Anda di halaman 1dari 14

LIDHJA E LETRSIS ME ARTET E TJERA

DETYR KURSI
ABSTRAKT

Raportet midis degve t ndryshme t artit gjat zhvillimit t tyre historik gjithnj kan
ndryshuar. Letrsia, si veprimtari krijuese, me an t s cils krijohet (formsohet) vepra
letrare si burim knaqsie dhe e njohjes s veant, q n koht e lashta sht lidhur me
disa arte si, me muzikn, pikturn etj1. Midis ktyre arteve ekzistojn raporte marrse dhe
dhnse. Ajo q e dallon letrsin nga kto arte sht gjuha t ciln artet e tjera se kan.
Ajo q e dallon letrsin nga kto arte sht prjetimi estetik dhe prshtypja artistike,
veprimtari prmes t cilave njeriu realizon aftsit krijuese.

Ndikimet e ndrsjella midis arteve i shohim q n lashtsi. Kshtu, p.sh. n lashtsi


muzika e shoqronte lirikn, kurse me rastin e recitimit, prcillej me muzik edhe knga
epike; edhe disa vepra muzikore nuk jan krejt t pavarura nga teksti gjuhsor letrar
(opera etj.).

Po kshtu raportet e letrsis me artet e tjera shihen edhe n aspektin e trajtimit t nj


objekti. Kjo ndodh kur nj vepr pikturale ose muzikore mund t jet objekt frymzimi i
nj vepre letrare.

Ky raport midis letrsis dhe muziks ose pikturs shihet edhe n disa periudha t
zhvillimit t letrsis n prgjithsi e t poezis n veanti. Kjo vrehet m s miri n
poezin e simbolistve, t cilt kujdes t veant i kan kushtuar elementit muzikor n
poezin e tyre2. Insistimi i simbolostve n elementet dhe efektet muzikore n poezi
qensisht e ka ndryshuar vet natyrn e poezis, e cila, duke u shrbyer me fjalt,
muzikn dhe ngjyrat, dshiron t jet e afrt me t gjith shqisat. Ndenja e unitetit dhe
lidhjet e ngushta midis arteve i kan ndriuar shum poetikat dhe teorit e shum epokave
n zhvillimin e arteve. Megjithat, fjala, gjuha, mbeten fusha kryesore e letrsi.

Fjal kye: Letrsia, arti, lidhja me artet, muzika, piktura, skulptura, kinematografia, etj.

1 http://floripress.blogspot.al/2012/07/letersia-dhe-artet-e-tjera.html

2 Po aty.

2
I. HYRJE

N koht e vjetra letrsia ka prfshir gjithka t shkruar. N fillim miti, feja, historia dhe
filozofia jan prfshir t gjitha brenda konceptit letrsi, ashtu si jan prfshir t
gjitha shkencat brenda konceptit filozofi. Sado q jan br studime pr konceptin
letrsi, asnjher nuk sht arritur nj konsensus pr t. Pr grekt e lasht poezia
(poiesis) ishte ajo ka ne sot e quajm letrsi3. Letrsia (arti letrar) ishte ajo q shkruhej
n vargje, kurse historia (shkenca, filozofia, pra joletrsia) ishte krejt ajo q nuk shkruhej
n vargje, por n proz. Mirpo, me kalimin e viteve u zhvillua letrsia n proz dhe
gjithka u przie. Latint prdorn termin literatura pr ta definuar aktivitetin letrar,
ndrsa, shum m von, francezt pr ta dalluar letrsin artistike nga letrsia n
prgjithsi, shpikn kompozitn beletristik (fr. belles-lettres: letrsi e bukur), e cila u
referohet specifikisht prozs, poezis, drams dhe eseve, t dallueshme pr vlern
estetike, pr stilin dhe tonin. Edhe ky term u shoqrua me shum debate, definime e
kategorizime, prandaj nuk arriti ta zvendsoj termin latin pr letrsin.

