Anda di halaman 1dari 9

Wandea - to departament w zachodniej Francji, o powierzchni 7016 km 2, ktrego stolic jest

La Roche-sur-Yon. Departament ten znany jest z ludowej kontrrewolucji w roku 1793; std te, w
przenoni, W. to symbol katolickiej i masowej kontrrewolucji.
Departament W. zosta utworzony w efekcie nowego podziau administracyjnego Francji, jakiego
dokonali rewolucjonici w 1790 roku. Teren powstania nie jest zreszt tosamy z granicami
departamentu, ani z granicami istniejcych uprzednio prowincji. Powstanie miao charakter
znacznie szerszy, obejmujc ponad 700 parafii i ok. 10.000 km 2 (departamenty W., Anjou,
Bretagne, Poitou, ale nie obejmujc wskiego pasa nadbrzenego samego departamentu W.).
Pojcie W. ma tedy charakter w pewnym sensie symboliczny i suy do opisu ludowej
kontrrewolucji w zachodnio-pnocnej czci Francji (bez Bretanii). Nazw W. powstaniu
ludowemu naday rewolucyjne wadze w Paryu, prbujc w ten sposb propagandowo
zminimalizowa jego zasig poprzez ograniczenie go do jednego tylko departamentu, czyli lokalnej
ruchawki.

Przyczyny powstania
Historycy od 200 lat zadaj sobie pytania o przyczyny wandejskiego powstania. Pocztkowo
wizano je z nadzwyczajn religijnoci tego obszaru, a wic i z gwatown reakcj na
antyklerykalne ekscesy rewolucji francuskiej. Gbsze i nowsze badania nie potwierdziy tej tezy.
W. przed rewolucj nie wyrniaa si w gorliwoci religijnej od innych rejonw Francji.
Najnowsze prace wskazuj raczej na powszechno postawy mieszkacw W. na terenie caej
Francji, gdy rnego rodzaju ludowe rewolty objy 22 departamenty (na 52). Jednak tylko na
terenach umownie nazywanych mianem W. wybucho regularne powstanie.
Rnica pomidzy W. a innymi regionami polegaa prawdopodobnie na dwch elementach:
Antyrewolucyjne ruchawki chopskie we Francji byy niezorganizowane i nie miay
przywdcw, nie staa na ich czele szlachta, gdy ta mieszkaa w miastach, a szczeglnie
cigna na wersalski dwr. Z powodu biedy a by moe i pewnej mody - szlachta
wandejska mieszkaa na prowincji i w chwili wybuchu rewolty w sposb naturalny obja
jego kierownictwo.
Bunty ludowe na terenie caej Francji byy szybko i bezwzgldnie pacyfikowane przez
rewolucyjne wadze, ktre miay dobre rozeznanie w terenie. W przypadku W. jednak cae
kierownictwo rewolucyjne i administracja obsadzone byy przez ludno z nadmorskich
miast departamentu, ktrej nie czyy ze wsi ani zwizki historyczne, ani handlowe.
Nadmorskie miasta tradycyjnie byy w zych stosunkach z chopstwem, a mieszczanie
pogardzali ostentacyjnie rolnikami. Konfliktowi temu czsto historycy wspczeni nadaj
wymiar klasowy (antagonizm miasto-wie), cho wydaje si, e jego korzenie maj inny
charakter i sigaj przeszoci: okoliczne miasta w XVI i XVII wieku byy ostojami
protestantyzmu (hugenotw) i dla wandejskiego chopa mieszczanin z pobliskiego Nantes
czy Angers by zawsze podejrzany o herezj, nawet jeli by katolikiem (take ostatni
bastion hugenotw miasto La Rochelle nie jest odlege od Wandei); nawet szerzenie si
religijnie indyferentnej filozofii owieceniowej pord mieszczastwa nie stanowio dla wsi
oczywistego dowodu wyparcia si przez mieszczan protestantyzmu, gdy heretyk i
wolnomyliciel uznawani byli za jedno i to samo. Zauway naley przy tym, e nie jest to
antagonizm pomidzy zawodami miejskimi i wiejskimi, lecz midzy mieszkacami wsi i
maych miasteczek, a mieszkacami miast duych. wiadczy o tym skad spoeczny kantonu

Cholet, stanowicego epicentrum powstania. Poowa jego mieszkacw nie utrzymuje si z


