Anda di halaman 1dari 26

BLM 2

DNTRC TASARIM

olakolu

YKSELTELER(AMPLFKATRLER)
2.1. TEMEL FARK YKSELTEC
Ykselteler, BJT ve FET devreleri ieren, gerilim veya akm kazanc salayan
elektronik devrelerdir. Ayrca g kazanc ya da empedans dntrme de yapabilir.
Pratikte her elektronik uygulamann ana ksmn oluturduu iin temel bir devre olma
zelliine sahiptir. Ykselteler eitli yollardan snflandrlabilirler. Her birisi
ngrlen frekans aralnda alan dk frekans ykselteleri, ses ykselteleri,
ultrasonik ykselteler, radyo frekans (RF) ykselteleri, geni band ykselteleri ve
grnt (video) ykselteleri vardr. Fark ykselteci, ok eitli uygulamalarda
kullanlan zel bir devre trdr. Fark ykselte biriminin blok sembol ekil 2-lde
gsterilmitir. Grlecei zere iki ayr giri
(1 ve 2) ve iki ayr k (3 ve 4) ucu vardr.

ekil 2-1 Fark ykseltecinin blok emas


Giri veya k ular topraa gre farkl potansiyelde olabildii iin, ekil 2-ldeki
toprak balantsnn farkl gsterildiine dikkat edin. Gerilimler, giri ularndan birine
veya her ikisine birden uygulanabilir ve k gerilimleri, her iki k ucunda da
grlecektir. Bununla beraber, her iki giri ve k ucu arasnda ok zel baz kutup
(polarite) ilikileri vardr.

DNTRC TASARIM

olakolu

ekil 2-2de,iki giri ve iki k olan temel fark ykseltecinin blok ve devre emas
gsterilmitir.Giriler iki ayr transistrn bazna uygulanr. Ancak grlecei zere,
V01 ve V02 k ularnn tek ya da iki giri sinyalinden etkilenmesini salamak iin
transistrlerin emetrleri, ortak emetr direncine balanmtr. klar, transistrlerin
kollektr ularndan alnmaktadr. ncelemeyi kolaylatrmak asndan giri ve k
ular da numaralandrlmtr. Devre emasnda iki kaynak gerilimi vardr;pozitif ve
negatif gerilim kaynaklarnn kart ularnn topraa bal gibi anlalmasna ramen
devre iinde hi bir toprak ucu gsterilmediine dikkat edin. Ykselte, tek bir gerilim
kaynayla da alabilir.

(a)

ekil 2-2 Temel fark ykselteci


(a) blok ema (b) devre amas.

(b)
Tek Girili Fark Ykselteci:lk nce 1. uca tek bir sinyalin uyguland,

2.

ucun

ise (0 Va) topraa bal olduu bir fark ykseltecinin almasn ele alalm. ekil 23de 1. utaki Vi1 sinyalinin ve 3. utaki V01 knn blok ve devre emalar
gsterilmektedir. Blok emada, sinsoidal bir giri ve ykseltilmi,terslenmi bir k
olduu grlmektedir. Devre

emasnda ise, sinsoidal giriin ve kn da

kollektrnden, 180 terslenmi olarak alnd grlmektedir.

10

DNTRC TASARIM

olakolu

(a)
(b)
ekil 2-3 Fark ykseltecinin tek girili olarak almas: (a) blok ema (b) devre emas