Vet fjala literatur u referohet shkronjave (shkrimit), edhe pse ky koncept tani prfshin
edhe letrsin gojore. N shqip fjals literatur i kemi ln vetm kuptimin e
shkencores, kurse artistikn ia kemi ln letrsis, q ndryshe e quajm edhe letrsi
artistike pr ta dalluar nga literatura (shkencore).

N kuptimin e prgjithshm, letrsia sht nj fenomen kompleks dhe i pakufishm. Ajo i


shpton do prpjekjeje pr ta ngushtuar at. Teorit moderne u prpoqn ta izolojn
letrsin dhe ta ndajn nga fushat e tjera. Si reaksion i ksaj tendence, lindi letrsia
postmoderne q bri lmsh gjithka: theu kufijt zhanror, przieu diskurset artistike me
ato shkencore, lidhi faktin me fiksionin, kombinoi jetn me veprn, montoi imazhet
brenda teksteve, bashkoi t kundrtat dhe e vuri paradoksin n krye t vendit.

1.1. Qllimi i punimit

Duke dashur q n shtjellimet tona t mposhtme t analizojm marrdhniet ndrmjet


Letrsis dhe arteve t tjera, qllimi yn nuk sht t tregojm vetm ndikimet e

3 http://floripress.blogspot.al/2012/07/letersia-dhe-artet-e-tjera.html

3
ndrsjella q vijn si rezultat i frymzimeve t prbashkta, por t eksplorojm
marrdhniet e letrsis n mnyr t veant me disa arte t tjera, si arti pamor, muzika,
kinematografia, etj.

Qllimi i ktij punimi lindi pikrisht nga nevoja pr t nxjerr n pah kto lidhje q
ekzistojn me dekada t tra dhe q e kan zanafilln q n epokn e gurit, kur edhe
fillojn shkrimet e para npr shpellat dhe rrasat e gurit.

1.2. Objekti i punimit

Objekti i ktij punimi sht lidhja ose marrdhnie q ekziston ndrmjet letrsis me artet
e tjera, t fokusuar n disa arte si: artet pamore, muzika, kinematografia, teatri, etj.

1.3. Hipoteza

Hipoteza: Letrsia sht e lidhur ngusht m gjith artet e tjera.

1.4. Metodologjia

N kt punim kam przgjedhur pr mbledhjen e t dhnave dhe nxjerrjen e


prfundimeve, metodn e shqyrtimit t literaturs, nisur nga karakteri i tems s marr n
studim.

Kam br kt przgjedhje s pari pr metodn e shqyrtimit t literaturs, sepse nj tem


e till do t studiohet q n rrnj e n zanafilln e saj prmes shkrimeve t lashta, prmes
historis s saj dhe t njerzimit n prgjithsi.

1.5. Vlerat/Kufizimet e studimit

Ky punim m ka shrbyer jo vetm pr nj formim m t lart n kt tem, duke


prforcuar kshtu dijet e marra n lndn e teoris s letrsis, por gjithashtu edhe si nj
piknisje pr zhvillimin e studimeve m t plota n vitet n vazhdim mbi kt tem.

Kufizimi kryesor i ktij studimi sht mungesa e burimeve, duke qen se jan t pakta
studimet e realizuara n kt drejtim, aq m tepr ato pr kontekstin shqiptar.

4
II. ZHVILLIMI

II.1. FAR SHT LETRSIA

Termi letrsi n gjuhn shqipe prdoret n kuptime t ndryshme. N teorin e letrsis


me kt term kuptojm nj lloj t veant t artit letrsin artistike dhe veprat e
shkruara n kt lloj t artit dmth. letrsin si art i fjals.

Termi letrsi vjen nga fjala latine litteratura, littera, term me t cilin shrbehemi edhe
ne, e prdorin thuajse t gjitha gjuht evropiane pr emrtimin letrsi, q do t thot
shkronj, shkrim, pra, me t sht kuptuar do gj q sht shkruar n libra. Por, do gj
q sht shkruar n libra dhe shkruhet, nuk mund t quhet letrsi.

