Anda di halaman 1dari 7

ACTA TURCICA evrimii Tematik Trkoloji Dergisi

Online Thematic Journal of Turkic Studies


www.actaturcica.com
Yl III, Say 1/1, Ocak 2011 Kltrmzde Arclk, Editrler: Emine Grsoy Naskali, Hilal Oytun Altun

Hanedan Sembol Olarak Ar


Bee as a Regal Symbol

Mehmet Kahyaolu*

zet:
Ar, tarihsel srete, farkl hanedanlarn g ve otoritesinin grsel bir iletiim ve
propaganda arac olan armalarda kullanlmtr. Bu kullanmlarda ar sembolizminin de youn
bir arl bulunmaktadr. Merovenj kral Childericin mezarnda bulunan ve Erken Ortaa
Avrupasnda Eski Msrn sis Kltne dayandrlan altndan arlar, yzyllar sonra farkl bir
balamda ama yine Eski Msrdan kaynaklanan bir ekilde Napoleonun imparatorluk
simgesine dnmtr. Napoelonun ta giydii ve arnn da sembol olarak kullanld 2
Aralk 1804 tarihine kadar geen srete Bourbon Hanedanndan XII. Louisye ve 17. yzyl
talyasnn gl ailelerinden Barberini Ailesine kadar ary kullanan farkl hanedanlar da
grlmektedir.
Anahtar Kelimeler: Ar, Napoleon, Childeric, Barberini, fleur-de-lis, sis, Msr.
Abstract:
Bee was used in the coats of arms of different dynasties. This was the visual
expression of power and authority. The symbolism of the bee had an important role. After the
discovery of the golden bees in the tomb of Childeric I and the example of the Merovingian
king of Early Medieval Europe which were thought to be related to the Iss cult of Ancient
Egypt, we see bees as a Napoleonic symbol again relating to Ancient Egypt but in a different
context. Until the coronation of Napoleon on 2nd December 1804, we see different dynasties
such as Louis XII. of Bourbon House and the powerful Barberini family of 17th century Italy
using bee(s) as a symbol.
*
Mehmet Kahyaolu, Sanat tarihisi, Sakarya, Kocaeli.
mehmetk@superonline.com

102
Keywords: Bee, Napoleon, Childeric, Barberini, fleur-de-lis, Isis, Egypt.

Doruluun ve kutsal szlerin tatln sembolize eden bal, daha ok dinsel ve edebi
metinlerde kendine yer bulurken, bal reten ar birok kltrde lmszlk, yeniden dou,
alma, dzen, saflk ve temizlik sembol olarak kullanlmtr.1 Ancak bu yaznn konusu
arnn tarihsel srete farkl uygarlklar tarafndan nasl grld ve neyi temsil ettii deil,
g ve otoritenin grsel bir iletiim ve propaganda arac haline geldii hanedan armalarndaki
kullanmdr.
Ary hanedan armasnda kullanmay seen tarihin ilgin karakterlerinden birisi
Napoleon (1769-1821) olmutur. Yeni bir dzenle Fransa iin yeni bir balang yapmaya
alan Napoleon, Fransz kltrnn alkn olduu sembol repertuarnn dna karak, eski
monarinin sembol olan fleur-de-lisi2 bir ar imgesi ile deitirmitir. Yeni sembol 2 Aralk
1804te Pariste Notre-Dame katedralinde gerekleen ta giyme treninde kullanlan
giysilerden, mobilyalara kadar ok geni alanda kendine yer bulmutur. Bu deiimin
zamanlamas ve arka plan Eski Msrdan Avrupaya uzanan bir yk sunmaktadr.3
Napoleonun Avrupann politik tarihine brakt derin izin yan sra dorudan
Britanya mparatorluuna saldrmaktansa, Douya uzanan ticaret yollarn ele geirme
zerine kurduu stratejisi macera ve baarszlk dolu Msr Seferini ortaya karmtr. Sonu
hsranla biten bu sefer askeri anlamda baarsz olsa da bilim, kltr ve sanat dnyasna yeni
bir bilim dal olan Egyptologyyi armaan etmitir. Napoleon yannda Msrn tarihi miras
ve doal yaps zerine kapsaml bir alma yapacak kalabalk bir bilim adam ve sanat
ekibi gtrm ve bu ekip de sonunda antsal Dscription de lgypte adl eseri hazrlamtr.
almann editrln stlenen gen hiyeroglif rencisi Edm Jomard, baslan almann
ilk cildinin balk sayfasna imparatorluk gcnn simgesi olarak ary kullanmt. Eski
Msrda ar, iki bin yldan fazla bir sredir Aa Msrn (Nil Deltas blgesinin) krallarn
tanmlamak iin hiyeroglif yazda kullanlmaktayd ve kraln ismini ieren kartuun hemen
nne eklenirdi. Ayrca ar szcnn karl olan bit, kraln takma ad haline gelmiti.
Jomard da balk sayfasnda iinde yldz (kutsal) ve ar (kral) olan bir kartuu yerletirmitir.4

1
J. Cooper, An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols, Thames and Hudson, London 1978, s. 19-20,
84.
2
Stilize edilmi zambak, Cooper, An Illustrated Encyclopaedia, s. 69.
3
S. Stephens, Seeing Double: Intercultural Poetics in Ptolemaic Alexandria, University of California Press,
Berkeley 2003, s. 2.
4
age., s. 2.