Giri 2 topraklanm olduundan, 4. uta k yokmu gibi grlebilir ancak bu doru


deildir. ekil 2-4a blok emada, 1. utaki Vi1 giriinden kaynaklanan 4. utaki V04
kna sahip fark ykseltecin almas gsterilmitir. 1. utaki Vi1 girii, topraa
gre kk sinsoidal bir gerilimdir. Emetr direnci, her iki emetre de bal
olduundan, Vi1den dolay oluan gerilim, ortak emetr ucunda grnr. Topraa
gre llen sinsoidal gerilim, devrenin, emetr izleyici ilevinin sonucu olarak Vi1 ile
ayn fazda ve onun yars kadar olacaktr.
Devrenin, emetr izleyici gibi davranan ksm ekil 2-4cde gsterilmitir. Devrenin
gsterilen emetr izleyici ksm iin Q1 bazna uygulanan giri, Q1in emetrnde ayn
polaritede ve onun yars kadar grnr. Emetr izleyici devresinin kazanc birden
daha azdr (polarite terslenmesi olmakszn). Bu emetr sinyali topraa gre
llmtr. ekil 2-4d, devrenin almas emetr geriliminden etkilenen Q2
transistr ksmn gstermektedir. Q2nin emetrndeki gerilim, Q1 transistrnnkiyle
ayndr (emetrler birbirine balandndan) ve bu gerilim Q2nin emetryle toprak
arasnda veya Q2nin baz arasnda grnr (topraa bal olduu iin). Eer Q2nin
emetrnden bazna llen gerilim, gsterildii gibi, Vi1 giriiyle ayn fazda olduu

11

DNTRC TASARIM

olakolu

taktirde, Q2nin bazndan emetrne llen gerilim, ters polaritede ayn sinyal olur.
Bylece Q2nin bazndan emetrne lld zaman Vi1 genliinin yars civarnda
bir gerilim elde edilir, ancak bu sinyal V1e gre ters polaritededir. Q2 transistrnn
ykseltme etkisi ve Rc2 yk direnci, Q2nin kollektr zerinde, Q2nin baz-emetr
zerinde byyen sinyalden ykseltilen ve terslenen bir k salar.

ekil 2-4 Fark ykseltecinin tek ulu almas

12

DNTRC TASARIM

olakolu

zet olarak, Vi1 girii, giri 1e uygulanr ve k ucu 4 zerinde byyen V02 ile ayn
fazda ykseltilir. 2. utaki giri topraklanm olmasna ramen, 4. uta k oluur.
Aslnda, 1. utaki giriin, hem 3., hem de 4. uta k sinyaline neden olduunu
grebiliriz. Buna ek olarak, bu klar ters kutuplu fakat ayn genliktedir. Sonuta,
(ekil 2.5adaki gibi) 3. utaki k, 1. utaki girie gre ters kutuplu iken, 4. utaki
kn 1. utaki girile ayn kutuplu olduunu grebiliriz. nceki bilgilerimize
dayanarak, buradan, 2. uca uygulanan bir giriin (1. u topraklanm), ekil 2-5bde
gsterilen k gerilimleri retecei sonucu kar.
Fark (ki-Ulu) Giriin almas:Fark ykselteci devrelerinin almas iin yalnzca
tek giriin kullanlmasna ek olarak; her iki girie de sinyal uygulamak mmkndr; bu
durumda iki k ucunda ters polaritede klar grnr. ki giri sinyalinin ters
polatitede ve ayn genlikte olduu durumlarda genellikle ift ulu veya fark
(diferansiyel) giri modu kullanlr. Bu durum, ekil 2-6da gsterilmitir.

ekil 2-5 Tek giri,klar ters polaritede

ekil 2-6 Farkl giri


sinyalleri ile alma

13

DNTRC TASARIM

olakolu

imdi her bir giriin klar nasl etkilediini ve oluacak k sinyalinin neye
benzeyeceini ele almamz gerekir. Bunu, her bir girii, dier giri 0 Vtayken ayr
olarak uygulanyor gibi dnp sonuta her bir uta oluan gerilimi toplamak
suretiyle, sperpozisyon (st ste ekleme) ilkesini uygulayarak yapabiliriz. ekil 2-7a
ve 2-7b her bir giri tek bana var olduu zamanki sonucu ve ekil 2-7c genel
(toplam) almay gsterir. 1. uca uygulanan giri, 3. uta ters polaritede ykseltilmi
bir k, 4. uta ise ayn polaritede ykseltilmi bir k oluturur. Buradaki amacmz
asndan, girilerin eit genlikte ve oluacak klarn volt deerine gre eit
genlikte olduunu varsayn.
2. uca uygulanan giriin, 4. uta ters polaritede ykseltilmi bir k ve 3. uta ayn
kutuplu ykseltilmi bir k oluur. Giri genliklerinin ayn olduu varsayldndan
klarn genlikleri volt olacaktr. Her iki durumda da klarn her iki k ucunda
ayn polaritede olmas nemli bir noktadr.Sperpozisyon ynteminde, her bir k
ucunda oluan sinyaller toplanr ve ekil 2-7cde grlen devrenin genel almas
elde edilmi olur.Her bir giri iin klar ayn polariteye sahip olduundan her bir
utaki k, tek ulu almada retilen klarn iki katdr. Uygulanan girilerin ayn
polaritede olmas (veya her iki giri ucuna da ayn giriin uygulanmas) halinde, her
bir giri tek bana etkin olduundan, tek bana alan her bir giriten kaynaklanan
sinyaller, her bir kla ters polaritede; ve sonutaki k ekil 2-8de gsterildii gibi
ideal olarak 0 V kadar olacaktr.