Krahas letrsis s shkruar ekziston edhe letrsia popullore, e cila sht krijuar nga
populli dhe sht prhapur goj pas goje n kohn kur nuk ekzistonte shkrimi. Kjo e
fundit ndryshon nga ajo e shkruara dhe sht m e vjetr se ajo e shkruara. Letrsin
gojore e kan krijuar kngtart e talentuar popullor, ndrsa at t shkruarn e krijuan
njerzit e shkolluar. Pra, ajo sht krijuar nga krijues anonim, kurse letrsia e shkruar
nga shkrimtar t njohur. Letsia popullore prfshin n vete krijimet dhe prodhimet
materiale dhe shpirtrore t popullit. N krijimet popullore gjejm fuqin krijuese t
gjeniut popullor, i cili ka knduar pr at q ka ditur, pr at q ka par, pr at q ka
ndier dhe pr at q sht e njohur nga masat e gjra popullore. Msuesi i kngtarit
popullor ka qen vet jeta dhe problemet jetsore me t cilat sht ballafaquar vet
populli. N krijimet popullore, poezi, tregime etj., sepse kjo nuk ka romane dhe drama si
i ka letrsia e shkruar, e cila prkundrazi nuk ka ninulla, kng rituale, mitologjike etj.,
sht shfaqur dashuria e popullit pr nj jet m t mir e m t lumtur dhe dshira pr t
ngadhnjyer mbi forcat e natyrs dhe t shoqris. Meq letrsia gojore sht kultura
shpirtrore m e vjetr e popullit, ajo bhet baz dhe piknisje e letrsis artistike.

Shum shkrimtar, duke filluar q nga antikiteti e kndej, krijimet e tyre i kan
mbshtetur n folklor, do t thot se letrsia gojore ka ushtruar nj ndikim t madh n
letrsin artistike. Ndikim t till kan psuar edhe shkrimtart m t mdhenj botror,
si: Dikensi, Shekspiri, Gogoli, Pushkini, Balzaku, Bokao, Servantesi, Rable, Gte,
Tolstoj etj. Edhe shkrimtart shqiptar, sidomos romantikt, krijimtarin e tyre e kan

5
mbshtetur n folklor. Kshtu ka vepruar De Rada, Gavril Dara i Riu, ajupi, Mjeda dhe
krijuesit e mvonshm, si, Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Mark Krasniqi, Anton eta,
Rexhep Hoxha, Rifat Kukaj etj. Kjo dshmon pr pasurin e madhe t motiveve dhe t
temave q ka krijuar populli.

Jo t gjitha veprat i prkasin letrsis, por ato u takojn edhe fushave t tjera t dijes si
jan filozofia, historia, sociologjia etj. Kshtu me fjaln literatur sot shnojm m
shpesh at q sht shkruar mbi ndonj objekt dmth. grumbull veprash q kan t bjn
me ndonj fush t dijes. Emrtimi letrsi artistike shnon dallimin midis veprave
shkencore dhe veprave letrare n kuptimin e ngusht t fjals. Ndrkaq emrtimi letrsi e
bukur sht m pak i prshtatshm pr ta mbuluar tr letrsin, por vetm nj an t saj.

II.2. Lidhjet e letrsis me artet e tjera

Letrsia (proza dhe drama) n thelb ka rrfimin, ngjarjen. Ashtu si e ka edhe filmi.
Letrsia m e mir sht ajo q ka ngjarje. Ngjarje t rrfyera bukur me fjale. Kurse filmi
ngjarjet i rrfen prmes fotografis, pamjes, por edhe me fjal (dialog por edhe prmes
asaj q njihet si voice over). Madje edhe piktura thuhet se sht rrfim, ka ngjarje. N
esenc t secils vepr arti sht ngjarja q ajo rrfen.

