Anda di halaman 1dari 196

HALIT SHAMATA

HALIT SHAMATA

DYER TË PAPUTHITURA

ROMAN

1
KAPITULLI I PARE

Kujtimit të paharruar të prindërve


autori

2
HALIT SHAMATA

I.SIRENAT

3
KAPITULLI I PARE
Një sirenë policie që përshkoi qytetin e madh
bregdetar, e solli në vete, aq sa i duhej për të kuptuar se
kishte kohë që ecte kuturu. Mbase në qytetet e mëdha
njeriu i vetmuar është i dënuar të ecë kuturu, duke qenë
lehtësisht i krahasueshëm me një farë specie lirie të
penguar në të dyja këmbët. Në qytetet e mëdha njeriu
ndjehet më i vogël se ç’është, apo më i vogël sesa mendon
se është. Sidomos, kur numri i atyre që të përshëndesin
apo mund t’i përshëndesësh në rrugë, është aq i vogël, sa
asnjë herë s’të bie radha të gjesh një të njohur, edhe sikur
t’i biesh kryq e tërthor qytetit tërë mbasditen e vrenjtur e
të lodhur.
Por ky ishte qyteti i tij ku në rrugë takonte aq
shumë të njohur, sa nganjëherë ia donte puna të bënte të
hutuarin dhe kur dikush e qortonte për mosbegenisje, ai
aty për aty shfajsohej me formulën e thjesht: “Më fal, s’e
kisha mendjen! Eh, ku ta kesh më parë këtë të bekuar
mendje!”
Kishte ditë që qyteti i tij kishte filluar t’i bëhej pak
nga pak, i largët dhe i panjohur…

Qëndroi një çast për të kuptuar nëse i kishte


këmbët të lira dhe nisi të kuturisej sërish. Sirena e policisë
tashmë ishte shuar plotësisht dhe ai kroi veshët si për të
pastruar mbeturinat e zhurmave të saj, që gjithsesi i
ndjente ende.
Në fillim ai as kishte dashur ta pranonte, as kishte
dashur të pajtohej me atë që po ndodhte me të kohët e
fundit, apo më mirë të thoje këto dy-tri javët e fundit.
Nganjëherë i ngjante se kjo gjendje kishte vite që kishte
4
HALIT SHAMATA
nisur ta mundonte, por ai e kishte mbajtur të fshehtë
prej…vetes më shumë. Vetes nuk mund t’i mbash asnjë të
fshehtë, por sidiqoftë ajo i merr vesh të fundit të vërtetat.
“Ç’do të thotë “merr vesh”. Do të thotë “ bie në vesh, apo
futet së paku, në njërin nga veshët”.
Pikërisht aty fshihej dhe e keqja. Prej ditësh
zhurmat dhe zërat i mbeteshin për një kohë të gjatë nëpër
veshë. Më shumë se jehonë e zakonshme zërash, ishte një
teknikë e veçantë e riprodhimit të asaj që kishte dëgjuar
më parë që, pasi përzihej në brendësi me zëra të fjetur prej
kohësh, rikthehej në mënyrë të padurueshme në zgavrën e
veshit.
Kur zhurmat faniteshin, ndjehej një çast krejt i
shurdhët dhe pothuajse nuk arrinte të dëgjonte asgjë. Ishte
një lloj shkëputje e beftë e dëgjimit, njëlloj siç ndodh kur,
duke mbajtur nëpër duar telekomandën e televizorit,
shtypim pa dashje butonin që shuan zërin.
Sërish kroi veshët që i ndjente të ngarkuara me
sirena të shumta policie. Këto të fundit i qenë
shumëfishuar, saqë e ndjente veten në mes të një
operacioni policor, i cili më shumë synonte të krijonte
zhurmë enkas për të, sesa të ndjekë keqbërësit.
Ndali hapin dhe frymën. Mendoi se mund të ulej
diku, qoftë edhe në bordurën e ngritur përgjatë bregut që
ndante detin nga shëtitorje kryesore. Bordura e vjetër prej
betoni, e gërryer nga ujët, riprodhonte një llokoshtimë të
lehtë pas çdo dallge. U tendos një çast për të dëgjuar
zhaurimën e dallgëve, por qe e pamundur. Sirenat
vashdonin të zhurmonin pa pushim në veshë dhe dhjetra
makina policie, i silleshin përqark .
5
KAPITULLI I PARE
Ishte rreth të dyzetave dhe e kishte parë me mijëra
herë detin, po aq sa kishte ndjekur me sy makina policie
të të gjitha markave. “Së paku ato të hershmet që vinin e të
mernin në mes të natës nuk kishin sirena, - mendoi. - Por
sidoqoftë kishin të trokitura të forta, të frikshme…eh!!”
Tashti detin e shihte si një peisazh të shurdhët, si
një muzikë të ngrirë brenda të veshëve. U përpoq të zerë
dy veshët me duar, por zhurmat erdhën e iu shtuan më
fort. Duke u përjekur më kot të lirohet prej tyre, sesi i
shkoi nëpër mend se sirenat, përfshirë edhe ato të policisë,
ishin të lidhura me detin. Preku me duar bordurën prej
betoni, të gërryer nga ujët, aty midis tokës dhe detit dhe e
ndjeu veten në kufijtë e një farë zbulimi.
Kroi sërish njërin vesh me gishtin e vogël dhe në të
i mbeti një copë dyll, nga ai i zakonshmi i veshëve. E
vështroi me vëmendje një farë kohe, gjersa ndjeu se diku u
përhumb. “Uliksit do t’i mjaftonte ky dyll për të zënë
veshët e shokëve të tij, kur kaloi në bregun e sirenave” - se
si i shkoi në mendje.
“Secilit i mjafton dylli që prodhojnë veshët e tij
për të mos dëgjuar këngën e sirenave, përveç meje. Mbase
edhe Uliksit nuk i mjaftonte, prandaj urdhëroi ta lidhnin
fort në direkët e anijes.”
Ndjeu lehtas kënaqësi kur mendoi se mbase qe një
farë Uliksi, nën mundimin e sirenave. Po aty për aty e
mbuloi ankthi, kur mendoi se një ditë zhurmat dhe
dhimbjet e veshëve mund të bëheshin aq të padurueshme,
saqë mund të kërkonte ta lidhnin diku. Një çast e ndjeu
veten disi më të qetë dhe mendoi se dylli i veshëve është e
vetmja mbetje mitologjike e njeriut të sotëm.
6
HALIT SHAMATA
Pastaj iu duk se u ngatërrua në atë çka dinte nga
mitologjia. Sirenat që ishin një specie shtojzovallesh (shtoja zot
vallen!) atë që u tepronte nga gruaja e zhveshur, e kishin të
mbuluar me luspa. Gjysëm-peshk, gjysëm-grua. Gjysëm-det,
gjysëm-tokë. Apo gjysma e tokës dhe gjysma e detit.
Për një çast ndjeu se humbi një farë ekuilibri. Iu
duk se në njërën dorë mbante gjysmën e gruas së
zhveshur, që para pak çastesh i kishte zhurmuar nëpër
veshë, ndërsa në dorën tjetër gjysmën e tokës e cila,
krahasuar me të parën, ishte gati e papeshë, flurore. Kroi
përsëri njërin vesh për të kuptuar se gjithçka kishte qenë
një iluzion.