ekil 2-7 Ykseltecin farkl girilerle almas (a)Vi2=0; (b)Vi1=0; (c)Her iki giri de sfrdan farkl.

14

DNTRC TASARIM

olakolu

Tek ve ift ulu alma durumlarnda, almay tam bir perspektif iinde grmek
iin, ekil 2-9daki iki fark ykseltecinin balantsn ele alalm. Yukarda
anlatlanlardan, ykseltelerin ayn (zde) tek ulu kazanca sahip olmas halinde 1.
katn klarnn, girilerden ykseltecin kazanc orannda, buna karlk 2. kat
knn ise, 2. kata uygulanan girilerden ykselte kazancnn iki kat orannda
byk olacan biliyoruz. rnein radyo anteninden, fonograf toplama kartuundan,
vb. gelen balang sinyali tek uludur ve bu ekilde kullanlr. Bununla beraber, ikinci
fark ykselte kat, kat kazancn ikiye karmak iin iki-ulu olarak altrlabilir. 2.
katn klarndan birisi (veya her ikisi de), sistemin bir sonraki blm iin
ykseltilmi sinyaller retir. Farkl girilerle almada eit ve ters polaritede sinyaller
gerekmesine ramen bu, zellikle tek u girili katn kazancndan sonra elde
edilebilmektedir.

ekil 2-8 Ayn fazda sinyallerle allmas

ekil 2-9 Fark ykselteci katnn tek ve ift u girili almas

15

DNTRC TASARIM

olakolu

2.2. LEMSEL YKSELTELER(OPAMPLAR)


Herhangi bir sinyal-uyumlama dzeninde en yaygn olarak kullanlan elemanlardan
birisi ilemsel kuvvetlendiricidir. Bu bir yksek-kazan d.c. kuplajlanm ykselte
anlamna gelmekte olup, kapal-evrim performans ykselteten ziyade geri besleme
elemanlar tarafndan tanmlanacak ekilde negatif geri besleme ile kullanlr. Her
zaman olmamasna ramen, bu cihaz ekil 2-10ada gsterildii gibi genelde
diferansiyel bir giri tek ulu k cihazdr. deal ilemsel kuvvetlendirici
karakteristikleri; sonsuz kazan ve band genilii, sonsuz ortak mod reddetme oran,
sonsuz giri empedans, sfr k empedans, sfr giri kaydrma gerilimi ve
kutuplama akm olarak verilebilir. Bu kuvvetlendirici ayrca grltsz kazan salar.
ekil 2-10b genel amal 741 entegre devreli ilemsel kuvvetlendiricinin dahili
yapsn gstermektedir. Tablo 2-1, farkl entegre devre teknolojileri kullanlarak
retilmi olan adet ilemsel kuvvetlendiricinin parametrelerini vermektedir. ekil 210(c) ve 2-10(d) ise ilemsel kuvvetlendiriciye geri besleme uygulamak iin kullanlan
iki temel yntemi gstermektedir. ekil 2-10(c) nt geri besleme kullanan ters
eviren modu, ekil 2-10dde seri geri besleme kullanan ters evirmeyen modu
gstermektedir. Kuvvetlendiricilerin ideal karakteristikle re sahip olduu varsayarsak,
bu cihazlar sonsuz kazanca sahip olduklarndan dolay herhangi bir sonlu k iin
kuvvetlendiricinin

iki

girii

arasnda

potansiyel

mevcut

olamaz.