Letrsia, si form arti sht aq e vjetr sa mund t thuhet se sht moshatare me njeriun.
Njeriu n fillim nga nevoja pr tu rrfyer sht msuar t flas. Mandej pr t
komunikuar me t tjert n distanca t largta e ka shpik shkrimin. Mandej me koh
edhe mediumet tjera ku futet edhe filmi. Pra, si letrsia si filmi n esenc jan rrfime t
dikujt pr dik tjetr. Njerzit kan nevoj pr tu rrfyer por edhe pr t dgjuar, lexuar e
par rrfimet e t tjerve. Shpesh na bie t lexojm letrsi q edhe prkundr asaj q
autori mund ta zotroj mir gjuhn, mundohet t manipuloj me t, nse nuk di t krijoj
ngjarje, nse rrfimi i tij nuk ka ngjarje, fjalt e tij jan boshe, letrsia e tij sht e that.
Njjt ndodh edhe me filma ku regjisort i kushtojn shum kujdes e mund krijimit t
kuadrove t kompozuar bukur, por n munges t rrfimit interesant filmat e tyre jan t
zbrazt.

6
Letrsia dhe filmi jan n raporte nn-fmij. Letrsia ka ndikuar shum tek filmi, i ka
dhn shum filmit, por edhe filmi duke u rritur e zhvilluar ka filluar ta msoj nnn
letrsi. Sot nuk ka shkrimtar t madh n bot q nuk e njeh mir filmin dhe q nuk e
prcjell zhvillimin e kinematografis. Sepse filmi vrtet sht art i ri krahasuar me
letrsin, muzikn, teatrin, ..., por sht art shtat n nj. Ai sintetizon t gjitha artet tjera
dhe krijon at q njihet si arti kinatografik. Por edhe nuk ka regjisor serioz q nuk e
prcjell letrsin dhe q nuk mson nga ajo. Shkrimtart dhe regjisort vazhdimisht jan
n raporte jep e merr me njri tjetrin. Madje sot shum shkrimtar t shquar shkruajn
skenar filmi, jan pjes asaj q quhet industri e filmit. E, sht thn q edhe Shakspeare
po t ishte gjalle do shkruante skenare.

A. Letrsia dhe teatri

Nj nga zhanret e letrsis, lidhet drejtprdrejt me teatrin. sht pikrisht ai zhanr q n


letrsin shqipe asnjher nuk ka shklqyer, madje ai mund t konsiderohet si zhanri m i
pafrytshm n historin e letrsis shqipe. Kjo sht arsyeja pse edhe nse, brenda
kontekstit t letrsis kombtare, mund t flitet pr poet a romancier t mdhenj, nuk
mund t flitet edhe pr ndonj dramaturg t madh. Drama shqipe nuk ka mbajtur dhe nuk
mban as sot kontakte me sistemet e mdha teatrore, prandaj sht niveli m i ult i
letrsis.

B. Letrsia dhe kinematografia

Letrsia n bot ushqen edhe mediumin filmik. Shum filma q prfaqsojn


kinematografin e nj kombi, apo kinematografin ndrkombtare, jan t bazuar n
vepra letrare (n romane, tregime, drama, por edhe n poema). N kinematografin
shqiptare letrsia ka shrbyer si baz pr filma, por pa arritur t krijohen vepra t mdha,
ndoshta pse veprat e mdha vshtir mund t gjenden edhe n letrsi. Nj shembull mund
t jet romani Gjenerali i ushtris s vdekur nga i cili doln katr filma (V. Prifti, Dh.
Anagnosti, L. Tovoli dhe B. Tavernier), t cilt nuk arritn as nivelin mesatar.

C. Letrsia dhe artet figurative

7
Letrsia ka nj ndikim edhe n artet figurative (piktur, skulptur etj.), sidomos kur bhet
fjal pr kt relacion n letrsin moderne dhe postmoderne n bot. Letrsia shqipe
natyrisht nuk ka ln asnj gjurm n artin figurativ dhe kjo jo vetm pr faj t letrsis,
por edhe pr shkak t piktorve e skulptorve q shpesh nuk shquhen pr kultur t gjer,
aq m pak pr kultur leximi.

