Anda di halaman 1dari 239

LUFTA NDRYSHE

LUFTA NDRYSHE

Baton Haxhiu

Lufta ndryshe

Baton Haxhiu
LUFTA NDRYSHE
(Botimi i par: Kumti, Tiran, 2008)
Copyright autori
Kolona: Biografi
Redaktor: Mehmet Kraja
Design & Layout: ORBIS, Prizren
Ky libr sht i formatit eBook.
Botimet Filozofia Urbane

ISBN: 978-9951-641-24-1
Prishtin, 2013
www.filozofiaurbane.com
www.librariaelektronike.com

Nuk ekzistojn prgjigjet e lehta, por


gjithnj kemi prgjigjet e thjeshta. Duhet t
kemi guxim ta bjm at q sht e drejt
dhe e moralshme.
Ronald Regan

Parathnie

N nntor t vitit 1999 kur kam prfunduar dorn e par t librit


t gjith asaj q kisha prjetuar gjat puns sime n gazetari prej kaq
vjetsh, mendoja se duhet nj distanc historike pr t shkruar t
gjitha prjetimet e lufts.
Sigurisht n momente t tilla t reflektimit ka edhe dilema, dyshime,
paqartsi.
Por debati i paslufts, pr luftn m la indiferent pr nj koh q t
merresha me ndodhit e ktyre ngjarjeve. Ishte br e zakont q n
ditt e paslufts t dgjoja heroizma t paqen dhe luftra t paprjetuara. T dgjoja rrfime pr trimrit e komandantve dhe gjeneralve
t nj lufte q vet e kisha prjetuar.
Qytetart dine nj histori t dgjuar. Nj histori t vrtet ku krijohen personazhe dhe ngjarje prej s vrteti. E di q qytetart krkojn
historin e vrtet sepse kam lexuar dhe dgjuar se ngjarjet jan ndrtuar nga individ jasht ngjarjeve origjinale dhe pr qytetart ato jan
shndrruar n ngjarje t vrteta sepse as nuk i kan lexuar si t vrteta
e as prjetuar si t tilla.
Disa personazhe dhe disa ngjarje jan br n njefar mnyre kolektivisht t vrteta sepse komuniteti I ka br ata, prgjat viteve, me investime pasionante. Ato investime jan br n mnyr pasionante
vatiake me shum fantazira. E pranoi se jam prekur shum kur kam
5

Baton Haxhiu

dgjuar rrfime t paqena t identifikuara si prftyrime personale me


shum fantazira q vetm mendja dhe gnjeshtra mund ti bj. Edhe
pse e kisha guximin ta thosha t vrtetn time pr luftn, n ato rrethana nuk ishte aspak e kshillueshme q duke punuar dhe jetuar n
Kosov t shkruaje gjith t vrtetn e asaj q kisha prjetuar.
Frkimet politike t t gjitha ideologjive dhe debatet q kisha dgjuar
npr male dhe n Prishtin m kishin futur shpesh n dilema gjat
puns sime n gazetari. Edhe pse kjo pun ishte e mbshtjell midis
pasionit pr lirin dhe misionit pr t thn t vrtetn, them se kam
prdorur t dyja kto vetm q t isha pjes e ksaj mrekullie q quhej
bombardim i Serbis. Skam ln moment gjat atyre viteve pa prdorur dhe influencuar pr lirin dhe at q parashihej ti ndodhte ktij
populli. Por shum rrall kisha momente besimi q mund t ndodhte
fitorja e madhe-pavarsia.
Nuk besoja se mund t luftonim me Serbin e fort dhe n asnj
moment asnj diplomat nuk m thoshte asgj pr mundsin e pavarsis. E vetmja gj q na kishte mbetur ishte q ti bindnim ata pr t
larguar ushtrin dhe policin e Serbis nga Kosova.
Por edhe nj fakt ishte i ngulitur n bindjen time. Ne thjesht
skishim rrug tjetr. O t bnim at q e bm, duke fituar betejn me
frikn dhe duke rrezikuar gjithka, edhe familjet tona dhe veten, ose
t kapnim valixhet dhe t iknim n azil. Beteja me frikn ishte fituar.
Ndrkoh q kishte mbetur edhe nj betej tjetr e madhe -beteja me
fuqin e madhe mediale serbe e cila ishte e prkrahur nga makineria e
shtetit t Milosheviqit.

LUFTA NDRYSHE

Vendosm q t bnim punn haptazi. Pa u friksuar dhe pa fshehur asgj, sepse nuk kishe se far t fshihje n nj vend ku ishte e kontrolluar gjithka nga policia dhe nga ushtria e Milosheviqit.
Prandaj vendosm t punonim sheshazi.
Shum her i rraskapitur nga debatet dhe nga t panjohurat q
dilnin rrugs, kisha bindjen se megjithat do dilnim fitues nga kjo
betej. Vendi ishte i ngarkuar nga intrigat, keqkuptimet se kush sht
patriot dhe kush sht tradhtar. Kush sht shqiptar dhe kush pro serb,
q fatkeqsisht, prbnin gjuhn e keqkuptimeve m normale t asaj
kohe. Mbi kt gjuh komunikimi jam ndeshur shum her me persona q pos regjimit serb kishin urrejtje po aq t madhe pr njri- tjetrin
edh pse ishin shqiptar dhe kishin po t njjtin armik..
Derisa pr nj pjes t LDK-s, UK-ja n fillim ishte pjell e Serbis, pr UK-n, LDK-ja ishte pjesa kolaboracioniste e sistemit milosheviqian.
Q t dyja palt kishin vendosur kritere t ashpra eliminimi, duke
harruar se armiku i tyre i vrtet nuk ishte njri- tjetri, por vet Serbia
dhe regjimi i Milosheviqit.
Kjo gjuh ishte pasoj e papjekuris shpirtrore t t dyja taborve,
por ishte edhe pasoj e zvetnimit moral t gjith popullats s Kosovs,
e cila po prjetonte deri n palc frikn nga shteti i Serbis.
Kisha kuptuar prej kohsh se n politikn kosovare nj pjes e
njerzve kan hyr nga kureshtja, t tjert nuk e dinin forcn e Serbis,
por edhe pr t shitur mend, e disa edhe m keq: pr t ngatrruar
pun. Rrethan e mjedis m ideal pr njerz t till se Kosova as q
mund t mendohej.

Baton Haxhiu

N kt mjedis t folklorit patriotik, shum vjet ka pasur nj gar


thashethemesh, nj gar pr analiza deliruese se si duhej t ishte Kosova. Vrejtje ka pasur pr gjithka dhe pr gjithknd. Dhe, natyrisht,
kan dal thashetheme pa fund.
Kosova nj dekad e m shum pr disa ka qen nj tmerr, pr disa
ka qen nj dhimbje dhe sht ende dhimbje. Ndrkaq pr disa t tjer
ka qen dhe vazhdon t jet biznes. Kosova ka qen vendi m nj kakofoni t pabesueshme dhe, vend m nj idiotizm mendimesh. Apo, si
thoshte ambasadori britanik
David Slinn, gjat qndrimit n Kosov, se ktu vjen njeriu t
shroj dhe smurt vet.
Kaosit dhe vshtirsive t brendshme i shtoheshin edhe problemet
n shtetin shqiptar dhe dilemat rreth shum t panjohurave q dilnin
te bashksia ndrkombtare.
Un i kam shijuar plotsisht knaqsit, por edhe hidhrimet e
shumta q na solli ky sukses i papritur i lufts, q mund t matet me
mrekulli. Dhe, vetm prjetimi i ksaj mrekullie ishte i mjaftueshm
pr mua. Dhe nuk kisha nevoj q t publikoja n nj libr prjetimet
e mia.
Por miqt e mi dhe t njohurit m shtyn q ti futesha rishqyrtimit
t asaj q kisha shkruar gjat periudhs s lufts. Mendova se do t
shkruaja me nj ftohtsi dhe nj distanc prej dhjet vjetsh t gjitha
ato q kisha prjetuar dhe do t merresha m pasojat e asaj q kishte
ndodhur. Por at q kisha prjetuar nuk mund ta zbukuroja, e as ta
bja ndryshe. As t shisja mend se far dhe si do duhej t ishte sikur
Dhe vendosa ta botoj librin me shprehjet dhe mendimet e asaj kohe
(t vitit 1999) pa ndryshuar asgj, duke qen i bindur se prmbajtja e
8

LUFTA NDRYSHE

asaj q ka ndodhur, duke shprehur ekskluzivisht qndrimet besnike t


asaj q kisha prjetuar dhe asaj q vet e kam par, jan t mjaftueshme
pr t pasqyruar t vrtetn dhe pasqyrn e asaj kohe.
Po ta shkruaja, sot, kt libr, do ta bja krejt ndryshe. Sepse tashti
njoh njerzit dhe jam i mbushur me plot informata dhe referenca t
tjera q do ta bnin librin edhe m t pasur. Por prjetimi i bartur n
shkronja sht i nj rndsie t veant sepse pasqyron nj realitet historik t par nga vet un, pa imazhe t rreme, pa personazhe t trilluar
dhe pa distanc historike dhe analiz t pasme t ndrtuar n rrethana
t tjera. Krejt far kam shkruar ather jan emra t vrtet dhe fakte
t vrteta.
Nga libri i kujtimeve kam hequr tri gjra: Takimin me Gani Kocin
dhe Sami Lushtakun n Likoc (ulur mbi nj varr) rrfimin pr vdekjen
e Ahmet Krasniqit dhe debatin e ashpr me Ramush Haradinajn, q
me disa ngjarje t tjera, ndoshta, do t futen n nj botim t dyt t
ktij libri.
Dua t them se n Kosovn e paslufts kam prjetuar gjra t
tmerrshme. Duke trajtuar kt vend dhe kto gjra, kam vn re se pr
disa gjra duhet t jesh oportunist, luajal, i pafytyr, i poshtr, injorant
dhe bythlpirs. E kam par zhvillimin e situatave dhe t njerzve.
Por n asnj vend si Kosovn nuk kam par nevojn kaq t madhe t
njerzve q t jen aq hipokrit dhe pa moral. Kam par q mashtruesit
dhe proserbt t shndrrohen n patriot m t mdhenj. Marksistt t
bhen demokrat t pashembullt, spiunt q akuzonin t tjert pr spiunllk, at q ishin fshehur n bir t miut t krekosen se kan luftuar,
gazetart q se kan par malin dhe luftn t flasin pr luftn...
Nj shtrembrim total vlerash.
9

Baton Haxhiu

Kam heshtur pr faktin se jam i edukuar t mos akuzoj t tjert pr


gnjeshtra se e konsideroj edukat njerzore dhe moral shoqror q
nuk duhet t gnjesh pr gjrat q publikisht jan t ditura, t prjetuara dhe t njohura.
E vrteta sht se pr nj vend q kurr nuk ka jetuar n nj rend
demokratik, n nj rend qytetrimi, n nj rregull demokracie sht e
natyrshme t gjesh kso strukture fituese. sht e natyrshme q njerzit
q nuk prodhojn asnjher ide dhe akuzojn bhen fitues.
Jam i bindur se Lufta e Kosovs dhe Pavarsia e saj, q ndodhi m
2008, jan mrekullit e shekullit t kaluar dhe t ktij shekulli. Jam i
lumtur q fmijt e mi do t jetojn n nj Kosov ku i ati i tyre sadopak
ka kontribuar q ata ta prjetojn lirin e merituar.
Prishtin, shkurt, 2008

10

Baton Haxhiu

LUFTA NDRYSHE

Hyrje

Pse ndodhi konflikti?


N dimrin e vitit 1997, ekspert t ndryshm kishin paralajmruar
se nj pranver e prgjakshme po afrohej n Kosov.
Vetm pak koh para se vendi t prfshihej nga nj luft e plot, n
nntor t vitit 1997 luftimet qen prhapur n pjes t ndryshme t
Kosovs, kurse n kufirin m Shqiprin ato ishin sporadike.
Ndonse kishte shenja t sakta pr kt, komuniteti ndrkombtar
q ishte n gjum diplomatik - u zu i paprgatitur, pa ide dhe pa mjete
q t ndrmerrte masa pr shmangien e nj konflikti t armatosur, q
m von do t shnonte edhe shkatrrimin e fundit t ish Jugosllavis.
N fillim t gushtit, numroheshin 500 t vrar, shum t plagosur, 25.000 refugjat kosovar n Shqipri, 13.000 n Malin e Zi dhe
107.000 t tjer t zhvendosur brenda Kosovs - pa status zyrtar t
refugjatit dhe pa mbrojtje.
Kur mospajtimet e regjimit serb me Qeverin e vetshpallur t
Republiks s Kosovs shkonin duke u rritur, paniku shtohej ndr
diplomatt ndrkombtar. Zyrtarisht, ata po krkonin nj zgjidhje pr
problemin e Kosovs. Por, mnyra e qasjes ishte shum e ngadalshme,
mnyr kjo e cila solli Bosnjn n kt gjendje ku sht sot, me nj
forc t madhe dhe t shtrenjt ndrkombtare n t.
Situata n Kosov zgjonte shum dilema dhe pyetje.
11

Baton Haxhiu

A kishte msuar komuniteti ndrkombtar dika nga dshtimet e


tij n t kaluarn? A kishte ende koh, vullnet, mnyra dhe resurse t
formohej nj baz e fort pr nj zgjidhje afatgjate? A do t ndodhte q,
nga frika e prhapjes s konfliktit n rajon, ktij problemi do ti gjendej
nj zgjidhje afatshkurtr, e till zgjidhje q t eksplodonte prap n t
ardhmen?
N t vrtet, ekzistonin dy realitetet paralele, q ishin t armiqsuara, por nuk ndrtonin nj strategji konfrontuese dhe lufte.
Kosova ka qen dhe vazhdon t jet prplot me diferenca t vjetra
historike, linguistike, kulturore, ekonomike, sociale dhe fetare. Serbt
dhe shqiptart kishin mospajtime t mdha rreth natyrs, origjins dhe
prmasave t problemit. T dyja palt gjithmon pajtohen vetm n nj
pike n at se problemi i Kosovs sht shum i vjetr.
Nse kthehemi pak prapa n nj histori t shkurtr t Kosovs, nga
vitet e tetdhjeta e kndej, n Kosov pati tortur, konflikt dhe -- m
1989-1990 -- nj shkall m t vogl t konfrontimit. Por, konflikti i
hapur, megjithat, u evitua.
T dy palt, edhe shqiptart edhe serbt, mbetn me shpresa se dikush tjetr do ta zgjidhte problemin pr ta. Ose, ai do t zhdukej vetiu. Por, ngjau e kundrta. Konflikti nuk u zhduk. Ai u rikthye, duke
e dshmuar dhe sforcuar iden se evitimi afatshkurtr i nj problemi,
shtyrja e tij, vetm sa do ta vshtirsonte zgjidhjen dhe konflikti do t
bhej m i mpreht nse zgjatet agonia e pritjes.
Me gati gjysmn e Kosovs t zhytur n luft, frika se konflikti do t
eskalonte - bri q serbt, shqiptart dhe komuniteti ndrkombtar t
pajtohen n nj gj: situata ishte e patolerueshme, pa marr parasysh se
t gjitha palt e shihnin realitetin nga perspektiva e tyre.
12

LUFTA NDRYSHE

Pr tet vjet, shqiptart dhe serbt e Kosovs kishin br jetn e tyre


n sisteme t ndara, paralele. Njri zyrtar, e tjetri vetm si hije. Duke
mos pasur kontaktet me njri-tjetrin, qasja ndaj realitetit ndryshonte
shum. Dhe, sht e kuptueshme, qasjet e tilla selektive vn dyshimin
pr mundsin dhe shansin e nj zgjidhje q do t ishte e pranueshme
pr t dyja palt.
Gjuha q kishte filluar t prdorej n raportet mes serbve dhe
shqiptarve - ishte gjuh lufte.
Ngarkesa e s kaluars ishte pik e kujtess dhe referenc pr t dyja
palt.
M 1981, nj vit pas vdekjes s Titos, demonstrata t mdha shprthyen n Prishtin dhe n qytetet e tjera t Kosovs, me synim t krijimit t nj republike t barabart n kuadr t federats jugosllave.
Zyrtar t partis n pushtet - Lidhjes s Komunistve t Jugosllavis,
t alarmuar nga frika e ndonj ndryshimi potencial, drguan n Kosov
ushtrin dhe policin federale, duke e quajtur lvizjen e shqiptarve t
Kosovs kundrrevolucion. N vend se t prballeshin me problemin
real t Kosovs, ata burgosn qindra t rinj. Kjo i radikalizoi shqiptart.
Nj fushat e egr e diferencimit ideopolitik, e nxitur dhe drejtuar
nga kreu politik i shtetit jugosllav, i bri t pavlefshme dhe t paqndrueshme institucionet autonomiste t Kosovs.
Me gjendjen e krijuar n Kosov, ku jeta bhej sipas ligjeve ushtarake dhe policore, nuk ishin t knaqur as serbt, as shqiptart. Sistemi
njpartiak jugosllav, sado i ndryshm nga shumica e shteteve t bllokut
socialist, kishte treguar shenja t fuqishme t dobsis dhe t limiteve t
veta. Ishte pun e vshtir q frustrimet t tejkaloheshin pa tronditje t
mdha. Jugosllavia ishte shtet shum-nacional, e ndrtuar mbi parimet
13

Baton Haxhiu

jofunksionale t bashkim-vllazrimit t popujve q e prbnin at.


Ideja e socializmit, madje as e socializmit liberal vetqeveriss, far e
kishte Jugosllavia, nuk kishte arritur tu jepte nj zgjidhje shtje nacionale t mbetura pezull. Madje, edhe popujt e privilegjuar t federats
jugosllave konsideronin se shtjet e tyre nacionale nuk ishin zgjidhur
n mnyr t prshtatshme.
Kshtu, m 1987, lideri i ri i Lidhjes Komuniste t Serbis, Slobodan
Milosevic, n Fush-Kosov manipuloi serbt e Kosovs n mnyr t
vrazhd, por edhe me shum menuri pr synimet e tij - e ktheu paknaqsin e serbve ndaj sistemit n urrejtje ndaj shqiptarve, ndrkoh
q lidert partiak t popujve t tjer t Jugosllavis kt shprthim e
konsideronin t rrezikshm edhe pr veten e tyre, sepse nacionalizmi
ishte br krcnim edhe pr ta.
Djalli doli nga shishja.
Serbt besonin se me mbylljen e problemit t Kosovs dhe Vojvodins, do gj n jetn e tyre do t merrte rrjedh pozitive, se Serbia
e tyre do t lulzonte. Duke keqprdorur disa zgjidhje t padefinuara ose dualiste t Kushtetuts s Serbis dhe t Jugosllavis, m 1989
Kosovs iu hoq autonomia - far e kishte pasur q nga vitit 1974. Kjo,
n nj mnyr, u b edhe me miratimin e heshtur t ish-republikave
t tjera jugosllave. Ato ishin t preokupuara me Milosevicin dhe bashkpuntort e tij, prandaj ata nuk merreshin shum me problemin
e Kosovs dhe t shqiptarve. Si do t shihet m von, kjo ishte nj
verbri e tyre politike, sepse heqja e autonomis s Kosovs krijonte
gjendje t paqndrueshme n vet federatn jugosllave, t ciln ata pretendonin ta ruanin akoma.

14

LUFTA NDRYSHE

Ndrprerja e puns s institucioneve n Kosov, si pasoj e ndryshimeve kushtetuese dhe heqjes s autonomis, shkaktoi protesta, intervenime, gjakderdhje dhe arrestime. Por, Serbia e prkrahte fuqimisht
liderin e saj, duke shtuar vazhdimisht presionin mbi shqiptart. Serbt
ishin t bindur se shqiptart duhej t pruleshin. Dhe, problemit t
tyre, problemit t Kosovs n veanti, ti jepej fund nj her e mir.
Por, ashtu sikundr pritej, pas knaqsis s shkurtr q solli te nacionalistt serb zgjidhja e favorshme e problemit t Kosovs, ata
vun n shnjestr Kroacin dhe Bosnjn.
Nga ana tjetr, t paknaqur me mohimin e t drejtave t tyre, menjher pas shpalljes s pavarsis nga Sllovenia dhe Kroacia m 1991,
shqiptart bn nj referendum sekret pr statusin e Kosovs. U b
edhe shpallja e pavarsis s Kosovs n shtator t vitit 1991, si rezultat
i vots unanime pr pavarsin. N vitin vijues, n kohn kur serbt
ishin t zn me luftn n Bosnje, u mbajtn zgjedhjet pr Parlamentin
e Kosovs n hije, ku ishin parapar 130 ulse. T gjitha kto lvizje
politike n Kosov i udhhiqte LDK (Lidhja Demokratike e Kosovs),
partia dominuese e shqiptarve. Lideri i saj, Ibrahim Rugova, prdori
rezistencn paqsore dhe krijoi institucionet paralele ne Kosov.
Shqiptart e bashkuar e pan se mnyra m e mir pr ta ishte t
rrinin t qet, me shpres se shtjes s Kosovs do ti vine koha.
Luftrat e prgjakshme t ish-Jugosllavis prfunduan me marrveshjen e Dayton-it n dhjetor t vitit 1995, ku Kosova as q u prmend. Politika paqsore e Rugovs po prballej me realitetin dhe po i
vinte fundi nj ideje paqsore dhe nj shteti t ngritur nga nj sistem
paralel.

15

Baton Haxhiu

Vite t kaluara n shoqri paralele, dhun policore dhe dnime arbitrare, e forcuan besimin n at q prsritet n gjuhn e t gjithve n
Kosov: zgjidhja e vetme sht pavarsia.
Mnyra pr t arritur kt qllim ishte prkrahja e LDK-s, por
me daljen e Ushtris lirimtare t Kosovs (UK) n sken, gjrat
ndryshuan.
Tet vjet durim qndres paqsore nuk solln asgj.
Rruga paqsore e Rugovs gzonte simpati brenda dhe jasht,
vemas te faktori ndrkombtar, por vetm gjysm viti luft e armatosur bri q secili politikan ndrkombtar t bj thirrje, t lutet, t
krcnoj ose t premtoj dika.
Pas nj mbylljeje t gjat politike, shqiptart n Kosov tash kishin
nj zgjidhje n mes t Rugovs ose UK-s, n mes t rezistencs s
pasigurt gandiane dhe rezistencs s armatosur edhe m t pasigurt.
Ishte nj vendim i vshtir, q bhej edhe m i zorshm nga reagimet
e serbve dhe sinjalet e prziera nga komuniteti ndrkombtar. Partit
e shqiptarve t Kosovs m nuk ishin homogjene. Disidentt brenda
LDK-s filluan t dilnin n sken, Hydajet Hyseni, Rexhep Qosja...dhe
t tjer... t cilt nuk e prkrahnin politikn prit e shiko, por nj vij
tjetr politike q onte drejt konfrontimit, e proklamuar, e nxitur dhe
e prkrahur nga Adem Demai. T pamsuar me politik t vrtet,
shum shqiptar i akuzuan partit pr jounitet dhe u kthyen kah forca
unike UK.
Ne, brezi i ri i gazetarve, nga dshira e madhe pr ta zgjidhur kt
problem, paraqitjen e UK-s e konsideronim si ushtrin ton dhe si
faktorin kryesor n lojn pr ardhmrin e Kosovs. N pjes t thella t Kosovs, Drenic, Dukagjin, kishte ushtar t UK-s. Njerz t
16

LUFTA NDRYSHE

ndryshm futeshin n t, kryesisht nga zonat rurale. Por, prestigjin e


vrtet UK e krijoi me prfshirjen e numrit n rritje t studentve
dhe ushtarakve profesionalist, q vinin nga emigracioni i Zvicrs,
Gjermanis, Austris...
Fuqia dhe karizma e UK-s u rrit kur u flijua Familja Jashari dhe
kur ata arritn t vnin nn kontroll pjes t mdha t territorit t
Kosovs dhe t bllokonin shum vija t komunikimit, prfshir edhe
disa rrug kryesore. Edhe pse pati disa trheqje nga fundi i korrikut,
UK humbi kontrollin mbi bazn e saj kryesore n Malishev -- i vetmi qytet q e kontrolluan pr nj koh -- dhe u przun nga bllokadat
e rrugve. T gjith shqiptart e Kosovs donin t besonin se kjo ishte
trheqje taktike. Ata kishin t drejt n nj pik, se kjo forc ishte br
shum e madhe dhe lufttart ishin br m t fort, m t vendosur
dhe, si u pa m von, nuk do t dekurajoheshin nga humbje t tilla.
Shum lufttar t UK-s i ekspozuan identitetet e tyre, duke e ditur se nuk do t ktheheshin m n jetn e tyre normale. UK tashm
kishte fituar njfar eksperience luftarake prej guerileje t organizuar
mir. Prandaj, posa bnte nj ofensiv, ose dukej sikur thyer definitivisht, rigrupohej n ndonj rajon tjetr t Kosovs, duke planifikuar dhe
duke grumbulluar efektivat e veta pr sulme t tjera.
Shqiptart e Kosovs nuk patn dilem rreth natyrs s vrtet t
UK-s. Pr dallim nga ushtrit e tilla n vende t tjera, q konsideroheshin ushtri t popullit, kjo ishte m shum si union i militantve,
i rrymimeve t ndryshme botkuptimore, secila me komandat, logjistikn, qllimet politike dhe prapavijn e vet ideologjike.
Tri grupet kryesore -- trekndshi i Drenics, Malishevs dhe Junikut -- dukej sikur kishin marrdhnie t afrta, por koordinimi mes
17

Baton Haxhiu

tyre nuk ishte aq i mir. Ta zm, nuk dihej nse ishte formuar komanda e prbashkt ushtarake. Prqendrimi i tyre shkonte m shum n
drejtim t krijimin e influencs politike. Nga ana tjetr, beteja kryesore
ishte prqendruar n mes t Kryeministrit t Qeveris s vetshpallur t Bujar Bukoshit n Bon, fuqia e t cilit vinte nga fondet q i kontrollonte -- nj taks prej 3 pr qind nga t ardhurat pr Republikn e
Kosovs -- dhe lidershipit t Lvizjes Popullore t Kosovs, me seli n
Aarau, afr Cyrihut, n Zvicr.
Derisa qllimi politik i Bukoshit ishte i pastr, thjesht fuqi dhe influenc, pa ndonj ideologji t vrtet, LPK kishte rrnj marksiste-leniniste. LPK ishte formuar m 1982 nga nj kombinim i disa fraksioneve
majtistsh nacionalist, t cilt i konsideronin komunistt e Kosovs
borgjez dhe t korruptuar. Ajo doli n sken me propagand agresive dhe mbledhje donacionesh nga Europa Perndimore dhe SHBA,
prmes fondit t saj Vendlindja thrret. Shumica e parave prdorej
pr blerje t armatimit, me ka siguroi influenc ideologjike n njrin
krah t UK-s. Aktivitete t ktilla shtyn shtetin zviceran q ti bastisnin zyrat e LPK-s dhe ti burgosnin dy aktivist t saj.
N fillim ishin tri koncepte konkurruese brenda komandantve t
UK-s n teren, q reflektonin edhe bindjet e partive ose grupimeve
politike q u takonin.
Njri opsion refuzonte fardo bisedimesh me Serbin. Tjetri, do
t ishte i gatshm pr negociata, por e shihte Ibrahim Rugovn si t
papranueshm dhe krkonte nj Kshill Nacional -- nj ombrell politike jopartiake me mandat pr t negociuar. Dhe, grupi i tret, m i
vogli, konsideronte se Rugova, si lider i zgjedhur, do t duhej ti udhhiqte negociatat. Nse do t zgjidhej disi problemi i mandatit, pjes
18

LUFTA NDRYSHE

e vshtir ishte definimi i minimumit t pranueshm dhe konsensusi i


nevojshm.
Ishte e qart se komuniteti ndrkombtar, n asnj mnyr, nuk
ishte gati ta ballkanizonte Ballkanin dhe t lejonte nj Kosov t pavarur. Minimumi i tanishm ishte Kosova si republik e pavarur, n
nj konfederat me Serbin dhe Malin e Zi, ide e prkrahur nga realisti
dhe ish lideri komunist Mahmut Bakalli.
Edhe serbt jetonin dhe funksionin n nj realitet t vetin. Por, ata e
kishin nj prparsi ndaj shqiptarve. Nuk kishin nevoj t merreshin
me politikn e t ardhmes s Kosovs, sepse vendimmarrsi i vetm
i tyre ishte Slobodan Milosevic. Edhe pse e mbante postin e Presidentit federal, Milosevic i merrte t gjitha vendimet dhe i krijonte t
gjitha prparsit, q pastaj prsriteshin nga mediat dhe propaganda
shtetrore.
Agjenda e vetme politike n Serbi - ishte Kosova. Thuhej se shqiptart kishin mjaft t drejta, mund t diskutohej vetm pr implementimin e tyre. E tra mund t ndrrohej shpejt.
Sipas serbve, mekanizmi ishte krijuar mir.
Mungesat n realitetin serb ishin dyplanshe. S pari, pr dhjet
vjet ata nuk kishin biseduar asnjher pr demokracin, sepse Milosevic shkonte gjithmon nj hap prpara opinionit publik -- praktikisht
joekzistent -- me imponimin e problemit territorial, pr t kaprcyer problemin e t drejtave elementare. Pra, serbt kishin shkmbyer
demokracin me mite nacionale. Dhe, duke br kt, gjithashtu kishin
sakrifikuar edhe t drejtat e tyre demokratike. Me tru t shprlar nga
mediat e pamshirshme, ata u detyruan t pranonin njfar demokracie nacionale, pa kuptim dhe efekt t vrtet.
19

Baton Haxhiu

Produkti tipik i demokracis serbe, partit opozitare me ndonj


prjashtim kundrshtonin idet luftnxitse t Partis Socialiste, jo
me mohimin e tyre, por duke br gar pr ekstremizm, nacionalizm dhe shovinizm. Bnin gar aty ku Partia Socialiste e Serbis me
Milosevicin n krye ishte e pakalueshme, sepse ajo kishte n dor instrumentin shtet dhe propagandn e tij. Bnin gar pr urrejtje etnike,
krijonin formacione paramilitare, n nj koh q Milosevic t gjitha
kto i bnte m mir se ata, prmes shtetit dhe institucioneve t tij.
Ata prkrahnin Radovan Karadzicin, me iden se do t fitonin pik te
nacionalistt, sepse Milosevic, nn presionin e komunitetit ndrkombtar, n nj moment t caktuar u detyrua ta linte n balt.
Pra, dshira pr t marr nj pjes t fuqis q kishte Milosevic,
opozitn serb e bri inkompetente dhe moralisht t korruptuar.
Ata iniciuan nj dialog me shqiptart, por me kushte. Kur u b e
qart se Milosevic do ta luftonte me force UK-n, parti t ndryshme
opozitare t Serbis bn krkesa pr masa m t rrepta, propozuan
dbimin e shqiptarve n Shqipri, matan Bjeshkve t Nemuna
dhe shpalljen e gjendjes s jashtzakonshme n Kosov, me qllim q
Kosova t udhhiqej me ligje ushtarake.
Obsesioni dhe paranoja e kishin kapluar gjendjen mentale t serbve deri n at shkall sa q askush nuk e shihte problemin ashtu si
ishte n t vrtet.
Serbia, n asnj segment t saj, prfshir edhe opozitn politike,
sikundr edhe inteligjencien qytetare, nuk arriti t promovohej si
demokraci funksionale dhe t prballej me problemet e panumrta q
e krcnonin: probleme me t drejta elementare dhe demokratike t
njeriut, partneritet jostabil me Malin e Zi, munges sistemi t rregullt
20

LUFTA NDRYSHE

gjyqsor, fiksim n padrejtsi historike, ksenofobi, teori konspiracioni


dhe degradim i t gjitha vlerave morale.
Edhe vet serbt n Serbi kishin shum pak t drejta. Por, ata ishin
n gjendje t duronin diktaturn. Mjaftonte q t mos bheshin pal
me shqiptart, t drejtat e t cilve i konsideronin humbje t pariparueshme pr Serbin dhe kombin serb.
Askush n Serbi -- prjashtimisht ndonj zri t vetmuar -- nuk
ishte n gjendje ta ndante shtjen nacionale t shtetasve nga t drejtat
demokratike t qytetarve t nj shteti.
N kt pik, dshtimet e inteligjencies serbe do t mbeten lapidare.
Ky sistem i nacionalizmit shtetror dhe populist, funksiononte n
nj rreth vicioz. Serbia dshtoi n krijimin e kushteve pr ndryshime.
Mungesa e dyt ishte produkt i drejtprdrejt i t gjitha obsesioneve irracionale serbe. Prpos disa studentve pa influenc, askush nuk
kishte br pyetjen - se a ishte n interes t Serbis fiksimi kaq i madh
pas Kosovs?
Agjenda serbe ishte nj dhe e vetme: ta mbante Kosovn sa t ishte
e mundur. Por, askush nuk e kishte shtruar pyetjen a vlente dhe a do
t ishte e mundur?
Po komuniteti ndrkombtar, ku ishte n kt loj shqiptaro-serbe?
Me vones - si gjithmon ne Ballkan - komuniteti ndrkombtar
kishte vetm agjendn e tij, se kufijt nuk mund t ndryshohen, duke
i shtuar ksaj edhe nj fraz tjetr, se situata n teren ishte e patolerueshme.
Pavarsia e plot, e krkuar nga shqiptart, ishte e papranueshme
pr serbt. Por, edhe status-quo ishte e paqndrueshme. Fatkeqsisht,

21

Baton Haxhiu

komuniteti ndrkombtar nuk kishte ndonj propozim t pranueshm.


M 22 shkurt t vitit 1989, i drguari i SHBA-ve, Robert Gelbard i
akuzoi serbt si shkaktart kryesor t dhuns n Kosov. Deklarata e
tij, vetm katr dit m von, se UK ishte buz terrorizmit - besohet
t ket nxitur nj sulm masiv t serbve n Familjen Jasharaj n Prekaz.
Me kt rast, administrata e Bill Clinton largohet nga misioni diplomatik dhe zvendsohet me njeriun e hekurt, Richard Holbrooke.
N qershor, Holbrooke shkoi pr vizit te lidert e UK-s, n
Gjenev.
Me intensifikimin e lufts, u vendos q t ndalet dhnia e vizave
t disa shteteve perndimore pr zyrtart qeveritar dhe t sigurimit serb, u b shpallja e embargos dhe ngrirja (inekzistente) e kapitalit serb jasht vendit. SHBA drgoi negociatorin e saj t kategoris s
rnd, Richard Holbrooke, tash ambasador i emruar n OKB. Prve
prsritjes s agjends dhe shokimit t moralistve me faktin se takoi
UK-n, ai, megjithat, nuk bri gj dhe u kthye duarthat.
Pastaj, doli Christopher Hill, ambasadori i SHBA-ve n Maqedoni.
Pati nj paraqitje t zbeht, mbajti nj qndrim qesharak diplomatik, kur doli n dhomn tjetr gjat bisedimeve mes serbve dhe shqiptarve - nj lvizje pr t shptuar fytyrn e Slobodan Milosevic, i cili
pranoi monitorimin ndrkombtar n bisedime, vetm nj muaj pas
nj referendumi, n t cilin serbt refuzuan mbikqyrjen e huaj n zgjidhjen e problemit t Kosovs.
Nuk ishte surpriz kur bisedimet prfunduan pa rezultat, por thuhet
se diplomacia e qet, aftsia pr t dgjuar me vmendje dhe njohurit
e Hill pr rajonin, bn t krijohet nj draft pr statusin e Kosovs. Para
22

LUFTA NDRYSHE

se t dilte n shtyp, drafti u ishte dhn t dyja palve, pr tua matur


pulsin.
N t njjtn koh, NATO krcnonte me sulme ajrore pa e br
t ditur k, si, pse dhe me far rezultati. Pastaj, bri nj parad ajrore
mbi Shqipri dhe Maqedoni, derisa prfaqsuesit ndrkombtar do t
ishin ndrmjetsues, zbulues t fakteve, prfaqsues t s mirs.
Ish-ambasadort, kryesues t tanishm dhe t tjer, vazhdonin t
vinin n Beograd dhe Prishtin, vetm pr ti prsritur gjrat e vjetra.
ka mund t ofronte komuniteti ndrkombtar?
A do t ishin t pranueshme dhe t implementueshme zgjidhjet q
ofronin ata, apo synim ishte vetm shtyrja e ksaj zgjidhjeje?
Edhe pse dihej se vendimi prfundimtar do t merrej nga Milosevic,
propozimi i bashksis ndrkombtare mund ta konsideronte Kosovn
si pjes t Serbis ose Jugosllavis. Nse qllimi ishte q t gjendej
nj zgjidhje mes Republiks s Serbis dhe Republiks s Kosovs,
ather, t paktn, supozohej se propozimi do ta kishte prkrahjen e
njrs pal, asaj t Malit t Zi.
Puna e vetme e komunitetit ndrkombtar -- ose SHBA-ve -- ishte
q ti bindte dy lojtart kryesor q ta pranonin propozimin. Pjesa
e vshtir - i pari nga kta ishte Slobodan Milosevic. Por, edhe m e
vshtir ishte mundsia q u przgjodh, q e dyta t ishte UK. Nse
UK do t arrinte tu shptonte rrshqitjeve t fundit, pritej q si rezultat i favorshm i ksaj situate t dilte nj zbehje e funksionit dhe
ndikimit t Qeveris-Hije, e cila ishte formuar ngutshm nga Ibrahim
Rugova. Por, pa struktur t unifikuar komanduese, pa lidership politik, t ndar rreth asaj se a do ti pranonin bisedimet apo jo, dhe pa e

23

Baton Haxhiu

ditur se kush do ti drejtoj ato, UK ishte partner i vshtir dhe jo i


sigurt implementimi dhe stabiliteti.
Bashksia ndrkombtare kishte provuar q, prmes policis dhe
ushtris serbe, ta ndante UK-n n banda t izoluara, t cilat, pastaj,
nuk do t ishin rrezik i madh pr ta, nuk do t kishin nxitje pr negociata, duke u kthyer kshtu n rrethin e par t situats n Kosov.
Pr komunitetin ndrkombtar, nj zgjidhje ideale do t ishte nj
UK e dobsuar, pa apetite politike. N nj rrethan t ktill, politikant kosovar do t inkurajoheshin q t mbanin edhe m tej influencn e tyre.
Marrveshja ishte planifikuar q t ishte e komplikuar. Nga jasht,
do t duhej t dukej e pranueshme pr shqiptart, derisa do ti maskonte me kujdes krkesat serbe, q t ishte sa m leht pr Milosevicin ta
prezantonte kt para popullit t tij.
Sipas ndrkombtarve, situata nuk mund t kthehej thjesht n autonomin e vitit tashm t largt 1974. Modeli i propozuar i Tirolit
Jugor/Alto Adige dihej se nuk do t kishte sukses. Pr t pasur sukses,
duhej q t dyja palt t ishin tolerante dhe demokratike.
Pra, nj marrveshje q dukej e pranueshme vetm n letr, nuk do
ta zgjidhte problemin e Kosovs.
Mund t pranohej nj zgjidhje e ktill, vetm nse ligje t qarta,
rregulla dhe mekanizma garantonin implementimin, monitorimin dhe
financimin. Ndryshe, do gj do t dshtonte. Nj marrveshje e till e
detajuar, me formulim preciz t rregullave pr policin, distribuimin e
resurseve natyrore ishte e vshtir t definohej.
Ishte e domosdoshme q t krijohej nj atmosfer pr nj Dayton
t ri. Amerikant do t angazhoheshin n nj konferenc t till, para
24

LUFTA NDRYSHE

zgjedhjeve t tyre, vetm nse garancia pr sukses do t ishte e fort.


Me reputacionin q kishin palt e involvuara, rreziku do t ishte shum
i madh.
N fund, njfar prezence ndrkombtare n rajon do t ishte e nevojshme pr ta mbikqyrur implementimin paqsor, por prve ksaj,
kta mbikqyrs ndrkombtar do t ndihmonin edhe n demokratizimin e shoqris shqiptare dhe serbe. N kt rast, Milosevic dhe
Rugova -- dy autokratt e fuqishm -- nuk do t kishin far t humbnin. Rugova do t kishte presion nga brenda, por Milosevic mund t
ishte m i sigurt se kurr nuk do t rrezikohej, prderisa pranonte t
ishte bashkpunues.
Nse komuniteti ndrkombtar i kishte shikuar t gjitha opsionet,
ather do t merrte parasysh nj zgjidhje afatshkurtr dhe pragmatike. Dhe, Kosova do t bhej nj entitet hibrid, brenda Serbis, me
nj nocion te pavarsis, afrsisht si rasti i eenis, duke e kombinuar
kt me rivizatimin e kufijve t Kosovs, duke prfshir edhe nj pjes
t Serbis. Do t bhej nj shkmbim i popullsis, por n numr t
vogl dhe t kontrolluar. Kshtu, t dy palt do ta shpallnin veten t
suksesshm.
Kjo ishte ideja e komunitetit ndrkombtar, pr nj zgjidhje t problemit pa gjakderdhje.
Kjo krijonte dy mundsi. Milosevicit i krijohej favori i heqjes qafe
t shqiptarve, pa e futur Serbin n luft me komunitetin ndrkombtar, kurse Rugova do t bhej babai i popullit. Asnjra pal nuk do
t kishte nevoj t ndihej e hendikepuar nga prezantimi i panevojshm
i demokracis. Komuniteti ndrkombtar dhe Rugova do t ishin t

25

Baton Haxhiu

knaqur me fardo marrveshje afatgjate, kurse Milosevic tashm


ishte br i njohur pr varsin e tij nga mbetja n pushtet.
Por, far ndodhi pastaj?
Marrveshja e br m 13 tetor mes Richard Holbrooke dhe Presidentit t RFJ (Serbia dhe Mali i Zi), Slobodan Milosevic shtyu krizn
- e cila ishte afr t prfundonte me sulmet ajrore t NATO-s. T gjitha
palt morn frym m leht. Serbt, sepse u shptuan bombardimeve,
NATO-ja sepse nuk ju desh t bombardonte dhe t przihej n spiralen e dhuns n Kosov, kurse shqiptart e Kosovs sepse lufttart e
tyre arritn t pushonin pak, pas nj ofensive t madhe serbe, derisa t
zhvendosurit patn nj shans t ktheheshin nga malet dhe ta kalonin
dimrin nn nj streh m t prshtatshme.
Shum shpejt euforia e suksesit u prish nga realiteti i hidhur.
Bheshin pyetje t reja, q krkonin prgjigje. M kryesorja ishte: A
po bhej trheqja e duhur e forcave serbe? A po bhej monitorimi nga
NATO dhe verifikimi nga OSBE? Dhe, a do t arrinin kta ta mbanin
paqen n Kosov?
Prgjigja ishte negative.
Marrveshja Millosevic-Holbrooke nuk ishte as zgjidhje ushtarake
e as politike. Ishte vetm nj pushim. Pr normalizimin e vrtet t
Kosovs, ishte e nevojshme q urgjentisht t implementohej nj solucion politik, i pranueshm pr t dy palt dhe me dshirn dhe vullnetin e komunitetit ndrkombtar pr nj zgjidhje stabile dhe afatgjate
n Ballkan. Kjo do t ishte detyr e komunitetit ndrkombtar, edhe
sikur t mos kishte luft. Pra, krkohej nj qasje sistematike. Situata e
till n terren ishte vdekjeprurse pr do marrveshje: nj przierje
e ngutsis, naivitetit, injorancs, arrogancs, hipokrizis dhe mash26

LUFTA NDRYSHE

trimeve, ku asnjra pal prfshir edhe komunitetin ndrkombtar


- nuk mund t krenohej pr qllime dh synime t sinqerta.
Secili prej tre lojtarve t involvuar, n pikpamje strategjike, ishte
n qorrsokak. Shkaku kryesor q do ta bnte marrveshjen t dshtonte - ishte fakti se t tre kta lojtar kishin qllime kontradiktore.
Qllimet e tyre momentale dhe afatgjata - ishin shum t ndryshme.
Pr serbt, t dehur nga nacionalizmi, nga urrejtja dhe ndjenja
e superioritetit mbi t gjith popujt e tjer t ish-Jugosllavis -- dhe
gjith bots, prve ndoshta hebrenjve -- q nga koha e ardhjes n fuqi
t Slobodan Milosevic m 1987, marrveshja e fundit e shefit t tyre
me Holbrooke ishte shokuese. Egoja e tyre kombtare u lndua, me t
marr vesh se Serbia do t bombardohej nga NATO. Edhe pse emetoheshin mesazhe patriotike n mediat e tyre le t vijn, do ti luftojm! - ishte e qart se pr her t par, q prej fillimit t luftrave n
ish-Jugosllavi, serbt vrejtn se turri i luftrave t tyre fitimtare ishte
thyer. Ndjenja e shptimit nga bombat ishte jetshkurtr. Pavarsisht
nga t gjitha tendencat pr ti fshehur detajet e trheqjes s forcave t
sigurimit dhe t fluturimeve verifikuese t NATO-s, duke marr parasysh edhe nj kampanj kundr mediave, mjaft detaje deprtuan shpejt
dhe shkaktuan pasiguri dhe mosbesim te thell. Regjimi i dominuar
dhe i komanduar nga klika e Milosevic lansoi nj fushat propaganduese pr shkatrrimet e bra, n nj shkall m t lart se zakonisht,
deklarata qesharake dhe lvdata pr liderin q po e shpton kombin
edhe nj her
Megjithat, serbi i thjesht e v n dyshim sinqeritetin dhe aftsin e
Slobodan Milosevic. Ndjenja se mund t humbet Kosova, ishte shum
e prhapur. Tash, serbt gjithnj e m shpesh prmendnin faktin se
27

Baton Haxhiu

territoret serbe n Kroaci u humbn pr vetm 48 or, edhe pse ishte


thn se do t mbroheshin me do mim.
Deklarata zyrtare e Qeveris serbe se verifikuesit e OSBE-s ne
Kosov ishin vetm civil t paarmatosur, q po i bnin n t mir Serbis, ishin qesharake. Humbja dhe shkretimi ishin evidente dhe nuk
kishte shpres q dika konstruktive ti shptonte njerzit nga dshprimi.
Pr t ndryshuar kt disponim t errt, kah mesi i nntorit Qeveria
serbe bri nj fushat t madhe, kulmi i s cils ishte nj plan serb pr
Kosovn dhe refuzimi formal i status-propozimit t sjell nga ndrmjetsuesi amerikan, ambasadori i SHBA-s n Maqedoni, Chris Hill.
Drafti i par i planit t SHBA-s pr autonomin e Kosovs u
prezantua n shtator, para ultimatumit q e ndali luftn. Ky draft sugjeronte elaborime, kontrollime t komplikuara, decentralizimin e fuqis,
krijimin e autoriteteve rajonale dhe komunale, t cilat nuk ekzistonin
n sistemin shum t centralizuar serb, vemas ndarjen e fuqis dhe
rregullimin e vetos.
Kjo duhej t ishte nj faz e negociatave indirekte.
Ambasadori Hill dhe shefi i tij shkonin tek autoritetet serbe dhe
shqiptare, si dhe tek eminenca gri e t dyja palve, pr tua matur
pulsin dhe pr ti testuar prgjigjet e tyre pr propozimet, t cilat pastaj
ata i modifikonin.
Ndonse nuk thuhej publikisht, nga bisedimet indirekte pr statusin
final prfitonin ushtarakisht t tri palt.
Pr serbt, kjo ishte nj gar me kohn, pr t shtyr sa m shum
astin e sulmeve t NATO-s, duke synuar q ndrkoh tu shkaktonin
sa m shum dm shqiptarve t Kosovs, dme q nuk ishin vetm t
28

LUFTA NDRYSHE

natyrs ushtarake dhe nuk kufizoheshin vetm tek UK-ja, por prfshinin edhe popullsin civile, vemas at fshatare.
N ann tjetr, UK n kt koh luftonte pr ekzistenc, ndrsa
NATO gjat ktyre ditve arriti t mblidhte nj forc ajrore kredibile,
ndrsa nga OKB u pranua e drejta e saj pr t ndrhyr, me an t
manovrimeve politike.
Establishmenti politik serb vendosi t vr n dyshim kredibilitetin
e prpjekjeve t Christopher Hill.
Serbt, me dinakri, kinse po vazhdonin ti mbronin interesat
kombtare, organizuan nj mbledhje farse t prfaqsuesve t komuniteteve t Kosovs. Ktu merrnin pjes shqiptar t ndershm, prfaqsues t turqve, t romve dhe t minoriteteve m pak t njohura,
si egjiptiant etj. Nuk pati vendime serioze pr shumicn shqiptare,
t cilt, edhe pse t pasigurt se a duhet t ishin lojal ndaj rezistencs
paqsore t Ibrahim Rugovs ose metodave brutale, efikase dhe me
mim t lart t UK-s nuk e shihnin veten si pjes t propozimit
qesharak serb.
Joprofesionalizmi i propozimit serb ishte dshmi se asnjher nuk
duhet t merren seriozisht propozime t ktilla, n munges t substancs demokratike dhe refuzimin t tyre ngulmues q seriozisht t
prballeshin me problemin e Kosov, t gjitha kto t mbshtjella me
nocione t thata, q nuk kishin asnj gjas t fitonin kredibilitet.
Milosevic e dinte kt. Dhe, pikrisht pr kt arsye, ia besoi kt
patate t nxeht politike zvendsit t tij Milan Milutinovic, i cili
mbante postin e Presidentit t Serbis.
Serbt do t mundohen ta shtynin sa m gjat propozimin e tyre
t porsalindur, n mnyr q kur t vinte koha e t binte posht ky
29

Baton Haxhiu

propozim, Slobodan Milosevic t dilte n sken me menurin dhe


burrshtetsin e tij, me nj marrveshje tjetr gjithsesi po aq t keqe.
Nse do t vinte koha q t pranohej nj plan nn presion, pr Milosevicin kjo do t ishte nj zgjedhje e vshtir.
Nse shqiptart do t merrnin pjes n zgjedhjet serbe, ata do t
sulmonin bazn e fuqis s tij votuesit fantazma. Prej kur u mor
autonomia me forc m 1990, shqiptart n Kosov i kishin bojkotuar
zgjedhjet serbe. Partia e Milosevic u fuqizua dhe prfitoi nga kjo. Komunat u rimodeluan pr t siguruar numrin m t madh dhe disproporcional t antarve t Parlamentit, duke u bazuar n numrin total
t popullsis s Kosovs, edhe pse shumica shqiptare as nuk votonte
e as nuk kishte prfaqsues n Parlament. N zgjedhjet e shtatorit t
vitit 1997, tri komunat elektorale n Kosov dhan 32 nga 250 antart
e Parlamentit serb, me nj pjesmarrje prej 18 pr qind q ishte n
Kosov, krahasuar me 60 pr qind n Serbi.
Koalicioni i Partis Socialiste t Milosevic (SPS) dhe e majta neokomuniste jugosllave (JUL) e gruas s tij, prfunduan me 110 mandate,
24 prej t cilave - t fituara nga Kosova. E dyta doli Partia Radikale e
Serbis (SRS) e udhhequr nga Vojislav Sesel, por nga 82 mandatet e tij
n Parlament, 7 vinin nga Kosova.
N fillim t dhjetorit, zyrtar t SHBA-ve, me nj ndrrim t papritur t politiks, bn t ditur se Milosevic nuk duhej t mbetej gjithmon guri i skajshm n politikn e SHBA-ve n Ballkan. Burime t
brendshme t Departamentin e Shtetit sqaruan se ky ndrrim i papritur nuk u b pr shkak t daljes n sken t ndonj force alternative, ose
ngase u pa m n fund fytyra e vrtet e Milosevicit, por pr shkak t
politiks s SHBA-ve ndaj lufts.
30

LUFTA NDRYSHE

Fushata kundr Milosevicit po shtyhej prpara edhe nga kundrshtart e Richard Holbrooke n Kshillin e Sigurimit Kombtar, t cilt
besonin se mnyra m e mir pr ta hequr qafe diktatorin serb - ishte
duke ia hequr atij raison dete.
Kur mendjemadhsia errsoi aftsin e tij pr vendosje taktike, Milosevic bri nj gabim t madh. Menjher u paraqit m nj histeri t
orkestruar kundr SHBA-s, histeri q arriti kulmin n nj seanc parlamentare, kur deklaroi se SHBA duhet ti shikoj punt e veta.
Me kt reagim t ngutshm, ai i kufizoi shanset e tij afatgjata pr
kufizimin afatshkurtr t dmeve.
Tash, atij i duhej Vojislav Sesel pr t drejtuar fushatn propagandistike kundr tr bots.
Nse Milosevic besonte se Perndimi dshironte ta hiqte qafe, ai
tash mund t ndihej i sigurt nse rrinte afr Seselit - njeriu i fundit q
do ta mbshteste SHBA-n. Edhe n Serbi, pr ta hequr qafe dik q i
kishte futur rrnjt aq thell sa Sesel, do t duhej nj shplarje e madhe
e trurit dhe disiplinim i kuadrove politike, t cilt tani ishin shum t
zn me kundrshtimin ndaj tr bots.
Pa kt pjes t problematiks serbe, bashksia ndrkombtare i detyrohej nj projekti gati t pamundur pr pajtim politik.
Pajtimin e t papajtueshmve.
Shqiptart refuzonin kategorikisht qndrimin nn autoritetet serbe.
Ata kishin br t ditur se do zgjidhje e till do t refuzohej menjher,
prderisa do t kishin pranuar statusin e de facto t republiks s tret
- edhe nse nuk do ta kishte emrin Republika e Kosovs vetm
nse do t lejohej ta mbanin nj referendum pr pavarsi t plot pas
3 deri 5 vjetsh. Edhe pse shqiptart kishin probleme me mungesn e
31