rolnictwa, lecz z rzemiosa (gwnie tkactwa). Wrd oficerw armii katolickiej i
krlewskiej a 40% to rzemielnicy, a tylko 24% to chopi. Nie jest to wic klasyczny
konflikt miasto-wie.
Miasto i wie w regionie zwanym potocznie W. zupenie si tedy nie znaj; stanowi dwa obce
wiaty, ktre w czasie rewolucji francuskiej podzieliy si take wiatopogldowo i sympatyzoway
z odmiennymi kierunkami politycznymi. Nantes i Angers s bezwarunkowo po stronie rewolucji;
wie jest jej przeciwna. Ten podzia, a przede wszystkim wzajemna obco miast i wsi, spowodowa
mas bdw miejscowych organw decyzyjnych w czasie rewolucji, wynikych z ignorancji i
pychy popierajcych rewolucj mieszczan, co pozwolio ruchawce okrzepn i stworzy regularne
siy zbrojne oraz administracj, przeksztacajc j w dobrze zorganizowane powstanie. Historycy
(M. Faucheux, J. Baszkiewicz) dowodz, e w ssiedniej Bretanii warunki dla wybuchu
kontrrewolucyjnego powstania byy identyczne, a nawet lepsze, gdy ludno bya nie mniej
katolicka, procent opornych wobec rewolucji ksiy by jeszcze wyszy ni w Wandei, a blisko
Anglii dawaa nadzieje na pomoc materiaow; siatki kontrrewolucyjne byy znakomicie rozwinite
(w odrnieniu od Wandei). Mimo to miaa tu miejsce tylko partyzancka szuaneria, a nie regularne
powstanie caej ludnoci. Najprawdopodobniej wynikao to z braku konfliktu miasta i wsi;
administracja w Bretanii bya niele zakorzeniona na wsi i nie bya oskarana o kryptokalwinizm.
W tym sensie kontrrewolucja wandejska jawi si jako epigoska wzgldem wojen religijnych XVI i
XVII wieku.
Te prawdopodobne przyczyny zostay przez historykw wydedukowane na zasadzie negatywnej,
czyli przez odrzucanie tradycyjnych interpretacji. Najnowsze badania pokazuj bowiem, e sytuacja
materialna i spoeczna mieszkacw regionu jest analogiczna do problemw Francuzw z innych
czci kraju. Mona to bada na podstawie rnorakich skarg pyncych do wadz ze strony
miejscowej ludnoci. Najwicej skarg w drugiej poowie XVIII wieku - z terytoriom objtym
pniejszym powstaniem - wpywao na miejscowe duchowiestwo, ktremu zarzucano
zachanno i rozrzutno, a przede wszystkim defraudacje i naduycia na terenie dziaajcych tu
fundacji prowadzcych szkoy i przytuki. Tosamo problemw mieszkacw przyszego
departamentu W. i reszty wiejskiej ludnoci Francji potwierdzaj tzw. cahiers, czyli listy skarg,
prb i propozycji jakie pisano z myl o obradach Stanw Generalnych, ktre zebray si w 1789
roku i nieoczekiwanie przeksztaciy si w rewolucyjne Zgromadzenie Narodowe. Tosamo
problemw mieszkacw regionu i przecitnych Francuzw potwierdzaj take fakty z rewolucji
francuskiej. Pierwsze reformy rewolucyjne zostaj dobrze przyjte przez ludno powoanego do
ycia departamentu W. Wydaje si, e wikszo popiera zmiany, a w proces rewolucyjny angauj
si take przyszli dowdcy powstania. Ludno nie tylko akceptuje pierwsze reformy w postaci
bezprawnego przejcia ziemi nalecej do Kocioa przez pastwo, ale bardzo szybko wykupuje te
ziemie z rk pastwa, wykorzystujc ich nisk cen. Dotyczy to take przyszych
gwnodowodzcych armii wandejskiej: Jeana-Nicolasa Stoffleta i Dominiquea-Alexandrea
Jaudoneta de Laugrenire. Ten ostatni nabywa od pastwa zrabowan Kocioowi plebani i
klasztor.
Niesnaski zaczy si w momencie, gdy nowopowoane wadze departamentalne, zoone ze
stronnikw rewolucji pochodzcych z nadmorskich miast, rozpoczy wytyczanie granic
nowopowstaych jednostek administracyjnych (gmin), ignorujc przy tym opini miejscowej
ludnoci. Do tego dochodzi oglny wzrost podatkw w tym okresie. Z punktu widzenia
ekonomicznego, W. bya departamentem zapnionym w procesie budowy stosunkw
kapitalistycznych. Utrzymyway si tu zalenoci typu feudalnego, cechujce si raczej daninami w
postaci pracy (paszczyzny) ni podatkw. Rewolucja znosi te pierwsze, podnoszc radykalnie
podatki (mniej wicej o 100%). Przymusowa paszczyzna na rzecz pastwa wynosia przecitnie
14 dni rocznie i ludno uwaaa j za znacznie agodniejsz form opodatkowania ni podwojenie
obcie fiskalnych.
Pojawiajce si niezadowolenie zostaje skumulowane przez uchwalenie Konstytucji Cywilnej Kleru

(12 VII 1790). Zgromadzenie Narodowe, nacechowane antypapiesk i antykatolick fobi,