D. Letrsia dhe muzika

Arkitektura, skulptura dhe artet vizive, meq jan drejtprsdrejti n funksion t syrit
njerzor, paraqiten n prgjithsi si projektime t strukturs n hapsir; ndrkoh q
letrsia dhe muzika strukturohen n nj form m t dukshme pr veshin sesa pr fardo
organi tjetr duke u quajtur .. arte t t dgjuemit 4. T klasifikuara n grupimin e arteve
kohore-kinetike, sot mes letrsis dhe muziks, shikohen ende pika t prbashkta si
prsa u prket marrdhnieve t tyre me kohn, ashtu dhe aspektit tingllues, intonativo-
fonetik t fjals. Ashtu si perceptojm muzikn e ekzekutuar, ashtu perceptojm n nj
mnyr suksesive, proesuale edhe tingujt e artikuluar t fjals ose grmat e saj5.

Megjithat, t parat marrdhnie t letrsis me muzikn kan qen par si t ndrsjella.


M von ato u shndruan n dhjetra forma komunikimi, i cili realizohet n varsi t
evolucionit q artet psojn n veten e tyre. N Greqin e lasht, arti prfaqsohej nga nj
bashksi tri elementshe ku poezi, muzik dhe valle kan qen interpretuar nga
aktor-kngtar-valltar t njjt, n amfiteatrot n natyr 6. Poeti Thespis ishte ai q
gjat periudhs s Olimpiads s 61-t (536-532 prpara Krishtit), n festat q
organizoheshin n Atik me rastin e Dionizit t Madh, inicioi krijimin e marrdhnive t
trefishta t arteve. Ai vuri prball valltarve, nj burr me fytyr t pikturuar (q ishte
aktori i par), i cili mbante nj dialog me udhheqsin e korit: korifeun.

4 Aleksandr Xhuvani. Antologji e mendimit estetik shqiptar. Tiran. 1979. Fq. 352.

5 Alfred Ui. Estetika 2, Tiran, 1989. Fq. 245.

6 The Pelican History of Music, England, 1975. Fq. 96.

8
Klasifikimi i prbashkt i letrsis me muzikn pasqyrohej edhe n prezencn e tyre n
Olimp. Apolloni ish dhe i par i Musavet, t cilat ishin nnt, e secila ish mnurronjs e
nj pune a msonjse7. Njra prej nnt muzave: Euterpa, prfaqsonte poezin lirike
dhe muzikn, ndrkaq, nj tjetr bij e Zeusit: muza Kaliopi, u sillte frymzimin
aedve dhe rapsodve antik prpara kngtimit t epeve. Si epet e po ashtu edhe krijimet
e hershme n trsi, vinin prej t njjtit burim, ku tragjedit dhe komedit prfaqsonin
t njjtin shtrat muziko-dramatik, t shkrira n nj spektakl t vetm sinkretik.
Komosi trenodik i Koeforeseve - vajtimi i alternuar midis aktorve dhe personazhit
kolektiv t prbr nga kori - mund t merret si tipi i prkryer i atyre arkitekturave
fisnike, poetike dhe muzikore, ku u shqua Eskili.

Aristoteli, n ndarjen q u bnte gjasht elementve te poezis (mythosim, ethosi,


dianoia, lexisi, opsisi dhe melosi), elementin e fundit (melosin), e cilsonte parametr
analog me muzikn. E konsideruar si struktur verbale, letrsia paraqit nj lexis(diksion)
q kombinon dy elementt e tjera melosin dhe opsisin, q ka nj lidhje t ngjashme me
artet plastike8.

Paralelet q mund t hiqen n kohn ton ndrmjet muziks dhe letrsis apo muziks e
pikturs .. nuk mund t arrijn efektet 9, e pr m tepr t zvendsojn njra tjetrn,
pasi ..poezia me vlera t larta nuk priret drejt muziks, kurse muzika m e madhe nuk ka
nevoj pr fjal10. Megjithat e pranishme ka qen edhe ekzistenca e analogjive ndrmjet
arteve, ku gjendet ngjashmri konceptuale me tragjedit greke. Kjo gj ndodh edhe tek
raportet letrsi-muzik apo muzik-letrsi, letrsi-piktur, muzik-piktur.... e kshtu me
radh, gj q i bn kto marrdhnie sa prolifike po aq dhe t ndrlikuara.

