Anda di halaman 1dari 4

ISSN 18991114

nr 14 (22)

19 padziernika 2009

Etykieta flagowa
Dobromi r D zi ewu l ak

Abstract

This article attempts to explain matters related to the flag of the Republic of Poland which is one of its most important national
symbols. The author presents the history of, and the legal basis for, the Polish national flag, as well as the general principles for the
care and display of the flag. The order of precedence of flags and other rules of flag protocol are also discussed.
The article also contains many specific instructions on how the flag is to be used properly.

Wstp
Flaga1 to pat tkaniny, przymocowany do drzewca, ookrelonym ksztacie i barwie zawierajcy goda, symbole lub
wizerunki. Wspczenie flaga jest znakiem rozpoznawczym,
symbolem pastw (flaga pastwowa), miast (flaga miejska),
jednostek podziau administracyjnego (flaga wojewdztwa),
oddziau wojsk (sztandar), organizacji politycznych, spoecznych, zawodowych, kocielnych, sportowych, itd. Pierwsze flagi pastwowe pojawiy si w drugiej poowie XVIII w.,
wikszo narodowych w XIX w. a wikszo flag miejskich
wXXwieku. Pierwowzorem flag s chorgwie, aich rodowd
siga czasw antycznych, cho najpeniejsze i najwiksze
znaczenie chorgwie zyskay wokresie redniowiecza. Wtedy
podporzdkowano zasady projektowania chorgwi i im podobnych znakw reguom heraldycznym istd barwy wspczesnych flag wywodz si najczciej zbarw pl igode heraldycznych umieszczanych na chorgwiach.
Zwizek heraldyki ichorgwi trwa przez stulecia inie usta
praktycznie nigdy, cho w okresie XVIIIXIX wieku sta si
1

Sowo flaga pochodzi zjz niderlandzkiego vlag.

nieco luniejszy. Std wanie wynikaj powizania metodologiczne i rdowe heraldyki2 i weksylologii3 jako dyscyplin
naukowych. Przedmiotem bada weksylologw s znaki rozpoznawcze, ktrych historia obejmuje ponad 5000 lat. Najstarszy opis chorgwi iich uycia wChinach ma ponad 2000
lat, anajstarsze manuskrypty zzestawieniami chorgwi uywanych wpastwach Europy, Azji ipnocnej Afryki pochodz zpoowy XIV wieku.
Od chorgwi pochodz inne nazwy i okrelenia sposobu
prezentacji barw, symboli iznakw rozpoznawczych weksyliw wykonanych ztkaniny, mocowanych do drzewca lub liny.
2
Heraldyka nauka oherbach. Jedna znauk pomocniczych historii, zajmuje si badaniem rozwoju iznaczenia oraz zasadami ksztatowania si herbw. Wywodzi si od sowa herold oznaczajcego
urzdnika dworskiego, wywoujcego nazwiska rycerzy biorcych
udzia wturniejach.
3
Weksylologia (zac. vexillum znak bojowy, sztandar, chorgiew
i z grec. logos sowo, odpowiedzialno i rozum, uywanych na
okrelenie nauki) flagoznastwo, dyscyplina pomocnicza historii.
Zajmuje si chorgwiami jako rzeczywistymi isymbolicznymi znakami pastwowymi, wojskowymi, terytorialnymi, organizacji igrup spoecznych czy wyznaniowych.

Dr Dobromir Dziewulak specjalista ds. midzynarodowych wBiurze Analiz Sejmowych.