103
Eski Msrn hiyeroglif yazsnn zlmesine daha yllar vard ama, felsefi ve dini
gizemleri ierdiine inanlan bu yazya kar Avrupada byk ilgi gsterilmekteydi.
Ammianus Marcellinus ve Horapollo gibi arnn hiyeroglif yazdaki anlamnn akland iki
antik kaynak byk olaslkla Jomard ve ada aratrmaclar tarafndan incelenmiti.5 Her
iki yazar da ar sembolnn kral anlamna geldiini yazmlardr.6
S 4. yzylda yaayan Ammianus Marcellinusun ar zerine yorumu yledir:
[Msrllar] iin bal yapan ar; kral temsil eder ki bu da bir yneticinin sertliinin cmertlikle
dengelenmesi gerektiindendir. Aslnda Jomardn Eski Msra zg bu kral semboln
kullanm olmas, meruluk abasndan kurtulamayan Napoleona divus rex (ilahi kral)
unvannn yaktrlmas olarak aklanabilir. Bir ihtilalle sona eren Roy-soleil (gne kral)
terminolojisinin bu yeni trnn Jakobenleri rahatsz edecei aikardr, bu sebeple yeni
terminolojinin anlam asla yksek sesle dile getirilmemitir. Ancak Napoleonun bu semboln
ne anlama geldiini bildii ve bunu bilinli olarak kulland da son derece aikardr.7
Arnn bu ak ve gizli olmak zere iki anlaml kullanm baarl olmutur. nk
gnmzde Fransz kltr zerine standart bir ansiklopediye bakldnda arnn, endstrinin
ve alkanln sembol olduu iin Napoleon tarafndan amblem olarak seildii
yazlmaktadr.8
htilal ncesi Fransay yneten Bourbon Hanedan, kendilerini Franklara ve Franklar
da Troyallara balama eilimindeydiler. Bu balamda da Hristiyanlam bir Roma
mparatorluu olan Kutals Roma mparatoru olarak Papa III. Leo tarafndan talandrlan
Karolenj Kral arlmann9 tac ve asas ta giyme trenlerinde kullanlarak, hem tebaya hem
de evre krallklara Bourbon hanedannn selefi olarak ilk Kutsal Roma mparatoru arlman
ile arasndaki ba grsel olarak vurgulanyordu.10
Bourbon hanedannn kulland sembol adet fleur-de-lys idi. Bu sembol
Hristiyanl seen ilk Frank kral Merovenj hanedanndan Clovise Tanr tarafndan
gnderilmiti. Joyenval Efsanesi olarak isimlendirilen olayda pagan glere kar savamaya
giden Clovise melekler araclyla bu sembol iletilmi ve kalkannn zerine
yerletirilmitir. Kukusuz bu tanrsal destek Clovise zafer getirmitir. 13. yzylda Kutsal

5
age., s. 3.
6
Ransome, H., The Sacred Bee in Ancient Times and Folklore, Dover Publications, New York 2004, s. 34.
7
Stephens, age., s. 3.
8
agy.
9
A. Barbero, Charlemagne, Harper Perennial, New York 2004, s. 94.
10
B. Effros, Merovingian Mortuary Archaeology and the Making of the Early Middle Ages, New York:
McGraw-Hill, 2003, 30.