Baton Haxhiu

politiks s prbashkt pr negociata dhe statusin final, t gjitha palt u


pajtuan n nj gj: pjesmarrje vetm n strukturat federale.
Nj politik vetshkatrruese e Serbis nuk i detyronte shqiptart
t nguteshin dhe t pranonin fardo qoft. Komuniteti ndrkombtar
nuk dshironte t bnte asnj lvizje q do t onte n pavarsimin e
Kosovs, ose edhe interpretimin e marrveshjes si t till. Por, shqiptart kishin leverdi nga shtyrja e bisedimeve pr nj marrveshjeje
nse do t bhej nj e till - e cila de facto do ta njihte Kosovn si entitet
t veant politik.
Derisa Kosova nuk trajtohej si pjes e integruar dhe e pandar e Serbis, nn juridiksionin ekskluziv t ligjeve t saj disa pjes t planit t
Chris Hill i garantonin nj status t vetin ligjor mund t shpresohej
pr njfar prfitimi n t ardhmen.
Shqiptart ndiqnin me prpikri kshillat e profesorit q vinte nga
Cambridge, Marc Weller, i cili n analizat e tij pr draftin e Hill kishte
br nj konkludim.
Derisa Republika e Kosovs nuk duhet ti kundrshtoj negociatat
pr nj zgjidhje t brendshme, nj zgjedhje e till nuk duhet t bhet
vetm brenda kufijve t propozuar nga ambasadori Hill. Edhe nse
startojn negociatat, duke u bazuar n kt propozim, ato do t prodhojn nj rezultat t papranueshm, q do ta bjn pozitn e Kosovs
t pariparueshme, tash pr tash dhe pr t ardhmen.
N t njjtn koh, kjo do t thoshte se nuk ka marrveshje.
Shum m t rndsishme pr shqiptart ishin prgatitjet pr konflikt t armatosur. Derisa po shqyrtohej mundsia e futjes s ksaj rezistence nn kontroll politik, nuk kishte dyshim se marrveshja e tetorit i
kishte dhn mundsi UK-s pr tu riorganizuar dhe prgatitur pr
32

LUFTA NDRYSHE

nj vazhdim t mundshm t konfliktit n pranver. Edhe pse disa nga


komandantt dhe antart e krahut t saj politik kishin dal n sken,
ende nuk dihej lojaliteti i tyre politik.
Ibrahim Rugova bri nj fushat t madhe pr ta marr UK-n
nn kontrollin e tij, por pr kt ai kishte tre kundrshtar t fuqishm.
I pari ishte prfaqsuesi zyrtar politik i UK-s, Adem Demai.
Edhe pse mbante kt titull, ndikimi i tij n aksionet e armatosura t
UK-s ishte inekzistent dhe arsyeja e vetme e nominimit t tij pr
kt post ishte parandalimi i Rugovs q ta merrte UK-n nn kontrollin e tij.
I dyti, paradoksalisht ishte Bujar Bukoshi, Kryeministri i Qeveris
s vetshpallur t Kosovs, q operonte jasht, n ekzil. Nga pamundsia q ta fuste nn kontroll UK-n, ai po mundohej t formonte nj
ushtri tjetr paralele - Forcat e Armatosura t Kosovs (FARK), qllimi
afatgjat i s cils ishte prdorimi i taktikave dhe organizimit profesional, t msuara nga e ashtuquajtura Ushtria Popullore e Jugosllavis
(JNA) dhe n kt mnyr tia kaprcente UK-s, e cila tashm ishte
br numerikisht m e madhe.
Dhe, n fund, ishin komandantt e UK-s, t cilt dshironin ta
kontrollonin vet rrugn dhe qllimet e lufts s tyre.
Nuk kishte dyshim se gjat dimrit t vitit 1998 n Kosov hyn m
shum arm, pa marr parasysh kontrollin e madh prreth kufijve.
Kontrabanda e armve rreth ish-Jugosllavis ishte biznes i zhvilluar
mir dhe nuk njihte nacionalitete, si u dshmua nga nj sasi armsh t
zna duke ardhur nga Bosnja, q besohej se destinim kishin Kosovn.
Aty kishte pushk serbe-boshnjake, raketa anti-tank dhe raketa anti-ajrore, mortaja kroate-boshnjake, granata, municion serb-boshnjak
33

Baton Haxhiu

dhe jelek anti-plumb t prodhimit kroat. Armatim tjetr besohej se


ishte n pronsi t grupeve t armatosura n Shqipri, si arm kundr
artileris s rnd. Doli se disa arm ishin t tipit barret, disa t tjera
t prodhimit amerikan, si raketa kundrajrore nga krahu, etj.
Ishte e pamundur t dihej numri dhe llojet e armve q kishte n
dispozicion UK dhe grupet e tjera t armatosura. Por, gjykuar nga
rritja e rezistencs n vitin e par, mund t thuhej se ata deri n pranver do t arrinin diku 50.000-70.000 ushtar, t gjith me pak trajnim
ose eksperienc ushtarake.
Gjat gjith ksaj periudhe t status-quo politike, ishte krijuar i ashtuquajturi mandat i gabuar ndrkombtar.
Dislokimi i 2.000 verifikuesve natyrbut, me nj mandat t gabueshm, ishte pasoj direkte se Perndimi nuk po prgatitet pr situatn e
parashikueshme t Kosovs. Sipas marrveshjes s Holbrooke, nj organizat tjetr, jo NATO -- pr tia ruajtur fytyrn Milosevicit -- do t
ishte e pranishme n terren. Punn e mori OSBE, nj organizat ende
n krkim t identitetit t saj, pa eksperienc n kt pun dhe pa asnj
mision t ktill dhe kaq kompleks n t kaluarn.
Vetm kur u kthye Holbrooke, analistt e shteteve perndimore e
vrejtn se ata kishin prfunduar me nj marrveshje t keqe. Nj mision verifikimi n nj vend me nj armpushim t paqndrueshm,
pr t cilin nuk u pajtuan t dyja palt. Milosevic e kishte nnshkruar trheqjen e forcave t tij, pr shkak t krcnimit t NATO-s, por
shqiptart nuk i kishe pyetur askush pr asgj -- ndoshta nga frika q
atyre t mos u jepej m shum kredibilitet.
Pritej q ata ti prgjigjeshin pozitivisht asaj marrveshje t pannshkruar nga t dyja palt, vetm e vetm pr t mos e penguar imple34

LUFTA NDRYSHE

mentimin e saj. Mirpo, n Ballkan, si ndodh zakonisht, nuk ka fjal


prit. Kishte shenja t uljes s shkalls s luftimeve, por kishte edhe
incidente. Kjo vinte si rezultat i nevojs s t dy palve pr pak pushim.
Por, kjo nuk do t zgjaste pr nj koh t gjat.
Nse n at rrethan zvarritej zgjidhja politike, ishte m se e sigurt
se situata do t eskalonte dhe do t fillonin luftime t plota edhe nj
her, me nj ndryshim se ksaj radhe komuniteti ndrkombtar do t
zihej mu n mes, me rrezikun e madh pr 2.000 verifikuesit e paarmatosur t OSBE-s.
Znia rob ishte br nj shtje e rregullt n Kosov.
N nntor u b nj ndrrim jozyrtar i disa robrve t zn. Kjo dijeni, si dhe fotografit e stafit t OKB-s duarlidhur nga serbt e Bosnjs,
duhej t ishin msim pr komunitetin ndrkombtar.
NATO hetoi kt rrezik dhe vendosi ta dislokonte nj forc prej
1.700 ushtarsh francez n Maqedoni, me mision t trheqjes s verifikuesve, nse ata do t ishin n rrezik. Rregullat e lojs ishin t thjeshta.
Vendimi pr prdorimin e ksaj forc do t merrej nga William Walker,
kryesuesi i misionit t OSBE-s n Kosov. Teoritikisht, me kt forc
verifikuesit duhej t ndiheshin m t sigurt, por prap kishin mbetur
shum shtje t pazgjidhura. Thuhej se verifikuesit kishin prapavij
t ndryshme politike dhe aftsit e tyre ushtarake ndryshonin. Informatat tjera mungonin.
Si prfundim i tr ktij koncepti, ishte se NATO kishte vn n
dyshim kredibilitetin e krcnimit m t ri. Me 2.000 verifikues t OSBE-s n Kosov, NATO nuk mund t bombardonte. Krijohej prshtypja se verifikuesit po mbeteshin nn mshirn e serbve. Serbt kishin
krijuar aso prshtypje dhe e dinin se OSBE ishte mburoj njerzore e
35

Baton Haxhiu

Milosevicit. Thuhej se ai nuk do t hezitonte t urdhronte ushtrin


jugosllave ta parandalonte ekstradimin e verifikuesve.
Pra, NATO do t duhej t drgonte forca shtes dhe me nj veprim
t ktill ajo do ta rrezikonte vendin e vetm t sigurt pr forcat e saj,
ish-republikn jugosllave t Maqedonis.
Beogradi, asokohe, i kishte drguar Maqedonis disa krcnime,
pr lejen e qndrimit t forcave t huaja aty. N rast t nj trheqje t
suksesshme nga Kosova, NATO do t duhej t mbante n Maqedoni
nj forc ushtarake, pr ta mbrojtur kt shtet t brisht nga ndonj
sulm i mundshm i ushtris serbe.
Kshtu ishte deri n Rambouillet, q ndodhi vetm pas nj sulmi t
pamshirshm n Reak - nj fshat i vogl ky q do ta trondiste botn,
m 15 janar t vitit 1999, kur dhjetra fshatar t pafajshm u vran.
Vetm 25 kilometra larg Prishtins, jugu i saj po shpaloste pamje
trishtuese. Njra nga ato tregonte nj trup burri t shtrir n tok, me
kokn e prer. Dhe, nj plis t bardh afr koks s munguar.
Bashksia ndrkombtare tashm u detyrua ta merrte nj vendim.
Konferencn e Rambouillet.

36

LUFTA NDRYSHE

Kreu i par

Lufta nisi, biro


Nebi Qena dhe Garentina Kraja -- gazetar t Kohs Ditore -- ishin
gazetart e par t Kosovs q pan UK-n n Drenic. Edhe sot
habitem, kur dihet se mosh kishin, si e mbajtn sekret pr tre muaj
rrfimin e tyre.
Jeta e vshtir n Drenic ishte arsye e vrtet e nj udhtimi t tyre,
n shtator t vitit 1997, pr nj reportazh gazete. Doli dika tjetr nga
ky udhtim. Askush nuk besonte se ata kishin par njerz me uniform.
Por, dy net gjum n malet e Drenics kishin shpalosur nj bot tjetr.
Nj laps dhurat dhe fjalia prshndetse - Nuk di a do t shihemi
ndonjher tjetr, ishin fjalt q kurr nuk ishin shkruar n gazet nga
Beni e Tina.
N Drenic, dita prfundon n orn 18, ishte titulli i shkrimit
n gazet, n shtatorin e vitit 1997, q paralajmronte se Kosova po e
ndrronte kursin e rezistencs.
Rrfimet pr fshatin e thell n Drenic Aarevn dhe ushtart pa
epoleta, ishin fjalit e pashkruara.
Askush nuk i besonte seriozisht rrfimit t dy gazetarve. Por, m
von, e vrteta filloi t ndikonte shum n prditshmrin e tyre dhe
tonn. Dhe, t nxiste dshirn pr t rrfyer pr dika krejt tjetr nga
ajo q ishte par deri ather.
37

Baton Haxhiu

Mbaje mend, un jam ushtar erizi. Kt laps kujtoje pr nj ushtar q do t vdes pr lirin e Kosovs, i kishte thn Tins, n malet e
Drenics, njeriu me uniform.
M 25 nntor ishim nisur pr n fshatin Buroj t Drenics, un dhe
Ardian Arifaj nga Koha Ditore dhe gazetari i revists amerikane Time,
Massimo Calabresi.
E dshironte rrfimin pr ngjarjen e mbrmjes s 24 nntorit.
Taksambledhsit shqiptar, q punonin n komunn e Skenderajt,
t shoqruar me disa polic serb, kishin filluar presionin n fshatrat
e Drenics pr t mbledhur taksat. Dy familje t Burojs kishin filluar
t rezistonin.
Nj sulm helikopteri, q kishte ardhur ndihm nga Mitrovica, e
kishte br rrafsh me tok gjysmn e fshatit, duke plagosur mbesn e
hoxhs s fshatit dhe br shosh odn e tij prej qerpish.
Nj mal me shkurre e ndante shtpin e tij nga pjesa tjetr e fshatit.
N nj od t errt me er myku dhe sfungjer t holl t shtruar mbi
tok, q t mrdhinin kmbt, i zoti i shtpis priste mysafir nga i
gjith fshati.
Kishte nisur nj debat se kush ishin djemt q gjuajtn helikopterin.
Nj muhabet errsire, ku njerzit mezi e shihnin njri-tjetrin, e bnte
ditn e nesrme t pasigurt pr t gjith n fshat. T gjith kishin vendosur t rezistonin. Ky ishte muhabet burrash, kurse jo larg nga shtpia
e hoxhs, n shkurret e malit, lviznin djemt me maska q pr ne
ishin krejt t panjohur.
Fshati vendosi ti priste t nesrmen polict, q, m tu larguar,
kishin premtuar se do t ktheheshin me autoblinda.

38

LUFTA NDRYSHE

Nuk kishim shkruar asgj pr Burojn. Bm vetm nj lajm se


kishte pasur shkmbim zjarri ndrmjet fshatarve dhe policve.
T nesrmen, m 26 nntor, nj lajm kishte dridhur redaksin.
Nga Kshilli pr Mbrojtjen e t Drejtave dhe Lirive t Njeriut (KMDLNJ) e Skenderajt lajmronte Murat Musliu - nj djalosh i prkushtuar dhe ndr t rrallt q e dinte se UK ekzistonte - se n fshatin
Llaush kishte nisur konflikti.
Bashk me Ardian Arifajn, pa hamendje, morm rrugn pr n
Llaush. Me t hyr n Skenderaj, n udhkryqin q ndante qytetin me
fshatrat dhe rrugn e Prishtins, dhjeta autoblinda ktheheshin mbrapsht, duke shtn me breshri djathtas dhe majtas.
Takuam fotografin e qytetit dhe Murat Musliun.
far ka ndodhur? - e pyetm Muratin.
Atij, nuk i doli asnj fjal nga goja.
Morm fotografin e qytetit dhe me veturn e tij Lada u nism pr
n Llaush.
Nuk kishte shtpi t paqlluar nga t dy ant e rrugs. Kur hym n
Llaush, u ndalm te shkolla e fshatit.
E kan vra msuesin Halil, i than Muratit, disa nga fshatart q
kishin dal n rrug.
Shkoni ma andej, n Ludeviq, atje ka pas luft, tregonte me gisht
nj plak, i cili kishte dgjuar krismat pr dy or rresht.
Luft ka pas. Prej ors dhet e gjys ka pas shum krisma,
rrfente plaku.
Asnjher m par nuk kisha dgjuar pr fshatin Ludeviq. N notesin tim me mbeti n kujtes fjalia e plakut - Dikush ka luftue n Lude-

39

Baton Haxhiu

viq, q m von zbardhi si titulli m i guximshm i faqes s par t


gazets.
Mijra gzhoja dukeshin rrugve t fshatit Llaush.
Ishte ora 12 e 30. Sokoli, nj djal i fshatit Ludeviq, q m von u
b hero i t gjitha gazetave, kishte marr nj birr Peje para dyqanit t
tij dhe shikonte malin. Shtpia e tij e re ishte br shosh nga plumbat
e autoblindave. Ai ishte i vetmi q e kishte par konfliktin nga afr.
Shtpia e tij ishte e fundit n fshat, afr malit. Ai kishte par far kishte
ndodhur. Dhe, rrfente pr do gj q kishte par. Nj familje e madhe, me nj bab burr e shkuar burrit, rrfente pr nj luft t madhe
q kishte ndodhur. Rrfimi i tij ishte autentik. Nj buldozer, q kishte
rastisur rrugs pr n Skenderaj, ishte ndalur nga nj grup burrash dhe
me t ishte br prita. Buldozerin e kishin vendosur n cepin e nj guri.
Nj pozit m t mir pr aksion luftarak as q ka mundur t merret
me mend. Nga t dyja ant ishte sulmuar kolona e gjat e autoblindave t policis serbe. Autoblinda e par dhe e fundit ishin shkatrruar
plotsisht. Sokoli rrfente se t tjerat silleshin n vend dhe nuk kishin
nga t shkonin. Dy or breshri plumbash, shprthime bombash dhe
gjithka tjetr.
Lufta nisi, biro, ishin fjalt e plakut, i cili para nesh kishte vendosur
ftonj dhe aj n nj tavolin t vogl druri.
Nga shtpia e tij, deri te vendi ku ishte vendosur prita, kishte disa
qindra metra.
Sokoli nuk donte ta thoshte se kush kishte luftuar. E dinte se i kishte
par nga afr, por u qndronte besnik njerzve nga mali, t cilt nuk u
dukn derisa ne shtisnim rrugve me Murat Musliun. Ky djal trim

40

LUFTA NDRYSHE

bnte fotografit s bashku me fotografin e qytetit, si dshmi e vetme e


konfliktit t par n Kosov.
Ishte lufta e par q shqiptart e bnin kundr forcave policore serbe.
Kmbt tona ishin t parat q shkelnin n rrugn e mbushur me
gzhoja, tuba fisheksh, ksula, gjak dhe nj cop truri q kishte ln
ndonjri nga polict serb.
Ne ktheheshin pr n Prishtin, duke bartur m vete dhjeta gzhoja
dhe nj helmet polici, si dshmi se lufta kishte filluar.
Por, Llausha kishte dal n rrug dhe vajtonte msuesin Halil, t
vrar n zyrn e shkolls nga nj plumb autoblinde, q ndrtesn prej
drrase e kishte br t paprdorshme.
E kishim rrfimin dhe fotografit nga vendi i ngjarjes. Nj fjali e
thn nga Sokoli, q ishte edhe fundi i artikullit, e tregonte gjith at q
po ndodhte dhe e priste n ditt e ardhshme Kosovn.
Kur t vini hern tjetr, do t jem me ata. Nuk i pres n shtpi
ma polict shkije, por do t shkoj n mal, ishin fjalt prshndetse t
dshmitarit t vetm civil t lufts s Ludeviqit.
N zyrn e vogl t redaksis qndronte ulur Shefi i Zyrs Amerikane n Prishtin, Richard Huckaby, q priste ardhjen ton.
Dukagjin Gorani, redaktor n Koha Ditore, i kishte treguar se ne
ishim nisur n vendin e ngjarjes.
Priste rrfimin tim dhe t Ardianit.
Kto jan dshmi nga lufta. Atje dikush ka luftuar, ishin fjalt e
para q i fola n redaksi.

41

Baton Haxhiu

I thash me nj krenari, duke shtuar se, m n fund, dikush ktheu


pushkn. Ardiani fliste me duar dhe i entuziazmuar tregonte rrfimin
pr dhjeta njerz t redaksis q e kishin rrethuar.
Richard Huckaby e kishte marr pamjen e kufoms. E prjetoi rnd
rrfimin dhe entuziazmin e t gjith neve n redaksi. Thn t drejtn,
asnjri prej nesh nuk kishte ndonj prfytyrim t qart se far donte
t thoshte lufta. Ai e dinte. Ne e kishim par n media Bosnjn dhe
Kroacin. Por, tashm - ato ishin br rrfime t harruara pr ne.
Huckaby pr dy or dgjoi rrfimin, fije e pr pe.
Shum keq pr Kosovn dhe pr ju, ishte fjalia e tij e par. Nuk e
dini ka sht lufta, na fliste me nj ton cinik. far do t shkruani,
na pyeti.
E kemi titullin, i thash - Dikush ka luftuar n Ludeviq.
Derisa bisedonim, fotografit u bn gati. Kur i pan ato, n redaksi
mbretroi nj atmosfer morti. Huckaby nuk e kishte besuar fare se
konflikti kishte qen n prmasa t tilla.
Nj telefonat nga Beogradi dhe nj bised prej disa minutash - e
bn Huckabin t dukej m i qet.
Fol me Nick Hill dhe Bob Norman, m tha.
Nicholas Hill ishte Sekretar i Par i Ambasads Amerikane n Beograd, kurse Robert Norman pr disa vjet rresht ishte Drejtor Politik n
kt Ambasad. T dy pr vite ishin marr me problemin e Kosovs.
Nick Hill ishte shum i mrzitur, kurse Bob Norman nuk shprehte
pezmin pr kt ngjarje. Prkundrazi, ishte shum i qart n porosin
e tij.

42

LUFTA NDRYSHE

Dikush sht dashur ta bnte kt... Shihemi nesr n Prishtin,


tha Bob Norman, nj diplomat amerikan ky q pr shum vite ishte m
i urryeri i regjimit t Slobodan Milosevic.
Ai ishte i hapur, i drejtprdrejt, shum cinik dhe ndr t part q ka
thn se do t dshironte ti shihte bombat mbi Beograd.
T nesrmen, dita zbardhi me rrfimin e lufts s Ludeviqit. Askush
nuk dshironte ta merrte si ngjarje. T gjith hezitonin t besonin se
lufta kishte filluar.
Hajt, se vet serbt e kan ba, ishin fjalt m t shpeshta q dgjova
t nesrmen.
Kur u takuam n Prishtin me Bob Norman, m tha se do t qndronte pr disa dit n Kosov. E di q vrtet ka qndruar disa dit n
Kosov. Ai ka shkruar pr luftn e Ludeviqit, pr paraqitjen publike t
tre ushtarve t UK-s dhe pr gjith at q po ndodhte n Drenic.
M tregoi pr raportin zyrtar q do ta drgonte. M kujtohet edhe tash
se n notesin e tij ishte shkruar afrisht kshtu:
M 25 nntor, npunsit e gjyqit, n prcjellje t patrulls s Ministris s Punve t Brendshme, kishin tentuar t dorzonin fletpagesat
e tatimit n disa fshatra shqiptare n rajonin e Drenics. Derisa shpura
kishte hyr n fshat, papritur sht gjendur nn breshrin e t shtnave
nga pylli i afrt. Pas shkmbimit t zjarrit, q ka zgjatur disa or, policia
sht trhequr nga rajoni para territ, pr tu kthyer n mngjesin e ardhshm me nj konvoj prej 10 autoblindash dhe disa kamionsh. Rruga
ishte bllokuar nga buldozer, n afrsi t fshatit Llaush. Derisa konvoji
sht ndaluar, zjarr i koncentruar sht hapur nga brigjet prreth. Sulmuesit, sipas t gjitha gjasave, kishin prqendruar zjarrin n konvojin
e blinduar, i cili ka reaguar me arm t rnd automatike 14. 5mm, t
43

Baton Haxhiu

vendosur mbi autoblinda, si dhe nga armt e lehta, duke vrar kshtu
msuesin lokal dhe duke lnduar nj civil tjetr.
M tutje raporti vazhdonte afrsisht kshtu:
N pamundsi pr ti nxjerr nga pusia, gjat s cils s paku nj
autoblind sht qlluar me minahedhs, policia ka krkuar ndihmn e
helikopterve t armatosur, t cilt kishin arritur t dbonin sulmuesit
dhe konvoji ishte kthyer pr n Mitrovic ose Prishtin. M s paku,
dy t vrar dhe dy t plagosur. Lajmi prshkoi Kosovn me shpejtsi
t drits dhe paraqitja e tre ushtarve t UK-s, tri dit m pas, n
varrimin e msuesit n Llaush, u dha thashethemeve ngjyr tjetr. Pas
konfliktit t policis n Llaush, MPB serbe ishte trhequr nga tri stacionet policore n rajonin e Drenics dhe kishte zvogluar dukshm
numrin dhe frekuencn e patrullave. Mungesa e tyre ishte e dukshme,
jo vetm n kt rajon, por edhe n pjes t tjera t Kosovs. Shum
postblloqe ishin zhdukur prnjher. Kjo situat e paqart rezultoi me
shpalljen e territorit t lir t Drenics, jo vetm nga ana e shqiptarve
t entuziazmuar lokal, por edhe nga personalitete t opozits n Beograd, t cilve u plqeu ky pretekst pr t akuzuar Qeverin se nuk
sht kompetente.
Kshtu afrsisht kishte shkruar Bob Norman n raportin e tij.
Konstatimet e fundit ishin perceptim politik, por e di se raportin e
kishte shkruar ashtu si kishim biseduar, me disa nuanca diplomatike
dhe me porosi se far mund t ndodhte m tutje. Pr dallim prej Nick
Hill, Bob Norman nuk ka pasur dshir ta takonte Ibrahim Rugovn.
Arsyet nuk i di. Por, dshmia e tij ka qen shum e sakt. Kjo dshmi,
me gjas, duhet t ket shkuar pr n Washington.

44

LUFTA NDRYSHE

N t njjtn koh, t gjith n Prishtin flisnin pr varrimin e msuesit Halil. Por, askush nuk dshironte t dinte pr luftn e Ludeviqit. N radh ishte edhe nj ritual morti. Kt her, m 28 nntor, n
Llaush. Dhjeta aktivist politik dshironin t mbanin fjalim politik
n varrimin e msuesit. Askush nuk kishte besuar se ky varrim do t
ishte edhe fundi i fjalimeve t politikanve mbi varret e viktimave t
Kosovs.
M 28 nntor 1997, tre persona te armatosur, me uniforma kamuflazhi dhe maska t zeza, prve njrit, befasisht u paraqitn n Llaush,
n varrimin e msuesit t vrar m 26 nntor n kt shkoll.
Shum njerz kishin ardhur nga tr Kosova. Ashtu si ishte br
zakon, fjalimet e politikanve radhiteshin njri pas tjetrit.
Kisha par shum varrime deri ather. T gjith i ngjanin njri-tjetrit, vetm s n koht e fundit ndrroheshin autort, fjalamant q
flisnin pr rezistencn paqsore dhe moralin e lart t popullit t
Kosovs.
Duke dgjuar fjalimet e LDK-s, PSHDK-s, Ballit Kombtar dhe t
tjerve me radh, m sillej n mendje politika kosovare gjat tr ksaj
periudhe.
Duke par kta njerz, nuk ishte vshtir t konstatoje se n politikn kosovare nj pjes e njerzve kishin hyr nga kureshtja, t tjert
pr t shitur mend, e t tjer, edhe m keq, pr t ngatrruar pun.
Rrethan e mjedis m ideal pr njerz t tillt se Kosova as q mund t
mendohej.
Ishte e sakt dhe e bukur thnia se Kosova dhe bota shqiptare n
prgjithsi prodhonte m shum thashetheme sesa q arrinte t konsumon. Edhe pr UK-n kishte shum thashetheme. Ishin t KOS-it,
45

Baton Haxhiu

UDB-s. Asnjher nuk mendohej se dikush mund t vishte teshat dhe


t kapte pushkn pr t luftuar. Pr ta mbrojtur pragun e shtpis. Se
deri aty kishte ardhur puna.
Dy djelmosha me maska, kurse tjetri me fytyr t zbuluar, lshoheshin posht livadhit. T pavrejtur hipn n tribunn e improvizuar,
n t ciln deri n at moment ishte shitur patriotizm dhe fjal boshe.
N nj fjalim t shkurtr patriotik, t prshndetur me brohoritje ekstaze prej m se 15.000 t pranishmve, ata identifikuan veten si
pjestar t Ushtris lirimtare t Kosovs, UK-s.
Pastaj, ikn prej nga kishin ardhur.
Lvizn me lehtsi, pr ti ln njerzit gojhapur. Kur menduam
se tashm ishte krejt e qart se UK-ja ekzistonte, se dyshimet dhe
thashethemet prfunduan, doli dika tjetr.
Ende pa arritur t zhdukeshin figurat e tyre n malin e afrt, nj
milion fjal t dyshimit lindn aty pr aty. Ato kishin arritur para nesh
edhe n kryeqytetin e Kosovs. Dhe, ashtu si ndodhte zakonisht, n
Qafn e Prishtins, n vendin ku thurej politika e thashethemeve,
tashm kishte dhjeta variante pr paraqitjen e UK-s. Ne q ishim
prezent dhe kishim par ngjarjen, tani nuk e njihnim. Prezenca jon
n vendin e ngjarjes dukej se ishte e kot, sepse bota e thashethemeve
ishte m e fort se do dshmi reale. Ishte e qart se krejt politika e
ndrtuar mbi gnjeshtra - ishte m e fuqishme sesa e vrteta e thn me
vite t tra, nga nj pjes e njerzve t Kosovs.
Nuk m besohej se ky vend jetonte skajshmrisht n botn e thashethemeve.
Prap konspiracion.
Prap rrfimi pr djemt e UDB-s...
46

LUFTA NDRYSHE

Kreu i dyt

Dosja perndimore e UK-s


At q nuk e dshironim ne, e vrejtn t tjert. N vitet 1996-1997
kishte ardhur nj gjenerat e re diplomatsh. Nj djalosh i ri, rreth t
njzetetetave, diplomat, gati se ishte br rezident n Kosov, pr ta hulumtuar situatn dhe pr ta par t vrtetn. Ai ishte Julian Braithwaite,
bir i nj diplomati me karrier. Nj tjetr, suedez, diplomat shum i
dhn pas Ballkanit, Jonas Wais (Jonas ka vdekur n vitin 2001, n nj
aksident, gjat shrbimit t tij n Irak). Dhe, nj tjetr, q m von u b
njri ndr diplomatt m t njohur, Jan Kickert, austriak dhe zvends
i diplomatit kryesor europian pr Kosovn, Wolfgang Petritsch.
Ne bnim shaka me komunikatat e Qendrs pr Informim t Kosovs
(QIK) dhe gazets Bujku, t cilat takimet e Presidentit Ibrahim Rugova
me kta diplomat i vendosnin n kndin e siprm t faqes s par.
Jemi lodhur me takimet sterile me njerzit e politiks dhe me fjalt
e tyre - se kjo organizat sht serbe, nuk mund t jet shqiptare, na
thoshin, n nj dark, n Shpagetarin Toni, n Prishtin.
Natyrisht, e kishin fjaln pr UK-n.
Derisa politikant thoshin fjal t tilla, ata e kishin hulumtuar vet
situatn dhe kishin evidenc t sakt pr UK-n dhe prezencn e saj
n terren.
47

Baton Haxhiu

As ne nuk dinim aq shum. Gjat biseds, msuam edhe pr nj


varg sulmesh q kishin ndodhur, q ne as q i kishim ditur, sepse i
kishim konsideruar ose si provokime t policis dhe ushtris serbe, ose
si nj veprim individual t ndonj azgani kosovar.
Julian dhe Jonas kishin mbledhur t dhnat dhe kishin br dosjen pr sulmet e UK-s. Nj revist e njohur britanike, e cila merrej
me shtje ushtarake, pr nevoja t brendshme, kishte publikuar gjith
rrfimin pr UK-n. Julian na dha nj kopje t saj. Supozohej se at
raport e kishte shkruar nga vet Julian, i ndihmuar nga atasheu ushtarak n Ambasadn Britanike n Beograd, John Crosland i cili sht
ushtaraku m meritor pr sqarimin e situats n Kosov. Ai kishte
shtitur kmb shumicn e fshatrave t Kosovs, pr t evidentuar t
gjitha pikat ku operonin serbt. Thuhet se Crosland i kishte dhn shumicn e caqeve pr aeroplant e NATO-s, gjat fushats ajrore t pranvers s vitit 1999.
N dimrin e vitit 1997, ekspert t ndryshm kishin paralajmruar
se nj pranver e prgjakshme po afrohej n Kosov.
Vetm pak koh para se vendi t prfshihej nga nj luft e plot, n
nntor t vitit 1997 luftimet qen prhapur n pjes t ndryshme t
Kosovs, kurse n kufirin m Shqiprin ato ishin sporadike.
Ndonse kishte shenja t sakta pr kt, komuniteti ndrkombtar
q ishte n gjum diplomatik - u zu i paprgatitur, pa ide dhe pa mjete
q t ndrmerrte masa pr shmangien e nj konflikti t armatosur, q
m von do t shnonte edhe shkatrrimin e fundit t ish Jugosllavis.
N fillim t gushtit, numroheshin 500 t vrar, shum t plagosur, 25.000 refugjat kosovar n Shqipri, 13.000 n Malin e Zi dhe

48

LUFTA NDRYSHE

107.000 t tjer t zhvendosur brenda Kosovs - pa status zyrtar t


refugjatit dhe pa mbrojtje.
Kur mospajtimet e regjimit serb me Qeverin e vetshpallur t
Republiks s Kosovs shkonin duke u rritur, paniku shtohej ndr
diplomatt ndrkombtar. Zyrtarisht, ata po krkonin nj zgjidhje pr
problemin e Kosovs. Por, mnyra e qasjes ishte shum e ngadalshme,
mnyr kjo e cila solli Bosnjn n kt gjendje ku sht sot, me nj
forc t madhe dhe t shtrenjt ndrkombtare n t.
Julian dhe Jonas kishin mbledhur t dhnat dhe kishin br dosjen pr sulmet e UK-s. Nj revist e njohur britanike, e cila merrej
me shtje ushtarake, pr nevoja t brendshme, kishte publikuar gjith
rrfimin pr UK-n. Julian na dha nj kopje t saj. Supozohej se at
raport e kishte shkruar nga vet Julian, i ndihmuar nga atasheu ushtarak n Ambasadn Britanike n Beograd, John Crosland i cili sht
ushtaraku m meritor pr sqarimin e situats n Kosov. Ai kishte
shtitur kmb shumicn e fshatrave t Kosovs, pr t evidentuar t
gjitha pikat ku operonin serbt. Thuhet se Crosland i kishte dhn shumicn e caqeve pr aeroplant e NATO-s, gjat fushats ajrore t pranvers s vitit 1999.
Pr t pasur nj prfytyrim t prafrt pr mnyrn se si i shihnin
ndrkombtart zhvillimet n Kosov gjat atyre ditve, parafrazimi i
disa theksimeve t raportit e prmendur m lart - zgjon interes.
Aty thuhej, ta zm, se UK, pas nj sr sulmesh n vende t
ndryshme t Kosovs, vendosi t shkonte nj hap m tej dhe ta verifikonte ekzistencn e saj publikisht. Edhe pse shumica e liderve politik shqiptar, ashtu si edhe kolegt e tyre serb, vazhdonin ta mohonin ekzistencn e UK-s, prkundr t gjitha dshmive konkrete,
49

Baton Haxhiu

fama e Ushtris lirimtare t Kosovs prhapej me shpejtsi t madhe,


duke krijuar n mesin e t rinjve shqiptar nj ndjenj t euforis. N
kt faz, kur aksionet e armatosura ende ishin t intensitetit t ult,
hartuesit e raportit shtronin dilemn pr mundsin ose pamundsin
e kufizimit t ktij konflikti n nivelin aktual, duke krkuar njkohsisht edhe masat q duheshin marr, n mnyr q konflikti t mos
eskalonte n nj luft prmasash t mdha.
Sipas tyre, shtja themelore, nse Kosova do t bhej edhe nj vatr
e gjakderdhjes n Ballkan, kishte t bnte me dy komunitetet etnike t
ballafaquara n konflikt, me serbt dhe shqiptart, nse ata do t gjenin
kuraj, menuri por edhe resurse politike pr t parandaluar ngjarjet
q shpijn drejt spirales s pakontrollueshme t dhuns.
Pra, a kishte vullnet t mjaftueshm politik te serbt dhe shqiptart pr ti lvizur gjrat n kt drejtim? Prve ksaj, ashtu sikundr
mund t merrej me mend, hartuesit e raportit i jepnin nj rol t veant
komunitetit ndrkombtar, nse ai do t tregohej energjik n marrjen
e masave pr parandalimin e konfliktit, i cili, kur bhej fjal pr zhvillimet n ish-Jugosllavi, me prjashtim t Maqedonis, gjithnj kishte
vn n veprim nj agjend t vonuar dhe t ngadalt.
Tash, shtja shtrohej - nse komuniteti ndrkombtar kishte msuar dika nga prvoja.
Pr hartuesit e raportit, mbetej problem prcaktimi i fillit t vrtet
t ciklit aktual t dhuns n Kosov.
Krkesat e dy komuniteteve kombtare t Kosovs, serbeve dhe
shqiptarve, dallojn dukshm dhe reflektojn mitet e ndrsjella kombtare. Mund t vrtetohet, pa dyshim, se dy grupet jan prdorur si
figura shahu nga sunduesit e ndryshm t Kosovs, me shekuj t tr:
50

LUFTA NDRYSHE

humbsit e nj lufte gjithnj jan prpjekur q t hakmerren n luftn


tjetr, thuhej n raport.
N observimet e tyre pr zhvillimet historike n Kosov, ata e ven
theksin n kronologjin e ngjarjeve, q nga Lufta e Dyt Botrore,
kur, sipas tyre, kishte pasur prleshje t mdha q kishin rezultuar me
mposhtjen e prgjakur t grupeve t rezistencs shqiptare nga Armata
Jugosllave, gjat viteve 1944-45. Tutje, prmendeshin trazirat e shqiptarve t vitit 1968, q dhan si rezultat nj shkall t autonomis, pothuajse t barabart me gjasht Republikat e Jugosllavis s athershme,
prfshir ktu edhe trazirat e mtejme m 1981, nj vit pas vdekjes s
Josip Broz Titos.
Lvizja e vitit 81, me krkes pr Republikn e plot t Kosovs,
brutalisht u shua nga ushtria dhe policia federative jugosllave, e cila ka
vazhduar ta sundoj krahinn me provizione t ndryshme nn kushte
t jashtzakonshme. Mijra arreste, prcjell me gjykime me procedur
t shkurtr, kishin drguar t rinjt shqiptar npr burgje, pa u brengosur pr dshmi, thuhej n raport.
N kohn kur e ardhmja e Jugosllavis bhej gjithnj e m e
dukshme, saktsonin diplomatt, referendumi i fsheht shqiptar u
mbajt n shtator t vitit 1991, duke shpallur pavarsin e plot t Republiks s Kosovs.
Zgjedhjet e fshehta parlamentare jan mbajtur n maj t vitit 1992.
Edhe pse Parlamenti kurr nuk sht tubuar, Bujar Bukoshi, i zgjedhur pr Kryeministr t Kosovs, nga Parlamenti i par, vazhdoi t
kryej detyrn, me t ciln ishte ngarkuar nga ekzili n Gjermani.

51

Baton Haxhiu

Forca e dukshme e APJ-s dhe njsive paramilitare serbe, q vazhdimisht godisnin qytetet e Kroacis dhe m pas dhe t Bosnjs me artileri t rnd, pati ndikim dekurajues n Kosov, thoshin ata.
N raport vemas theksohej fakti se Ibrahim Rugova dhe Lidhja Demokratike e Kosovs (LDK), t ciln ai e kryeson, vazhdimisht
kan deklaruar prcaktimin e tyre pr arritjen e pavarsis me mjete
paqsore, q prfshinin rezistencn paqsore, krijimin e institucioneve
paralele t Republiks s Kosovs dhe besimin n prkrahjen e komunitetit ndrkombtar.
T preokupuar me luftn n Bosnj dhe me rritjen n vazhdimsi
t zrave opozitar, si dhe t preokupuar me dezintegrimin e plot t
ekonomis, pushtetart n Beograd dukej se toleronin shoqrin paralele shqiptare, pasi q udhhiqte punt e veta n mnyr paqsore, nn
kontroll t plot t Rugovs dhe t LDK-s, pa ndonj rrezik pr shtetin.
Sipas hartuesve t raportit, numri i incidenteve t armatosura
ndrmjet dy komuniteteve etnike - kishte qen shum i vogl n periudhn 1992-95 dhe intensiteti i tyre kufizohej n shkmbimet sporadike
t zjarrit, ose t keqtrajtimeve nn krcnim t armve.
Edhe pse t dhnat zyrtare serbe kishin shnuar 136 sulme mbi policin, gjat 18 muajve t par nga shpallja e pavarsis s Republiks
s Kosovs, aksioni i vetm i madh kishte qen sulmi mbi automjetin
e Ministris s Punve t Brendshme t Serbis (MPB), n afrsi t
Gllogocit, m 22 maj 1993, gjat t cilit dy polic kishin humbur jetn,
ndrsa pes t tjer ishin plagosur.
M 22 prill 1996, katr sulme, pothuajse t koordinuara, jan kryer
pr m pak se dy or, n lokacione t largta nga njra-tjetra. Deri52

LUFTA NDRYSHE

sa njri prej sulmeve, gjat t cilit tre civil serb jan vrar, mund ti
prshkruhet hakmarrjes, sulmet n Shtime, Pej dhe Mitrovic, kishin
pasur n shnjestr pjestart e uniformuar t MPB-s: 2 oficer t policis jan vrar dhe tre t tjer jan plagosur. Policia serbe ka fajsuar
terroristt separatist fraz e zakonshme me t ciln mbulohet do
gj.
N raport pohohej se sulmet kishin vazhduar n nivel t njjt, duke
marr n shnjestr jo vetm MPB-n, por edhe shqiptart etnik,
besnik ndaj administrats serbe.
Ndrkaq, nga fillimi i vitit 1997, media n gjuhn shqipe ka filluar
t merrte fakse, n t cilat nj organizat e quajtur Ushtria lirimtare e
Kosovs kishte marr mbi vete prgjegjsin pr sulmet e bra.
Edhe pse Milosevic pohonte se terrorizmi n Kosov sht prer n
rrnj, realiteti e dshmoi t kundrtn.
Pas nj pushimi t shkurtr, sulmet kishin filluar srish.
Gjat vers s von t atij viti.
Vargu i sulmeve m spektakulare, q i dhan besueshmri UKs, u ndrmor brenda katr orve, natn ndrmjet 10 dhe 11 shtatorit.
Jo m pak se 10 sulme t koordinuara, n lokacione prej m se 150
km largsi, kryesisht duke marr n shnjestr kazermat policore dhe
automjetet, dshmuan ekzistencn e nj force t organizuar mir, me
aftsi dhe mjete pr planifikim dhe ekzekutim aksionesh relativisht
t komplikuara, n kushte t vshtirsuara t komunikimit t varfr,
sistemi telefonik pothuajse jo ekzistues dhe t prgjuar, si dhe pranis
s gjer t policis serbe dhe postblloqeve n rrugt kryesore.
Prdorimin pr her t par t armve anti-tank, hartuesit e raportit
e shohin si eskalim t mtejshm t konfliktit. Kto arm ishin pr53

Baton Haxhiu

dorur pr thyerjen e mureve t ndrtesave, gjat nj sulmi natn n


fshatin Baballoq, n afrsi t Deanit, q kishte ndodhur m 16 tetor.
Por, ngjarja q UK-n e shndrroi n tem t prditshme n
Kosov - ishte paraqitja e par publike e pjestarve t saj, m 28 nntor, dat kjo q shqiptart e Kosovs dhe t Shqipris shnohej si Dita
e Flamurit - fest kjo me rndsi t madhe patriotike, thuhej n kt
raport.
Raporti mbante datn 15 dhjetor 1997.
Ai kishte prshkruar dhe parapar gjrat me saktsi t madhe. Por,
situata ndrkombtare rreth Kosovs ende ishte konfuze dhe diplomatt ende nuk kishin deprtuar te shefat e qeverive t tyre me informacionet q kishin dhe alarmin pr seriozitetin e zhvillimeve n
terren.
Megjithat, raporti i prfshinte ngjarjet n nj plotni t madhe.
Ndoshta, pr her t par n kundrimin e perndimorve, gjrat n
Kosov shiheshin me nj dioptri krejtsisht reale. Pa paragjykime,
me kontekst t qart historik dhe aktual. Prshkrimet e detajeve ishin
jashtzakonisht t sakta.
Stacionet policore q sulmohen, jan t zgjedhura me kujdes. T
gjitha sulmet q jan br, kishin qen stacione t izoluara, npr fshatra, kryesisht t okupuara nga afro 12 polic, pa sigurim t vrtet, pa
porte kontrolluese ose roje nate. Karakteristik pr sulmet e hershme
ka qen hapja e befasishme dhe e koncentruar e zjarrit, npr dritare.
N disa raste jan prdorur minat e dors t prodhimit jugosllav dhe
kinez, q jan hedhur n objekte npr dritare. Koht e fundit, sulmuesit kishin pasuruar arsenalin e tyre me anti-tank, minahedhs t
tipit LAW dhe RB-57, t prodhimit jugosllav. Kto sulme, gjithashtu,
54

LUFTA NDRYSHE

jan prqendruar n prhapjen e pasiguris n mesin e pjestareve t


policis. Madje, edhe kur stacionet kishin qen t mbrojtura dobt,
nuk ka pasur tentime pr znien e tyre dhe pr vnien e tyre nn kontroll t sulmuesve.
M tej, n raport, flitej pr reputacionin e UK-s, q ishte n rritje
t vazhdueshme, vemas pas prits n fshatin Llaush.
Sipas hartuesve t raportit, sipas t gjitha gjasave, aksioni i Llaushs
nuk kishte qen aksion i organizuar dhe i planifikuar. Dshmit e tyre
flitnin se fshatart lokal, fillimisht kishin reaguar n mnyra spontane
ndaj pranis s policis dhe npunsve t gjyqit n fshat, duke u prpjekur ta ndalonin hyrjen e tyre n lokalitet.
Rajoni i Drenics, thon ata, sht i njohur pr nga ashprsia - madje edhe pr nga standardet ballkanike dhe tregimet romantike pr
lvizjen e rezistencs nn udhheqje t Shaban Polluzhs (q u shua
brutalisht nga Armata Jugosllave, m 1945), ende jan t gjalla. Pr
raportuesit ishte krejt e mundur q pjestaret e UK-s, t cilt jan
t pranishm n Drenic, teknikisht mund t kishin ndihmuar n vendosjen e bllokads pr ndalimin e konvojit policor.
Por, do t ishte gabim t besohet se i tr aksioni mund ti prshkruhet nj njsie t organizuar.
Raportuesit kishin br edhe nj analiz t vendit t ngjarjes.
Gjurmt q kishin mbetur n vend-betej, japin indikacione se
kishin qen dy grupe t armatosura, me nga 12 sulmues n secilin
grup. Meq banort jan t armatosur dhe armt sht pun e leht
t fshihen n zonat fshatare, sipas raportuesve, ka qen pun e leht
grumbullimi i nj force t ktill brenda nats, t prgatitet pusia dhe
sulmuesit t shprndaheshin posa t prfundonte prleshja.
55

Baton Haxhiu

Q nga abrogimi i autonomis s Kosovs, autoritetet serbe kishin


udhhequr krahinn si nj koloni, duke mbajtur rendin me an t
keqtrajtimit, m shum se me an t ndonj veprimi parandalues. Shoqria shqiptare sht tejet e lidhur ngusht, e njohur pr nga besnikria
fisnore dhe familjare dhe pr nga traditat e vjetra t nderit dhe fshehtsis. Gjuha sht trsisht ndryshe nga fardo gjuhe tjetr q flitet n
ish-Jugosllavi (ose kudo n Evrop), q vshtirson infiltrimin, madje
edhe n koht m t mira, thuhej aty.
Vshtirsit serbe, q me an t kundrzbulimit t deprtojn n
radht e shqiptarve, sipas raportuesve, jan t mdha, sepse shqiptart
q kishin punuar m par n organet e siguris, shumica ishin larguar
nga puna, ndrsa ata pak q kishin mbetur ishin t paprdorshm,
sepse mbanin etiketn e tradhtarve dhe, si t till, jan t paprdorshm pr policin serbe.
Burimet e ndryshme shqiptare pohojn pr 900.000 deri n 1.2
milion keqtrajtime nga policia, q nga viti 1981. Praktikisht, do i rritur ka kaluar npr procedur policore, q vetm ka br planifikimin
edhe m ekstrem.
Preokupim t veant pr raportuesit prbnte organizimi i brendshm i UK-s, e veanrisht struktura e saj organizative. Duke u
mbshtetur n kumtesat e lshuara pr opinion, raportuesit prcillnin
n raportin e tyre supozimin se UK tashm kishte Shtabin e Prgjithshm - q sht emr pr trupin m t lart koordinues t saj, i cili ka
gjas q sht i prbr prej nj przierjeje ushtarsh dhe politikansh.
Pr vendndodhjen e Shtabit, ata shprehin supozimin se gjendet diku
n Gjermani dhe se antar e tij udhtojn n Kosov, kur paraqitet
nevoja.
56

LUFTA NDRYSHE

Nga ana tjetr, jepet edhe versioni i zyrtarve serb t sigurimit, t


cilt besojn se UK duhet t ket edhe ndonj form t komands
rajonale.
Por, ka pak gjas q ajo t jet e lokalizuar n Drenic. Do t kishte
me shum kuptim po t ishte e fshehur n Prishtin - qytet me 200.000
banor.
Pr strukturn e brendshme organizative t UK-s, raportuesit
kan dijeni se ajo operon n grupe prej 3 deri n 5 luftuesish, derisa 1
ose 2 prej tyre n do aksion jan t rinj dhe merren me kto aksione
pr t prfituar prvoj.
Komanduesit e grupeve besohet se mbeten n Kosov derisa ti
kryejn 3 aksione, pastaj trhiqen dhe shkojn n Evropn Perndimore. Fshehtsia sigurohet nga ndihmsit lokal, t cilt jan prgjegjs pr logjistik: armt mbahen t fshehta dhe drgohen n rajonin e
prgatitur pr sulm, ku pastaj i dorzohen ekipit sulmues. Kjo strategji
bn q t besohet se pr tr kt nevojiten 120 deri 150 njerz me prvoj aksioni, 40 prej t cilve prbjn udhheqjen e grupeve, ndrkaq
200 t tjer prbjn strukturn prforcuese, si udhrrfyes, furnizues
etj.
Komunikimi sht ekskluzivisht i limituar dhe kjo konsiderohet si
mnyra e vetme pr t ekzistuar, saktsojn raportuesit.
Raportuesit perndimor shfaqnin interes t veant pr nj njohje
m t thelluar t UK-s. Kjo, edhe pr arsyen se njohjet e tyre pr ket
formacion - fillimisht ishin t pakta. Sikundr mund t vrehet, pr t
br nj letrnjoftim t saj, ata mbshteten n burime t ndryshme, t
drejtprdrejta ose t trthorta.