Analizy BAS nr 14 (22) 19 padziernika 2009 2/4

S nimi m. in: sztandar, flaga, banner, bandera, bandera cywilna


iwojenna, proporczyk, proporzec dziobowy czy gonfanon4.
Chorgiew znak rozpoznawczo-bojowy uywany od XIII
do XIX wieku przez pastwa, ziemie, miasta, dwory, rody, bractwa lub cechy. By to przymocowany do drzewca kwadratowy
lub prostoktny pat, najczciej o barwie tarczy herbowej,
z wyszytym lub malowanym godem. Obecnie mianem tym
okrela si weksylia, ktre s odzwierciedleniem herbu (czyli
pat obarwie tarczy herbowej). Na barwach umieszczone jest
godo o tak zmienionych ksztatach, by zaj jak najwiksz
powierzchni. Mianem chorgwi okrela si rwnie weksylia
kocielne.
Sztandar nazwa chorgwi istniejcej tylko w jednym
egzemplarzu. Znak oddziau wojskowego, instytucji, uczelni,
szkoy, stowarzyszenia, bractwa, cechu itp. Bogato zdobiony,
wksztacie kwadratu lub prostokta, przymocowany ozdobnymi gwodziami na stae do drzewca zakoczonego gowic
wformie grotu lub artystycznej figury.
Flaga weksylium uywane gwnie na ldzie, mocowane
do drzewca (masztu) lub liny. Flaga jest znakiem dwustronnym umieszczonym na pojedynczym pacie materiau. Wzr
na stronie gwnej (awers) ma lustrzane odbicie na stronie
odwrotnej (rewers). Chcc opisa flag zawsze prezentujemy
stron gwn rozpoczynajc od strony od drzewca lub liny.
Niemal zawsze flaga ma ksztat prostokta. Flaga jest najmodszym lecz najbardziej rozpowszechnionym rodzajem
weksyliw. Najczciej wystpujce rodzaje flag to: pastwowa, narodowa, gowy pastwa, urzdowa, rangowa, funkcyjna (premiera, ministrw, szefw sub), rodzajw si zbrojnych.
Wrd wielu uywanych rodzajw flag najczciej spotykane
to flagi miejskie igminne, atake flagi szk iuczelni oraz flagi
firmowe (np. sieci handlowych, hotelowych, stacji benzynowych). Wwielu pastwach wasne flagi maj suby pastwowe takie jak poczta ipolicja, awniektrych nawet poszczeglne ministerstwa.
Banner pionowa wersja flagi o proporcjach od 1:4 do
1:8. Z reguy to co na fladze uwidocznione jest na grze, na
bannerze widnieje po lewej stronie. Wtakim przypadku linie
pionowe herbw lub gode musz by rwnolege do linii pionowej banneru.
Bandera uywana na morzu okrelajca przynaleno
pastwow okrtu, statku, jachtu, promu. Ma ksztat prostoktny imocowana jest do liny tak jak flaga.
Bandera cywilna dawniej zwana kupieck, a pniej
handlow. Podnoszona na rufie statku, okrela przynaleno
pastwow jednostek pywajcych handlowych, pasaerskich, rybackich oraz promw ijachtw.
Bandera wojenna podnoszona na rufie statku, okrela
przynaleno pastwow okrtu wojennego.
Proporczyk nieduych rozmiarw weksylium oksztacie
trjkta lub prostokta zwyciciem wczci swobodnej tworzcym dwie strefy ostre. Moemy wyrni np. proporczyki
kawaleryjskie, jachtowe, klubw sportowych, itp.
Proporzec dziobowy weksylium podnoszone na dziobie
okrtu wojennego stojcego wporcie lub na redzie, okrelane
rwnie mianem proporca bojowego lub proporca marynarki
wojennej.
Na podstawie informacji Instytutu Heraldyczno-Weksylologicznego, http://www.pl.info.pl/IHW_WWW/index.php?act=view&ktg=
27&idt=134
4

Gonfanon chorgiew oksztacie prostokta, gdzie krtszy


bok przymocowany jest do poziomej poprzeczki, abok przeciwlegy posiada wycicie na ksztat klinw (zwanych wedug
okrelenia staropolskiego ogonami, w terminologii francuskiej pomieniami (franc. flamme). Wywodzi si zrzymskiej
chorgwi zwanej labarum, szczegln popularno zdobya
w Italii, gdzie od czasw redniowiecza uywana jest jako
chorgiew miejska. Do dzisiaj t tradycyjn form zachoway
procesyjne chorgwie kocielne.