104
lye dorudan bir gnderme yapmak amacyla da armadaki kullanlan iek says say
e indirilmitir.11 Sylenceye gre I. Childericin olu olan Clovisin Hristiyan olmadan
nce kulland sembol kurbaa idi. Bylece Clovisin irkin pagan dnemi ile gksel
gzellikle bulutuu Hristiyan dnemi arasnda da simgesel bir farkllk yaratlrken, Fransz
monarisinin kutsall vurgulanm oluyordu.12
Avrupay yneten hanedanlar arasndaki politik ve askeri savamn boyutu 1653
ylnda, Merovenj kral I. Childericin (lm 481) mezarnn bugn Belika snrlar iinde
kalan Tournai kentindeki Saint-Brice Kilisesinin onarm srasnda tesadfen ortaya
karlmas ile grsel propaganda balamnda farkl bir boyut kazand ve Bourbon
hanedannn simgesi fleur-de-lysin kkeni tartmaya ald. Mezarda gne diskiyle
sslenmi bir boa bann yan sra, kraln koum takmlarn sslemek iin kullanlm
300den fazla altndan yaplm ar bulundu. Henz Hristiyanl sememi olan Childeric,
Erken Ortaada sis kltnn son yelerindendi ve son zamanlarda yaplan kazlarda ayn
meknda karlan bir sis heykeli de bu gr desteklemektedir. Bu nedenle mezarnda
bulunan arlar Isis klt balamnda deerlendirilmektedir. Gne diskli boa ba, Eski Msr
tanrlarndan Apistir ve mezarda bulunan arlar hkmdarlkla ilgili deil, yeniden doumla
ilgilidir.13 . 1. yzylda yaam olan Vergiliusun betimledii gibi arlar, l boann
leinden bir anda doar ve bougonia olarak adlandrlan bu durum, yenilenmi yaamn lm
zerine zaferine bir gndermedir.14
spanya kral Habsburg hanedanndan IV. Philippe adna spanyol Flander blgesini
yneten Aridk Leopold-Wilhelm tarafndan mezar ve buluntularn incelemekle
grevlendirilen Jean-Jacques Chiflet iki yllk bir almann ardndan Anastasis Childerici I
Francorum Regis (1655) adl eserini yaynlamtr. Chiflet, buluntular ayrntl olarak
tanmlayp, izimlerini yaptktan sonra bir mhr-yzkten yola karak mezarda kaltlar
bulunan kiiyi Merovenj kral I. Childeric olarak tanmlamtr. Ayrca kraln kent dnda
barbarlara zg bir trenle (ritu barbarico) gmldn not etmi, mezarda bulunan altnda
arlar kraln simgesi olarak tanmlamtr.15

11
Anne-Marie Lecoq, The symbolism of the state, Rethinking France. Les Lieux de Memoire, (ed. Nora,
Pierre). Vol. 1, The State New York: Simon & Schuster, 2001, s. 233
12
M. Randall, On the Evolution of Toads in the French Renaissance, Renaissance Quarterly, Vol. 57, No. 1
(Spring, 2004), 137.
13
Stephens, age., s. 4.
14
B. Otis, Virgil, A Study in Civilized Poetry, Norman: University of Oklahoma Press, 1995, s. 285.
15
P. Burke, Images as Evidence in Seventeenth-Century Europe, Journal of the History of Ideas, Vol. 64, No.
2 (Apr., 2003), pp. 273-296: http://www.jstor.org (accessed: 15/05/2010)

105
stelik kitabnda yer alan ayrntl izimlerden birisinde arnn nasl fleur-de-lyse
dntn de bir nerme olarak sunmutur ki bu da Clovise Tanr tarafndan
gnderildiine inanlan bu semboln kkeninin aslnda pagan bir krala dayand tartmasn
taram ve doal olarak da Bourbonlar rahatsz etmitir.
Fransz tarihi Saint-Amantl Jean Tristann 1656da yazd Traict de lis adl
eserinde Fransz krallarn kskanan dmanlarnn aalama ve iftiralarna kar zambak
sembolnn umudun, gerein sembol olduundan sz ederken, Jean-Jacques Chifletin
fleur-de-lysin bir pagan kral ve atnn mezarnda bulunan bir takm sama kk
sineklerden geldii nerisine iddetle kar kar.16
Ar farkl bir balamda da olsa baka bir Fransz kral tarafndan da kullanlmtr. XII.
Louis (1462-1515), 1506 ylnda Cenevizlilere sava aarken altn pullarla sslenmi ve
zerinde kralie ar ve ii ar betimlemelerinin bulunduu bir giysi giydiinden sz edilir.
stelik arlara bir de yazt elik eder Rex non utitur aculo.17
XII. Louisnin ary sembol olarak kullanmasna ynelik aklama ise olaslkla S. 5.
yzyl hiyeroglifler zerine yazan Msrl rahip Horapollodan18 gelir:
Tm yaratklar arasnda arlarda bir kral vardr ve dier arlar onu takip ederler,
tpk krallarna boyun een insanlar gibi. Baln tatll ve yaratn inesi kraln muhakeme
ve ynetimde hem iyi niyetli hem de gl olduunun simgesidir.19
XII. Louisnin giysisinde kullanlan arlarn, kraln tpk arnn yapt baln tatll
gibi iyi niyetli ama ayn zamanda da gerektiinde sokabilecek bir inesi olan, ar gibi gl
birisi olduunu anlatrken, Napoleon iin ar, yaam biimi zerine ykselen bir
sembolizmden te, sadece krall temsil eden grsel bir unsur ekliyle n plana kmtr.20
17. yzylda Roma ve Vatikan yneten Barberini Ailesi, ary aile armasnda
kullanan ve bunu baskn bir grsel propaganda arac olarak kullananlara gzel bir rnek
oluturur. talyann Toskana blgesinde faaliyet gsteren ailenin yesi Maffeo Barberini,
1623 ylnda VIII. Urban adyla papa olmasnn ardndan, aile amblemindeki ar
Vatikanda yeni bir yer edinmitir. Papalk makamna gemesinin ardndan kendisi ve ailesi

