Anda di halaman 1dari 70

Modern Architecture in Poland after

the Communist Era.


A new way forward through aCritical Regionalism
Krystyna Januszkiewicz

West Pomeranian University of Technology Szczecin, Faculty of Civil Engineering and Architecture
50 Piastw Ave., 70-311 Szczecin
E-mail: krystyna_januszkiewicz@wp.pl

Abstract
The new culture of Poland is very much reflected in the design of many of its new buildings that have been completed since
the political and economic changes in 1989. The architecture of Poland appears to have lurched from an inappropriate
socialist modernism that was so horridly imposed during the communist era to an equally inappropriate post modernist
hegemony in the new enterprise culture. In accord with Poland is rejection of the centrally imposed system of building and
architecture, and with the greater emphasis on individual initiative in the new culture, it seems apity that the country should
automatically adopt western modes of architectural expression. This paper explores the role critical regionalism could play
in the continued development of global-era Polish architecture, and the advancements achieved by those few contempo-
rary Polish architects who have sought to combine modern tastes and techniques with culturally meaningful designs. This
paper suggests that with its new found freedom, Poland should be careful that it do not suffer aloss of identity and that in
its architecture it should seek away forward through aCritical Regionalism*.

Keywords: architecture, culture, critical regionalism, Poland, globalization

INTRODUCTION

In the 1990s, the concept of Critical Regionalism eventually triggered an intense discussion on how local
has become the key theme of an intense and lasting own-ness should be created without simply copying
debate on local, modern architecture. In the process fragments from the past.
of the reflection on the own and the foreign in contem- Since 1989, Polish architecture has lurched
porary architecture, the term critical regionalism was from an inappropriate socialist modernism imposed
also used as a theoretical basis to describe modern during the communist era to an equally inappropriate
architecture in developing countries. It was taken up in post-modernist style, making parts of Warsaw indis-
many countries of the Western Culture to re-examine tinguishable from other world cities. The prevalence of
their traditions in search of their own traditional val- glass and steel skyscrapers is no coincidence, owing
ues, principles and national identity. This process has to deliberate choices to harmonize with the West rather
had an impact on contemporary architecture and has than spontaneous adherence to elementary architec-

* Critical Regionalism is an approach to architecture that strives to counter the placelessness and lack of meaning in Modern Architecture
by using contextual forces to give asense of place and meaning. The term Critical Regionalism was first used by Alex Tzonis and Liliane
Lefaivre and later more famously by Kenneth Frampton put forth his views in Towards aCritical Regionalism: Six points of Six Points
for an Architecture of Resistance (1983). Critical Regionalism is different from Regionalism which tries to achieve aone-to-one correspon-
dence with vernacular architecture in aconscious way without consciously partaking in the universal.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 5


K. JANUSZKIEWICZ

tural ideas. The forces of globalization common trade, 1989.2 During the first period, designs from several
communication, and educationcontinue to eradicate years earlier were completed. At the same time, the first
traditional boundaries separating architectural styles imported designs were built, these being the works of
and techniques, prompting those who believe Polish second- or third-ranked Western architects described
architecture should reflect local culture to question as the paratroopers3. Hardly any public buildings
whether the country should adopt Western modes of were built, and the drive for quick profits and budgetary
architectural expression so uncritically. savings were more important than build quality.
In the last two decades, anumber of Polish ar- Deficiencies aside, buildings erected during the
chitectural practices have gained prominence in their first period were the first in decades that could be com-
field, and their work has been featured regularly in pared to Western standards of finish. They demonstrat-
professional journals. However, as noteworthy as their ed a radical shift from the status quo of the previous
work has become, very little of them upholds the archi- 50 years.
tectural features unique to Poland. During the second period, an increasing num-
Those who believe this architectural homog- ber of companies entering Poland began construction
enization does not reflect Polish identity adequately of elegant offices. Their aspirations gave rise to com-
and that it stalls advances in the state of Polish archi- missions for the most talented designers, and compe-
tectural art align themselves with the theory of criti- titions for the best designs. Numerous design studios
cal regionalism. Pioneered in 1983 by architectural appeared, often employing young, vibrant architects
critic Kenneth Frampton, critical regionalism incor- ready to work in the market economy.
porates modern architectural techniques and tech- Since the late nineties, the third period has seen
nologies to construct buildings that reflect the his- the appearance of large developers for whom success
tory and culture of whatever region it is to be sited. in the market was as important as the need for attrac-
It guides the architect to borrow materials, textures, tive environments and appropriate quality of architec-
lighting techniques, shapes, and layouts from vernacu- ture. These firms would often commission designs from
lar buildings so that new construction reflects local cul- the most famous architects in the world. Examples in-
ture and history. clude the Metropolitan located on Pisudski Square in
Warsaw, where large developers commissioned the
project from Sir Norman Foster (fig. 1); the Praski Port
1. POLISH ARCHITECTURE AFTER 1989
in Warsaw, led by Spanish architect Ricardo Bofill, and
The end of the communist era provided enor- the construction of the acclaimed Warsaw Financial
mous new opportunities for the development of Pol- Center skyscraper, designed by the renowned New
ish architecture1. Following independence, Poland had York-based firm Kohn Pedersen Fox Associates.
agreat demand for new buildings and interiors as vir- Unfortunately, the same commercial pres-
tually all past building works had been financed by the sures that built the Warsaw Financial Center have
state to serve certain social purposes such as housing, had a disastrous effect on the architectural quality of
education, health services, and employment. Contrast other buildings, particularly in Warsaw. The capital has
that with present conditions, where nearly all buildings achronic shortage of office space and remains the one
are financed by private companies and investors. Be- of the most expensive cities for renting space, ranking
cause bank interest rates are high, the number of build- just behind Paris, London, Berlin, and Moscow. Due to
ings under construction are few, which is one reason the shortage as well as on the incidence of speculative
Poland managed to avoid the worst effects of the re- office developments, developers choose to maximize
cent global recession. Warsaw is one exception where the amount of leasable floor area in their new buildings.
construction levels resemble those in other Eastern Eu- This has resulted in tower blocks that are out of scale
ropean cities. and context with the existing buildings, poorly built and
The current level of privately financed construc- possess unattractive faades.
tion took time to achieve and is still changing. Many of these buildings were designed by
The Adam Mickiewicz Institute has identified Western firms who lacked interest in Polish culture. Of
three stages in the history of Polish architecture after those, the most energetic were Skanska of Sweden

1
More on polish architecture in end of the communist era see: J. Krlikowski, Larchitettura polacca dopo il 1989/ Polish architecture after
1989, Domus, no. 804, Maggio/May 1998, pp. 64 -69.
2
See J.S. Majewski in Polish Architecture in the Nineties, Polish Culture no. 3190/September 2010, published by: Adam Mickiewicz
Institute, Warsaw.
3
Ibid.

6 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

Fig. 1. Norman Foster, Metropolitan Building, Pisudski Square, Warsaw, 1997-2003, a) View from Pisudski Square, b) courtyard;
photo: A. Szczebrzeszyski

Fig. 3. Miljenko Dumeni, Radisson Hotel and Pazim Office Buil- Fig. 2. Daniel Libeskind Luxury Highrise Residential Building,
ding, Szczecin, 1989-1992; photo: ILBAU Zota 44 St., Warsaw, 2005 under construction; visualization:
Studio Libeskind ORCO Group

and ILBAU of Austria. They used in-house architects Some intolerable construction and safety failures have
in development, financing, and construction. Vestiges also come to light in some of the new tower blocks, in-
of the old regime widespread corruption and bribery cluding inadequate fire escapes, lifts, and proper floor
prevented decent buildings from being constructed. space.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 7


K. JANUSZKIEWICZ

a)

b)

Fig. 4 a,b,c. Marek Budzyski, Zbigniew Badowski, c)


Warsaw University Library (facade, vestibule, catalog
room) Warsaw, 1993-1999; photo: M. Budzyski

8 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

There are some exceptions. In Warsaw Orco spired by Italian neo-rationalism, it is abrilliant experience.
Property Group realized numerous developments A low, spacious concrete building is penetrated by the
in their prestigious Small Luxury Hotels of the World greenery of abotanical garden on the roof. The struc-
collection, and is now engaged in Polish-born Daniel ture, like the temples of art of the last century, con-
Libeskinds first project in Poland. It is an incredible tains complex iconographic decorations. It possesses
192-meter (630 ft), 54-storey, high-rise in the heart of a green steel construction and cathedral-like propor-
Warsaw (fig. 2). In addition to 251 luxury apartments, it tions, and the faade depicts aseries of open books
accommodates aretail area, an amenity floor, and an (fig. 4 a-b-c). Situated nearby the Cultural Palace and
attended car park. This buildings unique form relates the Royal Castle, it presents agreat view.
perfectly to the environment. Advanced ecological so-
lutions generate high levels of energy and water sav-
ings, and, as one would expect from aglass structure,
provide an unlimited source of sunlight.
It has taken awhile for Polands leading design-
ers to emerge, but the better design studios are now
starting to be recognized within the profession, the me-
dia, and other circles.
The journals and exhibitions convey the plural-
ism of contemporary Polish architectural design, re-
sembling that in other Western countries.

2. PRESENT TRENDS

There are four distinct architectural tendencies at


work today in Poland. Three have great affinity with the
same movements in Western Europe: neo-rationalism,
deconstructivism, and late-modernism. The fourth, re-
gionalism, necessarily differs from styles elsewhere.
The leading movement in Poland at the moment
is neo-rationalism. All its best followers are from Kra-
kow, including Romuald Loegler, Wojciech Obtuowicz
and Dariusz Kozowski. As well as projects in Krakow,
Loegler has won international competitions in Berlin,
and his works have been featured in European journals
and books (fig. 5). His most interesting works concern
urban design projects, which build on Italian theories.
Quite different and inspired by Italian neo-ra-
tionalism is the work of Dariusz Kozowski. Although Fig. 5. Romuald Loegler, extension of Krakow University of Eco-
neo-rationalism adopts elements from the vernacu- nomics, Krakow, 1992-1998; photo: K. Januszkiewicz
lar, Kozowskis Catholic seminary complex in Krakow
(1997) still comes as a shock with its intense colors, Another movement in Poland is deconstruc-
broken faades, interrupted arcades, introverted plan, tivism, practiced particularly well by two architec-
and generally complex form (fig. 6). By contrast, the tural studios. In Silesia, Miroslaw Polak and Marek
work of Wojciech Obtuowicz is far more restrained, Skwara have executed aseries of extraordinary inte-
more ordered in its planning, and contextual in its set- riors, which are distinguished in their exploration of
ting. There are other architects who design buildings in steel, the indigenous material of the region. Each of
the neo-rationalist style, including Andrzej Duda, Hen- their projects responds intuitively to the essence of
ryk Zubel, Piotr Fischer and Henryk Nawratek, all of their clientle and can vary from highly sophisticated
whom practice in Silesia. with use of high quality materials and specially de-
The Warsaw University Library may be one of the signed distinctive fittings such as at the Town Hall in
most interesting and creative architectural achievements Bytomto the crude in the example of the rusting steel
in Poland after 1989. In 1993, Marek Budzyski and Zbig- and suspended glass floor at the Bar Zom, also lo-
niew Badowski won the competition for its design. In- cated in Bytom (fig. 7).

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 9


K. JANUSZKIEWICZ

most interesting is the airport terminal at Krakow-Bal-


ice, designed by Stanisaw Deko, Janusz Duliski,
Dariusz Gruszka, and Piotr Wrbel. Another example
is amini-office block renovation belonging to the War-
saw University Foundation and known as Szara Willa
(The Grey Villa, fig. 10). The new tower has extensive
glass roofing and walling through which its steel con-
struction can be seen. The construction is notable
for its designers meticulous attention to detail and
their application of new technical solutions absent
in Poland.
In Krakow, Marek Dunikowski, Krzysztof Kien-
dra, Piotr Labowicz, Witold Gilewicz and Andrzej Ow-
czarek in Lodz have demonstrated how to design ap-
propriate high-tech buildings of steel and glass. Gile-
wiczs design for Kazimierz Shopping Center adopts
references and elements abstracted from the local tra-
dition. The shopping center is interpreted as acomplex
architectural organism, crossed by an intricate network
of pathways that develop on two levels while remaining
in constant correlation.
In Poznan, architects Pawel Handshuh, Piotr
Fig. 6. Dariusz Kozowski, Catholic seminary faade, Kracow, Chlebowski, Krzysztof Kochnowicz and Wojciech
1984-1997; photo: D. Kozowski Kolesiski have beautifully restored and extended
some historic houses for a bank. Ryszard Jurkowski
Another interesting deconstructivist is Wojciech and Tomasz Konior from Katowice have completed
Jarzbek, who has completed new buildings, including some excellent housing estates and public buildings in
aprominent department store, in his home city of Wro- Silesia (fig. 12 a-b-c-d).
claw. Although his work is designed in his own quirky Although it has never been practiced particularly
manner, his latest projects display an American influ- well, post-modernism a popular architectural move-
ence, particularly by an early Frank Gehry and a little ment that predominantly originated in the United States
bit of Michael Graves. also appears throughout Poland. Post-modernism was
Quite different and inspired by Zaha Hadids ear- promoted zealously by the architectural critic Charles
ly works is the recent international competition-winning Jencks as the savior to the consequences of modernism.
design for the Museum of the Second World War in Amidst the dramatic political and economic changeover
Gdansk. The pavilion, together with the obelisk nearby, in 1989, it was clear Poland would try to purge itself of
squeezes into the ground and strikes the visitor with its incongruous socialist modernism past and adopt the
light, creating a symbol of catastrophe and surviving symbol of multi-national capitalism post-modernism
hope. Like the phoenix, the building rises from Mother in its new consumer architecture. Several years after
Earth, its ashes facing towards the sky (fig. 9 a-b). the changeover, there are many postmodernist buildings
Perhaps the most common design movement and interiors, particularly in Warsaw.
in contemporary Poland is late-modernism, which is In the West, however, post-modernism was to
represented in most of the new private banks, super- be short lived. It was, as Kenneth Frampton noted,
markets, showrooms, offices, and housing estates. The pure scenography, and as the critic E. M. Farrally
New Airport Terminal at Warsaw Okecie, designed by said: it was clear that Post-Modernism was not an
afirm associated with aGerman construction company, independent freedom force at all, but a sort of mu-
is an example of mediocre design seen all too often. tant isotope of elemental Modernism; initially radiant,
There are, however, some notable excep- but highly derivative, insidious and programmed to
tions. The airport terminals built in Krakow, Wroclaw, decay.4 Although there are still buildings being erected
and Gdansk, whose designs were selected through in the post-modernist style in Poland, the same late-
a competition, reveal a much higher standard. The modernist takeover may yet happen.

4
E.M. Farrally, The New Spirit, The Architectural Review, August 1986, p. 9, see also pp. 7-12.

10 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

a)

Fig. 7. Atelier PS, Bar Zom, Bytom 1993; photo: Fig. 9 a,b. Studio Kwadrat, Museum of the Second World in Gdansk - inter-
M. Skwara national competition winning design, 2010; visualization: Studio Kwadrat

b)

Fig. 8. Marek Skwara, Mazda showroom, Katowice, 1992 Fig. 10. Grey Villa (1930) after renovation by Marek Kiciski,
steel detail; photo: M. Skawara Warsaw, 1997; photo: M. Kiciski

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 11


K. JANUSZKIEWICZ

Fig. 11. JEMS Architects, Spectra Office Building, Warsaw, 1995-1999; photo: JEMS Architects

While many will find the new pluralism of architec- 3. TOWARDS A CRITICAL REGIONALISM
tural ideas in Poland exciting, these styles are still based Over the course of the twentieth century, ar-
on Western practices. Naturally, some may feel that Po- chitecture in Poland like most aspects of Western
lands soul has always been rooted in Western culture culture has been characterized by increasing homo-
and that new architecture must demonstrate a clear geneity beyond national lines. As Paul Ricoeur points
break with the communist past. However, virtually all out, the universalizing of culture is, in some ways, an
new Polish architecture follows what has become an in- advance for humanity, but it also constitutes a sort of
ternational language, examples of which can be found subtle destruction in which local sources of stylistic
as much in the Middle and Far East as in the West. innovation are repressed gradually as universal styles
If Western architecture is now the global style, of architecture, art, and food take over. There is aten-
one question must be asked: how does this new archi- sion between local culture and this universalizing trend
tecture relate to the culture and traditions of Poland? that cannot be resolved fully in favor of one side or the
To begin to frame this question, we must create other, and the tendency of styles and forms to spread
asuitable intellectual atmosphere to explore such con- quickly will only increase, causing regional culture to
cepts as the theory of culture and the theory of architec- become something which [must] be selfconsciously
tural design. This thought relates to the Kantian notion cultivated. 6
of autonomy. Kant explains that works of art challenge In 1983, the distinguished architectural critic
not only the actual world (the positive view) but also the Kenneth Frampton published anotable paper entitled
very legitimacy of all the possible worldviews (the nor- Towards aCritical Regionalism: Six Points for an Archi-
mative view). Lefaivre and Tzonis continue: this occurs tecture of Resistance, which expressed grave concern
when abuilding is self-reflective, self-referential, when about the global adoption of Western architecture.7 In
it contains, in addition to explicit statements, implicit responding to the question of why he argues for re-
meta-statements that make the beholder aware of the gionalism, Frampton said, Perhaps its an over-re-
artificiality of her or his way of looking at the world.5 action. But, at least in the North American situation,

5
Lefaivre and Tzonis, Why Critical Regionalism Today?, Quoted in Joan Ockman, ed., Architecture and Culture 1943-68, New York: Rizzoli,
1993, p. 109. The article was first published in New Yorker, October 11th, 1947.
6
P. Ricoeur, History and Truth, Northwestern University Press, Evanston 1965, p. 103.
7
See K. Frampton, Towards aCritical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance in: Hal Foster (ed.), The Anti-Aesthetic:
Essays on Postmodern Culture, Bay Press, Port Townsend 1983, pp. 16-30.

12 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

b)

c) d)

Fig. 12 a,b,c,d. Tomasz Konior, Musical Academy- extension, Katowice 2005-2007; photo: Konior Studio

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 13


K. JANUSZKIEWICZ

it became rather clear to me that there was this sort


of very polarized discourse between high-tech on one
side although there is avery primitive school of high-
tech in the United States compared to what is happen-
ing in England and what I referred to, perhaps with
somewhat unfair pejorative implications, as a kind of
scenographic reduction of architecture to ascenogra-
phy which makes avery gratuitous, or parodied, use of
historicist motifs.8
In his paper, Frampton advanced the case for
amore responsive architecture that not only incorpo-
rates modern technologies, but also belongs to its re-
gion. The text begins with along quotation from Paul
Ricouer, describing the current state of traditional cul-
ture and the effects of universalization, which, he ar-
gues, leads to mediocre civilization. Ricouer questions
how to become modern and to return to sources; how
to revive an old, dormant civilization and take part in
universal civilization.9
Ricouer expresses concern with creeping mod-
ernization in undeveloped parts of the world:
The phenomenon on universalization, while
being an advancement of mankind, at the same time
constitutes asort of subtle destruction, not only of tra- a)
ditional cultures but also the creative nucleus of great
cultures. Thus we come to the crucial problem confront-
ing nations just rising from underdevelopment. In order
to get on the road towards modernization is it neces-
sary to jettison the old cultural past which has been the
raison detre of anation? Where the paradox: on the
one hand, it has to root itself in the soil of its past, forge
anational spirit and unfurl this spiritual and cultural re-
vindication before the colonialists personality. But in
order to take part in modern civilization, it is necessary
at the same time to take part in scientific, technical, and
political rationality, something which very often requires
the pure and simple abandon of awhole cultural past.
There is aparadox: how to become modern and return
to sources; how to revive an old, dormant civilization
and take part in universal civilization.10
Ricoeur states further that there often exists
a pressure to abandon a whole cultural past in order b)
to take part in modern civilization. Instead of wiping the
slate clean, he advocates a model that incorporates Fig. 13 a, b. Stanisaw Witkiewicz, Jaszczurowka Chapel, Zako-
pane, 1905-1907; photo: M. Holcer
historical themes as the basis for future development.

8
K. Frampton in: Regionalism, A Discussion with Kenneth Frampton and Trevor Boddy, The Fifth Column, 1983, Summer, p. 53.
9
P. Ricoeur, Universal Civilization and National Culture, in: History and Truth, Northwestern University Press, Evanston 1965, p. 276.
10
Op. cit., pp. 276-7.
11
See A. Miobdzki, The Architecture in Poland: A Chapter of the European Heritage, International Cultural Center, Krakw 1994, p.
125.
12
A. Tzonis and L. Lefaivre, The grid and the pathway. An introduction to the work of Dimitris and Suzana Antonakakis, Architecture in
Greece no. 15, Athens 1981, p. 178.
13
See A. Tzonis and L. Lefaivre Critical Regionalism: Architecture and Identity in aGlobalized World, Prestel, 2003.

14 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

Ten years into Polands free market era, archi-


tects began to again question their role in advancing
Polish culture, and sought to use their art to assert Po-
lands cultural uniqueness.
The promotion of aregional architectural move-
ment is not a recent phenomenon in Poland, as pre-
serving native culture is something of a national
pastime, Poland having been controlled throughout
modern history by Russia, Germany, and the Austro-
Hungarian Empire. By borrowing popular motifs from
traditional wooden buildings in places such as the Tatra
Mountains, architects discovered asurreptitious way to
preserve the national Polish character.
This process was never formalized until the end
of the nineteenth century, when there appeared vari-
ous attempts to develop anational style of architecture. Fig. 14. Stanisaw Witkiewicz, House Willa pod Jedlami,
Perhaps the earliest and most prominent example of Zakopane, 1897; photo: M. Holcer
this came from an artist and writer Stanislaw Witkie-
wicz (1851-1915) who, via the design of several villas,
tried to promote the Zakopane Style for all buildings
in Poland. While Witkiewiczs work was no more than
the revival of timber folk building of the rural region,
his nephew Jan Koszczyc-Witkiewicz (1882-1958) was
one of the most successful architects to produce origi-
nal Polish regionalist architecture. Polish historians of
architecture praise his work for being simultaneously
both modern and national, and unparalleled by any-
thing to be found abroad (fig. 13a, b, 14).11
Even during the communist period several ex-
ceptional works that clearly reflected the region were
built in Zakopane. These included Tourist House de-
signed by Tadeusz Brzoza and Zbigniew Kupiec in
1950s, and the church at Olcza, designed by Teresa
Fig. 15. Teresa and Tadeusz Gawowski, Church at Olcza,
and Tadeusz Gawlowski and completed in the 1980s Zakopane, 1978-1988; photo: T. Gawowski
(fig. 15).
With some exceptions, regionalism did not
come into the architectural vocabulary again until the
late 1950s. And it was not until 1981 when Alexander
Tzonis and Leane Lefaivre introduced the term critical
regionalism as an alternative to modernism and post-
modernism.
In The Grid and the Pathway Tzonis and Lefaivre
defined critical regionalism:
By way of ageneral definition we can say that it
upholds the individual and local architectonic features
as against more universal ones. Critical regionalism is
abridge over which any humanistic architecture of the
future must pass.12
From Lefaivre and Tzoniss discussion about the
idea of critical regionalism in 1981 and in the leading es-
say of their 2003 book, two changes are noteworthy.13
In their recent book, the word critical is not used to Fig. 16. Andrzej Skoczek, Piotr Labowicz, Krystyna Januszkie-
wicz: Olympic Multipurpose Sport Hall, Zakopane, 1997-1998
denote an opposition or resistance to anything internal project; visualization

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 15


K. JANUSZKIEWICZ

or external in architecture. They emphasize aparticu- Frampton created alist of seven essential char-
lar region in terms of the value of an individual project acteristics that constitute critical regionalism.
within the physical, social, and cultural constraints of First, he recognizes that critical regionalism is
that region, aiming at sustaining diversity while benefit- only ever likely to be a marginal practice, and that
ing from universality.14 Tzoniss rapprochement to criti- it favors small scale developments rather than grand
cal regionalism intends to design an identity mapped plans. He also suggests that although it may be critical
within the prevailing order of globalization. The authors of modernization, it should never ignore the liberating
trace the genesis of critical regionalism to its ancient and progressive features of the modern movement.
historical and political roots, and focus on its modern Second, Frampton highlights one of critical re-
expression. They point to the increasing use of the gionalisms most distinctive features, which he calls
theory in the recent works of a truly global selection the place-form, and in which he sees the designs of
of visionary architects, including Santiago Calatrava in buildings inextricably grounded to their territory and
Spain, Renzo Piano in the South Pacific, and Berger site rather than being seen as alien objects.
and Parkkinen in Germany. Discussions of Tropical Ar- Thirdly, he suggests an emphasis on the tec-
chitecture and contemporary works in Asia round out tonic qualities of architecture rather than reducing it
this important contribution to a topical debate about to scenography. In Framptons earlier essay, he quotes
the role of architecture in the world. Stanford Andersons definition that, Tectonic referred
The architectural critic who had done more to not just to the activity of making the materially requisite
raise and spread the issue of critical regionalism than construction but rather to the activity that raises this
anyone else is Kenneth Frampton. In his first essay construction to an art form. 17
(1983) on the subject, he explained the term clearly: As the fourth feature, Frampton emphasizes
The fundamental strategy of Critical Region- aresponse to essentially local characteristics such as
alism is to mediate the impact of universal civilization the topography of the site, the play of light, and cli-
with elements derived indirectly from the peculiarities matic conditions. There is an emphasis on harmonious
of aparticular place. It is clear from the above that Criti- openings to the outside, while arejection of auniversal
cal Regionalism depends on maintaining a high level adoption of air conditioning.
of critical self-consciousness. It may find its governing The fifth feature is an emphasis on unique tactile
inspiration in such things as the range and quality of the features, which are equally as important to as abuild-
local light, or in tectonic derived from apeculiar struc- ings visual qualities.
tural mode, or in the topography of agiven site.15 The sixth characteristic is that, while critical re-
Frampton expounded even further on the sub- gionalism opposes replication of vernacular buildings,
ject in 1992 with his revised and enlarged seminal it may permit areinterpretation of vernacular elements
book, Modern Architecture: A Critical History in which if they help to place abuilding within its region.
he devotes a whole chapter to Critical Regionalism: Finally, Frampton observes that critical region-
modern architecture and cultural identity. In this chap- alism is only likely to be successful in those cultures
ter he defined the movement further: that are able to escape the pressure of the universal
The term Critical Regionalism is not intended civilization.
to denote the vernacular as this was once spontane- To illustrate his argument, Frampton selected
ously produced by the combined interaction of climate, regionalist buildings created by modernist architects,
culture, myth and craft, but rather to identify those re- including Alvar Aaltos Saynatsalo Town Hall, Jorn Ut-
cent regional schools, whose primary aim has been zons Bagsvaad Church near Copenhagen, and Tadao
to reflect and serve the limited constituencies in which Andos Church at Hokkaido. There are, of course,
they are grounded. Among other factors contributing to many outstanding contemporary regionalist architects
the emergence of aregionalism of this order is not only practicing in their own locally inflected manners, such
acertain prosperity but also some kind of anti-centrist as Imre Makovecz in Hungary, Glenn Murcott in Austra-
consensus - an aspiration at least to some form of cul- lia Geoffrey Bawa in Sri Lanka, Lucien Kroll in Belgium,
tural, economic and political independence.16 and EI-Wakil in Egypt to name but afew.

14
A. Tzonis and L. Lefaivre (2003), op. cit., p.122.
15
K. Frampton (1983), op. cit., p. 31.
16
K. Frampton (1983), op. cit., p. 31.
17
S. Anderson, Modern Architecture and Industry: Peter Behrens: AGD and Industrial Design, Oppositions 21, Summer 1980, p. 83.
18
See: N. Moffett and M. Pidgeon, Perestroika in Poland, Progressive Architecture, February 1989, pp. 33-38.