ustanowio faktyczn podlego Kocioa pastwu, dzielc samowolnie diecezje wedle granic
nowopowstaych departamentw (rozdz. 1, art. 1); odbierajc papieowi prawo do nominacji
biskupw (rozdz. 1, art. 4); znoszc urzdy kocielne, ktre nie zostay wymienione w dokumencie
(rozdz. 1, art. 20); a przede wszystkim wprowadzajc system wyborw biskupw i duchownych
(rozdz. 2, art. 1) przez zgromadzenia departamentalne (biskupi rozdz. 2, art. 3) lub przez og
posiadajcych prawa wyborcze, nawet jeli nie s katolikami (rozdz. 2, art. 25-26). Dokument
zakazuje biskupom zwracania si do Rzymu z prob o potwierdzenie otrzymania godnoci (rozdz.
2, art. 19). Konstytucja wymaga od nowowybranych duchownych zoenia synnej przysigi na
wierno narodowi, prawu i krlowi (rozdz. 2, art. 21). Konstytucji Cywilna Kleru jest schizm
odrzucajc zwierzchno papiea nad Kocioem we Francji, ale nie herezj, gdy wymaga od
duchownych wiary zgodnej z religi katolick, apostolsk i rzymsk (rozdz. 2, art. 18), cho
trudne jest wykrycie i ciganie herezji, skoro nie ma tu adnego urzdu nauczycielskiego.
Dla W. szczeglnie istotne byy jednak te zapisy Konstytucji Cywilnej Kleru, ktre ustanawiay
nowy podzia parafialny, wedle zasady, e granice gminy s zarazem granicami parafii. Sprzeciw
mieszkacw W. wobec nowego wytyczania granic parafii wynika ze struktury osadniczej (a ta
rolinnej): w W. nie byo duych wsi, a jedynie osady skupiajce kilka domw. Cae ycie
spoeczne ogniskowao si tedy nie w nieistniejcej wsi, lecz w kociele parafialnym. Zmiana
granic parafii oznaczaa rozbicie tradycyjnych struktur, zniweczenie wieloletnich kontaktw i
przyjani. Historycy podkrelaj ten fakt dla pokazania wrogoci wandejskiego chopstwa dla
Konstytucji Cywilnej Kleru.
Poza nielicznymi duchownymi kolaborantami z siami rewolucji, wikszo duchowiestwa stawia
Konstytucji Cywilnej Kleru zdecydowany opr. Liczne przeladowania i terror zmusiy jednak
wielu ksiy do podpisania si pod tym dokumentem. Na terenie caej Francji ksiy tzw.
konstytucyjnych byo ok. 50%, podczas gdy druga poowa stworzya nielegalny Koci
podziemny. Koci pastwowy okaza si katastrofaln porak, gdy absencja w czasie
niedzielnej mszy wzrosa z 10% (1788) do 85-90% (1794). Wierni uczszczali na nielegalne msze
odprawiane po domach lub gdy nie byo duchownego, ktry nie by schizmatykiem - nie chodzili
na msze w ogle. Kler wandejski wyrnia si zdecydowanie na tle reszty Francji. Konstytucj
Cywiln Kleru podpisao tu zaledwie 15% duchownych. Nie znamy powodw tej nadzwyczajnej
w stosunku do caego kraju - wiernoci duchowiestwa wandejskiego wobec papiestwa. Wydaje si,
e moe mie to zwizek z geografi polityczn regionu. Istniejcy konflikt ekonomiczny i religijny
miasta nadmorskie-wie rewolucja francuska przeksztacia w spr rewolucji i jej przeciwnikw.
Spowodowao to faktyczny brak zwolennikw rewolucji w gbi departamentu W., ktrzy mogliby
si, grobami i terrorem przymusi duchownych do podpisania si pod Konstytucj Cywiln Kleru.
Nie mona jednak wykluczy faktu, e jest to jednak warunkowane jakoci wandejskich
duchownych. W I 1791 bp. Nantes apeluje do duchownych, aby nie skadali przysigi. Nie jest to
jednak postawa nadzwyczajna, gdy tylko 1 francuski biskupw przysig tak skada (bp. Autan
Charles Talleyrand).
Podobnie jak na terenie caej Francji, take w departamencie W. wadze energicznie represjonuj
oporne duchowiestwo. Na podstawie Konstytucji Cywilnej Kleru zostaj wybrani nowi biskupi,
ktrych nie uznaj parafianie. Zo miejscowej ludnoci wzrasta w wyniku wydania
bezsensownych antyklerykalnych zarzdze zakazujcych ustawiania miedzianych i eliwnych pyt
nagrobnych i nakazujcych zamknicie kaplic i konfiskat dzwonw kocielnych oraz spalenie
wstg ze zoconego jedwabiu zdobicych kocioy. 12 III 1792 miejscowe wadze wydaj
rozporzdzenie nakazujce sprowadzenie si wszystkich ksiy niekonstytucyjnych do Nantes i
uwizienie ich w budynku Saint-Clment (dla niepoznaki nie jest to budynek wizienia). Wikszo
z tych antyklerykalnych zarzdze nie ma podstawy prawnej i jest zwyczajnie nielegalna, zarazem
noszc w sobie znamiona ironicznego wymiewania si z ludowej religijnoci (pyty nagrobne,
wstgi, dzwony). Zarzdzenia te wynikaj z wyjtkowej antyklerykalnej furii miejscowych
jakobinw, ktra przewysza antyklerykalizm wczesnego Zgromadzenia Narodowego w Paryu.