16
Randall, On the Evolutionof Toads,s. 151
17
Ramirez, J., The Beehive Metaphor. New York: Simon & Schuster, 2000, s. 18; evirisi: Kral ineyi
kullanmaz.
18
J. Ray, Rosetta Stone and the Rebirth of Ancient Egypt, Cambridge 2007, s. 18.
19
Stephens, age., s. 3.
20
age., s. 3.

106
tarafndan Romada youn bir restorasyon ve ina faaliyetine giriilmi, ailenin arl
amblemi cmertliin bir sembol olarak el attklar her yapda yerini almtr.21
Yine bu dnemde arlarn politik mesajlarda da kullanld grlmektedir. Papa VIII.
Urban, aile armasnda kullanlan ar semboln bir yaztla birletirerek politik mesaj olarak
kullanmtr: Yaztta Gallis mella dabunt, Hispanis spicula figent yazmaktadr.22 Bu yazta
spanyollarn verdii yant da ayn derecede ilgintir: Spicula si figent, emorientur apes.23
Buradan da Papa ve Barberini ailesinin Franszlar ile tatl (!) ilikisine karn spanyollarla
actc (!) bir ilikiye sahip olduu anlalmaktadr.
Barberini Ailesini darda tutarsak arnn Merovenj kral Childeric, XII. Louis ve
Napoleon iin ifade ettii anlam farkldr. Sonuta bir hanedan amblemi, politik tutkularn
dosta ve dmana grsel bildirimidir. Bu bildirimde amblemin elerine yklenmi kltrel
deerlerin ak bir manifestosunun yan sra, bazen de gizemle harmanlanan ve sadece
bilenin grecei anlamlar da sz konusu olabilmektedir. Sadece bir nsezi ama, eer
Napoleon arzu ve hrsnn ynlendirdii imparatorluk projesinde baarl olabilseydi Eski
Msrdan dn ald o Kutsal Kral unvann aka dillendirip, kendisine tanrsal bir
zellik ekleyecekti. Yaarken bu mertebeye ulaamasa da, dnya tarihine adn yazdrm
lmszlerden birisi olduu aktr. Kutsallk belki de baar ile ilintilidir ve baaramam
bir nder olarak Napoleon tarihin soluk sayfalarnn gzde bir karakteri olarak konuulmaya
devam edecektir.

Kaynaklar
Cooper, J., An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols, Thames and Hudson,
London 1978.
Stephens, S., Seeing Double: Intercultural Poetics in Ptolemaic Alexandria, University of
California Press, Berkeley 2003.
Ransome, H., The Sacred Bee in Ancient Times and Folklore, Dover Publications, New York
2004.
Barbero, A., Charlemagne, Harper Perennial, New York 2004.
Effros, B., Merovingian Mortuary Archaeology and the Making of the Early Middle Ages,
McGraw-Hill, New York 2003.

21
D. Freedberg, The Eye of the Lynx, University of Chicago Press, Chicago 2002, s. 154.
22
evirisi: Arlar Franszlara bal verecek, spanyollar sokacaktr.
23
evirisi: Eer sokarlarsa, arlar lecektir.

107
Lecoq, Anne-Marie, The symbolism of the state, Rethinking France. Les Lieux de Memoire,
(ed. Nora, Pierre). Vol. 1, The State New York: Simon & Schuster, 2001.
Randall, M., On the Evolution of Toads in the French Renaissance, Renaissance Quarterly,
Vol. 57, No. 1 (Spring, 2004).
Otis, B., Virgil, A Study in Civilized Poetry, Norman: University of Oklahoma Press, 1995.
Burke, P., Images as Evidence in Seventeenth-Century Europe, Journal of the History of
Ideas, Vol. 64, No. 2 (Apr., 2003), pp. 273-296.
Ramirez, J., The Beehive Metaphor, Simon & Schuster, New York 2000.
Ray, J., Rosetta Stone and the Rebirth of Ancient Egypt, Cambridge 2007.
Freedberg, D., The Eye of the Lynx, University of Chicago Press, Chicago 2002.

108