16 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

Polish in character, and was featured in the American


architectural journal Progressive Architecture in 1989.18
Niemczyks Church of the Holy Spirit is undoubt-
edly one of the finest contemporary buildings in Poland
to evoke the spirit of critical regionalism. It is described
as avery individual object and praised for escaping
from modernism, as well as escaping from overdeco-
rative post-modernism.19 Adam Miobdzki goes even
further when he observes that it incorporates the cul-
tural syncretism lying at the roots of Central European
tradition in ahermetic stylistics, which might be paral-
leled, perhaps uniquely, by analogies in contemporary
Hungarian Expressionism, with its equally deep-rooted
ethnic and national symbolism.20
Niemczyks individual style can be seen on
more utilitarian buildings in Silesia, such as his terraced
housing at Tychy-Glinka and his housing at Mikow.
The housing estate at Mikow is on the outskirts of
asmall industrial town, adjacent to some busy roads.
Fig. 17. Adam M. Szymski, Marek Rozwarski: Catholic Chapel - It was designed and built during the latter stages of
Virgin Mary of Fatima, Szczecin, 1986-1989; photo: A.M. Szymski
the communist era (1983-1989), when most new Po-
lish housing was based on the heavy concrete, system-
Although they are less well known outside the built, high-rise model used in most communist coun-
country, Poland has asmall number of tries at that time (fig. 19 a,b,c).
regionalist architects, the most notable of whom By the 1980s, strong reactions to this form of
are Andrzej Skoczek, Adam M. Szymski, Stanisaw housing appeared, and attempts to humanize it were
Niemczyk, and Szczepan Baum. Interestingly, their ap- being made by newly established private architects,
proaches to architecture did not arrive with the adop- particularly in Silesia and West Pomerania. Modifica-
tion of capitalism in Poland. Rather, their architecture tions to the heavy concrete model included reducing
developed in reaction to the universal language of so- the height of buildings to amaximum of five floors, ap-
cialist modernism imposed during the communist era. plying stucco or brickwork to the faades, the frequent
Their buildings reflect the regions of Poland addition of pitched roofs and projecting balconies, and,
within which they practice. Niemczyks and Skoczeks in some cases, arranging the building blocks in ater-
works (fig. 16) clearly belong to the Silesian and Kra- raced form. Most of the housing schemes incorporat-
covian south, while Baums buildings are indigenous to ing these modifications have an international flavor, just
the Baltic north, and Szymskis works belong to West like some contemporary housing in Western Europe.
Pomerania (photo: 17). These works are idiosyncratic A more recent example of Niemczyks work is his
and adopt all those qualities that Frampton attaches to primary school at Katowice-Giszowiec, the first stage
the best critical regionalism, such as the place-form, of which was designed and built between 1991 and
the tectonic, and the tactile. 1995 (fig. 20 a,b,c,d). Giszowiec is aunique industrial
Of all the architects practicing in Poland today, village built for coal miners and their families between
the one whose work reflects Framptons definition of 1908 and 1911. It was planned on English garden sub-
critical regionalism best is Stanisaw Niemczyk. Based urb lines with winding tree-lined streets and semi-de-
in Tychy in Silesia, Niemczyk first came to prominence tached two-storey cottages and gardens. The center
with the design for an extraordinary church the of the village contained all the necessary social and
Church of The Holy Spirit (Koci witego Ducha) at commercial facilities. This idyllic settlement remained
Tychy Zwalcowe which was built between 1979 and unchanged until the 1970s when one of the communist
1983 and won the 1983 SARP award for architecture. state offices started to demolish some of the existing
It stands out as uniquely modern, yet quintessentially houses. Fortunately, by the mid-1980s, this destruction

19
K. Kucza-Kuczyski, Church, no. 18, Tychy, p. 7.
20
A. Miobdzki, op. cit., p.127.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 17


K. JANUSZKIEWICZ

a) c)

Fig. 18 a-b-c. Stanislaw Niemczyk, Church of The Holy Spirit


(Kosciol Swietego Ducha), Tychy Zwalcowe, 1972-1989;
photo: K. Januszkiewicz

was finally brought to an end, and the only new building


to have been completed since then is the school.
In designing this new complex, Niemczyk
sought to provide modern functional spaces adapted
to the needs of primary school children while also re-
sponding to the context of this historical garden sub-
urb. The layout, form, and architecture of this school
demonstrates the architects extraordinary sensitivity
to the configuration of the existing buildings and the
landscape-dominated environment. It is amasterpiece
in the art of contextualism.
The school site is at an awkward juncture, sur-
rounded on three sides by the detached and semi-de-
tached homes of the village and concrete slab blocks
facing its fourth side. The architects responded by ar-
ranging aseries of small, detached blocks for class-
rooms and other facilities. These blocks run parallel
to the surrounding streets, are one- or two-stories
high, and have tiled roofs, just like the surrounding
b) cottages. Bulkier and taller elements of the school are
contained in ablock located along the fourth side of

18 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

a)

c) b)

Fig. 19 a,b,c. Stanisaw Niemczyk: Terraced housing, Tychy-Glinka, 1983-1989; photo: K. Januszkiewicz

the site, directly opposite to and aligned with acon- the cafeteria has agrid of columns and shallow arches
crete slab block of flats. Some of the blocks out of supporting an external wall at the mid-point in the span
the site are detached from the main school buildings, of the arches. Dormer windows, roof lights, and lan-
effectuating a series of linked spaces that resemble terns are used extensively to provide bright and cheer-
asmall town. ful spaces. Artificial lighting is integrated into the interior
A predominant material used for the external design using modernist spherical or continuous tubu-
walling is brick, done in Niemczyks unique way. Nie- lar fluorescent light fittings. A variety of new public and
mczyk uses bricks of different colors in a quirky m- semi-public spaces are generated by the new interiors,
lange horizontal and vertical bands (or soldier courses), corresponding perfectly with the modern concept of
specially shaped bricks, arches and circlestogether the school as aplace where ayoung person is initiated
with panels of rendered walling. Each building block into the social world. It becomes acollection of inter-
in complex is different; the architecture changes con- esting outside and inside spaces, an introduction to the
stantly, yet clearly comes from the same hand. complex social world of adults.21
The character of the exterior is also reflected Another notable critical regionalist architect
inside. Around the staircases and recreation hall, Ni- who evokes the spirit of northern Poland is Szczepan
emczyk uses brightly colored tubular steel balustrades Baum. Throughout the 1960s and 1970s, Baum, like all
and screens. In the larger spacessuch as the main architects of the era, was an international modernist.
vestibule and the cafeteriashe uses framed structures He differed from most, however, in that his work was
of in-situ, reinforced concrete. The vestibule outside more sensitive and had more affinity to contemporary

21
More on the Critical Regionalism and Stanislaw Niemczyks works, see: P.G. Fauset, Krytyczny regionalism Stanisaw Niemczyk (Stani-
saw Niemczyks Critical regionalism), Archivolta Quarterly no. 3, 1999, pp. 16-20 and G. Stiasny, Primary School, Katowice Giszowiec,
Architektura Murator no. 9, 1995, p. 15.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 19


K. JANUSZKIEWICZ

a)

b) c)

Fig. 20 a,b,c,d. Stanisaw Niemczyk, Primary school,


Katowice- Giszowiec,1991- 1995;
photo: K. Januszkiewicz

Scandinavian modernism than any other style. By the


late 1970s and early 1980s, Baums approach to archi-
tectural design began to evolve into an organic mode
as can be gleaned from his writings at the time:
Good architecture, like atree to the birds - pro-
vides comfortable shelter, asense of security and free-
dom to man. It has grown from this earth of ours, it is
the co-creator of the worlds landscapes and climates
which are full of harmony and opulent in form and na-
tural expression just as the old trees are.22
Baums work is conscious of the intrinsic chara-
cter of northern Poland and reveals adeep appreciation
for the regional building style, place-form, and quality
of light. Baums development can be traced through
three church projects designed between 1977 and
1983 at Zduska Wola, dz, and Straszyn. Showing
d) aprogression to his style, the last church at Straszyn,
executed between 1985 and 1988, is far more regio-
nalist in approach.

20 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

a)
b)

d)

c) Fig. 21 a,b,c,d. Szczepan Baum: Catholic church, Straszyn,


1985-1988; photo: Sz. Baum

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 21


K. JANUSZKIEWICZ

The church at Straszyn is set in abeautiful coun- inative construction of new buildings that deliberately
tryside in acoastal area near Gdask (fig. 21 a,b,c,d). replicated older or former buildings nearby. Fortunately,
The plans of the church buildings follow the Early Chris- the local authority at Elblg had the foresight to ap-
tian or Basilican model from the fourth century. Passing point adistinguished team of urban designers to make
through the archway brings a visitor into a wonderful proposals for the reconstruction. The team included
intimate forecourt, which, with its arcades and semi- professors Wiesaw Anders from the Technical Univer-
circular arches, derives from the atriums of the Roman sity of Gdansk and Ryszard Semka from the Gdansk
churches. School of Visual Arts, as well as Szczepan Baum.
It is undoubtedly one of the most enchanting The team devised amaster plan that established
compositions to have been built in Poland in the last aset of urban design principles to be applied to the en-
twenty years. It was achieved due to its unique blend tire redevelopment area. The goal was not only for the
of the historical and familiar, along with a functional reconstruction to have some reference to the past, but
simplicity of the present age. Baum uses asimple pa- also to allow for flexibility throughout the reconstruction
lette of tactile materials, composing the finish to all the process (fig. 22).
pitched roofs differing from the metal sheet roof of the The first principle was retention of the existing
bell-tower and the copings of the walls in traditional street grid pattern and the possible pedestrianization
orange clay tiles. Apart from random stones used in the of some of the main streets. This provided aseries of
external walling, all the materials in the church building reasonably sized rectangular building sites for rede-
are plainly finished, and, fortunately, relieved of applied velopment. An urban street architecture was consid-
decoration. ered essential, and it was proposed that new build-
The design is organic and timeless. Its synthesis ings should be constructed along the same building
of Early Christian church layouts, quintessential nor- lines that had existed prior to the Second World War,
thern Polish character and materials, together with its using the remaining front elevations and wall founda-
contemporary structure, lighting, and details make it an tions wherever possible.
exceptional complex. As awork of critical regionalism, In view of the size, complexity and funding situa-
it is incredibly successful as there is no doubt about tion of the reconstruction of Elblag, the redevelopment
to which region it belongs. For all who go there to wo- area was broken into four stages, and the design of
rship, preach, and visit, the church at Straszyn is an each stage was allocated to separate teams of archi-
incredible inspiration. tects, including local practices. The earlier stages, built
A more recent development by Baum is his prior to 1989, were designed to accommodate hous-
contribution to the reconstruction of Elblg city center. ing co-operatives. Since 1989, however, the redevel-
Situated close to the Baltic Sea east of Gdansk, Elblg opment has been funded by a group of private part-
dates to the thirteenth century. The city was almost nerships and individual investors, which has produced
completely devastated during the Second World War, an effect on the architecture. In the earlier stages, the
and, in the postwar years, most of the redevelopment of positioning of flats on the ground floor resulted in small
the town was done outside the former city center. Du- window openings on the facades, whereas, in the later
ring that time, most of the land, and even foundations of stages, the ground floors have been used to accom-
the original buildings in the city center laid undisturbed. modate public and commercial facilities, resulting in
It was perhaps uniquely fortuitous that the urban core larger window openings (fig. 23 a,b,c).
of Elblg had not been redeveloped in the incongruous The fourth stage of Elblags reconstruction
modernist manner that has wreaked havoc on so many stands out as the most interesting and comes from the
Western town and city centers since the war. hands of the ingenious Baum. The site for this stage is
By the time Elblgs reconstruction had been one half of along rectangular block bounded by three
considered in the early 1980s, public opinion about streets, the shortest of which is Ulica Stary Rynek (The
modern architecture and planning forced local au- Old Market Square). It is the main street to which all
thorities to rethink their approach to the design of city the stages are related. Although Baum faithfully fol-
centers. This sometimes resulted in an overreaction lowed the same urban design principles as the other
towards conservation, which often led to the preserva- architects who have contributed, he introduced other
tion of any old buildings regardless of their condition characteristics that have resulted in amore exuberant
and architectural quality. It also often led to the unimag- architecture.

22
Sz. Baum, in: P.G Fauset, Krytyczny regionalism Szczepana Bauma (Szczepan Baums Critical regionalism), Archivolta Quarterly no.
2, 1999, p.18.

22 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

Fig. 22. Elblg - city fabric reconstruction aerial view; photo: Sz. Baum

a)

b)

c)

Fig. 23 a,b,c. Wiesaw Anders, Ryszard Semka, Szczepan Baum: Reconstruction of the central area of Elblag, 1985-2000;
photo: Sz. Baum

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 23


K. JANUSZKIEWICZ

Although the development site was flat, Baum the culture of Poland, an architectural predicament
varied the internal ground floor levels in adjoining units emerged. International consumerist architecture swept
and adjusted the levels of the first floors to provide dif- through the country, resulting in the construction of
ferently sized spaces. A variety and mixture of window inappropriate buildings, particularly in Warsaw. If this
openings appear both at the ground floor level, as well form of building is allowed to develop unchallenged,
as in tiled faades above. Finally, the scheme has some the cumulative effect may become equally inappropri-
sophisticated detailing and makes use of an interesting ate as socialist modernism.
variety of indigenous tactile building materials. There is uncertainty about the direction that Po-
Baums buildings have avariety of roof spaces. lish architecture should take in this new free enterprise
Along with the conventional dual-pitch roof, there are culture. Since the country now leans heavily towards
mansards, mono-pitches, and curved roof forms. Each the West, it was inevitable that the Wests architectur-
gable end is totally different from any other in this or al pluralism would be adopted. Although Poland has
other stages in the reconstruction, and includes some some distinguished architects, nearly all of their works
lively Art Deco or Art Nouveau inspired flourishes.23 follow Western abstract modes, which are unrelated to
Polish culture and values.
It is well known that Poles are proud and pa-
CONCLUSIONS
triotic people who have a great respect for their cul-
Todays Polish architecture is ahybrid not only ture and traditions. An essential part of this culture is
of current global trends, but also of the groundwork its architecture, and if Poland wishes to retain its iden-
laid previously. The ideas that identify aregions archi- tity as acountry it must limit the construction of addi-
tectural character may either be long-standing or evo- tional placeless buildings. Works by architects such as
lutions of notions imported when foreign ideas were Stanisaw Niemczyk and Szczepan Baum demonstrate
deemed superior to native ones. Those values are not an appropriate Polish way forward, and exemplify the
necessarily unique to a place, but come to be con- critical regionalism the nation needs to preserve and
sidered so after ashort time. evolve its unique architectural identity.
Architecture, like language or mysticism, is both Poland and Eastern Europe need more research
universal and unique. Architects participate actively in to examine traditional architecture and urbanism. The
the development, dissemination, and redevelopment of study should contain methods of typological and
ideas. This is why the opening of the Polish economy morphological analysis according to the comparative
was so crucial to progress, and why Polish architects criteria. This would allow the establishment of an or-
today have the liberty to put their own spin on the ar- ganic link between the internal characteristics of the
chitectural world around them. architectural organismsuch as the structures of load
Poland has a rich and varied architectural le- bearing walls and columns, facades, roofs, together
gacy. It can be observed not only in the buildings con- with distributional schemesand the external condi-
structed by the aristocracy and the church, but also tions of the studied edifice as part of aparticular urban
in its humble vernacular buildings. In its architectural environment. The experience should be developed by
development, Poland has experienced many of the research group in collaboration with other research
same influences and styles as in Western Europe. teams in european Universities leading to the publica-
There are architectural forms specific to Poland. They tion of aseries of books related to the analysis of Re-
can be found in the traditional architecture in different gional Architecture and Traditional Urban Fabric. It is
regions of the country. They are both in the architecture expected that at the end of the research program the
of wooden and brick. Poland also has some fabulous scientific unit will produce a systematic classification
cities, characterized by narrow streets of the cities, the of the fundamental features of regional buildings and
central hard-paved squares and stucco architecture of urban spaces, together with the clear understanding
the local pattern. of their crucial role in the process of construction own
Although the changeover to a market econo- regional architecture.
my was a necessary reform and was appropriate for

23
More on the Critical Regionalism and Szczepan Baums works, see: P.G. Fauset, Krytyczny regionalism Szczepana Bauma (Szczepan
Baums Critical regionalism), Archivolta Quarterly no. 2, 1999, pp. 17-20.

24 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


MODERN ARCHITECTURE IN POLAND AFTER THE COMMUNIST ERA...

LITERATURE

1. (1983), A Discussion with Kenneth Frampton and 8. Krlikowski J. (1998), Larchitettura polacca
Trevor Boddy, Regionalism, The Fifth Column, dopo il 1989/ Polish architecture after 1989, Do-
Summer. mus, No. 804, Maggio/May.
2. (2010), Polish Architecture in the Nineties, Polish 9. Kucza-Kuczyski K., Church, no. 18, Tychy
Culture no. 3190/September. 10. Lefaivre L., Tzonis A. (1993), Why Critical Region-
3. Anderson S. (1980), Modern Architecture and In- alism Today?, Quoted in Joan Ockman, ed., Archi-
dustry: Peter Behrens, AGD and Industrial Design, tecture and Culture 1943-68, New York: Rizzoli.
Oppositions 21, Summer. 11. Miobdzki A. (1994), The Architecture in Poland:
4. Farrally E.M. (1986), The New Spirit, The Architec- A Chapter of the European Heritage, International
tural Review, August. Cultural Center, Krakw.
5. Fauset P.G. (1999), Krytyczny regionalism 12. Moffett N., Pidgeon M. (1989), Perestroika
Stanisaw Niemczyk (Stanisaw Niemczyks Critical in Poland, Progressive Architecture, February.
regionalism), Archivolta no. 3. 13. Ricoeur P. (1965), History and Truth, Northwestern
6. Fauset P.G. (1999), Krytyczny regionalism Szczep- University Press, Evanston 1965.
ana Bauma (Szczepan Baums Critical regionalism), 14. Stiasny G. (1995), Primary School, Katowice
Archivolta no. 2. Giszowiec, Architektura Murator no. 9.
7. Frampton K. (1983), Towards a Critical Re- 15. Tzonis A., Lefaivre L. (1981), The grid and the path-
gionalism: Six Points for an Architecture of way. An introduction to the work of Dimitris and Su-
Resistance in: Hal Foster (ed.), The Anti-Aesthetic: zana Antonakakis, Architecture in Greece no. 15.
Essays on Postmodern Culture, Bay Press, Port 16. Tzonis A., Lefaivre L. (2003), Critical Regionalism:
Townsend. Architecture and Identity in a Globalized World,
Prestel.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 25


Podkowa nie rdzewieje osiedle Britz wBerlinie jako przykad
awangardowego zespou mieszkaniowego wczesnego
modernizmu
Piotr odziski, Wojciech Niebrzydowski

Politechnika Biaostocka, Wydzia Architektury, ul. O. Sosnowskiego 11, 15-893 Biaystok


E-mail: lodzinski@o2.pl
E-mail: w.niebrzydowski@pb.edu.pl

HORSESHOE DOESNT RUST - BRITZ ESTATE IN BERLIN AS AN EXAMPLE OF THE AVANT-GARDE RESIDENTIAL
COMPLEX OF EARLY MODERNISM

Abstract
The great housing estate Britz, called the Horseshoe Estate, was built in the years 1925-1933 in Berlin. Its designers, Bruno
Taut and Martin Wagner at the helm, developed there anumber of solutions that should be considered highly innovative.
The specific urban structure with alarge proportion of green areas, original architectural forms of buildings, contrasting
colors and zoned plans of homes made Hufeisensiedlung one of the most avant-garde housing complexes in the world of
the interwar period. Moreover it is estate, which until now perfectly fulfills its role and is still agreat place to live.

Streszczenie
Wielki zesp mieszkaniowy Britz, zwany te Osiedlem Podkow, powsta wlatach 1925-1933 wBerlinie. Jego projektanci,
zBruno Tautem iMartinem Wagnerem na czele, wprowadzili wnim wiele rozwiza, ktre naley uzna za nowatorskie.
Specyficzny ukad urbanistyczny zduym udziaem terenw zieleni, oryginalne rozwizania dotyczce ksztatowania form
budynkw, wyrazista kolorystyka iprzejrzyste rzuty mieszka sprawiy, e Hufeisensiedlung jest jednym znajbardziej awan-
gardowych zespow mieszkaniowych okresu midzywojennego na wiecie. Jednoczenie jest to osiedle, ktre do dnia
dzisiejszego dobrze peni swoj rol iwci stanowi doskonae miejsce zamieszkania.

Keywords: town planning, theory and history of architecture in the 20th century, modernism, housing architecture,
BerlinBritz
Sowa kluczowe: urbanistyka, historia iteoria architektury XX wieku, modernizm, architektura mieszkaniowa, Berlin-Britz

WSTP

Na pocztku lat 20. ubiegego stulecia do Ber- blemami mieszkaniowymi borykay si take inne nie-
lina zaczy napywa olbrzymie rzesze osb poszu- mieckie miasta. We Frankfurcie rwnie zrealizowano
kujcych zatrudnienia. Zasoby mieszkaniowe mia- wielkie osiedla mieszkaniowe, ale na innych zasadach.
sta szybko okazay si niewystarczajce. Stworzenie Osiedla berliskie powstaway w ramach spdziel-
nowych mieszka stao si koniecznoci i wielkim ni, podczas gdy we Frankfurcie zleceniodawc byo
wyzwaniem, ktremu starano si sprosta poprzez miasto.1 Jedn z najprniej dziaajcych berliskich
organizowanie towarzystw budownictwa socjalnego. spdzielni bya GEHAG (Gemeinntzige Heimsttten-,
Poczynajc od roku 1925, wybudoway one wBerlinie Spar- und Bauaktiengesellschaft), dla ktrej pracowa
17 duych osiedli mieszkaniowych. Z podobnymi pro- znany ju wwczas i ceniony projektant Bruno Taut.

26 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


PODKOWA NIE RDZEWIEJE - OSIEDLE BRITZ W BERLINIE...

W swoich berliskich projektach Taut wykorzysta do- w roku 1930, po ukoczeniu szstego etapu. Etap
wiadczenia zwizane zprac nad miastem-ogrodem sidmy, zaplanowany po przeciwnej stronie Fritz Reu-
Falkenberg iwiele idei wczesnego modernizmu. ter Allee iParchimer Allee, by realizowany ju bez jego
Berliskie osiedle Britz jest jednym znajciekaw- udziau. W caym osiedlu przewidziano mieszkania dla
szych awangardowych zespow zabudowy mieszka- ponad 5 tysicy osb.
niowej powstaych po zakoczeniu I wojny wiatowej W czasie gdy Taut projektowa Hufeisensie-
wEuropie. Nowa sytuacja spoeczno-gospodarcza dlung, po ssiedzku wzniesiono zesp mieszkaniowy
oraz nowe idee w architekturze i budownictwie byy dla urzdnikw berliskiego magistratu. Byo to osiedle
rdem poszukiwa rozwiza, ktre miay wprowa- oparte na historycznych zasadach odnoszcych si do
dzi mieszkalnictwo na nowe tory. Celem artykuu jest ukadu budynkw iich form. Take wikszo zabudo-
ukazanie najwaniejszych zaoe projektowych, spo- wy wczesnego Berlina stanowiy tradycyjne kamieni-
sobw ich realizacji oraz ocena atrakcyjnoci osiedla ce czynszowe, wktrych pokoje najlepszych mieszka
dla wspczesnych uytkownikw. wychodziy na ulice, a od strony wskich i ciemnych
dziedzicw umieszczano gorsze mieszkania i mniej
znaczce pomieszczenia. Te fakty pozwalaj oceni
1. ZAOENIA URBANISTYCZNE
jak nowatorskie podejcie zaprezentowa w swoim
Osiedle Britz, znane take jako Osiedle Podkowa projekcie Taut, amic wiele dotychczasowych zasad.
(niem. Hufeisensiedlung), powstao wlatach 1925-1933 Dziedzice i ogrody przy budynkach wOsiedlu Pod-
wpoudniowej czci Berlina (ryc. 1). Z uwagi na swoj kowie s obszerne idobrze nasonecznione (ryc. 2). To
wielko byo wznoszone w siedmiu etapach. Pierw- one s przestrzeniami dajcymi dalekie ibardziej atrak-
sze sze etapw powstao wcigu piciu lat iobjo cyjne widoki, wic wanie wtym kierunku wychodz
centraln cz zaoenia opowierzchni 29 hektarw. okna najwaniejszych pomieszcze. Cho trzeba przy-
Wybudowano wwczas 1285 mieszka w trzykon- zna, e przestrzenie ulic s rwnie wizualnie cieka-
dygnacyjnych wielorodzinnych budynkach mieszkal- we idobrze zorganizowane, co nieczsto zdarzao si
nych, a take 679 domw w zabudowie szeregowej. w zabudowie modernistycznej. Taut pooy olbrzymi
Bruno Taut zakoczy swoj prac nad osiedlem nacisk na odpowiednie zaprojektowanie zieleni, co jest
szczeglnie widoczne wzadrzewionych dziedzicach.
Projektant zieleni Leberecht Migge, zktrym wsppra-
cowa Taut, dla kadej czci Hufeisensiedlung wybra

Ryc. 1. Plan Osiedla Podkowy; rdo: Kurt Junghanns, Bruno


Taut 1880-1938. Architektur und sozialer Gedanke, E.A. Seeman, Ryc. 2. Skwer wksztacie rombu otoczony budynkami szerego-
Leipzig 1998 wymi; fot. W. Niebrzydowski

1
N. Pevsner, Historia architektury europejskiej, Arkady, Warszawa 2013, s. 263.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 27


P. ODZISKI, W. NIEBRZYDOWSKI

inne gatunki drzew, podkrelajc wewntrzny podzia Wikszo tych nowatorskich rozwiza naley przy-
osiedla. Przydomowe ogrdki oddzieli natomiast od pisa Wagnerowi, ktry sprawdza zalety tak zwanego
reszty terenu za pomoc ywopotw. Do wszystkich budownictwa seryjnego i zastosowania metod pracy
ogrdkw jest zapewniony dojazd poprzez tylne, w- zaczerpnitych z przemysu. Miay one zaowocowa
skie drogi gospodarcze. Mona zatem stwierdzi, e zmniejszeniem kosztw budowy i skrceniem czasu
estetyka przestrzeni osiedla sza wparze zjego funk- realizacji osiedla w stosunku do tradycyjnych metod
cjonalnoci. rzemielniczych. Taut iWagner rozumieli, e metody
Ulice przebiegajce przez wntrze osiedla rzad- budowlane irozwizania architektoniczne naley wtak
ko s na caej swej dugoci prostymi odcinkami. Na innowacyjnym przedsiwziciu dostosowa do siebie
og zaamuj si pod ktem lub s ukowo zakrzy- nawzajem. Ukad zabudowy dopasowano do topo-
wione. Najbardziej wyrazisty ukowy ksztat ma Lowise grafii terenu, aby unikn nadmiernych prac ziemnych.
Reuter Ring okrajcy centralny budynek osiedla. Bu- Formy budynkw uproszczono do takiego stopnia, by
dynki wgbi osiedla s bardziej rozrzebione idrob- mogy by w czci wznoszone przy wykorzystaniu
niejsze. Natomiast wzdu ulic gwnych idrg otacza- elementw prefabrykowanych. Trjkondygnacyjne bu-
jcych osiedle, takich jak Fritz Reuter Allee, Parchimer dynki wielorodzinne realizowane byy w rekordowym
Allee i Buschkrugallee, ustawiona zostaa zabudowa czasie trzech miesicy, natomiast budynki szeregowe
o charakterze blokowym i wikszej skali. Charaktery- realizowano jedynie omiesic duej.
styczne dla ukadu urbanistycznego s zrnicowanej Taut iWagner podczas realizacji swoich po-
wielkoci skwery publiczne itowarzyszce zabudowie mysw, czsto cakowicie zmieniajcych zastany po-
prywatne ogrdki. Gwny skwer ma ksztat owalny, rzdek rzeczy, spotykali si nieraz z niezrozumieniem
a jego centralnym elementem jest staw. Po drugiej i oporem wadz. wiadczy o tym wydarzenie, ktre
stronie Fritz Reuter Alleee znajduje si podobny, cho miao miejsce, gdy konstrukcje do paskich pulpito-
znacznie mniejszy skwer. Natomiast pozostae maj wych dachw byy ju przygotowane iczekay na placu
ksztaty rombu, trjkta lub nieforemnego wieloboku. budowy do podniesienia dwigiem imonta na budyn-
Najciekawsz czci osiedla jest centralnie po- kach. Wwczas burmistrz zada, pod kar wizienia
oony budynek wksztacie podkowy ijego najblisze dla Martina Wagnera odpowiedzialnego za kierowanie
ssiedztwo. Ma on dugo 350 metrw izoony jest budow, aby zastpi je dachami stromymi. Cz bu-
z powtarzalnych sekcji. Okra olbrzymi dziedziniec dynkw w Hufeisensiedlung ma zatem dachy spadzi-
poronity drzewami, na rodku ktrego znajduje si ste.
niewielki polodowcowy zbiornik wodny (ryc. 3). Urba-
nistyczn ciekawostk jest fakt, e gdyby przeduy
3. FORMY I ESTETYKA BUDYNKW
ulice osiedlowe, zbiegayby si one w rodku tego
dziedzica. Taut podczas projektowania osiedla musia
ograniczy si do niewielkiej liczby typw budynkw,
ale poprzez oryginalne artystyczne pomysy unikn
2. NOWATORSKIE METODY BUDOWLANE
wraenia uniformizacji i powtarzalnoci form architek-
Bruno Taut wsppracowa przy projekcie tonicznych. Stosowa proste rodki wyrazu, lecz dziki
iwznoszeniu osiedla zMartinem Wagnerem. Wsplnie duemu wyczuciu osiga atrakcyjne efekty (ryc. 4).
wprowadzali nowatorskie pomysy projektowe w za- Wszystkie budynki, z wyjtkiem centralnego
kresie urbanistyki i architektury Hufeisensiedlung, ale budynku-podkowy, s prostoliniowe, cho niekt-
chcieli take podczas realizacji wdroy nowe rozwi- re maj uskokowe lub zaamane ksztaty. Budynek-
zania budowlane, nie stosowane dotychczas na szer- podkowa i wikszo budynkw wielorodzinnych ma
sz skal. Przy pracach budowlanych wykorzystano dachy paskie (ryc. 5). Natomiast budynki szerego-
nowoczesny sprzt. Po raz pierwszy wbudownictwie we maj dachy strome kryte dachwk ceramiczn
mieszkaniowym wykorzystano tutaj koparki, atransport (ryc. 6). Jedynie cz z nich (z lat 1929-30) posiada
materiaw odbywa si przy pomocy dwigw wieo- dachy pulpitowe. W poszczeglnych zespoach zabu-
wych itamocigw.2 Szczeglna bya rwnie orga- dowy, wzrnicowany sposb, akcentowane s naro-
nizacja pracy na budowie. Mianowicie specjalistyczne niki budynkw zwaszcza te przy skrzyowaniach ulic.
brygady robotnikw wykonyway dokadnie okrelone W tych fragmentach projektant wprowadzi take akcen-
zadania budowlane w okrelonym rytmie czasowym. ty wpostaci duych przeszkle lokali usugowych wpar-

2
K. Junghanns, Bruno Taut 1880-1938. Architektur und sozialer Gedanke, E.A. Seeman, Leipzig 1998, s. 70.

28 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


PODKOWA NIE RDZEWIEJE - OSIEDLE BRITZ W BERLINIE...