Mu fare pranë bregut, pulëbardhat ngritën një re të


bardhë të kuisurash njërrokëshe që më shumë të krijonin
përshtypjen se dilte nga uji. Ishte si një këngë e
shkërrmoqur sirenash, shpërndarë nëpër det. Ai mendoi se
pulëbardhat kishin vite që nuk i shqiteshin peisazhit në atë
vend ku ai kishte qëndruar i ulur për disa minuta. Një herë
mendoi të zinte veshët me duar, i frikësuar se mos
klithmat e tyre gjysëm-vajtuese mund t’i zhurmonin në
veshë. Kjo do të thoshte t’i shtohej ekuipazhit të anijes së
Uliksit. Por ai nuk kishte ndër mend të kthehej në shtëpi
pas dhjetë vjetësh, pasi edhe kështu me ndonjë vonesë të
vogël, darkën e hante gjithmonë të ftohtë.
A thua t’i kenë zënë veshët me dyllin e veshëve të
tyre? Cila është domethënia e vërtetë e dyllosjes së
veshëve? Mbase nga që nuk i bënin dot ballë tundimit të
rrugës së gjatë, shumë të gjatë, gati pa kthim, në shtëpitë e
tyre, ku gratë nuk ishin të përgjysmuara, por edhe ashtu të
7
KAPITULLI I PARE
plota peshonin fare pak?! Apo ndoshta vetë sirenat ishin
shartesa simbolike të rrezikut të detit dhe dyllosja ishte një
mënyrë për të kaluar rrezikun e momentit, rrezik që mund
të ketë zgjatur, aq kohë sa i zgjati atij zhurmimi i sirenave
të policisë në veshë? Apo ndoshta aq sa i duhet një gruaje
të pashpresë të shprehë gjithë mallin dhe dhimbjen për të
shoqin, që s’e ka parë prej shumë vitesh dhe ndoshta e ka
humbur tërësisht shpresën se mund të kthehet një ditë?!
Pikërisht malli e kthen gruan në një gjysëm gruaje, ndërsa
humbja e shpresës zë e luspon gjysmën tjetër që tepron
prej saj! Apo gjysma tjetër prej peshku është e nevojshme
për të kontrolluar detet dhe versioni i gjysmës prej zogu
për të kontrolluar qiejt.( “Ndoshta je në qiell”- iu duk se
dëgjoi një zë nga përbrendësia e vetes!)
Ndoshta dyllosja mitologjike e veshëve pranë
ishullit të sirenave që imitojnë zërat më të dashur, që
mund të dëgjosh, është e lidhur me një nevojë njerëzore,
sado të përkohshme, për t’u izoluar nga të tjerët, bile edhe
nga më të dashurit e mundshëm, për të dëgjuar në qetësi të
plotë zërat përbrendësorë që të shkëpusin tërësisht nga
bota e madhe e zhurmave dhe zërave të rastit, sikurse në
një fotolaborator, errësira është kushti i vetëm për të
nxjerrë nga celuloidi dritën e domosdoshme. Ndoshta
njeriu pa u izoluar nga bota e përditshme e zërave, nuk
mund të besojë që ka një zë të vetin, të pariprodhueshëm,
të paimitueshëm. Dhe mbase sirenat që vajtonin duke
imituar gratë e tyre, që prisnin më kot, janë një iluzion se
zërat e dhembjes dhe të dashurisë janë vetëm
përbrendësore dhe si të tillë, ata as nuk mund të imitohen e
as nuk mund t’i rezistohet tundimit të tyre. Dyllosja e
8
HALIT SHAMATA
veshëve përballë zërave kallp është mekanizmi më i
përsosur i dëgjimit, që shënon njëkohësisht edhe pragun e
shurdhimit njerëzor përballë zërave të përditshëm të
riprodhuar në mijëra kaseta të ngjashme me ato që
tregtohen me shumicë, në çdo pesë metra treg.
Për shkak të një dallge që u përplas më shumë se
ç’mund ta besonte në bordurën prej betoni të mplakur nga
gërryerjet, pati ndjesinë e zgjimit nga një gjumë që se
kishte fjetur kurrë. Sa herë që veshët i çliroheshin nga
zhurmat kishte ndjesinë e zgjimit të papritur, të
pakapshëm, që më shumë i shkaktonte të dridhura, se të
trembura. “Sidoqoftë, të zgjohesh pa fjetur, është shumë
më mirë se të flesh e të mos zgjohesh më”- mendoi një
çast.
Ai do të pranonte të lidhej më fort se Uliksi, bile në
direkun më të lartë, mjafton që të dëgjonte përplasjen e një
dallge në breg. Do t’u ekspozohej të gjitha tundimeve e
mundimeve. Mendoi se gjërat e rreme nuk janë aq të
rreme kur imitojnë të vërtetat dhe për t’i besuar ato si të
vërteta, duhet një tendosje e fuqishme, një përqëndrim aq i
madh, që bën të të sekretojë nën gjuhë një shije e
papërcaktuar, që provon se kemi të bëjmë me imitim të së
vërtetës, e cila në mos qoftë e hidhur, në rastin më të mirë
është pa shije. Ndërsa e vërteta e vërtetë ka gjithmonë
shije të hidhur. E vërteta e paralajmëruar e Uliksit përballë
sirenave ka më shumë shije profetike, ndërsa të rremet e
parathëna joshin më shumë njerëzit që nuk duan andrralla
profetike e që, në rastin më të volitshëm, shfaqen si
profetë të rremë, të cilët mund t’i gjesh me shumicë sot, në
çdo përpjekje për të pronësuar jetën publike.
9
KAPITULLI I PARE
Imagjinoni një çast sikur të vërtetat të pllakosnin
papritur si shi vere dhe secili të kërkonte një strehë për t’u
mbrojtur. Cili do të pranonte prej nesh të përballonte
tundimin e tyre e të kërkonte të lidhej si Uliksi në mes të
shiut për të mësuar ato të vërteta që i dimë prej kohësh e
nga që nuk duam t’i pranojmë dhe që në gjuhën e
përditshme të hipokrizisë sonë i quajmë mistere dhe ku i
vetmi mister është egoizmi ynë për të mos i pranuar ato
dhe për të shijuar në vend të tyre këngën e sirenave?