7 Naim Frashri. Vepra 5,Parthnie pr kngn e par t Iliads, Prishtin 1978. Fq. 117.

8 Northrop Fraj. Anatomia e kritiks, Prishtin, 1990. Fq. 328.

9 Rene Uellek, Ostin Uoren-Historia e letrsis. Tiran, 1993. Fq. 116.

10 Po aty. Fq. 117.

9
Letrsia (proza dhe poezia) shkon drejt thellsis s parametrave, q marrin jet nga
goditje shpirtrore t padukshme, t ngjashme me ato muzikore. Poezia gjithashtu
prparon brenda ligjsive t mass, dhe m shum se me prozn ajo ngjan me muzikn
sepse i bashkon nj gjenez e prbashkt e krkimit t nj impulsi psiqik joracional,
jokartezian. Shkrimtari i vrtet sht nj ndrtues i cili njeh ose mund t njoh rrugn q
kalon sa prmes vlers s fjalve, po aq edhe t mass dhe prpeshimit t brendshm, e
ngjashme me krijimin e nj shembulli nga realiteti. Kta mund t jen faktor q
spjegojn se pse shkrimtart dhe kompozitort gjat gjith kohve kan qen t lidhur me
njri-tjetrin.

Nj situat m e drejtprdrejt e marrdhnieve t letrsis me muzikn konstatohet n


historin e muziks shqiptare, e konkretisht n nj pjes t saj, q lidhet me zhvillimin e
kngs patriotike n vitet e Rilindjes. Shkrimtar si Asdreni, M.Grameno, Th.Mitko,
V.Pasha etj. uditrisht muzikojn vet poezit e tyre, ndrkoh q edhe nj pjes e
madhe e muziks vokale t krijuar n kt koh u vu n shrbim t drejtprdrejt t
prhapjes s gjuhs dhe letrsis shqipe.

Tani sht e qart se n llojin e tyre, shkrimtart kan luajtur nj rol t rndsishm n
gjallimin e konceptit mbi muzikn si pjes e kulturs n prgjithsi dhe e asaj kombtare
n mnyr t veant11. Kuptohet q detyra e tyre nuk sht e njjt me detyrn e
profesionistit t muziks, por thjesht nj detyrim q mund t lind nga shtrati i prbashkt
i ktyre dy arteve, nga vetdija e njjt e trashguar nga folk-etnosi, si dhe nga veorit e
konceptimit t muziks nga ana e secilit prej tyre.

II.3. Dallimet e letrsis nga artet e tjera

Nse nj shkrimtari i duhen dy faqe pr ta prshkruar nj situat, apo nj personazh, nj


regjisori i duhen vetm disa sekonda q ta bj prezantimin e situats apo personazhit 12.
Sepse filmi e tregon me pamje, me fotografi dhe dihet se nj fotografi ka forcn e njmij
11 Alfred Ui. Estetika 2, Tiran, 1989. Fq. 245.

12 Rene Uellek, Ostin Uoren-Historia e letrsis. Tiran, 1993. Fq. 117.

10
fjale. E pikrisht ktu edhe lind problemi kur regjisort marrin veprat letrare q ti
adaptojn pr film. Ata shpesh kryeveprat e letrsis botrore i shndrrojn n filma
medioker. Kjo ndodh pr arsye se disa regjisor nuk arrijn t lirohen nga madhshtia e
veprs letrare dhe nuk harrojn se at vepr, at ngjarje, ato personazhe, tani po shfaqin
para publikut n nj form tjetr t artit i cili rrfen (shfaq) prmes fotografis, aktrimit,
muziks, etj. Ata mbesin robr t letrsis dhe nuk arrijn q figurat letrare ti prkthejn
n figura filmike. Tjetr element q duhet t kihet parasysh kur veprat letrare shndrrohen
n filma sht edhe dialogu. Dialogu n film dhe dialogu ne letrsi kan t prbashktat
por edhe dallimet mes tyre13. N filmat e mire dialogu sht veprues, dinamik, e shtyn
ngjarjen e personazhet prpara. Si dhe prmes tij bhet edhe tipizimi i karaktereve.
Shum skenarist (duke ndjekur modelin e Shakespeare) i shkruajn vetm dialogt e nuk
bjn asnj prshkrim t skens, apo personazhit. Pr kt arsye dialogut ata i kushtojn
shum vmendje q t jet sa m i sakt. Derisa n letrsi, ku gjithashtu shkrimtart e
mdhenj i japin shum rndsi dialogut, kan edhe mundsi q n faqe t tra t bjn
prshkrime.