57

Baton Haxhiu

N kt rast, 41 kumtesat e lshuara deri n at koh nga UK, u


japin shkas raportuesve ta portretizojn UK-n si organizat profesionale, e cila thot se sht plotsisht e pavarur nga lidert politik.
Ata analizojn edhe stilin dhe gjuhn e kumtesave, pr t cilt thon
se jan koncize dhe nuk shpalosin detaje.
M tej thuhet: Shumica e analistve hedhin posht teorit se lidert
e grupeve t veanta vijn nga ish-Ushtria Jugosllave. Oficert shqiptar nga kjo ushtri jan prjashtuar gjat viteve 1990-1991, ndrkoh
q shumica prej tyre mbahen nn vzhgim konstant. Konvertimi i oficerve t APJ-se n Kroaci dhe Bosnj gjat lufts dshmoi se ata jan
t paaft pr t menduar si t pavarur dhe individualisht, derisa UK
deri tash ka dshmuar se shfrytzon nj qasje krejtsisht t kundrt.
Teorit q flasin pr pjesmarrjen e shqiptarve q u strvitn n ushtrin kroate mund t hidhen posht, ngase numri i tyre sht shum
i vogl dhe i limituar n nivele m t ulta, me prjashtim t Rrahim
Ademit, i ciii me sukses ka komanduar nj brigad. Ndonse burimet
serbe pohojn se n organizat marrin pjes oficer t Ushtris Shqiptare, megjithat, nj pohim i till nuk qndron. Nj burim potencial
prej nga ka rrjedh stafi i lart i UK-s, mund t jen ish-inspektort
e MPB-s s Kosovs. Q nga viti 1976, n Akademin Ushtarake t
Armats se Jugosllavis, pr do vit, kishin diplomuar 30 inspektor
t policis. Kta inspektor kishin kombinuar njohurin m t madhe
ushtarake me at policore, prfshir edhe strvitjet e vazhdueshme t
taktiks guerile. Gati asnj nga kta inspektor shqiptar nuk ka mbetur n MPB, q nga spastrimet e viteve t hershme 90. Nj numr i tyre
ka mrguar pr n Evropn Perndimore dhe sht e besueshme q ata
mund t jen kurrizi i stafit t lart t UK-s.
58

LUFTA NDRYSHE

Ky pohim tregon se n bashksin ndrkombtare enigma rreth aftsive ushtarake t UK-s bnte q t lansoheshin teori me shum
pak besueshmri dhe mbshtetje n gjendjen faktike.
Nj shtje tjetr q kishte zn vend n raport - ishte parashikimi pr mundsit e zgjerimit t UK-s, prfshir edhe kahet e
mundshme t zhvillimit t situats. Raportuesit ishin n dijeni se UK
nuk e kishte problem zgjerimin e mtejshm t radhve t veta, sepse,
pohonin ata, n Kosov m shum se 20 mij shqiptar arrinin moshn
madhore pr do vit, q domethn se ekzistonte nj potencial i madh
njerzor. Mirpo, strvitja e tyre paraqiste problem t madh. Deri m
1990, strvitjet themelore pr prdorim t armve dhe strvitjet e kmbsoris kishin qen t detyrueshme n APJ. Q nga ai vit, n kundrshtim me rregullat ushtarake, rekrutt shqiptar nuk ishin ftuar m t
shrbenin n Armatn Jugosllave, kshtu q, edhe prkundr besimit
ndr ballkanasit se do i rritur di ta prdor pushkn, do t mund t
quhej vetvrasje futja n luft me ushtar t till, t pastrvitur dhe pa
prvoj.
Kampe t mdha pr strvitje nuk mund t krijohen as n Kosov,
e as n Evropn Perndimore, gj q detyron UK-n ta kufizoj numrin e vet. Disa kampe specializuese kishin ekzistuar n Shqipri, q
nga koha e Enver Hoxhs dhe s paku dy sosh (n Fush-Kruj dhe n
Bajram Curr) besohet q kishin vepruar edhe gjat regjimit te Berishs,
por jan shuar m 1993, nn presion t SHBA-s. Edhe pse Qeveria e
Fatos Nanos publikisht ka njohur Kosovn t jet pjese e Serbis dhe
i sht prkushtuar zgjidhjes paqsore, sht e mundur q raportet
jozyrtare pr ekzistencn e kampit strvits n Librazhd t jen t vrteta. Edhe po t jet kjo e vrtet, duket se kjo ka ndodhur m tepr pr
59

Baton Haxhiu

shkak t anarkis n vend, sesa pr shkak t ndonj prkrahjeje nga


Qeveria Shqiptare, ndrsa n terminologjin ushtarake nj kamp i till
do t ishte i parndsishm.
Gjithashtu, raportuesit perndimor shtjen e furnizimit t kosovarve me arm e lidhin edhe me shprthimin e trazirave n Shqipri,
m 1997.
Deri ather, shkruanin ata, shqiptart e Kosovs kishin mundur
t llogarisin vetm n nj numr t kufizuar t armve, sepse armt e
Mbrojtjes Territoriale t Kosovs ishin konfiskuar pas demonstratave
t vitit 1981. Ato asnjher m nuk u gjenden n duart e shqiptarve.
Pra, furnizimi me arm n Kosov ishte nj pun e vshtir. Mirpo,
luftrat n ish-Jugosllavi kishin br q nj numr armsh t prfundonin edhe n Kosov, shumica prej t cilave jan shitur nga vet serbt.
Pas pranvers s vitit 1997, situata e furnizimit me arm n Kosov
ndryshon rrnjsisht, sepse pas plakitjes s depove ushtarake n
Shqipri, numri i armve n qarkullim, n t cilat mund t kishin qasje
edhe kosovart, ishte shtuar shum.
mimi aktual i Kallashnikovit, shkruajn raportuesit, sht
vetm 300 USD, ndrsa vlersimet m t prmbajtura t rezervave t
armve arrijn 25.000 AK t fshehura. Gjithashtu, mund t gjenden
edhe arm anti-tank, predha dore, minahedhs, madje edhe predha t
kalibrit t vogl dhe arm kundrajrore.
Nj analiz t vmendshme, analistt dhe raportuesit i bjn edhe
pals kundrshtare. Serbve.
Ata, thon raportuesit, mungesn n numr e kompenson me organizim dhe logjistik.

60

LUFTA NDRYSHE

MPB n Kosov ka afro 13.000 polic t armatosur me pajisje paramilitare, duke prfshir autoblinda dhe helikopter t armatosur. Rreth
25.000 prforcime policore t rregullt dhe rezervist mund t transferohen nga Serbia qendrore pr 72 or.
Por, nuk sht vetm policia ajo q kujdeset pr sigurin n Kosov.
Raportuesit theksojn se Armata e Jugosllavis ka afro 6.500 t dislokuar n Kosov, kryesisht n zonn kufitare dhe n katr garnizonet
e mdha, duke i shtuar ksaj edhe planin pr dislokim t shpejt t
prforcimeve prej 10.000 trupave nga Nishi, Leskovc dhe Uzic - si val
t par, n mesin e t cilve edhe 4.000 rezervist, teorikisht t gatshm
pr aksion n Kosov.
Vzhguesve perndimor nuk u shpton fakti se armata serbe-jugosllave ka shfaqur pavullnetin e saj pr tu przier n Kosov, pasi
q Kosova konsiderohet t jet shtje e brendshme politike, prandaj duhet t mbetet n kompetenca t policis. Armata serbe pr kt
qndrim mund ti falnderohet n njfar mnyre edhe UK-s, e cila
gjat aksioneve t vet i qe shmangur caqeve ushtarake, q mund t
konsiderohet veprim me mend i formacioneve t armatosura shqiptare, sepse kshtu mund t pohohet se UK-ja nuk lufton institucionet
e shtetit, por ata q aktualisht jan prgjegjs pr represion n Kosove
- policin.
Q nga janari i vitit 1998, thon raportuesit, armata sht gjendur
nn presion politik pr t ndrmarr dika, por ajo me menuri i ka
ikur przierjes n ndonj operacion anti-UK, duke kufizuar veprimet e saj vetm n drgimin e ndonj konvoji ushtarak n rajonin e
Drenics.

61

Baton Haxhiu

Kta nuk kishin hasur n fardo rezistence dhe kjo sht prdorur
nga propaganda zyrtare serbe pr t mohuar ekzistencn e UK-s,
thuhej n raport.
Tutje, shtohej se elementi i tret dhe m i paparashikueshm i
forcave serbe - n paramilitart dhe vullnetart.
Edhe pse shumica e milicve q kishin operuar n Kroaci dhe Bosnj jan shpartalluar, s paku dy sosh jan t gatshme t shfaqen n
Kosov nse bost e tyre vendosin t veprojn. Milicia m s miri e
organizuar, q tani sht e trhequr, por sipas raporteve aktuale sht
duke u nxehur pr aksion n Kosov, sht Garda Vullnetare Serbe SVG, m mir e njohur si Tigrat, nn udhheqjen e Zelko Raznjatovic
(Arkan).
Tigrat, afro 400 lufttar t ashpr me prvoj luftarake dhe t dokumentuar pr kryerje t spastrimeve etnike, mund t prdoren pr
aksionet, me t cilat as policia e as ushtria nuk dshiron t vihet n
lidhje.
N raport theksohej se organizata e vetme tjetr q mund t organizoj nj milici, do t ishte partia ekstreme djathtiste e Vojislav Sesel,
Partia Radikale Serbe.
Raportuesit jan ndalur te efektet psikologjike t pusis n Llaush.
T dy palt, thon ata, tash strmadhojn forcn e ushtris.
Me paqartsi rreth mnyrs s veprimit dhe pa udhheqje politike,
MPB-ja ka trhequr shumicn e njsive t saj nga vendet e rrezikshme
n Drenic dhe prreth. Autoritetet kishin vendosur q t bartin fabrikn e vogl t municionit nga Skenderaj n nj lokacion m t sigurt.
Kjo, nga ana tjetr, ka nxitur pohimet pr ekzistimin e territorit t lir,
pohime kto q jan plotsisht t pabaza. Nuk ka dyshim se MPB ka
62

LUFTA NDRYSHE

mjaft fuqi njerzore dhe mjete pr t realizuar prani t madhe n do


pjes t Kosovs, por vendimi i saj q t mos veohet, reflekton mungesn e politiks s qart dhe n mnyre indirekte sht pohim se njsit
e MPB-s nuk jan t gatshme, e as t strvitura, pr tu konfrontuar
me nj opozit t gjer terroriste apo guerile, e aq m pak ndonj lvizje popullore n stil t intifads.
Duke marr parasysh kt situat, raportuesit vn n dukje se politikant serb tashm kan filluar ta shtojn presionin mbi MPB-n pr
t vepruar, por, si thuhet n raport, nga dy aksionet q i kishin ndrmarr n rajonin e Drenics, nga fundi i janarit, shihet se metoda pr
tiu kundrvn UK-s ende nuk sht gjetur.
N kto dy raste konvojet e policis serbe me autoblinda dhe afro
100 polic te armatosur kishin rrethuar shtpit e vendosura n skaj
t fshatrave dhe i kishin qlluar me zjarr t prqendruar pr disa ore,
duke vrar kshtu s paku nj person dhe duke lnduar disa civil. Pas
ballafaqimeve t tilla, MPB-ja ka bastisur shtpit, duke arrestuar t
gjith meshkujt mbi 16 vjet, por prve konfiskimit t disa armve, nuk
kishin mundur t lavdroheshin me ndrprerje t aktiviteteve t UKs. Tash, besohet se MPB serbe ka par kotsin e nj qasjeje t till dhe
ka hequr dor nga kjo.
Kjo prani e zvogluar e policis serbe ka inkurajuar popullsin lokale t rajonit t Drenics pr t mbimuar fuqin dhe rndsin e tyre.
Raportuesit precizojn se Drenica sht nj rajon prej afro 1200
km2, me popullat prej afro 60.000 banorsh, prej t cilve 95 pr qind
jan shqiptar.
Rajoni sht kodrinor, me pak pyje dhe vende t pakta pr strehim.
N Drenic mund t arrihet me an t gjasht rrugve. Terreni sht
63

Baton Haxhiu

trsisht i paprshtatshm pr ndonj baz serioze guerile. Rruga kryesore, q lidh Kosovn me rrafsh t Dukagjinit dhe me Malin e Zi, ndan
rajonin n dysh dhe Serbia nuk do t mund t lejonte ndonj pengim
n qarkullim t trafikut n kt rrug, thon raportuesit, duke pasur
para sysh rrugn Prishtin-Pej.
M pas, shpjegohet se kufiri verior i Drenics sht Serbia, gj q nuk
ofron mundsi pr trheqje strategjike. Prandaj, theksohet n raport,
aksionet e UK-s n Drenic m shum mund t konsiderohet si operacion i demonstrimit t forcs nga UK, duke ngritur vullnetin e
shqiptarve dhe duke detyruar serbt q t veprojn.
Taktik e guximshme, por ushtarakisht e menur, meqense, fardo q t bjn serbt, nuk mund t fitojn.
Duke folur pr mbshtetjen e UK-s nga popullsia lokale,
raportuesit thon se shumica e njerzve q paraqiten gjat nats n
Drenic, sht e sigurt se jan t rinj lokal t frymzuar q besojn
t jen lufttar t UK-s, por q n t vrtet ata nuk marrin pjes n
aksionet luftarake.
Kshtu, tash pr tash, krahu i organizuar i UK-s nuk ka ndonj
obligim, por vetm mbledh frytet e vetdijesimit politik t shtresave t
gjera t popullsis.
Nse pala serbe nuk reagon, ather praktikisht e forcon kauzn
e UK-s. Aktualisht, etiketohet si organizat terroriste, edhe pse pr
shkaqe politike, dokush, prve serbve, me kujdes po i shmanget nj
termi t tille. Por, nse mund t vrtetoj se publikisht mban arm, n
nj territor sado t vogl, n mnyr legjitime kjo mund t pohoje se
sht lvizje guerile, me t gjitha prparsit politike t nj statusi t
till. UK nuk gjendet n listn zyrtare t organizatave terroriste t
64

LUFTA NDRYSHE

Departamentit t Shtetit t SHBA-s dhe krcnimi me regjistrimin e


saj si t till sht mnyra e vetme q SHBA t kontrolloj shqiptart
radikal, madje pr nj kohe. Pas dy eksplodimeve n territor t Maqedonis, n fund t vitit, pr t cilat UK ka marr prgjegjsin, i drguari i SHBA-se pr ish-Jugosllavi, Robert Gelbard, u drgoi ktyre nj
porosi t qart. Ky kontest lidhur me statusin legal t UK-s mund
t nxis paln serbe pr t inskenuar nj sulm, mundsisht t prgjakur
dhe me viktima civile, duke shpresuar q pr kt t fajsohen shqiptart dhe duke i etiketuar kshtu UK-n si organizat terroriste.
Pr mundsin e veprimit n kt mnyr t Serbis, raportuesit
trheqin vmendjen seriozisht, sepse, thon ata, pr dika t till
nuk ka kufizime morale dhe shembujt pr kt ka shum kudo npr
ish-Jugosllavi.
Por, far pasojash parashihte diplomati britanik n rast t intervenimit t forcave serbe dhe pse shqiptart mund t humbnin vetm nse
vet bjn gabime?
Nse pala serbe vendoste pr aksion, praktikisht detyrohet q t veproj n mnyr t gabuar. N[se prdoret policia, q sht e pastrvitur
n shuarjen e kryengritjes dhe q kurr nuk ka qen e disiplinuar, sht
e sigurt se do t gaboje dhe do t vras civil, duke kthyer opinionin
botror, srish, kundr Serbis. Nse prdor armatn, rrezikon krijimin e opozits nga brenda lvizja e nnave, q i sht kundrvn
rekrutimit t ushtarve pr luft vllavrasse - q m 1991-1992 sht
dshmuar t jet mjaft e fuqishme, duke br q armata t rishqyrtoj
taktikat e saj. Nse autoritetet u japin dritn e gjelbr milicve, veprimet e tyre pa dyshim do t mbanin vuln tashm t njohur t bru-

65

Baton Haxhiu

talitetit - duke shkaktuar edhe m tepr armiqsi ndaj Serbis, thoshin


diplomatt.
Pra, pr Serbin situata paraqitej mjaft delikate.
N nj rast t ktill, thoshin diplomatt, shqiptart do t ishin n
pozit m t mir. Ata qysh tani gzonin simpatin ndrkombtare, si
viktima t represionit brutal dhe mnyra e vetme q t humbin sht
q t gabojn vet.
Prkundr ideve t pakuptimta t strategve t zyrave, q koh pas
kohe paraqiten n shtypin shqiptar, se liria do t kushtonte 100,000
jet, asnj shqiptar i moshs madhore dhe me pak mendje t shndosh nuk ka iluzione lidhur me gjakun q do t derdhet, n rast t
konfrontimit t hapur me serbt.
Pr ta taktika m e mir sht ti bjn ball presionit, pa shkaktuar
luft me prmasa t gjra.
Sipas analistve, diplomatve dhe raportuesve, t gjith kta skenar
kishin dobsi fundamentale: gjithmon bazohen n sjellje logjike dhe
reagim t arsyeshme.
Mirpo, theksojn ata, n rajonin ku do vend ne hartn e shkatrrimit i sht kundrvn arsyes s shndosh, nuk mund t llogaritet
n zhvillimin e gjrave sipas arsyes.
Prandaj, skenari m i keq, mund t zhvillohet shpejt dhe pa kontroll nga ndonj situat, n dukje t par, t pafajshme: nj aksion policor ose ushtarak q shkon huq, me viktima nga pala serbe, ose serb
t rrethuar dhe n pamundsi pr tu larguar, shum shpejt mund t
shfrytzohet nga ekstremistt nacionalist n Beograd. Pas humbjes s
lufts n Kroaci dhe Bosnj dhe n mungese t viktimave pr fajsim,
serbt ende jan plot mllef. Shumica e shohin Kosovn si mundsi t
66

LUFTA NDRYSHE

vetme pr tu hakmarr pr humbjet e psuara dhe opozita djathtiste,


q sht e fort, por e paprfaqsuar n qeveri, mund t shoh kt
mundsi si gjasn e tyre, t vogl dhe joreale, pr t hequr nga pushteti
kryetarin Slobodan Milosevic. Ai, nga ana tjetr, mund t shfrytzoj
trazirat popullore, pr t hequr qafe Milo Djukanovic dhe mnyra e
vetme pr t br kt sht duke nxitur masn lidhur me shtjen e
Kosovs.
Nj skenar i till, mendonin diplomatt, mund t vihej leht n veprim.
Nse dhjetra mijra njerz gjenden n rrug, duke krkuar hakmarrje dhe gjak shqiptar, asnj politikan nuk do t mund (ose nuk do
t dshironte) ti ndaloj. Armt, thjesht, gjenden gjithkund dhe vrasjet
e pakontrolluara dhe plakitjet do t shkaktonin jo m pak se gjysm
milioni refugjat. Me Serbin dhe Malin e Zi, nga t dy ant, si dhe
bjeshkt e pakalueshme n drejtim t Shqipris, nga ana e tret, rruga e tyre e vetme do t ishte drejt Maqedonis, q nuk do t kishte as
mjete, e as kuraj pr ti ndaluar. Apeli publik i Kryetarit t Maqedonis, Kiro Gligorov, pr krijimin e nj korridori humanitar pr kalimin e refugjatve shqiptar, nga Maqedonia n Shqipri, q do t ishte
nn mbrojtje ndrkombtare, dshmon se frika n Maqedoni nga nj
zhvillim i till i situats sht reale.
Diplomatt n kt raport parashihnin se nj vrshim i till i refugjatve sigurisht do t nxiste maqedonasit dhe pakicn shqiptare, me
afro 25 pr qind t popullsis, pr t reaguar, duke shkaktuar luftn
civile - q do ta shpartallonte Maqedonin pr shum pak koh.
Spekulimet e mtejme nga kjo pikpamje prfshinin edhe Serbin,
Bullgarin, Greqin dhe Shqiprin, q do t prziheshin pr te ok67

Baton Haxhiu

upuar fardo territori n ofert, pastaj dhe Turqin, e cila do tu hidhej grekeve, myslimant boshnjak q do te shfrytzonin situatn pr
t mposhtur entitetin e vogl serb, derisa Kroacia gjithashtu do t
inkuadrohej pr te rrmbyer ndonj gj.
Skenar ankthi, me t vrtet, por jo i pamundur!
N analizn e tyre, raportuesit i kthehen Slobodan Milosevic.
E vetmja gj q mbeti si vazhdimsi gjat konfliktit n ish-Jugosllavi, sht sjellja e Kryetarit t tashm jugosllav, Milosevic. I paaft si
strateg, por mjeshtr taktik, ai gjithnj ka shantazhuar kundrshtart
e tij, derisa ka arritur pran piks s palejueshme. Por, gjithnj vetm
deri pran saj, e kurr prtej. Asgj nuk ka ndrruar n sjelljet e tij. Ai
ende mban kontrollin e plot t pals serbe, aq sa dikush mund t ket
kontroll t till. Ai mund t pajtohet edhe me disfatn m t madhe,
nse i lihet nj rrugdalje psikologjike, t ciln mund ta shfrytzoj
dhe popullit tia prezantoj si fitore. Por, pr ta detyruar t pajtohet
me nj disfate t till, duhet t i nnshtrohet presionit t madh. Dhe,
nse presioni sht me t vrtet i madh dhe i koordinuar, gjithmon
ka efekt - pa marr parasysh se sa e dmshme sht marrveshja pr
t. Autonomia e gjer pr Kosovn, duke e mbajtur at n kuadr t
Serbis, deri t krijimi i nj territori gjysm autonom federal, e madje
edhe deri te statusi i Republiks s barabart, n kuadr t Republiks
s Jugosllavis, edhe kjo mund t jet nj zgjidhje, thon diplomatt.
Ata shtojn se donjra zgjidhje ka prparsit dhe mangsit e saj.
Qndrimi i ekstremistve serb sht se Kosova tashm ka nj shkall mjaft t lart t autonomis dhe se koncesionet e mtejme nuk
mund t bhen, nj qasje m reale nga pala serbe (por, me rndsi t

68

LUFTA NDRYSHE

vogl n mesin e opozits dhe serbve t Kosovs) prkrah bisedimet,


por nn kushte q nuk plqehen nga pala shqiptare.
Pozita politike e shqiptarve, thon raportuesit, sht pavarsia e
plot pr Kosovn. Mirpo, meq kjo paraplqehet nga komuniteti
ndrkombtar, ather mbetet zgjidhja e dyt m e mir, q do t ishte
avancimi i statusit t Kosovs n nj Republik t barabart me Serbin
dhe Malin e Zi, duke krijuar kshtu Republikn e tret n nj federat.
Ksaj ideje i kundrvihen serbt, por nse bhet shqyrtimi i saj, me
intensitet t njjt do ti kundrvihen edhe malazezt, ku Kryetari Milo
Djukanovic e ka t qart se Republika e tij e dobt do t rrezikohej me
zgjerimin e federats dyantarshe, me pranimin e elementit t tret.
N at rast, Djukanovic, edhe nj i prfolur ballkanik i realpolitikes,
do t humbte shumicn e tij n Parlament - dhe nga m hert mund
t shihet se, njher kur t vihet n pozit, nuk sht i gatshm t heq
dor nga ajo.
N fund t raportit, diplomatt bjn nja analiz t raporteve ndrkombtare n astin kur problemi i Kosovs po shfaqej me gjith
mprehtsin e tij t madhe.
Nj rrezik tjetr pr Kosovn sht - paradoksalisht - Iraku. Si u
sht demonstruar, t gjith atyre q kishin pasur koh t vrejn gjat
Lufts n Gji, serbt gjithnj jan prpjekur q t shfrytzojn n favor
t tyre faktin se bota sht prqendruar n ndonj krize ndrkombtare
diku tjetr. Nse kriza n Irak vazhdon t zhvillohet me intensitet t
njjt, ose t shpejt drejt aksionit t madh ushtarak, Milosevic mund
te vendos q t reagoj shpejt, duke shpresuar se SHBA dhe NATO do
t jen tejet t zna n Gji, aq sa pr t mos reaguar pr nj koh. Kriza e re n Irak prputhet me prgatitjet pr zgjedhjet presidenciale t
69

Baton Haxhiu

shqiptarve n Kosov, t parapara pr 22 mars. Me rezultatet q pritet


ti jap fund dominimit ekskluziv t LDK-s s Ibrahim Rugovs dhe
krijimin e nj opozite modeste, serbt do t humbnin mundsin pr t
pohuar se popullsia shqiptare nuk ka t drejt t shprehet pr Kosovn.
Kshtu, fardo q t ndodh n vendet e tjera, Perndimi kurrsesi nuk
duhet te harroj Kosovn, ose ti riorientoj burimet q aktualisht jan
t prqendruara nga Kosova.
Tutje n raport jepen disa supozime pr zhvillimet e mundshme.
Serbt dhe shqiptart, thon diplomatt, pr shum koh kan jetuar n bota paralele, vemas gjat shtat vjetve t fundit, pa fardo
kontakti. Kshtu q, askush nuk mund ta marr me mend se si mund
t takohen ata, nn presionin aq t madh t koncepteve dhe botkuptimeve t kundrta.
Por, mnyra e vetme pr tju shmangur rrezikut t zhvillimit te situats jasht kontrollit, sht koordinimi i mir i presionit ndrkombtar
dhe prdorimi i tij i menjhershm dhe pa dallim mbi t dy grupet etnike, duke e br nj presion te till t padurueshm, si dhe t prcjell
me demonstrim t krcnimeve. Nj qasje e tille do t kishte sukses,
po q se udhhiqet dhe prcaktohet nga nj lider i qart. Dhe, kjo, nga
prvoja e mhershme, mund te jet vetm SHBA. T gjitha prpjekjet
tjera - nga iniciativat, ndoshta dhe qllimmira, franko-gjermane, e deri
te propozimet tjera ad-hoc - do t ishin vetm humbje kohe dhe do te
shtonin mundsit e zhvillimeve kaotike.
Pra, situata n Kosov, n syt e vzhguesve ndrkombtar ngjallte
shum dilema.
A kishte marr msim komuniteti ndrkombtar nga dshtimet n
t shkuarn? A kishte ende koh, vullnet, mnyra dhe resurse t for70

LUFTA NDRYSHE

mohej nj baz e fort pr nj zgjidhje afatgjate? A do t ndodhte q,


nga frika e prhapjes s konfliktit n rajon, ktij problemi ti gjendej
nj zgjidhje sa m e shpejt dhe afatshkurtr, me gjasa t mdha q t
eksplodoj prap n nj t ardhme t afrt, ose pak m t largt?
Kto dilema vazhduan t mbetnin pezull.
Pr nj koh shum t gjat.

71

Baton Haxhiu

Kreu i tret

Paraloja e lufts
Askush nuk e dinte se far kishin biseduar Kryeministri i Shqipris,
Fatos Nano dhe Presidenti i Kosovs, Ibrahim Rugova, n vitin 1997.
Asgj nuk ishte br publike, sepse Rugovs tashm ia kishin kufizuar paraqitjet n Televizionin Shqiptar (TVSH). Takimi ishte br
para se Nano t nisej pr t marr pjes n Samitin Ballkanik n Kret
t Greqis. Kishte ftuar Rugovn dhe Kryeministrin e Kosovs n ekzil,
Bujar Bukoshin, q ta vizitonin Shqiprin, para se t shkonte n Konferencn e Krets.
Rugova tashm ishte i ftoht me Shqiprin, pr pabesin, si thuhej
n LDK, q i kishin br atij n vitin 1996, kur Sali Berisha dhe partia
e tij Partia Demokratike, i kishin dhn hapsir Adem Demait n
TV satelitor, pr ta sulmuar Rugovn dhe politikn e tij paqsore.
Takimi me Nanon ishte br sa pr sy e faqe, sepse ndaj Nanos
tashm ishte krijuar nj averzion n Kosov.
Me nj pushtet moral q e kishte LDK n Kosov, ajo nuk duhej t
bnte nj shkputje totale me Shqiprin dhe institucionet e saj, qofshin ato t majta ose t djathta. Disa prej nesh nuk e kuptonim nj gj e
till, kur dihej se Shqipria asokohe kishte mbetur e vetmja mbshtetje
e Kosovs.
72

LUFTA NDRYSHE

Pushteti i LDK-s, prve sukseseve krejt periferike, njohu edhe nj


degjenerim t madh n raport me Shqiprin.
N vitin 1996, Sali Berisha kishte ftohur marrdhniet me liderin e
LDK-s. Rugova dhe Kosova nuk kishin ku te mbshteteshin m.
Nano dhe Partia Socialiste kishin ardhur tashm n pushtet. Bota
shqiptare dhe gjeopolitika e marrdhnieve kishte ndryshuar, gjithashtu.
N kto rrethana, prfshir edhe nj t kaluar denoncuese pr socialistt, ishte zhvilluar takimi Nano-Rugova, n fillim t nntorit t
vitit 1997.
Nano, tri vjet m von, pat rrfyer pr kt takim. N salln e madhe
t Kryeministris, ku zakonisht uleshin afr njri-tjetrit Kryeministri
dhe mysafiri, kt her Nano dhe Rugova ishin larg njri-tjetrit.
H... ti them Milosevicit?, e kishte nisur bisedn Nano.
A ke ndonj porosi pr tia thn. mund t bj un pr Kosovn?,
kishte vazhduar pyetjet retorike Kryeministri i Shqipris.
N nj atmosfer t zymt, Fatos Nano rrfente pr takimin e tij me
Rugovn, si me nj njeri t hutuar.
Nuk dua t them asgj dhe nuk kam porosi pr Milosevicin, i
kishte thn shkurt, Rugova.
Po ama un po shkoj me porosi t zonjs Madeleine Albright dhe
t Bashkimit Europian, ia kishte kthyer Nano.
I zhytur n mendime dhe duke shikuar n mnyr t paprcaktuar
n tavolin, Rugova nuk kishte thn ndonj gj tjetr prve se kishte
prfunduar bisedn me nj konstatim. Duke i thn Nanos se nuk
mund t fliste asgj n emr t Kosovs.
Ishin ndar te dera e zyrs s Kryeministrit.
73

Baton Haxhiu

Fatos Nano e kishte prfolur kt takim npr rrethe me miq dhe e


kishte komentuar me tone t errta gjendjen e Rugovs.
Por, cili kishte qen Ibrahim Rugova, n t vrtet, n syt e liderve
t Shqipris?
Duket se ai kurr nuk e kishte kuptuar se ishte keqprdorur nga Sali
Berisha. Kjo ndikoi q problemi i Kosovs dhe Rugova personalisht, q
merrej si President i Kosovs, nga Berisha ishte prdorur pr shtje t
brendshme t politiks shqiptare.
Kjo lidhje e Rugovs dhe politiks kosovare me Berishn dmtoi
shum imazhin e Kosovs n Shqipri.
Rejtingu i Berishs, ndrkoh, kishte psuar rnie t madhe, me
akuzn se ishte politikan autokrat.
Kur Berishs po i afrohej rnia, ai sakrifikoi Rugovn dhe shtjen
e Kosovs, duke dashur ta prdorte Kosovn pr ta larguar vmendjen nga skemat piramidale dhe kriza sociale dhe e prgjithshme e
Shqipris. E sakrifikoi Rugovn dhe u kap pas Demait. Dukej sikur
ishte i gatshm ta niste konfliktin n Kosov, vetm e vetm q ta ruante pushtetin, duke harruar se shqiptart e Shqipris, n gjendjen q
ishin, nuk brengoseshin fare pr Kosovn.
Rugova nuk dinte si t sillej m n Shqipri. Pas takimit me Nanon,
t nesrmen, kthehet n Prishtin pa ln gjurm. Nuk ishte prononcuar as pr TV satelitor, t cilin tashm e kishin shtrnguar edhe Bukoshi, edhe stafi i ri i TVSH-s.
Pas takimit Nano-Rugova kishte dal nj koment q pasqyronte realitetin e marrdhnieve Kosov-Shqipri. Thjesht, nuk ante kokn
askush pr Rugovn dhe Kosovn.

74

LUFTA NDRYSHE

N Shqipri, pak a shum n kt mnyr interpretohej problemi i


Kosovs: Nuk ka pse te mendohet se shqiptart e Shqipris i tradhtojn shqiptart e Kosovs. Faktikisht shteti shqiptar ka qen gjithmon
i dobt dhe n politikn e tij ndaj Kosovs ka qen gjithmon i diktuar
nga t huajt dhe n nj far kuptimi t gjitha qeverit shqiptare kishin
folur pr Kosovn sa pr t thn dika, kishin br shum propagand,
shum fjal t mdha pr vllazrimin.
Por, nga ana tjetr, kur ka ardhur puna q vrtet t mbrohen interesat e Kosovs, askush nuk kishte br asgj.
Ky ishte nj realizm i prpikt q flitej n Tiran.
Kjo gjendje e ngrir ndrmjet shqiptarve nuk ishte vrejtur. Ftohtsia me Berishn nuk ishte prfolur kurr, sepse e vrteta pr Kosovn
ruhej nga tri institucione t LDK-s. Deri ather, LDK dhe Rugova
kishte mbajtur popullin e Kosovs n nj gjendje t ktill mashtrimi
dhe shprese.
Dy dit m von, ishte mbajtur Samiti i Krets. Sy m sy, pa asnj
njeri tjetr brenda, ishin takuar Milosevic dhe Nano.
Kosova e shpalli tradhtar dhe stigmatizoi figurn e Nanos.
Kryetari i Qeveris s Kosovs, Bujar Bukoshi, nga Boni, kishte udhtuar urgjentisht n Tiran, q n vend t ngjarjes t bindej deri n
mas Shqipria vrtet kishte hequr dor nga mbshtetja pr planet e
Kosovs. N radht e emigracionit shqiptar n Perndim u hetua nj
paknaqsi tepr e madhe pas takimit Milosevic-Nano n Kret.
M s rndi i kishte goditur fakti se edhe Kryeministri shqiptar, Fatos Nano, n Kret, kishte pranuar t fliste pr problemin e pakics
kombtare shqiptare n Serbi.

75

Baton Haxhiu

Kreta dhe Nano, n fakt, krijuan kushte shum t mira q LDK t


kthehej n pozicionin e hedhjes hi syve, duke gjetur fajtorin pr mossuksesin e saj. Fajtori ishte Nano dhe politika shqiptare. Kurse mossukseset e saj i zvendsoi me kritikat boshe pr tradhtin e Nanos ndaj
Kosovs dhe shqiptarizms.
Nse i besohet Nanos, si thoshte ai, lufta e Kosovs nisi n Kret.
Aty, thoshte Nano n nj takim n Hotelin Rogner, n Tiran, kishte
vendosur q ti hap depot e armve pr UK-n.
Por, kt nuk e bri kok m vete. E mori prkrahjen e Presidentit
t Shqipris, Rexhep Mejdanit dhe Shefit t Shrbimit Inteligjent t
Shqipris, Fatos Klosit.
Sipas tij, Kosovn nuk e shptonte asgj nga lufta.

76

LUFTA NDRYSHE

Kreu i katrt

Dita kur nisi lufta n Kosov


Shaban Jashari ishte duke pritur syfyrin e asaj nate.
Ishte gati fundi i Muajit t Ramazanit dhe lvizjet e njerzve uditrisht dukeshin t shpeshta.
At nat janari, diku rreth ors 3 t mngjesit, fmijt q ende kishin
qen t zgjuar, kishin ndjer lvizje n stalln e buallicave. N od, n
shtpin afr rrugs, ku edhe rrinte Shaban Jashari, ishte qet.
Nna e Adem dhe Hamz Jasharit, nj plak e krrusur nga mundimet e kohs, kishte mbetur e zgjuar me djemt dhe me mbesat.
Frngjia, si e quante Shaban Jashari t nesrmen dritaren e vogl
t ods s tij, ishte vendi ku ai hetonte lvizjet e t panjohurve. Kshtu
kishte br me vite. At nat kishte derdhur nj breshri n shpinn e
njrit nga sulmuesit dhe e kishte hedhur prtok.
Kshtu rrfente para dhjetra njerzve, t nesrmen, tregimin pr
sulmin e br n mngjesin e asaj dite.
E kemi dijt se nji dit ka me ardh dhe nuk na kishin gjet t
paprgatitun. Qe disa vjet kemi ju kemi than se po na shtisin afr
shpis, rrfente plaku Shaban, zshm, n odn e tij t mbushur me
mysafirt e ardhur nga t gjitha ant e Kosovs.
Lajmi, t nesrmen, kishte marr dhen.
Pr Jasharajt asgj nuk ishte e befasishme.
77

Baton Haxhiu

Madje, as pr dy krert e Lidhjes Demokratike t Kosovs Fehmi


Aganin dhe Edita Tahirin - q kishin shkuar at dit n odn e Jasharajve.
M von, t gjitha mu lidhn me rrfimin e Bujar Bukoshit, n Tiran, kur tregonte se si ai e kishte takuar disa her Adem Jasharin nga
Prekazi, n vitet 92-94. Nuk thoshte ka kishin biseduar krejt brenda,
por pohonte ta ket ditur se ktyre njerzve duhet ndihmuar dhe duhet
br pasaportat pr t ikur n Perndim.
I tr grupi i shoqruar nga Adem Jashari, edhe pse kishin krkuar
pasaportat shqiptare, nuk e kishin pritur at dit pr pasaportat e
premtuara, por ishin kthyer n Kosov.
Natyra e biseds me Bukoshin m bnte t qart se ai e dinte mir
kush ishte ai. Por, e dinte, gjithashtu, se ata flinin n njfar hoteli t
ushtris, n Tiran.
Mehmet Kraja, Shefi i Zyrs s Kosovs n Tiran asokohe, e prshkruante njohjen me Ademin.
Adem Jashari ishte nj ndr vizitort e shpesht t Zyrs s Kosovs.
Dhe, natyrisht, atbot, Ademi skishte asgj kundr Rugovs dhe
LDK-s.
Edhe fotografia me Rugovn n nj konferenc shtypi n Aeroportin e Rinasit kishte t njjtin reflektim. Dshmitari i vetm i organizimit t konferencs dhe fotografimit n zyrat e Aeroportit, Mehmet
Kraja, asnjher nuk kishte menduar se do t spekulohej me nj detaj
t parndsishm far ishte fotoja n Rinas. Kush kishte menduar se
historia do ta merret kt rrjedh. Rugova jo se jo, por as vet Adem
Jashari.
Udhtimi pr n Rinas, sipas Krajs, dukej kshtu.
78

LUFTA NDRYSHE

Rugova kishte paralajmruar Mehmet Krajn se do t zbriste n Rinas pas kthimit nga SHBA, ku thuhej se kishte pasur nj vizit t suksesshme. Se sa kishte qen kjo vizit e suksesshme, nuk ishte vshtir
t paramendohej.
Mehmet Kraja, si Shef i Zyrs s Kosovs, kishte organizuar nj konferenc shtypi pr gazetar.
Si prfaqsues i Zyrs, me rastin e kthimit, i organizova nj takim
me gazetar, pikrisht n Aeroportin e Rinasit. Duhet t pranoj se
numri i gazetarve q morn mundim t vinin n Rinas, nuk ishte aq
i madh, kshtu q n takim me gazetar dominuan kosovart e pranishm n Tiran. Adem Jashari ishte njri prej tyre, i cili para se t niseshim pr Rinas, krkoi ti bashkohej grupit ton. Ai erdhi n Rinas dhe
fotografia spekulative u b n lokalet zyrtare t Aeroportit, thot Kraja.
Kto kishin qen disa nga ngjarjet q i kishin paraprir sulmit t
forcave serbe mbi Familjen Jashari, nj sulmi i pritur edhe nga vet
t sulmuarit. Dhe, sulmi i janarit ishte ai q, bashk me vargun e mija
njerzve q kishin msyr Prekazin, t m sillte edhe mua si gazetar n
familjen Jashari, bashk me kolegt e mi gazetar, Dukagjin Goranin e
Adem Metn.
Adem Metaj, korrespondent i Kohs ditore nga Skenderaj, me gisht
tregonte pirgun e lart n Fabrikn e Municionit, si i thoshte ai. Prej
aty prgjohej Familja Jashari dhe i tr Prekazi.
Fabrika ishte vendi ku strehoheshin polict dhe paramilitart serb. Thuhej se brenda ishte nj ndrtes, ku askush nuk kishte qasje,
aq mir ishte e ruajtur nga polict serb. Fabrika ishte fqinji i par i
shtpive Jashari. I ndante nj pyll i dendur dhe shtpit mund t sulmoheshin n do ast.
79

Baton Haxhiu

UK m nuk ishte tabu.


Hert n mngjes pam dhjetra ushtar me uniform dhe simbole
t UK-s, t cilt rinovonin shtpin e sulmuar t Jasharajve.
Cili sht Adem Jashari, pyeta Adem Metn.
Ai, n mes... Ja, ai aty, q rri i qet, tha.
Pr her t par e kishim takuar Adem Jasharin, i cili rrinte n mes
t oborrit. Nuk kishte mjekr, si e pam m von npr kaseta dhe fotografi, por dukej burr i pashm dhe me nj qetsi t jashtzakonshme.
Pak i thinjur dhe flokt nuk i kishte t gjat. Bluzn e siprme e kishte
ushtarake, pantallonat civile, kurse izmet i kishte gjysm t zgjidhura.
Vllai i tij, Hamza, ishte lart n ballkonin e katit t dyt, duke eliminuar
pasojat e sulmit. Hamza dukej ndryshe.
Adem Jashari pranoi t rrfente pr sulmin. Disa gazetar t huaj
dhe pak t tjer t vendit, si dhe diplomat t mbledhur, qndronin n
rreth, derisa shtisnim me Ademin - i cili shpjegonte n detaje si ishte
sulmuar shtpia nj nat m par. Me t ishte edhe Osmani (ai tha se
ky sht daja Osman), t cilin m von e pam edhe n od t Shabanit,
tek rrinte n ann e djatht t tij. Dukej se ai ishte m i mpreht politikisht dhe m i zshm, kur duhej t flitej pr ato probleme.
Lufta ishte br n dy an, nga rruga dhe nga mali, rrfente Adem
Jashari.
Nj grup kishte ardh prej rrugs. Nj tjetr nga mali, kurse nj
tjetr ishte fut n ahrin e bagtis. Nana i ka vrejt lvizjet, thoshte
Ademi. Ajo ka qen hala uet. Pushkt te kryet i kishim. Gjithmon
varur afr vetes i kemi. Kjo edhe na ka shptu prej sulmit. Rafali i par
ka ardh prej ans s siprme (ana e siprme ishte dera q e ndan-

80

LUFTA NDRYSHE

te shtpin e Jasharajve me malin dhe telat e Fabriks s Municionit).


Nuk ishte top, por plumbat ishin t kalibrit t madh.
Fliste pr plumbat q kishin goditur katin e siprm t shtpis.
Thoshte se prball shtpis - ishte vendosur nj mitraloz q nuk i linte
t merrnin frym.
I kam thirr trimat n ndihm... E kishim hallin e plakut, sepse
ishte n od vetm, me nj nip njmbdhjetvjear. Por, e pam se ai
kishte fillue luftn. Dhe, ne ia krism kndej. Nuk ka zgjat shum
lufta. Ndrkoh na kishin ardh n ndihm edhe trimat, rrfente
Adem Jashari.
Rrfimi i axhs Shaban ishte tjetr.
Ndrtesa ishte br rrmuj. Si duket, kishin provuar t hynin brenda. Plaku i vetm e kishte mbajtur frontin n pjesn e poshtme. S
paku, kshtu rrfente n fillim. Por, m von i shptoi fjala, duke thn
se edhe nipi, i cili flinte m t n odn e madhe, e kishte ndihmuar,
duke shkrepur disa breshri.
Ia prplasa shpins dhe e shtriva pr tok, por iku prap. Ia krisa
prej ksaj penxhereje.
Tregonte me gjeste se si e kishte hapur dritaren dhe ia kishte
shkrepur.
I pash. Kjo frngji m ndihmon shum.
Derisa baca Shaban rrfente pr sulmin, brenda kishin hyr dhjetra
djem e t rinj me uniforma.
Prapa ders kishin vn dhjetra arm t ndryshme, bazuka, mitraloz, kallashnikov etj.
Hajdeni trima, u tha baca Shaban.
Uluni. A e kqyrt terrenin. A ishte pastr?
81

Baton Haxhiu

Shabani kto fjal ia thoshte Osmanit.


Jepja Osman dikah.
Ishte kjo nj teknik e strholluar dhe e mir e bisedave npr odat
kosovare. Ikm nga nj fillim i nj muhabeti t ri. Lshuam rrugn e
dhjetra njerzve q vinin pr t vizituar Jasharajt.
Mirupafshim, n luftn e re!, m tha korrespodenti Adem Meta,
posa dolm nga dera e Jasharajve.
Dukagjini Gorani, si i rrmbyeshm q sht, ishte fascinuar me
pamjen. Thoshte se kjo sht luft dhe lutej ta dinim se ku po shkonim.
Lufta e vrtet filloi, vetm nj muaj m von. N Likoshan dhe
Qirez.
Ndodhi, pra, q pas 22 janarit gjithka t ishte ndryshe. Familja
Jashari n Prekaz qe identifikuar si shnjestr e Serbis. E, Drenica - si
vend ku dita prfundonte hert.
Bashk me Veton Surroin e Ylber Hysn nga Koha ditore, n mesditn e 28 shkurtit, me vetur, u nismpr Likoshan. Asnjri nesh nuk
e dinim ku ndodhej Likoshani. Na than se sht matan qytezs s
Gllogocit.
Nj shkmbim plumbash e kishte nisur rrethimin e fshatit Likoshan.
Nj diplomat n Beograd kishte marr lajmin se n nj fshat t Drenics
kishte pasur luftime. E dinte, saktsisht, se luftimet ishin n vazhdim
e sipr.
Nuk besonim se prmasat e konfliktit ishin aq t mdha, sa t mbyllej rruga dhe hyrja n Gllogoc.
Ksaj radhe, nuk deshm ta rrezikonim asnjrin nga gazetart e rinj.
Vendosm t niseshim vet, drejt vendit t ngjarjes. N Likoshan.

82

LUFTA NDRYSHE

Mitsubishi i kuq rrufeshm shkonte drejt Gllogocit, duke shpresuar


se do t mund t ishim dshmitar t nj konflikti t pabarabart, q
tashm kishte filluar. U nism me shpres se mund t ndihmonim dika. Ose, edhe t shihnim, nga afr, se far po ndodhte n t vrtet.
Pamja n udhkryqin e Komoranit tregonte qart pr natyrn e
konfliktit. Disa autoblinda dhe nj tank kishin mbyllur t gjitha hyrjet
e Gllogocit. Veturat e policis dhe t civilve serb dilnin me shpejtsi
nga ajo an dhe merrnin rrugn kah Prishtina.
Pr disa minuta qndruam n udhkryq, duke pritur lejekalimin
pr hyrje n Gllogoc. Por, kjo nuk ndodhi. U kthyem n Prishtin. N
redaksi. Asnjri nga gazetart nuk e dinte saktsisht Likoshanin. Pos
njrit, Avni Zogianit. Mu kujtua harta e varur n murin e redaksis,
q e kishim vendosur menjher pas lufts s 22 janarit n Prekaz. Nj
hart e madhe e Krahins Socialiste Autonome t Kosovs identifikonte thuaja t gjitha fshatrat e Kosovs. E gjetm Likoshanin. Por, nuk e
dinim si hyhej atje.
Avniu gjeti zgjidhjen. U nis rrugs s Bellaqevcit, pr t ndjekur
pastaj nj rrug afr lumit q shpinte drejt Likoshanit. Duke kaluar
kmb dhjetra kilometra, i kishte par luftimet nga afr. Likoshanin e
kishte gjetur shkret. Lufta nuk ishte ndalur aty. Kishte vazhduar ndjekja e lufttarve deri n fshatrat Qirez dhe Polac.
Me fotografit e Likoshanit n duar dhe me nj pamje tmerri n
fytyr, Avniu u kthye n redaksi, diku rreth ors 21.
E para gj q na u kujtua at ast, ishte krijimi i nj homepage t
lufts. Flaka Surroi dhe Dukagjin Gorani punuan n dizajnimin e saj.
Ishte e vetmja mnyr pr ta informuar opinionin jasht Kosovs pr
at q po ndodhte.
83

Baton Haxhiu

Bilanci: dhjet t vrar. Ikjet e para t popullsis brenda Kosovs.


Tashm t gjith besonin n luft.
Ne q punonim n media, tashm nuk ndiheshim t sigurt. Gazetart e huaj ishin shpresa jon e vetme, pr ta krijuar nj lloj sigurie.
Nse do t ndodhte dika me ne, s paku, nj dshmitar e kishim.
Dhjetra gazetar, kameraman e fotoreporter tashm ishin n
Kosov. Restorantet e Prishtins ishin pothuajse bosh. Dyqaneve u vihej dryni hert. Pasi prfundonim punn, ecja pa dshmitar rrugve
t zbrazura, natn e von, npr nj terr t madh, q nuk linte t shihje
dy gisht para vetes, ta kallte datn. Asnj lvizje. Asnj pr be. Ndonj
qoshe terri a ndonj hyrje banese ishte vendi ku legjitimimi prfundonte me rrahje pr at q polict e kishin takuar rastsisht rrugs.
Vetm qytetart serb mund ta prjetonin natn n Prishtin.
Me kt ndjenj tmerri kemi punuar. T vetmuar. I lusnim gazetart
e huaj t qndronin n redaksi dhe ti shfrytzonin t gjitha mjetet q
kishim.
Dita n Prishtin, po ashtu, prfundonte hert. Njsoj si n Drenic.
E kishim t zorshme t hynim n Hotel Grand, pr ti krkuar gazetart dhe kameramant e mediave botrore.
Cila ishte zgjidhja?
Hani i dy Robertve.
E luta Fadil Dragajn, pronarin, ta mbante t hapur restorantin e tij.
Q nga lufta e par n Prekaz, Fadili, si gjith t tjert, punn e prfundonte n orn gjasht pasdite. Ishte e vetmja shpres ti kishim gazetart
e huaj afr. S paku, mund ti informonim pr krejt far po ndodhte n
Kosov. Dhe, rrfimi pr Kosovn tashm bhej n Han.

84

LUFTA NDRYSHE

Ne dhe Qendra Serbe pr Informim luftonim se kush do ti informonte mediat e huaja. Vendtakimi pr t gjith ne, diplomat, gazetar, politikan, u b Hani i dy Robertve. Aty shikoheshin incizimet
e para n kamer. Aty shkruheshin lajmet, raportet. Dhe, informoheshin t gjith nga pak.
Kshtu krijohej mozaiku i lufts s Kosovs.
Pas Betejs s Likoshanit, dita ishte e rnd. Mijra qytetar kishin
dal n demonstrat. Tashm n Prishtin kishin arritur t gjith diplomatt. Dhjetra nga ata kishin vrshuar zyrat e Kohs Ditore.
Dolm edhe ne n demonstrat, e cila po mbahej afr Fakultetit
Filozofik, pr t marshuar tutje, kah qendra e qytetit.
Rendit t par iu bashkua profesor Fatmir Sejdiu. Zekeria Cana, i
zhurmshm si sht, po ashtu n rendin e par. Edhe Vetoni Surroi
zuri vend aty. Un dhe Dukagjin Gorani u gjetm n skajin e majt t
tyre.
Nj kamion blu dhe qindra polic u nisn drejt nesh. Na ndanin
vetm disa metra. N ast, kamioni nisi t hidhte uj, furishm, m nj
shtypje t madhe.
Surroi dhe Sejdiu lidhn duart mes vete dhe u uln kmbkryq n
tok. Uji i vrullshm hidhej mbi trupat dhe dinjitetin e tyre. Profesor
Sejdiu prpiqej ta mbulonte fytyrn me duar. Surroi, jo, i mbante duart
mbi gjunj. M von, t dy ata, prpiqeshin ta mbronin kokn, q ti
shptonin kondakve t fort e t pamshirshm t policis serbe.
T gjith ne ikm. I lam vetm.
N rrugicat prreth kishin filluar rrahjet. Ishim t rrethuar plotsisht. Rrugicat te Qyteza Pejton ishin t mbushura me polic. Drejt Veton Surroit dje Fatmir Sejdiut ishin sulur edhe dhjetra polic t
85

Baton Haxhiu

tjer. Kondakt e pushkve prplaseshin mbi ta fuqishm. Nuk e besuam se do t shptonin t gjall.
Goditeshim pa mshir nga do polic q takonim, derisa me
vshtirsi t mdha arritm te ndrtesa e Rilindjes. E kam takuar njrin
nga gazetart, Muharrem Nitaj, m duket se ishte. Na tha se polict
kishin hyr n zyrn e korrespondentve dhe kishin rrahur Ibrahim
Osmanin dhe Sherif Konjufcn.
Jemi nisur me Julian Braithwaite, diplomat, pr ti ndihmuar ata.
Duke hyr brenda, kemi dgjuar britmat e Sherifit dhe ofshamat e Ibrahimit. Lkura u ishte nxir nga goditjet. Ibrahim Osmani kishte ln
diktafonin hapur dhe kishte shtypur sustn e kuqe t incizimit. Goditjet dhe britmat e tyre ishin regjistruar n shirit.
I nxorm nga aty me nj vetur diplomatike. Julian rrezikonte t
dbohej nga RFJ pr shkak t lvizjeve t tij t pakontrolluara. As e
ante kokn. E kishte vendosur t ndihmonte. Dhe e bri. Q nga ajo
dit, identifikohej si James Bond diplomat. Kishte thyer rregullat dhe
nuk shqetsohej fare.
Ibrahimin dhe Sherifin i drguam n nj ambulanc n lagjen e
Velanis. Ndrkoh, nuk dinim asgj pr shndetin e Fatmir Sejdiut.
Veton Surroi ishte goditur fort n kok dhe n krahun e majt. Me
gjith dhimbjen q kishte, rrfente para shum gazetarve dhe diplomatve q kishin ardhur n redaksi.
T rrahurit dhe viktimat nga policia tashm ishin vetm numra.
Nuk kishte ambulanc q skishte pranuar t rrahur dhe me vrag.
Krejt kjo, tashm, ishte mendi.