Kishte filluar të errej kur ndjeu në fytyrë piklat e


para të shiut. Në fillim mendoi se mund të qenë stërpiklat
e dallgëve që kishin filluar të zmadhoheshin në breg dhe u
çua vërtikthi nga vendi ku rrinte prej kohësh, jo aq për t’i
shpëtuar dallgëve, sesa për të ikur nga labirinthi i
mendimeve ku qe futur pa e kuptuar. Binte shi i vërtetë
pas të cilit qyteti kishte ndezur nje nga një dritat. Ndjeu
nevojën të lagej ca, të qëndrontë ca në shi për më tepër që
veshët i kishte tërësisht të çliruar nga zhurmat. Ishte kjo
arsyeja që qyteti i madh iu duk i zbrazët, si një guaskë
njerëzore që deti e kishte nxjerrë rastësisht në breg. Iu
kujtua se kur ishte i vogël, ndiqte bregun e detit për orë të
tëra për të gjetur guaska të mëdha. Më të rriturit thonin se
po t’i vije ato në veshë, do të dëgjoje zhurmën e detit,
ditën që ai e kishte nxjerrë në breg.
Qyteti ishte i qetë, gati ndjehej i zbrazët. “Duket që
deti e ka nxjerrë në breg në një ditë të paqtë.”- dhe pasi
bëri disa hapa u ndal në mes të shëtitores së madhe, edhe
kjo e zbrazët, për shkak të përshtypjes së zbrazët që të

10
HALIT SHAMATA
jepte përgjithësisht qyteti. Ashtu i ndalur siç qe, vuri vesh.
Asnjë sirenë policie nuk dëgjohej më.
“Sidoqoftë nesër duhet të gjej patjetër një mjek,”-
mendoi, teksa nguti hapat për t’u kthyer në shtëpi”.

11
KAPITULLI I PARE

2.KUJDESTARI I KOHËS

Koha është e shkurtër,


sepse rruga është e gjatë.