Podstawy prawne
Symbole Rzeczypospolitej Polskiej okrela Ustawa
z 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczciach pastwowych (Dz.U.
05.235.2000). Definicja i wzory flagi pastwowej RP oraz flagi pastwowej z godem RP okrelaj artykuy 5 i 6 ustawy,
a miejsca podnoszenia flagi okrelone zostay w artykuach
710 ustawy. Barwami Rzeczypospolitej Polskiej s kolor biay i czerwony5, uoone w dwch poziomych, rwnolegych
pasach tej samej szerokoci, zktrych grny jest koloru biaego, adolny koloru czerwonego. Przy umieszczaniu barw RP
wukadzie pionowym kolor biay umieszcza si po lewej stronie paszczyzny ogldanej zprzodu.
Donioso iznaczenie dla Polakw naszych barw narodowych znalazo odzwierciedlenie w ustanowieniu Dnia Flagi
Rzeczypospolitej Polskiej, ktry zgodnie zart. 6a Ustawy ogodle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczciach pastwowych obchodzony jest wdniu 2 maja. Dzie
Flagi Rzeczypospolitej Polskiej obchodzony od 2004 roku jest
witem pastwowym, lecz nie jest dniem ustawowo wolnym
od pracy. Jednoczenie 2 maja jest obchodzony jako Dzie Polonii iPolakw za Granic.

Flaga pastwowa RP iflaga


pastwowa zgodem RP
Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczciach pastwowych okrela dwa rodzaje
flag RP. Pierwsza nosi nazw flagi pastwowej Rzeczypospolitej Polskiej, adruga flagi pastwowej zgodem Rzeczypospolitej Polskiej (popularnie i nie zawsze prawidowo zwana
bander).
Flag pastwow Rzeczypospolitej Polskiej podnosi si na
budynkach lub przed budynkami stanowicymi siedziby urzdowe albo miejsce obrad: Prezydenta RP; Sejmu iSenatu, Rady
Ministrw oraz Prezesa Rady Ministrw; organw samorzdu
terytorialnego (wczasie ich sesji); organw administracji rzdowej i innych organw pastwowych oraz pastwowych
jednostek organizacyjnych, atake organw jednostek samorzdu terytorialnego isamorzdowych jednostek organizacyjnych zokazji uroczystoci oraz rocznic iwit pastwowych.
Flag pastwow Rzeczypospolitej Polskiej podnosz rwnie
polskie statki eglugi rdldowej. Flag pastwow Rze5
Od tysica lat godem Rzeczypospolitej jest wizerunek ora biaego wzotej koronie umieszczony na czerwonej tarczy. Zgodnie zzasadami heraldyki tworz one barwy Rzeczypospolitej symbolizujc
odpowiednio: niewinno kolor biay imajestat kolor czerwony.

www.bas.sejm.gov.pl

Analizy BAS nr 14 (22) 19 padziernika 2009 3/4

czypospolitej Polskiej mona umieszcza rwnie w innych


miejscach, nie zapominajc, i otaczanie symboli RP czci
iszacunkiem jest prawem iobowizkiem kadego obywatela
Rzeczypospolitej Polskiej oraz wszystkich organw pastwowych, instytucji i organizacji zapisanym w art. 1 ust. 2 Ustawy ogodle, barwach ihymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz
opieczciach pastwowych.
Flag pastwow zgodem Rzeczypospolitej Polskiej podnosi si wprzedstawicielstwach dyplomatycznych, urzdach
konsularnych oraz w innych oficjalnych polskich przedstawicielstwach i misjach za granic na budynkach lub przed
budynkami ich siedzib urzdowych, a take w rezydencjach
kierownikw tych przedstawicielstw, urzdw imisji oraz na
swych rodkach komunikacji wwypadkach przewidzianych
wprawie izwyczajach midzynarodowych. Flag pastwow
zgodem podnosz take cywilne lotniska ildowiska; cywilne samoloty komunikacyjne podczas lotw za granic oraz
kapitanaty (bosmanaty) portw na budynkach lub przed
budynkami stanowicymi ich siedziby urzdowe.
Flag pastwow zgodem Rzeczypospolitej Polskiej, jako
bander, podnosz rwnie polskie statki morskie zgodnie
z obowizujcymi w tym zakresie przepisami szczeglnymi
oraz statki morskie penice specjaln sub pastwow6.
Oprcz wyej omwionych dwch rodzajw flag pastwowych naley take zwrci uwag na istnienie flagi osobistej
prezydenta, podkrelajc pozycj najwyszego przedstawiciela pastwa. Jest to proporzec osobisty prezydenta Rzeczypospolitej dawniej sucy jednoczenie jako chorgiew
Rzeczypospolitej czyli najwaniejszy znak pastwa przedstawiajcy wizerunek ora biaego w czerwonym prostoktnym polu zdobionym wzdu krawdzi srebrnym wykiem
generalskim. Podczas II wojny wiatowej proporzec zosta
wywieziony do Londynu skd powrci do Polski 22 grudnia
1990 roku jako symbol cigoci suwerennoci naszej Ojczyzny. Proporzec prezydenta wykorzystywany jest obecnie jedynie wceremoniale wojskowym, jako znak zwierzchnika si
zbrojnych7.