Niektrzy historycy (R. Secher) wanie w tej samowolnej dziaalnoci antyklerykalnej wadz
departamentalnych upatruj rdo chopskiego buntu, gdy umocnia i tak ju istniejce podziay
oraz pogbia wykorzenienie wadz o mieszczaskim pochodzeniu spoecznym od okolicznej wsi.
Ludno niezwykle wrogo reaguje na te zdarzenia. Cytowane wczeniej skargi z cahiers wskazuj
wprawdzie na istnienie przed rewolucj w W. chopskiego antyklerykalizmu, ale nie znani s na wsi
wojujcy ateici. Mimo pewnych antyklerykalnych nastrojw, chopi w sumie szanuj
proboszczw. Wprowadzani si duchowni konstytucyjni s bojkotowani. Ludno nie uczszcza
na ich msze, nie przyjmuje z ich rk sakramentw zgodnie zreszt z zaleceniami papiea Piusa
VI. Sakramentw udzielaj ukrywajcy si duchowni zachowujcy czno ze Stolic Apostolsk.
Szczeglna rozpacz wiernych wybucha w tych parafiach, gdzie nie ma ukrywajcego si ksidza
niekonstytucyjnego, gdy parafianie umieraj bez sakramentw, nie mog chrzci dzieci. Ksia
konstytucyjni s szykanowani przez ludno. Ksidz konstytucyjny z Rousay pisze do wadz
list, w ktrym czytamy: Jestem obraany, wyszydzany, obrzucany kamieniami, nie mam ani
kantora, ani zakrystiana, ani kleryka, prawd powiedziawszy, nie mam nawet parafian (cyt. za: R.
Secher: Ludobjstwo francusko-francuskie. Wandea departament zemsty. Warszawa 2003, s. 78).
Na pocztku 1791 dochodzi do pierwszych rozruchw; w maju wybuchaj ju pierwsze niewielkie
rewolty w Clisson, Vilhier, Saint-Crespin, Apremont. W. jest tedy na krawdzi powstania ju w roku
1791. Wadze wyranie nie doceniaj powagi sytuacji. Lokalni jakobini reaguj spektakularnymi
posuniciami o charakterze antyklerykalnym. Pod ochron wojska upi kocioy i zakony,
wywlekaj opornych duchownych i zakonnikw, zmuszajc ich pod bagnetami do zoenia
przysigi na Konstytucj Cywiln Kleru. Bronicy kociow parafianie s brutalnie rozpdzani. 1
V 1791 wojsko po raz pierwszy strzela do protestujcych (nie znamy liczby ofiar); w Pellerin 23 IX
1792 wojsko topi w rzece protestujcych aresztowanych wczeniej chopw. Sytuacj zaostrza
ustawa z 26 VIII 1792 wprowadzajca nagrody za schwytanie ksidza niekonstytucyjnego. Tekst
tej kuriozalnej ustawy brzmi: Ze wzgldu na trudnoci, kopoty i nadzwyczajne wydatki zwizane z
poszukiwaniem, pozyskaniem wiadomoci o miejscu przebywania i aresztowaniem ksiy, jakie
ponosi andarmeria narodowa, bdzie jej udzielane wynagrodzenie, ktrego wysoko nie moe
przekracza pidziesiciu liwrw za kadego ksidza zatrzymanego i doprowadzonego do siedziby
departamentu (cyt. za: R. Secher: op.cit., s. 93). owcy nagrd przeszukuj wioski i chwytaj w
W. kilku duchownych, s oni nastpnie publicznie prowadzeni przez miasto Nantes na postronkach
do wizienia. Nie znamy szczegw ich pniejszego losu, ale trudno wtpi co si z nimi stao.
Naley zaznaczy, e na powstanie w Wandei nie miay wpywu problemy ustrojowe. Chopi
wandejscy nie wykazywali specjalnego przywizania do sprawy monarchii i panujcej do niedawna
dynastii. Nie mamy doniesie, aby mier Ludwika XVI (21 I 1793) odbio si tu gonym echem.
Mieszkacy wsi ywo interesuj si problemami religijnymi, jakie przyniosa ze sob rewolucja.
Odwrotne s motywacje u szlachty, ktra bdzie braa udzia w postaniu: skania j do tego udziau
wanie kwestia ustrojowa, niech do rewolucji jako wydarzenia politycznego, ktrego
uwieczeniem byo zamordowanie krla. Cz z miejscowej szlachty wykazywaa tendencje nawet
libertyskie (ksi Talmond i gen. Charette). Armia wandejska nazwana zostaa mianem armii
katolickiej i krlewskiej. Pierwszy czon tej nazwy dali chopi; drugi daa szlachta.
8 III 1793 opublikowane zostaje zarzdzenie z Parya o przymusowym poborze do wojska. Mimo
e obejmowao ono cay kraj, to w W. wywoao szczeglne wraenie, ze wzgldu na stary
przywilej z XVI stulecia, na mocy ktrego mieszkacy tego regionu byli zwolnieni ze suby
wojskowej. Ludno dodatkowo zostaa zbulwersowana wiadomoci, e synowie funkcjonariuszy
publicznych departamentu czyli zwolennikw rewolucji zostali z niej zwolnieni. By to wyjtek
w caym kraju, wynikajcy z przekonania wadz centralnych, e W. jest nastawiona wrogo do
rewolucji; chciano tedy zostawi na miejscu dzieci zwolennikw przemian, aby liczebnie
zrwnoway przeciwnikw nowej wadzy. Dwa dni wczeniej (6 III) zamknito wszystkie budynki
kociow, gdzie nie byo ksiy konstytucyjnych (parafianie przychodzili mimo braku
duchownych w godzinach mszy, twierdzc, e w ten sposb uczestnicz w naboestwie, ktre
ich proboszcz by moe odprawia w tajemnicy gdzie w lesie lub na jakim strychu std

decyzja o zamkniciu budynkw przed wiernymi). W tych warunkach komisarzy organizujcych


pobr ludno wita kamieniami. 11 III w Chapelain chopi zaatakowali oddzia wojska; nastpnego
dnia zdobyli okoliczne budynki nalece do wadz. 12 III ok. 500 zbrojnych zdobywa merostwo w
Bridonnire. Dzwony bij na alarm we wszystkich parafiach. Rozpoczyna si powstanie.
Republikaska armia uwikana w walki z ca Europ ma w departamencie tylko 1400 ludzi, le
uzbrojonych, wywiczonych i nie majcych ochoty do walki z brami ze wsi, ktrych oburzenie w
sumie rozumie i podziela.

