifestimi i 28 Nntorit u
kthye n nj protest t fuqishme, jo vetm kundr shfrytzimit nga ana e AIPA-s,
por dhe kundr fashizmit italian. Gjat ivizjes n Kuov puntort shqiptar
vepruan edhe me forc kundr npunsve fashist t AIPA-s.

Vendosja e regjim it m onarkist

319

Grupet komuniste shqiptare


Lvizja komuniste shqiptare, krahasuar me vende t tjera, doli me vones,
pr shkak t shkalis s pamjaftueshme t zhviilimit ekonomik e shoqror dhe t
kushteve poiitike t brendshme e t jashtme. Qeverit e A. Zogut kishin ndaluar
rreptsisht do organizat politike dhe do veprimtari q drejtohej kundr regjimit
e rendit shoqror. N kto kushte lvizja komuniste lindi dhe u zhvillua n mnyr
klandestine e me mjaft vshtirsi.
Kominterni, edhe pse n kt koh e kishte
hequr revoiucionin proietar nga rendi i dits, e nxiti
zhviiiimin e lvizjeve komuniste n vende t ndryshme.
N kt periudh ai zbatoi strategjin e organizimit t
frontit popullor kundr fashizmit, ndrsa lvizjet
komuniste shiheshin si pjes e ksaj strategjie.
T drguarit e par t Kominternit, arritn n
Shqipri pr organizimin e lvizjes komuniste n vitin
1930. Pr kt detyr erdhn Ali Kelmendi iegalisht e
Selim Shpuza iiegalisht. Aii Keimendi e pati m t leht
t vendoste lidhje dhe t vepronte. Ai kishte njfar
prgatitjeje teorike poiitike, sepse kishte br shkolln
e kuadrove n Bashkimin Sovjetik. Natyrisht, idet e tij
dogmalike staiiniste ishin plotsisht n prputhje me
frymn e Kominternit nga i merrte udhzimet.
A li K elm endi
Grupet komuniste u themeiuan n gjysmn e
par t viteve 30 e n vijim n Kor, Shkodr, Tiran, Vlor, Gjirokastr, Berat,
Durrs, Eibasan e gjetk. Grupi i Kors dhe ai i Shkodrs qen m kryesort dhe
m aktivt. Kto synuan t organizonin nj lvizje t bashkuar komuniste, por
qen t dobta e t prara dhe patn nj sektarizm e lokalizm t theksuar.
Grupet komuniste shqiptare ndihmuan n organizimin e grevave dhe t
demonstratave puntore e qytetare, n krijimin e shoqrive puntore dhe t
sindikatave, prkrahn n ndonj rast lvizjet nacionaliste, por kryesisht at
antifashiste. Grupet nuk vendosn asnj lidhje me fshatarsin, ka ishte nj e
met serioze.
Lufta prarse e stiiit staiinist, q zhviiionin disa drejtues t grupeve e pengoi
dhe e kompromentoi veprimtarin e tyre sidomos sendrtimin e ides s krijimit, si
i kishte kshiliuar Kominterni, t nj fronti populior pr luftn kundr agresionit fashist.

Grupi Komunist i Kors


Ceiula e par komuniste u formua n Kor nga Mihal Lako me shok m
1928. M 1929 ajo u shndrrua n grup komunist. N mbledhjen themeluese u vu
si detyr prhapja e ideve komuniste dhe shtimi i grupit me antar t rinj. Ky grup
n at koh prbnte nj organizat t dobt dhe pa ide t qarta.
N vitet 30 grupi u zgjerua me antar t rinj dhe u prfshi n qndresn
kundr deprtimit fashist. Ai e zhviiSoi veprimtarin e vet kryesisht n qytetin e
Kors dhe fare pak jasht tij. N drejtimin e veprimtaris s Grupit nj ro! me
rndsi iuajti Aii Kelmendi. Por ai nuk qe n gjendje ta kryente rolin n shkall