Oglne zasady postpowania


zflag
Ogln wskazwk do postpowania zsymbolami Rzeczypospolitej Polskiej wtym zflag pastwow jest otaczanie
jej czci i szacunkiem. Jest to ustawowe prawo i obowizek
kadego obywatela RP oraz wszystkich organw pastwowych, instytucji iorganizacji8. Naley pamita, aby wywieszana lub podnoszona flaga bya czysta inie postrzpiona, ajej
barwy nie byy wyblake. Na otwartym powietrzu flaga powinna by eksponowana od witu do zachodu soca. Jeli ma pozosta na maszcie duej, koniecznie musi by odpowiednio
podwietlona. Nie eksponuje si flagi wdni deszczowe, wcza6
Wzory flag na oznaczenie penionej specjalnej suby pastwowej oraz okolicznoci iwarunki ich podnoszenia ustala minister waciwy do spraw gospodarki morskiej (patrz: Dz.U. 05.235.2000).
7
T. Orowski, Protok dyplomatyczny, ceremonia & etykieta, PISM,
Warszawa 2006, wydanie drugie poprawione, s. 47.
Art.1.2. Ustawy z 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie
Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczciach pastwowych (Dz.U.
05.235.2000)

sie zamieci nienej iprzy wyjtkowo silnym wietrze. Flaga nie


moe dotyka podogi, ziemi, bruku lub wody. Nie umieszcza
si na niej adnych dodatkowych napisw iadnego rodzaju
rysunkw. Jedynym godnym sposobem likwidacji zuytej flagi jest jej niepubliczne spalenie. Flagi zwizane zwyjtkowymi wydarzeniami przekazuje si do muzeum9.

Sposoby eksponowania flagi


Najbardziej godnym sposobem wywieszania flagi jest
umieszczenie jej na pionowym lub skonym maszcie. Jeli
mamy obok siebie wiksz liczb masztw pionowych to
wszystkie one musz mie jednakow wysoko. Odlego
midzy masztami nie moe by mniejsza od 15 wysokoci
masztu. Wszystkie podnoszone flagi musz mie jednakowe
wymiary proporcjonalne do wysokoci masztu. Na kadym
maszcie wolno podnie tylko jedn flag.
Innymi sposobami eksponowania flagi moe by wywieszenie jej z okna lub balkonu na drku umieszczonym prostopadle do ciany budynku, zawieszenie pionowo na linie
umieszczonej nad ulic midzy dwoma budynkami, zatknicie
na drku w skonym uchwycie przymocowanym do ciany
budynku, latarni ulicznej lub pojazdu komunikacji miejskiej,
umieszczenie na prcie umocowanym do prawego przedniego botnika samochodu (chorgiewka samochodowa), niesienie na drzewcu wpochodzie, umieszczenie na drzewcu wspecjalnej podstawie wsali lub gabinecie, atake na podium po
prawej stronie mwnicy, umieszczenie na prcie zpodstawk
iustawienie na stole (flaga stolikowa), umocowanie grnego
skraju do poziomej listwy wkrytych obiektach sportowych10.