Françesko Petrarka

Kulla e gurtë e orës së madhe të qytetit i kishte


kaluar të treqindtat. E ngritur në një nga kodrinat e rralla
në tërë atë hapësirë anëdetse, gjysëmranishtore, ajo
dominonte qendrën dhe rrethinat me shtatin dhe hijen e saj
e sidomos me të rënat e përditshme të këmbanës që
rrëfenin orët e qytetit të madh. E ndërtuar drejtpërdrejt mbi
12
HALIT SHAMATA
një rrasë shkëmbore, pa pasur nevojë për themele, ajo
thirrej ndryshe edhe Sahati i Pazarit, për shkak se ngrihej
mbi qendrën tregtare të qytetit ose Ora e Madhe. Kulla e
gurtë, nja njëzet metra e lartë, ndërpritej në majë nga një
ballkon i madh katërkëndësh, mbi të cilën ishte e vendosur
ora me katër fusha të bardha, të rrumbullakta, që në më të
shumtën e rasteve tregonin të njënjtën orë, në të katër anët
e qytetit. Një çati e lehtë dhe e pjerrët prej tjegullash
ngjante se prishte monotoninë vertikale prej guri gri në të
bardhë.
Në krye, ajo kishte shërbyer si orë diellore. Prandaj
në faqen perëndimore të kullës, ku shtrihej dikur i gjithë
qyteti, në dy të tretat e lartësisë, gjendet një rreth i madh
prej guri të bardhë, në qendër të të cilit ka ende një shufër
metalike hija e së cilës, bënte punën e akrepave. Ora
punonte natyrisht vetëm në ditë me diell. Ishte një
mekanizëm primitiv, por preciz, i sjellë nga vendet e
nxehta të Lindjes, ku dielli është i përditshëm.
Në mesditë, kur të gjitha hijet zhduken, edhe sot
mund të shohësh, sesi hija e shufrës metalike futet e gjitha
në vrimën, që shërben si qendër e rrethit të madh prej guri
të bardhë. Thonë se nuk mund të gjendet metodë më e
mirë për të matur mesditën e saktë. Në qytet ka ende të
moshuar, që kohën e faljes e masin me anë të orës diellore,
të gdhendur në faqen perëndimore të kullës, aty ku dhe sot
shtrihet pjesa më e madhe e qytetit.
Nga brenda, kulla i ngjan një këmbanoreje
madhështore, me këmbanën prej bronzi të varur në kupë të
saj, e rrethuar nga të katër anët me katër dritare të mëdha,
që shërbejnë për të shpërndarë tingujt. Përmbi dritaret
13
KAPITULLI I PARE
ndodhen katër fushat e bardha të orës, që tregojnë të
njënjtën orë në të katër anët. Thonë se këmbana ka një
përqindje të lartë ari dhe me këtë shpjegohet tingulli i
kulluar që përhapet disa kilometra larg në fushë dhe në
det. Për këtë shkak kishin tentuar ta vidhnin disa herë, por
kishte qenë e pamundur. Në qytet thuhej se ishte më e
lehtë të merrej kulla prej guri në shpinë, sesa të rrëmbeje
këmbanën e saj, për shkak të alarmit që lëshonte ajo, sapo
të provoje ta prekje, qoftë edhe rastësisht, pasi ajo kishte
aftësinë të zmadhonte, aq sa mund të dëgjohej në gjithë
qytetin një psherëtimë, sado të rastësishme që dikush e
shfrynte aty pranë.
Në fillim këmbanës i binin me krahë sa herë që
hija e diellit tregonte në rrethin e bardhë prej guri mesditën
apo akshamin.
Diku nga fillimi i shekullit, dikush solli nga një
vend i perëndimit ingranazhet mekanike dhe orët me
akrepa, të cilat iu bashkuan këmbanës së madhe prej
bronzi e floriri. Që nga ajo kohë, këmbana binte në
mënyrë të vetëvetishme dhe ora punonte duke u kurdisur
në çdo njëzet e katër orë, si çdo orë tjetër.
Një shkallare e drunjtë, në formë spirali të ngushtë,
të ngjiste në ballkonin katërkëndësh të Orës së Madhe, sa
herë që e lypte puna. Një herë e një kohë nënshkallët qenë
të mbushura me mijëra fole zogjsh, por një ditë kur
këmbana e madhe u rrëzua, zuri nën vete bashkë me
shkallinat e drunjta, edhe mijëra fole zogjsh të sapolindur
dhe mjaft vezë të paçukitura.

* * * *
14
HALIT SHAMATA

Në gjashtëdhjetë vitet e jetës së tij ora e madhe e


qytetit apo, siç e quante ai, “zemra e madhe e qytetit”,
kishte pushuar vetëm pak ditë, duke bërë vdekjen e
domosdoshme “klinike”, vetëm në ato raste kur duheshin
ndërruar akrepat e dëmtuar apo të ndryshkur, kur duhej
meremetuar a vajisur mekanizmi i madh i këmbanës së
vjetër.
Ai kishte dëgjuar aq shumë të rëna këmbanash në
jetën e tij dhe këtë mund ta llogariste fare lehtë duke
shumëzuar të goditurat e një ditënate të orës së madhe, pa
harruar goditjet teke, që tregojnë gjysmën e orës, me
numrin e ditëve që kishte harxhuar, gjersa kishte arritur të
bëhej gjashtëdhjetë vjeç.
Gjithçka kishte qenë e lehtë për t’u llogaritur,
gjersa një natë gushti afro dy vjet më parë këmbana e
vjetër u shkëput me zhurmë nëpër barkun e gurtë të kullës
duke u krijuar banorëve përreth përshtypjen e tmerrshme
të një tërmeti të fuqishëm, që i bëri të çohen turravrap nga
gjumi ku qenë katandisur aq paqësisht e së bashku me
fëmijët e ç’patën të gjallë tjetër brenda mureve që
dridheshin, t’i ikin në panik zemërimit të tokës, duke
pritur nga çasti në çast që shtëpitë e tyre të thyheshin më
dysh, që çatitë dhe dyshemetë të bëheshin njësh me njëra
tjetrën, mu përpara syve të tyre të tmerruar, që ende ishin
të pasigurtë për numrin e plotë të njerëzve të tyre të afërm.
Por nuk ngjau as njëra, as tjetra. Ai, kujdestari i
orës së madhe, pasi ishte siguruar për njerëzit e tij, kishte
rendur tek kulla e orës së madhe që gjendej afro dyqind
metra larg shtëpisë, kishte hapur derën e kullës përgjysëm
15
KAPITULLI I PARE
dhe kishte kuptuar menjëherë që këmbana e orës qe
rrëzuar dhe që aty kishte bërtitur me zërin e tij gjysëm të
mekur:
- Ka rënë këmbana e orës!
S’u muar vesh nëse kjo ishte një thirrje qetësuese
për njerëzit e lemerisur nga frika e tërmetit, apo një thirrje
për ndihmë. Sidoqoftë, pas afër një orë tmerri dhe pritjeje,
në oborret e shtëpive dhe në sheshet e qytetit njerëzit nisën
njëri pas tjetrit të hyjnë në shtëpitë e tyre, ende të pasigurtë
nëse tërmeti kishte kaluar, apo ai kishte qenë i paqenë,
pjellë e frikës së tyre dhe se e vërteta bile nuk lidhej as me
këmbanën e orës së madhe të qytetit, për të cilën thuhej se
qe rrëzuar. Duke u përpjekur të hapë me zor derën prej
druri të kullës, të bllokuar përbrenda nga këmbana e
madhe e rrëzuar, ai e kuptoi se atë natë të nxehtë gushti
zemra më e madhe e qytetit kishte pushuar së rrahuri.
Që nga ajo ditë, ishin dashur plot dy vjet që
“zemra” të rifitonte sërish të rrahurat, natyrisht jo të
rrahurat e vërteta të dikurshme, por ca të rrahura
artificiale, nga ato që nuk arrijnë të futen mirë ne veshë.