Dziaania wojenne
Zdobycie terenu 700 parafii przez wandejskich chopw nie byo trudne wziwszy pod uwag
szczupo si rzdowych. Od pocztku wiadomo byo, e prawdziwym problemem nie jest
osignicie szybkiego sukcesu, lecz utrzymanie zdobyczy i rozszerzenie powstania, gdy byo
atwo przewidzie, e rzd sprowadzi siy zbrojne z odlegych frontw. Powstacy popenili take
kilka bdw:
nie prbowali rozszerza powstania na tereny na ktrych bunt nie wybuch samoistnie. Zbyt
pno prbowano rozszerzy powstanie na rwnie niechtnie do rewolucji nastawion
Bretani
szczeglnie znamiennym bdem byo nie zdobycie miast portowych. Wandea bya
departamentem nadmorskim, ale powstanie nie wybucho w adnym z portowych miast,
popierajcych rewolucj.
Powstacy nie zdobyli a pocztkowo nawet nie prbowali zdobywa portw, w zwizku z czym
utracili moliwo uzyskiwania zaopatrzenia drog morsk z pobliskiej Wielkiej Brytanii, co
spowodowao, e od pocztku zdani byli wycznie na wasne siy. Powstanie wandejskie cechuje
ch wypdzenia rewolucjonistw poza obrb wasnej parafii, przywrcenie na jej terenie dawnych
zasad i obyczajw, przywrcenie prawowitego proboszcza i brak prby podjcia dziaa
ofensywnych. Najprawdopodobniej chopi nie myleli o rewolucji w kategoriach
oglnopastwowych czy kontynentalnych; nie dziaali planowo i dugofalowo, lecz doranie.
Taktyka ta skazywaa ich na dziaania o charakterze defensywnym, w postaci reakcji na dziaania
wojsk rewolucyjnych, ktre przystpiy do ataku i wdary si na teren Wandejczykw. Po odparciu
zagroenia armia wandejska rozchodzia si do domw i nie prbowaa podejmowa dziaa
ofensywnych. Armia katolicka i krlewska niechtnie staczaa wielkie bitwy w polu, brak jej byo
do tego wyszkolenia; preferowaa tedy partyzantk po lasach i zagajnikach jakimi usiany jest teren
wandejski.
Podstawow jednostk samorzdowo-wojskow bya parafia i powstanie miao spore problemy ze
stworzeniem jednolitych orodkw decyzyjnych dla wszystkich parafii biorcych udzia w rebelii.
Nawet gdy orodki takie powstay, to nie miay rodkw do egzekucji swoich rozkazw. Moemy
tedy wskaza na brak wadzy centralnej i nadmiern decentralizacj procesw decyzyjnych jako na
jeden z gwnych powodw ostatecznej klski.
Podobna sytuacja dotyczya si zbrojnych powstacw. Skaday si one z dwch rodzajw
oddziaw: niewielki liczebnie trzon stanowiy oddziay regularne, zoone zwykle z byych
onierzy i dowodzone przez byych oficerw umundurowane, wystpujce do boju w regularnym
szyku i z bbnami - ktre zachowyway bezustann gotowo bojow i wykonywaa polecenia
wadz centralnych. Oddziay regularne skaday si z tych uczestnikw powstania, ktrzy nie mieli
fizycznie gdzie wrci po bitwie (ochotnicy przybyli spoza regionu, najemnicy tacy te byli, gdy
Wandejczycy przejli due rodki finansowe w zdobytych miastach i mieli pienidze na od dla
zacinych, gwnie z Bretanii). Wikszo wojska stanowio pospolite ruszenie, ktrego