Precedencja flagowa
Sposb eksponowania flagi lub flag Rzeczypospolitej Polskiej lub wotoczeniu innych flag, okrela tzw. etykieta flagowa, wynikajca zceremoniau okrelonego zasadami protokou dyplomatycznego.
Uywanie flag wymaga stosowania zasady starszestwa.
Starszestwo oznacza przyznawanie honorowego miejsca
insygniom pastwa przed symbolami niszej rangi lub ich
umieszczenie pord symboli rwnej rangi w kolejnoci wyznaczonej przez precedencj. Miejsce zaszczytne powinno
wprawdzie znajdowa si zawsze po prawej stronie, ale wheraldyce iweksylologii stosuje si odwrcenie kierunkw. Przyjmuje si mianowicie zasad opisywania herbw iflag zpunktu
widzenia rycerza trzymajcego tarcz lub od strony budynku
przed ktrym s podnoszone flagi, czyli wporzdku odwrotnym ni dla osb patrzcych na nie z zewntrz. Oznacza to
e prawa strona herbu znajduje si po lewej stronie rysunku
iodpowiednio nazywa si j praw heraldyczn, alewa strona herbu, czyli prawa dla patrzcego, nosi nazw lewej heraldycznej.11. Zatem, miejscem honorowym dla symboli jest
strona lewa, aporzdek ich eksponowania bdzie postpowa
9
http://www.pl.info.pl/IHW_WWW/index.php?act=view&ktg=
27&idt=135
10
http://www.pl.info.pl/IHW_WWW/index.php?act=view&ktg=
32&idt=125
11
T. Orowski, Protok dyplomatyczny, op. cit., s. 48.

www.bas.sejm.gov.pl

Analizy BAS nr 14 (22) 19 padziernika 2009 4/4

od lewej do prawej. Flag czyta si wic tak jak pismo: od lewej


do prawej izgry na d. Wprzypadku flagi pastwowej Rzeczypospolitej Polskiej, zperspektywy patrzcego, kolor biay
powinien znajdowa si nad kolorem czerwonym, agdy flag
wywieszamy pionowo na ruchomym drku, ktry obraca si
wok masztu, to kolor biay zawsze powinien znajdowa si
od strony drzewca. Wyjtkiem jest sytuacja, gdy flaga kadziona jest na trumnie, wtedy biay kolor musi znajdowa si nad
sercem zmarego.

Eksponowanie flagi
pastwowej zinnymi flagami
Generalnie obowizuje zasada, e to flaga gospodarza zajmuje miejsce honorowe. Tak wic flaga pastwowa Rzeczypospolitej Polskiej ma na terenie Polski absolutne pierwszestwo przed wszystkimi innymi flagami, a w przypadku flag
jednostek samorzdowych, flagi polskich samorzdw maj
pierwszestwo przed flagami zagranicznych jednostek terytorialnych tego samego rzdu. Flaga pastwowa RP wobecnoci kilku flag innych pastw powinna by umieszczana na
pierwszym miejscu po lewej stronie, a po niej po prawej
stronie bd nastpowa kolejne flagi suwerennych pastw
umieszczone w porzdku alfabetycznym ich nazw zgodnie
zalfabetem uywanym wjzyku polskim lub angielskim. Zatem, przy zaoeniu korzystania zwielu masztw, flagi powinny by umieszczane wedug nastpujcej kolejnoci:
1) Flaga pastwowa Rzeczypospolitej Polskiej.
2) Flaga innego pastwa (lub innych pastw wkolejnoci alfabetycznej).
3) Flaga wojewdztwa.
4) Flaga powiatu.
5) Flaga gminy.
6) Flaga Unii Europejskiej.
8) Flaga organizacji midzynarodowej.
9) Flaga subowa (policji, stray miejskiej, stray poarnej, poczty itp.)
10) Flaga firmowa (instytucji, organizacji, uczelni, szkoy,
klubu sportowego itp.)
11) Flaga okolicznociowa (zwizana zwydarzeniem).
Jeeli chcemy podnie tylko dwie flagi i na przykad
mamy do dyspozycji tylko flag pastwow RP iUE to pierwsz od lewej bdzie flaga pastwowa RP, apo jej prawej stronie
flaga UE. Odstpstwem od zasady pierwszestwa lewej strony jest podniesienie flag na kilku masztach. Wtakiej sytuacji
stosujemy oczywicie zasad, i fladze pastwowej RP naley
si najwaniejsze miejsce. Gdy maszty s dwa pierwsze od
lewej. Gdy trzy rodkowe. Gdy cztery pierwsze od lewej,
agdy wicej ni pi pierwsze iostatnie. Jeeli maszty tworz pkole to flag pastwow RP naley umieci porodku,
jeeli maszty ustawiono wukadzie koa to kolejno flag ustala si zgodnie zkierunkiem wskazwek zegara zaczynajc od
masztu znajdujcego si naprzeciw gwnego wejcia.
W sytuacji ustawiania masztw przed budynkiem zasad
jest, i majc do dyspozycji jeden maszt ustawia si go przed
frontonem budynku po tej stronie wejcia, ktra dla patrzcego na budynek jest stron lew. Dwa lub wicej masztw