Ayrca

kuvvetlendiriciler kutuplama gerektirmedii ve sonsuz giri empadansna sahip


olduu iin i = ifdir.

16

DNTRC TASARIM

olakolu

ekil 2-10(a) Bir ilemsel kuvvetlendiricinin ematik diyagram, (b) Bir 741
ilemsel kuvvetlendiricinin dahili yaps, (c) Ters eviren mod geri besleme, (d) Ters
evirmeyen mod geri besleme.

17

DNTRC TASARIM

olakolu

Tablo 2-1 adet ilemsel kuvvetlendiricinin spesifikasyonlar

Bu nedenle ters eviren ykselte iin giri ile k arasndaki transfer fonksiyonu
aadaki eitlikle verilir:

(2.1.)

18

DNTRC TASARIM

olakolu

ekil 2-11 lemsel kuvvetlendiricileri kullanarak dorusal sinyal ileme

19

DNTRC TASARIM

olakolu

ekil 2-12 lemsel kuvvetlendiricileri kullanarak dorusal olmayan sinyal ileme

20

DNTRC TASARIM

olakolu

Bu ekilde (s) geri besleme faktr olarak bilinir. deal ykseltecin ters evirmeyen
giriinin potansiyeli giri gerilimi ile deimedii iin bir zahiri toprak olarak
adlandrlr ve bu nedenle ters evirmeyen ykseltecin empedans z(s). Ayrca k
empedans sfrdr.
Ters evirmeyen ykselte iin

(2.2.)

olarak yazlabilir.
Ters evirmeyen ykseltecin giri empadans, giri gerilimi ilemsel ykselticinin ters
evirmeyen giriine uyguland iin sonsuzdur. Kapal evrimde ykselte sfr k
empedansna sahiptir. z(s) veya zf(s) 0 olduu zaman, ters evirmeyen
ykseltecin kapal-evrim kazanc1 olacaktr ve ykselte bir gerilim takip edicinin
karakteristiklerine, dier bir deyile birim kazanc, sonsuz giri empedans ve sfr
k empedansna sahiptir.
Grlebilecei zere, geri besleme uygulamas ile ideal ilemsel ykselte
tarafndan salanan kapal-evrim transfer fonksiyonu, ykselte yerine geri besleme
elemanlar ile saptanr. Dorusal ve dorusal olmayan elemanlarn uygun bir seimi
ile z ve zf iin geni bir aralkta sinyal-uyumlayc niteler retmek mmkndr. ekil
2-11 dorusal sinyal ileme iin yaygn olarak kullanlan baz ilemsel ykselte
devrelerini ve ekil 2-12 ise, yarm-dalga ve tam-dalga hassas dorultma, faza
duyarl alglama ve logaritmik ve antilogaritmik ykseltme salayan dorusal olmayan
sinyal ilemeye ilemsel kuvvetlendiricilerin uygulanmasn gstermektedir.
Bundan sonraki blmlerde ideal olmayan ilemsel kuvvetlendiricilerin kapal evrim
performans zerindeki etkileri incelenmektedir.

21

DNTRC TASARIM

olakolu

2.2.1.KAZAN VE BAND GENL


Pratikte ilemsel kuvvetlendiriciler sonsuz kazan veya band geniliine sahip
deildirler ve bu nedenle bu tip kuvvetlendiriciler geri besleme evrimi iindeki faz
kaymas ile evirim etrafnda toplam pozitif geri besleme retmek iin etkileebilen
faz kaymas retirler. Eer ykselte bir transfer fonksiyonu A(s) ile ifade edilirse, bu
durumda ekil 2-10(b) ve 2-10(c)de verilen ters eviren ve ters evirmeyen
devrelerin yeniden analizi aadaki ekilde olacaktr.
(2.3.)