Ai pa Orën e Madhe, që në atë çast tregonte


mesditën në të katër anët e qytetit dhe pati përshtypjen e
një kollosi prej guri të cilit i kanë operuar zemrën e, në
vend të saj i kanë vënë një zemër plastike, që gjithçka
mund të ishte, por kurrsesi zemër, pasi nuk mund të ketë
zemër të gjallë pa të rrahura. Në atë çast këmbana
elektronike e orës dha një të goditje të vetmë për të treguar
gjysmën e orës dhe ai mendoi se goditjet me të cilat ora e
madhe konsumonte pa pushim sekonda, minuta, orë, ditë,
16
HALIT SHAMATA
vite dhe jetë, i kishte dëgjuar që kur kishte arritur të
ndjente zhurmat e para të jetës së tij.
Shtëpia e tij ndodhej nja dyqind metra larg kullës
së gurtë të orës dhe hija e saj e mbasditës arrinte gjer
brenda në oborr. Ata kishin qenë zhurma të përpikta të
përditshme, ritmike, të tilla që nuk kishin kaluar pa lënë
gjurmë në karakterin e tij, në të qenit rigoroz dhe i
përpiktë në çdo punë, a në marrëdhënie me të tjerët. Ai e
kishte kuptuar këtë që ditën e parë kur kishte nisur
shkollën qytetëse. Kurrë nuk i kujtohej që të ishte vonuar
ndonjëherë në shkollë, apo dhe të shkonte më herët se
duhej. Kurrë nuk mbante mend që të kishte humbur qoftë
edhe një orë të vetme mësimi, apo të qe qortuar
ndonjëherë për shkaqe të tilla.Gjatë gjithë viteve të
shkollës ai qe zgjedhur, pa mëdyshjen e askujt, kujdestar
në çdo klasë që hidhte. Vërtet nuk qe nxënës aq i mirë, por
i përkiste asaj kategorie që kurrë nuk shkaktojnë kokëçarje
për askënd, sikurse nuk shquhej për diçka të veçantë,
përveç përpikmërisë natyrore dhe një ritmike të çuditshme,
gati mekanike në të folur, aq sa po të rrije ta dëgjoje për
një kohë të gjatë, gati të merrej fryma. Kjo edhe për faktin
se të gjitha ato që thoshte me një me një rrjedhshmëri të
admirueshme, nuk të ngacmonin gjëkundi dhe e vetmja
gjë që të mbetej në mendje, ishte llapashtitja e gjuhës si
troftë alpine në gojën e gjërë dhe të pështymosur.
Hera-herës të krijonte përshtypjen e një njeriu të
mbyllur që kurrë s’e ka hapur gojën në jetën e tij që, siç
thuhet në këto raste, i qelbej ajri brenda gojës. Por, sapo t’i
ngacmohej dëshira për të biseduar, ishte e vështirë të
dalloje llafazanërinë nga elokuenca.
17
KAPITULLI I PARE
Nuk i pat mbushur ende të njëzetat kur i ati, me të
cilin nuk pati shkëmbyer ndonjëherë dy fjali të plota,
hijerëndë dhe njeri me influencë në administratën lokale, i
kishte gjetur punën më të përshtatshme në botë, kujdestar i
Orës së Madhe të qytetit, ose Sahatit të Pazarit siç thuhej
përditazi, për shkak se kulla e tij ngrihej mu mbi zemrën e
tregut të qytetit.
Tashmë gjëja më e rëndësishme dhe më e rrallë e
qytetit të madh ishte bërë e tij. Minutat dhe orët, nga më të
lumturat gjer te ato më të hidhurat, tash e tutje do të ishin
nën kujdestarinë e tij. Një poster i madh i qytetit, sa vinte e
zmadhohej në përfytyrimin e tij gjysëm eterik: “Unë,
qyteti i madh fle nën kujdesin tënd! Shuaj etjen nën
kujdesin tënd! Unë, qyteti, bëj dashuri gjithë natën e zotit
dhe nën të njënjtën kujdestari zgjohem dhe errem!”
Kështu prej dyzet vjetësh ai kishte ndjekur pa
pushim ingranazhin e madh të orës së gurtë, që lëvizte pa
ndërprerje nofullën e madhe prej hekuri, duke copëtuar
kohën e madhe, të pamatshme, në grimca të padukshme
sekonde që këmbejnë njëra-tjetrën, pa arritur të takohen
qoftë edhe një çast të vetëm. Ai dinte me saktësi, jo më
datat, por dhe orët dhe minutat e ngjarjeve të rëndësishme
të jetës së tij dhe të qytetit, orën e martesës, orët e lindjes
së katër fëmijëve, orët egzakte të vdekjes së të dy
prindërve. Dinte me precizion të madh se kush ishin orët
më të lumtura të qytetit dhe ata më fatkeqet, cilat nga orët
sillnin fat dhe cilat ndillnin tersllëk. Ishte një muze i gjallë,
i heshtur dhe i përpiktë i kohës.