86

LUFTA NDRYSHE

Kreu i pest

Serbia dhe LDK pa influenc


Mufail Limani, redaktor n t prjavshmen Zri, ishte shum i
qet, derisa shikonte rrjedhn e Kuvendit t Lidhjes Demokratike t
Kosovs.
Ky sht Kuvend i turpit, tha.
Ne jemi t vetmit njerz n bot q letrat dhe dokumentet nuk i
respektojm.
Krejt ka kishte letra para tavolins s kryesis s puns, me nj
kalim dore nga e majta n t djatht, u fshin pr nj moment. Nuk e
dija dhe smund ta paramendoja se Mufaili, po t nesrmen, n Zri,
do ta trajtonte kt Kuvend me t njjtn fjali, si e kishte thn brenda
n sall.
Kuvendi i turpit, ishte titulli i gazets.
Koha Ditore, ndrkaq, kishte vn nj titull tjetr - Kshtu e prar
Kosova shkon drejt lufts.
Nga kjo perspektiv, q t dy titujt e dy gazetave kishin thn krejt
at q kishte ndodhur rreth ktij Kuvendi t LDK-s.
N far rrethanash ishte mbajtur Kuvendi dhe far, n t vrtet,
dinte populli i Kosovs?
Kosova kishte arritur n pikn kritike. T pakt ishin ata q mendonin se Kosova mund t luftonte. Ata q kishin shkelur malet, tashm
87

Baton Haxhiu

e dinin se asgj nuk mund t ishte si m par. Legjitimiteti i parive


politike ishte dmtuar shum. Ai ishte dmtuar edhe pas Daytonit, por
q nga demonstratat e studentve - legjitimiteti ishte shprndar n
shum segmente. Dika ishte munduar t bhej me Grupin G-15, por
ai nuk prfaqsonte realisht Kosovn. Edhe pse, pr nga prmbajtja ka
qen prfaqsimi m i mir q Kosova kishte.
Deri ather, ishim ankuar se Kosova, si problem, kishte pikpamje
dhe forma t ndryshme t trajtimit, pikrisht pse vendet perndimore
nuk kishin ende qasje konkrete pr problemin e Kosovs. Ky margjinalizim ishte i till, jo pse Kosova nuk meritonte trajtim special, por
ishin shum arsye q e bnin t kalueshm dhe t pavler nj problem aq delikat, q tashm trajtohej nyje e krizs ballkanike.
S pari, propaganda serbe, por edhe t tjert, deri von Kosovn
e trajtonin si nj vend relativisht t qet, n krahasim me ngjarjet q
zhvilloheshin n Kroaci dhe Bosnj. Dhe, s dyti, organizimi i shqiptarve t Kosovs komentohej n qarqet diplomatike dhe politike - nuk
ishte n raport t drejt me seriozitetin e problemit.
Kur problemi i Kosovs ishte br aq serioz, dilema e vetme e Perndimit ishte se si do duhej t trajtohet Kosova dhe problemi i saj n rrethanat e reja t krijuara. Lufta tashm kishte nisur dhe nuk dinin t
bhej tutje. Ashtu si e konsideron pala shqiptare -- territor i okupuar,
ose ashtu si e konsideron pala serbe -- shtje e brendshme e Serbis?
Ndrkombtart thoshin, njzri, se po t shikohet nga prizmi real
juridik, sht evidente se Kosova ka popullatn shqiptare dominante,
territorin e definuar n mnyr t qart, pastaj konsiderohej se partit
politike shqiptare kishin nj kontroll, mbase qeverisje mbi Kosovn,

88

LUFTA NDRYSHE

dhe n kt aspekt mund t kuptohet tendenca e shqiptarve pr nj


subjektivitet t mvetsishm, por jo edhe pavarsi.
Por, ajo q ndodhte n Kosov, assesi nuk linte hapsir q kjo t
kuptohej seriozisht nga ana e bashksis ndrkombtare. Sidomos synimi pr pavarsi, kur nj koh t gjat, veanrisht n gjysmn e dyt t
vitit 1997 dhe fillimin e vitit 1998, jeta politike ishte br pik e pes.
Pse u pra Lvizja?
Ishte Kuvendi i LDK-s. E shkruar si hipotez, disa muaj para se t
bhej Kuvendi, duhet t kihet kujdes q mos t shkohet kah dallimet e
mdha konceptuale dhe procedurale, pr arsye se e ardhmja e LDK-s,
respektivisht lvizjes politike shqiptare, shkon kah shthurja. As ky nuk
qe sinjal i mjaftueshm pr Kryesin e LDK-s dhe Kryetarin Ibrahim
Rugova. LDK ishte fraksionizuar para Kuvendit t Tret t saj dhe hyri
n Kuvendin e ri jo pr t bashkuar forcat, por pr t diferencuar dhe
stigmatizuar disa prej tyre. Bhej nj luft e ashpr diskredituese dhe
kjo luft doli sheshazi n Kuvendin e Tret. Pala q donte t diferenconte -- dhe kt e bri -- ishte e prir nga Sabri Hamiti, Milazim Krasniqi,
Zejnullah Rrahmani, t tre kta q m s shumti, me destruktivitetin e
tyre, i kishin br dme lvizjes politike shqiptare. Dhe, pala tjetr - t
burgosurit politik, q kishin shtrir kokn para klass s till politike
dhe ishin sjell politikisht si t pa gjak. Faj t madh q LDK kishte kt
struktur t njerzve, kishte Hydajet Hyseni, i cili vite m radh kishte
ruajtur gjendjen e konfliktit si t heshtur dhe kishte minimizuar problemet e krijuara. Faji i ish-t burgosurve qndronte pikrisht te oportuniteti i tyre, pr t ruajtur lvizjen e prar politike shqiptare, form
kjo q dha kundrefekte. Dhe, kt prarje e ruajtn pikrisht deri n
Kuvend, kur m s paku u duhej shqiptarve.
89

Baton Haxhiu

Nuk duhet harruar njeriun kryesor t ksaj prarjeje, Presidentin Rugova, i cili me sjelljet e tij t paprfillshme - solli situatn gati
n gjendje pa kthim. Kishte humbur komunikimin me Kryetarin e
Qeveris, kishte relativizuar konfliktin partiak, nuk kishte krijuar institucionet, nuk kishte bashkpunuar gati me asknd. N ditn kur qe
sulmuar Drenica (nj dit pas Kuvendit, kur Kryesia kishte mbetur pa
asnj antar t vjetr dhe t ri) LDK, si lvizje, nuk pati Kryesi pr
alarmim t situats. Kjo ka mundur disi t harrohet, ndonse tragjedia
ishte e madhe. Por, sht dashur t msohet nga pasoja dhe terrori i
Drenics dhe e tra t zgjidhet me homogjenitet t gjithanshm, duke
krijuar Qeveri t Shptimit ose t Emergjencs, ku do t prfshiheshin
t gjith.
Pr habi, kur flitej se do t dilet me nj list pr t krijuar homogjenitetin e prar t shqiptarve, Rugova krkoi mbajtjen e zgjedhjeve
me do kusht. Nuk do t ishte e rndsishme kjo prarje n situata t
qeta, ato jan t zakonshme n jetn politike, ta zm po t bhej nj
vit m par, kur do t kishte koh dhe do t mund t konsolidoheshin
forcat politike. Por, kjo ndarje bhej para biseds me serb dhe pikrisht shpartallohej i tr koncepti i lvizjes politike shqiptare. Ishte e
parndsishme se ku qndronte faji. Ishte e parndsishme pr dy milion shqiptart e Kosovs t akuzohen m pastaj individt pr fajet e
bra, kur ata e psojn si trsi, si komb. N momentin thelbsor, kur
po vendosej fati yn, lvizja politike u shpartallua. Kjo ishte e patolerueshme pr politikn dhe t ardhmen e Kosovs. Sidomos, kur dihej se
n far gjendjeje ishte Drenica dhe Deani.
Kuvendi i LDK-s psoi bankrot.

90

LUFTA NDRYSHE

Definitivisht blloqet brenda LDK-s u ndan n marksist-leninist


dhe demokrat. Nuk dim mbi far baze u b kjo, por tashm kishte
dal krejt sheshazi fytyra e politiks kosovare. Mund t thuhet se ky ka
qen rasti i fundit pr t dal nga kjo situat. Por, e tr kjo shprtheu
n momentin m t rnd pr Kosovn.
Pse ndodhi ky fragmentim?
Ish-t burgosurit politik ishin nj kast politikansh q askujt nuk
i kishin besuar. N vend q t krijonin nj situat t bashkpunimit, ata
filluan t diferencoheshin nga t tjert, por edhe t ishin t diferencuar
njkohsisht. Nj pjes e tyre, me t dal nga burgu, u futn n politik
dhe humbn shum nga reputacioni, sepse hyn n jetn politike me
koncepte jo shum t qarta. Nuk dinin si t gjendeshin n nj situat
kur duhej funksionuar nga ilegaliteti n legalitet. Nj numr i madh i
tyre - nuk e gjeti veten n Kosov dhe iku n Perndim. Shumica e tyre,
pr shkak t s kaluars, kurr nuk u socializuan dhe nuk u integruan
n shoqrit perndimore. Ata mbeten t izoluar dhe Shqipria mbeti
i vetmi vend, q kishin shpres pr t br dika. N t vrtet, ata u
bn pjes ose e Lvizjes Popullore t Kosovs, ose Lvizjes Kombtare
pr lirimin e Kosovs. N ann tjetr, nj pjes u b antarsi e LDKs.
LDK, n kt periudh, shrbente vetm pr t mbajtur n pushtet
iluzionet e nj grushti njerzish n Kosov. Duke prfshir edhe nj
pjes t t burgosurve politik. Pr shkak t mossuksesit t t dyja palve
dhe pr shkak se ato ndihmonin njra-tjetrn, jeta politike ishte br
kallzim prrallash nga t dy grupet brenda LDK-s. Lufta politike, m
von, u b ndrmjet tyre. E keqja ishte se tashm fjalt q qarkullonin ishin t vrazhda dhe ofenduese. Nuk ishin vetm ata, marksist-lenin91

Baton Haxhiu

istt e t tjert, ish komunist ose titist. T part, LDK kishin devijuar
nga idealet e fillimit, kurse t dytt ishin ngulfatur n iden e kompromiseve, q e bn jo funksionale jetn politike n Kosov.
Por, pse antart e LDK-s e konsideronin veten t reformuar nga
komunistt n demokrat, kurse kt t drejt nuk ua lejonin ish marksist-leninistve?
Pse n LDK kishin drejt t ishin njerzit e t gjitha strukturave
ish-komuniste dhe t kishin privilegje, kurse kt t drejt nuk e kishin
ish-marksistt.
Prvoja e Shqipris tregonte se m t reformuar doln ish- komunistt sesa ata q ishin n ann e Sali Berishs. Por, kjo nuk i jepte t
drejt nj pjese t LDK-s q kta njerz ti stigmatizonin mbi baza
krejt t paqndrueshme dhe ta vlersonin veten si demokrat. Natyra
e konfliktit ishte gati. Vetm duhej t ndodhte dika m e madhe, q t
shprndaheshin strukturat.
Thn t drejtn, as t burgosurit politik nuk kishin pasur ndonj
ide gjeniale pr t dal nga kriza. Ata i kishte munduar kriza e inferioritetit dhe veten e shihnin si lvizje ilegale n kuadr t nj legaliteti
iluzionist.
Zgjedhjet e lira dhe G-15.
Me gjith situatn e krijuar n Drenic, me gjith treguesit se kah
shkonte situata nse mbaheshin zgjedhjet, dhe me gjith vrejtjet se do
t diferencohet lvizja pr t krijuar parti dhe pushtet fiktiv, zgjedhjet
n Kosov u vendos t mbahen. Do mbaheshin pa konsensusin e partive. Rezultati i diferencimit t listave pr deputet sht krijimi i nj
partie t re, ose fraksioni t ri dhe nj grupi prej pesmbdhjet vetash,
pr t biseduar me serbt. Po t ishte br grupi para zgjedhjeve, me
92

LUFTA NDRYSHE

at prbrje, me siguri se do t harrohej ajo prarje e ndodhur n


LDK. Grupi i t pesmbdhjetve humbi prgjysm fuqin e tij pas
zgjedhjeve.
Zgjedhjet u bn pa konsensus dhe mnyra se si u organizuan
tregoi pasojn e krijuar. T pesmbdhjett e grupit u takonin t gjitha
partive dhe ishin t prfshira t gjitha institucionet dhe personalitetet
politike.
Tashm kishin filluar inatet personale dhe dyshimet apriori pr
kompetencat dhe mundsit e ktij grupi.
Adem Demai ishte i pari q refuzoi pjesmarrjen, pr arsye se zgjedhjet ishin fars dhe nuk i besonte Rugovs. E drejt e tij pr njrn
dhe tjetrn, por e padrejt ishte q t paragjykoje vendimet dhe punn
q do t mund t bnte grupi. Ai duhej t merrte pjes, q aty t shfaqte
mospajtimet, pr hir t situats s krijuar n Kosov. Aty duhej t dilte
fitimtar, ose t zmbrapsej dhe t deklarohej nga pozicioni partiak. Kuptoheshin arsyet e Demait, q mund t ishin edhe arsye t shndosha,
por tekefundit pr Kosovn, n momentin e athershm, duhej harruar inatet personale. Aty sht dashur t bisedohet pr negociatort dhe
pr t ardhmen e Kosovs, e jo t thuhet se kjo sht serioze ose joserioze. Nse dikush ka mbledhur forc pr her t par t ballafaqohet me
njerzit, q e kritikojn, nuk sht dashur t iket dhe t mos diskutohet
pr t ardhmen e Kosovs. Kjo vlen edhe pr Rexhep Qosjen, i cili apriori sulmonte emrat e G-15 - se jan pr autonomi dhe nuk jan t zot
ta ojn shtjen prpara, duke ditur se aty ishte edhe Hydajet Hyseni,
nnkryetar i Kshillit Organizativ t partis s re t LDK-s, ku Qosja ishte Kryetar i atij Kshilli. Demai dhe Qosja ran n nivelin e dy
kuvendarve t LDK-s, Sabri Hamitit dhe Milazim Krasniqit, t cilt
93

Baton Haxhiu

gjithashtu kontestonin formacionin e G-15 dhe bnin mos q ti relativizonin kompetencat e tij, duke u thirrur n legjitimitetin e dyshimt
t fituar n zgjedhjet e marsit.
Dhe, kshtu, me kt fjalor, kah shkonte Kosova?
N luft, po. Mirpo, jo me institucionet e saj, por me dik q mendonte ndryshe, sepse paria politike m e madhe kosovare nuk ishte as
pr luft e as pr dialog. Vegjetonte dhe priste. Parametrat e prarjes
brendakombtare jepnin kahen e radikalizmit, sepse besueshmria n
njerzit q ishin n politik - ishte humbur trsisht.
Situata e krijuar, e luftrave pr mbrojtjen e degve dhe pr fitimin
e degve t LDK-s, ishte e pakuptimt. Lufta pr infrastruktur politike n kt moment ishte banale, sepse njerzit n Drenic dhe Dean
ishin rrethuar dhe do dit mund t bhej sulm mbi ta. Fundja, do t
humbej prkrahja ndrkombtare dhe n kt prarje, derisa luftonim
pr legjitimitet t rrejshm, e pr kt nuk kishte koh, Serbia tregonte
me gisht mosunitetin dhe jogatishmrin shqiptare pr biseda. N t
njjtn koh, Ibrahim Rugova, Sabri Hamiti dhe LDK luftonin pr t
ndrruar Bujar Bukoshin dhe Qeverin - e cila, megjithat, kishte disa
iniciativa pr rezistenc dhe duhej ruajtur pr hir t nj kontinuiteti.
Por, asnjra nuk ndodhi.
LDK u shprnda si lvizje dhe subjekti politik shqiptar u fragmentua prfundimisht. Pas ksaj, lufta nisi dhe Kosovn skishte kush ta
mbronte. Ktu rolin kryesor e kishin luajtur gazetaria dhe gazetart.
At q nuk e bn partit, e bn gazetart. U organizuan dhe secili prej
tyre kishte n mbikqyrje nga nj ekip t huaj gazetarsh. I drgonin
n vende t caktuara dhe nuk i drgonin n vende kur situata ishte e
dyshimt. E dinim se n at situat jo t gjith ishin t knaqur, sepse
94

LUFTA NDRYSHE

ishte gjithashtu edhe nj bashkpunim i pafolur n mes t autoriteteve


serbe, LDK-s dhe komunitetit ndrkombtar. Perndimi toleronte
nj shkall t represionit, por jo luft, Qeveria serbe toleronte sistemin
paralel t shqiptarve, t dominuar nga LDK, por jo institucione dhe
pavarsi. Kurse, LDK preferonte status-quo. Ne, gazetart, ishim t
gatshm t rrezikonim tronditjen n themel t situats, sepse e dinim
se ishte e nevojshme pr Kosovn t lviznin gjrat. Pra, dshironim ta
thyenim at paktin e ndrsjell midis pushtuesve dhe t shtypurve, q
n kt rast ishin shqiptart, dshironim t thyenim paktin e heshtur
midis shtetit zyrtar serb dhe shtetit paralel shqiptar, dshironim t prishnim paktin e heshtur t bashksis ndrkombtare, e cila e preferonte kt gjendje, vetm luft t mos kishte, derisa t mos zgjidhej
problemi i Bosnjs dhe Kroacis, pr t mos hapur edhe nj problem
shum t ndjeshm far ishte Kosova. Pra, secila pal prpiqej t mos
prishej ekuilibri i brishte i aktiviteteve, prgjegjsive dhe autoriteteve.
Kosova dhe popullata e saj, pra serbt dhe shqiptart, kishin arritur
n pozit t urrejtjes maksimale. Serbt e Kosovs, n nj far mnyre,
n vitet 1996-97, silleshin si polic dhe prshtypja ishte se n Kosov
jetonin vetm polict dhe shqiptart. Dhe, pr kt faj kishte LDK. Pr
dhjet vjet, nuk kishte menduar se nj dit do t vinte dita e lufts s
vrtet.
Pse filloi lufta n Kosov?
Argumentet n vijim jan arsyet kryesore pse nisi lufta n Kosov.
Argumenti i par: Luftn n Kosov e nisi LPK dhe antarsia e
saj. Ktu ska dilem. Por, cilt djem e nisn luftn? Enveristt, marksistt, apo dikush tjetr? Kjo pak ka rndsi, kur shikohen rezultatet.
Mirpo, nse analizohet struktura e atyre q nisn luftn dhe nga cili
95

Baton Haxhiu

vend u nis, ather mund t konkludohet se lufta nisi n Zvicr dhe


Gjermani, nga Shqipria po ashtu. Nga t gjith q kam takuar, edhe
pse ishin me mungesa informatash dhe me mungesa t percepcionit
politik, megjithat ideologjia nuk ishte ajo q e bri luftn n Kosov.
Edhe pse kishte t atill q iden pr Enverin e Kosovs e kishin sublime, megjithat Enveri i Shqipris nuk ekzistonte n mendjen e tyre.
Ata e kishin Enverin e Kosovs, at Enverin q e kishin dashur dhe
idealizuar nga distanca. Ideja e enverizmit dhe marksizm-leninizmit
nuk ishte pjes e ktyre njerzve, por idealizmi dhe prpjekja pr t
qen sa m flijues pr Kosovn dhe afr Shqipris dhe dashuris ndaj
saj i bnte t quheshin ashtu, si i quajtn me vite t tra.
Argumenti i dyt: LPK kishte prgatitur infrastrukturn dhe logjistikn e demonstratave t studentve. Shum pak njerz e kishin ditur
kt fakt. As sot, asnjri prej tyre, nuk do ta pranoj kt fakt, edhe pse
ka shum syresh q e din dhe shumica nuk e din se kjo demonstrate
sht br nga LPK.
Argumenti i tret: Edhe lufta e kishte t njjtin fillim. Vet Xhavit
Haliti kishte thn se LPK ka planifikuar t niste luftn. Por, po ta dinin
kt fakt qytetart e Kosovs, askush nuk do t shkonte pas. Kjo ishte
arsyeja pse kishin hequr dor nga LPK dhe ishin orientuar n dika
tjetr.
Argumenti i katrt: Lufta nuk ishte nisur pr t br luft frontale. Ajo ishte imponuar. Lufta ishte paramenduar vetm pr t br
presion dhe aksione mbi policin serbe. Zgjidhje nuk ka qen LPK,
pr faktin se ajo si parti dhe organizat ishte stigmatizuar dhe br e
kuqe e me lloj-lloj ngjyrash nga pacifistt e Kosovs. Rruga e par dhe

96

LUFTA NDRYSHE

e vetme pr nj hegjemonizim shqiptar, pra, nuk ka qen LPK, por ka


qen emri i Ushtris lirimtare t Kosovs. P
Argumenti i pest: Lufta n Kosov ka qen e lidhur fort pr problemin e Universitetit. Si kundrprgjigje, shqiptart, krijuan Universitet
paralel, q financohej nga donacionet private dhe taksat. Universiteti
paralel, kur filloi m 1992, nuk parashihej t ishte jasht ndrtesave pr
nj koh kaq t gjat. Diplomat e para jan dhn m 1996 dhe 1997.
Por, ata q i morn diplomat, nuk kishin t drejt pune dhe studime t
mtejme profesionale. Shteti serb nuk i njohu diplomat e Universitetit
t Prishtins. Kjo i shtyri t rinjt q ta ndryshonin situatn. T rinjt
ishin pa pun dhe shum njerz e lshonin Kosovn. Njerzit, si inxhiniert dhe doktort, po i humbnin vendet e tyre t puns dhe kredibilitetin. Biznesmenve t korruptuar shqiptar, t lidhur me Qeverin
serbe, po u rritej influenca.
Argumenti i gjasht: Dy delegacione ndrkombtare, q ndrkoh
kishin studiuar situatn n Kosov dhe Serbi, kishin dal me raportet dhe dokumentet e tyre q saktsisht paralajmronin radikalizmin
dhe luftn n Kosov. Mbi krejt kt situat, dy raporte ndrkombtare
kishin konstatuar se gjendja n Kosov po shkonte drejt lufts. N
raportin e quajtur Paqja e paprfunduar t Komisionit Ndrkombtar pr Ballkanin, t kryesuar nga Leo Tindemans, Lloyd Cutler,
Bronisllav Geremek, Theo Sommer, David Anderson, n konkluzionet
pr Kosovn kishin konstatuar se shqiptart e Kosovs e ndjejn veten
si t harruarit e Daytonit. Ata kishin konstatuar se pa liri n Kosov demokracia e vrtet n Serbi sht e pamundur, dhe anasjelltas.
Kur bhej fjal pr kompromisin, Komisioni kishte konstatuar se
kishte pak dshir pr dialog, si nga Beogradi, ashtu edhe nga Prishti97

Baton Haxhiu

na. Delegacioni kishte konstatuar se, nse qndron kjo heshtje politike dhe status-quo - do t kishte mundsi t paraqitjes s Intifads.
Delegacioni kishte dhn edhe konstatimet dhe rekomandimet pr t
dal nga kriza. Delegacioni tjetr ndrkombtar me seli n New York,
Qendra pr Aksione Preventive, q kishte ardhur n emr t Fondit
pr Shekullin 20 dhe Kshillit pr Politik t Jashtme, kishte ardhur n
regjion pr t konstatuar situatn n Kosov dhe regjionin e Europs
Juglindore. Lidhur me dialogun dhe mundsit e fillimit t bisedave
ndrmjet shqiptarve dhe serbve, n Serbi dhe Prishtin, ishte konstatuar se - nuk ka dobi prej diskutimeve, q udhheqin njerzit nga
margjina, ose shoqrit e margjinalizuara.
N dokument sht konstatuar se kosovart kishin ofruar edhe
mundsi t tjera, prve pavarsis. Por, n bised me Steven Berg, delegacioni i Partis Socialiste t Serbis haptazi kishte thn se ata nuk
ishin t gatshm edhe nuk kishin dshir pr nj prkrahje t till. Dhe,
takimi n New York, n prill t vitit 1997, ndrmjet liderve shqiptar dhe serb - tregoi se negociatat e opozits dhe shqiptarve ishin
pa ndikim. Pa Milosevicin, ishte e pamundur t bhej dika. Ai kishte
monopolin e vendosjes pr Kosovn. Kshtu, pas ksaj, niveli i komunikimit kishte rn n zero.
Argumenti i shtat: Megjithat, lufta n Kosov nisi m 1 tetor 1998,
kur studentt mbajtn protestn e par paqsore. Policia intervenoi m
dhun, pa provokim t studentve. Ata i rrahn studentt dhe Rektorin
e Universitetit, Ejup Statovcin, e i burgosn katr nga lidert. Kjo shkaktoi nj reaksion t madh tek shqiptart n Kosov. N nj shoqri si
t Kosovs, edukimi ishte shum i rndsishm dhe respektohej nga t
gjith. Edhe pse, ishte n situat katastrofale. Prshtypja ishte se, nse
98

LUFTA NDRYSHE

rrihen studentt, ather do t ket probleme me t gjith popullin. Pas


intervenimit t policis mbi studentt, njerzit thoshin se nuk ka m
gjasa q problemi me Serbin t zgjidhet n mnyr paqsore.
Argumenti i tet: N t njjtn koh, legjitimiteti n Kosov ishte
zbehur dhe ishte shprndar. Nuk ishte Rugova sovran moral dhe absolut, sidomos pas Daytonit, mosrealizimit t marrveshjes s arsimit
dhe intervenimit brutal mbi studentt.
Lufta ndodhi, sepse n at moment politika n Kosov, ashtu si
ishte konstatuar nga dy komisionet ndrkombtare, ishte shum pasive
dhe marrdhniet dhe bisedat me serbt ishin n pikn e vdekjes.
Nj grup t rinjsh n mal - ishin t vetmit q mund t ndryshonin
dika dhe t merrnin guximin q t shkonin nj hap para t tjerve.
Ishte institucioni i vetm, ku shteti serb dhe LDK - nuk kishin
influenc dhe kontroll mbi t.

99

Baton Haxhiu

Kreu i gjasht

Thoshin se t gjith ishin t vrar...


Adem Meta, korrespondenti i Kohs Ditore, m kishte zgjuar nga
gjumi hert n mngjesin e 5 marsit. Nj telefonat rreth ors gjasht t
mngjesit, e pazakont pr nj prditshmri, por ishte br e zakont
pr shumicn nga ne q ishim n gazetari n vitet e fundit. Nj z i
trishtueshm tregonte se dika e madhe po ndodhte n Prekaz. Pyetja,
e cila m sillej n kok ato dit ishte - pse Drenica prap kishte nisur
luft, pse pikrisht atje dhe pse po digjej prap Prekazi?
Nj rrfim q m ishte br i bezdisshm n shtpin time me vite
t tra. Nna ime, q prejardhjen e kishte nga Prekazi, mbesa e Ahmet
Delis, m kishte rrfyer se si e kishin djegur serbt familjen e saj. E
kishin dbuar dhe vrar gati tr familjen. Ishin prndjekur nga fshati dhe kishin ndrruar vendbanimin n tri drejtime. M tregonte pr
spatn dhe trimrin e Ahmet Delis, dhe pr nj kng q ishte
thurur n ifteli, e knduar nga nj grup kuksiansh, q nna me nj
knaqsi t veant e dgjonte. M kishte thn se si kishin dashur ta
prishinin fejesn me baban tim, pr shkak t prejardhjes s familjes s
saj, e shum histori t tjera.
Kjo histori e Prekazit m ka ndjekur gjith jets sime. Asnjher nuk
i kisha besuar nns deri n fund. Jo pr faktin se nuk i kishte ndodhur
gjith ajo q tregonte, por kisha prshtypjen se e strmadhonte kt
100

LUFTA NDRYSHE

pun. Thjesht, e pyesja po far ka mundur njeriu t bj me nj


spat kundr policis serbe? M von, kam kuptuar se aty nuk ishte
krejt problemi. Problemi qndron te Drenica si regjion.
Pra, pyetja mbetej - pse Drenica prap kishte nisur luftn, pse pikrisht atje dhe pse po digjej prap Prekazi?
Drenica ishte djegur katr her q nga koha e Ahmet Delis. Nj
her nga turqit dhe tri her t tjera nga regjimet serbe dhe jugosllave. E
ln anash si rajon armiqsor, Drenica ishte katandisur nga varfria
dhe skamja e skajshme. Ata njerz nuk kishin pasur ka t humbin. T
rritur mbi trimrit epike, rajoni m i varfr i Kosovs ishte problem
jo vetm pr veten e tyre, por ishte rrezik potencial pr seciln Qeveri.
Edhe sot, ashtu ka mbetur. Jan t varfr dhe, me nj vobektsi ekstreme, jetojn me iden se jan m t famshmit e ksaj toke.
Kt rrfim ua kisha shpjeguar edhe diplomatve, Julian Braithwaite
dhe Jonas Wais, q nxitonin me mua t shihnin ngjarjen e Prekazit t
5 marsit 1998.
Kur i tregova nns pr lajmin q ma dhan se lufta ka krisur n
Prekaz, ajo me krenari ma bri me dije se e ka ditur q atje do t niste
s pari.
N Prekaz, e ku tjetr, m tha.
Por, kt her nuk ishte puna e lufts s spats dhe pushkve t
Ahmet Delis.
Ishte dika m shum.
Kulla e Ahmet Delis tashm kishte mbetur shkret dhe rrfimi pr
ta m shum ishte br ep sesa q dinim realisht se ka kishte ndodhur.
Tash, ishin koh t tjera.

101

Baton Haxhiu

Landroveri britanik kishte marr udh kah rruga q onte n Gllogoc dhe pastaj Skenderaj. Por, me t dal nga Fush-Kosova, policia
serbe ndalonte t gjitha veturat.
Ku po shkoni? ishte pyetja e vetme q bnin.
Posa thuhej se je nisur pr n Skenderaj, t thoshin se rruga ishte e
bllokuar.
Jemi kthyer mbrapsht dhe kur kemi arritur t ura n hyrje t Prishtins, Julian Braithwaite i ra ndrmend se duhej provuar t udhtohej
nga ana e Mitrovics. E luta q t mos provonim nj mendi t llojit t
James Bond, si e kishte br zakon ai muajve t fundit.
Tandemi diplomatik dhe un nisemi rrugs pr n Vushtrri. Kur arritm n kt qytez, ishte krejt e qart se ksaj radhe kishim t bnim
me nj aksion t madh, sepse do gj ishte blu nga uniformat dhe kaskat e policis.
N Vushtrri, kam shkuar te shtpia e dajs tim dhe e kam pyetur se si
mund t hyhet n Prekaz. M ka treguar shkurt rrugn dhe jemi nisur.
Kemi kaluar urn e Vushtrris dhe kemi dal n nj rrug t paasfaltuar.
Shpejtsia ishte e pazakont pr nj rrug t till. Kemi udhtuar disa
dhjetra kilometra dhe kemi arritur te nj fshat q quhej Beiq. Kemi
pyetur pr rrugn dhe jemi nisur drejt Mikushnics - nj fshat shum
i prfolur i Drenics pr trimri. Jemi afruar n fshatin m t afrt t
Prekazit dhe kemi hyr te nj grumbuj shtpish, q dukeshin t harruara nga bota. T rrethuara nga malet dhe pa asnj dalje normale, kta
njerz bnin jetn pa ndonj stres t madh. E dinin se dika po krcet,
por nuk e kishin ndjenjn se dika e madhe po ndodhte. Kemi pyetur
se si mund t hyhet n Prekaz. Nj njri n mosh tregonte rrugn me
gjeste dhe me ndonj fjal t al, q tregonte pr mnyrn e jets s tij.
102

LUFTA NDRYSHE

M dukej si nj memec, q kishte br trajnim me muaj pr t treguar


gjrat elementare t jets s tij. Mezi na tregoi orientimin. Shkoni n
Prekazin e Eprm dhe atje asht nji shkoll.
U nism drejt nj bregoreje. Kur arritm atje, shihej Prekazi dhe
lvizjet e tankeve. Jemi nisur rrugs drejt shkolls. Julian dshironte
gjithsesi nj foto nga sulmi. I thash se kjo ishte mendi dhe se nuk
mund t rrezikonim deri n kt mas. Kemi vazhduar edhe m tej
n thellsi dhe dylbit karakteristike suedeze vshtronin gjithka q
ndodhte. S paku, ajo q shihej dhe nuk mbulohej nga shtpit. Dy
tanke q kishin dal nga mali ku ndodhej fabrika dhe disa t tjera q
kishin hyr nga pjesa e siprme e fshatit. Si dukej, autoblindat kishin
ardhur nga e njjta rrug, ku ne ishim ato aste. Nj pjes tjetr dukej
nga arat, karshi asfaltit q ishin lshuar nga fshati Polac, nj fshat fqinj
i Prekazit.
Kjo pamje ishte dika e par pr dy diplomatt. Ata e dinin se ka
po ndodhte tashm n Prekaz. Duke qndruar n vshtrim t ngjarjes,
pam polic t uniformuar dhe mund t dallonim me dylbi uniformat
ngjyr hiri. Ata ishin kominoshe. Uniform tjetr nga ajo q kishim
par zakonisht. N pamje t par, dukeshin polic me uniform automekaniku, por i dallonte nj kapel e veant n kokn e tyre.
Dy tanket mbi kullat e Jasharajve ishin vrejtur duke hedhur granata. T dy diplomatt merrnin shnime n fletoret e tyre dhe filluan t
shnonin detajet e shifruara, q pr mua nuk thoshin asgj.
E kapa se po flisnin pr llojet e armve q prdoreshin.
T dy tanket ishin t ngjyrosura ndryshe dhe kishe prshtypjen se
nuk ishin ushtarake. Me rndsi pr ne sht se serbt jan duke prdorur arm ushtrie, tha Jonas.
103

Baton Haxhiu

Un nuk e pata t qart n fillim se far n t vrtet do t thot kjo.


Po, sht me rndsi, thoshte Julian.
Serbt kishin premtuar se nuk kishin nevoj t prdorin ushtrin.
Nj grup i vogl njerzish do t eliminohej leht, kishin deklaruar autoritetet n Beograd.
E veanta e ksaj ishte se - ata identifikuan ushtrin duke sulmuar.
Disa metra larg nesh, zhvilloheshin luftime. Kemi marr ikjen, kur
pam se sa thell kishim hyr. Derisa krkonim rrugn te Landroveri,
dhjetra refugjat ishin rrugs. Jemi afruar te dy traktor me refugjat.
T gjith jan t vrar, na thoshin.
Nj vajz, q pretendonte nj frngjishte t al, fliste me Jonasin,
kurse Juliani mori guximin t pyeste me nj serbishte gjithashtu t al,
duke dashur q nga dora e par t merrte informata.
N Drenic, nuk din serbisht, ia bra me dije Julianit.
U habit ca, por nuk kishim koh pr t sqaruar.
Kemi marr disa informata nga refugjatt e par brenda Kosovs.
Shpjegonin nj korridor q kishin ln pr fshatart dhe gjuajtjet e tmerrshme nga lloj-lloj armsh. Pr refugjatt, t gjitha armt
ishin bomba ose tanke. Pas disa minutash, kemi par lvizjen e disa
pincgauerve dhe kemi marr vrapin te vetura. Kemi ikur si t ishim
refugjat. Nuk bnte pun as imuniteti diplomatik dhe asgj tjetr.
Ishte koha pr t ikur.
Kemi ngar makinn me aq vrull pr disa kilometra. Jemi ndalur te
nj shkoll. Shkruante: SHF Azem Bejta.
Nj koincidenc e uditshme.
Nga nj histori komuniste dhe nga nj dram dhe disa filma t
Kinostudios Shqipria e Re, e kisha t ditur ngjarjen e Azem Bejtes.
104

LUFTA NDRYSHE

Nj rrfim pr nj histori t njjt fillova ta tregoj rrugs deri n


Mitrovic. Biseda u ndrpre disa her, n t gjitha udhkryqet.
Disa her kam dgjuar Julianin duke u shtyr me polict serb - se
nuk kishin t drejt ta kontrollonin veturn e tij, pr shkak t imunitetit
diplomatik. Nuk e prfillnin fare. Rrfimi pr heroin m sht ndrprer disa her, derisa Juliani dhe Jonasi shpjegonin ngjarjen e Prekazit,
Londrs, Stokholmit, ose edhe bosve t tyre n Beograd.
Pse nisemi pr n Mitrovic, i pyeta.
Than se duan t humbin gjurm dhe t themi se ishim n Mitrovic.
N Mitrovic kemi krkuar Zyrn e KMDLNJ, ku kemi takuar Profesor Latif Berishn, i cili ishte Kryetar i Degs s LDK-s n Mitrovic,
dhe disa t tjer. Kemi pyetur pr refugjat dhe pr disa gjra t vogla.
Dhe, jemi nisur pr n Prishtin.
Jemi kthyer n redaksi. Asnjri nga gazetart nuk kishte arritur t
hynte n Prekaz. Nuk kishte asnj informat se po ndodhte brenda.
As refugjat nuk kishte m.
Kemi shkuar t zyrat e LDK-s dhe nuk kemi takuar njeri, prve
Enver Malokut dhe Rexhep Gjergjit. Rexhepi dukej i mllefosur, e kishte
prjetuar shum rnd ngjarjen.
E keqja sht se nuk di ka t them, fliste Rexhepi.
Ishte br krejt pluhur. Si duket kishte provuar t hynte n Prekaz,
por nuk kishte mundur. Nuk tregonte se a kishte provuar, por nga
natyra e shqetsimit tregonte se e kishte prjetuar shum rnd tr
kt pun. Nuk deklarohej njeri pr kt. Rexhepi shante me mllef.
Nuk di ku e kishte drejtuar mllefin, por i shptoi kjo fjali - Duhet me
luftu, he nann e nans, ishte fjalia e profesorit t matematiks.
105

Baton Haxhiu

I emocionuar si ishte, mbante nj qndrim t pakontrolluar.


M von, diku rreth ors gjasht, jemi nisur n Restorantin Hani i
dy Robertve, aty ku gazetart, n mbrmje, grumbulloheshin pr t
msuar dika m shum dhe pr t kmbyer informatat.
Asnj informat nuk qarkullonte.
Doli q ne q kishim shikuar ngjarjen me dylbi, dinim dika. T
tjert kishin provuar t hynin nga Gllogoci.
Por, asgj nuk kishte qarkulluar.
Alban Bujari, q njihej me guxim dhe nj ndr m t mirt fotoreporter q kishim, kishte provuar t bnte dika. Me gjith trimrin e
tij, nuk kishte br asgj.
Dita dhe nata pr ngjarjen e Prekazit kishte prfunduar. Nuk kishte
ngjarje pr gazetart. As TV e Serbis nuk jepte pamje nga Prekazi.
Lufta vazhdonte.
N Hanin e dy Robertve t Fadil Dragajt - ishin br ekipet pr
t hyr n Prekaz. Bnim plane se kush me k duhet t shkonte. Cili
nga gazetart duhej t shoqronte kolegt e gazetave dhe televizioneve
t huaja. Kemi ikur pas mesnats. Hani... ishte i mbushur plot. Dukej
si t ishim n izolim. Roletat e hekurit te Hani... - ishin siguria jon.
Kam arritur n shtpi pas mesnate. E vetmja kureshtare n shtpin
time, q kishte mbetur e zgjuar, ishte nna ime. Ajo nuk fliste pr viktima, por prap fliste pr trimrin. M dukej e uditshme, se si e prjeton trimrin ajo, mbes e Prekazit. Edhe vdekjen e kuptonte si nj
heroizm.
T nesrmen n mngjes kishin arritur refugjatt e par. N redaksi
na erdhi Mahije Mala-Kodra. U ul n bufen e redaksis. Askush nuk
dinte ka t bnte. I kemi larguar t gjith gazetart dhe e kemi marr
106

LUFTA NDRYSHE

n pyetje Mahijen. E kemi dgjuar rrfimin e saj. N bufe ishte Nick


Hill, Sekretari i Dyt n Ambasadn Amerikane n Beograd. E krkova
Julianin dhe Jonasin, por nuk kishin qasje n telefon. Krkonim zgjidhje pr kt pun. Vajzat e saj e tregonin ndryshe rrfimin nga Mahija. Ajo jepte detaje q ishin gati t pamundshme. Fliste pr viktima
dhe pr kallje shtpish.
E kishim br zemrn gur. Nuk kishim ka t friksoheshim m.
E vetmja gj q duhej br, ishte si ta shptonim Mahijen nga duart e
policis.
Konferenc pr shtyp, tha Veton Surroi.
I vetmi shptim pr t sht ky.
Por, nuk guxojm ta bjm ne. Ne jemi gazet, thash.
Ather, thirreni LDK-n, u prgjigj Vetoni.
E kam marr zyrn e LDK-s. Posa e treguam se pr far bhej
fjal, asnjri prej tyre nuk merrte prgjegjsin pr rastin. Vetm nj
njeri kishte marr guximin. Ishte treguar trim. Enver Maloku. Po at
dit kishte dal nj koment krejt ndryshe nga ajo q kishim lexuar deri
ather. I ashpr, kritik dhe me mllef.
Enveri priti Mahijen, kurse ne kishim mbledhur me dhjetra gazetar pr t dgjuar rrfimin e saj. Kishte edhe diplomat.
Enver Maloku ishte ulur afr saj dhe hapi konferencn. Rrfimi i
Mahijes ishte binds, por jo edhe aq. Gazetart donin detaje, e jo fjali
t prgjithsuara.
Kur prfundoi konferenca pr shtyp, t gjith e harruan Mahijen.
Ajo mbeti e pastrehuar. Askush nuk donte ta strehonte. Na e kthyen
Mahijen, gruan e lufttarit Kodra nga Prekazi, n redaksi. Nj njeri
ishte i gatshm ta strehonte.
107

Baton Haxhiu

Un e marr Mahijen n shtpi.


Ishte Ahmet Kurtolli, Drejtor i Marketingut n Koha Ditore. Ai,
posa kishte ndrtuar nj shtpi t re dhe kishte nj shtpi t dyt n oborrin e tij. E gjith shtpia tashm ishte n dispozicion. Ne u kujdesm
pr ushqimin dhe strehimin e saj.
Aty kemi par se far prgjegjsie kishin njerzit dhe politika.
E lufta kishte filluar rrufeshm.
N ort e mbrmjes kishin arritur Juliani dhe Jonasi. Rrfimi ishte i
tmerrshm. Ata ishin zn n kurth diku n malet e Drenics. Kishin
provuar t hynin brenda n Prekaz, pr ta par situatn. Nuk kishim
marr leje as nga Qeveria pr kt. Ishin br verdh. Nuk u kishte
mbetur pik gjaku. I kishin zn n flagranc. Por, me nj urdhr nga
Beogradi, i kishin liruar. Rrfimi i tyre tingllonte i rrezikshm. Kishin
hyr npr rrug qorre, pr t arritur n vendin e vrasjeve - n Prekaz.
Kur ishin gjetur afr fshatit, pavrejtshm, dikush u ishte afruar. Njerz
me maska ua kishin vn tytat prapa shpins. I kishin drguar n komandn e aksionit, n rrugn q lidhte Skenderajn me Mitrovicn. Pasi
q kishin kryer bisedn informative, u kishin dhn t drejtn pr tu
larguar. Nuk kishin marr kurrfar mesazhi, prve q duhej t ktheheshin n Beograd. Ata nuk e bn kt. Mbetn n Prishtin.
E shikonim ditarin e Beogradit dhe, prve lajmit se ishte likuiduar terroristi Adem Jashari, ishte edhe lajmi se ishin zn duke spiunuar edhe Juliani dhe Jonasi. T nesrmen, doli komenti i redaksis
n gazetn Politika. Diplomati britanik dhe ai suedez ishin shpallur
persona non grata pr shtetin e Jugosllavis.

108

LUFTA NDRYSHE

Raporti ishte nisur po at nat. Jonasi kishte zn nj vend n tavolinn time, pr t drguar me urgjenc at q i kishte ndodhur dhe
kishte par.
Ajo q ndodhi m von - sht e njohur pr t gjith. Por, nj gj q
u b pas vrasjeve n Prekaz - nuk sht br e ditur asnjher. Mijra
vet kishin vrshuar malet e Kosovs, duke krkuar arm dhe municion. Kishin krkuar oficer dhe ekspert t lufts. N mal kishin gjetur
vetm dhjetra lufttar n zonat malore, q nuk dinin ka t bnin me
kt armat t paarmatosur.
Nuk e dinin se kush n t vrtet ishte Ushtria lirimtare e Kosovs.
Ajo e imagjinuara. Q thuhej se ka ushtarak nga m t ndryshmit, apo
nj grup lufttarsh, q kishin nisur luftn guerile?

109

Baton Haxhiu

Kreu i shtat

Shqiptart, faktor ushtarak


Para lufts s Prekazit, ishin t pakt ata q besonin se UK do t
reflektonte nj situat t re n Kosov. Askush nuk kishte besuar se ata
do t ishin faktor i dors s par q do t luante rol aq t rndsishm
n muajt q do t vinin. Asnj diplomat perndimor nuk i kishte marr
seriozisht, para Prekazi.
Vetm n maj t vitit 1998, qarqet diplomatike perndimore do t
kuptonin se prfshirja e UK-s n negociata ishte e domosdoshme.
Kur forcat serbe, n fundin e shkurtit 1998, vendosn t godasin UK-n me qllim t shfarosjes s saj, posarisht n rajonin e
Drenics, te gazetart dhe analistt serb q qndronin n Prishtin
- ishte krijuar besimi i plot se do t ishte pun e leht t mundeshin
ushtarakisht kundrshtart e vetm t Milosevicit.
N ann tjetr, pas sulmit t Prekazit, u kuptua q UK asokohe
skishte m shum se disa qindra pjestar. Megjithat, forcat serbe
nuk dinin se n mnyr mund ta rrnjosnin UK-n, respektivisht,
a duhej t prdoreshin njsi t prshtatshme t specializuara luftarake,
t cilat, me veprimet e tyre, mund t shkaktonin viktima t shumta tek
civilt shqiptar. Nj forc e till e specializuar u gjet ball pr ball
me forcat e ashpra kundrshtare t Familjes Jashari dhe iu deshn m
shum se 48 or pr t prfunduar gjith rezistencn. Rezultati tregoi
110

LUFTA NDRYSHE

se, pr t neutralizuar diku dhjet guerilje t armatosura, forcat serbe


vran m shum se 40 civil, prfshir gra dhe fmij.
N retrospektiv, sht ende e vshtir t kuptohet plotsisht se si u
b e mundur pr t mbledhur, organizuar dhe armatosur rreth 20 mij
lufttar t UK-s, n pranver dhe ver t vitit 1998.
Nj nga faktort m rndsishm q shpjegon rritjen e menjhershme t UK-s, ishte dhe gjendja sociale e Kosovs.
Lufttart e ardhshm, shumica fshatar t vendeve t rrezikuara, iu
afruan politikanve, ish-t burgosur n zonat prkatse, pr t luftuar. Pjesa m e madhe e politikanve shqiptar t burgosur kishin qen
ish-student t arrestuar m 1981.
Lvizja ushtarake n vetvete ishte krejtsisht e nj rryme idealiste.
Nj numr i madh i tyre, ishin radikalizuar, sidomos t rinjt, deri n
at pik sa ishin t gatshm pr nj luft t armatosur.
Armt ishin siguruar nga t gjitha burimet, po m s shumti nga
Shqipria, ku rnia e Qeveris qendrore n pranver t 97, si dhe hapja
e depove t armve - nxori n shesh gjysm milioni arm.
mimi pr nj kallashnikov n jug t Shqipris ishte pak a shum
100 dollar.
N Kosov ishte dyfish.
Si duket, furnizimet filluan te rridhnin ngadal, prmes maleve, n
fillim n grupe t vogla, por m pas kolonat u rritn deri 1.000 vet.
Fillimisht, prve armve t zakonshme, kishte vetm granatahedhs, kundrtanke t modeleve t vjetra dhe gjithashtu mortaja t kalibrit t vogl. Pr habi t shumkujt, minat e kmbsoris u prdorn
rrall. Kjo reflekton vlerat heroike idealiste tonat, se e vetmja mnyr
me t ciln lufton burri - sht ajo me pushk.
111

Baton Haxhiu

Ndrsa UK forcohej, forcat e sigurimit serb mbeteshin t habitura dhe t pasigurta pr at q duhej t bnin. Policia serbe pothuajse
ndrpreu patrullimet n pjes t ndryshme t Drenics dhe po ashtu
ushtria jugosllave nuk dukej jasht kazermave, e cila deri ather nuk
ishte e prfshir n luftime.
Ndrkoh, duke rritur besimin te njri-tjetri, UK shpalli territoret e lira dhe bllokoi disa nga rrugt kryesore, ndrsa serbt mbajtn kontrollin e qyteteve kryesore, por nga ana tjetr kishin humbur
komunikimin e sigurt n qytetin e Pejs.
Muj Krasniqi -- Komandant Kapui -- kishte vn njsin e vet te
Kijeva dhe te udhkryqi i Malishevs nuk kishte kalim. Pr t shkuar n
Pej, ose duhej t shkohej nga Mitrovica, ose mund t shkohej vetm
nprmjet Malit t Zi. Edhe nga Brezovica gjithashtu.
N kt koh, ishte e vrteta, n UK kishte akoma nj koordinim
t dobt ndrmjet strukturave t saj. Nuk kishte nj komand t unifikuar. Kt e kishin vrejtur edhe gazetart tjer.
do hapsir e shndrruar si zon operative, sipas terminologjis
s lufts, kujdesej pr veten, duke trhequr fonde dhe arm nprmjet
kanaleve personale. Edhe rekrutimi bhej nga fshatart prreth. Nuk
kishte, ose kishte shum pak, fusha strvitjeje dhe mungonte infrastruktura logjistike. Kjo shihej tek t gjitha zonat dhe njsit e UKs. Ushqimi sigurohej nga fshatart dhe komandantt. Ata q ishin n
male dhe fshatra, rrall jepnin ndonj kshill t vlefshme, pr shkak
t njohurive t pakta ushtarake q kishin.
Kur UK vendosi t mendonte pr taktika t reja, si n rastin e
lufts s Rahovecit (gabim trashanik, sikundr edhe mbajtja mbyllur e
magjistrales s Pejs), t cilt thoshin se po u ndihmonte pr t marr
112

LUFTA NDRYSHE

qytetet e mdha, sidomos Rahovecin, q ishte i rrethuar prej kohsh


nga UK, por nuk kishte asnj plan konkret pr ta marr, ose nse
kishte nj t till, u pa ai plan nuk ishte i mir dhe se taktikat e reja nuk
funksiononin. Dhe, sulmi u b.
Me at rast, UK bri nj aksion q tregoi nivelin e tyre t pamjaftueshm t dijeve nga taktika ushtarake, sikundr edhe mungesn e
komands dhe disiplins luftarake.
N mesin e vers, policia serbe kishte aplikuar t gjitha ato q donte,
pr t liruar rrugt nga pritat me gur dhe pr t liruar komunikimet.
Ajo ndihmohej me arm t rnda nga ushtria jugosllave, por ndihma e
saj n prgjithsi ishte ende e vogl.
UK, thjesht, mbronte barrikadat e ndrtuara me gur.
E jashtzakonshme ishte mbajtja e magjistrales s Pejs.
N qershor, ushtria jugosllave, u shtri, n brezin e kufirit ku vepronte, edhe 5 kilometra, duke lejuar sulme t gjra mes fshatrave mes Gjakovs dhe Prizrenit. Ato, nga kjo an, ishin i vetmi brez, nga ku mblidheshin armt nga Shqipria dhe qendrat e rezistencs. UK u ndodh
disi e bllokuar. Ajo q e shptoi UK-n ather, ishte taktika e gabuar
serbe, sepse forcat serbe bnin dbimin e t gjith banorve nga fshatrat, si baza t UK-s, dhe t gjith i drguan n pyje dhe n kodra.
Kur numri i civilve kaloi mbi 100 mij, bashksia ndrkombtare
filloi t reagonte dhe n kmbim t krcnimit t bombardimeve ajrore
nga NATO-ja, Milosevic arriti nj marrveshje me t drguarin amerikan Richard Holbrooke, q solli si rezultat ndrprerjen e ofensivn
dhe, nga ana tjetr, u lejua kthimi i refugjatve n shtpit e tyre.
Marrveshja gjithashtu lejonte Organizatn pr Sigurimin dhe
Bashkpunimin n Europ (OSCE) q t verifikonte zhvillimet n ter113

Baton Haxhiu

ren. Detyra e saj ishte t monitoronte kt situat armpushimi. Ky


armpushim arriti t mbahej disi pr shkak t dimrit dhe jo fal rolit t
dyfisht t verifikuesve t OSBE-s. Armpushimi u mbajt edhe pr arsye se serbt dhe shqiptart ushtarakisht dhe politikisht kishin nevoj
t merrnin frym.
UK, n kt periudh, u b me komand n mnyrn m t mir
t mundshme. Arriti t ndrtonte strukturn e nj komande qendrore
dhe t formonte Shtabin e Prgjithshm, duke e ndar Kosovn n disa
zona operative.
I gjith aksioni politik dhe ushtarak, tani drejtohej nga nj Shtab,
me sa duket, me prbrje deri n 16 antar, por q n fakt ishin m
shum se njzet. do antar - kishte nj prgjegjsi specifike, por marrdhniet e tyre nuk ishin gjithmon n harmoni. Shtabi kishte ngritur
shum shrbime, t cilat ishin organizuar n drejtori, disa prej t cilave
ishin direkt nn komandn e tij.
Ndryshe nga ajo q mund t pritej, m shum fuqi dhe influenc
ishte prqendruar n Drejtorin Politike, e cila drejtohej nga nj fytyr
e re politike q po ngrihej asokohe.
Nga Hashim Thai.
Nj nga qllimet kryesore t Shtabit - ishte kontrolli m i rrept i
komandantve, t cilt kishin rol t rndsishm.
Misioni i Verifikimit n Kosov (MVK) tregonte qart se UK ende
nuk kishte msuar shum gjra. Ende nuk ishte nj ushtri e vrtet, as
dhe forc e vetme n Kosov, por statusi i saj ishte ngritur pr shkak t
pranimit nga komuniteti ndrkombtar, si pjesmarrse e drejtprdrejt n procesin e negociatave.
N nj rrethan t till ndodhi Malisheva.
114

LUFTA NDRYSHE

Kurr nuk kisha dgjuar m par pr Gani Krasniqin. Me than se i


takon grupit t ish t burgosurve politik. Ditn q shkova n Zonn e
Komandant elikut (Fatmir Limaj), q prfshinte Malishevn me rrethin, bhej nj varrim. Mijra njerz kishin arritur para nj shkolle
fillore. Nj pjerrin e madhe, q t bnte t mbusheshe frym. Dhjetra
gazetar marshuan rrugve t Malishevs. CNN, BBC, Sky News,
Washington Post, Guardian, Boston Glob...
Ishte nj list e gjat e gazetarve q kishte hyr n zonn tashm t
liruar.
Pr her t par kishim par aq shum ushtar t UK-s, n nj
vend.
Malisheva tashm konsiderohej territor i lir. Nj luft e prfunduar
dit m par n Grykn e Llapushnikut - i kishte larguar forcat serbe
nga magjistralja e Pejs. Rruga dukej shkret. E that dhe pa njerz.
Fmijt brtisnin pr heroin e tyre, Komandant elikun, q po kalonte
me xhip rrugs s asfaltuar.
Djaloshi, i cili nj nat m par kishte luftuar, e kishte zn plumbi.
Gani Krasniqi rrinte i qet dhe mundohej t dukej i prmbajtur, pr t
birin e tij t vrar. Si duket, burgu ia kishte kalitur durimin. Dukja e tij
sikur nuk e qante djalin, sepse ia kishte fal liris s Kosovs, n syt e
njerzve e bnte edhe m shum hero t situats. Ceremonia e mortit
ishte ndryshe. Nuk ishte nga ato q kishim par dhjet vjett e fundit.
Ishte ceremonia e par ushtarake, e hapur, e br ndonjher nga
UK-ja. Skenografia ishte e njjt. Flamujt, trupi i shtrir i heroit,
poezit e nxnsve, dhe fjalimet.
Prball trupit t heroit t lufts qndronin mijra lufttar. Asnjrin pr be nuk e njihja. E kisha par vetm Gani Kocin. E njihja nga
115

Baton Haxhiu

Prishtina, nga intervistat e shumta q kishte dhn pr ngjarjet e vitit


81.
I veshur me pantallona civile dhe me bluz ushtarake, me nj pushk gjysm-automatike n krah, Ganiu qndronte n rreshtin e par t
renditjes. Nj rresht q emitonte rregullat e ushtris q po krijohej.
Ushtria, gatitu!, ishte nj z i lart q komandonte.
Rreshti niste nga Komandant eliku dhe Sami Lushtaku. Mijra
ushtar t tjer shkonin pas. Nj rrug shum e pjerrt dhe e gjat, q
dukej sikur nuk prfundonte kurr.
Ne, q ishim nisur n kreun e kolons, kthenim kokat prapa - pr t
par se sa ushtar kishte.
Dhe, kishte shum.
Disa q kishin ardhur nga kureshtja, ashtu vetm pr t qen aty,
nuk u kthyen n shtpit e tyre. Ky rresht ishte impozant. Dhe t tjert
i bnte t ndiheshin keq, pse nuk ishin n at kolon. Shum prej tyre,
me nga nj revole n shok, kishin hyr n rresht.
Disa jav m von, kt fotografi e kisha par n TV. Krijonte prshtypje impresive dhe nuk e linte asknd indiferent.
Rreshti i ushtarve vazhdoi deri t varrezat e fshatit. Mijra njerz
kishin rrethuar vendin. Filloi ceremonia.
Njsia speciale e UK-s i bnte homazh nderi heroit. Nga ajo q
shihej -- ishin 12 t renditur -- njsia speciale dukej ndryshe nga t
tjerat. Dukej se ata ishim m hert n malet e Kosovs. Nj djal me
mustaqe, t cilin e quanin komandant, qndronte prball njsitit.
Priste urdhrat. Nj tjetr, me nj z shum karakteristik, q m von
ishte br z shum i njohur dhe preferuar, jepte urdhra me gishta. E

116

LUFTA NDRYSHE

quanin Shtatshi. Komandant Luli, thoshte tjetri. Dy emra t nj njeriu, por askush nuk e dinte emrin e vrtet.
Si quhesh?, i thash.
Luli, ma ktheu shkurt.
Si mund t sillesh kshtu me gazetar, ia ktheva.
Boll i keni shtat sekonda, m tha.
Ti e di far ke ktu, i thash.
Nuk bn m shum dhe pik, u prgjigj.
Epo, duhesh gjithsesi, se ky film duhet t shkoj gjithkund.
Nj dialog q prfundoi me fjalosje. Ai kishte arm t mir dhe ishte
i ftoht akull. T shikonte n sy dhe fliste sipas mendjes s tij.
Mjeshtrit e kamerave kishin lshuar n tok pajisjet e tyre dhe
pavrejtur kishin filluar incizimin.
Luli kishte vrejtur ka po ndodhte.
Krejt gazetart jasht varrezave, dha urdhrin.
Pas shum fjalosjeve, e arritm nj kompromis. Shtat sekonda.
Ishte i prer. Derisa komandanti i njsitit special jepte urdhra pr t
shtna nderi, Luli zshm numronte: Nj, dy, tre deri n shtat.
Por, sekondat e tij ishin pakz m t gjat se ata t ors.
Krismat e nderit, zri i Lulit dhe kamerat e kryenin t njjtn pun
njkohsisht. Arkivoli i mbuluar me flamur qndronte buz varrit, q
ishte hapur pr heroin.
Pse nuk keni zdhns, pyeta Komandant Lulin.
Ai nuk e donte fort parashtesn - komandant.
Lufttar jam, far komandanti, ma ktheu.
Dhe, shtoi se s shpejti do t ket edhe zdhns.