mona rozmieci wlinii prostej wzdu fasady budynku lub


prostopadle do niej, po jednej lub po obu stronach dojcia
prowadzcego do gwnego wejcia.
Znamiennym jest, i polska praktyka protokolarna dokonuje wyranego rozrnienia midzy eksponowaniem flag na
zewntrz iwpomieszczeniach zamknitych. Na zewntrz stosuje si oczywicie zasad pierwszestwa flagi pastwowej RP
przed flagami innych pastw, natomiast wewntrz pomieszcze mona zastosowa prawo przysugujce gospodarzowi
do kurtuazyjnego ustpienia pierwszestwa na rzecz flagi
gocia, co odbierane jest jako wyraz kurtuazji igocinnoci12.
Wtym przypadku ustpienie przysugujcego miejsca ma te
wymiar praktyczny, gdy np. podczas konferencji prasowych
go wystpujcy z polskim gospodarzem, zajmuje miejsce
po jego prawej rce, ato oznacza, e po zastosowaniu zasady kurtuazyjnego ustpienia miejsca flagi gocia igospodarza znajd si odpowiednio za ich plecami13.

Ceremonia flagowy
Uroczyste podniesienie flagi odbywa si publicznie zuroczyst asyst i przy wykonaniu hymnu pastwowego. Dwie
osoby rozwijaj zoon flag, po czym jedna znich umocowuje j do linki a druga trzyma cz swobodn tak, by nie
dotkna podoa. Osoba, ktra umocowaa flag wciga j na
maszt. Druga puszcza skraj czci swobodnej dopiero gdy jest
na wysokoci jej ramion. Flag podnosi si na maszt energicznie iopuszcza powoli. Jeli flaga Rzeczypospolitej Polskiej jest
eksponowana obok innych flag to wciga si j na maszt jako
pierwsz iopuszcza jako ostatni.
Wdniach aoby narodowej flagi na masztach pionowych
opuszcza si do poowy masztu. Owicie podnosi si flag na
szczyt masztu, po czym powoli opuszcza do poowy wysokoci masztu. Ozmierzchu podnosi si flag na chwil na szczyt
masztu, po czym opuszcza na d i skada. Flag na masztach skonych opatruje si kirem. Zawsze po cigniciu flagi
zmasztu naley j zoy do ksztatu trjkta.
Jeli flaga jest zawieszona nad jezdni ulicy, pas biay bdzie po lewej dla patrzcych w kierunku rosncej numeracji
domw. Flaga skrzyowana zinn flag jest zlewej strony ajej
drzewce krzyuje si nad drzewcem innej flagi. Na fladze nie
kadzie si adnych przedmiotw, w tym take wiecw lub
kwiatw.

Zakoczenie
Orze biay, biao-czerwone barwy iMazurek Dbrowskiego s najwaniejszymi symbolami Rzeczypospolitej Polskiej.
Nasza flaga pastwowa jest dla Polakw nie tylko symbolem
Ojczyzny, ale te naszej historii, dumy narodowej i cigoci
pastwa. Dlatego te pogbiona wiadomo oobchodzeniu
si z tym symbolem powinna stanowi jeden z elementw
obowizkowego wychowania obywatelskiego.

12
13

Ibidem, s. 49.
Ibidem.

Seria Analizy BAS wydawana jest wycznie w wersji elektronicznej.


Wicej informacji na stronie www.bas.sejm.gov.pl w dziale publikacje.
www.bas.sejm.gov.pl