Ekziston opinioni i disa njerzve, kryesisht letrar se filmi sht shum siprfaqsor
krahasuar me letrsin. Por ky sht nj konstatim i gabuar, naiv. Sepse si mund t jet
inferior arti kinematografik kur pr ta realizuar nj film punojn ekipe artistsh nga
departamente t ndryshme artistike14. Dhe nj regjisor duhet patjetr q ti njoh t gjitha
artet pr ti kombinuar e krijuar nj vepr kinematografike. Sigurisht, kta q thon se
filmi sht inferior e bazojn kt n adaptimet e veprave t mdha q jan br filma t
dobt. Por krejt kjo varet se nga kush jan br ato adaptime. Sepse ta zm, regjisori
Stanley Kubrick, do film q ka br e ka tejkaluar veprn letrare n t ciln sht bazuar.
Edhe pse qllimi i regjisorve nuk sht t bjn gara me shkrimtart por thjesht e
prdorin veprn letrare si frymzim pr nj vepr t re n nj medie t re.

13 Alfred Ui. Estetika 2, Tiran, 1989. Fq. 243.

14 Po aty. Fq. 244.

11
III. DISKUTIME / PRFUNDIME

III.1. DISKUTIME

Letrsia, si art i fjals shrbehet me fjalt (gjuhn) me ka diferencohet nga artet e tjera.
Pr dallim nga artet e tjera vepra letrare realizohet prmes gjuhs dhe mund t ekzistoj
vetm n gjuh. do gj q ekziston n veprn letrare jo vetm q sht realizuar me an
t gjuhs, por edhe njihet me an t gjuhs. Fjalt, fjalit dhe lidhjet midis tyre (fjalive)
ndrtojn strukturn gjuhsore, por edhe realitetin e veprs, dmth. botn e brendshme t
saj (personazhet, peizazhet, enteriert, ngjarjet, ndjenjat dhe idet). Botn e brendshme t
veprs e prjetojm si nj lloj t bots reale vetm prmes prbrjes gjuhsore t veprs 15.
Personazhet e nj romani, p.sh. ndrtohen me an t gjuhs me t ciln prshkruhen, nga
nj varg fjalsh dhe fjalish me t cilat shkrimtari flet pr to ose me t cilat ai flet vet pr
veten. Dhe vetm prmes fjalve dhe fjalive ata nga vepra deprtojn n vetdijen ton
dhe marrin karakterin e qenieve t cilat ekzitojn personalisht.

Bota e nj vjershe, edhe m shum sesa personazhet e nj romani, ekziston vetm n


gjuhn e vjershs, n fjalt e saj. Vjershn mund ta prjetojm vetm nse i lexojm fjalt
e saj, edhe at nse i lexojm vetm si i ndeshim n vjersh. Nse i ndryshojm, nse e
ndryshojm rendin e tyre, nse i lexojm duke ndryshuar ritmin e tyre, do t ndryshoj
edhe kuptimi i tyre, por edhe i gjith kuptimi i saj i brendshm do t zbehet menjher,
dhe ndoshta edhe do t zhduket plotsisht. Nga kjo, vjersha, vepra letrare n prgjithsi,
jo vetm q sht e shtruar plotsisht n gjuh, por edhe plotsisht varet nga organizimi i
saj.

Sikundr q mermeri, bronxi, druri ose argjili jan matriale me t cilat ndrtohet dhe
ekziston vepra skulpturore, ashtu edhe gjuha sht material me t cilin materializohet arti
poetik dhe realizohet vepra poetike. Andaj raporti midis gjuhs dhe veprs letrare jan
shum m t ndrlikuara dhe t komplikuara sesa raportet midis gurit dhe skulpturs.