320

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

kombtare, qoft pr arsye t dobsive t mdha t


ivizjes, qoft edhe pse vet qndronte n pozita
dogm atike. Kshtu n vend q t i sheshonte
kontradiktat ndrmjet grupeve t vogla, i ashprsoi
m shum ato. Natyrisht, nga kjo smundje vuanin
dhe intelektuai t tjer komunist.
Prbrjatrsisht puntore e grupit komunist
t Kors, ashtu si krkohej, n praktik nuk u arrit,
sepse n t hyn edhe intelektual, sidomos
liceistt. Disa nga antart e Grupit, sidomos
udhheqja puntore, nuk e shikonin me sy t mir
pjesmarrjen e inteiektuaive n grup. Kshtu, Niko
Xoxi u prjashtua nga Grupi si intelektual trockist.
Ky shkoi n Grupin e Shkodrs dhe atje u b nj
ngadrejtuesitetij.
M ihal Lako
Grupi i Kors , edhe pse n teori shtroi
nevojn q t lidhej me shtresat populiore, n praktik ai nuk u lidh as me
fshatarsin, as me nacionalistt Ndrkaq, Grupi i Kors u mor me veprimtari
praktike, sidomos me luftn kundr rrezikut fashist.
N piatformn e prpunuar prej tij prfshiheshin kto shtje: a) krijimi i
repubiiks popullore demokratike; b) shfuqizimi i t gjitha marrveshjeve
skllavruese me Itaiin fashiste; c) zhdukja e monopoieve dhe e koncesioneve
kapitaliste e imperialiste; d) shpalija e amnistis pr t dnuarit politik.
Sipas ksaj piatforme Grupi organizoi sindikata n qytet, si shoqrin Puna
t puntorve t ndrtimit, Lidhja e npunsve privat e t tjera.
Antar t Grupit t Kors ndihmuan pr organizimin e zhvillimin n Kor
t Demonstrats s Buks t shkurtit 1936, me karakter ekonomik e polittk, si
dhe pr veprimtari t tjera demokratike e antifashiste, q u zhviliuan n qytet e m
gjer. Grupi i Kors organizoi edhe botimin e revistave demokratike t Kors,
si Riiindja, Bota e Re e buietini ilega! Prpara, q n t vrtet drejtoheshin
nga veprimtar komunist. Antart e Grupit t Kors, morn pjes edhe n
zgjedhjet bashkiake t qytetit. Nn drejtimin e Grupit zhvilionte veprimtarin e vet
dhe shoqria Rinia korare.
N buletinin e tij teorik Prpara kritikoheshin paria ifiigaro-borgjeze, qeveria
e A. Zogut, si dhe imperiaiizmi italian, si shkaktar kryesor i mjerimit e t krizs
s rnd n vend, t humbjes shkali-shkail t pavarsis s Shqipris. Revista
mbajti qndrim denigrues ndaj Grupit t Shkodrs, udhheqjen e t cilit, pr disa
pikpamje t vetat, e cilsoi si trockiste, pa e ditur se far ishte trockizmi, e n
kt mnyr theiioi prarjen n lvizjen komuniste.
Mjaft puntor e inteiektual, sidomos t rinj iiceist, t Grupit t Kors
kishin ide demokratike, atdhetare e antifashiste. Midis tyre ishin Mihai Lako, Pilo
Peristeri, Sotir Vulikani, Petro Papi, KooTashko, Niko Xoxi, Teli Samsuri etj.
Grupi i Kors punoi pr t krijuar nj front populior n Shqipri kundr
agresionit fashist. Por kto prpjekje, si pr shkak t dobsive t tij t brendshme,
sidomos t veprimeve prarse i disa drejiuesve t tij, ashtu edhe ngaq nuk u
mbshtetn nga grupet e tjera, nuk prfunduan me sukses.

Vendosja e regjim it m onarkist

321

Grupi Komunist i Shkodrs

Grupi i Shkodrs ishte grupi tjetr komunist n


Shqipri, i dalluar pr veprimtarin atdhetare e
antifashiste n qytet e jashttij. Ceiula e par komuniste
n Shkodr u themelua n vitin 1934 nga t rinj t
gjimnazit t Shkodrs. Grupi i Shkodrs daiiohej pr
mbizotrimin n t t inteiektualve. Ky grup e zgjeroi
m pas veprimtarin e vet edhe n qytete t tjera t
vendit, krijoi celuia e grupe simpatizantsh n Tiran,
n Eibasan, n Gjirokastr, n Kor etj.
Grupi i Shkodrs kishte rreth 100 antar e
simpatizant dhe drejtohej nga Zef Maia e dhe m pas
nga Qemal Stafa, Niko Xoxi e t tjer. Por n janar t
1939-s ata u arrestuan t gjith nga qeveria dhe n
shkurt, n prag t agresionit fashist, doln para gjyqit.
Vasil Shanto
Platforma e Grupit t Shkodrs kishte karakter
demokratik e antifashist Kjo platform u shtjellua gjersisht n revistn kiandestine
t Grupit Buletini Jeshii. Ktu u goditn regjimi monarkist e itaiia fashiste, si dhe
u b thirrje q populii t luftonte kundr diktaturs, pr iirin, demokracin dhe pr
ruajtjen e pavarsis.
Mohimi nga ky grup I alternativs s nj revolucioni proletar pr kushtet e
Shqipris, q ishte shum me vend, u kundrshtua nga Grupi i Kors, madje
edhe nga Ali Kelmendi. Polemika pr kt shtje degjeneroi n nj luft t egr,
madje meskine, ajo krijoi prarje t thella n lvizjen komuniste dhe u shtri edhe n
grupet e tjera.
Grupi i Shkodrs grumbulioi n gjirin e vet t rinjt demokrat e antifashiste
nga qyteti dhe nga vendi n prgjithsi. N t u prfshin revolucionart dhe
antifashistt si Vasil Shanto, Qemal Stafa, Vojo Kushi, Emin Duraku, Nazmi Rushiti,
Hajdar Dushi, Bardhok Biba e mjaft t tjer.
N kt periudh kishte n Shqipri edhe grupe
t vogia e ceiuia komuniste n qytete t tjera. Kshtu,
n Tiran ekzistonte nj grup komunist n ushtri, i
kryesuar nga Asim Vokshi, si dhe celula komuniste n
Gjimnazin e Tirans, n Shkoiln Teknike etj.
Komunistt vepronin gjithashtu n Gjirokastr, n
gjimnazin e atjeshm e gjetk, si dhe n Vlor, sidomos
n shkollnTregtare, n Elbasan n shkolin Normale
e gjetk, n Durrs dhe n ndonj qytet tjetr.
Pjes e lvizjes komuniste shqiptare ishin n
kt koh edhe grupet komuniste n emigracion. Nj
i till ishte grupi komunist shqiptar i Lionit n Franc,
i ciii zhvilloi veprimtari t gjer dem okratike e
antifashiste n rrethet puntore e intelektuaie t
shqiptarve. Ky grup nxori edhe dy gazeta me
rndsi, Popuiii (1934) e Sazani (1938), me
Q em ai stafa
prmbajtje demokratike e antifashiste. N Franc