najwikszym problemem bya niech do przekraczania granicy wasnej parafii i znanego sobie
obszaru, nawet na rozkaz centralnych wadz powstaczych.
Historycy liczb powstacw oceniaj na 60-120.000. Pocztkowo byli uzbrojeni w widy, siekiery
i strzelby myliwskie (mieszkacy regionu tradycyjnie zajmowali si kusownictwem). Uzbrojenie
zdobyli na wrogu. W samym Samur w ich rce wpado 15.000 nowoczesnych karabinw i 50 armat.
Olbrzymie iloci broni zdobyto na Gwardii Narodowej rekrutujcej si z mieszkacw duych
miast. Oddziay te byy znakomicie uzbrojone, ale nie miay adnego dowiadczenia bojowego, nie
znay terenu, nie byy przyzwyczajone do zimna, deszczu i komarw, w istocie stanowic bandy
paradnie umundurowanych mieszczan, wycignitych z domowych pieleszy. Wysanie Gwardii
Narodowej przeciwko wandejskim kusownikom byo potwornym bdem wadz, gdy jej oddziay
byy masakrowane zza krzakw i drzew i giny nie widzc nawet z kim walcz. Ich nowoczesna
bro trafiaa za w rk powstacw, ktrzy umieli z niej zrobi lepszy uytek ni poprzedni
waciciele.
Pierwsi dowdcy powstaczy pojawili si w czasie zamieszek jeszcze przed powstaniem.
Pocztkowo byli to wycznie ludzie z ludu, jak Jean-Nicolas Stofflet (byy onierz, potem
leniczy), Jacques Cathelineau (wonica) - wybrany przez szlacht na dowdc powstania. Szlachta
stanowia tylko 12% korpusu oficerskiego armii katolickiej i krlewskiej, cho stanowia
wikszo generalicji powstania: ksi de Talmond, markiz de Donissan, markiz de Lescure,
hrabiowie de La Rochejaquelein, Charette, dElbe. Pierwszym gwnodowodzcym by
Cathelineau, po jego mierci dElbe, a ostatnim zaledwie dwudziestojednoletni La Rochejaquelein.
Historycy twierdz, e przez cay czas armi faktycznie dowodzia szlachta majca dowiadczenie
zdobyte w czasie suby w armii przedrewolucyjnej. Wyniesienie do roli przywdczej Cathelineau
miao wymiar propagandowy, gdy nie mia adnego dowiadczenia w dowodzeniu (przy obleniu
Nantes jego dowodzenie sprowadzio si do wskazania powstacom wystajcej ponad mury miasta
katedry i stwierdzenia, e trzeba wyzwoli wity przybytek z rk pogan).
Powstacy w krtkim czasie osigaj same sukcesy na obszarach objtych powstaniem. Padaj
kolejne miasta i twierdze: Bressuire, cytadela w Thouars, Fontenay, Samur, Angers. Wadze
centralne przez pewien czas nie doceniaj rebelii, widzc w niej tylko ruchawk ciemnych chopw.
Pary mia w tym czasie powaniejsze problemy: przerwanie frontu w Niemczech i Belgii, zdrada
Dumourieza, groba wojny z Austri. W porwnaniu z tymi problemami, chopi z Wandei wydawali
si by band zabobonnych i ciemnych wieniakw, ktrych rozgoni jeden oddzia wojska. Jednak
wysyana przeciwko nim Gwardia Narodowa jest masakrowana; kolejne oddziay s dziesitkowane
gdy tylko zagbi si w gszcz bocage (ywopotw porastajcych cae poacie kraju). Ten sam los
spotka 12.000 paryskich ochotnikw, wywodzcych si z sankiuloterii, ktrych wysanie do
Wandei zaproponowa Danton, aby pokazali wiatu jak walcz francuscy patrioci. Dowodzcy nimi
polityczni aktywici (Santerre, Ronsin, Rossignol) nie mieli pojcia o jakiejkolwiek taktyce
wojennej, walkach partyzanckich, gdy do tej pory szturmowali jedynie budynki i paace w Paryu.
Oficerowi zawodowi, widzc ich niekompetencj, nie suchali rozkazw, w zwizku z czym
zabrako centralnego dowdztwa. Podobnym rezultatem zakoczy si pomys oddelegowania
przeciwko Wandejczykom po 6 onierzy z kadego regimentu frontowych wojsk republikaskich.
onierze ci, ktre nigdy wczeniej nie walczyli pod wsplnym sztandarem, ani nawet nie wiczyli,
nie byli regularn armi, lecz zbieranin.
Pasmo sukcesw powstacw przerywa dopiero nieudane oblenie Nantes (czerwiec 1793);
nastpnie ponosz druzgocc porak pod Cholet, co zmusio ich do przekroczenia Loary i marszu
na Bretani w nadziei na wywoanie tu powstania. Nadzieje te okazay si ponne, cho sam marsz
by arcydzieem militarnym, ktrym zachwyca si nawet Napoleon. Spowodowao to konieczno
powrotu do Wandei, lecz tu spotkay powstacw poraki pod Le Mans i Savenay (grudzie 1793).
Dla upadku powstania kluczowe znaczenie miao przybycie zaprawionych w bojach regularnych
oddziaw (16.000 onierzy) pod dowdztwem gen. Klbera. By to garnizon Moguncji miasto
poddao si siom koalicji, lecz jego zaoga moga je opuci pod warunkiem nie uczestniczenia w
dalszych walkach na tym froncie. Oddziay moguntczykw odegray zasadnicze znaczenie przy