117

Baton Haxhiu

Gazetart imagjinonin gjra nga m t ndryshmet. Ditn q ishim


n varrim, mendonim, ata q ishin n vargun e gjat, mund t ishin
vetm lufttar t thjesht. Komandanti mbahej sekret. Zdhnsi
mbahej sekret. Shtabi nuk dihej.
Ditn kur prflitej se do t dilte njeriu q do t fliste n emr t
UCK-s, ishte pritja m e gjat.
N redaksi, n dhomn ku un punoja, rrinte nj TV q e kishim
sjell nga shtpia. Nj anten satelitore, q na kujtonte se duhet t dgjonim lajmet e TVSH. Aty ishte mbledhur pothuajse e tr redaksia.
Kur e kemi par Jakup Krasniqin, u befasuam shum. Jakup Krasniqin e kisha par n Kuvendin e LDK-s. Nj diskutim krcnues m
z t but, q nuk i kishte br askujt prshtypje.
Por, ai e kishte thn t vrtetn.
Askush nuk ishte i lumtur me Jakup Krasniqin. Me gjuhn q prdori dhe me kapeln q ia kishte mbuluar kokn dhe ballin. Nj djalosh
i pashm, me mjekr gjysm t rruar, i rrinte mbrapa.
Kjo pamje u b fotoja m e prezantuar n t gjitha mediat botrore.
Nj gj q m mbeti n kok, ishte se Jakup Krasniqi kishte qen i
burgosur dhe n lidhje t mira me Hydajet Hysenin.
E para q na ra ndrmend - ishte lufta.
Kush e organizon luftn? Kush ishin njerzit q qndronin prapa?
A ishte i ndar grupi i t burgosurve politik rreth shtjes s lufts?
I vetmi njeri, q m bri me dije se e ka ditur se kshtu do t ndodhte,
ishte Dukagjin Gorani.
A t kujtohet ai Xhavit Haziri q vinte n zyr?, m tha Dugi.
Ai kishte thn se do t niste lufta q n vitin 1992. Di edhe pr nj
takim n shtpin e Dukagjin Goranit. Nj takim i gjat, tr natn, kur
118

LUFTA NDRYSHE

Dugi ndahet nga shokt e tij, Hashim Thai dhe Kadri Veseli, pr apo
kundr lufts.
Ne po shkojm t luftojm, e ti rri n Prishtin, se na duhesh,
kishte qen porosia e fundit e tyre, n vitin 1991.
Dugi dhe un nuk e kishim marr seriozisht kt takim n shtpin
e tij. Bile, as q kemi besuar se kta njerz do ta nisnin luftn.
Pas ksaj retrospektive, q ma bri Dugi, kuptova se kush e nisi
luftn.
Por, asnjher nuk e kam kuptuar pse Jakup Krasniqi u b zdhns.
Luftn e kishin nisur t burgosurit politik.

119

Baton Haxhiu

Kreu i tet

A ishte prishur marrveshja me amerikant?


Xhavit Haliti ishte njeriu i par i UK-s q kishte takuar nj zyrtar
t lart amerikan, fill pas ngjarjes s Prekazit. Nj takim i gjat n Tiran, i cili kishte sqaruar shum dilema se far mund t bjn shqiptart e Kosovs n luft kundr Serbis.
Nj platform e brendshme e LPK-s pr tri zona luftarake, ajo e
Kosovs, Kosovs Lindore dhe Maqedonis, thuhet t ket marr fund
n kt takim. Kshtu pat pohuar nj mik imi i Qeveris s Shqipris,
atbot Qeveris s Pandeli Majkos.
Nuk ka tri zona lufte dhe nuk ka luft pr Shqipri etnike, kishin
qen t qart zyrtart amerikan, n takim me Xhavit Halitin.
Por, nuk mendonin njsoj edhe njerzit q ishin n terren. Vet
Jakup Krasniqi, si zdhns i UK-s, e kishte problem ta definonte
se far n t vrtet duhej br me kt platform, sepse, kur kishte
plasur lufta, platforma kishte qen pr nj luft n tri zona ushtarake.
Pyetja q shtrohej m s shumti ishte: Kush jan kta njerz dhe far
duan?
N kohn kur UK tashm po bnte luftn e saj pr lirimin e Kosovs,
zdhnsi Jakup Krasniqi i pat dhn nj intervist revists gjermane
Der Spiegel, n t ciln zotohej se do t liroheshin t gjitha trojet etnike
shqiptare, prfshir amrin. Ishte nj deklarat shum problematike, e
120

LUFTA NDRYSHE

cila bri q bota ta ndrpriste pr nj ast prkrahjen e saj pr Kosovn.


Xhavit Haliti kishte premtuar dika tjetr n Tiran, kurse n Kosov doli
se UK po luftonte pr t gjitha trojet etnike.
Kur doli kjo deklarat e Krasniqit, u nism menjher drejt Malishevs, pr ta sqaruar kt deklarat.
N nj zyr t nj shtpie private n qytetin e liruar t Malishevs,
qndronte i vetm Gani Krasniqi. Biseduam gjat pr rastin Der Spiegel. Duke biseduar pr kt tem, ka hyr n der nj burr truphedhur
dhe arrogant. Nj revole t mir e mbante n ann e djatht t brezit. I
veshur me tesha civile, u prezantua si Sokol Bashota.
Ky sht djali i Shtabit, tha Ganiu.
Ia tregova shqetsimin tim dhe thash se ishte menduri ajo q sht
deklaruar n Der Spiegel. I ulur n nj karrige afr meje, njrn dor
e mbante n gju, kurse shikimin n profil e kishte drejtuar nga un.
Sokoli filloi rrfimin e tij. Nj z i lart dhe me vetbesim tregonte se sa
larg kishte shkuar puna. Filloi t fliste pr Sorosin, se kush na financon
dhe gjepura t tjera kot. Nj konspiracion q nuk ma kapte truri. Nj
djal q kishte nj t kaluar t bujshme n ilegalitet. Pastaj, filloi t tregonte pr veten e tij, se kush ishte dhe kush e kishte organizuar luftn.
Foli pr Maqedonin, Preshevn dhe amrin. Ishte plot entuziazm.
Nuk e sjellin makiatot lirin, tha.
Nj fjali e rnd, q assesi nuk e prisja. Kur e hapi bisedn se kush
sht patriot dhe kush jo, m plasi delli i zemrimit. Nj rrebesh fjalsh
t rnda ia drejtova. Q t dy ngrisnim zrin dhe flisnim me emocione. Argumentet ishin periferike. Tashm kisha harruar pr ka kisha
ardhur dhe bisedn e gjat e prfunduam t pasqaruar. Edhe pse, nga

121

Baton Haxhiu

natyra dukej t ishte njeri i mir, Sokoli mbante nj qndrim shum


provincial dhe t pakuptueshm. T ngusht dhe pa ndonj prfundim.
Nuk do t shkruajm pr ju nse ju keni kt qndrim, i thash.
Ka kush shkruan, ma ktheu.
U ngrit n kmb dhe iku.
Mbaje n mend, ne do ta lirojm Kosovn, ishin fjalt e tij, para
se t dilte nga dhoma.
Gani Krasniqi, me zrin e but q kishte, tha se kt pun do ta rregullonte ai dhe se do t na lajmronte pr intervistn.
U ktheva i dshpruar nga Malisheva. Nuk e kisha iden se ku po
na onte kjo pun, por dija se ushtart n mal ishin t vendosur deri n
vdekje. do e dyta fjal kishte t bnte me vdekjen.
Ne kemi hyr n luft pr t vdekur pr lirin e Kosovs, thoshin.
N nj kafe t Malishevs u ulm t pim dika. Prball nesh, ushtar me rroba t zeza, rroba kto q i kishin qepur rrobaqepsit e qytetit ose t fshatrave. Nj emblem n ann e majt t krahut.
Kjo ishte ushtria me rroba t zeza.
Prball nesh kishte kamion t shumt. Ishte nj treg me t gjitha
gjrat. Veturat pa tabela, q ishte shenj se Malisheva ishte territor i
liruar.
Rrugs dalse, deri te Qafa e Duhls, kishte disa istikame, q tregonte se nuk mund t hyhej aq leht n kt qytet. Posa kaloje pikn kontrolluese t UK-s, disa metra tutje ishte pika e kontrollit e policve
serb.
Ndonj fjali e rnd ishte e zakont. P.sh. Si jan terroristt?. Ose,
edhe ndonj fjali me doz cinizmi, q t kushtonte nse e kundrshtoje.

122

LUFTA NDRYSHE

Rruga q shpinte drejt Prishtins, ishte e zbrazt. Asnj vetur. Asnj njeri i gjall. Vetm un dhe fotoreporteri Alban Bujari.
Kjo ndjenj nuk prshkruhet me fjal. Ajo duhet t prjetohet.
Diku, nga thellsia e gjoksit, dgjonim nj rrahje t rregullt. Kjo trokitje e brendshme nuk ishte e qart, por mundoheshim t ishim dinjitoz.
Nuk ia pranonim asnjri tjetrit frikn q kishim. Shkonim me nj rrug
t habitshme dhe luteshim shpesh t mos na braktiste fati. Pyetnim shpeshher njri tjetrin: E nse na vrasin?
E kuptova se far sht gazetaria n t vrtet. E dija se kush dshiron
vazhdimisht t lartsohet n gazetari, duhet t pres se nj dit do ta kap
marramendja. E far nnkuptonte marramendja pr ne? Frika se mos
rrzohesh nga ndonj snajper, ose t biesh mbi nj min t kurdisur pr
dik tjetr. Por, gjithashtu, e dija se gazetaria sht si ndrra. sht dshira pr t par gjithka q ndodhte ato dit. N pamje t par, dukej si t
fantazosh, t ndrrosh at q ssht reale. Edhe imagjinata dhe ndrra
jan nj nga nevojat m t thella t njeriut. Sepse, t jesh i kujdesshm n
luft, me siguri nuk do t bsh gazetari.
N mbrmje ishim t rraskapitur, nga dy fakte tronditse. E para, se
ne konsideroheshim njerz t makiatot, dhe e dyta se Sokol Bashota qndronte prapa ides pr Shqiprin Etnike. Dhe, artikulli n Der Spiegel
nuk i kishte br prshtypje fare. As q e dinte se kishte dal. Lufta dhe
vdekja pr t ishin prioritet, por nuk e ante kokn pr ndonj pasoj m
t madhe.
Mbi kto kujtime, nga takimi me Sokolin, nj telefonat erdhi n redaksi. Sekretarja m tha se personi nuk dshiron t prezantohet.
Thot se e kam shok t studimeve dhe m duhet t flas. sht njfar
Luli, m tha.
123

Baton Haxhiu

Ishte telefon satelitor. Nj z i trishtueshm. I qet. Por, fuqia e vogl e


zrit m tmerronte.
Un jam Luli. Po t flas prej malit. Hajde nesr n Malishev, n orn
10. N t njjtin vend, ku ishe sot.
Asnj fjal m shum.
Ndrkoh, takova Jan Kickert, Sekretarin e Par t Ambasads s Austris. I thash pr takimin dhe i propozova t shkonim nesr s bashku,
e pse jo t takonim edhe njerzit e UK-s. Kemi shkuar n dark dhe
kemi vendosur si t nisemi. Ata kishin nj Volvo t bardh, q e ngiste
Jan. E lam q ne t niseshim prpara, kurse duhej t takoheshim n Malishev.
T nesrmen, Volvo e bardh e Jan Kickert kishte dal jasht rrugs
nj nat para se t niseshim pr n Malishev. Si shofer i keq q ishte,
nga Jan nuk mund t prisje dika tjetr. Por, nuk e kishte gjetur kohn
pr t na friksuar, sepse ishim para nj rruge shum t rnd.
N ort e hershme t mngjesit ishim nisur me dy vetura. Un, gazetaret Garentina Kraja dhe Arbana Vidishiqi, fotoreporteri Alban Bujari
me veturn Golf.
Jan Kickert, Ambasadori Wolfgang Petritsch dhe Sekretari i Prgjithshm i Ministris s Jashtme t Austris, Albert Rohan, me Volvo.
Telefonata e mbyllur e Lulit m jepte shpres se po shkonim n
besim. Ne kishim ln nj takim n orn 10. Kemi arritur t e njjta
shtpi, ku ishim nj dit m hert. Shtpia me nj er ushqimi t fasules. Nj kuzhin me dyer t hapura dhe pjata t hekurta. Pjata q
kisha par gjat nj udhtimi t mhershm pr n Turqi.
Un, Tina, Arbana dhe Albani u kthyem t prisnim jasht. Nj kamionet ia arriti te ndrtesa. Jakup Krasniqi doli me vshtirsi nga
124

LUFTA NDRYSHE

dera dhe ishte br asht e lkur. Luli ishte nj djal q nuk e kisha
takuar asnjher ball pr ball, por isha ballafaquar me arrogancn e
tij gjat varrimit t djalit t Gani Krasniqit. Posa doli nga vetura, e nxori automatikun nga dera e pasme dhe e vuri mbi kulm t veturs. Ishte
shum i bukur. Ishte i ri. Jakup Krasniqi kishte nj kallashnikov. Dhe,
kur doli, ashtu i krrusur si ishte, nuk dukej gjatsia e tij sa pushka q
kishte n dor.
Ah, ti qenke Shtatshi... Komandant Luli, e pyeta.
Po, tha.
I thash se ia kisha marr inat ditn e varrimit, kur aty kishe t gjitha
redaksit e bots ndrsa ai tregonte rregulla midis malit.
Shtat sekondat ishin kot, i thash.
Hajde brenda, tha.
Hym n njrn prej dhomave t shtpis-kuzhin. M than se,
para se t fillonim intervistn, duhej t bisedonim ndaras. Pa pranin
e gazetarve t tjer. Nj bised interesante me Lulin. Mu duk se ishte
pak konspirativ. Nga pak minuta bised, ku ishte prezent Jakup Krasniqi, e msova se kush ishte UK.
Jakup Krasniqi e shijonte gjelln n tabakun e madh, derisa Luli nuk
ndalej duke treguar detajet e lufts s Llapushnikut.
Jakup Krasniqi kishte nj z t but dhe nuk i shkonte arma me
zrin. Nj tip kabineti, q nuk ta mbushte syrin se mund t ket gjuajtur ndonjher me pushk. Por, fjalit e tij kishin kuptim dhe dinte
far donte. Luli kishte detyr tjetr. Nga ajo q pash dhe takova, mu
duk se Luli duhej t ishte nj prej njerzve kryesor t UK-s.

125

Baton Haxhiu

ka ju desh Der Spiegel dhe Shqipria Etnike, zoti Krasniqi... A e


dini far gazete sht ajo. Dhe, pse keni zgjedhur kt gazet pr intervist, ishte nj breshri pyetjesh q ia bra Jakup Krasniqit.
Nga prgjigjja, kuptova se ai nuk dinte pr revistn dhe e kishte przier me gazet t prditshme. Por, si duket, ai nuk ishte prcaktuar vet
pr kt. Ngaq njerzit e LPK-s, kryesisht ishin gjermanishtfols, ata
kishin dizajnuar radhitjen e gazetave dhe revistave pr biseda. Pr fat
t keq, si t parn revist t rndsishme e kishin gjetur revistn gjermane. Dhe, hi m pak se me gazetaren Renate Flottau, nj korrespondente e vjetr e ksaj reviste n Beograd dhe ish-Jugosllavi.
Nuk kam thn se do t luftojm pr Shqiprin e Madhe. Ose
sht prkthim i keq, ose sht nj keqkuptim, tha Jakup Krasniqi.
Pse nuk e keni demantuar?.
Por, si t bhet kjo, m tha.
Thuaje n pjesn e par t intervists dhe un do t drgoj letr n
redaksin e ksaj gazete, i thash.
Ia nism intervists. Nj shpjegim q pr her t par shpaloste
iden e lufts. Pjesa m e rnd e intervists ishte FARK-u. Nj qndrim strikt dhe interesant. E pash q FARK ishte vonuar shum n
paraqitjen e tij dhe tashm LPK, ose m mir t thuhet UK, kishte
n dor situatn.
Luli ma shpjegoi strukturn organizative. Me sa m kujtohet, organizatat ilegale, thoshte Luli, prbheshin nga disa subjekte politike, q
kishin nj historik t tyre t organizimit dhe veprimit. Lvizja Popullore
e Kosovs (LPK) njihet si organizat politike, q ka dhn kontribut t
madh pr Kosovn, me nj program t qart pr lirimin e Kosovs dhe
bashkimin kombtar t shqiptarve.
126

LUFTA NDRYSHE

Asgj t rndsishme nuk kishte t kjo pjes.


LPK, n gjendjen q ishte, njihej si subjekt politik i ndar n shum
fraksione dhe grupe, q nuk e kishin ruajtur deri n fund homogjenitetin
e tyre. At e kishte shptuar vetm emri i UK-s.
Pr FARK-un, dua t flas un, vazhdoi Luli.
Ata jan t mirseardhur, por jo t vijn e t shesin mend. Le t
vijn e t luftojm s bashku. Nuk kemi koh pr epoleta tash, ishte
qndrimi i Lulit.
Dhe, dua t them se kt luft e ka nisur LPK - tash sht UK,
tha ai.
Krejt e qart ishte situata. Por asnjri nga lufttart nuk e dinte, ose
e dinin shum pak, se kush ishte LPK. Ata kishin ardhur n luft.
Nj dialog i gjat me shum detaje. Nj intervist q shpalosi
shumka. Dhe, natyrisht, erdhi surpriza.
A guxoni me i qit t gjitha n gazet, mu drejtua Luli.
Natyrisht se po, i thash.
Por, tash kishte mbetur ajo pjesa m e vshtir. Si tju thosha se
duhej t takoheshin me delegacionin e Austris.
I thash Lulit se n Malishev, s bashku me ne sht edhe nj delegacion i diplomatve austriak. E pyeta nse Jakup Krasniqi mund t
takohej pes minuta me ta.
Jo, nuk bn, tha.
Njerzit jan shum t rndsishm. Nuk refuzohet aq leht nj
ofert e till. Me mua jan, i thash.
Dhjet teori konspirative mi tha pr dy minuta.
Insistova tu sqaronin diplomatve far donin.

127

Baton Haxhiu

Bota sht e shqetsuar me artikullin e Der Spiegel. Po u takove, do


t bsh punn m t mir pr UK-n dhe pr Kosovn.
Kur prmenda UK-n dhe Kosovn, u ndal pak dhe pranoi t takohet.
Baci Jakup, ti rri, un po shkoj. Nuk sht mir q ti t vish me
kta, i tha Jakupit.
Do t pres ktu, tha Jakupi.
Teshat e Lulit m dukeshin shum t uditshme. Mendova se far
do t thon diplomatt tash. I thash Lulit q t m priste disa minuta,
derisa t shkoja dhe ti takoja.
N nj kafe me gur midis udhkryqit t Malishevs, qndronte
Rohan, Jan dhe Petritsch. Prball ishte nj shtpi-hotel. U thash t
shkonim lart dhe ti takonim. Aty ishte edhe Gani Krasniqi. I thash
Lulit q t vinte pas disa minutash. Mu duk e rnd, por i thash ta
marrte xhaketn time dhe t mos i hiqte syzet. Syzet i kishte police, t
bukura dhe i jepnin nj sharm. Pasi veshi xhaketn dhe fshiu kpuct
pak nga pluhuri, u nis drejt dhoms ku rrinin diplomatt.
I zgjatn dorn njri-tjetrit.
Ich bin Sieben... Un jam Shtatshi, ishte prezantimi i par i Lulit.
Q t tre diplomatt e than emrin e tyre.
Ishte takimi i par i UK-s me diplomacin europiane. Askush
nuk kishte marr guximin ta bnte kt. As David Slinn, t cilin e kisha
lutur q t vinte nj nat m hert n t njjtin takim.
M von, kam kuptuar pse austriakt e kishin nisur iden pr takime.
N krye t dhoms ishin ulur diplomatt austriak, kurse Luli e mori
nj karrige dhe u ul prball tyre. Pamja ishte si n gjykatore.
Ku sht Jakup Krasniqi, ishte pyetja e Rohan.
128

LUFTA NDRYSHE

Jakup Krasniqi ishte br popullor tashm me intervistn pr


Shqiprin Etnike.
Dy duart e Lulit ishin shtrir n mbajtset e nj karrige plastike t
bardh. Koka pak e ngritur lart dhe nj qndrim shum interesant.
Thjesht, arrogant.
Jakup Krasniqi sht i zn, foli Luli n gjermanisht.
Nj prkthyese q sprkthente mir - qndronte afr Albert Rohan.
I keni vetm dhjet minuta, ishte qndrimi i Lulit.
M habiti. E pash se nuk e kishte iden se me k po fliste. Lufta e
kishte br njeri ndryshe. Pr t ishin t gjith t njjt. Si diplomatt,
si gazetart, ose ushtart.
Rohan tregoi pozicionin e bashksis europiane dhe t shtetit t tij.
Ishte i shqetsuar pr situatn dhe krkoi nga Luli q t ken kujdes
me magjistralen e Pejs. Rohan ishte i pakujdesshm kur prmendi
Pejn n serbishte. Por, e prmirsoi Luli. Peja zotri, i tha. Ok, Ok, u
prgjigj Rohan.
sht rrezik i madh pr ju, zotri, fliste Rohan.
Ne kemi vendosur t luftojm deri n fund, ia ktheu Luli.
Dhe, pasoi nj fjalim i tij me nj fjalor paksa patetik dhe revolucionar.
Ne jemi t shqetsuar pr at q po ndodh. Jemi n detyr t
vshtir dhe na duhet nj bashkpunim, vazhdoi Rohan.
Pavarsia sht bashkpunimi, ishte prgjigjja e Lulit.
M falni, zotri, por lufta m pret, ishin fjalt e fundit t komandantit m zrin shum karakteristik.
Luli iku bashk me xhaketn time.
Mirupafshim n Kosovn e lir.
129

Baton Haxhiu

Prshndetje kjo q ishte br e zakont n t gjitha zonat e lufts.


Ne mbetm pr t biseduar me delegacionin austriak.
Po kthehem me kokdhimbje... Por, un pata dshir t takohem
me Jakupi Krasniqin, tha Rohan.
Jakupi ishte dhjet metra larg tij. N at shtpi. Por, ai me t cilin u
takua ishte m i rndsishm...

130

LUFTA NDRYSHE

Kreu i nnt

Qeveria e Bukoshit ishte vonuar


Kryeministri i Kosovs n ekzil e kishte humbur lidhjen me Kosovn.
Nuk i drgonte askush informata nga partia e tij. Nj njeri q rrinte n
zyrn e LDK-s dhe kishte lidhje me Bujar Bukoshin, nuk ia drgonte
me faks informatat e Qendrs Informative t Kosovs (QIK), por t
gazetave t tjera. Ishte i vetmi njeri q mbante lidhjen me Qeverin.
Bukoshi m telefononte shpesh, pr t kuptuar t vrtetn pr situatn nga kndi i nj gazetari.
M trego shkurt e shqip, si sht puna, pyeste jo rrall Kryeministri i Kosovs.
I thash se pas ngjarjes s Prekazit situate ishte kaotike. Kontrolli
i moralit politik mbi qytetart e Kosovs nuk ekzistonte m. Partit
politike jan t prara. Zgjedhjet jan mbajtur kot, kurse imazhi i
Qeveris dhe LDK-s nuk shihet askund.
A e ke ndrmend t dalsh kndej, m pyeti.
I thash se do t shkoja, meq isha i ftuar n nj konferenc n Vjen
pr Ballkanin dhe pr krizn kosovare.
Kthehu kah un, m tha Bukoshi.
E kisha nj miqsi t hershme me Bukoshin, q nga vitet e para t
formimit t lvizjes kosovare.
131

Baton Haxhiu

Tri dit t konferencs n Vjen mu duken t gjata. Hotel Astor


ishte shum luksoz. Ishte krejt dika tjetr, nga ajo q prjetoja ato dit
n Kosov.
Bra 16 or rrug pr n qytetin ku jetonte Kryeministri i Kosovs
me familje. E lam t takoheshim n nj restorant, afr stacionit t
trenit.
Nj qytet i vogl, por i bukur. Restoranti afr lumit, q muret e
jashtme t tij puthiteshin me shtratin.
Nuk vonoi dhe Bukoshi erdhi. E zgjodhm tavolinn me pamje nga
gjelbrimi dhe dgjonin ujin e lumit q kishim afr.
ka ka t re n Kosov?
Ishte nj rrfim i shkurtr, pa ekuivoke dhe me shum ndjenja. I
thash q ishte vonuar dhe nuk kishte shum gjasa q t bnte dika
m shum.
Kush sht UK... M sht br tollovi, ishte konstatimi im i fundit, para se ai t fillonte t fliste.
Nuk e di, bre vlla, kush sht komandant aty. Un nuk po di me k
t flas. Jam i gatshm t takohem, ishte prgjigjja e Bukoshit.
N takimin e fundit q kisha pasur dy a tre muaj m hert, pasi e
prfunduam bisedn, iu afrua, me sa m kujtohet, Sami Drmaku. Nj
djalosh i lagjes time, q me vite kishte qen n ilegalitet. N bised e
sipr e kisha dgjuar edhe fjaln UK.
Nga ajo koh kisha prshtypjen se Bujar Bukoshi kishte lidhje t
mira me ish-t burgosurit. Meq kishte lidhje t mira edhe me Zenel
Kelmendin, nuk ishte vshtir t konstatoje se ish-t burgosurit ishin
radhitur afr Bukoshit.
Por, nuk ishte krejt ashtu.
132

LUFTA NDRYSHE

Un kam emruar dy Ministra. Njrin t Mbrojtjes, tjetrin t


Brendshm, vazhdoi Bukoshi.
Kush ishin ata?
Jonuz Trstena dhe Ahmet Krasniqi, m tha shkurt.
Jonuzi ishte zgjedhur Ministr i Brendshm, kurse Ahmet Krasniqi
ishte zgjedhur Ministr i Mbrojtjes.
Jonuzin e kisha dgjuar si emr dhe e kisha par, kurse Ahmetin
asnjher nuk e kisha par dhe as q e kisha dgjuar si emr. Nuk m
kishte rastisur t lexoja n fardo shkrimi ose dika t till pr t.
Kush sht ky njeri, i thash.
Kam dgjuar shum fjal pr t. Informatat q un kam, tregojn
se sht ok.
Nuk e zgjata m shum pr emrimet e tij dhe filluam pr temn e
nxeht. At pr UK-n.
M ka prmendur dhjetra emra q kishte takuar, por e mbante t
afrt Xhavit Halitin. M duket normal ky njeri, por nuk e di sa sht
fuqia e tij, tha.
E pyeta nse kishe kontaktuar me UK-n.
Po, de, t thash me dhjetra her, me Xhavit Halitin dhe me disa
tjer. Por, prap po t them se nuk e di kush sht shef , vazhdoi Bukoshi.
Pr Xhavit Halitin kisha dgjuar nga Dukagjin Gorani, por nuk
ma kapte mendja se ai duhej t jet shef i lufts. Nuk e kuptoja logjikn e lufts tashm. Pr luftn kisha tjetr pamje. Mendoja se duhej ta
udhhiqnin gjeneralt shqiptar, kudo q ishin. Q ata duhej t prballeshin me Serbin. Por, e kisha pasur gabim, sepse shum oficer

133

Baton Haxhiu

nuk kishin pasur iden e organizimit dhe guximin pr ti hyr ksaj


pune.
Kuptova se Bujar Bukoshi dhe Qeveria e tij m nuk mund t bnte
asgj pr ta udhhequr luftn. Kisha menduar se njerzit e tij ishin n
mal dhe po e udhhiqnin luftn. Tashm, kur kishte ndodhur ngjarja
e Prekazit, Bujar Bukoshi dhe oficert e tij ishin larg betejs. Dhe, normalisht q njerzit q udhhiqnin luftn, kishin krijuar pozicione n
strukturn e ushtris s re t Kosovs.
Sa oficer ke, zoti Kryeministr?
Ata jan shumica n Tiran, u prgjigj.
Tash e kisha t qart se kush ishte bos i lufts. Por, Bukoshi nuk e
kishte krejtsisht t qart situatn n Kosov, prandaj nuk e merrte kt
pun me siklet.
Un kam prgjegjsi politike. Nuk mund t nisem dhe t shpall
luft pa e pyetur Prishtinn.
Kur e prmendi Prishtinn, mendonte n Shallin, si e quante ai
Ibrahim Rugovn.
I thash q gjendja ka ndryshuar rrnjsisht. Njerzit jan n mal.
Tri-katr dit para se t vija ktu, isha n fshatrat e Malishevs. Atje
kishte mijra ushtar, ia bra me dije edhe nj her. Kush e pyet m
LDK-n. Edhe ajo sht e prar.
I thash t lidhej me njerzit e UK-s dhe ta vazhdonte luftn.
Shtova se nuk ka kthim prapa, vetm nse mundet q lufta t kontrollohet.
A mund t ma gjesh at komandant t UK-s, m tha.
Jam gati t shkoj dhe ta takoj.

134

LUFTA NDRYSHE

Isha n pozit t rnd. Nuk e kisha t qart a ishte e vrtet ajo q


un e dgjova nga Kryeministri, apo vrtet ai nuk dinte kush ishin udhheqsit e UK-s.
Pyeti n Prishtin pr kt, m tha.
E mora n telefon gazetarin Arbr Vllahiu, pr ta gjetur lidhjen me
Milaim Zekn nj djalosh q e kisha takuar n Stokholm, emigrant
me vite, q merrej me gazetari. Milaimi ishte fjalaman, por edhe njeri
q kryente pun. Meq Arbr Vllahiu dhe Milaim Zeka ishin baxhanak, e luta Arbrin pr telefonin e tij.
Me telefonin celular t Bukoshit, thirra Milaimin. Ishte n Stokholm.
Pasi q u prshndetm, e pyeta se kush sht komandant i UK-s.
Azem Syla, tha Milaimi.
E largova telefonin nga veshi dhe e pyeta Bukoshin ne z t ult
nse njihte Azem Syln.
Jo, tha.
Pyeta Milaimin nse shefi i UCK-s mund t takohej me Kryeministrin Bujar Bukoshi.
Po, pse jo... Vetm duhet t shkoj n Tiran dhe ta organizoj takimin, ma ktheu Milaimi.
Bukoshi premtoi q do tia hiqte harxhimet e bilets.
M ishte br rrmuj situata. Nuk e kisha t qart kush sht kush
n Kosov. Kush po e udhheq luftn dhe Kosovn. Kishte pak njerz
q mund ta luanin rolin e xhokerit. Ti bashkonte njerzit. Ti bashkonte n nj komand.
U ndam me shpresn se do t ndodhte nj bashkim i forcave.
Un po shkoj t bj dika, tha Bukoshi.

135

Baton Haxhiu

Pas takimit me Kryeministrin, nuk mund t mos mendoja pr politikn ton dhe at q kisha biseduar me t. Ishte e leht t konstatosh
pr punn e saj dhe t politiks shqiptare n prgjithsi.
sht e sakt dhe e bukur thnia q Kosova dhe bota shqiptare n
prgjithsi prodhon m shum thashetheme se sa q konsumon. N
kushte t tilla, kur mashtrimi triumfonte edhe pr gjra q shiheshin
me sy, si sht rrfimi pr politikn n Kosov, merreni me mend se
far mund t bhej me njerzit. Merreni me mend se far mund t
dgjosh pr njerzit n koht e lufts. Nj luft psikologjike q t bnte
t mendesh.
Pas biseds q Milaim Zeka kishte br me Azem Syln, ishte arritur
marrveshja q t takohej me Bukoshin - i cili ndrkoh kishte shkuar
n Tiran.
Kryeqyteti i Shqipris njmend ishte br vend ku bheshin planet
pr luft dhe ku bheshin prpjekjet pr bashkimin e shqiptarve nn
nj komand.
N zyrn e Kosovs n Tiran, e cila gjendej n kuartin e ambasadave, si thuhej, ishin takuar Bujar Bukoshi dhe Azem Syla.
Milaim Zeka e kishte prezantuar n kt takim Azem Syln si shef
t UK-s.
Nj takim q kishte filluar duke matur forcat. M mir thn, duke
u njohur me njri-tjetrin.
Ky ishte takimi i par i Bukoshit me Azem Syln.
Ai ishte takuar dhjeta her me Xhavit Halitin, por asnjher nuk e
kishte takuar Azem Syln.
I veshur me rrobat e vers, Bukoshi kishte takuar shefin e UK-s.
E quanin Komandant Daja, ose edhe Daja i Madh.
136

LUFTA NDRYSHE

Milaimin e kisha pyetur se prej nga i njihte kta njerz. M pat thn
se i takonin t njjts celul t ilegales, n vitet e hershme t tetdhjetave.
sht interesant q n nj takim t vitit 1993, n Strug, Azem Syla
dhe Milaim Zeka kishin folur pr UK-n, n prezenc t nj suedezeje, e cila ishte mike e Milaimit.
M von jam interesuar se si kishte kaluar takimi i Bukoshit dhe
Azem Syls.
Bukoshi e prshkruante Azem Syln si njeri me fjalor t pakt dhe
me nj qndrim t prer. I veshur krejtsisht ndryshe nga ai, Azem Syla
e kishte shikuar Bukoshin si Kryeministr joserioz. E kishte menduar
at si njeri q duhet t flas me nj gjuh Kryeministri. Por, Bukoshi
kishte dashur q tu prshtatej rrethanave dhe t fliste haptazi pr t
gjitha problemet, duke mos ia vn shum veshin fjalorit t vet.
A je n gjendje t bsh at q un mund ta bj me Ministrat e mi, i
kishte thn Bujar Bukoshi.
Un jam n gjendje q tu them - ecni zhag deri n Kosov... Dhe,
ata do t m dgjojn.
Un kam dilemat e mia pr Ministrat tu, ia kishte kthyer Azem
Syla.
Por ti me mua nuk mund t flassh me kt gjuh. Ti, bre, qenke
joserioz.
Azem Syla e kishte prdorur nj shprehje tjetr, por pr shkak t
natyrs s rrfimit nuk po e prdor.
Un me ty nuk dua t kem pun, i kishte thn ai Bukoshit.
Milaimi m tregonte m von pr t njjtn ngjarje. Ai e kishte
takuar Bukoshin edhe n nj rrethan tjetr.
137

Baton Haxhiu

Kur Milaimi e kishte takuar nj muaj m hert n Ulm t Gjermanis, kishte qen me Rifat Jasharin. Bukoshi i kishte ofruar Ministrin e
Mbrojtjes Rifat Jasharit. Por, n at takim, q t dy, edhe Milaimi edhe
Rifati, kishin qen si ndrmjets ndrmjet Shtabit t Prgjithshm dhe
Qeveris n ekzil.
Un mund t jap para pr Jakup Krasniqin dhe Rifati Jasharin, por
jo pr Rexhep Selimin dhe Xhavit Halitin, kishte konstatuar Bukoshi.
Milaimi, q vazhdonte t ishte ndrmjetsues, kishte mbetur pa
tekst.
Takimi kishte prfunduar pa sukses, pr shum arsye.
Po at dit, kur ishte br takimi me Azem Syln, n nj nga vilat e
shtetit shqiptar ishin br shum takime. Njri pas tjetrit ishin takuar
Bujar Bukoshi dhe Veton Surroi, n prani t Milaim Zeks.
Takimi nuk kishte sjell kurrfar rezultati.
Pastaj kishte qen nj takim tjetr ndrmjet Bujar Bukoshit, n
njrn an, dhe Hashim Thait dhe Rexhep Selimit, n ann tjetr.
Mendohej, atbot, q pas ktij takimi do t pasonte nj bashkpunim
midis Qeveris s Kosovs dhe UK-s.
Rrjedha e ngjarjeve demantoi kt mendim.
M von ishin takuar Bujar Bukoshi dhe Adem Demai.
Pastaj me Xhavit Halitin. Takim q kishte qen para eksplodimit.
Thuhej q ka pasur prplasje me fjal midis ktyre t dyve.
Ky intensitet i takimeve nuk e bri Kosovn me nj komand. E la
me UK-n dhe me nj prpjekje q t bhej FARK-u.
Bujari Bukoshi ishte nisur pr n Zyrn e Kosovs n Tiran. Pas
shum takimeve, e kishte t zymt situatn. M kishte thn se ishte e
pashpres ideja e nj komande.
138

LUFTA NDRYSHE

Por, n ann tjetr Shqipria e ndihmonte haptazi Shtabin e UKs me n krye Azem Syln, Xhavit Halitin, Rexhep Selimin, Hashim
Thain, etj.
N t hyr i kishin thn se oficert ishin brenda. Nga sa mbaj mend
emrat e theksuar nga Bujari, n takim kishin qen - Naim Maloku,
Bislim Zyrapi, Xhafer Kabashi, Halil Bicaj, Nexhmedin Kastrati, Agim
Ramadani, Ramadan Gashi, Fadil Demiri... T gjith oficer karriere.
Kishte qen nj takim jo i gjat.
M thoni, ka doni dhe ka po mendoni ju. ka duhet br tutje,
kishin qen disa pyetje t Bukoshit drejtuar oficerve.
E para e puns, duhet br ndryshime n Ministrin e Mbrojtjes, e
kishte nisur takimin njri nga oficert.
Ministrin e kam emruar un dhe ju duhet t m besoni mua,
sepse un kam mjaft elemente pr t besuar n t... Nse gaboj, ather
faji mbetet tek un... Skemi ka bisedojm pr kt fakt. M thoni se a
mundeni ju t bni dika, ishte shprehur Bujar Bukoshi.
Oficert e tubuar aty srish ia kishin prsritur krkesn e tyre pr
Kryeministrin.
Kam edhe un t them dika, kishte thn Xhafer Kabashi.
Nj minut e ke... Skam koh m t bisedoj. E keni Ahmet Krasniqin dhe drejtohuni atij. Ai do t vij n Tiran kto dit, kishin qen
fjalt e fundit t Bukoshit.
Takimi kishte prfunduar me shije t keqe. Oficert nuk e kishin
prfillur porosin e Bukoshit, kurse ky q kishte pasur nj minut
koh pr tiu drejtuar Kryeministrit - ishte prshndetur definitivisht
me luftn.

139

Baton Haxhiu

Bukoshi kishte mbetur me disa oficer dhe me Ahmet Krasniqin


si Ministr i Mbrojtjes, por kishte humbur shum nga oficert n at
takim.
Ata ishin nisur pr n Kosov pa lejen e Qeveris. Ishin nisur n
luft, n kohn kur mijra ushtar nga t gjitha ant e Kosovs kishin
vrshuar malet. T part q ishin nisur, kishin qen Naim Maloku e
Bislim Zyrapi, por edhe t tjer.
FARK tashm ishte br moll sherri. Nga oficer t Bukoshit ishin
shndrruar n armiq t situats s re.
Shqipria ishte prcaktuar k ta ndihmonte.
Kishte hequr dor nga Bujar Bukoshi. Ishte prcaktuar pr Xhavit
Halitin.

140

LUFTA NDRYSHE

Kreu i dhjet

Vrasja e Ilir Konushevcit


Vllan e Ilir Konushevcit e kisha student n Shkolln e Gazetaris
Faik Konica. Asnjher skam mundur tia them t vrtetn pr vrasjen e vllait t tij. Kemi udhtuar s bashku n Tiran. Me gjas, ka
shkuar disa her t msoj dika m shum pr t vllan.
Por, tash ka kaluar shum koh, pr t pasur mundsi t thuhet e
vrteta, ashtu si e dija un.
Ka nj distanc kohore nga ngjarja, prandaj ky rrfim sht i par
dhe i vetm i shkruar nga dikush pr vrasjen e Iliri Konushevcit.
OSBE kishte dhn urdhr q t kontrollohej kufiri Kosov-Shqipri.
Autoritetet jugosllave ishin ankuar se armt po hynin n Kosov nga
Shqipria. Ata kishin propozuar zonn prej pes kilometrash n kufirin Kosov-Shqipri, nse nuk ndalet trafikimi i armve nga ky vend.
N vitin 1998, OSBE kishte prfaqsues t shumt n Shqipri. Vzhguesit kishin dal pr dit t tra n kufirin me Kosovn. Ato dit ishin
t informuar t gjith pjestart e UK-s se nuk guxonin t lvizin
kah kufiri.
Kshtu m rrfente njeriu kryesor i Kabinetit t Kryeministrit t
Shqipris.

141

Baton Haxhiu

Komandant Mrgimi nuk e kishte ditur se OSBE kishte drguar


vzhguesit e saj n kufirin me Kosovn. Prandaj, ishte nisur pr t drguar arm. Ai kishte qen i shkputur nga vija tjetr furnizuese.
Kurr nuk e kisha dgjuar nj variant t vetm pr vrasjen e Ilir
Konushevcit. Shum versione qarkullonin. E para, se vrasja ka ndodhur pr shkak t konflikteve t brendshme, kurse varianti tjetr fliste
pr nj kurth t kurdisur.
Ky sht rrfimi pr vrasjen e Ilir Konushevcit - Komandant
Mrgimit, nse duhet besuar krejtsisht n variantin e shtetit shqiptar. sht ndrtuar mbi bazn e tregimit t shoferit, i cili kishte shptuar, pasi q sht plagosur rnd.
Nj kamion me arm, me nj shofer q ka qen qytetar i Shqipris,
sht nisur rrugs q shpinte n veri t Shqipris. Udhtimi ishte br
natn. Rruga e vshtir dhe me kthesa ka br q t udhtohet ngadal.
Komandanti ka qen vet i treti n kamion, me bindjen se, meq sht
i armatosur, do ta kalonte leht rrugn. Dhjetra her kishin kaluar
arm ato dit. Furnizuesit kishin qen t prcjell mir, kurse ndihma
e shtetit shqiptar ka qen e plot. Megjithat, jo rrall, edhe pse shteti
ka qen i shoqruar, konvoji kishte pasur probleme.
Komandant Mrgimi e kishte nisur rrugn pa asknd. Me mikun
e tij dhe me shoferin. Mund t ket ndodhur q shoferi shqiptar e ka
bindur, ose mund ti ket thn, se nuk kishte ndonj rrezik.
Rruga e gjat, ndrkoh, i ka lodhur shum.
Kur kishin mbrritur t nj kthes t nj tatpjete, n nj rrug
krejtsisht malore, kishin par nj penges. Menjher u kishte shkuar
mendja te nj kurth. S pari, n rrug kishte dal njri prej plakitsve,
kurse t tjert kishin filluar t shtinin n ajr.
142

LUFTA NDRYSHE

Kishin filluar t shtnat edhe drejt kamionit. Q t tre kishin dal


jasht. Shoferi kishte mbetur i plagosur dhe ishte ndalur te rrota e par
e kamionit. Ai ka filluar t shtnat, kurse Iliri me mikun e tij kishin
filluar ikjen rrugs teposht.
Shoferi kishte filluar t gjuante drejt plakitsve. Njri prej tyre, ishte
goditur pr vdekje. T tjert ishin kthyer n mal. Pas disa minutash, t
shtnat jan ndalur. Shoferi ishte fshehur.
Plakitsit, ndrkoh, ishin afruar pr ta marr t plagosurin. Por,
ishte dgjuar nj britm: Oh, ma kan vra vllan.
Plakitsit kishin krkuar prreth kamionit dhe kishin hipur edhe
lart, brenda adrs. Nuk kishin gjetur asgj. Vrullshm jan nisur
rrugs. Sharjet e tyre kishin qen t rnda.
Nuk dihet se pas sa minutash ata kishin arritur te Iliri. Por, dihet se
ata jan zn diku n rrug.
Sipas ktij varianti, Iliri nuk ka provuar t hyj malit, sepse nuk e ka
pasur t njohur rrugn.
Ata i kan zn dhe i kan ekzekutuar q t dy. Nga mnyra se si jan
vrar, me plumb nga afrsia, aty nuk ka pasur rezistenc.
Po t njjtn dit, hert n mngjes, sht informuar policia e
Kuksit.
Nuk ka qen e leht, pr t gjith njerzit, t arsyetohet vrasja e Komandant Mrgimit. Kjo vrasje ishte br moll sherri pr nj koh
ndrmjet pjestarve t UK-s.
U desh t kalonin tre vjet, pr t kuptuar vrasjen.
T akuzuar pr vrasje kishin qen figura publike n Kosov dhe
Shqipri.

143

Baton Haxhiu

Vrassit e Komandant Mrgimit dihen dhe jan gjall. Ata jan t


identifikueshm dhe sorollaten n Tiran e Londr. Atyre askush nuk
u ka br padi private pr ti arrestuar.
Puna e armatimit, e sasis por edhe e cilsis s tij - ka qen gjithnj
problematike gjat lufts.
Ky sht nj nga shum rrfimet t cilat i kam dgjuar prej lufttarve
t UK-s. Komandant Raketa m tregonte se si jan t rrethuar n
Drenic. Dy rrath e kishin izoluar Drenicn dhe UK vshtir furnizohej me ushqim. Ushtar t shumt flisnin zshm.
Tash jemi armatosur mir. Kemi marr bazuka. Me kallashnikov
nuk rrzohet tanku.
Kto ishin fjal entuziazmi t ushtarve t UK-s.
E takova Komandant Raketn dhe i urova armt e mira. I thash
se t gjith po flisnin gzueshm.
Komandanti, q e kishte pasur t njjtin entuziazm, nuk e kishte
m. Dikush q e dinte mir gjermanishten, ia kishte prkthyer prdorimin e tyre. Komandantit sa nuk i kishte rn pika. Kishte menduar
se me qindra bazuka t ardhura - do t zmbrapsin makinerin serbe.
Ishin t gjitha t reja dhe prodhim i mir, e jo si gjendja a kallashnikovve t ardhur n fillim t konfliktit.
Por, n katalog shkruante dika interesante: Vrejtje: Pr shkatrrimin e nj tanku duhen s paku njzet sosh.
Kur kishte dgjuar Komandanti kt fjali, ia kishte marr nga dora
prkthyesit dhe kishte mbledhur t gjith katalogt e prdorimit.
Kto nuk bn tu tregohen ushtarve... T gjith do t na ikin n
shtpi, kishte thn ai.

144

LUFTA NDRYSHE

Raketa ishte br, si thoshte ai, zeher. E kishte shkrehur se nj


dit do t vdiste. T vetmen shpres e kishte pasur te bazuka.
Kishte vazhduar ai me entuziazmin e rrejshm, kurse ushtart
kishin mbetur me shijen e ngadhnjimit.
Komandanti e kishte kuptuar se lufta tash e tutje fitohet vetm me
moral, por jo edhe me bazuka.
Nj fjali m kujtohet ta ket thn, kur e kam takuar s fundi n
luft.
Un ndoshta po vdes, por e di q nuk e kam treguar t vrtetn pr
forcn ton.

145

Baton Haxhiu

Kreu i njmbdhjet

Lufta e Rahovecit
Nick Hill, Sekretari i Dyt n Ambasadn e SHBA n Beograd, vllai i Chris Hill - Ambasadorit Amerikan dhe Ndrmjetsuesit kryesor
pr Kosovn, e kishte humbur fuqin q kishte n raport me Kosovn,
para angazhimit t t vllait.
E takoja shpesh n qytet dhe bisedonim haptas pr shum gjra.
Ishte br mik me ne. N fillim, kur ishte n shoqri me Ambasadorin
Gelbard, nuk dshironte t dgjonte pr UK-n. I quante ekstremist.
Si gjith diplomatt tjer.
Ma kishte bllokuar shkuarjen n Amerik, n mars, duke m thn
se periudh m e mir sht maji.
Para se t nisesha, u takuam n bibliotekn e Zyrs Amerikane n
Prishtin. Biseduam shtruar pr t ardhmen e UK-s. Kundrshtuam
njri-tjetrin, por jo n at mas sa t mos pajtoheshim. Ideja ishte si t
largohej UK nga fjalori i diplomatve - se ishte terroriste a ekstremiste.
Kur u ktheva nga Amerika, Nick ishte krejt tjetr njeri. Nuk e
prkrahte mnyrn se si i vllai e bnte ndrmjetsimin dhe tani e respektonte iden e rezistencs. Por, gjithmon ishte me frik se mund t
ndodhte nj bela e madhe, n ndonj qytet t Kosovs.
Do t ndodh dika kto dit, tha Nick Hill.
146

LUFTA NDRYSHE

Nuk tha asgj m konkretisht.