18
HALIT SHAMATA
Pjesa më e madhe e qytetit shtrihej në anën
perëndimore të orës së gurtë, pikërisht në atë anë ku
ndodhej edhe deti. Ai ngjitej shpesh në ballkonin e kullës
dhe e ndjente detin fare afër, mu te këmbët e gurta të orës.
Vende-vende gurët qenë gërryer nga pak, sidomos
nga ana e detit, por me gjithkëtë kulla ishte mjaft e
mbajtur për moshën që kishte, gati e pacënuar prej erërave
dhe shirave të jetës së gurtë, gati treqindvjeçare. Ai shpesh
kishte vrarë mendjen se nga mund të ishin sjellë ata gurë,
të fortë e të hijshëm, midis së bardhës dhe grisë së lehtë.
Ku mund të ishin gjetur gjithë ata gurë, kur zona përreth
nuk ishte veçse fushë, ranishte dhe shumë det?!
Herë mendja i thoshte se mund të qenë nxjerrë
gjetiu, ndoshta larg. Ose mund të qenë porositur në ndonjë
vend të huaj e të qenë sjellë të punuar, të gatshëm për t’u
murosur. Pikërisht këtë të fundit donte ta besonte më pak,
sa herë që prekte gurët e ftohtë të kullës së gurtë, që i
përvëlonin duart, sikur të kishte prekur trupin e një gruaje
që vetëm e kishte ëndërruar. Ai besonte se gurët qenë
nxjerrë jo shumë larg nga aty, mbase përtej kodrinave, në
malet më të afërt që dukeshin në horizont e që
prapëseprapë ishin larg. Ndoshta shumë më afër, në njërën
nga kodrinat që qarkonin qytetin përgjysëm. Ndoshta janë
nga e njënjta gurore me gurët e moçëm të rrugës Egnatia,
që vende-vende shfaqej e në pak metra humbiste përsëri
në fushën e gjerë, përbri rrugës që të çonte në Jug.
“ Edhe ata gurë vendas janë - mendonte jo shumë i
sigurt,-se nga deti nuk i sollën xhanëm!” Pastaj ndërronte
mendje dhe mendonte se të dyja hamendjet ishin të
mundshme, bile mendja i shkonte tek një variant i tretë të
19
KAPITULLI I PARE
cilin e besonte, pa ditur se ç’ishte tamam. Dhe gjithë e
keqja vinte se ai dinte fare pak nga historia. Sepse ai ishte
thjesht një kujdestar ore dhe jo historian dhe se historia
s’ka nevojë për kujdestar e kujdestari. Ndërsa legjenda
ishte diçka tjetër, gjersa kalonte duar më duar. Dhe
legjenda e orës ishte e tmerrshme…
…Ndërtuesi i orës së madhe, një bej a pasha
vendas, zgjodhi mjeshtrin më të njohur të perandorisë për
ndërtimin e saj, duke u kërkuar atyre të bëjnë diçka të
veçantë, të madhe që të mos i gjendej shoqja. Thonë që
beu a pashai derdhi para të madhe dhe kur puna u krye,
shtroi për nder të mjeshtrit një gosti të madhe, që zgjati me
ditë e me net dhe pikërisht në mbarim të saj, e helmoi dhe
kurmi i tij i pajetë u gjend mbas shumë kohësh në breg të
detit i prishur e i copëtuar. Legjenda thotë se pashai e vrau
mjeshtrin që të mos përsëritej madhështia dhe hijeshia e
orës së gurtë. Një Zot e di! Kot nuk thonë: “Mos merr
përsipër punë të mëdha që vërtet të japin ca më shumë
emër dhe ndonjë pare më shumë, edhe nëse ta merr
mendja se mund t’i kryesh, pasi nuk dihet ç’ndodh prapa.
Dhe kur të njohin të gjithë, pastaj s’ke ku të fshihesh.! Ja
për shembull, ai çfarë ishte? Thjesht një kujdestar dhe
kujdestaria nuk është ndonjë punë me rëndësi e rrezik! Po
edhe kësaj nuk i dihet!”
Historia e orës së madhe përmbante gjëra më të
kobshme ende. Bile historia e kujdestarëve niste me një
gjë të tmerrshme. Kujdestari i parë që mbahej mend, ishte
hedhur, apo e kishin hedhur lart e poshtë, brenda kullës
dhe ishte gjetur të nesërmen i vdekur. Ai mendoi se
paraardhësi i tij kishte përshkuar atë rrugë që kishte
20
HALIT SHAMATA
përshkuar këmbana natën që u rrëzua me rrapëllimë të
madhe. Veçse pa u ndjerë, pa arritur të shqetësonte askënd
dhe vetëm të nesërmen të afërmit e tij e kishin gjetur të
shtrirë përmbys dhe kishin vënë kujën.
Pas kësaj, askush nuk pranoi të punonte si
kujdestar e për disa kohë këmbana heshti si për mort.
Askush nuk e mori vesh tamam të vërtetën dhe si në të
gjitha rastet kur së vërtetës i mbyllet goja, ajo kthehet në
legjendë duke fituar jetëgjatësi të pamerituar.
Ishte koha kur nga vendi i madh i perëndimit,
kishin mbërritur ingranazhet mekanike të orës dhe qenë
montuar edhe katër fushat e orës së bashku me akrepat.
Ora kishte pushuar së punuari si orë diellore, kur në çdo
orë fikse dikush shkonte dhe i binte këmbanës me krahë.
Tashti ajo binte në mënyrë të vetvetishme, pasi kurdisej në
çdo njëzet e katër orë nga ai që caktohej si kujdestar.
Pikërisht mbrëmjen që kishte nisur punë ora e re,
kishte ndodhur një vrasje. Thonë që vrasësit, pas kësaj,
kishin trokitur në derë të kujdestarit të orës, pikërisht atë
ditë kur kishte pasur edhe ditën e parë të punës. Kishin
trokitur dhe kishin llafosur një copë herë para derës
dykanatëshe të shtëpisë së tij. “Bo, bo, aletet e reja!”-
kishte klithur kujdestari dhe, pasi ishte veshur me ngut,
kishte dalë bashkë me ta. Ka mundësi t’i kenë thënë para
portës dykanatëshe të shtëpisë së tij se dikush ishte parë
duke hyrë në kullën e orës dhe ata mund t’i kenë ofruar
ndihmë duke u paraqitur si njerëz të shtetit. Pas kësaj,
kanë hyrë brenda kullës së errët dhe kanë ndezur fenerin e
vjetër që gjendet nën shkallë. Janë ngjitur me mundim gjer
tek ballkoni i orës dhe, pasi nuk kanë hetuar ndonjë gjë të
21
KAPITULLI I PARE
keqe, kanë marrë shkallët e drunjta në formë spirali të
ngushtë, për të zbritur. Me të vënë këmbën e parë në
shkallë,vrasësit i kanë lypur atij të çonte akrepat një orë
prapa dhe t’i binte këmbanës aq herë sa duhej. Kujdestari,
me sa duket, nuk ka pranuar dhe ata e kanë kërcënuar me
jetën, dueë i vënë thikën në fyt. Thonë që duke dashur t’u
shpëtojë vrasësve, ai mund të ketë rrëshqitur nëpër
shkallët e drunjta e të këtë rënë poshtë, pikë së vdekuri.
Kështu, Ora e Madhe, duke mos dashur të shërbejë si alibi
për vrasësit, e pagoi këtë me jetë kujdestarësh!