322

H isto ria e P o p u llit Shqiptar

zhvilluan veprimiari komuniste, ve Afi Keimendit, edhe vilezrit Gogo e Kozma


Nushi, Halim Xhelo, Kahreman Yili, Dhori Samsuri etj.

Organizata e fsheht e Vlors (1932)


N astet kulmore t krizs ekonomike e
politike n vend dhe n kohn kur u duk se regjimi
i A. Zogut e kishte vshtir t mbahej prpara
presionit t fuqishm t itaiis fashiste, e cila donte
ta shndrronte kontroliin mbi vendin ton n
kolonizim t plot, rrethet nacionaliste nga radht
e borgjezis kombtare e t tjer filluan t veprojn
fshehtas pr prmbysjen e tij. Kto ide i prforcoi
edhe lajmi i atentatit kundr Mbretit Zog n Vjen,
q dshmonte, sipas tyre, se kishte ardhur koha
pr t prmbysur jo vetm A. Zogun, por edhe
monarkin, si dhe pr t shpallur republikn. N
kt koh, si dshmonin edhe relacionet e Legats
italiane n Tiran drejtuar Roms, qendr e ksaj
lvizjeje u b Vlora, ku qndrimet antiqeveritare e
Halim Xhelo
antifashiste po ndjeheshin gjithnj e m shum. N
to ndikuan radiot e shtypi i huaj, q flisntn pr gjendjen e paqndrueshme n
Shqipri, si dhe puna e ndonj revolucionari i ardhur nga jasht, si Halim Xheioja.
Viti 1932 ishte viti i zgjedhjeve parlamentare n Shqipri. Geveria e Tirans
i kishte marr t gjitha masat q ti fitonte edhe kto zgjedhje si t tjerat. Por rrethet
antiqeveritare, duke prfshir edhe ato t Vlors, patn njfar shprese se mund
t fitonin n zgjedhje. Nga kto rrethe, n krahinn e Vlors, n pranvern e vitit
1932, u krijua nj organizat e fsheht, e nxitur sidomos nga Bashkimi Kombtar.
N krye t saj u vun inteiektuai t pushuar nga puna prej A. Zogut, si Qazim
Kokoshi, Seit Qemali, Myqerem Hamzaraj etj. Bashkimi Kombtar ishte nn
ndikimin e Jugosiiavis, e cila ishte e interesuar pr nj lvizje t till dhe e
subvenciononte at. Qeveria jugosllave me ann e nj lvizjeje t tiil s paku
dshironte ta friksonte A. Zogun, n mnyr q t shkputej nga Itaiia dhe kshtu
ta detyronte t afrohej me Jugosfiavin. Ndrkaq, itaiia e dinte mir se kjo ivizje e
dobt nuk e rrezikonte A. Zogun i ciii kishte dhn prova se u kishte rezistuar
ivizjeve t tilia, por vetm mund ta bnte t hiqte dor nga lojrat antiitaliane.
Prania e Seit Qemaiit, e mikut t itaiis, n ivizje dshmonte pr interesimin e saj
pr t kontrolluar do ivizje n Shqipri.
Krert e qendrs organizative t Vlors u lidhn me Legatn Jugosilave n
Tiran dhe nprmjet saj me Qazim Kocuiin e me antar t tjer t Bashkimit
Kombtar. Qeveria e Beogradit, pr t dshmuar se e kishte seriozisht ndihmn e
saj n dobi t ivizjes s Viors, e vuri n dispozicion shuma t mdha t hoiiash.
Por ato u prdorn vetm pr t subvencionuar drejtuesit e saj, t cilt pranuan t
vepronin sipas udhzimeve t Beogradit, domethn t bnin nj grusht shteti dhe
jo nj kryengritje t prgjithshme, e ciia mund ti dilte nga duart qeveris jugosliave.
Me an t ktij grushti shteti, q do t kryhej gjoja nga disa dhjetra veta, t ciit