Ryc. 3. Owalny dziedziniec wewntrz budynku-podkowy; Ryc. 4. Budynek-podkowa widok od strony dziedzica;
fot. W. Niebrzydowski fot. W. Niebrzydowski

Ryc. 5. Budynek-podkowa widok od strony ulicy Lowise-Reuter Ring; fot. W. Niebrzydowski

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 29


P. ODZISKI, W. NIEBRZYDOWSKI

kolorach i jednoczenie w kontracie do koloru cia-


ny (ryc. 12). Stao si to oryginalnym elementem pla-
stycznego wyrazu elewacji. Wejcia do budynkw s
zaakcentowane windywidualny sposb najczciej
poprzez mocn barw tynku, rnokolorowy klinkier
iwielobarwn stolark drzwiow (ryc. 13). Bruno Taut
doszed do mistrzostwa w zastosowaniu koloru jako
rodka organizacji przestrzeni.4
Rozwizania kolorystyczne zastosowane przy
budowie Osiedla Podkowy s wkadem Bruno Tauta
do dyskusji, ktr na temat kolorw w architekturze
prowadzia awangarda architektoniczna. Uczestniczyli
wniej take Le Corbusier iczonkowie grupy De Stijl,
ajej porednim wynikiem byo wprowadzenie w1927
Ryc. 6. Budynki szeregowe o wysokich dachach krytych roku przez niemiecki Institut fr Gutesicherung und
czerwona dachwk; fot. W. Niebrzydowski Kennzeichnung wzornika kolorystycznego RAL do za-
stosowania wbudownictwie.
terach (ryc. 7). Elewacje budynkw ksztatowano po- Gdy analizuje si zabudow Hufeisensiedlung,
przez rytmy okien, pionowe przeszklenia klatek schodo- klarowne staje si kredo artystyczne Tauta. Wedug
wych oraz cofnite loggie iwystajce balkony. Estetyk niego pikno jest efektem zgodnoci midzy form
budynkw starano si pogodzi zich funkcjonalnoci budynku a jego funkcj. Materiay i konstrukcja byy
i trwaoci poprzez wprowadzanie bardziej odpornej podporzdkowane kryterium uytecznoci, a detale
podczas uytkowania cegy klinkierowej wnajbardziej caoci.5 Jakkolwiek wikszo krytykw architektury
naraonych na uszkodzenie partiach naronikach, dostrzega mistrzostwo estetyczne niemieckiego archi-
przejciach pomidzy budynkami, wejciach do bu- tekta, to znalazy si te gosy sceptyczne. Jako osie-
dynkw (ryc. 8, 9). ty iczerwony klinkier podkrela dla Britz skrytykowa Tadeusz Broniewski, piszc obu-
te tektonik form, pojawiajc si na ryzalitach icofni- dynkach Tauta, e nie sigaj ponad przecitno6.
tych czciach budynkw.
Wanie specyficzna kolorystyka Hufeisen-
4. MIESZKANIA
siedlung jest jedn z jego najbardziej interesujcych
cech. Taut kocha kolor, w przeciwiestwie do wik- Przy projektowaniu ukadw mieszka Taut
szoci modernistw Le Corbusiera, Waltera Gropiu- skupi si na wprowadzaniu nowych idei funkcjonal-
sa czy Miesa van der Rohe, ktrzy woleli purystyczn nych i dostosowaniu ich do potrzeb maych rodzin.
biel. W Falkenbergu domy wygldaj jak abstrakcyj- W zasadzie opar si na czterech typach rzutw. Zasto-
no-geometryczne obrazy. ciany, gzymsy, balkony, sowa strefowanie mieszka na cz dzienn inocn,
obramowania okien krzycz mocnymi kolorami.3 Tak- wktrej wyrniono sypialnie dla rodzicw idzieci. Po-
e na osiedlu Britz poszczeglne zespoy architekto- wierzchnie mieszka w osiedlu wahaj si od 49 do
niczne posiadaj zrnicowan, wyrazist kolorystk. 124 m2. Jednak najwicej zrealizowano niewielkich,
Taut dziaa tutaj na zasadzie mocnych kontrastw. dwupokojowych mieszka z kuchni. Rzut takiego
Tynki na elewacjach to kolor ciemnoczerwony, niebie- mieszkania w budynku Rote Front obejmuje: sypial-
ski, ty, biay i ciemnozielony (ryc. 10). Szczeglnie ni 12 m2, pokj dzienny 20 m2, kuchni 10 m2,
ekspresyjnie prezentuj si elewacje budynku wzdu may przedpokj oszerokoci 120 cm 3 m2, wsk
Fritz Reuter Allee (budynek onazwie Rote Front) s azienk o szerokoci 140 cm 4,5 m2 ( ryc. 14). We
krwistoczerwone i przerywane pionowymi pasami wntrzach mieszka, podobnie jak na elewacjach, sto-
o nieco innym odcieniu (ryc. 11). Ciekawy jest take sowano intensywne barwy ikontrastowe zestawienia,
sposb malowania stolarki okiennej. Skrzyda i ramy np. niebieskie ciany, brzowy piec kaflowy iciemno-
okienne oraz listwy kryjce zaprojektowano wrnych czerwone deski podogowe.7

3
M. Kuc, Niemieckie zabytki skromne igustowne, Rzeczpospolita, 12.08.2008.
4
P. Gssel, G. Leuthuser, Architektura XX wieku, Taschen, Kln 2010, s. 207.
5
Tame, s. 239.
6
T. Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, Ossolineum, Wrocaw 1979, s. 520.
7
Dla turystw odwiedzajcych osiedle jedno zmieszka zostao odtworzone woryginalnej kolorystyce istylistyce zmeblami zokresu
midzywojennego.

30 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


PODKOWA NIE RDZEWIEJE - OSIEDLE BRITZ W BERLINIE...

Ryc. 7. Naronik Fritz-Reuter Allee iLowise-Reuter Ring zlokalem usugowym wparterze; fot. P. odziski

Ryc. 8. Przejcie bramowe wbudynku-podkowie zaakcentowane Ryc. 9. Wejcie do budynku szeregowego; fot. W. Niebrzydowski
klinkierem; fot. W. Niebrzydowski

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 31


P. ODZISKI, W. NIEBRZYDOWSKI

Ryc. 10. Segmenty budynku szeregowego wkontrastujcych kolorach elewacji niebieskim itym;
fot. W. Niebrzydowski

Ryc. 12. Charakterystyczny dla Bruno Tauta sposb malowania


stolarki okiennej. Okno wbudynku wielorodzinnym przy Parchi-
mer Allee; fot. P. odziski

Ryc. 11. Budynek Rote Front elewacja od strony Fritz Reuter Al-
lee; fot. W. Niebrzydowski

Ryc. 13. Budynek szeregowy kontrastowa kolorystyka


fragmentu wejciowego; fot. P. odziski

32 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


PODKOWA NIE RDZEWIEJE - OSIEDLE BRITZ W BERLINIE...

PODSUMOWANIE
Obecnie Osiedle Podkowa jest jednym zpiciu
osiedli smej dzielnicy Berlina Neuklln. Na przestrze-
ni lat byo poddawane remontom, ale przeksztacenia
jego struktury s niewielkie. W latach 70. XX wieku
cz powierzchni zielonych zastpiono parkingami.
W latach 90. osiedle zostao generalnie odnowio-
ne, odbyo si to pod nadzorem sub konserwator-
skich. Pod ochron konserwatora zabytkw znajduje
si ukad urbanistyczny, budynki i ziele osiedlowa.
W lipcu 2008 roku Hufeisensiedlung zostao wpisane
na list dziedzictwa kulturowego UNESCO. Razem
zpicioma innymi zespoami zabudowy mieszkaniowej
stanowi ono chroniony obszar Siedlungen der Berliner
Moderne (modernistyczne osiedla Berlina).
W porwnaniu z innymi osiedlami mieszkanio-
wymi tego okresu Osiedle Podkowa wyrnia si nie
Ryc. 14. Rzut mieszkania wbudynku Rote Front; rdo ilustracji: tylko wielkoci izachowan oryginaln tkank urbani-
Kurt Junghanns, Bruno Taut 1880-1938. Architektur und sozialer
Gedanke, E.A. Seeman, Leipzig 1998
styczno-architektoniczn, ale rwnie tym, e jest nie-
zwykle popularnym i podanym miejscem zamiesz-
kania. Pomimo niezbyt wysokiego standardu mieszka
W budynkach wielorodzinnych zkadego spo- lokale wHufeisensiedlung cigle znajduj nowych na-
cznika pitrowego dostpne byy dwa mieszkania. Za- bywcw lub najemcw. Zdecydowanie inna sytuacja
tem kada klatka schodowa obsugiwaa sze miesz- jest wwielu, teoretycznie bardziej prestiowych inowo-
ka. Charakterystyczne byo zapewnienie dla kadego czeniejszych osiedlach Berlina, gdzie cz mieszka
z nich loggii lub balkonu. Byy one zorientowane na pozostaje nieuytkowana. Wydaje si, e decydujc
dziedzice zzieleni izajmoway czsto ca szeroko rol peni tu kameralna atmosfera idobrze zagospo-
mieszkania. Co prawda podnosiy koszty budynku, ale darowane przestrzenie pomidzy budynkami. Oglnie
zapewniay mieszkacom bezporedni kontakt znatu- dostpne skwery iprywatne ogrdki przydomowe sta-
ralnym wiatem, powietrzem i zieleni, co w sposb nowi wdzisiejszych czasach dodatkowy atut. Walory
znaczcy podnosio standard mieszkania ipodkrelao estetyczne budynkw Tauta okazay si nieprzemijaj-
nowatorskie idee projektantw. W wikszoci miesz- ce, akolorystyka nadal trafia wgusta uytkownikw.
ka loggie byy dostpne z pokoju dziennego oraz
kuchni i, co jest charakterystyczne, posiaday z boku LITERATURA:
mae pomieszczenie do skadowania. Loggie ibalkony 1. Banham R. (1979), Rewolucja w architekturze,
suyy nie tylko rekreacji. W tamtych czasach czyste Wydawnictwa Artystyczne iFilmowe, Warszawa.
2. Brenne W. (2005), Bruno Taut. Meister des farbigen
powietrze ipromienie soneczne byy wanymi rodka-
Bauens in Berlin, Verlagshaus Braun, Berlin.
mi przy leczeniu grulicy. 3. Broniewski T. (1979), Historia architektury dla
Instalacje techniczne, jak na tamte czasy, byy wszystkich, Ossolineum, Wrocaw.
bardzo nowoczesne. Mieszkania posiaday instala- 4. Gssel P., Leuthuser G. (2010) , Architektura XX
cj elektryczn, wodocigow, kanalizacyjn i in- wieku, Taschen, Kln.
stalacj centralnego ogrzewania lub piece kaflowe. 5. Haspel J., Jaeggi A. (2007), Siedlungen der Berli-
ner Moderne, Deutscher Kunstverlag, Mnchen.
Ze wzgldu na oszczdno energii cieplnej miesz-
6. Junghanns K. (1998), Bruno Taut 1880-1938. Archi-
kania wyposaono w solidn stolark okienn, ska- tektur und sozialer Gedanke, E.A. Seeman, Leipzig.
dajc si z podwjnych skrzyde. ciany i podogi 7. Kuc M. (2008), Niemieckie zabytki skromne
azienek, atake posadzki balkonw iloggii byy stan- igustowne, Rzeczpospolita, 12.08.
dardowo wykoczone ceramik, co podnosio higien 8. Pevsner N. (2013), Historia architektury europejskiej,
mieszka. Arkady, Warszawa.
Artyku jest rezultatem pracy statutowej PB: S/WA/1/2011.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 33


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM
WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ
Zdzisaw Pelczarski

Politechnika Biaostocka, Wydzia Architektury, ul. O. Sosnowskiego 11, 15-893, Biaystok


E-mail: wa.dziekan@pb.edu.pl

RELATIONSHIPS BETWEEN MENTAL AND PHYSICAL ORDERS IN THE CONTEMPORARY ARCHITECTURAL SPACE

Abstract
Architecture co-creates space-time environment for the life, and as such constitutes aframe of reference for the processes
of life of each of us. It has adual character. On the one hand the physical dimension, on the other psychological, being
areflection of the first one in our minds. Consequently, it is anthropogenic and anthropocentric. Physical and psycholo-
gical living space are the two main concepts within which defines the architectural space-time. Three components of the
order of mental-space seem to be most important, namely, the archetypal patterns, the need for stability of the system
of reference and the need for cultural identity. Contemporary, post-industrial architectural space-time is characterized by
revolutionary and frequent changes of paradigms, taking place during the lifetime of one generation. Their pace and scope
lead to disharmony between the physical and mental space of life, causing mental disturbance of order of the latter. Many
symptoms indicate that the persons ability to rebuild its internal mental governance is limited and cannot keep up with the
ever faster changes of civilization. Particularly worrying is clearly visible manifestations of arrogance, partial or complete,
with respect to the status quo of mental order of the single person, inter alia, relying on objective and not subjective treat-
ment. The analysis of the phenomena presented in article leads to the assertion that seemingly eternal canon of Vitruvian
Triad: firmitas, utilitas, venustas is markedly disrupted today, what probably means that we live in the time of aredefinition
of the major theoretical foundations of architecture.

Streszczenie
Architektura wsptworzy czasoprzestrzenne rodowisko ycia ijako taka stanowi ukad odniesienia dla procesw ycio-
wych kadego znas. Ma ona charakter dualny. Z jednej strony ma wymiar fizyczny, zdrugiej psychologiczny, bdc od-
zwierciedleniem wnaszych umysach tego pierwszego. Ma zatem charakter antropogeniczny iantropocentryczny. Fizycz-
na ipsychologiczna przestrze ycia to dwa gwne pojcia, wramach ktrych definiuje si czasoprzestrze architekto-
niczna. Trzy komponenty adu psychicznego tej przestrzeni wydaj si najwaniejsze, amianowicie: wzorce archetypowe,
potrzeba trwaoci ukadu odniesienia ipotrzeba tosamoci kulturowej. Wspczesn, poprzemysow czasoprzestrze
architektoniczn cechuj rewolucyjne iwielokrotne zmiany paradygmatw, dokonujce si wczasie ycia jednego pokole-
nia. Ich tempo izakres prowadz do dysharmonii pomidzy fizyczn imentaln przestrzeni ycia, powodujc zachwianie
adu psychicznego w tej ostatniej. Liczne symptomy wskazuj na to, e zdolno czowieka do przebudowy swojego
wewntrznego adu psychicznego jest ograniczona imoe nie nada za coraz szybszymi przemianami cywilizacyjny-
mi. Szczeglnie niepokojce s wyranie widoczne przejawy czciowej lub cakowitej arogancji wstosunku do status
quo adu psychicznego pojedynczego czowieka, polegajce midzy innymi na jego przedmiotowym, anie podmiotowym
traktowaniu. Analiza przedstawionych wwywodzie zjawisk prowadzi do twierdzenia, e pozornie wieczna racja kanonu
jednoci witruwiaskiej triady: firmitas, utylitas, venustas ulega wspczenie wyranemu zachwianiu, co oznacza prawdo-
podobnie czas powanej redefinicji teoretycznych podstaw architektury.

Keywords: architectural space; psychological order; physical order


Sowa kluczowe: przestrze architektoniczna; ad psychologiczny; ad fizyczny

34 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

WPROWADZENIE
planety i relatywnie krtkiego czasu istnienia w jego
Artyku niniejszy jest rozwiniciem treci zawar- ramach naszej cywilizacji. Ma ona charakter dualny.
tych wreferacie pt.: Oblicza ideterminanty wspcze- Z jednej strony ma wymiar fizyczny, zdrugiej psycholo-
snej czasoprzestrzeni architektonicznej, przedstawio- giczny, bdc odzwierciedleniem wnaszych umysach
nych przeze mnie wramach Midzynarodowej Konfe- tego pierwszego. Ma zatem charakter antropogeniczny
rencji Architektura Bez Granic - Kultura Miasta, Miasto i antropocentryczny, jest wic w swej istocie psycho-
wKulturze iopublikowanych przez organizatora jedynie logiczn, mentaln czasoprzestrzeni ycia. Fizyczna
wjzyku angielskim1. Konferencj zorganizowa Wydzia i psychologiczna przestrze ycia to dwa gwne po-
Architektury Politechniki Wrocawskiej. Odbya si ona jcia, wramach ktrych definiuje si czasoprzestrze
wdniach 19 20 padziernika 2012 r. we Wrocawiu. Pre- architektoniczna.
zentowaem wwczas rozwaania na temat wspcze-
snej przestrzeni architektonicznej, rozumianej zarwno
1. DEFINICJA PROBLEMU BADAWCZEGO
w sensie fizycznym, jak ipsychologicznym. Szczegln
uwag powiciem analizie szeregu zjawisk powiza- 1.1 Fizyczna ipsychologiczna czasoprzestrze
nych zczwartym wymiarem tej przestrzeni, czyli cza- architektoniczna
sem. Najistotniejsze definicje itezy tam zawarte przy- Czasoprzestrze jest jednym zpodstawowych
wouj w czci pierwszej niniejszego tekstu, kierujc poj wspczesnej fizyki. Wprowadzi je wroku 1909
si przekonaniem, e pozwol one czytelnikowi na pe- Hermann Minkowski wzwizku zpracami nad teori
niejsze ledzenie caego wywodu. wzgldnoci. Czterem wymiarom tej przestrzeni od-
Temat, atake sposb jego ujcia wyoniy si powiadaj czas i trzy wymiary przestrzeni fizycznej.
z inspiracji prac pt. ad przestrzeni prof. Bolesawa Ju w rok pniej Harward Hinton w rozprawie The
Szmidta, ktra jest te rdem przyjtego przeze mnie Forth Dimension napisa:4 [...] narodziny, rozwj, y-
terminu przestrze architektoniczna2. Przestrze archi- cie imier organizmw istot ywych s fazami prze-
tektoniczna oznacza przestrze przetworzon przez chodzenia cia czterowymiarowych przez nasz prze-
czowieka wcelu przystosowania jej do jego potrzeb. strze. Relacje pomidzy czasem i przestrzeni s
Po uwzgldnieniu wymiaru czasu staje si ona czaso- take przedmiotem zainteresowa filozofii antropologii
przestrzeni architektoniczn. Od wydania tej ksiki, ipsychologii.
stanowicej jedno z najwaniejszych rodzimych dzie Rozum jest niczym innym, jak tylko obra-
w dziedzinie teorii architektury, mino ju trzydzieci zem wiata, wktrym stapiaj si czas zprzestrzeni,
lat3. Te trzydzieci lat to okres dynamicznych przemian emocja z poznaniem, a wolno z determinacj.
cywilizacyjnych, ktre take objy Polsk. Miay imaj [...] Przestrze jest podstawow kategori psycholo-
one rwnie wpyw na przestrze architektoniczn giczn iarchitektoniczn. [...] Architektura istnieje zatem
i wszystko, co si z ni wie. Drugim rdem inspi- zarwno wformie fizycznej przestrzeni, jak iw niema-
racji byy prace psychologa prof. Augustyna Baki, terialnej formie zachowa ludzkich wpsychologicznej
a zwaszcza jedna z jego publikacji pt. Architektura przestrzeni ycia.5
psychologicznej przestrzeni ycia: behawioralne pod- Architektura wsptworzy czasoprzestrzenne
stawy projektowania (Baka 1999). Praca ta jest r- rodowisko ycia. Jako taka stanowi fizyczny ipsycho-
dem wykorzystywanych w dalszych rozwaaniach logiczny ukad odniesienia dla procesw yciowych
terminw. Do najwaniejszych z nich nale: psycho- kadego z nas. Posiada natur dwoist. Pierwsz
logiczna przestrze ycia, ad psychologiczny, atake wyznacza [...] przeistoczony zadu psychicznego ad
fizyczna ipsychologiczna przestrze architektoniczna. fizyczno-przestrzenny, drug za [...] emanujcy ze
Czasoprzestrze ycia kadego znas odniesio- zrealizowanej fizycznej formy architektonicznej ad psy-
na jest do skoczonej przestrzeni ekosystemu naszej chiczny.6

1
Z. Pelczarski, Faces and determinants of contemporary architectural spacetime, Architectus no. 2(32), 2012.
2
B. Szmidt, ad przestrzeni, PWN, Warszawa 1981.
3
Profesor Bolesaw Szmidt koczy swj esej znamiennym zdaniem: Wielka kompozycja, ktrej ukoronowaniem jest ad przestrzenny,
wymaga wielkiego potencjau twrczego, wielkiego umiowania ziemi iczowieka, ajej rkojmi jest nie to, co posiadamy, lecz to, czym
jestemy (B. Szmidt B., op. cit., s. 421). Wielka kompozycja to rezultat wszelkich dziaa czowieka wjego przestrzeni yciowej, przestrzeni
najbliszego otoczenia, ale take caej planety Ziemia. Zdanie to wyraa innymi sowy definicj powszechnie dzi przyjtego paradygmatu
zrwnowaonego rozwoju.
4
C.H. Hovard, The Forth Dimension, G. Allen & Unwin Ltd., London 1912.
5
A. Baka, Architektura psychologicznej przestrzeni ycia. Behawioralne podstawy projektowania, Gemini-Print, Pozna 1999, s. 6, 11.
6
Ibidem, s. 8.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 35


Z. PELCZARSKI

Trzecim elementem wspdefiniujcym czaso- Trzy komponenty adu psychicznego architek-


przestrze architektoniczn jest spoeczno-kulturowa tonicznej przestrzeni ycia wydaj si najwaniejsze.
czasoprzestrze ycia. Jest ona rodowiskiem kszta- Pierwszym z nich s wzorce archetypowe. Skada-
towania si relacji spoecznych itworzenia kultury jako j si na nie wsplne dla wikszoci ludzi, odziedzi-
wyniku twrczej ipoznawczej dziaalnoci zbiorowoci czone po przodkach wyobraenia, symbole i wzorce
ludzkiej, przekazujcej swe dowiadczenia, umiejt- przestrzeni architektonicznej, jej elementy skadowe
noci iwiedz zpokolenia na pokolenie. Jest to prze- i detale oraz przypisywane im znaczenia i wartoci.
strze, w ktrej wspczenie zachodz najbardziej Drugim jest potrzeba trwaoci ukadu odniesienia,
dynamiczne zmiany, okrelane mianem przyspieszenia ktrym jest rodowisko architektoniczne wraz z jego
cywilizacyjnego. kontekstem przyrodniczym - nasze miejsce w czaso-
W kadej z trzech czasoprzestrzeni ycia fi- przestrzeni, w ktrym, jak napisa Bolesaw Szmidt,
zycznej, spoeczno-kulturowej ipsychologicznej istnie- zadomawia si nasza psychika7. Potrzebujemy po-
je pewien stan uporzdkowania, ktry mona okreli czucia stabilnoci, pewnoci, e nasz wiat nie zmieni
odpowiednio mianem adu fizyczno-przestrzennego, si diametralnie, zmuszajc nas do uczenia si relacji
spoeczno-kulturowego i psychologicznego (ryc.1). znim od nowa. Trzeci znajistotniejszych komponentw
Pomidzy kadym rodzajem czasoprzestrzeni ycia stanowi potrzeba tosamoci kulturowej. Bierze si
zachodz stae, wzajemne oddziaywania ocharakte- ona z niezbdnoci trwaej identyfikacji z okrelonym
rze sprze zwrotnych, w wyniku czego na kadym ukadem kulturowym najczciej rodowiskiem kul-
etapie rozwoju cywilizacyjnego ukad tych trzech do- turowym, wktrym si urodzilimy iktre nas wycho-
men dy do stanu rwnowagi, do stanu harmonicz- wao. Wynika ona zarwno z biologicznego prawa
nych relacji pomidzy adem kadego z nich. Zmiany dziedziczenia genw, jak i kulturowego prawa ci-
powstajce w obrbie jednej z czasoprzestrzeni pro- goci dziedziczenia dorobku poprzednich pokole.
wadz, wczeniej czy pniej, do zmian w pozosta- Przestrze architektoniczna odgrywa wan rol
ych. Coraz szybsze tempo rozwoju cywilizacyjnego wzaspokajaniu tej potrzeby.
wymusza adekwatne do niego przemiany wstrukturze
psychicznej ludzi bdcych jego czynnymi lub biernymi 1.2 Fizyczna ipsychologiczna czasoprzestrze
uczestnikami. architektoniczna
Przedindustrialna czasoprzestrze architekto-
niczna formowaa si przez tysice lat wsposb ewo-
lucyjny, stabilnie iw ramach rozwoju, ktry rozcignity
by na pokolenia idokonywa si przez nawarstwianie
kulturowe (ryc. 2 i3). Cechowaa go harmonia, zacho-
dzca pomidzy fizyczn imentaln przestrzeni ycia,
zapewniajca ad psychiczny. Szacunek do dokona
przodkw, podziw dla budowniczych, trwao, ponad-
czasowo byy nierozcznymi atrybutami architektu-
ry. Struktury urbanistyczne miay okrelon, skoczon
form przestrzenn iwielko, zdefiniowan zasigiem
wzroku, dzwonu idojcia pieszego, arelacje spoeczne
ograniczone byy do policzalnej grupy ludzi.
Wspczesn, poprzemysow czasoprzestrze
architektoniczn cechuj rewolucyjne i wielokrotne
zmiany paradygmatw, dokonujce si wczasie ycia
jednego pokolenia. Ich tempo i zakres prowadz do
dysharmonii pomidzy fizyczn i mentaln przestrze-
ni ycia, powodujc zachwianie adu psychicznego.
Sprzyjaj temu wyrane tendencje do ignorowania
Ryc. 1. Fizyczna ipsychologiczna czasoprzestrze architekto- dokona poprzednich pokole, tradycji i tosamoci
niczna; oprac. autora kulturowej spoecznoci lokalnych, jak rwnie nie-
ograniczone ramy przestrzenne, zdefiniowane global-
nym zasigiem systemw telematycznych isystemw
transportu, umoliwiajce nieograniczone relacje spo-
eczne wobrbie caej populacji ziemskiej.
7
B. Szmidt, op. cit., s. 370.