* * * *

Ora e madhe prej guri gri nuk qe thjesht puna e tij,


ku ai merrte një rrogë qesharake. Ishte qenia e tij, e ftohtë,
gri, por gjthsesi e saktë, me një ritëm të përhershëm e të
pandalshëm.
Qëllonte që ingranazhi i madh bllokohej dhe
atëherë ora shënonte mesditë nga njëra anë e qytetit dhe
mesnatë në anën tjetër. Atëherë ndodhte që, për shkakun e
tij, banorët e qytetit që nga maja e kullës mezi dukeshin,
nuk ishin më banorë të të njënjtit qytet, as të të njënjtit
shtet, bile as edhe të njënjtit kontinent. Ai ngjiste me një
frymë shkallët e drunjta nëpër barkun e gurtë të kullës për
të ndrequr difektin dhe, kur gjithçka normalizohej, ai ulej
një çast në krye të shkallëve, brenda kullës ku ishte i
ngujuar lumturisht prej vitesh për të parë sesi afroheshin
tek njëra-tjetra pjesët e të njënjtit qytet, e të njënjtit shtet
dhe mbase kontinent.

22
HALIT SHAMATA
Më shpesh ndodhte që të bllokoheshin akrepat e
zinj të orës dhe atëherë ai varej nëpër to me të gjithë
peshën e tij për t’i çbllokuar. Dikur, kur qe më i ri, me
peshën e tij e lëvizte akrepin e madh rreth gjysëm ore,
ndërsa tashti ai peshonte diçka më shumë se një minutë.
Detyra e tij si kujdestar ishte jo vetëm të ndreqte
orën kur ajo mbetej prapa, ose kur çmendej dhe ikte me
orë të tëra përpara, por të kujdesej për mirëmbajtjen dhe të
njoftonte njerëzit e shtetit, kur kishte nevojë për ndreqje e
restaurime.
Atij i kujtohej guri i parë që kishte ndërruar gjatë
dyzet vjetëve kujdestari. Guri i dëmtuar kishte qenë nga
brenda kullës, ngjitur me dyshemenë. E kishte hequr me
kujdes nga muri, po me atë kujdes që njerëzit nxjerrin nga
muret thesaret e fshehura prej kohësh. Guri ishte i
thërrmuar në cepa dhe ai u përpoq ta nxjerrë sa më të plotë
nga vendi ku flinte që prej treqind vjetësh. Një copë e
madhe guri u thye pa zhurmë e i mbeti në dorë, ashtu si
dhëmbi i prishur prej kohësh mbetet në darën e ndrojtur të
dentistit. Kishte mbledhur në një qese prej letre të trashë të
gjitha copat e gurit të thyer dhe të nesërmen qe nisur me
trenin e parë për në kryeqytet.
Në të vetmen zyrë shtetërore që kishte shkelur në
jetën e tij, kishte dorëzuar të gjitha copat e gurit, kishte
dhënë sqarimet e nevojshme dhe pas një jave, kishte
shkuar sërish për të marrë gurin zëvendësues. Guri ishte i
ri, i freskët, me të njënjtën masë dhe pothuaj me të
njënjtën ngjyrë. “I vjetri jetoi treqind vjet, pa u thërrmuar -
mendoi.- Ku i dihet sa jetojnë gurët?! Mbase nuk vdesin

23
KAPITULLI I PARE
kurrë!”- dhe në çast iu kujtua ajo thënia për gurin, drurin
dhe njeriun.
Gjatë rrugës së kthimit, qe ulur i vetëm në një nga
kthinat e trenit të mesditës, kishte nxjerrë gurin nga çanta
dhe e kishte parë me vërejtje.
“ Thuaj shyqyr Zotit, se mund të kishe përfunduar
në një gur varri!”
Guri ishte i rëndë dhe i bukur. ( Nga ta kenë gjetur
vallë?! ) Treni rrokullisej me të njënjtën shpejtësi dhe ai
për një çast pati përshtypjen se qe një gur pa formë, i
hedhur në një qerre, që rrokullisej ngadalë, midis karvanit
të gjatë të qerreve të ngarkuara me gurë pa kurrfarë forme.
Sepse guri pa formë është një gur i vërtetë! Guri i
gdhendur ngjan me një kafshë të zbutur cirku!
Preku përsëri gurin e ftohtë.Gur i zbutur cirku.
Ndërsa ai vetë kishte mbetur një gur i ashpër, me qoshe të
therrta, nga ata që i përdorin vetëm si gur themeli, i
mbulojnë më dhe e i varrosin të gjallë. “Kush pyet për
themelet? Askush! Karabina, mure, harqe, suva, boëjra e
lajle, ja seç është bota që ende s’e ka provuar tërmetin. Por
e keqja është se dikujt nuk i mjafton një tërmet nga ata që
të rrafshojnë me detin për t’u kujtuar për themelitë. Dhe ne
i takojmë kësaj race njerëzish që, duke njohur themelitë e
dobëta të vetes, ngaqë jemi kujdesur të na dalë më shumë
nami se syu, siç i thonë një fjale, duke qenë të bindur për
të gjitha këto, i shkaktojmë vetes, vend e pa vend, tërmete
të përçdoditshme, që në fillim nisin si lojë drithmash, si
dehje dhe marramendje e gjersa det e tërmet bëhen rrafsh
me njëri-tjetrin…”