tumieniu powstania.
Reakcja wadz rewolucyjnych na powstanie ogranicza si wycznie do represji. W mowach
czonkw wadz rewolucyjnych, powiconych wandejskiemu powstaniu, pojawia si czsto motyw
przerobienia departamentu w narodowy cmentarz. Reakcja taka wynikaa z dwch przyczyn. Po
pierwsze, wybuch ludowej kontrrewolucji by szczeglnie kopotliwy dla rzdu, ktry powsta na
drodze rewolucyjnej przeciwko prawowitemu krlowi pod hasem woli narodu. Bunt czci tego
narodu wyranie wskazywa, e mamy do czynienia z uzurpacj grupy podszywajcej si pod tene
nard. Po drugie, armia rewolucyjna miaa powane trudnoci ze stumieniem powstania, co
wynikao z wczesnej metodyki prowadzenia dziaa wojennych. W tym czasie armie
przyzwyczajone byy do toczenia wielkich, rozstrzygajcych bitew. Wandejczycy preferowali
jednak dziaania partyzanckie i unikali wielkich batalii w polu. Ich oddziay, w obliczu
przewaajcego wroga, ukryway bro i rozchodziy si do wiosek, udajc nieuzbrojonych cywili,
aby rozpocz dziaania zbrojne gdy pojawi si dogodne okolicznoci. W takiej sytuacji, gdy
wadza rewolucyjna bya zupenie wykorzeniona ze spoecznoci lokalnych i nie bya zdolna tropi
powstacw za pomoc sieci agentury, uznano, e jedyn moliwoci wytpienia powstacw jest
fizyczne unicestwienie wszystkich mieszkacw zbuntowanych rejonw. Std mordowano nie tylko
mczyzn, ale rwnie kobiety, dzieci, starcw, niszczono domostwa i plony, aby odci
partyzantw od wszelkiego zaopatrzenia. Taktyk t niekiedy stosuje si do dzi ostatnim
przykadem jest Kosovo w Serbii ale przypadki, aby stosowano j wobec wasnej ludnoci s
niezwykle rzadkie. Zwykle taktyk tak stosuje si wobec ludnoci obcej i dlatego nazywa si j
mianem czystek etnicznych. Zastosowanie takiej polityki eksterminacji wobec wasnej ludnoci
wiadczy o nieprawdopodobnym zacietrzewieniu politycznym i ideologicznym rzdzcych
wwczas Francj jakobinw. Historycy s zreszt zgodni, e wojna totalna zamiast ugasi
powstanie, tylko je przeduya, gdy mowie i ojcowie pomordowanych rodzin z rozpaczy i chci
zemsty zasilali szeregi powstacw. To najbardziej zradykalizowany element armii wandejskiej.
Rozkazy pynce z Parya s tedy jasne i precyzyjne: mordowa wszystkich napotkanych
mieszkacw zbuntowanych terenw, bez wzgldu na to czy s uzbrojeni czy nie; mordowa nie
tylko mczyzn zdolnych do noszenia broni, ale take starcw, kobiety i dzieci; wszystkie wioski s
palone, podobnie jak zebrane plony; drzewa owocowe s wycinane, a zwierzta domowe
umiercane. Rozkazy pynce do onierzy mwi jednoznacznie, e naley mordowa absolutnie
wszystkich, bez badania nie tylko dziaalnoci, ale nawet pogldw politycznych. Ludobjczym
represjom poddano wic take niektre parafie i miasteczka (np. Cerisay), gdzie przewaay
nastroje prorewolucyjne. Nikt jednak tego nie bada; mordowano take tych, ktrzy mieli wydane
przez rewolucyjne wadze wiadectwa republikanizmu (tzw. le civisme). Rzezie byy niesamowite
nie tylko co do liczby ofiar, ale take metod eksterminacji. Poza standardowymi metodami jak
rozstrzeliwanie czy topienie w rzekach znane s przypadki sadyzmu w postaci palenia ywych ludzi
w piecach, odrbywania rk, wieszania gow w d, prasowania kobiet ciarnych pod prasami do
toczenia winogron, noszenia zamordowanych niemowlt na bagnetach i pikach jako wojenne
trofea, pieczenia wzitych do niewoli na ruszcie i wytapiania z nich tuszczu, preparowania gw
zabitych Wandejczykw.
Historycy o tendencji lewicowej utrzymuj, e te barbarzyskie rzezie ludnoci cywilnej byy
wynikiem zemsty za niesychane okruciestwo powstacw mordujcych bezwzgldnie
republikaskich jecw. Historycy o tendencji prawicowej nie podzielaj tej opinii o okruciestwie
armii wandejskiej. Mamy tedy rne relacje. Wedle pierwszych, Wandejczycy nie brali jecw, a
wzitych bezwzgldnie mordowali (po starannym udzieleniu sakramentw); wedle drugich, s
niezwykle humanitarni, czsto puszczaj wzitych do niewoli onierzy po odebraniu przysigi, e
nie bd walczy przeciwko nim i zgoleniu im gowy (aby rozpozna krzywoprzysizcw). Z
polskiej perspektywy trudno zweryfikowa te sprzeczne doniesienia. By moe, e odzwierciedlaj
rnorodno postaw.
Trudno jednoznacznie wyliczy liczb ofiar rzdowych represji. Wojskowi pisali w raportach do
Parya o 600.000 pomordowanych. Jest to liczba zawyona, gdy skadajcy raporty, ekscytujc

liczbami ofiar represji, chcieli powikszy swoje zasugi. Wedle spisu ludnoci jeszcze sprzed
rewolucji, w 700 parafiach uczestniczcych w powstaniu zamieszkiwao 815.000 ludnoci. W spisie
ludnoci z 1802 roku ubyo 117.000 ludzi i historycy przypuszczaj, e jest to liczba mniej wicej
pokrywajca si z liczb ofiar rzezi, co daje 14,4% caej populacji. S rejony, gdzie liczba ta wynosi
tylko 2-3%, ale i takie, gdzie przekracza 20%. Centralny dla rebelii kanton Cholet ponis straty w
wysokoci 37,9% populacji.