(2.4.)

Bu eitlikte A(s).(s) evrim kazancdr.


Geri besleme elemanlar tarafndan kontrol edilen kapal-evrim ykseltecin
performans iin |A(s). (s)|>>1 olmas gereklidir. Dier bir deyile, evrim kazanc
birden nemli bir oranda yksek olmaldr.
2.2.2. ORTAK MOD REDDETME ORANI (CMRR)
ekil 2-10ada gsterilen ilemsel kuvvetlendirici ideal olarak sadece giri terminalleri
arasna uygulanan diferansiyel sinyale (diff) tepki gsterir, ortak mod sinyaline (ecm)
tepki gstermez. CMRR, ykseltecin sadece diferansiyel sinyale tepki gsterme
kabiliyetinin bir lsdr. CMRR aadaki eitlikle ifade edilir:
Adiff

(2.5.)

CMRR = 20log10
Acm

Bu eitlikle Adiff diferansiyel sinyale, Acm ise ortak mod sinyaline olan kazantr.

22

DNTRC TASARIM

olakolu

Ykseltecin ortak mod karakteristikleri sadece ykselte ters evirmeyen modunda


kullanld zaman hataya sebebiyet verir. Bunun nedeni ise; ters eviren modda
ykseltece uygulanan bir ortak mod sinyal yoktur. CMRR; frekans, g kayna, giri
sinyal seviyesi ve scaklk gibi bir takm deikenlerin bir fonksiyonudur. Tipik olarak,
bir ykselte dk frekanslarda 100- 120 dBlik bir ortak mod reddetme oranna
sahiptir.
2.2.3 GR VE IKI EMPEDANSLARI
lemsel kuvvetlendiriciler diferansiyel cihazlar olarak ekil 2-13de gsterildii gibi
hem ortak mod, hem de diferansiyel giri empedanslarna sahiptirler. Ortak giri
empedanslar z

cm

empedanslardr. z

ve z
diff

cm

her giri ile toprak veya g kayna arasndaki

giriler arasnda llen input empedansdr. Dinamik

empedanslar, kapasitans ile paralel olan diren vastasyla ifade edilebilir. Rcm+ ve
Rcm- genellikle Rdiffden 100 kat kadar daha byktr. Giri empedanslarnn geri
beslemeyi

deitirmek

iin,

geri

besleme

elemanlar

ile

etkileimi,

giri

empedanslarna kyasla nemli oranda dk olan empedanslarla birlikte geri


besleme elemanlar kullanlarak, minimum dzeye indirilebilir.
Ters-evirmeyen ykselte iin; diferansiyel giri empedans bir A(s).(s) faktr kadar
arttndan dolay, giri empedans ters evirmeyen giri ve toprak arasnda olan
ortak giri empedansdr. FETIi ilemsel ykselteler 1 veya 2 pF blgesindeki
kapasitanslar ile paralel olarak 1015a kadar ortak mod giri empedanslar
salayabilir. Bu tip ilemsel ykselteler, bu zelliklerinden ve ayrca dk
kutuplama akmlarna sahip olduklarndan dolay elektrometre ykselteler olarak
kullanm iin uygundurlar. Bu tr ykseltelerin salam olduu yksek giri
empedansn korumak iin, g kaynan ykseltecin giriine balayan kabloya
srlen-kalkan (driven-shield) tekniklerini uygulamak ve ayrca ykseltecin giri
bacaklarn korumak genelde gereklidir.

23

DNTRC TASARIM

olakolu

Ykseltecin ak-evrim empedans genelde bir diren ile gsterilir. Tipik olarak, bu
empedans 100 ile 500 arasrnda bir deere sahiptir. Geri besleme bu k
empedansn

1 / [(A(s) (s)] kadar azaltr.