36 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

Ryc. 2. Luxor Egipt; architektoniczna symbioza form histo- Ryc. 3. Katedra na Wawelu Krakw; harmoniczna kompozycja
rycznych. Minarety meczetu Abu el- Haggag zrnych okresw architektoniczna, mimo odmiennoci stylowej imateriaowej jej
historycznych (najstarszy zczasw fatymidzkich, XI w.n.e.), elementw skadowych. Spoiwem tej kompozycji jest historyczne,
wspistniejce zruinami staroytnej wityni Amona-Re, zwanej czasoprzestrzenne continuum; fot. autor
te wityni Narodzin Amona zXIV w.p.n.e. Przed powstaniem
meczetu wwityni Luksorskiej istnia koci koptyjski; fot. autor

1.3. Czy istnieje wieczna forma Obelisk Lateraski - obelisk faraona Totmesa III, zabra-
`architektoniczna? ny zKarnaku do Rzymu za czasw Cesarstwa Rzym-
Szczeglnie interesujcym zwornikiem archi- skiego, za panowania Kaliguli w 37 roku naszej ery,
tektonicznym, wicym w czasie i przestrzeni kilka iustawiony na Vatican Circus. W Rzymie znajduje si
tysicy lat rozwoju naszej cywilizacji, ale te wyraa- co najmniej osiem staroytnych obeliskw egipskich,
jcym relacje pomidzy poszczeglnymi epokami tego przywiezionych do Wiecznego Miasta po podboju
rozwoju, jest obelisk (ac. obeliscus, gr. obeliskos). Egiptu przez Cesarstwo Rzymskie. Rzymianie, po-
W staroytnym Egipcie monument ten uosabia posta dobnie jak Egipcjanie, kojarzyli obeliski zkultem boga
Ra, Boga Soca. Wykonywano go zjednego bloku litej Soca, np. obelisk Flaminio zosta przywieziony przez
skay, wpostaci smukej formy opodstawie kwadratu, Oktawiana Augusta do Rzymu dla uczczenia Apolla,
zwajcej si ku grze, przechodzcej w wieczcy greckiego boga Soca. Trzy najwiksze znich to obe-
j ostrosup zwany piramidionem. Ten ostatni czsto lisk stojcy w pobliu Paacu Lateraskiego, obelisk
pokrywany by zotem. Najstarsze obeliski powsta- ustawiony wcentralnym punkcie Placu witego Pio-
way ju za czasw V dynastii, okoo 4200 lat temu. tra oraz obelisk zlokalizowany na Piazza del Popolo.
Najwikszym znanym staroytnym obeliskiem jest tzw. Wszystkie wzniesiono na powrt, z polecenia papie-
Niedokoczony obelisk znajdujcy si wkamienioomie a Sykstusa V (1585 1590), zmieniajc przy tym ich
wAsuanie wstanie czciowego oddzielania od ska- lokalizacj. Obelisk Watykaski prawdopodobnie jest
y macierzystej. Jego wysoko wynosi 42 m, awaga obeliskiem Amenemhata II. Jego wysoko wynosi
1200 ton. W opinii archeologw mia on zastpi tzw. 25,5 m. Najbardziej zadziwia to, e do dzi zwierzcho-

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 37


Z. PELCZARSKI

ka piramidionu, symbolu poczenia ziemi z niebem, Co czy wszystkie te fakty? Jaka bya motywa-
symbolu boga Ra wieczcego ca form oryginalne- cja takich przedsiwzi, niezwykle trudnych technicz-
go obelisku egipskiego, wyrasta krzy symbol religii nie, kosztownych, wymagajcych wkadej zepok za-
chrzecijaskiej, awszystko dzieje si wsercu kocio- stosowania nadzwyczajnych rodkw? Czy nie atwiej
a katolickiego, przed frontonem Bazyliki w. Piotra byo stworzy replik formy na miejscu - wantycznym
(ryc. 4). Warto zauway, e Obelisk Watykaski, mimo Rzymie, dziewitnastowiecznym Paryu, Londynie czy
swej niewielkiej skali, dziki umieszczeniu go w cen- Nowym Jorku? Odpowied na te wszystkie pytania
trum caej kompozycji przestrzennej zaoenia placu w. moe by tylko jedna - potrzeba obcowania z auten-
Piotra stanowi bardzo wany element, jako niezwykle tycznym, oryginalnym monumentem, atake potrzeba
silny kontrapunkt, rwnowacy wielk form bazyliki, posiadania takiego. To z kolei bierze si ze wiado-
ale take jako wyznacznik pionowej osi kompozycyjnej moci bezcennej wartoci takich obiektw, wktrych
caego ukadu architektonicznego. niejako zamroony zosta czas tysicy lat dzielcych
odbiorcw od staroytnych twrcw i wykonawcw
tak doskonaego itrwaego dziea. Zamierzonym celem
tych ostatnich byo osignicie wiecznego trwania ich
dzie. Osignli go, stosujc najtrwalszy, powstay przed
milionami lat materia, jakim jest lita skaa, oraz umie-
jtnoci jego wydobywania, transportu i perfekcyjnej
obrbki wszystko przy zastosowaniu, zdzisiejszego
punktu widzenia, prymitywnych narzdzi itechnik.

Ryc. 4. Obelisk Watykaski (egipski obelisk Amenemhata II),


wRzymie od roku 37 n.e., na placu w. Piotra od roku 1586.
W Wiecznym Miecie znajduje si co najmniej osiem staroyt-
nych obeliskw egipskich, przywiezionych po podboju Egiptu
przez Cesarstwo Rzymskie; fot. autor

W wieku XIX, w okresie kolonialnej dominacji


Wielkiej Brytanii i Francji, a take przemian wywoa-
nych rewolucj przemysow, doszo po raz kolejny do
wielkich geograficznych przemieszcze staroytnych
egipskich obeliskw z ich kulturowego matecznika
wcakiem nowe lokalizacje. W latach 1831-1833 prze-
niesiono obelisk z Luksoru do Parya, ktry od tego
Ryc. 5. Iga Kleopatry wdrodze do Nowego Jorku (Aleksandria,
czasu do dzi stoi na Placu Zgody. Okoo 40 lat pniej 1880). Rycina przedstawia zaadunek egipskiego obelisku na
(1877-1878) doszo do przetransportowania obelisku parowiec Dessoug. Rok pniej ustawiono go na terenie Central
pochodzcego zHeliopolis do Londynu. Dwa lata p- Parku na Manhatanie, gdzie mona oglda go do dzi. W XIX
wieku dwa inne staroytne obeliski egipskie zmieniy jeszcze swo-
niej miao miejsce podobne przedsiwzicie, wwyniku je historyczne lokalizacje bliniacz Ig Kleopatry zAleksandrii
ktrego trzeci oryginalny obelisk egipski znalaz si na przewieziono do Londynu, natomiast obelisk zLuksoru stan
terytorium Stanw Zjednoczonych. Zdobi on do dzi wParyu wcentralnym punkcie Place de la Concorde. rdo:
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Cleopatra_needle_loading.jpg#fi-
Park Centralny wNowym Jorku (ryc. 5). lelinks; domena publiczna, za Wikimedia Commons [dostp:
11.01.2014].

38 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

1.4 Zagadnienie trwaoci przestrzeni sentencji wyrytych przez turystw ze staroytnego Rzy-
architektonicznej mu na cokole Kolosw Memnona (posgi z litej skay
Wymiar czasu jest szczeglnie interesujcy faraona Amenhotepa III, 1370 p.n.e.), co zapewne sta
wodniesieniu do trwaoci przestrzeni architekto- si musiao wokresie okupacji Egiptu przez Cesarstwo
nicznej wobu jej aspektach - zarwno fizycznym, Rzymskie. Wiadomo te, e wczeniej wstaroytnoci
jak imentalnym. Czowiek wspczesny wysoko ceni posgi te byy odwiedzane przez Grekw, wierzono bo-
zachowane do dzi historyczne struktury przestrzen- wiem, e jeden znich przedstawia syna Jutrzenki, Mem-
ne. Odbiera je jako dopasowane do jego psychiki, ato nona, zabitego przez Achillesa.
przewiadczenie wynika ze wiadomoci rnic po- Dzi obiekty architektoniczne yj znacznie
midzy wspczesn przestrzeni architektoniczn it krcej ni pokolenie ich budowniczych. Ten sam
powsta, zanim wymylono maszyn parow. czowiek w cigu swojego ycia moe obcowa
Na przestrzeni dziejw zmieniy si relacje z dwoma, a nawet trzema budynkami istniejcymi
pomidzy czasem trwania prestiowej formy archi- w tym samym miejscu. Rodzi to szereg implikacji
tektonicznej a dugoci ycia czowieka. Dawniej natury psychologicznej, np. dotyczcych potrze-
wznoszenie monumentalnych budowli zabierao by stabilnej identyfikacji zmiejscem. Czas budowy
wiele lat, przekraczajc czsto ycie jednego poko- nawet najwikszych inajbardziej skomplikowanych
lenia, a istnienie dziea architektonicznego rozci- obiektw architektonicznych wynosi zaledwie dwa
gao si na wiele wiekw. Budowla wpisywaa si do piciu lat. Moliwe jest to dziki zaawansowanym
w czasoprzestrze architektoniczn jako jej sta- technologiom budowlanym irozwizaniom materia-
y, wrcz wieczny element. O wartoci budowli czy owo-konstrukcyjnym oraz nowej filozofii budowa-
przedmiotu decydoway wpisane wniego lady drugie- nia, polegajcej na projektowaniu obiektw o ci-
go czowieka, arzecz ijej uytkownika czsto czy sto- le okrelonym czasie funkcjonowania. Filozofia ta
sunek emocjonalny, wynikajcy zszacunku do jej wy- opiera si na zaoeniu, e po trzydziestu, czterdzie-
konawcy lub wczeniejszego waciciela. Przedmioty stu latach uytkowania budynku bardziej ni podda-
codziennego uytku, np. narzdzia, przechodziy zojca wanie go kapitalnemu remontowi opaca si go wy-
na syna i suyy a do cakowitego zuycia. Stanowi- burzy iw jego miejsce postawi budynek cakiem
y one stae elementy wpisane wfizyczn ipsychiczn nowy (ryc. 6 i 7). Zaoenia te stosowane s dzi
przestrze ycia danej osoby lub rodziny. Stanisaw powszechnie przy projektowaniu iprodukcji przed-
Niemczyk, jeden zniewielu wspczesnych architektw, miotw i urzdze uytkowych. Charakterystycz-
ktrzy w stosunku do przeszoci przyjmuj postaw nym przykadem moe tu by strategia stosowana
twrczej kontynuacji, powiedzia kiedy: Przedmioty, przez przemys samochodowy czy elektroniczny.
zwaszcza ulubione, bywaj naznaczone uczuciami ich Postp technologiczny jest tak szybki, e przemy-
uytkownikw. Wiem, e za kadym stoi jaka historia. sy te s wstanie co kilka miesicy oferowa coraz
S przedueniem czasu czowieka, ktry je posiada. doskonalsze isprawniejsze produkty, oparte czsto
(Sztuka architektury, 2010). na zupenie odmiennych zasadach funkcjonowania.
W czasach nowoytnych wiadomo wizi tego Synonimem wspczesnej filozofii rynku towarw iusug
rodzaju obudzia si po raz pierwszy i na wielk skal jest aluminiowa puszka - kontener jednorazowego uyt-
wnurcie humanizmu epoki renesansu wpostaci fascy- ku, ktry po skonsumowaniu zawartoci staje si odpa-
nacji kultur staroytnej Grecji i Rzymu. Towarzyszyo dem, poddawanym przetworzeniu na nowy pojemnik.
temu uznanie ipodziw dla osigni klasycznej poezji, Przedmioty uytkowe projektowane s w taki sposb,
literatury, sztuki, myli filozoficznej, a take architektu- eby peniy swe funkcje przez cile okrelony czas,
ry. Czowiek renesansu czerpa si swej kreatywnoci a po jego upywie nie podlegay naprawom, lecz trak-
z licznych odkry fizycznych ladw wielkiej kultury towane byy jako przedmiot zuyty, wymagajcy zakupu
antycznej, znajdujcych si tu obok. Daway mu one nowego. Architekt Stanisaw Niemczyk nazywa takie
zacht do rewolucyjnych dziaa poprzez poczucie roli przedmioty byle jakimi. Bylejako oznacza dla niego, i
kontynuatora tej kultury ipoczucie obowizku dorwny- dany przedmiot szybko staje si niepotrzebny. Twierdzi
wania jej poziomowi. Potwierdzay suszno jego my- take, e niska jako tych przedmiotw jest adekwatna
li izamiarw. Podobne zjawiska miay miejsce wcza- do mechanicznego ipospiesznego tempa wytwarzania
soprzestrzennych relacjach midzy wielkimi kulturami oraz zastosowanych tworzyw, ktrych trwaoci czsto
rwnie wczeniej. Na wasne oczy widziaem, bdc nie znamy. Do takich przedmiotw si nie przywizuje-
wiele lat temu wTebach, lady wpostaci pamitkowych my inie darzymy ich estym.8

8
Por.: Sztuka architektury, Sylwetki. Stanisaw Niemczyk, http://www.sztukaarchitektury.pl/index.php?ID_PAGE=1537 (dostp:
07.11.2010).

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 39


Z. PELCZARSKI

Ryc. 6. Stadion Three Rivers wPittsburgu (Pensylwania, USA); Ryc. 7. Rankiem, 11 lutego 2001 roku, 20 000 widzw ogldao
otwarty wroku 1970, zamknity wroku 2000. rdo:http:// kontrolowan eksplozj moment cakowitej likwidacji stadionu
en.citizendium.org/wiki/File:ThreeRiversStadium.jpg, za: , za: po zaledwie 30 latach jego istnienia. W chwili likwidacji starego
http://en.citizendium.org/wiki/History_of_Pittsburgh [dostp: stadionu, nowy, zbudowany obok, by ju gotowy do otwarcia.
15.01.2014] Zdjcie wykonano zpokadu sterowca Goodyear. rdo: htttp://
www.century-of-flight.net/new%20site/balloons/airships%20to-
day.htm [dostp: 15.01.2014]

1.5. Genius saeculi przeomu XX iXXI wieku


Sigfried Giedion wdziele Przestrze, czas, archi- lucji przemysowej wpocztkach XIX wieku do dzi na
tektura. Narodziny nowej tradycji stwierdza, e kada Ziemi przybyo 6 mld ludzi. Pod koniec roku 2011 caa
epoka historyczna miaa wasn koncepcj przestrzeni populacja globu osigna liczb 7 mld osb. Co 11-14
(Giedion S. 1968). Koncepcja ta bya pochodn ducha lat przybywa bdzie kolejny miliard. W skali globalnej
danej epoki, objawiajcego si wsposobie rozumienia stajemy si tzw. spoeczestwem postindustrialnym,
wiata irzdzcych nim praw, wnauce, filozofii, sztuce, w ktrym wytwarzanie i przetwarzanie informacji sta-
w systemie gospodarczym i spoecznym, jak rwnie nowi gwn domen aktywnoci. Towarzyszy temu
wsposobie postrzegania iodczuwania przestrzeni. rozwinity sektor usug, rozwj wielkich aglomeracji
Przeom XX iXXI wieku ujawnia wiele nieznanych miejskich, ponadnarodowe korporacje, wysoce rozwi-
dotd, skomplikowanych zjawisk cywilizacyjnych, kt- nite, globalne, ldowe, wodne i powietrzne systemy
re wpywaj na wyksztacanie si nowej wiadomoci transportu ludzi itowarw. Dominuje system gospodar-
imentalnoci wspczesnego czowieka ioddziauj na czy oparty na prywatnej wasnoci rodkw produkcji,
wspczesn czasoprzestrze architektoniczn. Od- ktremu towarzysz takie zjawiska, jak: prywatyzacja,
zwierciedlaj one ducha naszej epoki, bdc wynikiem globalizacja system ekonomicznie efektywny, lecz ge-
rnego rodzaju czynnikw i uwarunkowa charakte- nerujcy problemy spoeczne, takie m.in. jak ignorowa-
rystycznych dla tej epoki. nie rnic kulturowych. System ten wspierany jest przez
Eksploracja i eksploatacja kosmosu przyniosy takie zjawiska, jak kultura konsumpcji, komercjalizacja,
wspczesnemu czowiekowi powszechn wiadomo marketing, rwnie reklama. Prawem wspczesnego
obrazu naszej planety jako ywego mikrosystemu wnie- rynku towarw iusug jest produkcja dbr uytkowych
skoczonej, nieodgadnionej, nieogarnialnej umysem ocile okrelonej trwaoci - przedmiot zuyty nie pod-
przestrzeni. Jeszcze bardziej zdalimy sobie spraw lega naprawie, lecz wymaga zakupu nowoczeniejsze-
zwyjtkowoci, ale ikruchoci ycia oraz jednoci po- go odpowiednika. Cywilizacj nasz okrelamy ponadto
midzy nim a ziemskim ekosystemem. Zyskalimy te jako medialn. Wi si ztym nowe zjawiska, takie jak
wiadomo naszej samotnoci i poczucie, e raczej spoeczestwo informacyjne, mass media, kultura ma-
jestemy sierotami ni ppkiem bezkresnego Wszech- sowa, atake zmiana pojmowania przestrzeni iczasu.
wiata. Rozwinita wiadomo ekologiczna skutkuje T bardzo syntetycznie przedstawion charakterystyk
powszechnym przyjciem paradygmatu zrwnowa- genius saeculi naszego wspczesnego wiata zamyka
onego rozwoju i wyksztacaniem si ekonomii eko- cecha najistotniejsza zpunktu widzenia rozwoju cywili-
logicznej. yjemy w okresie eksplozji demograficznej. zacyjnego, ktr jest wielkie przyspieszenie tempa roz-
O jej dynamice wiadczy fakt, e w okresie od rewo- woju nowych technologii. Wedug niektrych analitykw

9
A. Niezabitowski, Rola historii architektury wksztaceniu wspczesnych architektw, w: Teka Komisji Urbanistyki iArchitektury PAN, t.
XXIX, 1997, s. 121 i122.

40 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

ibadaczy, wXXI wieku bdzie ono 1000-krotnie wiksze wobec dziedzictwa wiekw, akceptacji jego egzysten-
ni wminionym stuleciu. cji z pominiciem zabiegw ochronnych, ignorancji,
skazywania obiektu na powoln mier techniczn;
1.6. Stosunek do przeszoci postaw akceptacji, rozumian jako dostrzeganie
W preambule naszej Konstytucji (Konstytucja wartoci obiektu architektonicznego wrodowisku kul-
Rzeczypospolitej Polskiej, 1997, [6]) zawarte zostay turowym, jego ochron prawn, modernizacj, konser-
wane zapisy wiadczce oposzanowaniu przeszoci wacj, utrzymywanie waciwego stanu technicznego
i historycznej cigoci kulturowego rozwoju. Wyraa- oraz postaw kontynuacji, oznaczajc dostrzeganie
j je sformuowania: [...] wdziczni naszym przodkom wybitnych wartoci dawnego obiektu wrodowisku ar-
za ich prac, [...] zobowizani, by przekaza przyszym chitektoniczno-urbanistycznym, poczone ztwrczym
pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysicletnie- kultywowaniem jego elementw icharakteru wnowych
go dorobku. Rwnie wpierwszym rozdziale Ustawy obiektach (ryc.8 i9).
Zasadniczej, czytajc sowa: Rzeczpospolita Polska Studia wspczesnej polskiej przestrzeni ar-
[...] strzee dziedzictwa narodowego oraz zapewnia chitektonicznej pozwalaj stwierdzi wystpowanie
ochron rodowiska, kierujc si zasad zrwnowao- wszystkich wymienionych powyej postaw. Nieste-
nego rozwoju (Art. 5), atake: Rzeczpospolita Polska ty, mimo szczytnych zapisw w Konstytucji dotycz-
stwarza warunki upowszechniania i rwnego dostpu cych dziedzictwa kulturowego, postawa arogancji
do dbr kultury, bdcej rdem tosamoci narodu i postawa biernej tolerancji wydaj si zdecydowanie
polskiego, jego trwania irozwoju (Art.6), odnajdujemy przewaa. Przy milczcym przyzwoleniu rodkw
dobitne potwierdzenia tego stosunku. masowego przekazu, bezradnoci magistratw i sa-
Rozpoznawalne sposoby postpowania zdzie- bej postawie obronnej rodowiska architektonicznego
dzictwem historycznym trafnie okreli Andrzej Nieza- ikonserwatorskiego, zkrajobrazw naszych miast ma-
bitowski9. Wyrnia on cztery postawy: postaw aro- sowo znikaj wybitne budowle powojennego moderni-
gancji, polegajc na negacji, likwidacji, zniszczeniu, zmu. W ich miejscu pojawiaj si nowe, importowane,
eksterminacji i wymazywaniu z pamici elementw porednio lub bezporednio, z odlegych krgw kul-
historii; postaw biernej tolerancji, czyli obojtnoci turowych, architektoniczne implanty z elewacjami ze

Ryc. 8. Biaystok, cerkiew prawosawna pw. witego Ducha,


architekt Jan Kabac - postawa kontynuacji; twrcza interpretacja
wartoci historycznych elementw przestrzeni architektonicznej;
fot. autor

Ryc. 9. Tychy, Klasztor ikoci Braci Mniejszych oo.


Franciszkanw (w budowie od roku 2000), architekt
Stanisaw Niemczyk - postawa kontynuacji; inspiracja
elementami icharakterem historycznych struktur architek-
tonicznych; fot. autor

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 41


Z. PELCZARSKI

szka i paneli aluminiowych powstajce czsto przy biedniejsi mieszkacy i natychmiast wzili sprawy
autorskim lub wspautorskim udziale naszych archi- w swoje rce, przebudowujc oryginalne domy we-
tektw. dug swych indywidualnych upodoba (ryc.11). Trzeba
byo a okoo 60 lat, by wadze Pessac objy zesp
1.7. Tezy 50 budynkw autorstwa Le Courbusiera ochron kon-
Powierzchowne nawet obserwacje wykazuj, serwatorsk, uznajc je za dobro dziedzictwa kulturo-
e zdolno czowieka do przebudowy jego wewntrz- wego. Tyle te czasu zaj proces oglnej akceptacji
nego adu psychicznego jest ograniczona iczsto nie tego dziea architektonicznego. Dzi nowi mieszkacy
nada za coraz szybszymi przemianami cywilizacyj- chlubi si tym, e tam mieszkaj, iwasnym sumptem
nymi. Tez t mona te odwrci, stwierdzajc, e przywracaj domy do ich pierwotnej formy.
dynamiczne zmiany zachodzce wspczenie wspo-
eczno-kulturowej przestrzeni ycia, zwaszcza wsferze 2.2. Archetyp formy monumentalnego gmachu
wytwarzania i dystrybucji dbr w ramach gospodarki publicznego versus prekursorska technologia
rynkowej oraz powszechnej komercjalizacji, cechuje i konstrukcja budowlana
czciowa lub cakowita arogancja wstosunku do sta- Rwnie skomplikowane jak wmodernizmie pro-
tus quo adu psychicznego pojedynczego czowieka, blemy dysonansw pomidzy struktur mentaln spo-
polegajca midzy innymi na przedmiotowym, a nie eczestwa a postpem technicznym i technologicz-
podmiotowym jego traktowaniu. nym wystpoway w epoce przeomu industrialnego.
Stan powyszy moe prowadzi to dysharmonii Doskonale ilustruje to historia budowy gmachu Kapi-
ikonfliktw pomidzy adem psychicznym wpsycholo- tolu wStanach Zjednoczonych (1793 1865).11 O cha-
gicznej czasoprzestrzeni ycia aadem fizyczno-prze- rakterze architektonicznym budowli decyduje gwnie
strzennym, tworzcym czasoprzestrze architekto- centralna kopua. Wzniesiono j w latach 1851-1863
niczn, iadem spoeczno-kulturowym, odzwierciedla- wedug projektu Thomasa U. Waltera i Augusta Sho-
jcym mentalno i wartoci, na ktrych ad ten jest enborna, pod nadzorem Edwarda Clarka iprzy istotnej
oparty. Waga tych zagadnie wymaga interdyscypli- roli konstruktora, ktrym by inynier wojskowy, kapitan
narnych bada z udziaem psychologw, socjologw, Montgomery C. Meigs. Zastpi ona miaa pierwotn
urbanistw iarchitektw. kopu okonstrukcji drewnianej, ktra spona wpo-
arze.
Zrealizowany projekt kopuy, wsensie formy ar-
2. WYBRANE PRZYKADY DYSHARMONII
chitektonicznej idetalu, naley do stylu neoklasycznego.
POMIDZY ARCHITEKTONICZNYM ADEM
Pod wzgldem inynierskim jednak zastosowane pre-
W PSYCHOLOGICZNEJ PRZESTRZENI YCIA
kursorskie rozwizania konstrukcyjne zaliczy trzeba
A ADEM FIZYCZNO-PRZESTRZENNYM
bez wtpienia do nowej ery budownictwa, aco za tym
I SPOECZNO-KULTUROWYM
idzie iarchitektury. Pomidzy zewntrzn iwewntrzn
powok kopuy znajduje si szkieletowa konstrukcja
2.1. Awangardowa myl architektoniczna versus nona zeliwa, wpostaci kratowych eber oukadzie
ad psychiczny odbiorcy oparty na pryncypiach poudnikowym (ryc.12). Nona, eliwna struktura ebro-
epoki wa ma form smukego wrzeciona, ktrego podstawa
Akceptacja nowych wzorcw architektonicz- sprowadzona jest jak najniej zuwagi na przyjte zao-
nych, zastpujcych stare, silnie utrwalone wwiado- enia konstrukcyjne, polegajce na przekazaniu obci-
moci, wymaga niejednokrotnie dugiego czasu. Jed- e na jak najgrubsze mury, pozostae po rozebraniu
nym z przykadw dobrze obrazujcym ten problem pierwotnej kopuy drewnianej. Jest to forma racjonalna,
jest osiedle robotnicze wPessac koo Bordoeaux, za- wynikajca z uwarunkowa statycznych, odzwiercie-
projektowane w latach dwudziestych XX wieku przez dlajca ekonomi przepywu si oraz trosk obezpie-
Le Corbusiera (ryc.10)10. Awangardowa architektura czestwo budowli. Na opisan struktur non naoo-
mieszkaniowa, sztandarowy przykad wczesnego na zostaa forma zewntrzna, inspirowana przykadami
modernizmu, nie znalaza uznania u pierwotnych na- wybitnych kopu z terenu Europy. Zasadnicza kopua
jemcw, wrezultacie czego nie chcieli oni zamieszka eliwna jest cakowicie niewidoczna, zarwno od ze-
w wybudowanych dla nich domach. Zasiedlili je inni, wntrz budynku, jak i z jego wntrza. Posuya ona

10
P. Boudon, Lived-in Architecture: Le Corbusiers Pessac Revisited, Lund Humphries, London 1972.
11
W.C. Allen, History of the United States Capitol. A chronicle of design, construction and politics, http://www.access.gpo.gov/congress/
senate/capitol/, (dostp: 12.01.2012).

42 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

Ryc.10. Osiedle robotnicze wPessac koo Bordoeaux, zaprojek-


towane wlatach dwudziestych XX wieku przez Le Corbusiera.
Awangardowa myl architektoniczna skierowana do odbiorcy,
ktrego ad psychiczny opiera si na tradycyjnych pryncypiach
epoki. Zdjcie przedstawia uroczysto otwarcia osiedla (1924).
Uwag zwraca kontrast pomidzy now estetyk architektury ire-
prezentujcymi wczesn mod ubiorami oficjeli biorcych udzia
wwydarzeniu; rdo: archiwum autora

Ryc. 11. Domy zaprojektowane przez Le Corbusiera nie znalazy


uznania u pierwotnych najemcw, wrezultacie czego zamieszkali
je inni, mniej zamoni. Dokonali oni autokorekty skutek dyso-
nansu pomidzy fizyczn ipsychologiczn przestrzeni ycia;
rdo: archiwum autora

Ryc. 12, 13. Kapitol Stanw Zjednoczonych - budowa: 1793-1866; kopua okonstrukcji eliwnej (1855-1866). Przykad braku jednoci
formy ikonstrukcji. Forma zaspokaja psychologiczny wzorzec archetypowy, konstrukcja odzwierciedla racjonaln myl inyniersko-eko-
nomiczn. Autor: Thomas Ustick Walter: http://www.aoc.gov/cc/photo-gallery/arch_dwgs.cfm; domena publiczna; za Wikimedia Com-
mons [dostp: 27.12.2013]

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 43


Z.Z.PELCZARSKI
RYCHTER

jedynie jako stela do mocowania konstrukcji wtrnej, tuje on tez, e w okresie pomidzy wprowadzeniem
rwnie eliwnej, pozwalajcej na uzyskanie ksztatw innowacji, a jej pen akceptacj przez wszystkich
narzuconych przez architekta, jak np. bardziej wypu- czonkw danej populacji dzieli si ona na dwie frakcje
kej formy kopuy w jej czci szczytowej. Na podob- awangardow i konserwatywn. Relacje ilociowe
nych zasadach powstay gzymsy, kolumnady, cokoy pomidzy tymi dwiema zbiorowociami zmieniaj si
oraz inne detale budujce rytmy i podziay definiuj- wraz zupywem czasu. Na przykad po czasie Tx frak-
ce tektonik fasady. W ten sposb architekt stworzy cja awangardowa stanowi moe 25%, a konserwa-
form, na ktr byo wwczas spoeczne i polityczne tywna 75% populacji. Obrazem tych zmiennych wcza-
zapotrzebowanie, gdy taka wanie odpowiadaa ar- sie relacji jest linia akceptacji innowacji. Jest to (ryc.
chetypowemu wzorcowi monumentalnej budowli uy- 14) linia wznoszca, ktra przypuszczalnie ma ksztat
tecznoci publicznej najwyszej rangi (ryc.13). Uczyni poowy wykresu funkcji normalnego rozkadu prawdo-
tak wbrew logice wynikajcej zzastosowania nowego podobiestwa, tzw. krzywej dzwonowej lub krzywej
materiau konstrukcyjnego, opierajc swoje decyzje na Gaussa. Funkcja ta odgrywa wan rol wstatystycz-
naladownictwie form historycznych, bdcych skut- nym opisie zagadnie przyrodniczych. Odzwierciedla
kiem zupenie odmiennych technik budowlanych. Ten midzy innymi centylowy rozkad wartoci parametrw
ideologiczny konflikt, wpisany w fizyczny wymiar bu- antropometrycznych w obrbie okrelonej populacji,
dowli, uzewntrzni si zreszt we wzajemnych stosun- takich jak na przykad wzrost. Cech tej krzywej jest
kach architekta ikonstruktora. Przez cae lata byli oni powolny przyrost wartoci (mae nachylenie) w fazie
skceni ipublicznie bronili na amach prasy swoich od- pocztkowej, nastpnie agodne ukowe przejcie do
miennych pogldw na temat architektury ikonstrukcji ostrzejszego nachylenia (szybki przyrost wartoci). W
oraz wkadu kadego znich wzrealizowane dzieo. fazie kocowej, przed osigniciem apogeum, krzy-
wa stopniowo przechodzi do wolniejszego przyrostu
2.3. Hipotetyczny wykres przebiegu mentalnej wartoci. W przypadku opisywanego wykresu, war-
akceptacji innowacji architektonicznej tociami tymi jest liczebno populacji tworzcej frak-
Przebieg zachodzcych w wiadomoci spo- cj awangardow w okrelonym punkcie czasowym.
ecznej zmian relacji pomidzy architektonicznym adem Pole zawarte pomidzy poziom osi czasu iopisan
psychicznym, opartym na archetypach utrwalonych krzyw mona nazwa polem akceptacji. Jego ksztat
przed zaistnieniem innowacji, a adem powstajcym przedstawia zmieniajcy si wraz z upywem czasu
w wyniku akceptacji tej innowacji mona przedstawi stan gotowoci ogu odbiorcw do przyjcia innowa-
przy pomocy hipotetycznego wykresu (ryc.14). Prezen- cji architektonicznej.