Nuk vonoi shum dhe ndodhi paralajmrimi i diplomatit amerikan.
Bellaqevci ishte kulmi i marrzis. Derisa e shihja nj ushtar n televizor, t cilin e njoha menjher, q e kisha par roje n Vasilev, mu
b e qart se UK sht n rrezik t madh.
Nj grua dhe nj burr kishin vendosur t hynin n Bellaqevc.
Nuk ma mori mendja se Nick Hill m kishte thn pr nj gj t
till.
Kush mund ta kishte planifikuar at aventur?
Ky dukej t ishte nj veprim shum i rrezikshm i UK-s. T gjith
e thoshin kt. Ishte ai premtimi i dhn se do t hynin n Prishtin pr t pir makiatot.
Pak dit m von, udhtova n Malishev. Kisha dgjuar se kishte
krisma n rrethin t Rahovecit. Disa dit m hert, kisha shkuar deri
n kufi. N nj karrigedruri, kisha takuarBehlul Beqajn dhe Komandant Tonin. Nuk i prshndeta. I pash nga lart. E dija se Komandant
Toni nuk ishte i mendur, q t niste luft n Rahovec. E kishte kalkuluar mir. Shihej n gryk t pushks me paln serbe do dit. Ata e
kishin postbllokun, kurse ktu ishte ndalesa. Nj paqe e uditshme.
Kur kam arritur n Malishev, kam par lvizjet e ushtarve posht
Rahovecit.
Pse ashtu, i pyeta.
Po i provojm forcat speciale n qytet. Deri tash, vetm n katunde
kishin qen. Logjika e nisjes s lufts n qytete nuk ka qen e parapar.
Kshtu m thoshte Fatmir Limaj.
U nisa drejt Shtabit. M than se eliku ishte nisur drejt Rahovecit. T gjith kishin shkuar atje. Nj ushtar me kmb druri, q
147

Baton Haxhiu

kishte luftuar n Bosnj, ishte ulur pr nj pushim. Ai duhej t kthehej


prap n luft. U ktheva prap kah Shtabi. Prball pash nj ushtar q
rrinte pip. Ishte vetm. Fmijt e thrrisnin Gjarpri. Banort e Malishevs ishin gzuar q kishte nisur lufta pr Rahovecin. Mu kujtua se
Gjarpri mund t ishte nj prej komandantve kryesor t UK-s.
Ishte nj djalosh i pashm, me rroba krejt t ndryshme nga ato q kisha
par tek t tjert.
Un jam Hashim Thai, m tha.
Hashim Thai. E kisha harruar si emr. E kishte lshuar toka, q
nga viti 1990-1991. M kujtohet, kur debatonim n kafiterin e Halil
Alidemajt, me Haqif Mulliqin dhe Dukagjin Goranin. Ai rrinte me
Fisnik Cukajn, nj lider i studentve. Ato vite, Hashimi dhe Dugi bnin
prpjekje q ta merrnin Botn e re. Vendosnin afishe kundr dhe
bnin shakat rrezikshme me stafin e redaktorve.
Hern e fundit q ishim takuar, kishte heshtur.
Kishte thn se niset pr n lufte. Ishim takuar me Dukagjin Goranin, n shtpin e tij. Ishte br rrmuj nga grindja. Aty kishte qen
edhe Kadri Veseli. E kisha dgjuar rrfimin m von. Kishin ikur nga
Kosova, pr nj ushtrim ushtarak. Kurr nuk e kisha par, q nga ajo
koh.
O Zot, ky tash sht njeri i par i UK-s, thash me vete.
U ulm pr t pir dika, un, ai dhe Ganiu, vllai i Hashimit. E
biseduam luftn e Rahovecit. Biseduam pr kazermat q po ndrtoheshin dhe pr ndrtimin e infrastrukturs. Ndrkoh ka ardhur Raketa dhe e ka lutur pr ikje t shpejt.
Duhet t shkojm te Rrasa, tha.

148

LUFTA NDRYSHE

Fatmir Limaj ishte br uj. Kishte hyr brenda, pr t hapur istikamet. Shante zshm. Kush e ka nisur luftn!. Ishte shtrir n ambulancn e Malishevs dhe merrte infuzion. Ishte br i verdh. Gjith
natn kishte qndruar duke hapur istikame.
Dikush natn kishte sulmuar disa shtpi dhe kishte thirrur pr
luft... Po, ve sa e kemi prfunduar nj betej n Llapushnik. ka na u
desh kjo?!, fliste Fatmiri me mjekun.
Nuk i shkonte ndrmend se e tra mund t ishte nj kurth.
Ajavaz Berisha, nj albanolog me shiritin e zi t karates, kishte
hyr me Kadri Veselin brenda. Kishin hyr n vreshta, pr t ndalur
forcat serbe. Deri n orn katr pasdite, nuk kishte ndonj sulm serb.
N qytet kishin hyr plot ushtar, pr t vn thast me rr. Disa thas
kishin mbetur nga pjesa ku serbt e mbanin qytetin. Kadriu ishte br
gjak duarve, duke shkuar barkas. Ishte kthyer n komand, sa pr nj
konsultim me Bislim Zyrapin.
Nuk e di kush ka sulmuar, por e di q nuk sht mir, ishte i prer
Kadriu.
U nism pr n kufirin e lufts s re. N nj pik strategjike, q
ndante Rahovecin nga Malisheva, ishin grumbulluar t gjith. Diku,
pas ors pes, kishin filluar t shtnat me raketa.
Nga maja e Rahovecit forcat serbe gjuanin me nj top, kurse nga nj
fshat serb vinin raketat. far loje. Nj ushtarak, q kishte ardhur nga
Bosnja, tregonte se ku bien raketat.
Tash shtrihuni, sht afr, tregonte ai. Tash nuk ka rrezik, rrini.
E dinte me saktsi ka po ndodhte.
Atje ishin t gjitha ekipet. BBC, CNN dhe dhjetra gazetar t tjer.
Dukagjin Gorani friksohej nga raketa.
149

Baton Haxhiu

Merre kt pancir. Ti je djal hasreti, na duhesh n Prishtin, i tha


Hashim Thai. E deshi jelekun e plumbit dhe e shtriu Dugin pr toke. E
mbuloi me xhaket, duke e ruajtur nga spirat e gurve dhe nga ndonj
cop metali a predhe, q mund t godiste n do moment.
Njsia speciale e UK-s nuk e dinte se kjo luft ishte e kot. Kishin
hyr brenda, pr t shptuar sa m shume civil q mundej.
Pika q konsiderohej si kryesore pr mbrojtjen e Rahovecit, gati sa
nuk kishte rn. Askush nuk dinte ka t thoshte pr kt.
I kujt ishte gabimi?
Nuk prgjigjej askush.
Fatmir Limaj, Ajvaz Berisha dhe disa lufttar t tjer kishin mbetur pr t shptuar civilt. Tashm ishte nat. Mijra refugjat niseshin
pr n Malishev. Qyteti i lir bhej i ngusht pr t zn banort e
Rahovecit. T shtnat shtoheshin. Por, nuk kishte gjuajtje nga tanket.
Lufta bhej der m der. Kishte rn pika n hyrje t qytetit. Jo m
shum se nj or nuk qndroi askush te stacioni i policis. Ushtart
ishin trhequr nga vreshtat.
Pyetja e vetme q shtrohej ishte - si t mbrohej Malisheva?
Rahoveci m nuk diskutohej. Ajvaz Berisha, njri prej m t zshmit
e lufts s Rahovecit, kishte nxjerr disa dhjeta refugjat nga bodrumet.
Ishte rraskapitur. Fatmiri kishte marr pamjen e vdekjes. Nuk besonte
se kishte ndodhur sulmi. Dy ushtar-polic serb ishin zn robr dhe
ishin futur brenda n vetur. Djemt e UK-s i kishin kontrolluar
dhe ua kishin hequr armt. Dy ushtart e UK-s ishin ulur n ulset
e para, kurse dy t znit robr ishin prapa, n xhip. Ata kaluan pran
nesh. Pamja dukej shum naive. Ata as q ishin lidhur.

150

LUFTA NDRYSHE

Disa sekonda m von, u dgjua nj krism. Polici serb kishte nxjerr revolen dhe kishte vrar nj prej ushtarve q tr natn kishte
luftuar brenda n Rahovec. Kishte hapur dern pr t ikur. Por, gjat
ikjes, ishte gjuajtur me nj rafal dhe ishte vrar edhe ai.
T gjith u kthyen nga Rahoveci. E takova Kadri Veselin dhe e pyeta
pr dmet. Tha se nuk dinin asgj.
Rahoveci ra definitivisht.
Trupat e UK-s kishin dshtuar pr ta mbrojtur Rahovecin. Por,
nj gj mungonte nga gjith kjo ngjarje.
Kush i pari e nisi luftn? Kush dha urdhr pr t hyr n Rahovec?
Asnj prgjigje nuk kishte.
Kjo sht zon imja... Kush ka dhn urdhr?, brtiste Fatmiri.
Vajtime, lot dhe dhembje. Askush nuk dinte ku i kishin t afrmit.
Thoshin se qytetart kishin ikur ndy drejtime, kah Malisheva dhe n
drejtim t nj fshati turk. Disa kishin marr rrugn edhe n drejtim t
Krushs s Madhe. Shtabi tashm ishte mbyllur n shtpin e tyre n
Malishev. Ne t tjert prisnim se kur do t nis lufta pr Malishevn.
Prishtina ishte br e vdekur.
Nuk lvizte njeri i gjall.
Lajmi se Rahoveci kishte rn, nuk ekzistonte. N radiot dhe televizionet e huaja n gjuhn shqipe nuk kishin ide se kishte ndodhur.
Derisa jepeshin lajmet se atje luftohet dhe Rahoveci sht n duar t
UK-s, tashm po t njjtit prgatiteshin pr mbrojtjen e Malishevs.
Nuk e kuptoja se sa t paprgjegjshm ishin kolegt q jepnin lajme t
tilla. Asgj e vrtet nga ajo q dgjoja. Pr nj arsye t thjesht. Asnjri
prej tyre nuk ishte n vendin e ngjarjes.

151

Baton Haxhiu

Ju thash kolegve ta dgjonin BBC-n, sepse i vetmi gazetar q ka


qen atje - ishte gazetari i ksaj radioje.
BBC World jepte pamjen e lufts te Rrasa e Rahovecit dhe rendin e
gjat t refugjatve. Raporti prfundoi me Rahoveci ka rn. Kush e
kishte radhn?
T nesrmen, hert n mngjes, n zyre kishte ardhur Fehmi Agani.
Ishte shum i shqetsuar. Kemi hyr n zyrn e mbledhjeve t redaksis. I tregova krejt ka kishte ndodhur. I thash pr prshtypjet e mia
dhe nj mundsi se far mund t ndodh pas rnies s Rahovecit.
Kto dy dit nis sulmi pr ta shkatrruar UK-n. Duhet shkuar
n Shtab, pr t treguar kt gj, ishin fjalt e profesorit.
Nj oficer mysliman brenda n komand t ushtris jugosllave na e
ka dhn kt lajm. Korpusi i Prishtins sht gati pr kt. Prgatitjet
jan br dhe spastrimi i terrenit mund t nis menjher, vazhdoi ai.
Nuk m habiti kjo informat, edhe pse m shqetsoi shum. Kam
dal ta prcjell profesorin deri te ish-Kuvendi i Kosovs. N Shpagetarin Toni kam par Blerim Shaln dhe Veton Surroin duke biseduar.
M von msova se kishin t njjtin hall. Vetoni dhe Blerimi dshironin
q urgjentisht t niseshin pr n Malishev, pr nj takim m Shtabin.
Un jam gati t shkoj, tha Vetoni.
Nse duhet t shkojm n luft, po shkojm t gjith. Por, e di q ka
gjasa pr t br dika me diplomaci. Edhe Blerimi sht gati t vij,
m tha Vetoni.
E thirra nj numr n telefon satelitor, pr ta gjetur Fatmir Limajn,
por nuk paraqitej askush.

152

LUFTA NDRYSHE

E lam t niseshim t nesrmen, ndrsa n mngjes t takoheshim


n redaksi. Aty duhej t vinte edhe Blerimi. Natn von, diku pas
mesnats, m ka telefonuar Fatmiri.
Trupat po vin drejt Malishevs. Jan nisur edhe nga Prishtina, por
nuk e dim n drejtim, m tha.
Doli se Profesor Agani e kishte informatn e sakt.
Nuk kishte kuptim t flijoheshim. I thash se nuk guxojm t nisemi
bashk. Jam nisur vetm, me Garentina Krajn, por kur kemi arritur n
Shtime, te postblloku i policis, na ndaluan.
Nuk bn tutje, na than polict.
T shtnat dgjoheshin nga t gjitha ant. Disa pacient t azilit t t
mendurve n Shtime rrinin dhe vshtronin postbllokun. Ishin varur
n hekurat e rrethojs dhe bnin shaka me t ndaluarit.
Oh sa mir, oh sa mir q nuk iu lan t shkoni, brtisnin m z
ata, duke br duart grusht dhe duke thirrur xrr, xrr, xrr!.
Pavetdijshm e kishin vrejtur fuqin e policis. Na e bnin me dije
se ne ishim t mendurit. Dhe, n njfar mnyr, kishin t drejt. Pr
tu nisur n at rrug, ve i mendur duhej t ishe.
Fromi e thoshte bukur n librin Shoqria e shndosh, se t mendurit q gjinden prapa rrethojs n sanatorium psikiatrik - mendojn
se jan ata q prcaktojn nga brenda se kush sht i mendur. Ata
thon se t mendur jan t gjitha ata q jan jasht rrethojs. Dhe, nga
ky kndvshtrim - kishin t drejt.
Nj luft q vetm t mendurit e bnin.
U kthyem rrugs pr n Prishtin. Nuk kishte kurrfar informate
dhe kurrfar rrfimi. N Prishtin na than se tanket dhe ushtria kishin
dal nga kazerma. Dhjeta autoblinda dhe kamion jan nisur magjis153

Baton Haxhiu

trales s Pejs. Dhe, si zakonisht, kur kishim nevoj pr ndihm dhe


logjistik, thrrisnim David Slinn.
ka tash, David?, e pyeta.
Tash, serbt jan nisur. Ata do t provojn t kryejn aksionin, tha
ai.
Ishte prgjigje e thjesht.
Ambasadori Hill ishte n Prishtin. Kishte takuar t gjith, nj nga
nj. Jan Kickert krkonte informata se po ndodhte. David Slinn doli
jasht dhe bri nj bised t gjat me telefon. T njjtn gj e bri edhe
Jan Kickert. Pas disa minutash, than se duhet t nisen pr n Berish.
Duhet shkuar pr nj takim me Shtabin e UK-s. Nj takim tjetr,
si duket, ishte aranzhuar n Drenic. Drenica ishte pak m e qet dhe
ushtria nuk kishin arritur deri atje. Than se andej ishin nisur Hill dhe
nj grup politikansh e gazetarsh.
ka mendon, kush duhet t bhet Kryeministr i Kosovs dhe kush
duhet te negocioj me serbt, ishte nj pyetje e David Slinn.
Pyetja ishte si t vinte prej qielli.
Ikim nesr pr Berish, un ti dhe Jan. Nse mundesh, lajmroi n
Shtab, tha.
far...?
Skishte gjas t bhej nj gj e till. Duhet t niseshim, pa lajmruar.

154

LUFTA NDRYSHE

Kreu i dymbdhjet

Takimi n Malet e Berishs


David Slinn dhe Jan Kickert kishin me vete nj hart ushtarake.
Ishin veshur leht dhe kishin marr nj vetur lufte. Nj vetur e blinduar duhej nisur bjeshkve t Berishs, pr t arritur n maje. Pika m
strategjike dhe m e besueshme e UK-s.
Vendosm hartn prpara dhe u prcaktuam pr pikat se kah duhej
t udhtonim. Prishtin-Lipjan-Gllogoc i Lipjanit-Lipovic dhe disa
fshatra t tjera t komuns s Lipjanit.
ka duhet t bisedojm tash dhe pse konkretisht po shkojm?
Nj detyr e rnd pr ne... Duhet ta bjm Qeverin me shqiptar, tha David.
Nj grup sht nisur pr Drenic dhe ne po shkojm n Berish.
Pse kishte nevoj t bisedohej n dy grupe?
Prgjigjja sht e logjikshme. Jeni t ndar.
Po, Prishtinn?
Futja, kot sht kjo tha Jan.
Nj list t gjat emrash e kisha para vetes. Zoti na ndihmoft. Para
vetes e kisha nj emr t ri t Kryeministrit. Mehmet Hajrizi. Than se
ishte nj kompromis q ishte imponuar m shum nga Ambasadori
Hill dhe Blerim Shala.
155

Baton Haxhiu

E kisha t qart se si do t prfundonte kjo pun. Kisha prvoj me


G15.
Kur arritm n Lipjan, kemi hyr rrugs s asfaltuar. Asfalt i thoshin,
por rruga ishte me gropa dhe n pjesn e prapme, ku un isha ulur,
fluturoja posht e lart. Vendet ishin pr ushtar e jo pr njerzit q
udhtojn do dit.
Nj rruge t gjat, q e kisha prpara, nuk m bhej se do ta kaloja
leht me nj vetur t till.
Dhjetra traktor dhe qytetar i shihnim rrugs. Nuk e dinin kah
ishin nisur. Kemi hyr n malet e Lipovics. Krejt ndryshe ishte. Nj
mal i pyllzuar shum. Kurr nuk e kisha par m hert. Pr gjasht
muaj ka qen nn kontroll t UK-s.
Nj rrfim q shum her e kisha dgjuar nga Mahmut Bakalli. Vendi ku gjuetart mblidheshin viteve tetdhjet.
Kemi kaluar disa kilometra dhe kemi dal ne nj mal q mund t
ket qen afr Goleshit. Pastaj nj kodrin e zhveshur. Disa granata
kishin rn krejt afr nesh. Na sht dridhur vetura. far rreziku
kishim marr pr jetn ton.
Pse kishim nevoj q t niseshim nj rrug t vshtir dhe me rrezik?
Pr nj Qeveri q nuk do t bhej?
Kur kemi arritur n Sedllar, nj fshat q ndante disa rrug, kemi
par qindra refugjat.
Jemi nga Rahoveci, Malisheva, Drenoci, Banja, thoshin.
Tregonin se ka shum ushtar.
Kishin hyr n Malishev dhe ishin nisur pr Berish.
A po kthehemi, e pyeta Davidin.
Nuk bhet kjo pun. Duhet ta kryej kt pun, tha David.
156

LUFTA NDRYSHE

Jan ishte m i heshtur dhe nuk thoshte as po as jo.


Pas pak, arritm n nj pik e lart.
Berish, i thon ksaj.
Kur kemi shkuar lart, na sht ndalur fryma. Nj diell prcllues
ishte shtrir mbi mijra refugjat. Rruga e ndante Shtabin e Prgjithshm me malin. Vaj. Piskam. Ishte tmerr. Dikush kishte shkuar pr
t ndihmuar nj lindje. Dikush tjetr kishte vdekur. Krkonin ushqim.
Jan dhe David shikuan njri-tjetrin.
Dreq... Nuk e kisha menduar kt katastrof, tha Jan.
Pas disa minutash, ka ardhur Ram Buja. Ishte br pluhur. Kishte
luftuar dy minuta m hert. Nga lufta vinte, n luft shkonte. Tha t
prisnim dhe pastaj do shkonim n Shtab.
Kemi ln veturn nn nj lis t madh. Nj ushtar me M48 rrinte
me ne. N Malishev dgjoheshin t shtnat. Nuk kishte mbetur asnj
njeri. Forcat serbe e kishin marr Malishevn pr jo m pak se 8 or
luft. Ishin nisur pr tu takuar me forcat e tjera, q ishin nisur kah
Prishtina.
Hajdeni, na tha nj ushtar.
U nism drejt nj shtpie t vjetr. Dy dyer druri t mdha ishin t
hapura. Dy vajza t armatosura rrinin si roje. Ishin t shkurta sa edhe
vet pushkt e tyre. Nj oborr prej disa dhjetra metrash. Kishte arm
brenda, mjete pune, traktor dhe dy xhipa.
Fatmir Limaj doli pr t na ftuar brenda.
Nj od e mir, e rregulluar, me kanape dhe nj tavolin ku ishte i
ulur Rama. Nj kompjuter e kishte prpara. Me at rrym q kishte,
nuk m besoja se punonte. Rryma e dobt nuk do t mund t jepte

157

Baton Haxhiu

fuqin pr ta ndezur. Nj televizor i madh dhe nj video. Shkurte Fejza


kndonte nj nga kngt e saj.
Krejt n ball ishte ulur David dhe Jan. Prball tyre,Jakup Krasniqi,
kurse afr kompjuterit dhe tavolins s Rams, n nj sfungjer me nj
batanije t kuqe, ishte ulur Fatmir Limaj.
Urdhroni miq. far e mire ju ka sjell?, ishin fjalt e para t Jakup
Krasniqit.
Jemi shum t shqetsuar pr gjith kt q po ndodh. M duket
s civilt kishin psuar shum. Ajo q pash - ishte tmerr, tha David.
Ne do ta vazhdojm luftn pr lirin ton. Ajo q keni par, sht
fytyra e shtetit serb. Kishin kall dhe vrar k e kishin zn, fliste m
z t leht dhe shqetsues Jakup Krasniqi.
Na hapni rrugn pr civilt. Ne jemi bllokuar. Nse bhet q kta
mijra civil t lejohen t ikin pr n Maqedoni, pr ne mos keni merak. Ne edhe ashtu kemi vendosur q t luftojm, ndrhyri Fatmir Limaj.
Ram Buja e kishte mbshtetur mjekrn n pllmbn e dors s
djatht dhe dgjonte dialogun.
Ne kemi ardhur pr t marr mendimin tuaj pr Qeverin dhe
njerzit q do t bisedojn pr t ardhmen e Kosovs, tha David.
Kush jan ata emra?, doli nga prapa zri i Fatmir Limajt.
Filluan emrat nj nga nj t lexohen nga David.
Jo, kjo list nuk bn. Po ju them se nuk bn, tha Fatmiri.
Tha se sht shum i preokupuar me refugjatt dhe fare nuk i intereson lista.
U ngrita n kmb dhe me z t lart e pyeta Fatmirin, nse po shihte se far kishte prpara.
158

LUFTA NDRYSHE

ka do tu bsh ktyre njerzve? Kush do ti mbroj?.


Sa jam gjall un, nuk do t prek pushk e serbit mbi kta civil.
Kur t vdes, nuk mund t bj asgj, tha Fatmiri.
Po sa do t jesh gjall, sht pyetje q duhesh menduar, ia ktheva.
Jakupi mori fjaln. I qet dhe duke par n far situate sht, e
mbshteti iniciativn e David Slinn dhe Jan Kickert q kishin ardhur
n emr t BE-s.
U qetsua situata. Fatmiri ma bnte me gisht. Insistonte se kjo list
sht kot.
Jakup Krasniqi e arsyetoi iniciativn, por tha q duhet konsultuar
pjesn tjetr t Shtabit. Mehmet Hajrizi ishte nj zgjidhje q i plqente
Jakupit. E thoshte me respekt emrin e tij.
Miq t nderuar, foli David.
Nuk keni shum koh pr kt. Ne jemi t shqetsuar me gjith
kt q po ndodh. Ushtria serbe ka filluar ofensivn dhe do t shkoj
deri n fund. Jemi t pafuqishm pr tju ndihmuar, nse ju nuk i ndihmoni vetes.
Po shkojm me kokdhimbje... Un ju dshiroj q t gjeni nj zgjidhje pr situatn, tha David.
Jakup Krasniqi premtoi se do ti drgonin emrat n Prishtin, q
nesr.
Dolm me nj gjysm shprese se krejt kjo do t bhet shpejt.
Rrugs kishte pamje rrqethse.
Tmerr! Tmerr!, brtiste Jan, q nuk e kishte nj prvoj t
mhershme me luftrat e Ballkanit.
Jemi kthyer n Prishtin, natn.
Mijra refugjat takuam rrugve.
159

Baton Haxhiu

Kreu i trembdhjet

Ecejaket diplomatike
Diplomati britanik David Slinn nuk ndodhej m n Kosov. Ishte
trhequr tashm n Maqedoni. Ai kishte arritur n Kosov menjher
pas lufts s Prekazit dhe shpalljes s Julian Braithwaite, Sekretarit t
Dyt n Ambasadn Angleze n Beograd, persona non grata.
Ditn kur m thirri, ishte n Bruksel. M telefonoi n ditn e 22 t
marsit dhe m tha se bombardimet e NATO-s do fillonin m 24 mars.
Po at dit, vendosm q n ballinn e Kohs Ditore duhet nxjerr
titullin - Nato Air Just do it. Me kt, deshm t tregonim se sulmi
ishte gati. Por, thn t vrtetn, nuk i besonim qind pr qind bombardimit.
Ato dit m kujtoheshin se si kishin rrjedhur iniciativat diplomatike, pr t arritur deri n 24 marsin e vitit 1999.
Diplomatt perndimor tashm kishin kuptuar realitetin. Nj gj
ishte e qart. Asnjri prej tyre nuk e shihte opsionin e pavarsis si argument. Madje, as q u shkonte mendja andej. E shihnin shum serioz
faktin se duhej bombarduar dhe kishin kuptuar se trupat e NATO-s
ishin e vetmja shpres pr Kosovn. Kt e kishin menduar edhe para
Reakut dhe Rambouillet.
Shpesh kishim biseduar pr probleme t ndryshme dhe distanca
historike mund t shpalos nj pjes t asaj q kemi folur. Ajo q ishte
160

LUFTA NDRYSHE

me interes pr ne - kishte t bnte me raportet e shteteve aleate karshi Kosovs. Para se David Slinn t largohej nga Kosova, flisnim pr
raportet e pes shteteve perndimore q e bartnin barrn kryesore pr
shtjen eKosovs n Grupin e Kontaktit. Slinn shpjegonte raportet e
Ministrave t Jashtm, natyrn e funksionimit dhe teknikn e vendimmarrjes. E konsideronte Ministrin e Jashtm Gjerman, Joschka Fischer, si lidhje e shklqyer ndrmjet pes Ministrave t Jashtm t Quintit. Thoshte se Fischer ka ndikuar q t inkuadrohet edhe Italia n tr
procesin e vendimmarrjes nj fitore e madhe kjo pr gjith diplomacin europiane. Edhe pse me nj negativitet t shprehur ndaj problemit
shqiptar dhe t Kosovs, ishte mir q ai dgjonte pikpamjet e europianve t tjer pr Kosovn. Lidhja e drejtprdrejt me Ministrin e
Jashtm t Roms, Lamberto Dini, dshmohej si shum e rndsishme,
pr shkak t konstalacionit t saj t ndjeshm n politikn e brendshme
dhe afrsis me zonn e lufts. Italia vlersohej si pik e mundshme e
dobt e aleancs.
Kur Dini luhatet, dhe kjo ndodh shpesh, thoshin diplomatt.
Slinn rikujtonte se Madeleine Albright, me ndihmn e gjermanve
dhe anglezve, mund t ushtroj presion dhe tu lutet pr nj ecje t
prbashkt. Por, ishin francezt ata q n faza t ndryshme krkonin
nj qasje t ngadalshme, m t kujdesshme.
Problemi m i madh ishte Parisi sepse, dshironte t ishte i
inkuadruar n t gjitha vendimet e rndsishme dhe gjithmon sinjalizon veto kundr sulmeve individuale, thoshte Slinn.
N t vrtet, edhe francezt e dinin se vendimet rreth Kosovs dhe
vendimet e NATO-s sishin gj tjetr pos nj luft amerikane me nj
kontribut minimal europian.
161

Baton Haxhiu

Nj fakt q sht botuar m von, tregon se sa i fuqishm ka qen


koncepti amerikan pr luftn dhe diplomacin n t njjtn koh.
Forcat amerikane, para se te niseshin pr luft, kishin n dispozicion
80 pr qind t t gjith avionve. Sipas Jamie Shea, prej 1800 caqeve pr
bombardim sa ishin t prgatitur, ishte vetm nj cak i vetm britanik,
i cili nuk rrjedh nga kompjutert e mbushur me informata dhe t kontrolluar n SHBA. Shikuar nga bisedat e shumta me diplomat, mund
t konkludohet se ajo q ka ngjar n Ballkan gjat viteve t fundit
- nuk mund t kuptohet pa pasur njohuri t sakt pr rrugn diplomatike q ka prfshir procesin politik n Kosov. Nj personalitet q
sht prmendur gjat sht Sekretarja Amerikane e Shtetit. Madeleine Albright kishte qen e qart n konstatim -- dhe kt e kishin
pranuar t gjith diplomatt njzri -- se Washingtoni duhet t tregoj
forc udhheqse.
Ajo kishte krkuar nj przierje nga pretendimet strategjike dhe morale, q duhet t mbshtetet, n rast nevoje, edhe ushtarakisht. Albright
gjithnj kishte pasur si arsyetim Bosnjn. Dhe, kishte qen shum e
mrzitur, si thoshin diplomatt amerikan, q SHBA kishte duruar aq
gjat luftn e pamshirshme t serbve n Bosnj.
Hi m pak pr luft dhe intervenim nuk ka qen as Wesley Clark.
Diplomatt e lidhnin emocionin e tij me luftn me arsye t ndryshme,
por kryesorja kishte t bnte me nj histori q Clark siprfaqsisht e ka
thn edhe n librin e tij. M 1994, Clark, politikisht ende i paprvoj,
bn buj, kur gjat nj vizite n Bosnj shkmben kapeln me gjeneralin famkeq t serbve Ratko Mladic dhe merr nj revole si dhurat
prej tij.

162

LUFTA NDRYSHE

Pr mungesn e refleksit diplomatik, q e merr sinnshtrimin personal t tij dhe gabim t rnd, Clark pendohet rnd.
Besoj se asnj strateg lufte i shekullit 20, nuk e ka njohur m mir
rivalin e tij, si e kam njohur un Milosevicin. Ne kemi kaluar bashk
m tepr se njqind or, kishte konstatuar Clark, para bombardimeve.
Kshtu, n vjeshtn e vitit 1998, zhvillimi shkonte drejt ballafaqimit
t armatosur mes NATO-s dhe Jugosllavis.
Milosevic nuk besonte se 19 shtetet e NATO-s do t mund t bnin
nj luft kundr tij. Tandemi i ri i politiks amerikane, Albright dhe
Clark, besonin se nj zgjidhje n Kosov tash mund t arrihej vetm
me bomba.
Situata n Kosov sht kuptuar seriozisht n shtatorin e vitit 1998.
David Slinn kishte shtitur t gjitha malet e Kosovs, s bashku
me atasheun ushtarak, britanikun John Crosland, e s fundi edhe me
diplomatin e njohur britanik, Paddy Ashdown.
Slinn dhe Ambasada Britanike ishte futur thell n Kosov dhe
tashm dinte pothuajse do detaj.
I qen bashkuar edhe austriakt dhe suedezt.
M 1 tetor t vitit 1998, udhheqsit e Grupit t Kontaktit, Ministrat
e Jashtm m t rndsishm t Perndimit dhe kolegu i tyre rus Igor
Ivanov - takohen n salln e Aeroportit londinez, Heathrow.
N kt dit, n Londr, nuk ishte hetuar asgj nga tensionet mes
Albright dhe Richard Holbrooke, i kthyer nga Beogradi. Thuhet se negociatori i Beogradit i kishte referuar Sekretares s Shtetit, kishte heshtur, kurse t tjert ishin habitur gjithnj e m shum pr heshtjen.
Milosevic kishte pranuar t reduktonte ushtrin dhe policin e tij
speciale serbe n Kosov, q refugjatt t ktheheshin pa pengesa. E
163

Baton Haxhiu

gjith kjo do t mbikqyrej nga ajri dhe nga 2 mij inspektor t Organizats pr Siguri dhe Bashkpunim n Europ (OSBE), por atyre nuk
u lejohet t bartin arm.
Sikur kt t mos kishte paraqitur kt Holbrooke, me tr teatralitetin e tij, ather do t kishte shprthyer nj val protestash. Kjo
ishte nj ide absurde, madje e mendur, ka rrfyer njri nga diplomatt e pranishm n Londr.
Albright nuk e ka duruar kt.
Ka reaguar pr njerzit e paarmatosur.
Njerz t paarmatosur?! Kjo nuk mund t shkoj me nj njeri si
sht Milosevic! Kjo fatalisht do t kujtonte njerzit e OKB-s n Bosnj, t poshtruar dhe t lidhur npr parmakt e urave nga serbt militant, kishte konstatuar Albright.
Vendimet e saj i kishte ln pr m von.
Edhe t tjert, prve diplomatit rus Igor Ivanov, nuk i kishin besuar
marrveshjes s uditshme.
Ndrkoh, NATO vazhdon prgatitjet pr sulmet ajrore.
N fillim t dhjetorit t vitit 1998, drgon n kufirin e Kosovs, n
Maqedoni, nj Extraction Force, me 1.800 ushtar - me qllim q, n
rast urgjent, tu dal n ndihm ushtarakisht inspektorve t OSBE-s.
Aeroporti i Londrs dhe takimi me Ministrat e Jashtm i kishin
dhn kuraj dhe prkrahje Ambasadorit Holbrooke. Sidomos, pas
marrveshjes q kishte lidhur me Slobodan Milosevic. Ai tashm kishte
prezantuar edhe iden pr hyrje n problemet e rregullimit kushtetues
Kosov-Serbi.
Por, askush nuk ka ditur se ai edhe m hert kishte nisur iniciativn
pr nj Draft Kushtetues pr Kosovn.
164

LUFTA NDRYSHE

Holbrooke kishte marr lajmin se duhet rikthyer n Ballkan dhe


duhet zvendsuar Robert Gelbard.
Letra e Ibrahim Rugovs drejtuar zonjs Albright, se e dshironte
pr ndrmjetsues Ambasadorin Holbrooke dhe jo Robert Gelbard,
kishte br situatn t rnd n SHBA.
N Departamentin e Shtetit, edhe pse kishte nj zyr t vogl pr
Kosovn, Kosova ishte br vend debati ne ndrtes, duke u dhn
shum ide pr mnyrn se si duhej trajtuar problemin.
Por, nuk kishin mundur ta fshehin letrn e Rugovs, sepse e njjta
letr kishte shkuar edhe n duart e Holbrooke.
Prandaj, letra ishte marr si shum serioze nga ai, sepse lufta e tij
pr tu kthyer n Ballkan ishte jo vetm dshir. Holbrooke dshironte
q me kt ta prmbyllte problemin n Ballkan dhe t bhej Sekretar
Amerikan i Shtetit, n mandatin e ardhshm.
Ne takimin e fundit n Prishtin, kishte ndodhur nj situat qesharake n zyrn e Presidentit Rugova.
Gelbard, me nj ton shqetsues, kishte ngacmuar Rugovn pr
letrn e tij drguar Departamentit t Shtetit.
Pse keni drguar letr n Departamentin e Shtetit, z. Rugova? Si
duket, un nuk po ju dukem i mjaftueshm pr ndrmjetsim, ishte
shprehur Gelbard.
Rugova ishte prgjigjur qet dhe ftoht. Pa hile dhe me sinqeritet.
Po e shkruajm nj letr edhe pr ty. Ne nuk kemi asgj kundr q
ta shkruajm edhe nj letr pr ty.
Kishte pasur tundje koke dhe asnjri nga antart e delegacionit nuk
e kishin pasur t qart fjalin e z. Rugova. Thjesht, kishin mbetur pa
fjal. Nuk kishin ditur nse duhej ta merrnin seriozisht a me shaka.
165

Baton Haxhiu

Por, ngaq e njihnin dhe e dinin mnyrn se si fliste, ata kishin konstatuar se Mr. Yes - si e quanin Rugovn, ishte konsultuar me dik.
N diplomaci, edhe kur bhet ndonj gjest krejt i pamenduar, mund
t dal edhe kshtu. Pra, mund t dal mir.
Por, si dukej situata n Departamentin e Shtetit, asokohe?
Kur debatohej pr Kosovn, isha mysafir i Departamentit t Shtetit,
n nj programi disa javsh.
N t njjtn koh, Albright ishte aq e zshme pr vendimet pr
tju kundrvn regjimit t Slobodan Milosevic n Kosov, saq shpesh
thuhej se kjo sht nj Luft e Albright.
James Rubin ishte shum i ngarkuar me shtjen e Kosovs dhe
tregonte se sa vshtir ishte muajve t vers, gjat ofensivs serbe n
Kosov. Ai pohonte se gjat muajve para dhe pas lufts, roli i Albright
dhe politika e Administrats s Presidentit Bill Clinton pr Kosovn i
ishte nnshtruar nj kriticizmi t fuqishm.
Nga njra an, shumkush vlersonte se Administrata po vepronte
shum ngadal dhendoshta duhej ti ishte kundrvn Milosevicit q
m par.
Nga ana tjetr, shumica krkonin zgjidhje diplomatike.
Rubin thoshte se sulmet ishin parapar edhe m hert, por Holbrooke kishte br gjithka q kjo t mos ndodhte. Rubin, pas nj distance kohore, kur bisedonim pr Kosovn n hotelin A. Pallas n Shkup, tregonte se sa e vshtir ishte t merreshe me problemet e Kosovs.
Duke qene i angazhuar n kto ngjarje dhe - pr m tepr duke
qndruar shum pran zonjs Albright gjat dy vjetve t fundit - mendoj se shumica e ktyre kritikve nuk e din se sa zor ka qen pr ta
shtyr Perndimin t reagonte para vitit 1999 dhe sa tolerant ka qene
166

LUFTA NDRYSHE

Washingtoni rreth zgjidhjeve diplomatike, deri ne ditn e fundit... Edhe


vet Administrata ishte e prar, gjat vitit 1998, lidhur me pikpyetjet, se asht gj e menur krcnimi me prdorim t forcs, thoshte
James Rubin.
Sipas tij, n Departamentin e Shtetit tashm ishte krijuar bindja,
sidomos tek Madeleine Albright, se do duhej t bhej marrveshje dhe
paqeruajtsit e NATO-s do t drgoheshin pr ti dhn fund konfliktit
t filluar m 1998.
Ose, si prisnim t ndodhte, bazuar n prvojat tona me serbt,
ata do t refuzonin do marrveshje t arsyeshme paqsore dhe do t
paraqitej nevoja pr ti bindur europiant pr nj fushat ajrore pr ti
mbrojtur shqiptart.
Por, Rubin pohonte se n Washington shumica e dinin q Marrveshja e Tetorit ishte vetm nj zgjidhje prkohshme, sa pr ta kaluar
dimrin.
Shtrohej pyetja, mjaft serioze, nse mund t gjenim nj zgjidhje
politike pr ti knaqur dshirat legjitime t dy milion shqiptarve t
Kosovs, pr t udhhequr jett e tyre, e n t njjtn koh t mund
ti ofronim siguri t mjaftueshme minoritetit serb atje, ndrkoh q
lidert e tyre po sundonin me grushtin e hekurt. Gjat vjeshts dhe
dimrit t atij viti, Albright shpesh me pyeste far jemi duke br
pr Kosovn?. Un ather e informoja pr tentativat diplomatike, t
cilat Ambasadori Chris Hill vazhdonte me Beogradin dhe shqiptart e
Kosovs.
Albright vazhdimisht arsyetonte se - nse n tetor ishte arritur nj
marrveshje e drejt, ather duhej br prap sht e mundur, n
mnyr q europiant t bindeshin pr vlern e krcnimit me forc.
167

Baton Haxhiu

Pa nj krcnim t till, Milosevic kurr nuk do t bnte kompromis


pr nj zgjidhje politike.
Ne nuk po e zgjidhim problemin. Kam nj parandjenj t keqe pr
kt, kishte thn Albright.
Duhet t gjejm nj mnyr q prsri t mund ta krcnojm me
forc, ndryshe kurr nuk do tia dalim n fund.
Por, ajo q kishte ndodhur me Grupin Negociator t Shqiptarve,
i kishte shqetsuar shum n Departamentin e Shtetit, e po ashtu
deklaratat negative q vinin nga Europa pr shqiptart dhe UK-n.
Ndoshta edhe ne ishim n njfar mase t influencuar nga raportet
dshpruese q lexonim pr grupin negociator t shqiptarve dhe pr
UK-n..., fliste Rubin.
Kosova ishte pjes e ish-Jugosllavis, ndrsa shqiptart krkonin
pavarsi. Nuk dihej numri i sakt i kryengritsve, pr t cilt thuhej se
i fitonin parat ilegalisht, me kontraband, ose edhe m keq... Ndoshta
edhe paragjykimet e shum europianve, t cilt trillonin shaka vulgare n llogari t diaspors shqiptare, megjithse jo n mas t madhe,
kishin ndikuar edhe tek ne n Departamentin e Shtetit, fliste Rubin.
Si m kishte thn n nj rast e motra e James Rubinit, Elizabeth,
nj gazetare nga New York, Elizabeth, Albright ishte shprehur qart pr
at q ndodh shpesh: nuk mund ta zgjedhsh moralisht as armikun, as
aleatt.
Shqiptart ndoshta nuk kan qen shembuj t edukats, mirpo Milosevic definitivisht ishte personifikim i s keqes.
Tetori dhe Drafti Kushtetues e vn n pozit t rnd Presidentin
e Kosovs, Rugova. Tashm, ai vet e kishte zgjedhur pr negociator

168

LUFTA NDRYSHE

Ambasadorin Holbrooke dhe ishte i detyruar q t thoshte po pr do


iniciativ t tij.
Chris Hill ishte njeriu q kishte gjithka n dor.
Edhe Draftin e prpiluar n Beograd.
Askush nuk kishte ditur pr Draftin, prve Milosevicit, prpiluesit
t Draftit, dhe Ibrahim Rugovs.
Ambasadori Hill tashm kishte n ant Draftin dhe n takim me
Rugovn e paraqet n parim. Nga Rugova merr vizn pr Draftin.
Por, Presidenti prgjegjsin e bart tek dy antaret e LDK-s, Fehmi
Agani dhe Edita Tahiri
Bile, ishte br gati, t premten e tret t tetorit, ta jepte plqimin n
parim. Jo pse ka dashur ta bj kt, por si thoshte Agani dhe Tahiri, ai fare nuk ka ditur se kishte brenda, por ka besuar verbrisht n
fardo q kishin ofruar amerikant.
Mirpo, ndodhi dika tjetr.
Edita Tahiri dhe Fehmi Agani ishin tmerruar nga nj takim m
Chris Hill. Ai posa kishte prfunduar takimin me Rugovn dhe kur
kishin par Draftin - kishin krkuar koh pr sqarime.
Dreka u kishte mbetur n fyt n restorantin Amadeus, n lagjen e
Dragodanit. E kishin br Draftin me vija t trasha dhe dukej si loj e
nj fmije, t cilit mund ti kishin rn n dor nj grumbull letrash.
Nuk ka kush q e pranon kt Draft, kishte thn Agani.
Edita kishte qen edhe m e ashpr.
Nuk dshiroj ta diskutoj fare, kishte thn ajo.
Nj guxim i tepruar, kishte konstatuar Hill, pas takimit.

169

Baton Haxhiu

Por, Agani nuk ka dashur q ta mbaj t fshehur kt pun. Edhe


pse e kishte marr si dokument tepr sekret, ai gjeti mnyrn pr komunikim.
Agani dhe Edita ishin pajtuar q ky dokument t botohej n gazet.
Kjo ishte mnyra e vetme pr ta minuar Draftin. Rugova, n parim,
kishte thn po pr dokumentin, edhe pse nuk e kishte lexuar fare. Ai
kishte besim n Aganin, por shum leht mund tu thoshte po edhe
amerikanve.
Pr ta larguar kt dilem, Agani m thirri n shtpin e tij.
Kjo duhet t botohet..., m tha profesori.
Tutje, shpjegoi se bhej fjal pr Draftin Kushtetues pr Kosovn, i
propozuar nga amerikant.
Do t ishte mir t thuhej se sht burim amerikan, tha.
Profesor Agani tha se nuk kishte forc ta pranonte nj ksi dokumenti, e po ashtu Edita sht krejt kundr.
Ne jemi pajtuar q ta botojm, pr ta hequr prgjegjsin prej vetes.
Un nuk e kisha pr her t par takimin me Profesor Aganin pr
shtje t ndjeshme. Dhe, natyrisht, u morm vesh shpejt edhe pr
procedurn.
E kam marr dokumentin dhe kam hyr n kafiterin Punto, pr ta
lexuar.
Nuk u besoja syve.
Nuk besoja se amerikant mund ta kishin aq t paqart situatn n
Kosov.

170

LUFTA NDRYSHE

Kam vrapuar pr n shtpin e Shklzen Maliqit, me lutjen q ta


lexonte Draftin. I shpjegova se dokumenti ishte amerikan, se duhet t
botohej, dhe i krkova komentin e tij pr kt shtje.
Veton Surroi ishte jasht Kosovs. I kam telefonuar dhe i kam folur
pr Draftin e tmerrshm. I shpjegova pr mnyrn e botimit, duke u
thirrur n burime amerikane. Surroi ishte botues i gazets, prandaj atij
i binte barra e prgjegjsis. E dinim se do t kishte reagime nga amerikant dhe mbase rrezikonim edhe miqsin me ta. Por, Drafti nuk
durohej.
Pas nj ore, kam marr nj telefonat nga Shklzen Maliqi.
Nuk sht ky Draft i amerikanve, ishte i prer Maliqi.
Ai nuk besonte se mund ta ken shkruar amerikant. I besoja gjykimit t tij, por e vrteta ishte se n ann tjetr dokumenti po diskutohej
ndrmjet Fehmi Aganit, Edita Tahirit dhe Chris Hill.
Shklzen Maliqi mori prsipr ta shkruante komentin. N t njjtn
koh, siguruam komentin e Veton Surroit ku shpjegohej pse Drafti
nuk duhej pranuar.
Komenti i Maliqit ishte aq i thell, saq ishin ofenduar vet amerikant. Kishte shkruar se nuk besonte q sht dokument amerikan
dhe se kjo gjuh prpiluese ishte serbe. Kurse, Surroi ishte i qart: Kt
dokument, thjesht, sduhet pranuar.
Kosova n Serbi, sipas Draftit Amerikan.
Ky ishte titulli i ballins s gazets, ditn e premte, kur Rugova dhe
Hill duhej t takoheshin dhe t pajtoheshin n parim pr nism t diskutimit pr Draft.
Kjo dit ishte m e rnda pr ne.

171

Baton Haxhiu

Hill kishte thirrur Aganin dhe ishte krcnuar. E kishte akuzuar


se me qllim ka plasuar Draftin. N Zyrn Amerikane ishte mbajtur
nj konferenc shtypi, ku Hill kishte akuzuar rnd Kohn ditore. Nga
Zyra Amerikane na bnin presion se nga cila rrug kishte ardhur Drafti. Burimi nuk u zbulua, natyrisht.
Pas ktij Drafti, zyrtart amerikan ishin t ftoht me ne.
Nuk na vizituan m.
Pes muaj rresht, ekipi Chris Hill nuk na deshi.
E keqja ndodhi kur botuam edhe Draftin e dyt, vetm dy jav m
von. Pr kt ka pasur faj Blerim Shala. Duke par se far ka pasur
n duar, ka gjetur mnyrn m t mir pr ta plasuar.
Chris Hill ndihmoi q t niste edhe nj gazet tjetr n Kosov.
Nuk i mjaftonin Koha ditore dhe Bujku.

172

LUFTA NDRYSHE

Kreu i katrmbdhjet

Mngjesi i tmerrit n Reak


Naser Miftari ishte gazetari i par q kishte ardhur nga Fakulteti i
Gazetaris s Tirans. I qet, muskuloz dhe me nj stil shum t mir
shkrimi, ishte njeriu i par, jasht fshatit Reak, q e kishte par fshatin t shkatrruar dhe t vrar, s bashku me nj gazetar izraelit, Tzur
Shezaf.
Ishte e habitshme q nj gazetar nga Izraeli t ndodhej n Kosov.
Nuk i kishim par m hert, ktu. Kishte ardhur n redaksi, pr t
biseduar pr mundsin e shoqrimit t tij nga nj gazetar yni. Ishte
e zakonshme t dinim se ku shkonin gazetart. Vetm sa pr t pasur
informacion, n nj koh q ishte e keqe dhe aspak e sigurt.
Ato dit nuk kishte shum qetsi n Kosov. Kishte filluar t prishej
armpushimi. Naser Miftari tha se dshironte t shkonte n Reak. E
pyeta prej nga kjo ide, pse n Reak, ku sht ky vend?
Pr ta shoqruar gazetarin izraelit, m tha.
Shezaf kishte planifikuar t shkonte hert n mngjes n at fshat
afr Shtimes.
Ishte edhe nj arsye tjetr pse shkonin gazetart n shoqrim. Nj,
se me lehtsi realizohej tema dhe nuk komplikohej procedura me policin serbe. E dyta: paguhej mir. Thjesht, mir pr t dyja palt.
173

Baton Haxhiu

Bardhyl Mahmuti, Zdhns i UK-s pr Zvicr, kishte telefonuar


n orn tre pas mesnats. Ishte zgjuar nna ime pr ta marr telefonin.
Trokiti leht n der q t m zgjonte. I kishim nett me shum stres.
Bardhyli thrriste shpesh n telefonin e shtpis, por asnjher n
kso kohe. E thrrisnim edhe ne, shpesh. Ishte nj figur interesante
pr ne. Nj shok i mir, matan telefonit, por i rrmbyeshm. Nuk e
kishte sensin e distancs. I shikonte gjrat nga Zvicra. Jo rrall edhe
me nj patetizm. Mnyra se si fliste dhe si i shpjegonte gjrat - ishte
dramatike, edhe pa pasur ndonj lajm t till.
U ngrita rrmbyeshm dhe dola me vrap te telefoni.
far ka ndodhur, Bardhyl?.
Katastrof!, tha.
Jan vrar 21 ushtar t UK-s, q kishin qen n roje, si dhe
dhjeta civil!
Lajmi ishte shokues, t cilin Bardhyli, pa fije takti, ma kumtoi.
Jam ulur n tok nga mundimi.
Por, ku ka ndodhur, e pyeta.
N Reak... Diku n Shtime..., m tha.
Menjher mu kujtua gazetari izraelit dhe diskutimi me Naserin.
Pr nj fshat q kurr nuk kisha dgjuar m par, pr 12 or u b
tem tmerri.
Pa shpjeguar detajet e ngjarjes pr familjen time, jam nisur pr n
redaksi. S pari kam thirrur fotoreporterin Alban Bujari, gazetart
Beni Qena dhe Ylber Bajraktari, si dhe shoferin e redaksis Afrimin
- i cili kishte qen n t gjitha vendet m t rrezikshme t lufts. Kam
lajmruar edhe Veton Surroin dhe Ylber Hysn. Pas nj kohe shum t
shkurtr, jemi gjetur t gjith n redaksi.
174

LUFTA NDRYSHE

ka t thuhet pr nj lajm q nuk ishte i verifikuar? K ta lajmrojm? Si t thuhet? Kush na ka thn? Kush na ka dhn lajmin?
T gjitha kto pyetje i kishim para vetes...
Kam thirrur Ambasadorin William Walker, Shefin e Misionit t
KVM (verifikuesve), pr tia br t ditur lajmin. Thn t drejtn, nuk
e di kush m sht paraqitur n telefon. A sht paraqitur vet z. Walker, apo dikush nga ekipi i tij. Kam marr porosin nga andej se do ta
verifikojn shpejt.
Pastaj, kam telefonuar David Slinn dhe Jan Kickert.
Beni dhe Ylberi mendonin se duhej t niseshim pr Reak. Afrimi
ishte i bindur se duhet t rrezikonim.
Ishte nj frik. Ishte dika q nuk ishte leht t vendosej.
Diku rreth ors 5 e 30 kemi ndar mendjen t nisemi. Afrimi ishte i
qet dhe na jepte kuraj. Kt her nuk ngiste makinn me shpejtsi. E
dinte se po ta bnte si herve t tjera, mund t bhej shkas pr tu ndalur nga policia. Por, ksaj here nuk kishte asnj njeri n rrug. Asnj
vetur e vetme.
Me t arritur n Shtime, prpara sysh na doln autoblinda t ndalur para nj pompe benzine. Kishte polic q rrinin prball strehs
s t mendurve. Njzet metra m posht, nj kthes tregonte rrugn
pr Reak. N nj djerrin q vinte pastaj, n ann e majt t rrugs,
zbrisnin dhjeta polic, t veshur me kmisha antiplumb, me ngjyr t
gjelbr. N ann e djatht t rrugs, qindra polic ishin ulur nn pisha. Disa kishin ngritur istikame. Para policve lviznin dy autoblinda.
Ishte nj rreshtim q nuk e kishim par m hert.
Kemi marr rrugn pr Reak. Albanit, Afrimit, Ylberit dhe Benit u
tregova rrfimin pr gazetarin e Izraelit dhe Naserin.
175

Baton Haxhiu

Afrimi kishte aftsi t jashtzakonshme konspiracioni.


Uh, nann. Mosad sht ai, tha.
N hyrje t fshatit, nj ushtar i UK-s pat vetm nj fjal me t
ciln prshkroi ngjarjen q kishte ndodhur.
Tmerr... E kan vra krejt fshatin, ishin fjalt e tij.
N fshat dgjoheshin klithma.
N fillim t shtpive t fshatit, pam kufomn e par. Koka e prer.
Nj trup i gjakosur dhe i torturuar para se t prehej. Krimi ishte mbuluar me nj cop karton.
Asnjri nesh nuk fliste asnj fjal, nga goditja na dha ajo pamje e
tmerrshme, kurr e prjetuar m par.
Tronditjet tjera, po na prisnin me radh.
N t parn shtpi q hym, pam nj trup t br blozhd. Kishte
mbetur i shtrir te dera, ndrsa nj fmij nntvjear q ishte ekzekutuar nga afr shtrihej bri tij pak metra me larg.
Lart n shtpi ishin tr familja. Grat kishin vn shamit e mortit.
Aty, nj ushtar i UKs e kishte t rnd pse nuk kishte mundur ta
mbronte familjen.
Nuk arrita ti shptoj. I kishin vrar t gjith ushtart e UK-s q
kishin qen roje e fshatit. I kishin ekzekutuar nga afr, fliste ky ushtar,
q skishte m shum se tridhjet vjet.
M tej, nj der e drunjt, midis dy mureve t larta, qndronte e
hapur. Disa trupa t shtrir, q ishin ekzekutuar, qndronin n mes t
oborrit.
Shkoni ma andej, se t gjith jan t vram, tha nj z gruaje, e
shashtisur nga gjith ai tmerr.