ekil 2-13 Bir ilemsel kuvvetlendirici iin giri ve k empedanslar


2.2.4 GR GERLM KAYDIRMA VE KUTUPLAMA AKIMI
Diferansiyel giri kademesini oluturan elemanlardaki uyumsuzluk yznden
ykselte sfr giri iin bir d.c. k verir. Bu ekil 2-14de gsterildii gibi bir gerek
ykselte modelinde ideal ykseltecin ters evirmeyen girii ile seri haldeki bir gerilim
kayna vos ile ifade edilir. vos girie uyguland zaman k sfr deerine
drecek olan gerilime eittir. Bu kaydrma gerilimi tipik olarak 0,1-30 mV deerleri
arasnda olup scaklk, g kayna ve zamann bir fonksiyonudur.

ekil 2-14 Bir ilemsel kuvvetlendiricideki giri kaydrma gerilimi ve kutuplama


akmlar.

24

DNTRC TASARIM

olakolu

ou ilemsel kuvvetlendiriciler kaydrmay sfrlama ayar bacaklarna sahip olup, bu


bacaklar vastasyla balang kaydrmas sfrlanabilir. Hassas d.c. lmlerinde
daha fazla neme sahip olan, kaydrma geriliminin scaklk srklenmesidir.
Ayrca, kritik durumlarda harici sfrlama tekniklerinin kullanlmas tavsiye edilir. Genel
olarak, tm kaydrma gerilim scaklk spesifikasyonlar sabit durumlu termal koullar
iindir. Isnma gibi geici termal koullar veya termal ok koullar altnda, kaydrma
gerilimimin deeri nemli oranda arttrlabilir.Kaydrma gerilimi, ayn zamanda g
kayna gerilimi ve zamann bir fonksiyonudur.Kaydrma geriliminin zaman ile
srklenmesi yalanmann bir sonucu olarak meydana gelir.
2.2.5 GRLT
Alak-seviyeli sinyallerin saptanmasnda, ilemsel kuvvetlendiricinin grlt
performans olduka nemlidir ve bu yzden retici spesifikasyonlarndaki verileri
kullanarak ykseltecin grlt katksn hesaplayabilmek ve minimum seviyeye
indirebilmek gereklidir. ekil 2-15 bir ilemsel kuvvetlendiricideki grlt kaynaklarn
gstermektedir. Gerilim kayna en tarafndan verilen bir r.m.s. deerine, akm
reteleri de in tarafndan verilen bir r.m.s. deerlerine sahiptir. Devre iindeki
direnlerin her birinin termal grlt geriliminin r.m.s deeri aadaki eitlikle
verilmektedir:
(2.6.)
Bu eitlikte; k Boltzmann sabiti, T mutlak scaklk, R diren ve f ise lmn yapld
band geniliidir.
Bu yzden, ykseltecin giriine ait olan toplam r.m.s. grlty (entop) hesaplamak
mmkndr.
(2.7.)

25

DNTRC TASARIM

olakolu

lk terim gerilim grltsn, ikinci ve nc terimler her bir giriteki direnle


etkileen akm grltsnn etkisini ve son iki terim ise direnlerle ilgili termal
grlty temsil eder. Toplama, kaynaklar istatistiksel olarak bamsz kabul
edildiinden karelerin ortalamas eklinde hesaplanr.

ekil 2-15 Bir ilemsel kuvvetlendiricideki grlt kaynaklar


reticiler, girie ait olan grltnn r.m.s. seviyesinin tipik olarak 10 Hz-100 kHz, 10
Hz-10 kHz veya 10 Hz-1 kHz arasnda deien bir dizi band genilikleri iin kaynak
direncinin bir fonksiyonu olarak, grafiksel ifadelerini temin etmektedirler. ekil 2-16 bir
741 ilemsel kuvvetlendirici iin bu tip taslaklar gstermektedir. Tepeden tepeye
grlt 6,6entopolarak tahmin edilebilir. Burada entop grltnn r.m.s. deeridir.