Ryc. 14. Hipotetyczny wykres przebiegu mentalnej akceptacji innowacji architektonicznej;


oprac. autora

44 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

2.4. Archetyp solidnoci versus nowe zasady na szeroko dzi rozpowszechnione technologie okadzin
budownictwa zcienkich pyt kamiennych gruboci 15 20 mm, zawie-
Opisany powyej fakt istnienia wyranie widocz- szanych na elewacji przy pomocy kotew metalowych.
nej bezwadnoci w przyjmowaniu nowych rozwiza Najbardziej zaawansowane technicznie systemy oka-
mona take zauway w architekturze wspcze- dzin kamiennych tego rodzaju wykorzystuj pionowe
snej. Dysharmonia pomidzy adem architektonicz- ipoziome metalowe stelae none mocowane do kon-
nym w psychologicznej i fizycznej przestrzeni ycia strukcji gwnej budynku. Tworzone wten sposb fasady,
przejawia si w wielu aspektach. Jednym z nich jest zreguy prestiowych budynkw, maj na celu podkre-
powszechne zjawisko stosowania wzaawansowanych lanie wysokiej rangi ich wacicieli. W istocie jednak s
technologicznie budynkach imitacji rozwiza mate- jedynie licwk, efektownym opakowaniem, obliej nie-
riaowych waciwych dla czasw przeszych, takich znanej trwaoci zuwagi na niedoskonao systemw
jak kamie, cega, dachwka ceramiczna czy drewno. mocowania. Celem jest uzyskanie wraenia solidnoci
Tumaczy to mona faktem, e decydoway one wca- poprzez odwoanie si do gboko utrwalonego arche-
ej przedindustrialnej historii ocharakterze przestrzeni typu kamiennej budowli znanej z historii budownictwa
architektonicznej itrwale zakodowane zostay jako ele- i architektury. Podobne odwoania do przeszoci
menty archetypowe. i zadouczynienie psychologicznym potrzebom po-
Archetyp naturalnych materiaw budowla- rednich i bezporednich uytkownikw przestrzeni
nych i form wynikajcych z ich zastosowania jest architektonicznej stosuj producenci metalowych, to-
tak silny, e uytkownicy, wobec ogranicze ekono- czonych pyt dachowych, argonowo nazywanych bla-
micznych zwizanych z kosztami budowy, wiado- chodachwk. Pyty te, zarwno pod wzgldem formy,
mie godz si na atrapy tych materiaw, a architekci jak ifaktury oraz barwy, naladuj rnego rodzaju da-
i producenci materiaw budowlanych wiadomie je chwki ceramiczne, stosowane przez wieki jako pokry-
wprowadzaj (ryc.15). Do tej kategorii zaliczy te mo- cia poaci dachowych.

Ryc. 15. Toronto typowe jednorodzinne domy mieszkalne na tle nowoczesnych biurowcw. Przykad stosowania wzaawansowanym
technologicznie nowoczesnym budownictwie imitacji materiaw, waciwych dla epok poprzednich, co wynika zrynkowej potrzeby za-
douczynienia wymogom psychologicznego, archetypowego wzorca odbiorcy; fot. autor

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 45


Z. PELCZARSKI

2.5. Archetyp domu mieszkalnego versus od historycznego centrum doprowadzia do degra-


prawa ekonomii dacji Rynku i jego okolic (ryc.18). Innym negatywnym
Innym przykadem opisywanych zjawisk tego zjawiskiem obserwowanym w aglomeracji miast l-
typu moe by silne przywizanie do tradycyjnej for- skich jest wysysanie ycia publicznego z ich centrw
my domu wolnostojcego. W Stanach Zjednoczonych poprzez, pozornie logiczne, lokalizowanie hipermarke-
akceptacja tej formy zamieszkiwania jest powszechna, tw na obrzeach tych miast. Poniewa ssiadujce
nawet w warunkach maksymalnego stoczenia w ra- ze sob terytorialnie miasta postpiy wedug tej sa-
mach tzw. osiedli deweloperskich (ryc. 16). Do tej kate- mej zasady, to na ich granicach powstay nowe centra
gorii zjawisk socjologicznych naley take popularno handlowe o zdwojonej kubaturze i sile komercyjnego
domw stylizowanych na domy zodlegych epok, ak- oddziaywania.
ceptowanych przez mieszkacw przy penej wiedzy,
i efekt ich zewntrznego wyrazu architektonicznego 2.7. Zawaszczanie przestrzeni publicznej
uzyskiwany jest w sposb cakowicie sztuczny, przy dla celw komercyjnej reklamy
zastosowaniu metod izasad podobnych do teatralnej Przykadem postawy hiperarogancji, ktrego
sztuki scenograficznej (ryc. 17). nie sposb pomin, jest rozwijajcy si na wielk
skal niekontrolowany proceder tzw. wielkoformatowej
2.6. Archetyp miejskiej przestrzeni publicznej reklamy wizualnej (ryc.19). ywio ten, przejty wraz
versus komercyjna przestrze quasi publiczna z przemianami ekonomicznymi z rozwinitych krajw
Jednym z efektw rozwinitego konsump- kapitalistycznych, u nas przebiega zwielokrotnie wik-
cjonizmu jest komercjalizacja przestrzeni publicznej szym impetem. Polega on na wykorzystywaniu caych
i powstawanie nowej formy przestrzeni spoecznej fasad budynkw, zwaszcza tych najbardziej ekspono-
quasi publicznej. Jest to w istocie przestrze pry- wanych wmiejskiej przestrzeni publicznej, jako noni-
watna penica rol przestrzeni publicznej, jednak kw wielkich banerw reklamowych12.
za pienidze klientw. Wspczesne mega centra han- Nasze miasta zamieniaj si wtzw. powierzch-
dlowe, bazujc na psychologicznym archetypie ulicy nie reklamowe (Dymna, Rutkiewicz, 2009). Co gorsza,
i placu handlowego, stworzyy imitacje przestrzeni ofiar padaj budynki o kluczowym znaczeniu dla
publicznej dawnych miast. Uniezaleniajc si od wa- kompozycji urbanistycznej, usytuowane na zamkni-
runkw atmosferycznych poprzez zadaszenia pasay ciach osi widokowych iw innych silnie eksponowanych
ipen klimatyzacj ich przestrzeni, stay si dla miesz- punktach miejskiej przestrzeni publicznej. Jest to bru-
kacw wspczesnych miast miejscem, wktrym nie talne pogwacenie porzdku i pryncypiw ideologicz-
tylko robi si zakupy, ale take spdza wolny czas. nych, zasad, regu, obyczajw, rozumienia iodczuwa-
Tu toczy si ycie kulturalne. Tu realizuj si potrzeby nia kompozycji urbanistycznej. Jest to take cakowity
kontaktw spoecznych i rozrywki. Architektoniczne brak poszanowania architektury budynku i walorw
formuy tworzenia tych przestrzeni polegaj na dba- przestrzeni urbanistycznej oraz wsplnego dobra, kt-
oci w aranacji wntrz, przy rwnoczesnym bardzo rym jest przestrze publiczna. Dobro wsplne - prze-
zdawkowym traktowaniu architektoniki obudowy ze- strze publiczna ulega dewastacji wwyniku pasoytni-
wntrznej. W krajobrazie miasta budowle te, zajmujc czej iaroganckiej wobec niej iarchitektury dziaalnoci
powierzchnie wielu hektarw, tworz olbrzymie bez- tego specyficznego sektora rynku reklamowego. Re-
postaciowe formy przestrzenne, ktrych wyraz kojarzy klamodawcy, za porednictwem specjalistycznych firm
si wielkimi halami przemysowymi lub magazynami. z brany reklamy wielkoformatowej oraz za niebezin-
Towarzysz im rozbudowane ukady jezdni iolbrzymie teresown zgod wacicieli budynkw, zawaszczaj
poacie parkingw. Ich obecno w strukturze mia- przestrze publiczn, ktra naley do nas wszystkich.
sta czsto wpywa na powane przewartociowanie Skala tego zjawiska, ocechach epidemii, upo-
funkcjonalne ich historycznych centrw. W przypadku wania do twierdzenia, e architekci iurbanici utracili
Katowic na przykad nieprzemylana lokalizacja Silesia kontrol nad miastem. Liczba zainstalowanych na te-
Center, jednego z najwikszych w Polsce obiektw renie Warszawy billboardw wynosi okoo 20 tys. Jest
tego typu, w odlegoci zaledwie jednego kilometra to ponad dziesi razy wicej ni wParyu. Podobn

12
Istot tego zjawiska najlepiej wyjania cytat pochodzcy zinternetowej reklamy jednej zfirm tego segmentu rynkowego, zajmujcej si
tzw. wielkogabarytowymi kampaniami wizerunkowymi: [...] to wanie dziki pracy naszego zespou architektura naszych drg, miast imia-
steczek jest sukcesywnie wzbogacana owszelkiego rodzaju powierzchnie reklamowe. To dziki nam coraz to bardziej wymylne projekty
graficzne reklam trafiaj na skrztnie wytyczone do tego celu miejsca, anastpnie ciesz oko kierowcw iprzechodniw, ktrzy by moe
stan si konsumentami tego, co ujrzeli.

46 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

Ryc. 16. Las Vegas Henderson; osiedle domw jednorodzin- Ryc.17. Toronto wspczesne domy mieszkalne wprestiowej
nych, efekt boomu budowlanego zroku 2004. Silnie utrwalony dzielnicy willowej. Pod atrapami historycznych elewacji kryj si
psychologiczny archetyp domu wolnostojcego powoduje akcep- nowoczesne przegrody warstwowe iekonomiczna konstrukcja
tacj tej formy zamieszkania nawet wwarunkach maksymalnego szkieletowa. Ludzie chtnie zamieszkuj domy stylizowane na
stoczenia. Foto: Yann Arthus-Bertrand, Altitude (National Geo- domy zodlegych epok - nie przeszkadza im wiadomo, e
graphic), za http://ngm.nationalgeographic.com/7-bilion [dostp: efekt ich zewntrznego wyrazu architektonicznego uzyskiwany
19.12.2013] jest wsposb cakowicie sztuczny, zbliony do stosowanego
wteatralnej sztuce scenograficznej; fot. autor

Ryc. 18. Katowice, centrum handlowe SILESIA - prywatna przestrze, penica rol przestrzeni publicznej, ale za pienidze klientw.
Przykad przestrzeni quasi-publicznej, bdcej wynikiem komercjalizacji przestrzeni publicznej.
rdo: https://www.google.pl/maps/preview#!data=!1m4!1m3!1d2131!2d19.0062595!3d50.2701313!2m1!1e3&fid=7 [dostp:
18.01.2014]

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 47


Z. PELCZARSKI

Ryc. 19. Zawaszczanie przestrzeni publicznej dla celw komer- Ryc. 20. Zesp mieszkaniowy na przedmieciach Warszawy.
cyjnej reklamy - niweczenie wartoci estetycznych, kulturowych Przykad komercjalizacji budownictwa mieszkaniowego, odrzu-
isymbolicznych tej przestrzeni - postawa arogancji wobec tosa- cenia Karty Ateskiej wzakresie kryterium jakoci przestrzeni
moci kulturowej; fot.: Elbieta Dymna, Marcin Rutkiewicz, Polski zewntrznej osiedla idefiniowania standardw uytkowych
outdoor. Wydawnictwo Klucze, Warszawa 2009, s.16; http:// zuwzgldnieniem przede wszystkim praw rynku.
miastomoje.org/sites/default/files/PolskiOutdoor.pdf [dostp: rdo: https://www.google.pl/maps/preview#!data=!1m4!1m3!
16.01.2014] 1d1062!2d20.9144036!3d52.2047311!2m1!1e3&fid=7 [dostp:
18.01.2014]

dynamik, znielicznymi wyjtkami, obserwuje si take determinant wspczesnej czasoprzestrzeni architek-


winnych krajach dawnego bloku wschodniego. Wyjt- tonicznej. Wpywaj one na wyksztacanie si nowej
kiem godnym szczeglnej uwagi jest Litwa, azwasz- wiadomoci imentalnoci wspczesnego czowieka.
cza jej stolica Wilno miasto czyste, w ktrym prze- Coraz szybsze tempo rozwoju cywilizacyjnego wymu-
strze publiczna jest wolna od reklam. sza adekwatne do niego przemiany wstrukturze psy-
W Polsce brak jest zasad prawnych reguluj- chicznej ludzi, bdcych jego czynnymi lub biernymi
cych funkcjonowanie reklamy zewntrznej. Stopie uczestnikami. Liczne symptomy wskazuj jednak na
dewastacji przestrzeni publicznej wnaszych miastach to, e zdolno czowieka do przebudowy swojego we-
wymaga natychmiastowych uregulowa prawnych. wntrznego adu psychicznego jest ograniczona imoe
Podstaw dla nich powinny by precyzyjne definicje, nie nada za coraz szybszymi przemianami cywiliza-
okrelajce, czym w istocie jest przestrze publiczna cyjnymi. Powodowa to moe zachwianie rwnowagi
iczym jest reklama. Zawaszczanie przez reklamodaw- pomidzy adem psychicznym wpsychologicznej cza-
cw przestrzeni publicznej itworzenie wniej parawa- soprzestrzeni ycia a adem fizyczno-przestrzennym,
nw reklamowych zasaniajcych fasady prestiowych okrelanym przez przestrze architektoniczn, iadem
budynkw, a przez to niweczenie wartoci estetycz- spoeczno-kulturowym, odpowiedzialnym za systemy
nych, kulturowych, i symbolicznych tej przestrzeni, funkcjonowania spoeczestw. Szczeglnie niepoko-
jest naruszaniem konstytucyjnego prawa obywateli do jce s wyranie widoczne w spoeczno-kulturowej
godnego poziomu ycia, a take prawa do wolnoci przestrzeni ycia przejawy czciowej lub cakowitej
korzystania z dbr kultury, bdcych rdem tosa- arogancji wstosunku do status quo adu psychiczne-
moci. go pojedynczego czowieka, polegajce midzy innymi
na jego przedmiotowym, a nie podmiotowym trakto-
waniu.
PODSUMOWANIE
Z uwagi na cile okrelone ramy artykuu po-
Przeom XX i XXI wieku ujawnia gam niezna- minite zostay w nim liczne, rwnie wane przykady
nych dotd, skomplikowanych zjawisk i dynamicz- stanowice symptomy dysharmonii pomidzy adem
nych przemian cywilizacyjnych, ktre tworz zesp kadej z trzech domen okrelajcych wspczesn

48 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


RELACJE POMIDZY PSYCHOLOGICZNYM I FIZYCZNYM ADEM WSPCZESNEJ PRZESTRZENI ARCHITEKTONICZNEJ

czasoprzestrze architektoniczn. Naley do nich LITERATURA


midzy innymi zagadnienie odejcia od ustale Karty
Ateskiej idominacja, przy penej akceptacji prawa bu- 1. Allen W.C. (2012), History of The United States
dowlanego, regu komercyjnego budownictwa miesz- Capitol. A chronicle of design, construction and
politics, http://www.access.gpo.gov/congress/
kaniowego (ryc. 20). Trzeba tu wymieni take problem
senate/capitol/ (dostp: 12.01.2012).
kryzysu wspczesnej urbanistyki, wrcz zanik tej dzie- 2. Baka A. (1999), Architektura psychologicznej
dziny, czemu towarzyszy rozmywanie si spjnoci przestrzeni ycia. Behawioralne podstawy
funkcjonalnej, przestrzennej itosamociowej struktu- projektowania, Gemini - Print, Pozna.
ry miast13. Do grupy podobnych problemw naley te 3. Boudon P. (1972), Lived-in Architecture: Le Corbus-
niepokojce zjawisko, okrelane przez autora mianem iers Pessac Revisited, Lund Humphries, London.
4. Dymna E., Rutkiewicz M. (2009), Polski outdoor.
paradoksu biaej i czerwonej rzeki. Chodzi tu o co-
Reklama w przestrzeni publicznej, Wyd. Klucze,
dzienn masow migracj, widoczn midzy innymi na Warszawa.
wlotowych autostradach do centrw miast14. 5. Giedion S. (1968), Przestrze, czas, architektura.
W obliczu przedstawionych w wywodzie zja- Narodziny nowej tradycji, PWN, Warszawa.
wisk mona z ca pewnoci postawi tez, e po- 6. Hovard C. H. (1912), The Forth Dimension, G. Allen
zornie wieczna racja kanonu jednoci witruwiaskiej & Unwin Ltd, London.
7. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (1997),
triady: firmitas, utylitas, venustas ulega wspczenie
Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, tekst ujednolicony.
wyranemu zachwianiu. Czyby nadchodzi czas re- 8. Nizabitowski A. (1997), Rola historii architektury
definicji dotychczasowych teoretycznych fundamen- w ksztaceniu wspczesnych architektw, Teka
tw architektury? Bez odpowiedzi pozostaj pytania: Komisji Urbanistyki i Architektury PAN, t. XXIX,
Trwao czy tymczasowo? Orygina czy falsyfikat? s.121 i122.
Architektura prawdziwa czy jej atrapa? Czy wwiado- 9. Pelczarski Z. (2012), Faces and determinants of
contemporary architectural spacetime (Oblicza
mych dziaaniach architektonicznych czowiek moe
i determinanty wspczesnej czasoprzestrzeni
by traktowany przedmiotowo miast podmiotowo? architektonicznej), Architectus No. 2(32), doi:10.5277/
Zagadnienia te, ze wzgldu na swoj rang arc120206, Pismo Wydziau Architektury Politechniki
i specyfik, wymagaj szczeglnej uwagi rodowiska Wrocawskiej, 35-42
zawodowego i naukowego, a stopie ich skompliko- 10. Szmidt B. (1981), ad przestrzeni, Pastwowy
wania znacznie szerszych, interdyscyplinarnych bada Instytut Wydawniczy, Warszawa.
11. Sztuka architektury (2010), Sylwetki. Stanisaw
zudziaem psychologw, socjologw, urbanistw iar-
Niemczyk, http//www.sztukaarchitektury.pl/index.
chitektw. php?ID_PAGE=1537 (dostp: 07.11.2010).

13
Reakcj na te zjawiska jest Nowa Karta Ateska: Karta Miast Europejskich wXXI wieku, opublikowana wroku 1998 przez Europejsk
Rad Urbanistw (ERU).
14
Zjawisko to miaem okazj obserwowa podczas pobytu wToronto. Ot we wczesnych godzinach rannych, jadc autostrad do centrum
miasta, widzi si przed sob czteropasmowy tamocig czerwonych wiate pozycyjnych pojazdw poruszajcych si wtym samym kierunku.
W tym samym czasie, w przeciwnym kierunku, identycznie szeroka rzeka wiate biaych wypywa z miasta. Wszystko powtarza si
wgodzinach wieczornych, lecz ze zmian koloru na poszczeglnych jezdniach autostrady. Ci, co wjedaj rano do centrum, spiesz do
pracy. Wybudowali domy poza miastem, gdy tam byy tasze grunty, ale pracy nie zmienili. Ci natomiast, ktrzy wyjedaj, take udaj
si do pracy. Tym razem to ich firmy przeniosy si, ztych samych wzgldw ekonomicznych, poza miasto, oni jednak zuwagi na to, e
ju dorobili si domw wmiecie, miejsca zamieszkania ani pracy nie zmienili. Opisane zjawisko wywoane zostao przez mechanizm ryn-
kowy. Paradoksalnie racjonalny wskali pojedynczych osb czy firm, wtpliwy jednak, gdy generujcy olbrzymie koszty inakady, wskali
gospodarczej caego organizmu miasta iregionu.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 49


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT OBRZDOWY WE WNTRZU WIEJSKIEGO
DOMU MIESZKALNEGO NA BIAOSTOCCZYNIE WYNIKI BADA
Z LAT 2012-2013

Justyna PERKOWSKA*, Katarzyna SAWEJKO**, Ewelina SADOWSKA*** ,


Aleksandra SZYMASKA****, Jarosaw SZEWCZYK*****

Politechnika Biaostocka, Wydzia Architektury, ul. O. Sosnowskiego 11, 15-893 Biaystok


* E-mail: justyna.p29@wp.pl
** E-mail: eesadowska@gmail.com
*** E-mail: kasia.sawejko@gmail.com
**** E-mail: olcikowo92@poczta.fm
***** E-mail: jarsz@pb.edu.pl

POKU, NAMELY, TRADITIONAL CEREMONIAL CORNER IN HOME INTERIOR IN THE REGION OF BIAYSTOK

Abstract
Sacred corners (traditional ceremonial corners in the interiors of country houses) can still be found in country houses in
the region of Biaystok. A number of such corners have been recognized and studied by the students of Faculty of Archi-
tecture, Biaystok University of Technology, in 2013, and the results of the study have been presented in the paper with the
proper critical comments. We interpret these contemporary sacred corners as relics of ancient ceremonial rites, fostered
by the modern technology-supported aesthetics.

Streszczenie
W pracy zaprezentowano przykady ktw pokutnych w wiejskich domach Biaostocczyzny, zinwentaryzowane przez
studentw Wydziau Architektury Politechniki Biaostockiej w2013 roku. Materia inwentaryzacyjny opatrzono komenta-
rzem krytycznym, interpretujc wspczesne pokucia podbiaostockich domw wiejskich jako relikty dawnej obrzdowoci
podtrzymane dzi, anawet estetycznie rozwinite dziki nowym wzorcom technologiczno-estetycznym.

Keywords: vernacular architecture; vernacular house interiors; Biaystok region; poku


Sowa kluczowe: architektura rodzima; tradycyjne wntrza domw; Biaostocczyzna; poku

WPROWADZENIE

W publikowanych dawniej pracach etnograficz- przestrzeni chopskiego domu. Stanisaw Poniatowski


nych stosunkowo czsto poruszano motyw istotnego (w Etnografii Polski z1932 roku) podaje, aza nim cytuje
semantycznie kta obrzdowego wdomu kta zwa- Jakub Buat (1990, s.28), e istnia pewien wsplny dla
nego pokuciem, pokciem (na Biaostocczynie po wikszoci Sowian rozkad sprztw wizbie, (...) [obej-
kutiem1), ktem krasnym, piknym, paradnym, witym, mujcy midzy innymi] pokucie, czyli kt honorowy
obrazowym itd. Panuje przekonanie, i wystpowa przeciwlegy piecowi. (...) Przed ktem honorowym stoi
on dawniej powszechnie jako relikt obrzdowoci st2.
genetycznie moe nawet przedsowiaskiej i e jako Dlaczego poruszano temat pokutia wdawnych
taki stanowi on nieodzowny element ludowo-sakralnej pracach i dlaczego powracamy do niego w pracy ni-

50 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

niejszej? Z kilku powodw. Po pierwsze, jest on etno- mniej wniektrych domach, lecz wcale nie tak rzadko)
graficzno-architektoniczn skamielin, wiadectwem spotyka si jeszcze owe dawne wite kty. Mao tego
zwyczajw by moe prasowiaskich, a na pewno kty te, dawniej waciwe gwnym izbom, dzi mno-
przedchrzecijaskich. Po drugie, wizaa si z nim si wdomach wieloizbowych, tak i niejeden dom
rozwinita sfera ludowej obrzdowoci. Po trzecie, or- wiejski (nieraz te domy imieszkania wmiastach) ma
ganizowa on dawniej przestrze wiejskiego domu, co pokut w kadym niemal pokoju. Ponadto estetyczna
zreszt jak wykazano w niniejszej pracy ma miej- aranacja pokutia wsparta jest dzi nowoczesn te
sce rwnie wczasach obecnych. Po czwarte, wdaw- chnologi, za rezultat tego mariau tradycji i nowo-
nych domach wschodniej Sowiaszczyzny (a jeszcze czesnoci (a moe nawet awangardy) bywa niekiedy
bardziej we wspczesnych domach wiejskich Biao zaskakujcy.
stocczyzny) sta si on interesujcym wytworem ar- W niniejszej publikacji zaprezentowano przykady
tystycznym. Po pite, wopisywanych przez nas przy- ktw pokutnych wwiejskich domach Biaostocczyzny,
padkach sta si on szczeglnym miejscem w domu, zinwentaryzowanych przez studentw Wydziau Archi-
gdzie wniezwykle interesujcy sposb elementy trady- tektury Politechniki Biaostockiej w2013 roku. Opubli-
cji splataj si z najnowszymi osigniciami estetycz- kowano tu cz zebranej ikonografii inwentaryzacyjnej,
no-technologicznymi. majc wiadomo dotychczasowego niedostatku lub
Stosunkowo niedawno, bo w latach dziewi- nawet cakowitego braku publikacji zawierajcych zdj-
dziesitych XX wieku, w kilku opublikowanych ww- cia ktw pokutnych we wspczesnych domach wiej-
czas artykuach supraski mionik przeszoci i ba- skich. Zaczone materiay ikonograficzne opatrzono
dacz-amator Wojciech Zaski opisa pozostaoci te stosownym komentarzem krytycznym wraz zprb
sakralnego pojmowania pokutia, wyraone w po interpretacji zaobserwowanych zjawisk, zwaszcza do-
wiedzeniach izwyczajach ludnoci zobszaru Puszczy tyczcych ewolucji pokuti wminionych dekadach.
Knyszyskiej (z terenw pooonych okoo 30-40 km na
wschd od Biaegostoku). Interesujce jest jednak to,
1. STAN WIEDZY
e owe pozostaoci wci jeszcze byy ywe aprzy-
najmniej nie zaniky do lat siedemdziesitych XX wieku, Ju przed niemal dwustu laty podrujcy po
kiedy to Wojciech Zaski prowadzi swe amatorskie, Podlasiu Kazimierz Wjcicki pisa o odrbnym zwycza
lecz niezwykle owocne badania3. ju, atwo dajcym rozpozna Rusina od innych szcze
Dzi, gdy ostatki dawnej obrzdowoci s wypie- pw rozplenionej Sowiaszczyzny. Jest to szczeglne
rane przez formaln kultur oficjaln, wspieran wzor- uszanowanie dla pierwszego kta wmieszkaniu, ktry
cami propagowanymi we wszechobecnych mediach bywa za stoem. Tam sadzaj pana, jeeli odwiedzi ich
(czasopismach, gazetach, ksikach, programach strzech, tam siadaj wnajwyszym powaaniu bd
telewizyjnych i radiowych, billboardach reklamowych, cy gospodarze. Po dzi dzie, gdy panna moda ma
atake za porednictwem urzdze telekomunikacyj- wyjeda do lubu, obchodzi znarzeczonym trzy razy
nych i komputerowych), wydawaoby si, e sakralna st dokoa, a za kadym razem wszyscy kaniaj si
przestrze domu zjej najwaniejszym elementem po ktowi. Jest to zabytek staroytnego zwyczaju i religii
kutiem dawno ju zanika. Jednak wniosku tego nie bawochwalczej, bo tam sta zawsze boek domowy
potwierdzaj badania terenowe prowadzone ostatnimi Poku (Wjcicki, 1828, s. 35). I cho w najwaniejszy
laty na Biaostocczynie przy okazji studenckich prak- kt wci stanowi jeden z podstawowych elementw
tyk inwentaryzacyjnych oraz zaj semestralnych, re- wystroju wntrz mieszkalnych we wsiach wschodniej
alizowanych na Wydziale Architektury PB. Okazuje si Biaostocczyzny, jego rola jako kluczowego elementu
bowiem, e wniektrych badanych wsiach (a przynaj organizujcego przestrze mieszkaln ibdcego no-

1
W artykule tym przyjmujemy pisowni pokut jako najblisz wymowie tego sowa na wschodnim Podlasiu, a ponadto utrwalon w pi
miennictwie (Zaski, 2000; Zaski, 2001a; Zaski, 2001b). W zalenoci od wsi, przypisuje si sowu pokut lub poku rodzaj mski lub
eski (ten pokut, ale czasami te: ta pokut).
2
Podobn opini wyrazi Kazimierz Moszyski, interpretujc przektniowo wntrza wyznaczon przez piec (z jednej strony) i pokucie
(naprzeciw pieca) z towarzyszcym jej odpowiednim schematem (wzorcem) rozmieszczenia mebli jako typowy dzi dla przewaajcej
czci Sowiaszczyzny pnocnej, dla Batw, a do pewnego stopnia i dla zachodniej czstki Sowiaszczyzny poudniowej (Moszyski,
1929, s.589, 603). Nadmienia on dalej, i identyczne rozstawienie aw przyciennych, stou, awek ruchomych, obrazw witych i pieca
powtarza si [te] w izbie grnoniemieckiej [ibidem].
3
Zob. obszerne komentarze do tyche bada w pracach: (Zaski, 1990; Zaski, 2000; Zaski, 2001a), a take krtki komentarz w:
(Zaski, 2001b).