176

LUFTA NDRYSHE

Nj lugin shpinte n drejtim t nj pjese t fshatit, q ishte e ndar.


Bryma, q dukej si bor, kishte mbuluar gjelbrimin e posanisur. Edhe
aty, kufoma t shprndara gjithandej. Ishin vrar n ikje dhe ishin
ngrir nga t ftohtit. Nj plaku, dora i kishte mbetur te qafa. Aty e
kishte rrokur plumbi. Ksuln e kishte larg, nj gjysm metri. Gjaku
ishte derdhur prreth trupit. Nj metr m tutje, nj djal i ri q ishte
br blozhd, kmbt e t cilit ishin t zbathura.
Pastaj, nj bregore me plot kufoma....
Ecnim midis kufomave, t zhbrehur n vaj dhe pa mundur t besonim se prmasn e tmerrit q po shihnim.
T gjith ishin vrar nga nj pozicion i njjt.
Por, ktu nuk ishte fundi i njerzores.
Nj bregore ndodhej n ann tjetr t fshatit. Para nesh u shfaq nj
fush e vdekjes. Plot trupa t shtrir. Tre a katr n nj vend dhe disa
tjer tutje. M tej, n nj lug - dhjeta trupa n nj vend, t pushkatuar.
N mesin e tyre qndronte nj vajz q vajtonte t vllan, kurse tjetri
q ishte buz mendins, tregonte pr ekzekutimin. Ai kishte qen n
vargun e t ekzekutuarve, por kishte shptuar, pasi ishte shtrir q n
zbrazjen e breshris s par.
Gra dhe fmij ishin shtrir n oborret e shtpive t Reakut. Nj
plak kishte para vetes t vdekur t vetmin fmij. E kishte t adoptuar
dhe ia kishin vrar shpresn e jets s saj. Dhjeta t tjer ishin br krejt
t mavijosur. Ishin rrahur deri n alivanosje.
E qanin veten dhe nuk kishin ide se disa dhjeta metra m lart ishin
vrar shum burra t fshatit...
William Walker zbret n Reak. Dhe, ndalet para kufoms s par t
fshatit. Ishte ajo e burrit me kokn e kputur.
177

Baton Haxhiu

sht nisur fushs s vdekjes. Shikonte kufomat e grumbulluara, nj


nga nj. Asnj fjal t vetme nuk e tha aty.
Pak aste m von, Walker kishte zgjedhur t fliste prpara gazetarve t tubuar, kishte vendosur ta thoshte fjalin q tregonte ngjarjen
m t dhimbshme dhe m rrqethse e m t tmerrshme.
Kjo sht masakr mbi popullsin civile.
Naser Miftari dhe gazetari izraelit tashm kishin drguar imazhet e
para t masakrs s Reakut.
Gjithka kishte marr dhen.
Gazetarin q e trajtoja si njeri q kishte shitur drut dhe ma prmendi nj fshat vetm disa or m hert, mu b i afrt.
Si e ka ditur ai q Reaku do t jet vend i masakrs?
Rastsia.
Nuk m besohej.
Disa koh m von, po i njjti gazetar kishte kontaktuar me Qeverin izraelite dhe krkonte q i tr fshati t shprngulej n Izrael. T
gjitha shpenzimet do ti mbulonte Qeveria e ktij vendi.
Prgjigjja ishte - jo.

178

LUFTA NDRYSHE

Kreu i pesmbdhjet

Vendimi pr Rambouillet
N Kosov, kshtu thoshin t gjith politikant dhe diplomatt,
shumka ishte n loj. Ardhmria e Ballkanit, kohezioni i NATO-s,
OKB...
N New York, pas Reakut, Madeleine Albright kishte qen e qart
n bised me Sekretarin e Prgjithshm t OKB-s, Kofi Annan.
Nuk na duhen ndrmjets q vrapojn posht e lart. Kjo sht
mjaft. Duam konferenc pr Kosovn, n t kundrtn sulme, kishte
thn ajo.
N shtpin e Kryeministrit Britanik, Tony Blair, n rezidencn e tij
n Londr, ishte vendosur pr konferenc pr Kosovn. Kjo ishte pun
e kryer. Dokumentet ishin br gati dhe aneksi ushtarak ishte adoptuar
nga ai i Daytonit. Dokumentet provizore ishin n duart e shqiptarve.
Shtabi i Prgjithshm i UK-s kishte konstatuar gjendje dramatike, nse lufta nis edhe nj her. Ata kishin ofruar nj plan shum
diskret pr komandantt se far mund t ndodh, nse nuk shkohet
n konferenc.
N Lladrofc t Berishs, Adem Demai dhe Albin Kurti - t cilt
udhhiqnin Zyrn Politike t UK-s n Prishtin, n nj takim me
nj pjes t Shtabit, ishin krejt kundr shkuarjes. Pr kt, rnd ishin
prplasur Jakup Krasniqi dhe Adem Demai.
179

Baton Haxhiu

Un do t dal nesr n konferenc dhe do t them - jo, kishte qen


i prer, Demai.
Fatmir Limaj na njoftonte pr mbledhjen q do t mbahej n fshatin
Likoc, ku do t tuboheshin t gjith komandantt pr t vendosur
nse duhej marr pjes n konferencn pr Kosovn ose jo.
Takimi fillonte n orn 8 t mngjesit.
Ndrkoh, Adem Demai kishte paralajmruar nj konferenc pr
media, t nesrmen, n orn 9 t mngjesit.
Nse Demai del n konferenc kundr dhe shprndahet lajmi
n media, ather kjo do t ndikonte n komandantt. Do t ishte e
vshtir t ndrrohet situata.
Fotoreporteri Hazir bashk me korrespodentin e Reuters Shaban
Buza ishin kudo npr male. Bashk, duke marr me vete edhe gazetarin e agjencis s lajmeve AP Kurt Schork i cili sht vrar nj
predh m von, kishin vendosur ta prcillnim takimin e komandantve. Kuptuam se ka mundsi q mbledhja t mbahej n Berish, e
jo n Likoc. E lam q t nesrmen t takoheshim hert n mngjes. U
ndam n dy grupe. Ne u nism pr Likoc, kurse ata n Berish. U b
nj marrveshje se cilido q e ka lajmin pr po ose jo, duhet t jet
i prbashkt.
Xhipi i blinduar i Schork Kurt, q ksaj e here shoqrohej me
kamer, ishte i mbushur me gazetar.
Plot ushtar kishin rrethuar vendin.
Kush ju tha se ktu ka mbledhje, pyeti Raketa - nj ushtar q e
kisha takuar disa her m par.
Xhipin e kishte t parkuar buz rrethojs s improvizuar, q prball e kishte nj kuzhin ushqimi pr ushtar.
180

LUFTA NDRYSHE

Ora 9:10.
Lajmi kryesor n rrjetin e Reuters. UK nuk shkon n Rambouillet,
ka thn Demai n konferenc pr media, n Prishtin.
Raketa nuk na lejonte ne gazetarve t futeshim brenda n komand, ndrsa Sokol Bashota na futi n nj kuzhin t improvizuar. Drrasat pr ulse dhe tavolina - ishte krejt ka i thuhej kuzhin pr ushtart.
A e dinte Sokoli dhe t tjert aty - se far do t thoshte pr
Kosovn, nse nuk shkohet n Rambouillet?
Kush po thot se nuk do t shkojm? Jan disa zona q nuk dshirojn t shkojn, por aty jemi t barabart, na tha ai.
Adem Demai kishte dhn lajmin se UK nuk do t merrte pjes
n Rambouillet, nj lajm ky pr t cilin Sokol Bashota skishe dgjuar.
Ai nuk sht konsultuar me ne. Ne vendosim, e jo Ademi. Ne jemi
ata q po luftojm ktu.
T gjith komandantt kishin dal n oborr pr konsultime. Mbledhja
do t duhej t vazhdonte pr disa minuta. Pes a gjasht gazetar kemi
hyr n nj sall shkolle, duke renditur aparatet dhe kamerat. Zdhnsi
Jakup Krasniqi, prgjigjej prball.
Zoti Krasniqi, ju thoni se po shkoni n Rambouillet:, ishte pyetja
jon insistuese.
Ai ishte i vetdijshm pr situatn dhe dshironte q t lshonte dika,
por nuk ishte e sigurt nse ishte momenti.
Po, ne do t shkojm. Por, megjithat, pr kt do t vendosim sot n
mbledhje. Vendimi do t jepet nesr, ishte prgjigjja e tij.
Kemi mbledhur kamerat dhe kemi ikur. Fjalin e par ia kam prkthyer gazetarit t AP, Kurt Schork, kurse fjalin tjetr - vendimin e japim
nesr dhe pr kt do t vendoset megjithat n mbledhje, jo.
181

Baton Haxhiu

far rreziku, thash m vete. E ka nse jan kundr? ka, nse


thon jo?
Ishte ora 10.20 minuta.
Kur kemi dal prej rrethojs s improvizuar, na ndali nj ushtar.
A po shkojm, se mbaruam.
Adem Demai nuk e kishte t qart se si sht situata n terren.
Kemi br diku 300 metra dhe kemi ndalur xhipin. Kurt ka hapur
kompjuterin dhe nisi lajmin - UK shkon n Rambouillet, ka vendosur
Shtabi i UK-s!
Kur kemi arritur n Prishtin, flisnin se si UK kishte pranuar ftesn
dhe nisej pr n Rambouillet.
Ne ktheheshim pikrisht nga atje. Dhe nuk e kishim t sigurt nse do
t ndodhte ashtu. Mbledhja vazhdonte ende. Ne e kishim arritur qllimin. Por, ka nse nuk shkonin? Kush e mban prgjegjsin?
Bardhyl Mahmuti, nga Zvicra, ndrkoh, m pohonte n telefon se
skishte zgjidhje tjetr prpos se t shkohej n Rambouillet.
Pr luft mund t vendosim edhe n Rambouillet, thoshte.
T nesrmen, kemi vn n Koha ditore nj foto t Adem Demait n
faqen e par, me nj got uj n konferenc shtypi. Nj fjali q simbolizonte gjithka.
Demai kundr t gjithve, ishte titulli.
Doli q e kemi kryer nj pun t mir, por gjithnj me frikn se do t
mund t ishte edhe ndryshe.
Ndrkoh, n Zyrn Amerikane n Prishtin ishin takuar Fehmi
Agani dhe Edita Tahiri me Ambasadorin Chris Hill. Kishin dhn
propozimet e tyre dhe listn e LDK-s, t kryesuar nga Ibrahim Rugova.
182

LUFTA NDRYSHE

Agani dhe Edita, nga t pavarurit, kishin propozuar Blerim Shaln,


Veton Surroin dhe mua. UK nuk ishte fort e interesuar q t fliste
pr njerzit jasht rrethit t tyre, edhe pse kishin krkuar tre vende pr
LBD-n, partin q e udhhiqte Rexhep Qosja. UK gjithashtu kishte
insistuar q t shkonte edhe Dukagjin Gorani si kshilltar i tyre dhe
si prkthyes njkohsisht.
S fundi, lista ishte br gati. Edhe dita e nisjes ishte prcaktuar.
T gjith e kishin ln t niseshin pr n aeroport, s bashku. Vendtakimi: zyra e mbledhjeve t gazetarve. T gjith s bashku t niseshin
dhe t kishte nj mesazh mirkuptimi dhe bashkrenditjeje. Duhej nj
vend neutral. Pra, t mos ishte as LDK as LBD.
Veton Surroi dhe Ylber Hysa kishin br nj delegacion ekspertsh,
ekonomist, jurist, q duhej t qndronin n redaksin e gazets do
dit. Ishte dashur t bhej nj lidhje Prishtin-Rambouillet pr draftet
kushtetuese.
Nga Rambouillet filluan t vinin lajmet e para.
Edhe nj her t gjith sillen ashtu sikur diplomacia t kishte shans.
N kshtjelln e gjuetis n Rambouillet afr Parisit, m 6 shkurt 1999,
filluan bisedimet. Delegacioni serb nuk dshironte madje as t ulej
bashk me shqiptart n salln e bisedimeve, e lre m t gjente kompromise me prfaqsuesit shqiptar e t UK-s. I konsideronin terrorist. Kundr udhheqsit t bisedimeve Hashim Thait nga UK-ja,
Beogradi pak m von do t lshonte fletarrest.
Komunistt nga Beogradi ishin zemruar q shqiptart kishin pasur
m shum dhoma n Kshtjell. Ata ishin bindur se nuk kishte qen
fjala pr nj lnie t planifikuar anash. Vetm ather kur negociatori

183

Baton Haxhiu

nga SHBA, Christopher Hill, ua llogarit se serbt kishin m shum metra katror, ishin pajtuar t fillonte konferenca.
Por, aty kishte pasur probleme serioze t gjetjes. Po t shkruhej ajo
q e kishin thn diplomatt, mund t dal nj libr i jashtzakonshm.
Mbase, do t ishte mir t shkruhej Ana qesharake e historis s Rambouillet.
M 22 mars, dy dit para fillimit t bombardimeve, n Beograd qndruan tre ndrmjetsit ndrkombtar. Prpjekja e tyre e fundit pr
ta bindur Slobodan Milosevic q t pranonte marrveshjen, dshton.
N astin kur takimit po i afrohej fundi, ndrmjetsi rus, Boris Majorski, befason Ambasadorin Wolfgang Petritsch dhe Christopher Hill,
me nj ofert ndaj Milosevicit - pr t ciln nuk kishte marrveshje
paraprake. Ai i ofron edhe nj her despotit serb hapjen e pakos pr
autonomin e Kosovs.
Kjo ofert befasuese Milosevicit nuk i bri prshtypje. Prkundrazi, e quajti mashtrim Marrveshjen e Rambouillet.
Petritsch shkruan se gjat tr kohs s negociatave, pala serbe pothuaj nuk kishte lvizur nga vendi. Dikur Hill kishte shkuar n Beograd. Por, Milosevic as q kishte pranuar t takohej me t. Ndrkoh,
n Rambouillet arrin Madeleine Albright dhe ushtron presion ndaj
delegacionit shqiptar. Sipas diplomatit austriak, presioni drejtohej n
radh t par ndaj Hashim Thait aq sa ky nga shqetsimi pothuaj
nuk mund t fliste.
N Prishtin ishte rrmuj. Pritjet ishin me vesh t hapur.
Sylejman Selimi, Komandant i UK-s, kishte lshuar nj komunikat nga Shtabi i Prgjithshm. Derisa delegacioni ishte n Ram-

184

LUFTA NDRYSHE

bouillet, n Kosov ishte br nj lloj pui. Krejt kjo ishte nj presion


pr njerzit q ndodheshin brenda Kshtjells.
Kadri Veseli, q ishte afr ndrtess s Rambouillet, ishte kundr.
Thjesht, i kishte thn jo Hashim Thait. Komandanti tjetr, Rrustem
Mustafa - Remi ishte krcnuar fuqishm n adres t delegacionit, me
tradhti pr secilin q v nnshkrimin. Edhe Ramush Haradinaj ishte
kundr. Edhe disa t tjer.
Ishte afruar koha e nnshkrimit. Secili q kishte dy fije mend, e dinte
se drafti duhej t nnshkruhej.
N mbrmjen e fundit, me insistim t zyrtarve amerikan, telefonoj Adem Demain, pr ti thn se e krkonin n Rambouillet.
Me nj gjuh humori, n nj situat kaq serioze, mu prgjigj.
Flej dath, bac. Un kam luant e mi dhe ata do ta lirojn Kosovn.
Amerikant do ta bjn edhe nj konferenc. Nuk dua t shkoj. Mos u
mrzit, se do t bhet mir pr Kosovn.
Hashim Thai nuk mund t vendoste vet. Thoshte se nuk e kishte
leht dhe kishte prgjegjsi.
T nesrmen, duhej ta takonte Adem Demain n Lubjan, pr tia
dhn vuln friks, krcnimeve dhe nnshkrimit pr t ardhmen e
Kosovs.

185

Baton Haxhiu

Kreu i gjashtmbdhjet

Demai n karrigen e Kryeministrit slloven


Gjat dreks luksoze franceze dhe nj shtitjeje n kopshtin e ambasadorit amerikan afr Champs Elysee, Hashim Thai i kishte rrfyer
James Rubinit, versionin e tij pr at kishte ndodhur gjat kohs s
Rambouillet dhe pse nuk e kishte nnshkruar at dit dokumentin.
Gjat atij intervali prej tri javsh, Thai kishte thn se n lidershipin e UK-s kishte pasur nj prarje, meq nj grup i vogl kmbngulte pr pavarsin menjher - e cila gj ishte e parealizueshme, por
shumica drrmuese kishin dashur t prqafonin NATO-n dhe Perndimin, duke afatizuar procesin e pavarsimit t Kosovs.
Shumica kishte fituar, ndrsa ata q kundrshtuan - u prjashtuan
nga vendimmarrjet n t ardhmen. Ktu ishte prfshir edhe Adem
Demai, i cili kishte pasur nj takim me Thain dhe nj telefonat t
nxeht me Madeleine Albright, gjat periudhs s Rambouillet.
Hetem Ramadani sht nj biznesmen shqiptar, q m vite kishte
jetuar n Slloveni. Atje ishte vendosur pr t vazhduar biznesin e tij.
Viteve pas Daytonit, kishte krijuar marrdhnie t mira me njerzit e
UK-s. Ai kishte nj lidhje t mir me Adem Demain dhe, sa her q
shkonte n Slloveni, ishte ndrmjetsues i Adem Demait dhe i UKs. Kishte siguruar lidhje, informata dhe bashkpunim me Sllovenin
n t gjitha aspektet. Dosja sllovene pr oficert shqiptar t ish Ush186

LUFTA NDRYSHE

tris Jugosllave thuhet se kishte kaluar npr duart e tij dhe shprndar
gjithandej.
E kisha takuar n aeroplan, n rrugn LubjanPrishtin. Mbante
n dor nj libr, q do ta lexonte rrugs deri n Prishtin. Pr nj biznesmenin kosovar, kjo mu duk pak e uditshme.
Hetem Ramadani kishte qen prezent n t dyja takimet e Adem
Demait. N takimin kur Hashim Thai kishte udhtuar n Lubjan,
nga Rambouillet, pr tu takuar me Adem Demain, dhe kur i sht
br telefonat nga Albright - pr t hequr dor nga vendimet e tij dhe
t inkurajonte delegacionin kosovar pr nnshkrim.
Flitej shum se Demai ia ka mbyllur telefonin Sekretares Amerikane t Shtetit, se i kishte thn q e di se do t mbahet edhe nj konferenc tjetr pr Kosovn n Washington, e gjra t ngjashme. Ishte
thn, po ashtu, se Hetem Ramadani ka bindur Demain mos t nnshkruhej asgj
Port, rrfimi i dors s par, i thn nga goja e Hetem Ramadanit,
dukej krejtsisht ndryshe.
Nj theks i rnd, me nj dialekt regjional, nj njeri me nj fjalor
t pasur, me tesha Versace, nj libr n dor, q tentonte t bindte pr
jetn intelektuale q ka dhe pr nj studim t shpirtit q kishte filluar
m vite. Gjith ky disejnim brenda jets s tij - tregonte shum pr t
dhe pr nj t kaluar t tij.
Hashim Thai kishte krkuar kot s koti, si balancim q serbt kishin
krkuar nj takim me Milosevicin, q ai t takohej me Adem Demain,
n Lubjan. Nj or e gjysm rrug deri n Lubjan - nuk kishin pasur
ndonj qllim. Nj takim prej dy orsh dhe nj drek e br n nj
sall VIP, mund t prmblidheshin n takimin e Thait dhe t Demait.
187

Baton Haxhiu

Asgj nuk kishte ndodhur, prve se Demai kishte vazhduar t ishte


kmbnguls n qndrimet e veta. Kishte qen kundr nnshkrimit t
dokumentit, duke i sugjeruar Thait se po nnshkruanin kapitullimin e
Kosovs. Nuk e kishte prmendur tradhtin si koncept, por kishte br
t qart se akti i nnshkrimit kishte at kuptim. Kishte hapur aneksin
ushtarak dhe i kishte thn shkurt: shikoni far po nnshkruani, shikoni trupat serbe n Kosov, shikoni sa shum do t jen.
Krejt kt fjali t Demait, duke harruar se NATO ishte ajo q do ta
implementonte t tr procesin.
Hashim Thai e kishte kuptuar seriozisht dhe jo me shum dshir
ishte prgjigjur n t gjitha ato q kishte dgjuar aty.
Demai nuk kishte harruar ta prmendte numrin e viktimave dhe
pr luftn q duhej t vazhdohej pr lirin e Kosovs. Ia kishte prmendur edhe nj konferenc q mund t ndodhte n Amerik, sepse ai
posedonte ato informata. T gjitha kto e kishin luhatur bukur shum
liderin politik t UK-s.
Dshmitari i vetm i shqetsimit t tij kishte qen James Rubin.
E dinim se ai ishte krcnuar. E kishim t qart t trn. Hashim
Thai ka qen i krcnuar dhe ishte atakuar moralisht me konceptin
ballkanik - pr tradhti kombtare. Ai ka qen n nj gjendje t rnd. E
kishte marr nj barr t rnd pr moshn dhe pr rrethanat n t cilat
gjendej. T tjert nuk kishin as krcnime dhe as peshn se kujt duhet
ti prgjigjeshin. Kishin nj mandat t pakufizuar, thoshte Rubin.
Thai kishte insistuar se ka mijra ushtar n mal dhe duhej t jepte
prgjigje prpara tyre.
Rubin e kishte par at n gjendje t rnd. Ai ishte tmerruar pas
takimit me Demain. Thoshte ta ket par t trembur dhe t krcnuar.
188

LUFTA NDRYSHE

M mir mos ta kishim ln t shkoj, i kishte thn Rubin, n nj


ast,Zonjs Albright.
Pse sillet n kt mnyr Demai? kishte pyetur Albright.
I qe dashur nj shpjegim, pse ky njeri kishte aq ndikim dhe pse nuk
mund t nnshkruhej asgj pa dorn e tij.
A nuk mund t vij ai ktu? Ose, ma bni t mundshme q un t
flas me t. Ta shoh far do dhe ku e ka synimin, kishte thn Albright.
Ishte br nj telefonat te Kryeministri i Sllovenis, Janez Drnovsek,
q t organizohej nj telefonat ndrmjet Zonjs s par t Departamentit Amerikan t Shtetit dhe Adem. Demait.
Dikush e kishte sugjeruar se kjo sht nj prulje e panevojshme
ndaj nj grupi, kurse ajo nuk ia kishte vn veshin ksaj pune dhe
kishte thn se dshironte ta dgjonte nj her kt njeri.
Ishin br t gjitha prgatitjet pr nj telefonat-konferenc, n zyrn
e Kryeministrit Drnovsek i cili ishte munduar ta bindte Demain se
rruga m e drejt pr t iniciuar zgjidhjen e shtjes s Kosovs do
t ishte nnshkrimi i marrveshjes. Demai kishte mbetur prapa qndrimit t tij, kundr ksaj marrveshjeje.
N zyrn e tij t Kryeministrit, kishte mysafirt e tij nga Kosova Adem Demain dhe Hetem Ramadanin. Por, asgj nuk kishte mund t
ndihmonte q Demai t bindej pr nnshkrim.
Janez Drnovsek kishte qen n linj disa her gjat dits me Zonjn
Albright. M n fund, kishte ardhur koha e ballafaqimit.
I ulur n karrigen e Kryeministrit slloven, Demai kishte pranuar thirrjen nga Parisi. Matan receptorit, zonja e par e diplomacis
amerikane.

189

Baton Haxhiu

Biseda kishte filluar me nj prshndetje t ndrsjell. Demai nuk


kishte pranuar prkthyes dhe kishte provuar t fliste me anglishten e tij.
Ia tregonte arsyet pse marrveshja nuk duhet nnshkruar.
Kishte folur pr mijra trupa serb n kufij dhe pr papranueshmrin e draftit. M hert e kishte bindur edhe Hashim Thain
pse nuk do t duhej t nnshkruhej marrveshja. Thuhet se Thai ka
pranuar kt sugjerim.
Pse nuk vjen ktu n Rambouillet, pr t na bindur me argumentet
tuaja, i kishte thn Albright.
Demai e kishte refuzuar ofertn. Kishte refuzuar q t jap plqimin
pr nnshkrim. Ai nuk ishte gati pr kt gj. Kishte qen kmbnguls
se Kosova e do nj liri tjetr, se mund t bhej edhe ndonj konferenc
tjetr.
Biseda kishte zgjatur 45 minuta. Dhe, asnj rezultat nuk ishte arritur. Demai e kishte prshndetur Zonjn Albright me - Mirupafshim
sa m shpejt, kurse ajo ia kishte kthyer njsoj.
Drnovsek nuk kishte komentuar asgj pr bisedn e br. Kishte
qndruar i heshtur. Demai kishte besuar se kjo konferenc kishte
marr fund dhe se nnshkrim nuk do t ket. Kjo kishte qen bindje e njeriut q tregonte forcn e argumenteve me draftin ushtarak t
prezantuar nga ana e bashksis ndrkombtare.
Isha e pasuksesshme. Provoje me z. Dole, thuhet ti ket thn n
telefonatn e radhs Albright, Presidentit Bill Clinton.
Pas disa minutash, kishte ardhur nj telefonat n zyrn e Kryeministrit Slloven, pr nj kontakt t ri me Demai. Kt radh, Robert Dole,
n cilsin e ndrmjetsuesit, me sugjerimin e Presidentit t SHBA-s.

190

LUFTA NDRYSHE

Srish, Demai nuk kishte lshuar pe. Ishte i prer se nuk nnshkruhet kapitullimi.
Dole thuhet ta ket prfunduar ashpr bisedn dhe me nj fjali rnduese pr Demain. Si duket lehtsia e komunikimit me Demain, e
kishin br at q t ndihej i rndsishm. Q t ndihet se nga kjo situat mund t dal edhe nj konferenc e re, ku Demai do ta kishte rolin
kryesor.
Por, kishte ndodhur dika tjetr.
Dole i kishte thn James Rubin se - kishte harxhuar koh duke e
bindur Demain, dhe se nuk do duhej ti jepej rndsia q nuk e ka.
Albright, n ann tjetr, kishte qen e qart.
Ska kompromis. Le ta ln ose le ta marrin.
Takim pas takimi me delegacionin shqiptar, Albright argumentonte, me emocione qe sa vinin e shtoheshin, duke i ftuar ata q t gjykonin, duke u bazuar n msimet nga historia, nga respekti pr SHBA-n
dhe nga situata e vshtir dhe e pafuqishme n t ciln ndodheshin
populli shqiptar dhe UK.
M n fund i kishte ardhur radha Hashim Thait.
A nuk e kuptoni?, pyeste ajo.
Pa ket marrveshje, nuk do t ket forca ajrore t NATO-s, nuk
do t ket forca toksore t NATO-s dhe regjimi serb do t vras dhe
masakroj popullin tuaj.
James Rubin pohonte t mos e ket par ndonjher ashtu t
zemruar si ato aste Zonjn Albright.
M ke premtuar se do t punosh me ne. Tash ti po i shkatrron
t gjitha shanset pr aksione t Perndimit. Ti personalisht do t jesh
prgjegjs pr zhvillimet n Kosov, nse nuk ndrron mendje. Lid191

Baton Haxhiu

ershipi sht pr t marr vendime t vshtira. E di se e ke shum t


vshtir ta pranosh. Por, nse nuk pranon, nuk do ta kesh m prkrahjen e Perndimit. O ta rrezikosh miqsin me mua dhe me z. Rubin.
Nuk ke miq m t mir se mua e Rubinin n Perndim. Por, kshtu ne
nuk mund t t ndihmojm, q t dshprosh popullin shqiptar, kishte
qen e ashpr dhe e drejtprdrejt Albright.
Thait sa nuk i kishin shptuar lott. Ai kishte qen i vetdijshm
se cilat do t ishin pasojat. Pr disa momente, ai nuk kishte mundur t
fliste. Pastaj, duke e ndrequr pak qndrimin, kishte thn se i vinte keq,
por prgjigjja ishte - Jo.
Kur Hashim Thai e kishte ln dhomn, natn e fundit t Rambouillet, Madeleine Albright kishte mbledhur ekipin e saj pr takim.
Ajo ishte e zbeht. Konferenca po shndrrohej n nj katastrof.
Thai i kishte thn James Rubinit se ishte nn presionin e komandantve t UK-s n Kosov dhe financuesve t saj nga Europa. Ata
do ta konsideronin at tradhtar. Ai e ndiente se po ta humbte miqsin
e Albright - kjo do t ishte nj katastrof e vrtet pr kauzn e tij.
Ai, n fund, thoshte Rubin, kishte sugjeruar nj kompromis. Q
shqiptart, t cilt tashm ishin dakord n parim pr marrveshjen kalimtare, t shtynin afatin e nnshkrimit t marrveshjes pr dy jav, n
mnyr q t diskutonin detajet me t gjith komandantet e UK-s
dhe pr tu konsultuar me njerzit n Kosov.
Kishte premtuar se pas dy javsh do ta nnshkruante marrveshjen.
Rubin i kishte prcjell kt mesazh Zonjs Albright.

192

LUFTA NDRYSHE

Kreu i shtatmbdhjet

Vetmia e Rugovs
Rrugs pr n Kosov, aeroplani ishte ndalur n Tiran. Nj situate e
habitshme dhe e dhimbshme n t njjtn koh. Pr Ibrahim Rugovn.
Shefi i Protokollit t Zyrs s tij, Adnan Merovci, ishte ulur afr Presidentit, gjat udhtimit nga Parisi pr n Tiran. Rugova nuk kishte
folur asgj. Ishte ndier i fyer pr gjith at q kishte prjetuar n Kshtjelln e Rambouillet. Nuk kishte pasur fuqin e vendosjes t njshit,
q pr vite kjo gj ishte e pakontestuar. Heshtja n avionin francez, e
kishte gjetur edhe m shum t vetmuar me t arritur n Aeroportin
Nna Terez, n Tiran. Kryet e kishte kthyer kah pista e aterimit t
nj asfalti t gunguar. Gjysm n gjum, rrfente njri nga udhtart e
avionit zyrtar francez, Rugova kishte par nga xhami zbritjen e delegacionit kosovar, nj nga nj, n takimin me Presidentin e Shqipris,
Rexhep Mejdani, dhe delegacionin shqiptar q kishte dal n pritje. Ai
nuk e kishte br asnj hap dhe as q kishte lvizur nga vendi, duke
qen njeriu i vetm q kishte refuzuar.
Ku sht Rugova, kishte folur zshm Presidenti Mejdani.
Pr udi, askush nuk e kishte vrejtur, ose, ndoshta, nuk kishin
dashur ta vrenin pranin e tij. Mejdani, pas gjith atyre prqafimeve
dhe bisedave me delegacionin, ishte nisur drejt ders s avionit zyrtar,
pr ta nxjerr nga vetmia Presidentin e pafuqishm t Kosovs.
193

Baton Haxhiu

N dukje i pagjum, Rugova ishte mbshtetur pas ulses s avionit.


Po hajde he burr... Pse nuk del t na prshndessh, i kishte thn
Presidenti i Shqipris.
Do t kthehem n Kosov, ia kishte kthyer Rugova, me mllef, duke
mos br asnj hap dhe asnj qeshje qoft edhe formale, si e bnte
zakonisht me inercion t ushtruar pr vite tra.
Qeshja e tij ishte e zakont dhe dukej si qeshje zori, por pr ata q
se njihnin, kt lloj qeshjeje e konsideronin si pjes t njeriut t mir.
Askush nuk e dinte se ishte qeshje halli, e br pr dhjet vjet rresht.
Kt her, as at se kishte dhuruar. Mejdanit ia kishte zgjatur dorn
me pikn e zorit, duke ia br me dije se e dshironte vetmin e tij
m shum se daljen pr ta mbajtur autoritetin pr veten, duke mos u
dorzuar para delegacionit, i cili ia kishte rrmbyer dinjitetin, forcn
dhe peshn e fjals. Ai e kishte ruajtur veten, duke e ditur se forca e tij
politike buronte nga shqiptart e Kosovs e jo n Shqipri. Pr nj koh
t gjat, e kishte vuajtur ofendimin q, si thoshte shefi i tij, ia kishte
br Shqipria. S pari, Presidenti Sali Berisha, e pastaj t tjert. Ai e
dinte se fuqia e tij humbte dhe nuk merrej serioze vetm n Shqipri.
Kshtu e pa veten dhe vetmin e tij n Rinas. E pa q Shqipria ia
kishte kthyer shpinn dhe e kishte ln t vetmuar. Ia kishte heq epoletat e fuqis. Rugova kishte prjetuar prmimin, jo at dit, por n vitin
1996 dhe m 1997, n shtator.
Shtat vjet m von, njeriun q e kan konsideruar t vdekur, t
anatemuar dhe t pashpres pr tu kthyer n politikn e Kosovs, e
presin si asnj tjetr.
Por, far ndodhi dhe si u prish Presidenti i Kosovs me Shqiprin?

194

LUFTA NDRYSHE

Askush nuk e ka ditur se far kan biseduar Fatos Nano dhe Ibrahim Rugova, n vitin 1997. Asgj nuk ishte br publike, sepse Rugovs
tashm ia kishin kufizuar paraqitjet n TVSH. Takimi ishte br para
se Nano t shkonte n Samitin Ballkanik.
Ishte ftesa e Nanos drejtuar Rugovs dhe Bujar Bukoshit, qe ta
vizitonin Shqiprin para se ai t nisej n konferencn e Krets. Rugova tashme ishte i ftoht me Shqiprin, pr pabesin, si thuhej ne
LDK, qe ia kishin br atij n vitin 1996, kur Berisha dhe PD i kishin
dhn hapsir Demait n TV satelitor pr ta sulmuar Rugovn dhe
politikn paqsore. Nano thoshte se nuk i dinte arsyet e hidhrimit t
Rugovs me Berishn.
Takimi me Nanon ishte krejt sa pr sy e faqe, sepse ndaj Nanos ishte
krijuar nj urrejtje n Kosov dhe nj diferencim i pashembullt pr
Partin Socialiste dhe antarsin e saj. Nj kurs fshese pr tr ka
prfshinte dhe kishte t bnte me PS, q askush n Shqipri nuk e
besonte dhe nuk e dinte arsyen. Me nj pushtet moral q e kishte LDK
n Kosov, nuk duhej dhe nuk mund ta merrte guximin q t bnte nj
shkputje totale me Shqiprin dhe institucionet e saj, qofshin ato t
majta ose t djathta.
Ndrkoh, n Kosov ishte krijuar artificialisht e djathta dhe e majta, ashtu si ishte krijuar n tr gjeopolitikn shqiptare. Kosova me
nj pushtet moral t LDK-s, q kishte ngulitur n kok t secili banor
i Kosovs kishte imponuar iden se e majta sht rrezik pr ne dhe
njkohsisht edhe pr t ardhmen e Kosovs. Normalisht, si t majt
konsideroheshin ish-t burgosurit politik dhe nj pjes e diaspors.
Pr ata, thuhej se jan pjes e nj infrastrukture komuniste, prandaj
nuk duhet zn bes. Ky diferencim nga ana e pushtetit moral i vendosi
195

Baton Haxhiu

para syve te popullit t Kosovs dhe pushtetit serb, ish-t burgosurit si


nj e keqe e Kosovs. N t njjtn koh, kjo ishte adres publike pr
pushtetin serb, se kush e prish qetsin n Kosov dhe ka duhet t
ndrmarr pushteti serb ndaj ktij elementi radikal, si thuhej.
Stafi i nndegve kishte filluar stigmatizimin dhe merrej aktivisht
me denoncimin e kundrshtarve t vet politik, duke i quajtur ata
marksist, leninist, enverist, pro-jugosllav, etj.
Ishte nj shkoll e ndrtuar n Shqipri, me Sali Berishn n krye,
q nga viti 1992. LDK vazhdonte t bnte n Kosove, ne emr t Berishs dhe Rugovs, at q bnte Berisha dhe PD n Shqipri. PD dhe
Berisha kishte diferencuar brutalisht si familjet dhe strukturat ish-komuniste, ashtu edhe t gjith ata q kishin pasur fardo lidhjeje me
kto struktura. T njjtn gj e kishte br edhe LDK n Kosov. Me t
njjtn frym. Por, n Kosov dhe diaspor nuk kishte familje komunistsh, sepse gati t gjith ishin trashgimtar n LDK. Ajo nuk donte
ti hapte dosjet kundr vetvetes. Por antarsia e LDK-s atakonin t
ashtuquajturit enverist, qe vrtet e kishin dashur Enverin n emr t
liris pr Kosovn.
Kjo gjendje e krijuar - u shndrrua n mentalitet n Kosov dhe
Shqipri, duke harruar se lidert nj dit edhe mund t mos pajtohen.
Dhe, ashtu ndodhi.
N vitin 1996, Sali Berisha kishte ftohur marrdhniet me Ibrahim
Rugovn dhe tashm Rugova dhe Kosova nuk kishin ku t mbshteteshin m.
Fatos Nano dhe PS kishin ardhur tashm n pushtet dhe bota shqiptare dhe gjeopolitika e marrdhnieve kishte ndryshuar, gjithashtu.

196

LUFTA NDRYSHE

At q kishte br Kosova dhe LDK me socialistt, ishte ende n


kujtes t secilit shqiptar.
Rugova kurr nuk e kishte kuptuar se ishte prdorur n mnyr m
brutale nga Berisha. Kjo ndikoi q problemi i Kosovs dhe Rugova personalisht, q merrej si President i Kosovs, nga Berisha ishte prdorur
pr shtje t brendshme t politiks shqiptare. E njjta gj kishte
ndodhur edhe nga ana e Rugovs, n raport me popullin e Kosovs.
T jesh kundr politiks s Berishs n Kosov, automatikisht ishe
kundr Rugovs dhe kundr Kosovs, prandaj edhe gjith ajo rrmuj
ishte br n propagimin e t ashtuquajturs e djatht n Kosov, e
identifikuar prmes liderve Rugova-Berisha.
Kjo lidhje e Rugovs dhe politiks kosovare me Berishn dmtoi
shum imazhin e Kosovs n Shqipri. Sepse, Berisha, ndrkoh, kishte
psuar rnie t hatashme n rejtingun e tij dhe kufizohej me njeriun
autokrat dhe politikisht t mendur.
Dhe, kur Berishs po i afrohej rnia, ai e hodhi Rugovn dhe shtjen e Kosovs, duke dashur ta prdorte pr ta larguar vmendjen
nga piramidat dhe kriza sociale e shqiptarve. E hodhi Rugovn dhe
prfitoi Demain. Deshi ai ta niste konfliktin n Kosov, duke harruar
se shqiptart e Shqipris, n gjendjen q ishin, nuk anin kokn pr
Kosovn. Pra, edhe Berisha nuk e deshi m Rugovn.
N Shqipri, thjesht, arsyetohej pr pozicionin q Shqipria kishte
me Kosovn.
Problemi interpretohej ksisoj.
Nuk ka pse t mendohet se shqiptart e Shqipris i tradhtojn
shqiptart e Kosovs. Faktikisht, shteti shqiptar ka qen gjithmon i
dobt dhe n politikn e tij ndaj Kosovs ka qen gjithmon i diktuar
197

Baton Haxhiu

nga t huajt. Dhe, n nj far mnyre, t gjitha qeverit shqiptare kan


folur pr Kosovn n kuptim t fjalve, kan br shum propagand,
shum fjal t mdha pr vllazrimin. Por, nga ana tjetr, kur ka ardhur puna t mbrohen interesat, vrtet nuk kan br gj.
Ky ishte nj realizm i prpikt q flitej n Tiran.
Kjo gjendje e ngrir ndrmjet shqiptarve nuk ishte vrejtur. Ftohtsia me Berishn nuk ishte prfolur kurr, sepse e vrteta e Kosovs
dhe pr Kosovn ruhej nga tri institucione t LDK-s. Deri ather,
LDK dhe Rugova e kishte mbajtur popullin e Kosovs n nj gjendje t
ktill mashtrimi dhe shprese. LDK i prdorte shum mir instrumentet e saj q pr dhjet vjet kan qen iluzioni m i mir i shqiptarve t
Kosovs. Gazeta Bujku, respektivisht QIK-u, lajmet n TV Satelitor, q,
pr udi, kur emitoheshin, nuk mund ta gjje asnj t gjall n rrug e
Prishtins. Duke pasur kto instrumente, LDK gjithashtu kontrollonte
edhe gazetn Rilindja n diaspor, si instrument kryesor pr t mbledhur para.
Prve ktyre burimeve, LDK shfrytzonte edhe nj burim interesant t informatave. Thashethemet. Ato vrshonin n seciln deg e
nndeg t Kosovs. Kryesia e LDK-s kishte nj taktik t mrekullueshme pr t bindur qytetart. N kohn kur m nuk kishte marrdhnie fare m Shqiprin, ajo vazhdonte t diktonte temn e iluzionit. Thashethemet se Rugova po bisedon n mnyr sekrete me
diplomat, e posarisht me amerikant pr pavarsin e Kosovs,
ishin margaritar t prditshm t antarve t Kryesis s LDK-s,
por edhe vet Rugovs.

198

LUFTA NDRYSHE

Nj gj dihej se askush nuk e dinte, se kush i krijonte kto gnjeshtra.


Por, kto rrena ishin aq t suksesshme, sa q, kur ktheheshin prsri n
Prishtin, dukej se ishin si t vrteta.

199

Baton Haxhiu

Kreu i tetmbdhjet

Po pr Rambouillet
Ditn kur u shty Konferenca e Rambouillet, pr dy jav, trupat serbe
kishin nisur tanket shtes pr n Kosov. Autoblinda t reja marshonin rrugve. Nj takim ishte aranzhuar me Shtabin e Prgjithshm t
UK-s, ku do t niseshim bashk me Ambasadorin Gjerman Christian Pauls, Ambasadorin Austriak Wolfgang Petritsch, ndihmsit e tyre
Jan Kickert dhe Axel Dittman, si dhe prkthyesja Bukurie Gjonbalaj.
Tema e biseds ishte prcaktuar.
Nnshkrimi i Marrveshjes s Rambouillet dhe militarizimi i
UK-s.
S pari, than se sht n Likoc, pastaj n Obri, e n fund dolm n
Terstenik.
Dy xhipa t blinduar ishin nisur rrugs q lidhte Gllogocin me
Sknderajn, n nj mot t lig, me shi dhe balt.
Para se t arrinim ne Likoc, xhipi austriak u prish. Ambasadori
Pauls, nj diplomat me karrier, i hareshm dhe i shklqyer n miqsi,
fliste me doza humori n llogari t Ambasadorit Petritsch.
Kur keni prodhuar ju vetur q ta ndreqni. Lreni ktu veturn dhe
hipim t gjith n vetur gjermane, fliste me shaka Pauls.
E lam veturn midis malit, n dor t UK-s, me mundsi q
posa t rregullohet, t kthehet.
200

LUFTA NDRYSHE

Me t arritur n Likoc, msuam se Shtabi kishte urdhruar q takimi


t mbahej n Obri, n selin e Sylejman Selimit, asokohe Komandant i
Shtabit t Prgjithshm.
Srish, morm udhtimin n nj rrug t keqe.
N Obri, n vendin ku duhej t mbahej takimi, nuk kishte asnjeri.
Nj motoroll e vogl tregonte pr marshin e ri, q duhej marr
rrugs pr n Gllogoc. Pauls shikonte Feronikelin.
Plot snajper sht ajo ndrtes, tha Pauls.
Ai ishte nj ambasador me karrier ushtarake. E kishte kryer akademin ushtarake dhe m nj prvoj t hatashme n diplomaci.
M n fund, pas disa kthinave, vetura u ndal te vendi.
Dhjeta njerz me t zeza dhe me emblemn e UK-s, djem t rinj,
kishin rrethuar fshatin dhe pjesn ku mbahej takimi. Kishin hipur mbi
kulme, mbi drunj dhe armt i mbanin lart. Kjo nuk e fascinonte gjithaq
z. Pauls, por i bnte shum prshtypje z. Petritsch.
Jemi zbathur, sipas tradits, ndrsa vendet i zum pr tu ulur ball
pr ball. Prfaqsuesit e BE-s n njrn an, prfaqsuesit e UK-s
n ann tjetr. Prapa kisha gazetarin Tahir Desku dhe kameramanin
Abaz Zeka, q kishin marr pjes thuaja n t gjitha manifestimet e
organizuar nga UK. Prball prfaqsuesve t BE-s ndodheshin Sylejman Selimi, Jakup Krasniqi, Ram Buja, Rexhep Selimi dhe Fatmir
Limaj. Nj tavolin e drunjt, ndrmjet tyre, sa pr t vendosur nga nj
got uiski.
Jakup Krasniqi prezantoi Sylejman Selimin.
Ky sht Komandanti Suprem i UK-s. Ai do ta hap kt takim.
Sylejman Selimi kishte nj fletore prpara. Mendonim se do t marr nota nga takimi. T njjtn gj e kishte br edhe Jan me Axel.
201

Baton Haxhiu

Nuk kisha pasur dshir q kjo kaset t bjer n duart e serbve,


nisi Pauls, si me shaka, bisedn.
Merreni m vete kudo q shkoni, mos e lini aty ku e humbni betejn.
Selimi shikonte vjedhurazi Ambasadorin Pauls. Kur hapi fletoren,
kishte nj z t dridhur, nga nj respekt i tepruar pr njerzit q ishin
prezent.
Mir se keni ardhur, t nderuar diplomat, ishin fjalt e para t
Komandantit.
T gjith e shikonim. Ishte stepur nga ky takim dhe nuk ishte n
gjendje q t hiqte tensionin.
Nj prkthim i sinqert, q u bhej fjalve t Selimit, i befasoi diplomatt. Pse duhej t kishte trem n takim? Pas disa fjalive, doli nga
kjo situat, jo duke vazhduar, por me mjeshtri kaloi rendin tek Jakup
Krasniqi i cili kishte nj retorik tashm t msuar. I shoqruar me
prshndetje dhe m dshirn q t jet i afrt me t dy diplomatt,
siguroi ata se nnshkrimi i premtuar do t vinte dhe do t bnin at q
kishin premtuar n Rambouillet. Pasi q radhiti sukseset e takimeve
t shumta me bazat e UK-s, ai krkoi q te ndihmohet nga bashksia ndrkombtare pr t dal nga kjo situat e vshtir. Nuk harroi
pa e prmendur historin e lvizjes s UK-s dhe dshirn e saj q
t realizohet pavarsia e Kosovs dhe referendumi, pas tre vjetve t
propozuara.
Pauls kishte dgjuar me vmendje Jakup Krasniqin dhe Sylejman
Selimin.
Ti je Shefi i UK-s?, pyeti Pauls.
Po, u prgjigj Selimi.
202

LUFTA NDRYSHE

Ky ishte nj cinizm i tij, q n fillim t biseds, pr t uar mesazhin


tek t gjith pr mnyrn se si ishte paraqitur Selimi n bisedn hyrse.
E tash un do t jem i hapur me ju. Do ta them q ju ta kuptoni
seriozitetin e gjith ksaj q po ndodh. Ta kuptoni se sa i rndsishm
sht ky proces pr ju, fliste Pauls.
Tutje, prmendi dy gjra q duhej br.
E para, t nnshkruhej marrveshja. Dhe, e dyta, t demilitarizoheshin.
Thjesht, ti hiqni armt nga trupi. Un e di sa t fuqishm jeni ju.
E di sa sht e fort Ushtria Jugosllave. T gjitha i di. Por, nj gj duhet
ta dini. Ju duhet t bashkpunoni me ne. Nse bashkpunoni, njrin sy
q e kam t mbyllur, do ta l t till, por do ta mbyll edhe tjetrin. Nse
nuk bashkpunoni, do ti hapi q t dy syt.
Mendoja se biseda ishte e leht dhe ishte thjesht nj marrveshje
formale, sa pr tu siguruar se gjithka ishte n rregull pr Paris. Por,
nuk ndodhi ashtu. Filloi ashpr dhe pa pardon nga Pauls.
Miq t mi, shikoni si jeni t armatosur. Shikoni se si duket UK.
Nuk fitohet lufta me kallashnikov. Armiqt tuaj kane tanke dhe armat t fort.
Ksaj fjalie t Pauls, i ka dhn nj prgjigje Rexhep Selimi.
Lufta pr liri sht m e fort se tanket.
Nuk e di nj popull q ka luftuar pr liri e nuk ia ka arritur qllimit
q i ka shtruar vetes, ka shtuar Fatmir Limaj.
Por, Pauls e dinte.
A dshironi ta dini kush jan ata? Kurdt. Shikojeni si sorollaten.
Dshironi t jeni si ata. E keni rrugn hapur. Dhe jeni kah valviteni
ose andej, ose kndej...
203

Baton Haxhiu

Fjalia e pastajme - se ne e kemi mmdheun ton dhe nuk mund t


jemi si kurdt, dukej si poezi.
Pauls ishte edhe m i qart, kur u b cinik.
E keni fjaln pr Shqiprin, ju, zotri? Pr mmdheun e quajtur
Shqipri. Shikojeni se far sht ajo. Nuk mund vetes ti ndihmoj, e
lr m juve. Ju kisha thn q t orientoheni nga ne. Ne jemi miqt
tuaj dhe ne do t bjm mos q ju t liroheni, fliste Pauls.
I ftonte prfaqsuesit e UK-s q i kishte prball q ta shihnin
pak Ushtrin Jugosllave sa e fort q sht. Thoshte se ajo do ta fitoj
betejn leht, por jo edhe luftn.
Dihet pse. Kuptojeni.
Ne luftojm pr lirin ton. Dhe, ne do ta fitojm. S dyti, nuk do t
heqim dor nga UK. Nuk ka kush t m bind t heq dor nga ushtria
q ka dal nga ky popull, fliste Fatmir Limaj.
Biseda po merrte nj kahe krejt tjetr, nga ajo q ishte paramenduar. Miratimi pr nnshkrimin n fillim dukej se do t ishte i leht,
por biseda pr heqjen dor nga armt dhe uniformat e UK-s, kishte
futur bisedn n qorrsokak.
Jakup Krasniqi e bri nj lvizje interesante t debatit.
Para vetes kemi Parisin dhe atje duhet t prqendrohemi. Kur t
vij koha e militarizimit, do t jen edhe t tjert dhe do t bhet ndryshe, tha Krasniqi, duke hequr dor nga biseda e rnd ndrmjet Pauls
n njrn an dhe Rexhep Selimit dhe Fatmir Limajt n ann tjetr.
Ambasadori Petritsch kishte vrejtur se biseda kishte marr nj
kahe tjetr. Nj kahe q i prngjante asaj gjuhs s konferencs s Rambouillet.
U mundua t shpjegonte se ata ishin miqt e tyre.
204

LUFTA NDRYSHE

Ne po mundohemi t jemi miqt tuaj. Nuk keni nevoj t na bindni


neve se ka sht mir. Ky sht nj proces.
Pauls e shikonte n sy Petritsch se si fliste. Nj fjalor q nuk thoshte
asgj, por q e bnte atmosfern m t qet nga ajo e fillimit. Pauls ishte
i mrzitur dhe nuk dshironte t fliste m. Petritsch vazhdonte t fliste
me nj gjuh t but dhe t prajshme. Pauls e kishte kombinuar gjuhn
e ushtarakut dhe t qartsis.
Petritsch dhe Jakup Krasniqi kishin zn nj mes t art. Kurse,
Pauls n njrn an, dhe Fatmir Limaj e Rexhep Selimi n ann tjetr,
mbanin qndrime kundrthnse. Komandanti i Ushtris lirimtare
t Kosovs nuk dgjohej. E kishte pr her t par nj takim dhe shikonte fjalosjet dhe debatin, si n lojn e pingpongut. Koka i shkonte
djathtas-majtas.
Po shkoj me kokdhimbje nga ky takim, tha n fund Pauls.
Uroi fat, por trhoqi vrejtjen se - bashksia ndrkombtare do ta
bnte t veten.
Nga takimi dolm me t njjtin ritual. Ksaj here me nj fjali t Tahir Deskut, i cili ishte prezent gjat tr biseds.
Ishalla nuk e ka krejt prnime Ambasadori Pauls, se mbetm pa
ushtri.
Dolm si t hutuar nga ky takim. Por, posa hym n vetur, Pauls u
kujtua pr veturn e ln midis malit.
Ku e kemi veturn? Jo q na duhet, por i ka tabelat diplomatike,
fliste, duke qeshur.
Vetura ishte n oborr dhe ne niseshim pr n Prishtin. Niseshim
me nj prshtypje t rnd, por t qart. Nuk ishte edhe keq.
Kam pritur m keq, tha Pauls.
205

Baton Haxhiu

Kjo fjali mu duk se thoshte gjithka.