ekil 2-16 Bir 741 ilemsel kuvvetlendiricinin grlt karakteristikleri

26

DNTRC TASARIM

olakolu

2.3. ENSTRMANTASYON YKSELTELER


ekil 2-10(c) ve 2-10(d)de gsterilen tek-ulu ters eviren ve ters evirmeyen
ykselteler, genel amal enstrmantasyon ykselteleri olarak kullanm iin uygun
deillerdir. Bunun nedeni ise; birok dntrclerde alak-seviyeli sinyalin bir
byk genlik ortak mod sinyali zerine aktrlmasdr. Bu durum, ekil 2-17(a)da
gsterildii gibi bir strain gauge bridge veya hat frekans giriim sinyalinden k
alndnda karlalan durumdur. Bir tek-ulu ykselte kullanarak sinyalin llmesi
ortak mod sinyalinin ve ayn zamanda dntrc sinyalin ykseltilmesine neden
olur. ekil 2-17bde gsterilen diferansiyel ykselteci kullanmak suretiyle, ykseltecin
CMRRsi ortak mod sinyalinin etkisini azaltr. Enstrmantasyon ykselteleri geni
bandl, yksek giri empedansl diferansiyel ykselteler olup, ayarlanabilir ve kararl
diferansiyel kazan, yksek ortak mod reddetme oran, dk giri srklenme
karakteristikleri

ve

dk

empedansna

sahiptir.

Bu

tip

ykselteler

termokuplardan, strain gauge kprlerinden, akm ntlerinden ve biyolojik


problardan elde edilen sinyalleri ykseltmek iin kullanlrlar.
ekil 2-17c adet ilemsel kuvvetlendirici kullanan bir enstrmantasyon ykseltecini
gstermektedir. Al ve A2 ykselteleri ortak mod sinyale sadece birlik kazanc (unity
gain) salar.A3 ykselteci ise bir fark ykselteci gibi davranr. Tm ykseltecin
diferansiyel kazanc aadaki eitlikle verilmektedir.

(2.8.)

Ortak mod reddetme oran; enstrmantasyon ykseltecini oluturan ykseltelerin


ortak mod reddetme oran ve fark (A3) ykseltecindeki direnlerin uyumu tarafndan
kontrol edilir.

27

DNTRC TASARIM

olakolu

ekil 2-17(a) Bir tek-ulu giri ykselteci zerinde ortak mod sinyallerinin etkisi; (b)
Ortak mod sinyallerinin etkilerini azaltmak iin bir fark ykseltecinin kullanlmas; (c)
adet ilemsel kuvvetlendirici kullanan bir enstrmantasyon ykselteci; (d) Bir ticari
enstrmantasyon ykseltecinin dahili konstrksiyonu.

28

DNTRC TASARIM
ekil

2-17d

bir

ticari

olakolu

enstrmantasyon

ykseltecinin

konstrksiyonunu

gstermektedir. Diferansiyel gerilim (ediff) RG zerinde oluur ve Q1,Q2 transistrleri


iinden akan akmlarda bir dengesizlie neden olur. Q3 ve Q4 transistrlerinden
oluan akm aynas bu dengesiz akm Rs iinden akmas iin zorlar. k gerilimi
(e) Rs/RG ile verilir. 1-1000 arasndaki diferansiyel kazanlar RGyi ayarlamak
suretiyle salanabilir. Bu ykseltecin karakteristikleri Tablo 2-2de verilmektedir.