Vendosja e regjim it m onarkist

323

vshtir se mund t merrnin Prefekturn e Vlors, aq m pak Tirann, duhej t


prmbysej qeveria e A. Zogut, t denoncohej aieanca itaio-shqiptare dhe t bhej
nj aieanc me Jugosiiavin, e ciia do ta orientonte vendin drejt saj. Qeveria e re
do t ndiqte nj poiitik q t prputhej me politikn e qeveris s Beogradit dhe
pr formn e regjimit do t merrej piqimi i Jugosiiavis.
Pak a shum ksaj periudhe i takon edhe arratisja n Jugosllavi e Muharrem
Bajraktarit, i cili u bashkua me Gani Kryeziun. S bashku ata grumbuliuan banda
mercenarsh t gatshme pr ti hedhur kundr qeveris shqiptare.
Por e ashtuquajtura Lvizje e fsheht e Vlors u zbuiua n gusht t vitit
1932 nga xhandarmria. Merita e ktij zbulimi u takonte organizatorve anglez t
xhandarmris q e drejtonin at, si dhe informatorve t qeveris. Menjher
pas ksaj u arrestuan 60 pjesmarrs t ivizjes. T arrestuarit iu dhan gjyqit
politik t Tirans e 30 prej tyre morn dnime t ndryshme.
Kjo ivizje, edhe pse e dshtuar, dshmoi se n Shqipri kishte sidoqoft
nj opozit, si do q e dobt dhe e paorganizuar.

Kryengritja e Fierit (gusht 1935)


Tre vjet m von nacionalistt dem okrat dhe veprim tar t tjer
revoiucionar bn nj prpjekje tjetr pr prmbysjen e pushtetit t A. Zogut. Kjo
qe orvatje n nj shkaii m t gjer dhe disi m e organizuar. N at koh kjo
ngjarje u quajt Kryengritja e Fierif e me kt emr ka mbetur edhe n historin
shqiptare. Gjithsesi historia n prgjithsi njeh edhe kryengritje t vogla e t dobta.
Por at e zmadhoi si ngjarje vet regjimi, i cili deshi t priigjte me kt rrezikun q
kinse prbnte pr t, si dhe masat ndshkimore kundr saj. E mbivlersoi kt
ngjarje edhe shtypi i huaj, q e quajti me emrin e bujshm Revolucioni i Fierit.
Nga pikpamja gjeografike kryengritja prfshiu edhe rrethe t tjera, si Lushnjn e
Skraparin, madje nj hapsir edhe m t gjer.
Prgatltja e saj u b me nismn e nj grupi antizogistsh, ish-oficer si Aii
Shefqet Shkupi, Ramiz Dibra, Ali Fehmi Kosturi e revolucionar si Asim Vokshi,
Mustafa Kaai, Zenel Hekali, Mustafa Gjinishi e t tjer, t cilt, n pranvern e
vitit 1934, formuan n Tiran qendrn e Organizats s fsheht. Organizatort
e pjestart e saj synonin t arrinin prmbysjen e monarkis, vendosjen e regjimit
republikan dhe likuidimin e ndrhyrjes italiane n Shqipri. Ata krijuan deg n
qytete t ndryshme t Shqipris duke rekrutuar veprimtar politik. Por mjaft
prej ktyre degve nuk hyn n veprim. Krert e organizats e kufizuan
veprimtarin n rrethet ushtarake e intelektuaie t qytetit dhe nuk u shtrin m tej.
Pr krijimin e Organizats s fsheht u njoftuan edhe komunistt, kryesisht
ata t Kors, t cilt n gusht t vitit 1934, organizuan nj mbledhje t fsheht n
afrsi t qytetit, nn drejtimin e Aii Keimendit. Ktu u vendos q komunistt t
krijonin n kt organizat nj celui dhe, n rast se do t shprthente kryengritja,
t merrnin pjes n t si forc e pavarur, me nj program q parashikonte republikn
populiore demokratike, anulimin e t gjitha marrveshjeve me Itaiin, zhdukjen e
monopoieve e t koncesioneve t huaja dhe amnistin pr t dnuarit politik.
Por, komunistt e Kors nuk morn pjes n kryengritje.

324

H isto ria e P o p u llit