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 51


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

nikiem znacze na przestrzeni wiekw i obecnie nie zpodry po Rosji, Ukrainie iwschodniej czci dzi-
zostaa dotd dostatecznie zbadana. siejszej Polski. Cho najciekawsze z takich wzmia-
Kilka lat pniej Adam Mickiewicz opublikowa nek dotycz chopskich imieszczaskich domw na
wParyu Pana Tadeusza. W ksidze IV (wiersze 277- terytorium od nas dalekich wokolicach Moskwy,
279) zamieci nastpujc wzmiank opokutiu: Dzi czasem te Petersburga warto je tu przytoczy,
miejsce Gerwazego, najdalsze od progu | Midzy dwie bo s wzasadzie zbiene znasz wiedz na temat
ma awami, wsamym karczmy rogu | Zwane pokuciem, roli pokutia w dawnych domach wschodniej czci
kwestarz ksidz Robak zajmowa. W przypisie za naszego kraju, ponadto s dawne, o cae stulecie
doda: Pokucie zaszczytne miejsce, gdzie dawniej starsze od wzmianek naszych polskich uczonych
stawiano bogw domowych, gdzie dotd Rosjanie za (pochodz sprzed okoo trzystu lat), niekiedy oka-
wieszaj obrazy. Tam wieniak litewski sadza gocia, zuj si bardzo obszerne i wyraziste, a w zwizku
ktrego chce uczci. Te informacje zostay zapisane z tym pozwalaj nam gbiej wejrze w kulturowe
w roku 1833, ale odnosz si do lat 1811-1812 de (spoeczne ireligijne) aspekty funkcjonowania poku
facto stanowi wic jedn znajbardziej zamierzchych tia jako istotnej wwczas czci domu.
polskojzycznych wzmianek opokutiu. Warto te zwr- W 1758 roku opublikowano wspomnienia
ci szczegln uwag na dwa interesujce niuanse. Po Charlesa Whitwortha zpodry do Rosji odbytej na
pierwsze, Mickiewicz jednoznacznie kojarzy zwycza- pocztku XVIII wieku, mianowicie wroku 1710. Whi-
je pokutne z pradawn tradycj pogask. Po drugie tworth zauwaa, i wwczesnych podmoskiewskich
i wbrew Wjcickiemu, odnosi tradycje zaszczytnego domach kada izba miaa chronicy j obraz zawie
kta take do kultury staropolskiej, arnice midzyet- szony w kcie, bdcy typowo rosyjskim miejscem
niczne widzi jedynie wtym, e na pokutiu dotd Rosja kultu. Go wchodzcy do domu okazuje [temu ob-
nie zawieszaj obrazy, czego nie robia ju wwczas razowi] swe uszanowanie, zanim jeszcze wyjawi cel
szlachta polsko-litewska. swej wizyty. (...) Kady z tych obrazw zwie si tu
Z pierwszej poowy XIX wieku pochodzi te na og sowem Bog (Bg) (Whitworth, 1758, s. 41-
inna niezwykle interesujca wzmianka. W 1846 roku 42)4. Te informacje potwierdza te Tomas Salmon:
historyk Ludwik Adam Jucewicz pisa: Kt wdomu Gdy kto skada przyjacielsk wizyt, wchodzc do
szczeglniej jest szanowany wLitwie waciwej: jest domu, najpierw rozglda si za witym, ktrego
to poczesne miejsce dla gocia. Kiedy si zdarzy wizerunek namalowany na desce stoi naprzeciw na
ksidz, ekonom albo isam dziedzic, natychmiast go grnej pce, cho czasem tych witych jest tyle,
sadzaj za st nakryty biaym obrusem w samym e ich rzd zajmuje ca cian od jednego kta a
kcie domu pomidzy dwoma oknami. W niektrych do drugiego. Jeli ikona jest zniszczona i nie wisz
miejscach na mudzi, w Prusach i Trakcie Zapusz przed ni lampy, jak co niedziela, wwczas go naj
czaskim maj wieniacy po domach kty zarzuco pierw pyta o miejsce Boga, a dowiedziawszy si
ne rozmaitymi rupieciami, pod ktrymi znajduj si onim, oddaje mu cze. Gdy za jest gorliwy wswej
czerepy gliniane zjadem lub napojem. Ukrywaj je wierze, wtedy upada przed nim twarz do ziemi, e
dlatego, aby w jakim razie nie dosta napomnienia gna si imwi Gospodi pomoli (...), po czym odwra
od plebanw. (...) Kty wic domw (...) byy powi ca si i oddaje honory gowie rodziny, a nastpnie
cone wLitwie jakim boginiom, ktrym na ofiar da pozostaym osobom (Salmon, 1744, s.613-614).
wali wglinianych czerepach po trosze ze wszystkich Jak gboki by wpyw semantyki pokutia na
pokarmw przed jedzeniem. Zauwaaem w po zwyczaje spoeczne, podaje w anegdotycznej re-
wiecie zawilejskim (wiciaskim), i wieniacy, pijc miniscencji Peter Henry Bruce, ktry opisa jedn
wdk albo piwo, szepc jakie sowa ikilka kropel z sytuacji zapamitanych z okresu swej suby na
wylewaj na obrus. Jakie s te sowa? pomimo terenach Rosji w1714 roku: Pewnego razu jaki Ro
najwikszych stara, dowiedzie si nie mogem sjanin przyby do mnie z wiadomoci i jak zwykle
(Jucewicz, 1848, s.139-140). przy wejciu rozejrza si dookoa, szukajc ikony,
Przytoczone powyej cytaty s to jedne znaj- lecz gdy jej jednak nie znalaz, zapyta: Gdzie jest
starszych polskich wzmianek opokutiu. Okazuje si twj Bg? Odpowiedziaem: W niebie. Na te sowa
jednak, e nie brak te opisw znacznie wczeniej- natychmiast uciek, nie zdywszy nawet dorczy
szych, tyle e zapisanych w pimiennictwie anglo- mi wiadomoci. Opowiedziaem o tym generaowi,
jzycznym, mianowicie w relacjach Brytyjczykw ktry chcc oszczdzi mi na przyszo podobnych

4
Cytuj ten ustp, potwierdzajc jego prawdziwo, rwnie pniejsi podrnicy (The modern..., 1783, s. 276).

52 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

afrontw, kaza zawiesi wmoim pokoju obraz jakie nowe informacje oniezwykle ciekawych zwyczajach
go witego (Bruce, 1782, s.103)5. iwspomnieniach zwizanych zt czci domu: C
O pokutiu znajdujemy te liczne wzmianki to jest ten poku? W Lipowym Mocie tumaczya mi
wdziewitnastowiecznych pracach etnograficznych pani Maria Buatewicz: Jest to honorowy kt pierwszy
publikowanych ta terenie Rosji. Przytoczmy przyka- od wschodu sonka. Tu nikt nie pi, tu si chleb je, tu
dowy ustp dotyczcy terenw dzisiejszej rodkowej si wite obrazy wiesza. Obszerniej wyjania 95 lat
Ukrainy, mianowicie okolic Potawy: W przednim majca Julia Koronkiewicz zaniska: Poku to jest
kcie (zwanym pokutiem) stoi jakby kaplica z iko kt wity, honorowe miejsce. Na poku stawia si
nami ozdobionymi kwieciem, najczciej bawatkami wianek, znaczy rwniank i hocika. Tam wisz ob
igodzikami. Czasami kt ten bywa obity kawakami razy itam sadza si honorowego gocia. Pamitam,
tapet. Przed ikonami wisz na sznurkach ozdobne jak moja matka kada tam chleb iprzykrywaa obru
wycinanki igobki wykonane zkolorowego papieru, skiem, aobok stawia adyk zmlekiem. A na Boe
dzieo wiejskich dziewczt. W tym te kcie stoi przed Narodzenie aw zsiankiem imakitr zkuci. Poku
obrazami st-skrzynia na podstawie, nakryty obru zaznacza wity obraz wkadej izbie, ale najwaniej
sem, na nim za ley chleb isl, dowd gocinnoci szy by niegdy wkuchni, gdzie ogniskowao si cae
(Byt..., 1838, s. 26-27). Wzmianka o papierowych ycie rodziny. Dzi zaj miejsce wpokoju paradnym,
wycinankach wskazuje na zacztki anektowania do najstaranniej utrzymanym. Obrazy rozwieszane s bez
tradycyjnej strefy kta pokutnego nieznanych wcze- przestrzegania dawnych zasad, po wszystkich cia
niej na wsi nowych osigni technologicznych. nach. Coraz czciej zastpuje poku komoda, szaf
Jest to wana informacja, jako e jak wykazujemy ka, stolik wystrojony w form otarzyka. Tradycyjnie
dalej podobne nasikanie prastarego pokutia no- urzdzano poku w kcie pierwszym z lewej strony,
woczesn estetyk i technologi dostrzegamy dzi najbliszym wschodu soca. Gospodarz robi prost,
rwnie na Biaostocczynie. niekiedy zdobion trjktn peczk. Powinna bya
Jak zatem wida, pomimo odmiennoci spo- by to pierwsza czynno przy wprowadzinach do
sobw ksztatowania budynkw i wntrz mieszkal- nowej chaty. Najpierw wnoszono obraz, potem st.
nych, na ogromnych obszarach wschodniej Euro- St w kuchni sta powinien na pokuciu, tak aeby
py (Rosji, Ukrainy, wschodniej Polski, a jak wynika awa znalaza si wkcie. (...) Katolicy na pokuciu spo
zinnych rde, rwnie Biaorusi iby moe czci radycznie umieszczali obrazy, ikony zawieszano wro
Litwy) istniaa wubiegych stuleciach wsplna daw- dzinach prawosawnych, ubierajc je haftowanym
na tradycja ksztatowania szczeglnego elementu rcznikiem ipapierowymi kwiatkami. Rcznik upinano
domowej przestrzeni paradno-sakralnego kta, tak, aby jak najbardziej wyeksponowa haft. (...) Na
czyli pokutia. Pisywano onim rwnie u nas ju od pokuciu stoi awa i st. Tu spoywa rodzina posiki,
pierwszej poowy XIX wieku, a take pniej6, do siada si pogada zssiadem, tu zawieszano jeszcze
strzegajc w nim tajemniczy, prastary i niezwykle niedawno naftow lamp. Wszelkie domowe, rodzin
charakterystyczny element dziedzictwa kulturowego ne urzdowe papiery chowa si za obraz, za figur
przodkw. bo tam najbezpieczniej. Jeli przyjmowano swatw
W XX wieku zaczto ponownie bada kty po- iposadzono ich za stoem na pokuciu, oznaczao to
kutne izwizane znimi zwyczaje, prbujc na pasz- przychylno gospodarzy. Bo jeli posadzeni zostali
czynie wiedzy etnologicznej dostrzec kryjce si za pod piecem, wtedy wypadao pogada o czymkol
nimi hipotetyczne zanike ju zwyczaje iwierzenia (Bu- wiek i wraca do domu. (...) Poku odnawiano do
at, 1990). Okazao si, e upyw czasu nie zatar jesz- kadnie przed witami (...) Zamiast krlujcej obecnie
cze owych ladw przeszoci, albowiem nawet sto- choinki, pod obrazem stawiano snopek, zgrabnie ufor
sunkowo niedawno, bo jeszcze w1990 roku Wojciech mowany zniemconego zboa. Przybierano go pie
Zaski, opierajc si na informacjach udzielonych czonymi zciasta ludzikami izwierztkami przed snop
przez mieszkacw wsi lecych w obrbie Pusz- kiem. Skonie do rogu staa awa posypana sianem,
czy Knyszyskiej w latach 1972-1976, zarejestrowa nakryta obrusem lub haftowanym rcznikiem. Na tym

5
Wszystkie cytaty z prac anglojzycznych tumaczy tu J. Szewczyk.
6
W 1854 roku panonimowy korespondent Gazety Warszawskiej (o ktrym wiemy jedynie, e by mieszkacem miasteczka Narew) pu
blikowa w odcinkach opis etnograficzny pnocnego Podlasia (to jest poudniowo-wschodniej Biaostocczyzny) i tame pisa: Naprzeciwko
drzwi wejciowych po lewej rce jest kt uprzywilejowany, zwany pokutiem. Tam stoi st dugi, na nim zawsze ley chleb obwinity w ob
rus. Na pokutiu zasiada naczelnik rodziny do stou lub sadza gocia gdy go ma; tam wisz obrazy witych. W kcie tym stoi od Boego
Narodzenia do Trzech Krli snopek yta (Podlasiak, 1854).

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 53


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

gospodyni stawiaa misk zkuti imniejsz zkisielem od kilku lat na paszczynie architektoniczno-so-
z owsa. Kuti przykrywaa swojczykiem, patkiem cjokulturowej przez Magdalen Sulim (patrz wy-
ztkanego przez siebie lnianego ptna. Na wierzchu kaz bibliografii) i Danut Korolczuk z Jarosawem
ukadaa kijank (Zaski, 1990, s. 25-26)7. Dekad Szewczykiem (Korolczuk i Szewczyk, 2006), za
pniej Zaski pisa: W rodzinach prawosawnych na na paszczynie estetyki architektonicznej przez
pokutiu przed obrazem przybranym tak, jak u unitw, Jarosawa Szewczyka. W szczeglnoci Jarosaw
rcznikiem, zawieszano wieczn lampk (ampad). Szewczyk dostrzeg podobiestwo estetyki k-
Czasem tych ikon jest kilka. Im dalej na wschd, tym tw obrzdowych we wschodniopodlaskich cha-
ich wieszano wicej, rozcigajc zasig witego kta upach do estetyki kompozycji ornamentalnych
(...) czasem na p krtszej ciany. (...) Wieszanie obra na frontonach tyche chaup (Szewczyk, 2008,
zu zpochyleniem (z nakonem) po wsiach podlaskich s.63-64, 71-74 i 170), interpretujc to jako przej-
uznano za obyczaj obcy, ruski. W domach katolickich cie wzorcw estetycznych (drog inspiracji) i prze
pokut zastpuje czsto forma otarzyka zbudowane transponowanie ich z wntrza chaupy na jej ele-
go na komodzie czy etaerce stawianej wktku pa wacje). Innymi sowy, wschodniopodlaski pokut
radnego pokoju (Zaski, 2001a, s.126). okaza si elementem niezbdnym do zrozumie-
Dzi na wikszoci wspomnianych teryto- nia rwnie zewntrznej estetyki architektonicznej
riw pokut w jego najbardziej zamierzchej formie miejscowych wiejskich chaup idomw (ryc. 1 i2).
(jako epicentrum domowych przesdw i wierze Z drugiej za strony jest on te niezbdny do zrozu-
religijnych i determinanta rozplanowania domu) ju mienia zasad rozplanowania systemw ogniowych
zanik lub wanie zanika, ale na wschodniej Biao w wiejskich domach (Szewczyk, 2011; Szewczyk,
stocczynie pozostay jego pochodne, badane 2012).

Ryc. 1. Pokut jako prekursor formy zdobie okiennych wwiejskich domach wschodniej Biaostocczyzny
motyw serwety; fot. zarchiwum ZUiPP WA PB

54 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

Ryc. 2. Pokut jako prekursor formy zdobie okiennych wwiejskich domach wschodniej Biaostocczyzny
motyw rcznika; fot. zarchiwum ZUiPP WA PB

7
W bardziej literackiej formie opis zwyczajw pokutnych (na podstawie wspomnianych wasnych bada terenowych) Wojciech Zaski
przedstawi rwnie w dwch innych publikacjach (Zaski, 2001a; Zaski, 2001b). Oto urywki: Aleksander w kcie opartym na biaym
kamieniu, srebrnej rublwce i biaych kwiatach wini umocowa trjktn peczk i postawi na niej krucyfiks. W ten sposb zaznaczy w
chacie wite miejsce, wity kt wiatyj kut pokut. W nastpnej kolejnoci Wilczyscy wnieli st i chleb. St ustawili na pokutiu pod
oknem, tak eby w kcie zmiecia si awa. Na stole ona Aleksandra rozesaa powk rcznika zrobionego ze swojczyka, pooya na
nim chleb i nakrya go drug powk. Aleksander w siewiece przynis ziarno i sypn na dostatek po garci w kady kt, poczynajc od
pokutia. Okoo poudnia z Szudziaowa przyjecha ksidz, powici now chat, rodzin, chleb i wity kt. (...) Nazajutrz ona Aleksandra
wycielia peczk papierem, ktrego brzeg powycinaa w ozdobne zbki. (...) Po jednej stronie krucyfiksu ustawia figurk w. Antoniego,
trzymajcego w rce maego Jezusa, a po drugiej Matk Bo. U stp witej grupy klky gipsowe anioki, a w gbi, za krzyem, ukry si
gipsowy baranek z czerwon chorgiewk. (...) Wilczyska za figur zatkna palmy z Niedzieli Palmowej, wianki z oktawy Boego Ciaa,
pooya na peczce wicon kred, wgielek, chleb w. Agaty, wicon wod we flaszeczce z kropidekiem, dwie gromnice i postawia
dwa wieczniki. (...) Potem jeszcze trzeba pokut przyozdobi sztucznymi kwiatami i suszkami. Musz si tam jeszcze zmieci wszystkie
rodzinne i urzdowe papiery, pienidze. (...) Od tej chwili pokut sta si miejscem najwaniejszym w chacie, gdzie zawsze bdzie si groma
dzi rodzina Wilczyskich na modlitw, do spoywania posikw, podejmowania goci, do obchodzenia wit, narad rodzinnych i wypra
wiania w ostatni drog zmarych. Tam bd pokutowa niesforni chopcy, klczc na rozsypanym przez ojca grochu, tam grzesznik kaja
si bdzie przed Bogiem, aujc za popenione grzechy. Tam bdzie posadzony kady znaczniejszy go, gdy wejdzie w progi chaty bo
ssiad, co zaszed pogada, sidzie se na stoku pod pieczk. (...) Jeli kto z modziey tam przysiad, by przepdzany przez starszych
sowami: a dozwolili tobie szurgacu na pokuti si (Zaski, 2001a, s.124-126).

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 55


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

2. ZAKRES I WYNIKI BADA TERENOWYCH odwitnych (pomieszczenia 5 i6) znajdujemy pokutia


Pozyskano materia inwentaryzacyjny ze wsi: zikonami, ozdobione te naronymi pkami schowko-
Nowosiki w gminie Grdek8, Niemczyn w gminie wymi, kwiatami iserwetami lub firanami (ryc. 4 i5).
Czarna Biaostocka9, Plutycze wgminie Bielsk Podla- Lokalizacja pokutia jest typowa, wynikajca
ski10 iPawy wgminie Zabudw11. Materia obejmowa ztradycji mianowicie na og naprzeciw pieca (o ile on
fotografie, rysunki odrczne irysunki techniczne (rzuty istnieje ijest tylko jeden wdanym pomieszczeniu, jak
iprzekroje zawierajce rwnie informacje oaranacji na przykad wpomieszczeniu 7) ijednoczenie wk-
inwentaryzowanych wntrz mieszkalnych). Wrd kil cie midzy dwoma oknami (pomieszczenia nr 5 i 7).
kuset wykonanych fotografii okoo 50 odnosi si do Z drugiej za strony zaprzeczeniem dawnej tradycji jest
specyficznej aranacji ktw w pokojach i kuchniach, czenie elementw sakralnych pokutia z elementami
wktrych to aranacjach dostrzec mona pozostaoci profanicznymi isprztami codziennego uytku, takimi
dawnych ktw paradnych pokuti. jak lodwka (pomieszczenie nr 7, ryc. 4).
Zaskakujcym za rozwiniciem idei kta pa-
2.1. Dom we wsi Nowosiki wgminie Grdek radnego jest to, e w jednym z mieszka znajdujemy
Dwurodzinny dom drewniany w puszczaskiej go w kadym pomieszczeniu mieszkalnym! Dawniej
wsi Nowosiki o rzucie okoo 15x8 m ma nietypowy bowiem pokut by wdomu tylko jeden.
ukad ma bowiem wyduone proporcje. Kady zjego W przypadku jednego zktw, pokazanego na
dwu bardzo dugich i do wskich traktw stanowi rycinie 5, jego zamys kompozycyjny uwzgldnia horror
oddzielne mieszkanie owymiarach wrzucie okoo 15x4 vacui, to jest lk przed pustk, szczelnie tu zapenio-
m (ryc. 3). Ponadto kady z traktw przedzielony jest n wzorzystym ornamentem wspczesnych (mona
wrodku masywnym piecem kaflowym. Kady ztrak- by rzec, najmodniejszych jak na wiejskie warunki) ta-
tw (kade mieszkanie) ma te drugi piec typu cia- pet, firan, zason, obrusw iserwet wieloplanowych
nwkowego. inakadajcych si na siebie warstwowo. Cao przy
Wewntrz domu, zwaszcza wjednym zdwch pomina wielki kwietnik, gdy motywy tkanin itapet za-
mieszka w kilku pomieszczeniach na przykad wieraj ornament florystyczny, dopeniony tu zreszt
w kuchni (pomieszczenie 7) i w przylegych pokojach kwiatami doniczkow ymi icitymi.

Ryc. 3. Rozplanowanie badanego domu we wsi Nowosiki wgminie Grdek; rys. E. Sadowska

8
Inwentaryzacj domu we wsi Nowosiki 26 opracoway w listopadzie 2013 roku Ewelina Sadowska i Aleksandra Szymaska, studentki
studiw I stopnia na kierunku Architektura i Urbanistyka na Wydziale Architektury Politechniki Biaostockiej.

56 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

2.2. Dom we wsi Niemczyn wgminie Czarna


Biaostocka
Nie prezentujemy tu rzutu starego drewniane-
go domu we wsi Niemczyn 8 wgminie Czarna Biao-
stocka, albowiem sam budynek by ju wzmiankowany
z podaniem midzy innymi rozplanowania systemu
piecowego wartykule wjednym zpoprzednich nu-
merw tego czasopisma (Horba i Szewczyk, 2012, s.
22-23). To jednak warto zwrci uwag na pominity
w tamt ym artykule kt pokutny (ryc. 6), a to z uwagi
na jego nietypow lokalizacj, mianowicie nad kiem
atake zuwagi na fakt, i aranacj tego kta sta-
nowi nie tylko zawieszony nad kiem u poway ob- Ryc. 4. Kt sakralny wkuchni wdomu we wsi Nowosiki wgmi-
nie Grdek (pom. nr 7 na zaczonym rzucie);
raz, lecz rwnie flankujce go zegar cienny (bdcy
fot. A. Szymaska, 2013
wszak elementem niesakralnym, wieckim) ikrucyfiks.
W przeciwiestwie do dawnej tradycji aranowania po
kutia w kcie tworzonym przez ciany z oknami bez-
porednio flankujcymi kt, tu pokut zaaranowano
wcianach przeciwlegych wzgldem okien.
Ciekawe, e zaistnieniu i utrzymaniu si w tym
domu pokutia nie przeszkodziy ani katolicka przyna-
leno religijna mieszkacw (w ostatnim bowiem
pwieczu pokutia ostay si na og w domach lud-
noci wyznania prawosawnego), ani elementy nowo-
czesnoci winylowa podsufitka iwspczesne meble.
Nowoczesno nie wypara bowiem pokutia, lecz je-
dynie zmodyfikowaa jego semantyk iestetyk, ana-
wet co pokaza omwiony wczeniej przykad domu Ryc. 5. Jeden zktw sakralnych wdomu we wsi Nowosiki
wgminie Grdek (pom. nr 5 na zaczonym rzucie);
wNowosikach ico wyka rwnie dalsze (ponisze) fot. E. Sadowska, 2013
przykady wwielu przypadkach zintensyfikowaa jego
zamys kompozycyjny.

2.3. Dom we wsi Pawy wgminie Zabudw


We artykule pt. Nowe wyniki bada wntrz wiej
skich domw mieszkalnych na Biaostocczynie (Re-
miszewska, Sawicka iSzewczyk, 2014) zamieszczono
zinwentaryzowany wtym samym roku przez M. Remi-
szewsk rzut domu we wsi Pawy wgminie Zabudw.
Rzut ten opatrzono komentarzem ikilkoma fotografia-
mi, midzy innymi przedstawiajcymi pokut. W domu
tym jednak znajduje si rwnie drugi kt podobnego
typu. Oba maj ikon pod powa, wdodatku ozdobio-
n rcznikiem obrzdowym (z wyszywanymi motywa- Ryc. 6. Kt sakralny wdomu we wsi Niemczyn
mi kwiatowymi) ikwiatami wdoniczkach; cao kom wgminie Czarna Biaostocka; fot. I. Horba-Kowalko, 2012;
archiwum ZUiPP WA PB

9
Inwentaryzacj domu we wsi Niemczyn 8 opracowaa w maju i czerwcu 2012 roku Inez Horba-Kowalko, wwczas studentka studiw II
stopnia na kierunku Architektura Wntrz na Wydziale Architektury Politechniki Biaostockiej.
10
Inwentaryzacj domw we wsi Plutycze (nr 27, 90 oraz kilku innych) opracoway:
w listopadzie 2012 roku Marta Sidoruk (wwczas studentka studiw I stopnia na kierunku Architektura i Urbanistyka na Wydziale
Architektury Politechniki Biaostockiej),
w listopadzie 2013 roku Justyna Perkowska i Katarzyna Sawejko (studentki studiw I stopnia na kierunku Architektura i Urbanistyka
na Wydziale Architektury PB).
11
Inwentaryzacj domu we wsi Pawy 86 opracowaa w padzierniku i listopadzie 2013 roku Magdalena Remiszewska, studentka studiw
I stopnia na kierunku Architektura i Urbanistyka na Wydziale Architektury Politechniki Biaostockiej.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 57


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

pozycji dopeniaj wzorzyste to tapety, fakturowane towej ciany z oknami) zawieraj typowe dla ktw
obicie sufitu iflankujce firany okienne (ryc. 7). pokutnych elementy aranacji: ikony, wiece grom-
Omawiany tu dom ma te obrazy iikony wiszce niczne, rczniki obrzdowe, a w jednym przypad-
na cianach (poza stref ktw), ozdobione podobnie ku take wiszc lampk zniczow tzw. ampad
jak obrazy wktach pokutnych. By moe naleaoby (fot. 1 na ryc. 8). Kompozycj dopeniaj ozdobne
to interpretowa jako rozszerzenie estetyki pokutia na malatury olejne na cianach, anawet na suficie, oraz
inne strefy domu, zwaszcza w pomieszczeniach od- w jednym przypadku firany okienne flankujce kt,
witnych (nieuywanych na co dzie). a w drugim wiszca pka z wzorzyst serwet.
Jak wida, caoksztat rodkw formalno-kompozy-
2.4. Domy we wsi Plutycze wgminie Bielsk Pod- cyjnych nadajcych pokutiu okrelon estetyk jest
laski do szeroki i obejmuje zarwno stare ikony i trady-
Wie Plutycze synie zdobrze zachowanych sta- cyjne wiece lub ampady, jak te wspczesne winy
rych drewnianych chaup z mnstwem zewntrznych lowe karnisze firanowe oraz indywidualn twrczo
zdobie. Bogactwu ornamentyki zewntrznej zdaje si gospodarzy, zapewne bdcych autorami olejnych
odpowiada nadzwyczaj rozwinita ornamentyka nie- malatur naciennych.
ktrych wntrz. By moe nie jest to przypadek, lecz Drugi zbadanych domw (Plutycze 90) ma po
wynik wczenia si przed kilkoma dekadami niekt- kut z mnstwem wspczesnych gadetw, takich
rych mieszkacw wsi do organizowanego w1979 roku jak: elektryczna lampka nocna, budzik, radioodbiornik,
przez Muzeum Rolnictwa wCiechanowcu Konkursu na wspczesny cienny kalendarzyk. Cao kompozy-
tradycyjne zdobnictwo wntrz chaup podlaskich12. cji dopeniaj trzy ikony (dwie zawieszone na cianie,
Stary istosunkowo niewielki drewniany dom nr ajedna, niewielka, stojca na pce), dwie pki naro-
27 ma gwn izb powsta po usuniciu rodkowej ne, ksika telefoniczna i nieco drobnych szpargaw
ciany (by bowiem pierwotnie dwu-, ateraz jest jed- (ryc. 9). Wzorzysta tapeta cienna stanowi tu istotne
notraktowy - ryc. 8), przy czym jej dwa aneksy naro- estetycznie to wcaej tej, poniekd do przypadko-
ne (od strony ulicy izarazem przylege wzgldem fron- wej, kompozycji.

Ryc. 7. Dwa kty sakralne wdomu we wsi Pawy wgminie Zabudw; fot. M. Remiszewska, 2013

12
W jednej z chaup na cianie wisi dyplom konkursowy przyznany Stefanii Popawskiej za zajcie drugiego miejsca w ww. konkursie.