Mit Wandei
Poza histori Wandei jako wydarzenia w dziejach rewolucji francuskiej, powstanie wandejskie
posiada oddzieln histori w historiografii wiatowej, a osobliwie francuskiej. Wok powstania
znajdujemy wielk i wieloletni cisz politykw, publicystw i historykw.
Temat ten a do niedawna nie istnia w oficjalnej francuskiej historiografii. Klasyczne prace o
rewolucji francuskiej pira Franois A. Aularda, Alberta Soboula, Alberta Mathieza i Georgesa
Lefebvrea nie znaj w ogle takiego wydarzenia jak powstanie wandejskie, ewentualnie
wspominaj jedynie o tym wydarzeniu bez jakiejkolwiek analizy. Jedynym oficjalnym, urzdowym
historykiem, ktry pisa o Wandei, by autor dziewiciotomowej historii rewolucji Jules Michelet,
cho jego interpretacja wydarze ludowej kontrrewolucji ogranicza si do stwierdze, e
sfanatyzowani ksia pchnli do organizacji zamieszek stare i niewyksztacone kobiety, czyli, i
ludowa kontrrewolucja bya wycznie skutkiem braku rudymentarnej edukacji. W interpretacji
Micheleta, za wszystko odpowiadaj zrewoltowani ksia odprawiajcy msz nienawici (Msz
wit Wszechczasw A.W.) (Histoire de la rvolution. T. III. Paris 1888, s. 287). Rebelia
wandejska miaa by elementem wielkiej konspiracji kleru pokrywajcej Francj (Ibidem, t. IV,
s. 249). W tomie V, gdzie Michelet opisuje powstanie wandejskie, nadaje rozdziaowi wydarzeniom
tym powiconym charakterystyczny tytu Wandea przeciwko Francji. W interpretacji tego
historyka, lud wandejski, zwiedziony przez ksiy, walczy przeciwko wasnym najdroszym
interesem, wyraanym przez idee egalitarne i emancypacyjne rewolucji; jego zdaniem, lud nie
rozumia, e idee ewangeliczne pod sztandarami ktrych ksia wywoali powstanie zostay
zrealizowane przez rewolucjonistw. Powstanie wandejskie staje si tedy efektem pewnego
nieporozumienia, cudem Diaba, bezbon wojn ksiy, wynikiem eklezjalnego terroru
(Ibidem, t. V, s. 202-03, 214).
Faktem pozornie dziwnym jest brak tematu wandejskiego take w opisach dokonywanych przez
przeciwnikw rewolucji francuskiej. W dzieach Josephea de Maistrea czy Louisa de Bonalda
nie znajdziemy o niej nawet wzmianki. Jedynym, spord bardziej znaczcych emigracyjnych
kontrrewolucjonistw, ktry wspomina o Wandei jest Franois Ren de Chateaubriand, ktry w
swoich Pamitnikach zza grobu opisuje spotkanie w Londynie z emisariuszem powstaczym. Z
relacji tej dowiadujemy si dlaczego kontrrewolucjonici emigracyjni nie interesowali si
Wandejczykami. Ot Chateaubrinad pisze: Uderzony jego wygldem, zaczem wypytywa o
niego: jeden z mych ssiadw odpowiedzia: To nikt, zero, wandejski wieniak (Mmoires doutretombe, ks. XI, rozdz. 3 fragment pominity w polskim wydaniu Pamitnikw zza grobu.
Warszawa 1991). Chateaubriand wprawdzie by zbulwersowany takim potraktowaniem tego nikt,
ktry uczestniczy w dwustu walkach o wsie, miasta i bronione posterunki, w siedmiuset potyczkach
i w siedemnastu regularnych bitwach (ibidem), jednak cytowane zdanie dosy dobrze oddaje
stosunek arystokratycznych przeciwnikw rewolucji francuskiej do powstania wandejskiego. Z ich
punktu widzenia, Wandejczycy byli tylko prostymi chopami, czci gminu, ktry zbuntowa si w

roku 1789. Po Restauracji w roku 1814 i 1815 Bourboni nie ufali tedy Wandejczykom, mimo e w
1814 roku w czasie 100 dni Napoleona mieszkacy Wandei chwycili za bro w obronie
prawowitego monarchy Ludwika XVIII. Nawet w ksikach historycznych najwikszego
kontrrewolucyjnego historyka przeomu XIX i XX wieku, jakim by Jacques Bainville, nie
znajdziemy tematu wandejskiego, mimo e kontrrewolucjonici z Action Franaise do ktrych
Bainville si zalicza byli, wyzbywszy si arystokratyzmu, jak najbardziej odlegli od pogardy dla
prostego ludu.
Paradoksem historycznym jest, e hod zoy Wandejczykom jedynie Napoleon Bonaparte posta
inkarnujca w sobie rewolucj francusk ktry by pod wraeniem ich mstwa i taktyki wojennej
do tego stopnia, e aby zjedna sobie ten region nakaza wypaci spore odszkodowania rodzinom
pomordowanych w czasie powstania.
Dopiero od lat osiemdziesitych XX wieku historia Wandei powrcia do oficjalnej historiografii
pod naporem dzie wielu badaczy czsto nie posiadajcych wyksztacenia historycznego - takich
jak Pierre Gaxotte, Elie Fournier i Reynald Secher. Opracowania na temat Wandei przez wiele lat
bagatelizowano wanie dlatego, e nie wychodziy spod pir renomowanych historykw,
wykadajcych na paryskiej Sorbonie, ostatecznie jednak nawet oficjalna historiografia z Sorbony
musiaa pod naciskiem faktw i kolejnych ksiek przyzna, e jej ukochana rewolucja
francuska ma na sumieniu ponad 100.000 ofiar wrd bezbronnych cywilw.
Autor
Adam Wielomski

Bibliografia

(J.-P.) Jager: Histoire de lEglise de France pendant la Rvolution. T.I-III. Paris 1852
F. Mourret: LEglise et la Rvolution. Paris 1929
Ch. Tilly: The Vende. Cambridge 1954
C. Port: La Vende angevine: les origines, l'insurrection, janvier 1789-31 mars 1793.
Marseille 1992
J. Baszkiewicz, S. Meller: Rewolucja francuska 1789-1794. Spoeczestwo obywatelskie.
Warszawa 1983
S. Salmonowicz: Sylwetki spod gilotyny. Warszawa 1989
P. Gaxotte: Rewolucja francuska. Gdask 2001
R. Secher: Ludobjstwo francusko-francuskie. Wandea departament zemsty. Warszawa 2003