Loja trhiq dhe mos kput ishte interesante.
Britanikt nuk i lnin asgj rastsis. E dinin se Pauls dhe Petritsch
kishin kryer takimin n emr t BE-s. Britania dshironte t ishte e
sigurt se nnshkrimi do t ndodhte n Paris.
Ambasadori Brian Donnelly, nj protestant nga Irlanda, kishte prvoj me konfliktet etnike. Vinte nga nj vend i njjt. Gjat misionit t
tij n Kosov, jo rrall, ishte ballafaquar me fjalt e shqiptarve se i
donin irlandezt, sepse jan n pozit t njjt. Atij nuk i kishte mbetur hatri nga fjalt q i thoshin, por sa pak ishin t informuar njerzit
e politiks pr Irlandn dhe irlandezt. Kishte mirkuptim pr situatn dhe pr pasionin kosovar pr pavarsi. E kishte marr urdhrin
nga Robin Cook q t vizitonte UK-n dhe ta vrtetonte pozicionin
e tyre.
U nism hert. Ksaj here asnjri nuk ishte me kravat. E dinin se do
t shkonim n mal. Nj konvoj prej m shum se dhjet veturash kishte
kaluar rrugn, pa u ndalur nga askush. Me t arritur n rrugn e Malishevs, kinse rastsisht, kishte dal nj kamion n rrug dhe zbrisnin
dhjeta polic me maska, q e bnin ndrrimin e kolegve, po ashtu me
maska. Pritm disa minuta, derisa doli John Crosland q t krkonte
leje pr kalim, me serbishten e tij ushtarake. E bri kt me qetsin e
tij. Dshironte t shkonte sa m shpejt n Shtab. E kishte hartn prpara. E dinte do pllmb t Kosovs. I tregonte Ambasadorit se n ciln
zon ishin dhe ku ishin trupat serbe dhe ato t UK-s. Ishte knaqsi
t dgjoje nj ushtarak, q me gjuhn e tij bindse tregonte seriozitetin
e puns dhe respektin e t qenit ushtarak.

206

LUFTA NDRYSHE

Ndaljen e par e kemi br te nj shtpi, ku ishte mbledhur shtabi i


fshatit pr nj takim. Na kishin dhn lejen t kalonim dhe t takonim
udhheqsit e Shtabit.
Kemi br nj rrug t qet, pr t arritur n Lladroc, n orn 10 t
paradites. I gjith Shtabi ka qen n gjum. Disa ishin n Berish e disa
n Lladroc. Nj ushtar na tha se kishin pasur nj mbledhje t rnd
mbrmjen e kaluar.
Fatmir Limaj sht zgjuar i pari nga gjumi.
Hert keni ardhur, shumica jan n Berish, tha Limaj.
Jemi ulur n nj dhom. Nj djal dhe nj vajz na qitn aj. Kemi
biseduar pr mnyrn se si do t bhet pas Parisit. A do t ket luft
apo jo.
Crosland tha se lufta do t bhet dhe bombardimet do t jen t
sigurta. Donnelly besonte n zgjidhje paqsore dhe n Konferencn e
Parisit. David Slinn besonte se do t kishte luft, por nuk e besonte se
do t zgjaste shum. Thoshte se 78 or luft i mjaftojn Milosevicit t
mbes n pushtet.
Mbi kto prsiatje pr dhe kundr lufts, sht shfaqur n dhom
Fatmir Limaj. I veshur mir, me tesha ushtarake, u uroi mirseardhje
diplomatve.
Biseda filloi me pyetjen e Donnelly.
ka mendoni pr marrveshjen dhe pr luftn?
Limaj tash kishte ndrruar stilin e t folurit.
Un nuk jam ai q duhet t flas, duhet ti prisni t tjert q t japin
mendimin e tyre pr at q keni ardhur. Nuk jam i autorizuar t flas.

207

Baton Haxhiu

Duke folur pr Parisin dhe mundsin e zgjatjes s konfliktit, n


der kishin hyr njerzit e Shtabit t Prgjithshm t UK-s: Jakup
Krasniqi, Ram Buja, Adem Grabovci...
Biseda ka filluar krejt ndryshe nga ajo q ka qen n Terstenik. UK
kishte zhvilluar nj fushat pro marrveshjes, prandaj Jakup Krasniqi
ishte m i qet dhe m i kndshm n bised. Nuk hezitoi t thoshte se
nnshkrimi do t bhej n Paris.
Donnelly nuk e hapi fare problemin e militarizimit. Vetm tha se
do t shiheshin atje dhe do ta prfundoj ky konflikt.
Ishte nj takim i qet dhe me nj prfundim t mir.
Po kthehem i lumtur, tha Donnelly.
Ai tash kishte far ti raportonte shefit t tij, Robin Cook.
T fala nga ne, tha Krasniqi.
Mirupafshim n Paris, ishte prshndetja e dyanshme.

208

LUFTA NDRYSHE

Kreu i nntmbdhjet

Rrfimi pr intervenimin toksor


Edhe nj her n Paris -- n vazhdimin e Konferencs s Rambouillet -- t gjith silleshin ashtu sikur diplomacia t kishte shans. Delegacioni serb nuk kishte dshiruar, madje, as t ulej bashk me shqiptart n salln e bisedimeve, e jo m t pranonte kompromise. Kundr
Hashim Thait Beogradi lshoi flet arrest.
Richard Holbrooke edhe nj her kishte nderin t shqiptonte edhe
nj paralajmrim t fundit n vendin e ngjarjes. Pasi q t gjith 1.400
verifikuesit e paarmatosur t OSBE-s ishin trhequr nga Kosova, m
22 mars ai udhtoi pr n Beograd. Ai kishte thn se qetsia e Slobodan Milosevic ishte e frikshme. Gjasht or kishin qndruar prball
njri-tjetrit dhe nuk kishte asnj shenj t lshimit pe.
Ju e dini se far ndodh nse un kthehem prapa, pa kryer pun,
i kishte thn Holbrooke Milosevicit, rrfente ai n nj gazet amerikane, New Yorker.
Po, ju do t na bombardoni, kishte qen prgjigjja e Milosevic.
Ani ka? Superfuqia SHBA mund t bj gjithka: nse nj t diele
thoni se sht e mrkur, ather sht e mrkur.
Fjalt e fundit t Milosevic, q i kishte thn pr Holbrooke, kishin
qen - A do t shihemi ndonjher?
Kjo varet nga veprimet tuaja, ia kishte kthyer Holbrooke.
209

Baton Haxhiu

David Slinn, m n fund, na lajmroi se bombardimet po fillonin.


Bhuni gati pr bodrume. Ju ndihmoft Zoti.
Ishte ora 6 pasdite.
E kisha drejtuar kokn kah Hajvalia, n Prishtin. Atje frflloi
nj bomb e par, sepse e kisha nj flak t madhe para vetes, q m
mbushi gzim.
Por, ndodhi pastaj?
Derisa NATO hidhte bomba nga 5 mij metra lartsi, vrassit dhe
zjarrvnsit serb kalonin npr Kosov.
Ishin dy luftra q zhvilloheshin paralelisht: n qiell ishte Aleanca,
n tok Mesjeta.
Pr shumicn e shqiptarve, ky model ishte liria e tyre, por pr dik
ishte fatale kjo liri, gjithashtu. Pr shembull, pr familjen e Bajram Kelmendit, 24 marsi, nata e par e bombave, ishte fatale. Avokati u arrestua bashk me dy djemt e tij, nga njsit speciale. Q t tre u vran
n dalje t Prishtins.
T gjith ishim n bodrume. Asnjri nesh skishim fjetur n shtpit
tona. Na kishte sugjeruar David Slinn dhe Jan Kickert se m s miri
ishte t flinim diku jasht shtpive, derisa t rregullohej puna. T gjith
mendonin se 78 or do t ket luft, e pastaj do t bhej marrveshja.
Ky ishte synimi i lufts, sipas diplomatve.
Brenda pak ditsh do t prfundoj, kishte premtuar Sekretarja
Amerikane e Shtetit, Madeleine Albright, pak pas fillimit t lufts, n
nj takim zyrtar n Departamentin e Shtetit.
Komandanti Suprem i NATO-s, Wesley Clark, kishte pranuar n
librin e tij se sheh nj shans t mir q punn ta mbaroj brenda 72
orsh.
210

LUFTA NDRYSHE

Edhe te Qeveria e Bonit kishte mbretruar optimizm i madh q


Milosevic do t gjunjzohej shpejt.
Nj re tymi mbi nj stacion radari mjafton pr kt frikacak, Milosevic, kishte Joschka Fischer, n nj takim me ekspertt e Ballkanit, n
Ministrin e Jashtme t Gjermanis.
M skeptik ishte shprehur Presidenti i SHBA-ve, Bill Clinton.
Kjo sdo t jet nj reklam prej 30 sekondash, kishte thn ai.
Kjo ishte nj atmosfer prshkruese, q e kishim dgjuar nga goja
e diplomatve t shumt, vetm nj dit a dy para bombardimeve. Me
kt porosi dhe bindje t njjta, ishte larguar edhe delegacioni amerikan nga Kosova.
Do t jet shkurt kjo pun.
Por, mbi t gjitha, diplomatt me t cilt kishim folur para konfliktit, por as udhheqja e NATO-s, gj q na e kishin konfirmuar m
von t gjith, as Qeverit n Washington, Londr, Paris e Bon, nuk
kishin llogaritur n reagimin kaq t pashpirt t Slobodan Milosevic
ndaj bombave.
Diktatori serb kishte ashprsuar dbimet dhe masakrimet n
Kosov.
David Slinn thoshte se plani i par i NATO-s nuk parashihte asnj
vshtirsi. Porosiste q vetm t qndronim n shtpi dhe gjithka do
t ishte n rregull. Por, Plani B, ndrkaq, thoshte se nuk ekzistonte sepse nuk do t ket nevoj pr t.
Taktika e Perndimit ishte ndrtuar vetm n nj pik. Dorzimi i
Milosevic. Dhe, kjo t ndodhte sa m shpejt.
Slinn thoshte se po u prmend skenari i lufts toksore, dhe ai t
ishte br publik, ather n 19 shtetet e NATO-s do t ndodhte nj
211

Baton Haxhiu

shprthim publik dhe kurr nuk do t mund t fillohej me bombardimet.


Por, far ishte pshpritur pastaj pr Planin B Minus, t cilin e
kishte propozuar Wesley Clark?
David Slinn pohonte se vetm Britania ishte gati pr kt Plan, por
ishte kundrshtuar nga t gjith.
Sipas bisedimeve dhe te dhnave t mvonshme, Plani doli se kishte
nj prmbajtje dhe duhej t ndodhte dika.
N mngjesin e hershm t 27 majit 1999, polict gjerman bllokuan
hyrjet n autostrad dhe rrugt ansore mes Aeroportit t Kln dhe
Hotelit Bristol, n Bonn, kishte shkruar nj gazetare gjermane. Madje,
edhe ata kishin qene t zgjuar n orn tre t mngjesit, por nuk kishin
par asgj nga njeriu i cili parakaloi me veturn e shpejt.
Lufta e Kosovs po zgjaste tashm nnt jav, kur Ministri Amerikan i Mbrojtjes, William Cohen, kishte shkelur Bonin, pr t zhvilluar
biseda sekrete me Ministrat e Mbrojtjes t Anglis, Francs, Gjermanis dhe Italis. Tema: nj marshim eventual i NATO-s n Jugosllavi. Pas
gjasht or konsultimesh, pes Ministrat kishin ardhur n nj prfundim me pasoja. Qeverit e tyre do duhej t vendosnin pr vnien n
gatishmri t trupave toksore. Kuptohet, brenda pak ditsh.
Q nga fillimi i lufts ajrore 78-ditshe n Ballkan, Presidenti i
SHBA-ve, Bill Clinton, n opinion kishte prjashtuar kategorikisht angazhimin e trupave toksore. Prkundr ksaj, prgatitjet e fshehta pr
invazion n Kosov zhvilloheshin larg syve t opinionit. Derisa aleatt
po kshilloheshin pr nj ndrhyrje t mundshme t trupave, me rast
do t angazhohej, pr shembull, pothuaj gjysma e ushtris s Anglis,
kur Presidenti Slobodan Milosevic, m 3 qershor befasisht kapitulloi.
212

LUFTA NDRYSHE

Bill Clinton dhe udhheqjet e shteteve t tjera antare t NATO-s n


at koh, n fakt, refuzonin t jepnin plqimin politik pr invazion.
Por, Milosevic duket se pr kt ka mundur t ket mendim tjetr.
Kur shqiptart kryengrits, nga fundi i majit, me dijen dhe prkrahjen aktive ajrore t NATO-s, filluan nj ofensiv t madhe, duket se
Milosevic dhe gjeneralt e tij ishin bindur se NATO gjendej pak para
sulmit toksor. Sipas pikpamjes s komandantve t NATO-s, ky moment mendohet t ket luajtur nj rol vendimtar pr trheqjen e befasishme t Milosevic. N baz t dokumenteve dhe shum intervistave
t zhvilluara pas lufts me zyrtar t lart t NATO-s, mund t vihet n
prfundim se si nj ofensiv, e cila nuk ndodhi kurr, ndoshta vendosmrisht kontribuoi n fitoren e NATO-s.
M 24 mars, ditn e par t lufts, gjat nj fjalimi televiziv, nga Zyra
Ovale, Presidenti Clinton dha nj premtim.
Un nuk synoj q trupat tona ti drgoj n Kosov pr luft.
Por, vetm disa jav m von, nga mesi i prillit, Komandanti Suprem i Aleancs, Gjenerali Wesley Clark mblodhi oficert britanik
dhe amerikan n selin qendrore t NATO-s, me qllim q t marr
pikpamjet e tyre pr opsionet e ndryshme t nj lufte toksore.
Ndonse udhheqja politike e NATO-s nuk do t kishte lejuar plane
invazioni, Kshilltari pr Siguri i Presidentit Clinton, Samuel Berger
arriti ta bind Sekretarin e Prgjithshm t NATO-s, Javier Solana, q
t autorizoj bisedat sekrete t Gjeneralit Clark. Synim i Clark, ndr
t tjera, ishte q, pr bindjen e tij, duhej prpiluar nj plan invazioni,
q do t fitonte mbshtetjen e gjeneralve amerikan. Nj prpjekje e
vshtir, meq Pentagoni kurr nuk ishte i disponuar me entuziazm

213

Baton Haxhiu

pr opsione toksore, kshtu q angazhimi i Clark gjat rrjedhs s


lufts - shkaktoi tensione t vazhdueshme.
Por, Clark nuk ishte i vetmuar me mendimin e tij.
Pak para Samitit Jubilar t NATO-s, m 22 prill 1999, Presidenti
Amerikan vendosi q ai do t drgonte trupa, nse sulmet ajrore nuk
do t mjaftonin dhe nse invazioni do t mbetej rruga e vetme pr fitore.
N Mons, Shtabi Ushtarak i dha Gjeneralit Clark prkrahje t gjer.
T gjith e dinim se me planifikimin e ndrhyrjes toksore do t
duhej t fillohej sa m shpejt q t jet e mundur, raportonte nj oficer
i lart, aq m tepr kur invazioni do t duhej t ndodhte para dimrit.
N mbrmjen para Samitit, Clinton e kishte shtyr Kryeministrin
Tony Blair q t mos fliste n opinion pr planet e invazionit, meq
krijoheshin probleme t brendshme mes aleatve dhe se rust po pengoheshin pr t dhn ndihm diplomatike.
Pak m von, nj dyzin oficersh t vendosur n nj bunker t mbuluar me bar n Mons dhe 60 t ngarkuar t tjer ushtarak n selin
qendrore europiane t SHBA-ve, n Heidelberg, filluan t punonin
plane tepr sekrete invazioni.
Nga mesi i majit, Clark paraqiti planin e par pr nj sulm me 175
mij ushtar nga jugu, nj sulm q kryesisht do t zhvillohej prmes
rrugs s vetme nga Shqipria. N diagramet e NATO-s ai quhej - Plani
B Minus, gj q prcaktonte pozitn e tij n katalogun e skenarve, i
cili nisej nga nj invazion masiv, i drejtprdrejt kundr Serbis e deri
te planet m pak ekstreme.

214

LUFTA NDRYSHE

Wesley Clark shkoi n Samitin e NATO-s me shpresn se deri m 1


qershor do t merrte plqimin e Presidentit Clinton pr Planin B-Minus, dhe m 1 shtator 1999 trupat do t ishin t gatshme.
Por, Shtpia e Bardh dshironte q vendimin ta shtynte sa m
gjat q t ishte e mundur. Dhe, s pari, t priste motin m t mir dhe
prkrahje plotsuese nga ajri, n mnyr q t prmirsoheshin shanset e nj fitoreje vetm nga ajri.
Gjat nj bisede t gjat telefonike, Clark dhe Kshilltari pr Siguri
Berger, u pajtuan pr t shtyr vendimin pr s paku dhjet dit.
Kohn e shkurtuar t prgatitjes Clark e kompensoi prmes prshpejtimit t punve meremetuese n rrugn kryesore t ndrhyrjes
npr Shqipri, nj rruge e rrshqitshme dhe me balt, e cila shpie nga
Tirana pr n Kuks, afr kufirit me Kosovn. Lejen pr t ndrtuar
rrugn Clark zyrtarisht e kishte marr pr shkak t vals s refugjatve.
Por, trupat e xhenios t NATO-s at e prforconin, ashtu q ajo mund
t mbante edhe peshn e tankut t rnd dhe artileris.
Plani B-Minus ishte pritur shum ftoht, kur Clark m 19 prill kishte
informuar Shtabin e Prgjithshm n Pentagon. Ministri i Mbrojtjes
Cohen dhe Shefi i Shtabit t Prgjithshm, Gjenerali Henry Shelton,
shqetsimin e tyre ia kishin shfaqur Presidentit dhe kishin ritheksuar
ngurrimin e tyre pr drgimin e trupave. Ekipi i siguris s Clinton, t
cilit i prkiste edhe Berger, ishte shum m i interesuar pr nj ofensiv toksore dhe i dha Pentagonit detyrn pr t shqyrtuar mundsi t tjera invazioni. Iniciator kryesor i takimit sekret t Cohen, m
27 maj n Bon, ishte Ministri Britanik i Mbrojtjes, George Robertson.
N mbledhjen e mbajtur, n Ministrin Gjermane t Mbrojtjes, e cila
kishte zgjatur nga ora 10:00 deri n orn 16:30, Robertson u angazhua
215

Baton Haxhiu

pr prgatitje t menjhershme pr drgimin e trupave n Jugosllavi


dhe pr kt premtoi 50 mij ushtar.
Qeveria Britanike paraqitej si prkrahse kryesore e invazionit dhe
vazhdimisht ndrhynte te zyrtart amerikan, me arsyetimin se do t
ishte joprofesionale q, n rast t mossuksesit t ofensivs ajrore, t
mos prgatiteshin alternativa. Q para takimit sekret, Clinton, gjat nj
bisede telefonike me Tony Blair, kishte lejuar q Sekretarit t Prgjithshm t NATO ti jepej autorizimi pr t prpiluar nj plan t detajuar
t nj ofensive toksore.
Ministri Gjerman dhe ai Italian i Mbrojtjes dukej se n Bon, m pak
se asnjher m par, hidhnin posht ndrhyrjen e trupave toksore.
Megjithat, ata ende shfaqn rezerva serioze.
Francezt, pa qen plotsisht kundr invazionit, prfaqsuan mendimin se koha e prgatitjes nuk do t mjaftonte pr nj ndrhyrje para
dimrit.
Ministri Amerikan i Mbrojtjes, Cohen, mendonte se ishte m e sigurt t vazhdohej me sulme ajrore, se sa t rrezikohej me disharmoni
mbi trupat toksore.
Nga ky takim rezultoi shum qart se n debatin pr trupat toksore
nuk do t arrihej konsensus, thoshte Cohen n retrospektiv.
Un isha pr intensifikimin e lufts ajrore dhe zgjerimin e saj n
caqe t reja.
N fund, Ministrat e Mbrojtjes u pajtuan se NATO nuk guxonte tia
lejonte vetes nj disfat dhe se qeverit e tyre, gjat javve t ardhshme,
do t duhej t merrnin nj vendim lidhur me trupat toksore.
Mirpo, ky plan kohor u tejkalua nga ngjarjet.

216

LUFTA NDRYSHE

Ndrkoh, n Shqipri, n nj qendr sekrete operimi, n qytetin


kufitar t Kuksit, njsi speciale amerikane dhe europiane diskutonin
se si UK t shndrrohej n nj trup t leht kmbsorie, q n kurriz t armikut t hedh ura n ajr, si ishte shprehur nj funksionar
amerikan, i cili merrte pjes n planifikime.
T themi kshtu: Pikpamja se UK ishte e dobishme te ne po
forcohej, kishte menduar ai.
N realitet, CIA dhe NATO, edhe prkundr prgnjeshtrimeve
zyrtare, q nga mesi i prillit kishin bashkpunuar me UK-n. Dega
e CIA-s n Tiran dhe 24 njsi speciale amerikane n Kuks dhe n
Durrs, kryengritsve t shprndar dhe t armatosur keq - u kishin
ndihmuar, duke u dhn informata t dobishme pr pozitat e trupave
serbe. Pr t evituar nj bashkpunim t drejtprdrejt me UK-n,
ushtria amerikane prdorte ushtrin shqiptare, si ndrmjetse. Prfaqsues t UK-s takoheshin pr do dit me oficer shqiptar n
Ministrin Shqiptare t Mbrojtjes n Tiran, kryesisht n prani t nj
zyrtari t CIA-s. Puna ndrlidhse me UK-n zhvillohej kryesisht n
qendrn operuese n Kuks, ku oficer t CIA-s dhe t njsive speciale
mblidhnin informata.
M 26 maj 1999, nj dit para takimit n Bon, t Ministrave t
Mbrojtjes, UK, me prkrahjen e artileris shqiptare, filloi nj ofensiv
t madhe pr t siguruar nj vij furnizimi drejt Kosovs. Por, gjat tri
ditve, UK psoi nj disfat t hidhur. 250 lufttar t saj m t mir
u bllokuan nga m shum se 700 ushtar jugosllav n kodrn e Pashtrikut.

217

Baton Haxhiu

Kjo kodr nuk do t dorzohet. Asnj serb nuk do ta durojm n


kt kodr, thoshte Wesley Clark, n nj videokonferenc me gjeneralt e tij.
Do t rrjedh gjak amerikan, nse nuk i ndihmojm UK-s pr ta
mbajtur at, Pashtrikun.
M 7 qershor, dy avion amerikan B-52 fluturuan pr ndihm dhe
bombarduan dy batalione t ushtris jugosllave, t cilat u befasuan n
fush t hapur. NATO llogarit se me kt rast ishin vrar disa qindra
ushtar. Funksionart, ndrkaq, besojn se me kt goditje nga m t
tmerrshmet u arrit nj pik kthes e lufts.
Enigma m e rndsishme e lufts, megjithat, mbetet - far e
shtyri Milosevicin ti jap fund luftimeve dhe n qershor befasisht t
urdhroj trheqjen e t gjitha trupave t tij nga Kosova?
Nj faktor ishin pa dyshim shkatrrimet e shkaktuara nga bombat
e NATO-s n Serbi. Lufta ajrore shkatrroi lidhjet jetsore t Jugosllavis - rrugt, urat, linjat hekurudhore, fabrikat, aeroportet, antenat
televizive, depot e nafts dhe centralet elektrike, dhe ajo e ndrpreu
ekonomin. Prve ksaj, NATO arriti ta bind Kremlinin t ushtronte
presion diplomatik ndaj Slobodan Milosevic.
N retrospektiv, beteja e Pashtrikut duket se, megjithat, ishte nj
kthes, edhe pse jo n kuptimin e fituar ather nga ushtarakt.
Mendoj se Milosevic kishte informata t shumta, t cilat ndikuan
q ai t vinte n prfundim se po afrohej ofensiva toksore, thoshte
Komandanti Suprem i NATO-s, Clark, pas lufts.
Pa marr parasysh se far ka mundur t mendoj Milosevic, m
von u pa se udhheqsi i serbve kapitullimin e tij e prgatiti pikr-

218

LUFTA NDRYSHE

isht n at moment kur Bill Clinton po shqyrtonte seriozisht opsionin


toksor.
N mesditn e 2 qershorit, Kshilltari pr Siguri i Presidentit, Berger, u takua me ekspert t politiks s jashtme, t cilt publikisht angazhoheshin q NATO t konsideronte ndrhyrjen e trupave toksore.
Sipas nj pjesmarrsi, grupi ishte befasuar kur dgjoi se Qeveria e
Clinton, tash, ishte e gatshme pr prkrahjen e invazionit, nse ai do t
ishte i domosdoshm pr fitore.
Ne sht dashur t fitojm, madje edhe sikur t ishte e nevojshme
edhe ndrhyrja e trupave toksore, tha Berger, pas prfundimit t
lufts.
N kt pik kemi qen unik t gjith.
Mngjesin tjetr befasia ishte e prsosur.
M 3 qershor, n orn 06:30, Shtabi Kombtar i Siguris s Presidentit Clinton mori lajmin se Qeveria Jugosllave po dorzohej. Por, Washingtoni kishte frik se mos po binte n ndonj kurth. Prkundr risive,
Clinton pasdite u takua me Shtabin e Prgjithshm pr t diskutuar pr
ndrhyrjen e trupave toksore n Kosov. Edhe Wesley Clark reagoi
skeptik ndaj lajmit nga Beogradi dhe kmbnguli q bombardimet t
vazhdonin deri n zbatimin e vrtet t trheqjes serbe.
M 7 qershor, bisedimet paqsore ngecn, sepse komandantt jugosllav refuzonin kushtet e NATO-s pr trheqje. Bisedimet u shtyn,
bombardimet u prforcuan. Clark edhe m tutje kmbngulte n
mundsin e invazionit toksor.
do dit e humbur ndikon negativisht n rrjedhn e Planit B-Minus, u thoshte ai komandantve t tij.

219

Baton Haxhiu

Kt mbrmje pilott e avionve B-52 hodhn bombat e tyre mbi


Pashtrik. Ditn tjetr, vendet perndimore dhe Rusia arritn nj marrveshje, e cila parashihte prpilimin e nj Rezolute t OKB-s, me t
ciln Milosevic, n mnyr diplomatike, do t futej n ngushtic.
Dy net m von, Milosevic nnshkroi nj marrveshje - e cila
mundsonte marshimin e 50 mij ushtarve t NATO-s. Jo si trupa
luftuese, por si paqeruajtse.
Me kto dilema, kemi pritur bombat...

220

LUFTA NDRYSHE

Kreu i njzet

Vdekja ime
N ditn e par, pas bombardimeve, e kishim ln t takohemi me
gazetart para Redaksis s Kohs Ditore.
N orn 11.00.
Nuk e dinim far do t thoshte - lufta.
Kishim menduar se t gjith serbt, me polici dhe ushtri, do t zhduken. Por, qyteti kishte pamje krejt tjetr.
Me t arritur para ders s Redaksis, kam par gjakun e terur
deri n rrugn kryesore. Shum pak njerz kam par n rrug. Atyktu ndonj lvizje e ndonj veture policie. Nj njeri q rrinte para
ndrtess m tha se e kishin vrar nj roje t nats. Rojn e Kohs Ditore. Ishim prshndetur nj dit m par, n orn 5 pasdite. Sa rnd
m erdhi. Kam marr n telefon Veton Surroin pr tia kumtuar lajmin.
Ka nxjerr nj ofsham t thell dhe m sugjeroi t futesha urgjentisht
diku. M tha se tash - ska m gazet.
Pas pak, m sht ndalur telefoni.
Skisha m lidhje.
Kam hyr n banesn ku kisha fjetur nj nat m par dhe kemi
vendosur t shkojm t flem n Lagjen e Kurrizit, te Muharrem Qena.
E kemi br nj nat t tmerrshme. Sa krisma dhe thyerje e vjedhje
ndodhn at nat.
221

Baton Haxhiu

Nj frik q t ngjethte misht.


Familjen nuk e kisha larguar nga Kosova. Q t gjith i kisha bindur
se lufta do t zgjaste shum shkurt. Gruan dhe djalin i kisha drguar n
Prizren, pr nj arsye t vetme. Nuk dshiroja t flija n nj vend dhe t
vritesha kot s koti. Pastaj, edhe nse do t zihesha nga serbt, nuk doja
q kjo t bhej para familjes.
Prindrit dhe motrat kishin qndruar n Mhall t Muhaxherve,
te dhndri, n Prishtin. Kurse motra dhe dhndri im, q u kujdes
n momentet m t vshtira t jets sime, kur u shpalla i vdekur nga
NATO, kishte qndruar n shtpin e saj gjat gjith kohs.
At nat, derisa po e prjetoja nj tmerr t vrtet, duke biseduar
n telefon me gruan dhe djalin n Prizren, u ndrpre linja telefonike.
Edhe telefonat statik u ndaln.
T nesrmen, vendosa t shkoja n banesn e shkrimtarit Teki Dervishit, n Lagjen Kodra e Diellit, n Prishtin. Ai jetonte vetm pr
nj koh t gjat, sepse gruan e kishte n Shkup. Kisha frik t shkoj,
sepse Tekiu ishte i prndjekur politikisht dhe e kisha drojn q aty do
t hynin s pari. Por, nuk kisha shum zgjidhje. Nuk dija ku t shkoja.
Tekiu u gzua shum. S paku, mund t bnim muhabet pr t gjitha.
Edhe pr opsionet. Kishte frik. Dhe, thn t drejtn, hi m pak nuk
kishim edhe ne t tjert. Un flisja pr opsionet e lufts 78-orshe q kisha dgjuar nga diplomatt. Tekiu ishte pesimist. Mbante nj qndrim
religjioz ndaj konfliktit.
Epo, t ishim katolik, tash do t ishim t lir. Tash do t na bjn
prshesh, thoshte ai, me frik.
Fliste se do t na przinin t gjithve nga Kosova.
Nuk i besoja analizave t tij.
222

LUFTA NDRYSHE

Un u besoja atyre q m kishin thn se do t liroheshim pr disa


dit.
Duke dgjuar konferencat pr media n BBC, dgjova listn e t
vdekurve.
Ishte dit e hn. Fjalia q doli nga goja e Kapitenit David Welby
ishte - Dje, e diel, jan ekzekutuar katr intelektual t n njohur t
Kosovs: Fehmi Agani, Baton Haxi, Kryeredaktor i Kohs Ditore dhe
dy t tjer.
U stepa.
Nuk mund t besoja.
Jamie Shean e kisha takuar disa muaj pas lufts n Prishtin. E kisha takuar n nj konferenc. Isha kurioz ta dija se kush e shpalli se
isha vrar. Nuk dshiroja t dija pr motivet dhe arsyet, por njeriun. T
njjtn pyetje ia kisha br edhe David Slinn. I pari m tha se Wesley
Clark i ka ofruar emrat, kurse i dyti tha se adresimin e ka br te Shawn
Burns, diplomati amerikan.
Wesley Clark ka ofruar nj letr me emra t ekzekutuar. Thjesht, i
kemi lexuar, pa ditur se kush n t vrtet jan, m thoshte Jamie Shea.
Ky sht varianti nga Brukseli, por si ka qen ndjenja n Prishtin,
pr ta prjetuar vdekjen?
I ulur n tok, me disa njerz prreth, shikonim BBC. Shumica prej
tyre nuk kuptonin asgj, por ishte br shprehi pr ta par Shean dhe
konferencat e tij pr media.
ka po thot? A po dorzohet Milosevic? Kur po kryhet lufta?
Zakonisht kto ishin pyetjet, n ditt e para t strehimit.
M 29 mars ishte ndryshe. E shikoja televizorin pa asnj stres
personal. Pr nj moment, dgjova emrin tim dhe t Fehmi Aganit.
223

Baton Haxhiu

Mbiemri m ishte ndryshuar. Baton Haxi. Por, u tha - Kryeredaktor,


ather isha i sigurt se ky ishte nj gabim i madh. Nuk e kuptoi askush
se far kishin thn. E kuptuan emrin e Aganit, por jo edhe timin.
Dridhesha i tri. Si mund t shpallet njeriu i vdekur? Nuk e kisha t
qart pse? Telefonat nuk punonin. Jasht nuk guxonim t lviznim.
Kam qndruar pr nj or e gjysm si i mendur.
Flisja vetmvete.
E kisha nj cop shpres se do t demantonte dikush. N banesn
tjetr t fqinjit t Tekiut, dgjohej Radio Deutsche Welle, n gjuhn
shqipe. Po ta jepnin edhe kta lajmin, e dija se do t plaste kiameti.
Mbeta vetm n banes, kurse t gjith shkuan pr t dgjuar lajmet.
N orn 17:02, i kam par se si po hynin brenda dhe po m shikonin. ka sht kjo tash? A sht e mundur kjo? Ju thash q, meq jam
deklaruar si i vrar, e di q as Agani nuk sht. S paku, ne q ishim aty,
e dinim, ose supozonim, se e dinim nj t vrtet.
Por, familja ime?
Kush do ti lajmronte ata se nuk sht e vrtet.
Jasht dgjoheshin krisma. Familjart q ishin me fmij, e kishin
drojn e arsyeshme. Nse e marrin vesh, do t na vrasin t gjithve. E
pash sikletin e tyre dhe aprovova nj sugjerim t Tekiut, se m duhej t
ikja nga aty. Pr shum arsye. Pr sigurin time dhe t gjith t tjerve.
Kam dal i maskuar, me nj kapel dhe pa mjekr. Jam afruar t nj
banes dhe i luta q t hyja brenda. M pyetn kush jam. Kur u tregova,
njri m pshty, duke me thn St vjen turp ta prezantosh njeriun
e vrar.
Jam kthyer prsri t hyrja.
Pas pak, ka ardhur motra ime.
224

LUFTA NDRYSHE

Vetm ajo nga familja e dinte se ku gjendesha. Npr krisma, motra


ime, Sanija, ka ardhur si e mendur. M ka par dhe m ka prqafuar
shum.
Ikim shpejt, se po gjuajn dhe po thyejn dyqane, m tha.
Kur kemi arritur, m n fund, te nj banes e Kodrs s Diellit,
kishin filluar gjuajtjet nga kallashnikovt. Kemi hyr t nj shtpi dhe
jemi strehuar. Vetm shikoheshim n sy dhe nuk flisnim. Ata nuk pyesnin asgj, un nuk thosha asgj. Njerzit i besonin m shum NATO-s se mua q isha gjall.
Pas gjysm ore, kemi ikur nga ajo banes dhe kemi vajtur n nj
banes tjetr. Te motra. E tash, si t lajmroj se jam gjall. Dikush
kishte hapur der pr mua, t tjert m kishin vajtuar, kurse e shihja
veten n TV t ndryshme, duke folur njerzit pr mua. Sa keq e sa mir
n t njjtn koh. Mir q dgjoja aq fjal t mira nga kolegt e BBC,
SKY NEWS, CNN, e t tjera. Dgjoja komentet n radio dhe shkrimet
q kishin br gazetat. Krejt ishte si n ndrr.
Sa keq ishte ta prjetosh vdekjen e t jesh i gjall.
Gruaja dhe djali kishin qen n Prizren dhe njerzit e afrt kishin
shkuar pr kryeshndosh.
Vetm lufta sjell kso befasish.
Kemi kaluar t motra pr dy dit t tjera. Ishte rrezik.
Me datn 2 prill, kishin dhn urdhr q t largoheshim nga lagjja.
Paramilitar me tesha t gjelbra -- pr her t par kisha par uniforma t tilla -- kishin dhn urdhr q t gjith banort t largoheshin.
Nuk ishin m shum se tridhjet paramilitar. Dhjetra mijra banor
t Kodrs s Diellit kishin dal n fush. Nuk shihej fundi. Kam dal
i maskuar, por disa nga banort m njihnin. Nuk besonin, por as q
225

Baton Haxhiu

bnin z. Dhjetra mijra njerz largoheshin nga tridhjet ushtar.


Asnj rezistenc. Nuk kishte kush t na mbronte. As politika. As ushtria e Kosovs. T gjith ishim n fush.
Shyqyr Zot q qenke gjall, m tha nj grua, me z t ult.
Nuk dija si t reagoja. E kam marr nj grua me dy pleq dhe nj
fmij dhe kemi hipur n veturn q e kisha disa dhjetra metra larg.
Nuk e dinim ku shkonim. Plaku thoshte se dshironte t mbetej, t
tjert ishin pr t ikur. N do udhkryq kishte ushtar. Vetm t tregonin drejtimin.
Rrugs e ndalnin ndonj vetur t mir dhe i nxirrnin njerzit prej
saj. Ata ose hynin te dikush tjetr, ose vazhdonin kmb.
Pas nj kohe, kemi arritur te udhkryqi q lidh Brezovicn dhe Shkupin.
Na kishin thn se duhet shkuar drejt rrugs s Tetovs. Kur kemi
arritur lart, rendi ishte i gjat dhjetra kilometra. Kemi pritur katr
dit, rrz maleve. E kam ln veturn dhe kam dal n zonn maqedonase. Nga nj telefon, kam thirrur Zyrn Amerikane. Ka ardhur pr
t m nxjerr nga aty nj doktoresh britanike, emrin e s cils nuk e
msova, por pr vite kishte bashkpunuar me ne. Pastaj, kan ardhur
disa t tjer dhe m larguan nga zona.
Pika ime e par ishte Partia Demokratike Shqiptare.
Kam takuar gazetaren Teuta Arifi dhe kam dhn nj lajm n Deutsche Welle se jam gjall, duke shtuar se n Kosov ka shum pak shqiptar dhe se ne jemi popull i pambrojtur.
At nat kam folur me t gjith njerzit q ishin jasht Kosovs.
Chris Hill q ishte n Shkup, Nick Hill q ishte n Hungari, David

226

LUFTA NDRYSHE

Slinn q ishte n Londr, Jan Kickert, Axel Dittman, Ambasadorin Petritsch, James Rubin...
Natn e par kemi folur me Slinn, Dittman dhe Pauls pr rishfaqjen
e politiks kosovare n sken. Pauls thoshte se ata nuk mund t flisnin
pr ne. Askush nuk bhet i gjall. T gjith thon se familjet i kemi
brenda, ose e kishin nj arsye tjetr.
T njjtn nat, posa kemi arritur n Tetov, kemi br grupin pr
nj vizit n shtetet europiane.
Kam thirrur Blerim Shaln n Dibr, pastaj Migjen Kelmendin n
Tetov, Shklzen Maliqin dhe Gjeraqina Tuhinn.
Kta ishin njerzit q i kishim para vetes.
T nesrmen jemi nisur pr n vizit. Kemi takuar z. Joschka Fischer, t pasnesrmen kemi udhtuar pr n Londr dhe kemi pasur konferenc me z. Robin Cook.
Posa jam kthyer n Maqedoni, m than se duhet nisur gazeta n ekzil. Varianti i par ishte t nisim nj agjenci dhe t vendoset n Tiran.
Por, kjo nuk ishte e mjaftueshme pr njerzit q ishin npr kampe.
Kemi br nj projekt pr gazet. Prnjher kishin ardhur dhjetra
oferta. Propozimi i par ishte Refugjati. M duket se ishte propozim
i Ministris s Jashtme Britanike.
Ardian Arifaj dhe Sami Kqiku, nga Redaksia, m kishin prkrahur se duhej nisur Koha n Ekzil, e jo gazeta Refugjati. Nuk donim t
ishim refugjat. Tre muaj, Britania e Madhe, Franca, Soros dhe DFID
ndihmuan daljen e gazets. Falas, pr refugjat n Shqipri dhe Maqedoni.
Nuk dinim kush do t mbetej gjall. Njerzit ishin regjistruar t iknin
nga Maqedonia. Lajmi q tronditi m s shumti ishte vrasja e Fehmi
227

Baton Haxhiu

Aganit. Kosova kishte humbur shum. Kryesia e LDK-s mbante mbledhje n nj bodrum t nj restoranti t Tetovs. Ishin ndar n grupe dhe
krkonin zgjidhje. Disa shkonin n Tiran pr tu takuar me UK-n, e
disa t tjer rrinin kot n Tetov, thjesht si refugjat. UK kishte formuar
nj Qeveri pr vete. E takova Hashim Thain prapa Restorantit Arbi, n
Tetov, kishte ardhur nga lufta. Sabri Hamitin e kisha par n Paris, si
nj vzhgues i nj tribune, derisa flitej pr Kosovn dhe marshin e paqes
dhe liris. Me Muhamedin Kullashin flisja pr situatn n Kosov. Edi
Rama dhe un kishim shkuar ti ndihmonim organizatort pr marshin
n sheshin m t madh t Parisit. Kishte ndihmuar shum Luan Rama,
Ambasador i Shqipris atje. Atje ishin t gjith artistt me prejardhje
shqiptare, me n krye Liri Begen. Rexhep Mitrovica dhe plot t tjer.
Mijra bluza dhe pllakate ishin prgatitur. Ishin t gjith filozoft e njohur q dshironin t ndihmonin.
Kosova mon amour.
Ky ishte pllakati q thoshte gjithka.
Fund i pritur.
Kosova u lirua. Pas gjith atyre etheve q na shkaktuan diplomatt
dhe hyrja e trupave Prishtin, megjithat ishte gzim i madh. E kisha
shkruar nj shkrim n gazet, m von t botuar n Courrier International dhe n Frankfurter Allgemeine, m 6 prill t vitit 1999, me titull
- N Kosov kthehemi m 15 qershor. E kisha br jo pse dija dika
pr kt dat t lirimit, por kisha konstatuar edhe nj her thnien e
famshme - se politika sht nj percepcion. Kur e kisha takuar David
Slinn n Londr, m kishte thn decidivisht - Meq nuk po dorzohet
Milosevic, projekti i bombardimeve nuk guxon t shkoj m shum se
mesi i qershorit. E shkrova dhe botova, duke parafrazuar David Slinn, se,
228

LUFTA NDRYSHE

nse nuk lirohet Kosova deri m 15 qershor, n kampe do t jet shum


nxeht dhe do t rrezikohet paqja n Maqedoni. Do t rrezikohet rajoni.
N vend t 50 mij trupave t parapar pr Kosovn, do t na duheshin
dhjeta mijra t tjera pr ta ruajtur paqen n Ballkan.
Ky ishte nj arsyetim i Slinn pse Kosova duhej t lirohej deri m 15
qershor. Shkrimi mbetet si nj percepcion i nj gazetari q as ndrmend
nuk i kishte shkuar se Kosova mund t lirohej deri n at dit.
Skenarin e kisha shum m t keq.
Ndarjen dhe fundin e lufts m Serbin.
11 qershor 1999.
Trupat ishin n kufi. David Slinn krkoi q dikush ta shoqronte deri
n Prishtin, me automjetin e tij t blinduar. Ai do t hynte me trupat
britanike, pr ta marr nj shtpi m qira n Dragodan.
Njerzit kishin marr pamje kufomash.
N shtpin e Dukagjin Binishit, n prdhesen e ndrtess, pash Veton
Surroin. Me flok t gjat, i humbur dhe m shijen e keqe t lufts. I thash
se kishim provuar ta nxirrnim nga aty, n disa variante, por adresa e tij
nuk dihej.
Nuk u desh t jesh shum i ditur q ta parashikosh fundin e lufts.
Por, nuk e kisha paramenduar epilogun e ksaj drame me vandalizma
e djegie.
Sapo kreva pun n Prishtin, dshiroja ta shihja djalin dhe gruan.
Me nj ekip spanjoll dhe me gazetarin Augustin Palokaj kemi udhtuar
pr n Prizren. Djalit iu kishin rritur flokt, kurse gruaja kishte humbur shpresat se do t shihemi ndonjher tjetr.
Por, si e pash Kosovn?

229

Baton Haxhiu

Ishte vend ku zrat e t vdekurve flisnin po aq zshm sikur ata t


t gjallve, ndoshta edhe m zshm. T vdekurit nuk ishin askund dhe
ishin gjithkund. Ishte e qart se disa kurr nuk do t gjenden, t tjert
ishin t shprndar npr varre t paemrtuara. Eshtrat e tyre ishin t
grumbulluar n grmadhat e atyre q dikur kishin qen ishin shtpit
e tyre t bukura t fshatit. Aty kishin qen momentet e tyre t fundit, t
shnuara n memorie dhe n fytyra t atyre q mbijetuan ato q ndodhn
n Kosov.
Liria pr disa ishte klithje, pr disa ferr.
dokush ishte n marrdhnie t ngushta me kta t vdekur. Gati do
fshat, do mhall, do familje n nj mnyr ishte prekur nga sulmi i
egr i vrasjeve, dimensioni i t cilave vetm po bhej plotsisht i qart,
kur paqeruajtsit e NATO-s shtriheshin n tr Kosovn dhe shqiptart e
dbuar po ktheheshin prapa.
Ajo q shqiptart gjenin, kur ktheheshin n vendin e tyre, ishte nj
shtpi gjigante e shkatrruar. Zyrtart ushtarak dhe humanitar perndimor thoshin se deri n 10.000 njerz mund t ishin vrar n nj fushat t orkestruar t krimeve nga policia dhe nga trupat e paramilitarve
serb.
Ndonjher njerzit e vdekur i gjenin n pragjet e shtpive t tyre.
Pjes t kufomave mbushnin bunart familjar, kufomat ende qndronin
aty ku ishin vrar.
N Krush - ishte tmerr. Nj fshatar i Krushs s Madhe mendon se
syt e tij gjithnj do t drejtohen nga vendi i krimit.
sht aq vshtir kto dit... Vetm t jesh ktu, thoshte ai.
Dhe, njerzit, ishin t vdekur po ashtu, n nj mnyr, edhe ata q
ishin ln t gjall.
230

LUFTA NDRYSHE

Kishte fmij q ishin sikur zombi t vegjl. Nuk ishin as t piklluar,


ishin vetm t zbrazt. Njerz t moshuar Krushs vetm qanin.
Vashat e reja q ishin dhunuar, mendonin se kurr nuk do t flasin pr
at gj, por jeta e tyre ishte shkatrruar. Dhe pr meshkujt ishte ndjenj e
tmerrshme, sepse ata donin ti mbronin familjet e tyre nga tr kjo, dhe
nuk ia doln. Gati n do mur kishte grafit n serbisht. Umri! Vdis.
Tashm kishte dit q bombardimet e caqeve serbe nga NATO kishin
prfunduar. Por, nuk mund t thuhej se kishte prfunduar lufta. Madje,
q nga dita kur n tokn e Kosovs, pr her t par nga Lufta e Dyt
Botrore, hyn ushtart ndrkombtar, n rajonin e trazuar nga terrori dhe ankthi kishte filluar nj ballafaqim tjetr, ndonse jo me front
t hapur. N siprfaqe ishte KFOR ende i pakompletuar. N kt mes,
bashksia ndrkombtare dukej paksa e vetmuar me konceptin e saj t
shoqris multietnike, civile, tolerante.
Nj pjes jo e vogl e njerzve n Kosov, t cilt tashm nga dhuna
barbare kishin humbur m t dashurit dhe m t afrmit e tyre, thirrjet dhe lutjet pr - bashkjetes me fqinjt e tyre, n radh t par, i
kuptonin si nj repriz nga e kaluara, kur bheshin apele lapidare pr
vllazrim-bashkim.
Kuptohej, bashksia ndrkombtare mendonte ndryshe.
Por, si ta kuptonin kt mesazh njerzit e thjesht, t cilt kur ktheheshin nga ekzili i detyrueshm, n vend t pronave t pasura, gjenin
gropa t zeza? Ishte gati e natyrshme q ndjenja e hakmarrjes vlonte n
gjoksin e dokujt. Prandaj, aktet e aty-ktushme t hakmarrjes ndaj fqinjve -- kt e tha edhe Presidenti i SHBA -- pastaj e prsriti edhe Ministri i Jashtm Gjerman, nuk ishin aspak befasuese.

231

Baton Haxhiu

Prandaj, ato dit shtrohej pyetja, aq shum e diskutueshme, se a kishte


faj kolektiv dhe a ekziston faji kolektiv?
T gjith thoshin se n kt rast, megjithat, ekziston prgjegjsia
kolektive.
Serbia kishte shum mkate n shpirt lidhur me ngjarjet e gjithmbarshme t lufts n territorin e ish-Jugosllavis, e ata tash kishin filluar
t shprlaheshin dhe t gjith fajin po ia hidhnin Slobodan Milosevic.
Ai, natyrisht, kishte faj shum, por i till sht rrfimi pr kurbanin. Nuk
duhej dyshuar q Milosevic tashm bhej kurban, nuk duhet dyshuar as
q ishte fajtor, por nuk duhet dyshuar se ishin fajtor edhe Kisha Serbe,
edhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Serbis, edhe intelektualt.
Ky tregim pr pastrimin e mkateve dhe kurbanin, dukej i shmtuar.
Slobodan Milosevic nuk ia futi flakn secils prej shtpive n Kosov.
Individt serb, po. Ata e bn kt me vullnet dhe shpesh me knaqsi
vrasse, sipas dshmive t t mbijetuarve, t cilat tani mblidheshin nga
gazetart, hulumtuesit e krimeve t lufts dhe paqeruajtsit e NATO-s.
Ishte e qart se fushata e terrorit serb nuk kishte filluar m 24 mars
1999, ditn kur NATO marshoi pr t bombarduar Serbin, e as m 28
shkurt 1998 - kur u kryen masakrat serbe n Drenic, madje as m 1989
ishte nj periudh e urrejtjes, nj koh e kultivimit t racizmit, e stimulimit t ides s rreme se serbt na qenkan rac siprore ndaj shqiptarve, q zgjat s paku nga viti 1912 e ktej.
Natyrisht, prball ksaj stuhie terrori fizik dhe psikik pothuaj
njshekullor edhe shqiptart kishin konservuar n vetvete nj urrejtje t
madhe ndaj serbve. Por, kjo ishte urrejtja e t nnshtruarit, ishte prbuzja e viktims ndaj bartsit t arbitraritetit, q ishte shteti serb.

232

LUFTA NDRYSHE

Ktu qndron dallimi mbase qensor mes urrejtjes serbe ndaj shqiptarve dhe anasjelltas.
Urrejtja e viktims ndaj pushtuesit kurr nuk sht e njjt me urrejtjen e pushtuesit ndaj viktims.
Prfaqsuesit e bashksis ndrkombtare, t cilt tashti me numr
t madh vendoseshin n Kosov, kishin filluar procesin e rnd t paqsimit. Dukej e qart se, pas gjith asaj q kishte ndodhur, nuk mund t
kalohet n normalitetin e prditshm, sikur t mos kishte ndodhur asgj.
Bashkjetesa shihej se ishte nj iluzion i bukur.
Kshtu dukej Kosova e paslufts.
Kosova ishte kshtu karshi serbve dhe Serbis. Por, Kosova vet kishte
filluar t ndahej n feude t meritokracis s lufts. N Kosov kishin ngjar gjra t tmerrshme, t mynxyrshme. sht vshtir t paramendohet
q njerzit, t cilt kishin duruar t gjitha ato, t pranonin t jetonin n
kuadr t shtetit t Serbis.
Pr 120 vjet, serbt kishin pasur rast t jetonin dhe bashkjetonin me
shqiptart. Por, ata pr gjat gjith atyre viteve - kishin br qindra masakra dhe deportime.
Dhe, shqiptart nuk mund ta shlyejn memorien do 20 vjet.
Krimi duhet ndshkuar dhe shqiptart e serbt duhet t jetojn si
fqinj.
Serbia, nuk ka m kurrfar t drejte t sundimit mbi Kosovn.

233

Baton Haxhiu

234

LUFTA NDRYSHE

Shnime pr autorin

Baton Haxhiu, i lindur me 1967, sht gazetar, analist dhe publicist


i njohur nga Prishtina.
sht fitues i mimit prestigjioz CPJ International Press Freedom
Award .
Pr shum vite ishte kryeredaktor i Koha Ditore, gazets s par t
pavarur n Kosov. Aktualisht sht drejtor n TV Klan Kosova.
sht autor i librave Lufta Ndryshe dhe Shklzen Maliqi - Shembja e Jugosllavis, Kosova dhe rrfime t tjera.

235

Prmbajtja

Parathnie .................................................................................................... 5
Hyrje: Pse ndodhi konflikti?.................................................................... 11
Kreu i par: Lufta nisi, biro............................................................... 37
Kreu i dyt: Dosja perndimore e UK-s............................................ 47
Kreu i tret: Paraloja e lufts.................................................................... 72
Kreu i katrt: Dita kur nisi lufta n Kosov............................................ 77
Kreu i pest: Serbia dhe LDK pa influenc............................................ 87
Kreu i gjasht: Thoshin se t gjith ishin t vrar................................100
Kreu i shtat: Shqiptart, faktor ushtarak.........................................110
Kreu i tet: A ishte prishur marrveshja me amerikant?..................120
Kreu i nnt: Qeveria e Bukoshit ishte vonuar....................................131
Kreu i dhjet: Vrasja e Ilir Konushevcit................................................141
Kreu i njmbdhjet: Lufta e Rahovecit...............................................146
Kreu i dymbdhjet: Takimi n Malet e Berishs................................155
Kreu i trembdhjet: Ecejaket diplomatike..........................................160
Kreu i katrmbdhjet: Mngjesi i tmerrit n Reak..........................173
Kreu i pesmbdhjet: Vendimi pr Rambouillet ..............................179
Kreu i gjashtmbdhjet: Demai n karrigen e Kryeministrit
slloven.......................................................................................................186
Kreu i shtatmbdhjet: Vetmia e Rugovs..........................................193
Kreu i tetmbdhjet: Po pr Rambouillet........................................200
Kreu i nntmbdhjet: Rrfimi pr intervenimin toksor...............209
Kreu i njzet: Vdekja ime...................................................................221
Shnime pr autorin................................................................................235

ISBN 978-9951-641-24-1

9 789951 641241