58 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

Ryc. 8. Dwa kty sakralne wdomu we wsi Plutycze 27 wgminie Bielsk Podlaski;
rys. ifot. Justyna Perkowska, 2013

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 59


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

Ryc. 9. Kt sakralny wdomu we wsi Plutycze 90 wgminie Bielsk Podlaski;


rys. ifot. Katarzyna Sawejko, 2013

Na rycinie 10 przedstawiono fotografie ktw


pokutnych winnych domach we wsi Plutycze, inwen- 3. INTERPRETACJA BADA TERENOWYCH
taryzowanych w2012 roku przez Mart Sidoruk. Maj Analiza stosunkowo niewielu wyej opisanych
one ciekaw wspln cech, odrniajc je od po przykadw wiejskich wntrz mieszkalnych (wspar-
kuti omwionych na wczeniejszych stronach. Ot ta wszake reminiscencjami znacznie wikszej liczby
waciwy kt, bdcy geometrycznym miejscem styku wntrz tu pominitych, lecz znanych autorom niniej-
dwch cian isufitu, pozostaje pusty, ikony za wisz szego artykuu) uzasadnia prb wstpnej typologi-
obok i niejako flankuj w kt. Skd taka niet ypowa zacji pokuti, ktre w tych wntrzach s na badanym
kompozycja? Wydaje si, e wyjanienia naley szuka obszarze wschodniej i poudniowo-wschodniej Biao
w stosunkowo niedawno rozwinitej ludowej tradycji stocczyzny do pospolite. W szczeglnoci propo-
zdobienia cian olejnymi malaturami (rozwina si ona nujemy wyodrbnienie niej opisanych czterech grup
zapewne nie wczeniej ni wlatach midzywojennych). typologicznych pokuti.
Ot cienne kompozycje malaturowe spowodoway
przesunicie akcentu kompozycyjnego z waciwego 3.1. Pokut waciwy kt sakralny zikon
naronika na naroa naciennych obramowa mala Jest to kt z zawieszon pod powa co naj-
turowych (co wida na dwch grnych fotografiach mniej jedn ikon, bdc zarazem gwnym akcen-
na ryc. 10) itam te zachowujc logik kompozycyj- tem kompozycyjnym oraz semantycznym (i czsto te
n przesunito ikony. Pniej w niektrych domach geometrycznym) rodkiem wikszej izwykle do zo-
ozdobne malatury wykonywane od tekturow ych sza- onej kompozycji ornamentalnej. Elementami kompo-
blonw zastpiono tapetami lub innymi sposobami we- zycyjnymi s wwczas, oprcz wspomnianej ikony:
wntrznego wykoczenia cian ale flankujce ikony ozdobne ptna: rczniki obrzdowe, serwety,
pozostay na swych bocznych miejscach, jak to wida chusty, firany izasony okrywajce ikon lub ob-
na dwch dolnych fotografiach na rycinie 10. raz;

60 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

ozdobne firany izasony okienne, pokut bowiem st lub stolik stojcy przed ikon w niewielkim
przewanie bywa flankowany oknami; oddaleniu od kta, nakryty biaym wzorzystym
wzorzyste to ciany pokrytej bd to tapetami obrusem lub serwetami;
(czasem nawet tapetowymi kompozycjami wyko- niewielkie meble narone (szafki, komody lub trj-
nanymi zkilku rodzajw iwzorw tapet), bd te ktne pki);
olejnymi malaturami wykonanymi od tekturowych elementy sakralne stojce na tyche meblach,
wzornikw, niekiedy bardzo finezyjnymi; a mianowicie: lichtarze, wieczniki, wiece, ob-
malatury na suficie nad ikon lub ornamentalne razy otematyce sakralnej, niekiedy modlitewniki
obicia sufitu (wykonane z drewna, styropianu, lub inne ksiki, broszury lub czasopisma o te-
PCV lub innych materiaw, wtym take tych ca- matyce religijnej, okresowo te wielkanocne pi
kowicie wspczesnych ipozornie obcych ludo- sanki, zajczki itp.;
wej tradycji); analogicznie stojce na tyche meblach elemen-
ornamenty kwietne, w tym wizanki kwiatowe, ty wieckie o pewnych wartociach estetycz-
kwietne plecionki lub palmy wielkanocne ele- nych (co wszake nie wyklucza tu kiczu): lalki na
menty te zwykle wiecz ikon lub obraz; serwetach, ozdobne popielnice i inne elementy
elementy ozdobne zawieszone pod sufitem, takie szka artystycznego, porcelanowe i fajansowe
jak ampady (lampki, wiece lub znicze) albo wi- figurki, jarmarczne ozdoby, niekiedy obrazki ote-
klinowe koszyczki (sezonowo bywaj to koszycz- matyce wieckiej;
ki wielkanocne); elementy uytkowe, oile s postrzegane jako no-
kwiaty doniczkowe lub cite ustawiane przed iko- niki estetyki lub wyraz prestiu, wszczeglnoci
n na pododze (na wysokich drewnianych pod- za zegary iradioodbiorniki;
stawkach lub stojakach) lub na stole, komodzie niekiedy sezonowym elementem pokutia bywa
albo na trjktnej peczce naronej; choinka.

Ryc. 10. Kty sakralne zboczn lokalizacj ikon winnych domach we wsi Plutycze; fot. Marta Sidoruk, 2012

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 61


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

By moe dalsze badania pozwol na uzupe- elementem kompozycji s ozdobne malatury cien-
nienie tej listy, wiadczcej o twrczej pomysowoci ne i sufitowe, czsto wielobarwne. Ponadto, co cie-
(niekiedy nazbyt wybujaej inieskrpowanej) gospoda- kawe, nierzadko po kilka tak zaaranowanych ktw
rzy i potwierdzajcej do powszechn tu tendencj wspwystpuje nie tylko w jednym domu, ale nawet
do wszczepiania w tradycyjne kty sakralne rwnie wjednym itym samym pomieszczeniu!
elementw nowoczesnych izgoa zupenie nietradycyj-
nych. 3.3. Pokut zredukowany (szcztkowy)
Trzecia kategoria obejmuje kty pozbawione wy-
3.2. Para-pokut kt flankowany ikonami rafinowanej aranacji kompozycyjnej iwaciwie kompo-
Druga kategoria obejmuje kty podobne do zycyjnie nieakcentowane, za wyjtkiem zawieszonego
przedstawionych na rycinie 10, to jest takie, wktrych wnich pojedynczego obrazu lub ikony. Kty takie spoty-
ikony flankuj waciwy kt. Czsto wisi wwczas po ka si na Biaostocczynie nie tylko wpomieszczeniach
kilka ikon w jednym kcie. Czasami obok nich wisz mieszkalnych, lecz take cho rzadko wspichrzach.
te grafiki iobrazy wieckie, na przykad zdjcia rodzin- Trzeba jednak pamita, e na tych terenach spichrze
ne. Caoksztat kompozycji ornamentalnej takiego kta suyy kiedy jako sezonowe (letnie) sypialnie, zatem
jest zwykle (ale nie zawsze) uboszy ni wprzypadku przeniesienie do nich obrazw icaej semantyki pokutia
ktw nalecych do poprzednio omwionej kategorii. mogo wiza si ze wspomnianym sezonowym prze-
W wielu przypadkach istotnym i bardzo wyrazistym noszeniem funkcji mieszkalnych (sypialnych).

Ryc. 11. Zdesakralizowane relikty ktw pokutnych we wsiach: Mierzwin May (fot. A), Dubicze Cerkiewne (fot.
B iC); Plutycze (fot. D); fot. D J. Szewczyk, pozostae fotografie zarchiwum Wydziau Architektury PB

62 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


POKU, CZYLI TRADYCYJNY KT WE WNTRZU WIEJSKIEGO DOMU MIESZKALNEGO...

3.4. Kt zdesakralizowany rzadko. Takiemu zwielokrotnieniu (kiedy to dwa lub


W niektrych domach nie wiesza si ju wk- nawet trzy zwszystkich czterech ktw wdanej izbie
tach ikon, krucyfiksw ani innych sakralnych elemen- s ozdobione obrazami sakralnymi lub zdobnictwem
tw wystroju, tym niemniej dostrzec mona, e wci wieckim) towarzyszy czasami zanik semantyki sakral
jeszcze tradycja ozdobnego aranowania pokucia nej. Kty przestaj by wite, za to nadal pozostaj
wpywa na estetyk wntrz mieszkalnych. Przykady determinantami spjnoci kompozycyjnej wntrza, na-
takiej postpokutnej estetyki wntrz pokazano na czte- dajc pomieszczeniu wyranie diagonaln osiowo.
rech fotografiach na rycinie 11. Jak Uwidocznione na Po trzecie, wraz z postpem technologicznym
tych fotografiach kty nadal s pieczoowicie ozdabia- i przemijaniem kolejnych md estetycznych, pokut
ne izawieraj ewidentne akcenty kompozycyjne, przez niejako wchania rne techniczno-estetyczne nowin-
co zreszt cae wntrze mieszkalne jest aranowane ki. Dawniej bowiem aranacj pokutia stanowiy cztery
poniekd przektniowo, diagonalnie, wedug zasady elementy: (1) ikona, (2) zdobicy j rcznik i(3) st na-
od kta do kta. Tyle tylko, e brak tam elementw kryty (4) obrusem. W okresach witecznych t cztero-
sakralnych, ktrych rol zaczynaj przejmowa makat- elementow kompozycj dopenia czasem snop yta
ki, zdjcia rodzinne, lustra, szafki narone, anawet p- lub palma wielkanocna. Dzi za natkniemy si tam
eczki zustawionymi dziecicymi zabawkami, radiood- na narone meble, telewizory, radioodbiorniki, telefo-
biorniki, telewizory, aparaty telefoniczne iwszelkie inne ny, lampki nocne, figurki porcelanowe, lalki, popielnice,
przedmioty bdce bd to z powodw estetycz- wazony zkwiatami, kwiaty doniczkowe inajrnorod-
nych, bd prestiowych dum gospodarzy. Pokut niejsze tkaniny ozdobne eby wymieni tylko niektre
przestaje wwczas by ktem sakralnym, lecz nadal zmnstwa ozdobnych gadetw.
pozostaje ktem reprezentacyjnym. Po czwarte jest to jednak najbardziej subiek-
tywne spostrzeenie autorw, niepoparte bezpored-
WNIOSKI nimi rysunkami inwentaryzacyjnymi oddziaywanie
Porwnujc opart na dawnym pimiennictwie estetyki ktw pokutnych jest dostrzegalne rwnie
wiedz otradycyjnym znaczeniu pokutia zjego wsp- w mieszkaniach wiejskich i miejskich, w ktrych nie
czesnymi reliktami oraz zich rol wbadanych wiejskich ma ju tradycji aranowania pokutia. Przejawia si ono
domach, zaobserwowano do istotn kilkuetapow wumiowaniu przez Podlasiakw wszelkich naronych
zmian semantyki iroli pokutia wdomu. mebli. Owszem, narone sofy, szafki i stoliki znajduj
Po pierwsze, dawniej, zwaszcza w mieszka- zbyt wcaym kraju, jak te poza granicami Polski ale
niach jednoizbowych, pokut by semantyczn deter- nigdzie chyba nie s rwnie popularne jak na Podla-
minant wyznaczajc wdomu stref sacrum, awic siu, azwaszcza na Biaostocczynie. Jeszcze do nie-
sakralizuowa on diagonalnie odcit poow izby (i za- dawna niemal kady telewizor wpodlaskim domu mia
razem domu) przeciwleg piecowi. Dlatego musia by swoje miejsce w kcie nigdy za na rodku ciany.
jeden niepodzielny iniepowtarzalny. W wielu podlaskich mieszkaniach (rwnie wmiastach,
Dzi w mieszkaniach wielopokojowych jest on anawet wBiaymstoku) kt jest najbardziej ozdobnym
powtarzalnym elementem wystroju. Przypisuje si mu elementem wntrza. Gdzie przecitny Podlasiak, bu-
magiczne oddziaywanie chronice tylko dane pomiesz- dujc swj dom, umieszcza kominek? W kcie. Gdzie
czenie. Dlatego jak w jednym z mieszka w domu stawia zim choink? W kcie. Diagonalne rozplano-
we wsi Nowosiki spotyka si kt pokutny wkadej wanie wntrza, bdce reliktem pokutia, wci wic
z (w tym przypadku trzech) gwnych izb mieszkal- pozostaje wschodniopodlaskim ewenementem.
nych. Wspczesna ludowa interpretacja pokutia jako
przestrzeni chronicej lub opiekuczej skutkuje tym, LITERATURA
e elementy aranacji waciwej dawnym ktom pokut-
1. Bruce P. H. (1782), Memoirs of Peter Henry Bruce,
nym (zwaszcza ikony zawieszane w kcie u poway) Esq. A Military Officer, In the Services of Prussia,
umieszcza si dzi rwnie nad kami (jak w domu Russia, and Great Britain. Containing an Account
we wsi Niemczyn), co dawniej byo nie do pomylenia, of his Travels in Germany, Russia, Tartary, Turkey,
the West Indies, &c. Printed for the Authors Widow,
albowiem przestrze sypialna zwizana bya tradycyj- London [wedug kopii cyfrowej wzasobach Google
nie nie zpokutiem, lecz zjego przeciwiestwem, zpie Books:http://books.google.pl/books?id=zbY_
cem, awic zt czci izby, ktra bya przeciwlega AAAAcAAJ, dostp 25.01.2014].
(przestrzennie isemant ycznie) pokutiowi. 2. Buat J. (1990), Przestrze sakralna domu wiejskiego
albo okno ist, Konteksty nr 4, t.44 (211).
Po drugie, kolejnym etapem takiej ewolucji ktw 3. Byt... (1838), Byt maorusskago kriestjanina
pokutnych jest ich zwielokrotnienie w obrbie jednej (prieimuszcziestwienno w potawskoj gubierni),
izby, aczkolwiek t sytuacj spotyka si jeszcze do Etnograficzieskij sbornik, t. III, Russkoje

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 63


J. PERKOWSKA, K. SAWEJKO, E. SADOWSKA, A. SZYMASKA, J. SZEWCZYK

Gieograficzieskoje Obszcziestwo, Sankt Pietierburg, 18. Sulima M. (2008), Rola religii w ksztatowaniu
[wedug kopii cyfrowej w: http://books.google.pl/ przestrzeni domu wiejskiego, Zeszyty Naukowe
books?id=XXUfAQAAIAAJ, dostp 25.01.2014]. Politechniki Biaostockiej: Architektura, z. 21.
4. Horba I., Szewczyk J. (2012), Ceramika zastosowana 19. Sulima M. (2009a), Miejsca swoje i miejsca obce
w budownictwie ludowym jako cenne dziedzictwo w przestrzeni domowej w wierzeniach religijnych,
kultury materialnej w podlaskiej gminie Czarna Architecturae et Artibus nr 1, vol. 1.
Biaostocka, Architecturae et Artibus nr 3, vol. 4. 20. Sulima M. (2009b), wity kt w domu wiejskim
5. Jaroszewicz J. (1848), Materiay do statystyki jako intymne miejsce kultu, II Midzynarodowa
i etnografii guberni grodzieskiej: Powiat Bielski, Konferencja Naukowa: Architektura kultur lokalnych
Athenaeum z. 6, Wilno, [wedug kopii cyfrowej pogranicza: Architektura miejsc kultu i pamici
w zasobach Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu w dialogu narodw i religii (org. Politechnika
Warszawskiego: http://ebuw.uw.edu.pl, dostp Biaostocka & International Union of Architects
25.01.2014]. UIA), Biaystok - Vilnius.
6. Jucewicz L. A. (1846), Litwa pod wzgldem 21. Sulima M. (2012), Dom mieszkalny w zagrodzie
staroytnych zabytkw, obyczajw i zwyczajw, pogranicza etnicznego jako zjawisko architektoniczno-
skrelona, Wilno. kulturowe, t. 1 i2 (maszynopis pracy doktorskiej).
7. Korolczuk D., Szewczyk J. (2006), Sakrosfera na 22. Szewczyk J. (2008), Ludowe zdobnictwo podlaskich
styku kultur. Architektoniczno-przestrzenne elementy domw, Wydawnictwo Politechniki Biaostockiej,
samoidentyfikacji religijnej na obszarze wschodniej Biaystok.
Biaostocczyzny, Zeszyty Naukowe Politechniki 23. Szewczyk J. (2011), Piec i komin w tradycyjnym
Biaostockiej: Budownictwo z.30, Biaystok. budownictwie ludowym Podlasia, Oficyna
8. Moszyski K. (1929), Kultura ludowa Sowian. Wydawnicza Politechniki Biaostockiej, Biaystok.
Cz I: Kultura materialna, Polska Akademia 24. Szewczyk J. (2012), Piece wschodniej Europy
Umiejtnoci, Krakw 1929. jako fenomen architektoniczny i kulturowy, na
9. Podlasiak (1854), Podlasie Ruskie, Gazeta podstawie dawnej literatury anglojzycznej, Oficyna
Wydawnicza Politechniki Biaostockiej, Biaystok.
Warszawska nr 242-255.
26. The modern... (1783), The Modern Part of an Uni-
10. Pokropek M., Strczek T. (1993), Osadnictwo
versal History, from the Earliest Account to the Pres-
i tradycyjne budownictwo drewniane okolic
ent Time, Compiled from Original Authors, t. 31, Lon-
Ciechanowca na przykadzie przysikw
don, [wedug kopii cyfrowej wGoogle Books: http://
drobnoszlacheckich Pitki i Twarogi w woj.
books.google.pl/books?id=YicIAAAAQAAJ, dostp
omyskim, Rocznik Biaostocki t. XVIII, Muzeum
25.01.2014].
Okrgowe wBiaymstoku, Warszawa.
27. Whitworth Ch. (1758), An Account of Russia, as
11. Reinfuss R. (1961), Na marginesie bada sztuki
it was in the Year 1710, printed in Strawberry Hill
ludowej Biaostocczyzny, Polska Sztuka Ludowa
[wedug kopii cyfrowej wGoogle Books: http://books.
nr 3, rok 15. google.pl/books?id=8M5bAAAAQAAJ, dostp
12. Remiszewska M., Sawicka Z., Szewczyk J. 25.01.2014].
(2013), Nowe wyniki bada wntrz wiejskich 28. Wjcicki K.W. (1828), Podr wPodlasiu. Wyimek
domw mieszkalnych na Biaostocczynie z dziennika podry z roku 1825 i 1826, Dziennik
na tle dwustuletnich bada miejscowej tradycji Warszawski nr 34 (marzec), t. IX.
ksztatowania przestrzeni mieszkalnej, Architecturae 29. Zakrzewski A. (1889), Materiay do etnografii
et Artibus nr 4, vol. 5. Podlasia, Wisa nr 1 (kwiecie-maj-czerwiec), t.
13. Romanov E. (red.) (1911), Matrialy po etnografii III, Warszawa, [wedug kopii cyfrowej w zasobach
Grodnnskoj gubernii, Izdanije Upravlni Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej: www.wbc.poznan.
Vilnskago Ubnago Okruga, Vilna. pl, dostp 25.01.2014].
14. Rumelwna A. (1903), Z mili kwadratowej obszaru 30. Zaski W. (1990), Zachowane w pamici
nad rzeczk Koswk, Wisa t. XVII, z.VI (listopad- mieszkacw Puszczy Knyszyskiej, Polska Sztuka
grudzie 1903), [wedug kopii cyfrowej wzasobach Ludowa nr 4, rok XLIV.
Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej: www.wbc.poznan. 31. Zaski W. (2000), Pokut, Biaostocczyzna nr 2.
pl, dostp 25.01.2014]. 32. Zaski W. (2001a), Pokut w: M. Zemo iC. Czyewski
15. Salmon T. (1744), Modern history or the pres- (red.), Mae miasta: historia iwspczesno, Acta
ent state of all nations, describing their respective Collegii Suprasliensis t.1 Wspczesna Oficyna
situations, persons, habits and buildings..., t. 1, T. Supraska, Supral.
Longman i in., London (wyd. 3), [wedug kopii cy- 33. Zaski W. (2001b), Pok na pokutiu, Nazukos nr
frowej w Google Books: http://books.-google.pl/ 12, Supral.
books?id=f7I-AAAAcAAJ, dostp 25.01.2014].
16. Sulima M. (2006), Miejsce domu w kulturze wsi,
[w:] W. Czarnecki i D. Korolczuk (red.), Odnowa Prac wykonano w ramach realizacji bada statutowych Zakadu
polskiej wsi: 30 lat Wydziau Architektury Politechniki Urbanistyki iPlanowania Przestrzennego WA PB, nt. Przeksztace
Biaostockiej, Wydzia Architektury PB, Biaystok. nia struktury i krajobrazu miast i wsi Polski Pnocno-Wschodniej
17. Sulima M. (2007), Symboliczne przestrzenie (nr S/WA/1/12).
domu, Zeszyty Naukowe Politechniki Biaostockiej:
Architektura, z. 20.

64 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


ITERACYJNA SYNTEZA KONFIGURACJI PRZESTRZENNYCH SZKIELETW
Z WYKORZYSTANIEM WIRTUALNEGO POTRZSANIA
Zenon Rychter

Wydzia Architektury, Politechnika Biaostocka, ul. O. Sosnowskiego 11, 15-893 Biaystok


E-mail: z.rychter@pb.edu.pl

ITERATIVE LAYOUT SYNTHESIS OF SPACE FRAMES WITH VIRTUAL SHAKING

Abstract
The paper deals with asimple, visual, interactive, iterative procedure of spatial layout synthesis of rigid skeletal structures.
The procedure consists in successive approximations, which repeat cycles of testing and growth of an initial design. The
testing is based on virtual shaking, which reveals possible unconstrained moves of the structure. The moves are eliminated
one by one in growth steps by adding members in the direction of the moves. Free vibration analysis is used for virtual
shaking. The procedure can be applied to problems of arbitrary complexity. The paper illustrates the procedure by synthe-
sizing rigid spatial layouts of thin, straight rods supporting aslab. The slab can represent aroof or afloor in amulti-story
building. The paper is addressed to architects with an interest in interactive, iterative, computer-aided, visual, conceptual
layout design.

Streszczenie
Przedmiotem pracy jest prosta, wizualna, interaktywna, iteracyjna procedura wirtualnej syntezy sztywnych, przestrzennych
ustrojw szkieletowych. Jest to metoda kolejnych przyblie, polegajca na powtarzaniu cykli testowania irozbudowy kon-
strukcji. Testowanie polega na wirtualnym potrzsaniu projektowanym ukadem wcelu wykrycia ruchw wykonywanych
bez oporu. Rozbudowa polega na dodawaniu prtw wkierunku tych ruchw. Algorytmem wirtualnego potrzsania jest
algorytm analizy drga wasnych. Procedur mona zastosowa do problemw dowolnie zoonych. W pracy procedur
pokazano na przykadzie syntezy przestrzennej konfiguracji cienkich, prostych prtw podpierajcych pyt. Jest to zada-
nie podparcia przekrycia lub poczenia pyt stropowych ssiednich kondygnacji szkieletowej konstrukcji wielopitrowej.
Praca jest skierowana do architektw zainteresowanym interaktywnym, iteracyjnym projektowaniem koncepcyjnym konfi-
guracji ustrojw szkieletowych zuyciem technik komputerowych.

Keywords: architectural design, computer-aided design, layout synthesis, skeletal structures, free vibrations
Sowa kluczowe: projektowanie architektoniczne, projektowanie wspomagane komputerowo, synteza konfiguracji, kon-
strukcje szkieletowe, drgania wasne

WPROWADZENIE

Konstrukcja budowli nie moe by mechani- talnie, fizycznie, na rzeczywistym obiekcie lub jego po-
zmem dajcym si porusza bez oporu. Konstrukcja mniejszonym modelu, metod wielu naprzemiennych
musi by sprycie sztywna przestrzennie, stawia krokw testowania irozbudowy. Testowanie polega na
opr obcieniom przyoonym w dowolnym miejscu wszechstronnym potrzsaniu, wykrywajcym ewentu-
idziaajcym wdowolnym kierunku. Ukad, konfiguracj alne ruchy wykonywane bez oporu. Rozbudowa pole-
takiej konstrukcji mona zaprojektowa eksperymen- ga na dodawaniu elementw eliminujcych ruchy nie-

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 65


Z. RYCHTER

stawiajce oporu. Od tysicy lat konstruowano metod we dla mechanizmw jest to liczbowy sygna, e pro-
prb (budowla) ibdw (katastrofa budowlana)1. jektowany ukad wymaga istotnej zmiany konfiguracji.
Fizyczny proces testowania (potrzsania) i roz- Praca pokazuje metod wirtualnego potrzsa-
budowy mona realizowa wirtualnie, technikami kom- nia na przykadzie syntezy przestrzennej konfiguracji
puterowymi. Rozbudow mona wykona programami cienkich, prostych prtw podpierajcych prostoktn
modelowania geometrycznego zawartymi wpakietach pyt. Zadanie to moe reprezentowa problem za-
CAD2. Metod matematyczn potrzsajc mate- projektowania przestrzennego, sztywnego poczenia
matycznym modelem konstrukcji jest analiza drga paskiego przekrycia zfundamentami, albo poczenia
wasnych3, zwanych te drganiami naturalnymi, swo- pyt stropowych ssiednich kondygnacji szkieletowe-
bodnymi lub niewymuszonymi. Wydajne algorytmy nu- go budynku wielopitrowego. W kolejnych czciach
meryczne realizujce analiz drga wasnych s stan- pracy przedstawiono: zadanie syntezy, metod synte-
dardow czci programw metody elementw sko- zy szkieletw przez wirtualne potrzsanie irozbudow,
czonych4,5. Analiza drga wasnych moe by wanym model obliczeniowy metody elementw skoczonych,
narzdziem w projektowaniu wstpnym, koncepcyj- jedn zwielu moliwych cieek procesu syntezy ijej
nym, kiedy projekt konstrukcji jest niekompletny, by wynik (konfiguracj prtw), konfiguracje alternatywne
moe mechanicznie niepoprawny (brak waciwych oraz podsumowanie.
powiza) i podlega duym zmianom jakociowym. Praca jest adresowana do projektantw-
Wydaje si jednak, e ten potencja analizy drga wa- architektw zainteresowanych zastosowaniami na-
snych jako narzdzia w procesie syntezy konstrukcji rzdzi projektowania wspomaganego komputerowo
budowlanych nie jest wykorzystywany.6,7 Dominujcym wprojektowaniu koncepcyjnym.
podejciem jest bowiem statyka, analiza rwnowagi si,
a nie analiza ruchw konstrukcji bardziej naturalna,
1. ZADANIE SYNTEZY KONFIGURACJI
ale trudniejsza obliczeniowo.
Analiza drga wasnych jest metod odporn,
da si zawsze wykona - dla kompletnych, poprawnych
konstrukcji iniekompletnych mechanizmw, zacztkw
konstrukcji. Metoda jest bardzo szybka, co sprzyja wy-
dajnej pracy interaktywnej. Analiza drga wasnych jest
bardzo prosta z punktu widzenia uytkownika. Dane
wejciowe to tylko geometria konstrukcji imechanicz-
ne cechy materiaw (masa i moduy sprystoci).
Zbdne s jakiekolwiek obcienia. Dane wyjciowe
to spektrum, uporzdkowany cig par wasnych (cz-
sto drga, forma drga), cig posortowany rosnco
ze wzgldu na czstoci. Formy drga wasnych to
Ryc. 1. Pyta imoliwe prty podporowe: cztery supki pionowe i/
moliwe, naturalne dla danej konstrukcji ruchy. Ogl-
lub osiem ukonych krzyulcw. Prty zamocowane na dole do
dajc animacje drga wasnych, projektant moe atwo podoa. Rys. autor
oceni, czy badany ukad porusza si bez oporu, jak
niesztywny mechanizm wymagajc korekty - czy te Rysunek 1 przedstawia przykadowe zadanie
jest odksztacajc si sprycie, a wic zdoln do syntezy konfiguracji. Pozioma prostopadocienna pyta
pracy konstrukcj. Czstoci poszczeglnych drga ma zosta zamocowana wpoziomym podou, poniej
wasnych charakteryzuj sztywno konstrukcji, gdy pyty, za pomoc moliwie maej liczby prostych, cien-
wykonuje ona drganie odanej formie. Wysze czsto- kich prtw. Prty mog by pionowymi supkami lub
ci oznaczaj wiksz sztywno. Czstoci zerowe ukonymi krzyulcami. Grne koce prtw przytrzy-
oznaczaj brak sztywnoci, awic zachowania waci- muj dolne naroa pyty. Supki mog wystpi wczte-

1
M. Salvadori, Why buildings stand up, W.W. Norton & Company, New York 1990, s. 19.
2
Computer-aided design, http://en.wikipedia.org/wiki/Computer-aided_design [dostp: 04-06-2014]
3
Vibration, http://en.wikipedia.org/wiki/Vibration [dostp: 04-06-2014].
4
Finite element method, http://en.wikipedia.org/wiki/Finite_element_method [dostp: 04-06-2014].
5
Calculix, http://en.wikipedia.org/wiki/Calculix [dostp: 04-06-2014].
6
A. Allen, W. Zalewski, Form and forces. Designing efficient expressive structures, Wiley, Hoboken NJ 2010.
7
M. Salvadori, Why buildings stand up, W.W. Norton & Company, New York 1990.