15 Rene Uellek, Ostin Uoren-Historia e letrsis. Tiran, 1993. Fq. 118.

12
Meq gjuha ka nj fjalor dhe sintaks t qndrueshme, ajo bhet instrument i t
menduarit dhe t shprehurit. Ajo, pra, gjuha, na ndihmon t kontaktojm me njerzit e
tjer, tua komunikojm mendimet tona dhe si prgjigje e tyre ti njohim mendimet dhe
preokupimet e tyre. Nga kndej gjuha z vend t rndsishm n studimin e letrsis.

Vepra letrare, si realizim gjuhsor, paraqet nj kompleks t tr t dukurive lerare. Me nj


fjal, letrsia sht nj grumbull veprash, prandaj sht e pamundur q me rastin e
shqyrtimit t letrsis t mos prfshihet gjuha. Fjalt e gjuhs letrare jan fjal t bukura,
t zgjedhura me kujdes. Prandaj edhe gjuha e veprs letrare sht e ndryshme nga gjuha e
t folurit t zakonshm. Ajo, pra, gjuha e veprs letrare ka karakter t figurshm. Ajo
shrbehet me figura (fjal) q shpjegojn ndonj dukuri nga jeta dhe cila ka kuptim m t
gjr16. Gjuha letrare shpesh merr edhe ngjyrim emocional dhe shpesh kushtzohet edhe
nga karakteri (natyra) i gjinive dhe i llojeve (zhanreve) letrare. Nga kndej del se ndryshe
krijohet nj vjersh e shkurtr lirike, ndryshe tregimi, novela, romani, drama etj. Prandaj,
pa e kuptuar mir karakterin (natyrn) e gjuhs, nuk mund ta kuptojm as karakterin
(natyrn) e letrsis. Pra, shkrimtart e prdorin gjuhn n t gjitha aspektet duke filluar
nga tingujt e deri te organizimi i saj kryesor, tipat e ligjrimit dhe stileve. Nga kjo vepra
artistike nuk sht vetm si krijim artistik, por edhe si krijim gjuhsor.

IV.2. PRFUNDIME

Si prfundim mund t themi q letrsia nuk mund t quhet e fundme. Nisur nga vet fakti
se tentakulat e saj jan t lidhura fort dhe me artet e tjera, gj q e bn at n nj far
mnyr t pafundme. Letrsia sht e lidhur ngusht me artet pamore, muzikn,
kinematografin, shkencn e letrsis, etj; dhe si e till i gjejm shpesh her t
ndrlidhura me njra tjetrn n mnyr t drejt, ku secila hallk ka rndsin e vet.

Po t nisemi nga raportet e letrsis me artet e tjera n prgjithsi, mund t themi pa frik
se ajo deri diku qndron n zemr t gjith ktyre marrdhnieve, duke pasur n qndr t
saj gjuhn dhe vet fjaln. Muzika varet nga letrsia dhe anasjalltas, kinematografia po

16 Rene Uellek, Ostin Uoren-Historia e letrsis. Tiran, 1993. Fq. 118.

13
ashtu, artet e bukura, artet pamore lidhen me letrsin pra e gjitha sht nj zinxhir ku
mungesa e secils hallk l mangsit e veta.

IV. LITERATURA

1. Aleksandr Xhuvani. Antologji e mendimit estetik shqiptar. Tiran. 1979.


2. Alfred Ui. Estetika 2, Tiran, 1989.
3. The Pelican History of Music, England, 1975.
4. Naim Frashri. Vepra 5,Parthnie pr kngn e par t Iliads, Prishtin 1978.
5. Northrop Fraj. Anatomia e kritiks, Prishtin, 1990.
6. Rene Uellek, Ostin Uoren-Historia e letrsis. Tiran, 1993.
7. http://floripress.blogspot.al/2012/07/letersia-dhe-artet-e-tjera.html

14