Tablo 2-2 Enstrmantasyon ykselteci spefikasyonlar

29

DNTRC TASARIM

olakolu

2.4. AYIRMA YKSELTELER (ZOLASYON AMPLFKATRLER)


ekil 2-17dde gsterilen ykselete sadece g snrlar iinde olan ortak mod
sinyallerinin reddedilmesine msaade edebilir. ekil 2-18de verilen gibi ndeki
ykseltecin g kaynandan ve sonraki kademelerden galvanik olarak izolasyonunu
salayan bir ayrma teknii kullanarak, birka kVa dayanabilecek bir ayrma
salayabilen bir ykselte elde etmek mmkndr. Ayrma genelde transformatr
balants vastasyla salanr. Bu tip ykseltelerde, giri ve k devreleri
arasndaki balca kaak kayna transformatrn sarglar arasndaki kapasitanstr.
Bir g osilatr, ykseltilmi giri sinyali ile modle edilmi ve izolasyon engeli
boyunca kuplajlanm bir tayc ile birlikte giri ykseltecine izole edilmi g salar.
k blmnde bu sinyal demodle edilir ve daha sonra da filtrelenir. Ykselte
k bir yastk ykselte zerinden salanr. Giri kademesindeki ikinci demodlatr
geri besleme ile beraber giri kademesi salamak amacyla kullanlr.
Bu tip ykseltelerin uygulamalar olarak; yksek mod gerilimlerin mevcut olduu
durumda alak-seviye d.c. ve alak-frekans gerilimi veya akm lmleri ve grltl
bir ortamda yksek empedanslarda iletilen sinyallerin alm verilebilir. Ayrma
ykselteleri; hasta emniyeti asndan d.c. ve hat frekans kaak akmlarnn
snrlandrlmasnn gerekli olduu tbbi elektroniklerde yaygn bir biimde kullanlrlar.
Tablo 2-3 ticari bir ayrma ykseltecine ait spesifikasyonlar vermektedir.

30

DNTRC TASARIM

olakolu

ekil 2-18 Ayrma ykselteci.

31

DNTRC TASARIM

olakolu

Tablo 2-3 Ayrma ykseltecinin spesifikasyonlar

32

DNTRC TASARIM

olakolu

2.5. STRENGEYLER
Bir strengey direnci uygulanan gerginliin fonksiyonu (birim deformasyon) olan bir
rezistif

elastik

alglaycdr.

Btn

malzemeler

deformasyona

kar

diren

gsterdiklerinden deformasyon iin bir miktar kuvvetin uygulanmas gerekir. Bundan


dolay diren uygulanan kuvvet ile ilikilendirilebilir. Bu iliki piezorezistif etki olarak
adlandrlr ve iletkenin gey faktr Se ile tanmlanabilir.
(2.9.)

Platin Se 6 hari ou malzemeler iin Se2dir. % 2yi amayan kk diren


deiimleri iin (bu ounlukla byledir) metalik telin direnci
(2.10.)
Burada , R0 gerinim uygulanmadan nceki diren ve x = See

dir. Yar iletken

malzemeler iin iliki katk konsantrasyonuna baldr. Diren sktrma ile azalr ve
gerinim ile artar. Baz diren strengeylerin karakteristikleri Tablo 2-4 de verilmitir.
Tablo 2-4 Baz diren strengeylerin karakteristikleri

Bir tel strengey elastik bir tayc zerine arkasndan yaptrlm bir direnten
olumaktadr. Strengeylerin arka taraf gerinim veya kuvvetin llecei cisme
yaptrlarak tutturulur. llecek gerginliin strengey teli ile gvenilir bir kuplajda
olmas ve telin cisimden elektriksel olarak yaltlmas gerekir. Arka ksmn sl
genleme katsays tel ile uyumaldr. ou metaller strengey yapmnda
kullanlabilir. En ok kullanlan malzemeler konstanta,. nikel-krom, ileri (Ni % 45, Cu

33

DNTRC TASARIM

olakolu

% 55) ve karma (Ni % 74, Cr % 20, Al % 3, Fe % 3) alamlardr. Tipik direnler 100


ile bir ka kilo ohm arasnda deiebilir. yi bir duyarllk yakalamak iin alglayc
boyuna uzun ve enine ksa segmentlere sahip olmaldr (ekil 2-19). Bylece enine
duyarllk boyuna duyarlln sadece % birka olabilir. Farkl eksenlerdeki gerginliin
llmesi iin strengeylere farkl dzenlemeler yaplabilir.. Tipik olarak bir
Wheatstone kprs devresine balanabilirler. Yar iletken strengeylerin scaklk
deiimlerine ok duyarl olduklar unutulmamaldr. Bunun iin arabirim devrelerinin
veya geyleriz scaklk kompanze devreleri ile donatlmalar gerekir.

(a) dorusal tip (b) rozet tipi (c) dairesel tip (d) kpr tipi

(e) shear tipi

(f) ift eksenli

ekil 2-19 Bir elastik arka malzemesine yaptrlm eitli tel strengeyler

34