66 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


ITERACYJNA SYNTEZA KONFIGURACJI PRZESTRZENNYCH SZKIELETW...

rech miejscach. Ich liczba moe wynosi 0,1,2,3,4. czsto ruchu oznacza, e ukad nie wykonuje drga.
Krzyulce mog wystpi womiu miejscach. Ich licz- Poruszony zpooenia pocztkowego, ukad nigdy do
ba moe wynosi 0,1,2,3,4,5,6,7,8. Pyta jest zbudowa- niego nie powraca jak nienapita struna. Poprawne,
na ze sprystego materiau, stawiajcego opr przy sztywne ukady maj niezerow najnisz czsto
odksztacaniu. Pyta jest na tyle gruba, e stawia opr drga. Wizualnie ukady niesztywne poruszaj si bez
obcieniom dowolnie rozoonym i dowolnie skiero- deformacji ich czci (pyty iprtw). Ukady sztywne
wanym. Materia prtw jest sprysty. Prty s proste nie daj si poruszy bez zdeformowania ich czci.
ina tyle cienkie wstosunku do swojej dugoci ido Animacja ruchw wasnych pokazuje, czy nie ma de-
gruboci pyty e mog przenosi tylko siy podune: formacji (brak sztywnoci, potrzeba uzupenienia konfi-
rozciganie iciskanie. Prty s na tyle grube, e przy guracji), czy jest deformacja (konstrukcja sztywna).
ciskaniu nie wybaczaj si. Liczba prtw, ich orien- Spektrum ruchw wasnych sprystego uka-
tacja (pionowa, ukona) ipooenie maj by ustalone du cigego jest nieskoczone; nawet najprostsze ciao
wprocesie analizy isyntezy. Ukad pyta/prty/podoe ma nieskoczon liczb rnych zachowa wasnych.
ma stawia opr obcieniom przestrzennym, trjwy- Algorytmy numeryczne analizy drga wasnych ob-
miarowym. W praktyce architektonicznej ukad pyta/ liczaj zadan przez uytkownika, skoczon cz
prty/podoe moe by przekryciem jednopitrowym nieskoczonego spektrum. W rozwaanym zadaniu
albo poczeniem pyty stropowej wyszej kondygnacji wystarczajce okazuje si pierwsze siedem ruchw
zpyt poniej budowli wielopitrowej. wasnych. W bardziej zoonych projektach, ukadach
majcych wicej elementw, konieczne moe by zba-
danie wikszej czci spektrum.
2. METODA SYNTEZY POTRZSANIE
Algorytm analizy drga wasnych dziaa na licz-
I ROZBUDOWA
bach rzeczywistych, niedokadnych. Z tego powodu
2.1. Eksperyment fizyczny niesztywne, wykonywane bez oporu ruchy wasne, kt-
Postawione zadanie mona rozwiza zuyciem rych czstoci winny by zerowe, mog mie niezerowe
eksperymentu fizycznego. Do niepodpartej pyty naley czstoci wwynikach algorytmu. Animacja pokazuje, e
dodawa po jednym kolejne prty podpierajce, spraw- s to faktycznie ruchy ukadu niesztywnego. W spek-
dzajc przez potrzsanie wrnych kierunkach sztyw- trum czstoci nastpuje gwatowny skok wartoci przy
no ukadu. Jeli ukad porusza si bez oporu, naley przejciu od ruchw wykonywanych bez oporu do ru-
doda kolejny prt podporowy wkierunku niepoda- chw, wktrych ukad pracuje, deformuje si. W bada-
nego ruchu. Jeli ukad stawia istotny opr, sprynuje nym przypadku ten skok to pi rzdw wielkoci (105).
przy wszechstronnym potrzsaniu, zadanie zostao roz-
wizane, zostaa znaleziona sztywna konstrukcja.
3. MODEL OBLICZENIOWY

2.2. Eksperyment wirtualny Rozwaane zadanie ma natur jakociow


Metoda wirtualna naladuje metod ekspery- znalezienie sztywnej konfiguracji prtw podporo-
mentu fizycznego. Algorytm analizy drga wasnych8 wych. Zadanie jest natury zerojedynkowej, niesztyw-
przeszukuje przestrze moliwych ruchw konstrukcji ny-sztywny. Nie rozwaamy zagadnienia ilociowe-
(wirtualne potrzsanie), poszukujc ruchw wasnych. go, tj. ukadw sztywnych, rnicych si stopniem
Ruchy wasne zwane s naturalnymi, swobodnymi lub sztywnoci. Aby konstrukcja moga drga, musi by
niewymuszonymi, gdy s to ruchy/drgania wykonywa- sprysta iobdarzona mas. Konkretne wartoci cech
ne po pocztkowym zaburzeniu formy (potrzniciu) materiaowych oraz wymiarw geometrycznych (pyta,
bez dalszej obecnoci si zewntrznych, wymuszaj- prty, skala i proporcje ukadu) nie s istotne. Czyni
cych posta ruchu. Ruchy wasne mona traktowa jak to wynik poszukiwa sztywnych konfiguracji oglniej-
klocki, zktrych mona zbudowa dowolnie zoony szym. Otrzymane konstrukcje mona przeskalowywa
ruch konstrukcji. izmienia ich proporcje, majc pewno, e s to uka-
Algorytm analizy drga wasnych znajduje pary dy sztywne. Mona te jeden materia sprysty, obda-
wasne (forma ruchu, czsto drga) posortowane rzony mas, zastpi innym. Ta niezaleno od kon-
wedle czstoci, od czstoci najniszych do najwy- kretnych wartoci parametrw jest zalet we wstpnej,
szych. Ukady o zerowych czstociach ruchw wa- koncepcyjnej fazie poszukiwa projektowych. Przyjte
snych nie s konstrukcjami, ale mechanizmami. Zerowa poniej wartoci parametrw s konkretne, umoliwia-

8
Vibration, http://en.wikipedia.org/wiki/Vibration [dostp: 04-06-2014].

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 67


Z. RYCHTER

j wykonanie oblicze algorytmem analizy drga wa- Obliczenia drga wasnych wykonano meto-
snych, ale nie s istotne dla uzyskanych wynikw. d elementw skoczonych9. Korzystano z programu
W obliczeniach zastosowano nastpujcy ukad CALCULIX10, moduu frequency analysis. W metodzie
jednostek: elementw skoczonych konstrukcja dzielona jest na
[kG] kilogram, jednostka siy; mae klocki obliczeniowe, oprostym zachowaniu ele-
[m] metr, jednostka dugoci; menty skoczone. Podzia na wiele drobnych klockw
[s] sekunda, jednostka czasu. umoliwia dowolnie dokadne modelowanie zoonych
Obliczenia wykonano dla nastpujcych zachowa. Zastosowano elementy skoczone poka-
danych. zane na rysunku 2.
Geometria: Do budowy pyty uyto przestrzennej cegy
dugo pyty: 16 m, prostopadociennej o 20 wzach, znajdujcych si
szeroko pyty: 4 m, wnaroach irodkach krawdzi cegy. Wzy to miej-
wysoko pyty: 1 m, sca, w ktrych obliczane s przemieszczenia. Cega
odlego pyty od podoa (wysoko piono- 20-wzowa jest bardzo dokadna, gdy ju pojedyncza
wego supka): 4 m. cega moe si przestrzennie rozciga, ciska, skr-
Materiay przyjto najprostsze. ca, cina izgina. Dla potrzeb tej pracy wystarczyo
Pyta typowa stal konstrukcyjna: ca pyt potraktowa jako jedn ceg 20-wzow,
jednorodna (wszdzie taka sama); gdy nie interesuj nas finezyjne, lokalne deformacje
izotropowa (we wszystkich kierunkach pyty. Do modelowania prtw zastosowano elementy
taka sama); sprynowe 2-wzowe, zwzami na kocach (znane
liniowo sprysta (podlegajca prawu Hookea); te jako elementy kratowe). Elementy te pracuj tylko
modu sprystoci Younga ( sztywno na podune ciskanie/rozciganie; nie pracuj na zgi-
na ciskanie/rozciganie): 2.11010 kG/m2; nanie iskrcanie. Kady supek ikrzyulec jest jednym
wspczynnik Poissona: 0,3; elementem sprynowym. Poduny podzia supkw
gsto masy: 7.8103 kg/m3. ikrzyulcw na wiksz liczb spryn jest niecelowy.
Prty liniowo spryste spryny; sztywno: Poczenia midzy wzami pyty, prtw ipod-
1010 kG/m. oa s przegubowe. S to przeguby kuliste. Wyklucza-
j one wzajemne przesunicia poczonych elemen-
tw, ale nie ograniczaj wzajemnych obrotw. Ukad
pyta/prty/podoe nie moe uzyska sztywnoci jako
cao dziki poczeniom wzowym, gdy s one
niesztywne. Jedyn drog do sztywnej caoci jest
odpowiednia liczba prtw iwaciwa ich konfiguracja.
Przy sztywnych, uniemoliwiajcych wzajemne obroty
wzach wystarczyby jeden prt do sztywnego po-
czenia pyty zpodoem, co nie jest interesujce wtej
pracy.

4. PROCES SYNTEZY

Krok 1: pyta swobodna


Rysunek 3 przedstawia pierwsze siedem ru-
chw wasnych pyty niepodpartej. Czstoci tych
ruchw zawiera tabela 1. Ruch jest zmian pooenia.
Do uchwycenia zmiany wystarcz dwa pooenia. Po-
oenie pocztkowe, nieporuszone pokazuje czarna
Ryc. 2. Model obliczeniowy wmetodzie elementw skoczo- ramka prostopadocienna. Szara brya to pyta po-
nych: (1) element przestrzenny 20-wzowy tworzcy pyt,
(2) elementy prtowe kratowe 2-wzowe tworzce podpory ruszona. Ruchy (1-6) s zasadniczo rne wizualnie
pyty. Rys. autor ipod wzgldem czstoci od ruchu (7). Ruchy (1-6) to

9
Finite element method, http://en.wikipedia.org/wiki/Finite_element_method [dostp: 04-06-2014].
10
Calculix, http://en.wikipedia.org/wiki/Calculix [dostp: 04-06-2014].

68 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


ITERACYJNA SYNTEZA KONFIGURACJI PRZESTRZENNYCH SZKIELETW...

przesunicia iobroty caej pyty, niezmieniajce jej pro- Czsto drga ruchu (7) przewysza
stopadociennej formy. Pyta nie ulega tu deformacji, 10 =100000 razy czstoci ruchw (1-6) zgrupowane
5

nie sprynuje, nie stawia oporu. Przeciwnie, ruch (7) wszarej strefie tabeli 1. Czstoci (1-6) s wic prak-
to sprysta deformacja. Pyta tu pracuje, stawia opr tycznie zerowe wobec (7) ich niezerowe wartoci wy-
deformacji. nikaj znieuniknionej niedokadnoci oblicze na licz-
bach rzeczywistych. Ruchy ozerowych (i praktycznie
zerowych) czstociach nie s drganiami ukad nigdy
nie wraca do pooenia pocztkowego. Czas powrotu,
okres drga odwrotno czstoci jest nieskoczo-
ny. Ruchy takie sygnalizuj jakociowy deficyt konfigu-
racji ukadu, jego niezdolno do przeciwstawienia si
obcieniom zgodnym zdanym ruchem.
Rozwaana pyta niepodparta wykonuje bez
oporu sze ruchw (1-6). Ruchy te wyeliminujemy je-
den po drugim, podpierajc naroa pyty. Naley wy-
bra naroe, ktre wdanym ruchu wasnym mocno si
przemieszcza. Naroe przednie lewe dolne przemiesz-
cza si pionowo wruchach (1) i(5), poziomo poprzecz-
nie wruchach (2) i(3) oraz do przodu-tyu wruchu (4).
Podpierajc pyt, mamy do dyspozycji pionowe supy
i ukone krzyulce. Cienki prt jest zdolny do samo-
dzielnej pracy tylko wzdu siebie. Ruchy poprzeczne
(prostopade lub ukone) do osi prta wymagaj wsp-
pracy wikszej liczby prtw. W pierwszym kroku pod-
pierania pyty zastosujemy supek pionowy w narou
przednim lewym, ktre w ruchach (1) i (5) mocno si
przemieszcza pionowo.

Ryc. 3. Spektrum ruchw wasnych pyty niepodpartej: 1-6 ruchy


niespryste ujawniaj braki podparcia, 7 - pierwszy ruch spr-
Krok 2: pyta oparta na jednym supku
ysty, deformacja. Czarny prostopadocian pyta nieporuszona. Rysunek 4 prezentuje pierwsze sze ruchw
Kolor szary pyta poruszona. Rys. autor wasnych pyty podpartej na jednym supku pionowym.

Tab. 1. Spektrum czstoci ruchw wasnych wzalenoci od liczby prtw podpierajcych pyt. Deficyt prtw.
Sztywno ukadu. Szary obszar czstoci ruchy niespryste; pozostay obszar ruchy spryste.
Czstoci ruchw niesprystych praktycznie zerowe wobec sprystych - 105 razy mniejsze

Numer ruchu wasnego


Liczba
Deficyt Sztywno
prtw/ 1 2 3 4 5 6 7 prtw ukadu
rycina
Czsto [cykle/sek] 105
0/ryc.3 0. 0. 3. 5. 10. 21. 77. 105 6 deficyt

1/ryc.4 0. 3. 5. 7. 21. 56. 105 5 deficyt

2/ryc.5 0. 5. 6. 21. 56. 105 4 deficyt

3/ryc.6 0. 6. 21. 54. 105 3 deficyt

4/ryc.7 0. 7. 51. 105 2 deficyt

5/ryc.8 0. 27. 105 1 deficyt

6/ryc.9 18. 105 0 sztywny


rdo: oprac. autora

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 69


Z. RYCHTER

ten ograniczyby krzyulec (nachylenia / lub \ ) wpasz-


czynie pionowej zawierajcej krawd podun (dwie
moliwe krawdzie). W ruchu (4) pionowo przemieszcza
si krawd tylna. Krawd t naleaoby podeprze
supkiem pionowym, wjednym lub drugim narou. W
ruchu (5) pionowo przemieszcza si prawa krawd
poduna, co sugeruje zastosowanie pionowego sup-
ka na jednym lub drugim kocu tej krawdzi. Wszystkie
wymienione pooenia drugiego prta ograniczaj ja-
kie przemieszczenie, wic maj sens konstrukcyjny.
Projektant moe wybra dowolny wariant. W dalszych
rozwaaniach zastosowano krzyulec onachyleniu (\),
lecy wpaszczynie czoowej, czcy si u gry ze
supkiem. Te dwa prty tworz pionowy trjkt, form
niezwykle istotn wtworzeniu sztywnych ukadw pr-
towych.

Krok 3: pyta oparta na jednym supku ijednym


krzyulcu

Ryc. 4. Spektrum ruchw wasnych pyty opartej na jednym pr-


cie: 0 badany ukad, 1-5 ruchy niespryste ujawniaj braki
podparcia, 6 - pierwszy ruch sprysty. Rys. autor

Czstoci tych ruchw pokazuje tabela 1. Zerowych


(praktycznie zerowych) czstoci ruchw jest pi
(szara strefa, tab. 1). Czsto ruchu (6) jest olbrzymia
w stosunku do czstoci ruchw (1-5). Zatem (6) to
ruch, w ktrym konstrukcja deformuje si sprycie,
zoporem. Ruchy (1-5) s wykonywane bez oporu, po-
kazujc niedostatki podparcia pyty. W adnym ruchu
(1-6) podparte supem naroe pyty nie przemieszcza
si pionowo. Jeden prt odebra wic pycie jeden sto-
pie swobody11.
Ruchy (1-5) sugeruj sensowne pooenia dru-
giego prta. Ruchy (1-2) zawieraj przesunicie po-
ziome krawdzi czoowej. Ruchy te ograniczyby krzy-
ulec, pochylony w lewo (\) lub w prawo (/), lecy Ryc. 5. Spektrum ruchw wasnych pyty opartej na dwch pr-
w paszczynie pionowej zawierajcej krawd. Ruch tach: 0 badany ukad, 1-4 ruchy niespryste ujawniaj braki
podparcia, 5 - pierwszy ruch sprysty. Rys. autor
(3) to gwnie przesunicie poziome wzdu pyty. Ruch

11
Degrees of freedom, http://en.wikipedia.org/wiki/Degrees_of_freedom_(mechanics) [dostp: 04-06-2014].

70 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


ITERACYJNA SYNTEZA KONFIGURACJI PRZESTRZENNYCH SZKIELETW...

Rysunek 5 pokazuje pierwsze pi ruchw ktra przesuwa si wzdu siebie. Zgodnie z ruchem
wasnych pyty podpartej na dwch prtach jednym (2) mgby to by supek na tylnej krawdzi, ktra prze-
supku ijednym krzyulcu, tworzcych trjkt. Czsto- mieszcza si pionowo. Wedug ruchu (3) winien to by
ci tych ruchw zawiera tabela 1. Tylko cztery pierwsze supek na prawej krawdzi podunej, ktra przesuwa
ruchy (1-4) s wykonywane bez oporu, zzerowymi cz- si w pionie. Z tych rwnoprawnych moliwoci wy-
stociami, sugerujc braki podparcia. Dwa zastosowa- brano supek pionowy, podpierajcy prawy naronik
ne dotychczas prty podporowe ograniczyy liczb ru- czoowy.
chw pyty swobodnej z szeciu do czterech, a wic
oba prty zostay zastosowane poprawnie. Kolejny prt
naley ustawi tak, by ograniczy jedno zduych prze-
mieszcze wruchach wasnych (1-4). Wedle ruchu (1)
naleaoby uy krzyulca (orientacje / lub \ ) wpasz-
czynie pionowej na tylnej krawdzi poziomej, ktra
przesuwa si wzdu siebie. Ruch (2) sugeruje uycie
krzyulca (orientacje / lub \ ) wpaszczynie pionowej
jednej lub drugiej krawdzi podunej, ktre przesuwaj
si wzdu siebie. Ruch (3) podpowiada zastosowanie
supka pionowego na jednym lub drugim kocu tylnej
krawdzi, ktra porusza si pionowo. Ruch (4) suge-
ruje uycie supka pionowego na jednym lub drugim
kocu prawej krawdzi podunej, ktra przemieszcza
si w pionie. Spord wymienionych moliwoci wy-
brano krzyulec wpaszczynie lewej krawdzi podu-
nej, czcy si u gry z dwoma ju dodanymi prta-
mi. Tworzy to trjktn piramid, form podstawow
wsztywnych przestrzennych konstrukcjach prtowych.
Zauwamy, e paski trjkt podporowy na ryc. 5 jest
sztywny w swojej paszczynie; w adnym z ruchw
(1-5) wierzchoek trjkta nie porusza si wpaszczy-
nie trjkta. Zgodnie zruchem (2) paski trjkt nie jest
sztywny wkierunku poprzecznym do paszczyzny trj- Ryc. 6. Spektrum ruchw wasnych pyty opartej na trzech pr-
kta. Dodanie do trjkta krzyulca wpaszczynie po- tach: 0 badany ukad, 1-3 ruchy niespryste ujawniaj braki
podparcia, 4 - pierwszy ruch sprysty. Rys. autor
przecznej tak, by powstaa trjktna piramida, winno
wyeliminowa ten brak sztywnoci.

Krok 4: pyta oparta na jednym supku idwch Krok 5: pyta oparta na dwch supkach idwch
krzyulcach krzyulcach
Rysunek 6 pokazuje pierwsze cztery ruchy wa- Rysunek 7 przedstawia pierwsze trzy ruchy wa-
sne pyty opartej na trzech prtach, tworzcych trjkt- sne pyty opartej na czterech prtach dwch sup-
n piramid. Tab. 1 przedstawia czstoci tych ruchw. kach i dwch krzyulcach. Czstoci tych ruchw s
Ukad tak oparty ma tylko trzy ruchy (1-3) ozerowych zawarte w tabeli 1. Tylko dwa ruchy wasne (1-2) s
czstociach, wykazujce braki podparcia. Dowodzi wykonywane bez oporu. Oznacza to, e cztery prty
to, e trjktna piramida odebraa pycie niepodpartej, podporowe zostay uyte prawidowo odebray one
o szeciu ruchach swobodnych, trzy stopnie swobo- pycie swobodnej cztery stopnie swobody. Pozostae
dy. Ruchy (1-4) pokazuj, e wierzchoek piramidy nie dwa ruchy wykonywane bez oporu sugeruj sposb
przemieszcza si wadn stron. Punkt zamocowany umieszczenia pitego prta podporowego. Wedle ru-
do wierzchoka piramidy trjktnej traci wszelkie mo- chu (1) prt ten winien by krzyulcem umieszczonym
liwoci. Prtowa piramida trjktna jest ztego powodu w paszczynie pionowej zawierajcej tyln krawd;
podstawowym prefabrykatem do budowy sztywnych krawd ta porusza si poziomo, wzdu siebie. Zgod-
konstrukcji przestrzennych. nie zruchem (2) krawd ta porusza si pionowo, wy-
Ruchy swobodne (1-3) wskazuj na moliwe po- maga wic podparcia supkiem, na jednym lub drugim
zycje czwartego prta podporowego. Wedle ruchu (1) kocu. Do dalszych rozwaa wybrano pionowy su-
winien to by krzyulec wpaszczynie krawdzi tylnej, pek na lewym kocu tylnej krawdzi pyty.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 71


Z. RYCHTER

Krok 7: pyta oparta na trzech supkach itrzech


krzyulcach
Rysunek 9 pokazuje pierwszy ruch wasny (1)
pyty opartej na szeciu prtach trzech supkach
i trzech krzyulcach. Czsto tego ruchu podaje ta-
bela 1. Ruch (1) to skrcanie pyty powizane z wy-
duaniem/skracaniem tylnego krzyulca. Ruch jest
spryst deformacj, drganiem z niezerow czsto-
ci. Spektrum ruchw wasnych badanego ukadu nie
zawiera wogle ruchw ozerowych czstociach, wy-
konywanych bez oporu. Z tego powodu pyta oparta
na szeciu prtach, w sposb podany na ryc. 9, jest
ukadem wpeni podpartym.

Ryc. 7. Spektrum ruchw wasnych pyty opartej na czterech pr-


tach: 0 badany ukad, 1-2 -ruchy niespryste ujawniaj braki
podparcia, 3 - pierwszy ruch sprysty. Rys. autor

Krok 6: pyta oparta na trzech supkach idwch


krzyulcach
Rysunek 8 prezentuje pierwsze dwa ruchy wa-
sne pyty opartej na piciu prtach trzech supkach
idwch krzyulcach. Czstoci tych ruchw s zawarte
wtabeli 1. Tylko pierwszy ruch wasny (1) jest wykony-
Ryc. 9. Spektrum ruchw wasnych pyty opartej na szeciu
wany bez oporu. Pi uytych do tej pory prtw pod- prtach: 0 badany ukad, 1 - pierwszy ruch deformacja spr-
porowych ma prawidowy ukad odebray one pycie ysta. Brak ruchw niesprystych ukad wpeni podparty.
pi stopni swobody. Do odebrania pozosta tylko ruch Rys. autor
(1), wktrym tylna krawd przesuwa si wzdu siebie.
Ruch ten podpowiada uycie krzyulca wpaszczynie
pionowej tylnej ciany konstrukcji. Krzyulec ten moe 5. KONSTRUKCJE ALTERNATYWNE
mie dwa rwnoprawne nachylenia( / lub \ ). Do dalszej Pene podparcie pyty za pomoc mniej ni sze-
analizy wybrano krzyulec (/). ciu prtw nie jest moliwe, gdy w kadym kroku
procesu syntezy dodawany by prt konieczny, ogra-
niczajcy konkretne przemieszczenie. Oglne prawo
kinematyki mwi, e ciao swobodne ma wprzestrze-
ni trjwymiarowej sze stopni swobody.12 Co wane,
istniej ukady szeciu prtw zapewniajce pene
podparcie pyty, inne od ukadu z ryc. 9. W procesie
syntezy pojawiay si liczne alternatywne moliwoci
dodawania kolejnych prtw. Jako pierwszy prt zo-
sta wybrany pionowy supek, ale moe to by dowolny
prt. W drugim kroku (ryc. 4), opisano dziesi moli-
wych wariantw uycia drugiego prta, wpostaci sup-
Ryc. 8. Spektrum ruchw wasnych pyty opartej na piciu pr- ka lub krzyulca. W trzecim kroku (ryc. 5), pojawio si
tach: 0 badany ukad, 1-ruch niesprysty ujawnia braki pod- take dziesi sensownych pooe trzeciego prta
parcia, 2 - pierwszy ruch sprysty. Rys. autor
supka lub krzyulca. W kroku czwartym (ryc. 6), opisa-

12
Degrees of freedom, http://en.wikipedia.org/wiki/Degrees_of_freedom_(mechanics) [dostp: 04-06-2014].

72 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014


ITERACYJNA SYNTEZA KONFIGURACJI PRZESTRZENNYCH SZKIELETW...

no sze prawidowych zastosowa czwartego prta,


supka lub krzyulca. W pitym kroku (ryc. 7), wystpiy
cztery sensowne pooenia pitego prta - krzyulca
lub supka. W kroku ostatnim (ryc. 8), moliwe byy dwa
prawidowe pooenia krzyulca, ostatniego, szstego
prta. Proces syntezy ma wiele moliwych cieek, zo-
onych zdecyzji podejmowanych wkolejnych krokach.
Inna cieka daje na og inny wynik ukad szeciu
prtw. Zbir wszystkich cieek (drzewo decyzji pro-
jektowych) jest zoony. To zaleta z punktu widzenia
projektanta, gdy oznacza to istnienie wielu rozwiza Ryc. 11. Ukad wpeni podparty na siedmiu prtach: czterech
zadania syntezy. pionowych itrzech ukonych. Rys. autor

podparty, majcy cztery supy, wymaga zatem cznie


siedmiu prtw.
Ukady skonstruowane powyej s sztywne
przy niewielkiej liczbie prtw. Prostota jest drog do
ekonomii, ekspresji i elegancji.13 Majc zagwaranto-
wan sztywno, do kadego z tych ukadw mona
swobodnie doda dowoln liczb prtw, dowolnie
rozmieszczonych. W praktyce czsto si tak dzieje.14

PODSUMOWANIE
Ryc. 10. Ukad wpeni podparty na szeciu prtach ukonych.
Rys. autor W pracy przedstawiono prost procedur ite-
racyjnego, wizualnego, interaktywnego projektowania
Rysunek 10 przedstawia jedno z alternatyw- sztywnych, przestrzennych konfiguracji ustrojw szkie-
nych rozwiza problemu penego podparcia pyty za letowych. Jest to procedura wirtualna, realizowana
pomoc szeciu prtw. Wszystkie prty s tutaj krzy- z uyciem narzdzi geometrycznych i obliczeniowych
ulcami. Wrd podpr nie ma pionowych supkw. CAD. Procedura polega na cyklicznym powtarzaniu
Analiza spektrum drga wasnych tego ukadu poka- krokw testowania irozbudowy. Testowanie to wirtual-
zuje, e pierwszy ruch wasny jest ruchem zoporem. ne potrzsanie, wykorzystujce algorytm analizy drga
Jest to wic ukad poprawnie podparty. wasnych. Testowanie wykrywa ewentualne ruchy wy-
Podparcie pyty szecioma prtami moe, ale konywane bez oporu, wymagajce uzupenienia kon-
nie musi by podparciem penym. Nie kady ukad figuracji projektowanego ukadu. Rozbudowa polega
szeciu prtw eliminuje wszystkie ruchy wykonywane na dodawaniu prtw wkierunku wykrytych niesztyw-
bez oporu; moe by konieczne zastosowanie wikszej nych ruchw ukadu. Proponowana procedura moe
liczby prtw. Rysunek 11 przedstawia pyt opart na by zastosowana do syntezy ukadw dowolnej zoo-
siedmiu prtach czterech supkach itrzech krzyul- noci. Jest ona szczeglnie przydatna wprojektowaniu
cach. wstpnym, koncepcyjnym, gdy ukad nie jest jeszcze
Zastosowanie czterech pionowych supw na- kompletny, zdolny do przenoszenia obcie. Tradycyj-
ronych jest bardzo czste wpraktyce. Spektrum drga ne narzdzia analizy konstrukcji (analiza statyczna) s
wasnych takiej pyty (bez krzyulcw) zawiera trzy ru- wtakich warunkach bezsilne. Pokazany proces synte-
chy wykonywane bez oporu. S to ruchy wpaszczy- zy jest na tyle prosty, bezporedni iwydajny, e moe
nie pyty, ktra lizga si po powierzchni wyznaczonej stanowi wygodne narzdzie wspierajce twrcze po-
przez grne koce supw. Eliminacja tych trzech ru- szukiwania winteraktywnym projektowaniu architekto-
chw wymaga uycia trzech krzyulcw. Ukad wpeni nicznym.

13
A. Allen, W. Zalewski, Form and forces. Designing efficient expressive structures, Wiley, Hoboken NJ 2010, s. 602.
14
Ibidem, s. 424.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014 73


Z. RYCHTER

2. Computer aided design, http://en.wikipedia.org/wiki/


LITERATURA Computer-aided_design [dostp: 04-06-2014].
3. Degrees of freedom, http://en.wikipedia.org/wiki/
1. Allen A., Zalewski W. (2010), Form and forces. Degrees_of_freedom_(mechanics) [dostp: 04-06-
Designing efficient expressive structures, Wiley, 2014].
Hoboken NJ. 4. Finite element method, http://en.wikipedia.org/wiki/
2. Salvadori M. (1990), Why buildings stand up, W.W. Finite_element_method [dostp: 04-06-2014].
Norton & Company, New York. 5. Vibration, http://en.wikipedia.org/wiki/Vibration
[dostp: 04-06-2014].

RDA INTERNETOWE Prac wykonano w ramach projektu badawczego


S/WA/1/11 Politechniki Biaostockiej.
1. Calculix, http://en.wikipedia.org/wiki/Calculix [dostp: Autor wyraa podzikowanie anonimowemu recenzentowi za
04-06-2014]. uwagi, ktre umoliwiy wyklarowanie celu pracy iznaczenia jej
wynikw.

74 ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2014