24
HALIT SHAMATA
Treni uli shpejtësinë dhe shfryu i lehtësuar. Ai e
kuptoi se pothuaj kishte mbërritur. Apo shfrynin buajt e
zinj të lerosur, duke tërhequr qerret që këllkëllonin të
zhytura thellë në baltë?
“Kapllan! - gati thirri me zë të lartë, duke zbritur
shkallët në stacionin prej betoni, ndërsa pa nga larg
Sahatin e Madh të qytetit. I ndodhte shpesh, sa herë hapte
deriçkën e vogël prej dërrase për të filluar punën që në
vend të thoshte bie fjala “mirëmëngjes" të thoshte
“Kapllan!”. Me një ndjenjë të paevitueshme trishtimi dhe
kureshtjeje. Dhe deri më sot, asnjë zë sado i mekur, qoftë
edhe i vdekur, nuk i qe përgjigjur.
Sa herë që i vinte ndër mend ky emër, duke u
munduar ta largojë nga vetja, mendja çuditërisht i shkonte
shumë larg, në Lindjen e Mesme, atje kur prej disa vitesh
vazhdonte e njënjta luftë. I shfaqej vazhdimisht një pirg i
madh gurësh, sjellë me mundim nga fundi i shkretëtirës
për të qëlluar a për të vrarë njerëzit e së njënjtës
shkretëtirë. Mund të qëllonte që vrasësi dhe i vrari të
kishin rastësisht të njënjtin emër ”Kapllan”! Atëherë
njerëzit me emra të njënjtë, shndrroheshin në tigra të
njënjtë që kapërtheheshin me njëri-tjetrin, në mes të
pluhurit e diellit të shkretëtirës, në një betejë që askush
nuk e dinte se do të merrte fund ndonjëherë. Emri i
ngjallte kështu një ndjenjë dyfishe të ndarë në mes nga një
grumbull gurësh të përgjakur nga i njënjti gjak. Atëherë
pirgu i madh i gurëve, që merrte formë të rregullt gurësh të
gdhendur e të ngjitur mbi njëri-tjetrin, me llaç të gatuar me
të bardhën e vezës dhe të kashtisur me lesh dhie të bardhë,

25
KAPITULLI I PARE
bëhej Ora e Madhe e qytetit të tij, ku ai sapo kishte
mbërritur.
Kishte ecur disa metra qesim, pa u kujtuar se në
çantën prej letre të trashë kishte gurin e ri, të freskët, që
deri më tash nuk i përkiste asnjë pirgu të përgjakur gurësh,
nga ata që shërbejnë për të qëlluar mëkatarët.
“Domethënë për të vrarë kundërshtarët”- dhe tendosi
krahun për të peshuar gurin, i cili iu duk disi më i lehtë. I
erdhi në mend lehtësisht fjala e urtë për gurin e rëndë, për
vendin dhe peshën e tij dhe mendoi se një pirg i përgjakur
gurësh, që mblidhen ku të mund, është e vështirë të këtë
atdhe dhe peshë, gjersa është një kob. Ndërsa atij kobin
nuk ia kishte shkaktuar pirgu i gurëve të latuar për të cilin
kujdesej prej dyzet vjetësh, por këmbana.

Ca ditë para se të rrëzohej për vdekje, ai kishte


ndjerë çrregullime në goditjen e saj të zakonshme, që
vetëm ai mund ta kuptonte me vesh. Jo vetëm për sa i
përket saktësisë të numrit të goditjeve që i përkasin një ore
të caktuar, por edhe në zbehjen e goditjes, shurdhimin e
saj, që kur e dëgjoje të linte përshtypjen e një ventriloku
gjigant. Gjersa një natë ajo u lëshua me zhurmë të
padëgjuar, duke marrë me vete gjithë hekurishtet e lidhura
me të, duke i planosur për tokë, duke shkaktuar një
tronditje të tillë që askush në moment, nuk e dalloi nga një
tërmet i fuqishëm e përfundimtar.
Pastaj kishte provuar atë që asnjë nga kujdestarët
para tij nuk mund ta çonte kurrë ndër mend, përfshirë edhe
të parin farë, atë që ishte hedhur, apo e kishin hedhur nga
maja e shkallës prej druri dhe ishte gjetur të nesërmen pa
26
HALIT SHAMATA
jetë e përmbys në dyshemenë e kullës. “Ndoshta atij i qe
mërzitur jeta dhe e kishte gjetur atë punë për shkak të
lartësisë dhe fshehtësisë së shkallëve që të shkaktonin
vdekje të sigurtë dhe të fshehur prej syve të botës. Një Zot
e di tamam të vërtetën!”

Por e keqja nuk qe dorëzuar ende. Një ditë


nëpunësi i bashkisë e thirri dhe i tha se ora nuk mund të
riparohej, pasi qe dëmtuar rëndë dhe mekanizmat e saj nuk
gjendeshin kurrkund. Pastaj dhe orëndreqësit e vjetër
patën vdekur të gjithë, kështu që ajo do të adoptohej si orë
elektronike, përfshirë edhe këmbanën elektronike dhe një
palë bateri të mëdha. Atëherë ai e kishte kuptuar se ora
gjigante prej guri, ishte kthyer në një orë korridori me
lavjerrës. Tingulli që prodhonte, ishte aq mbytës e
monoton, sa i dukej se sa herë që binte, tregonte të
njënjtën orë. Dhe më e keqja fare ishte se kumbimi i saj i
shurdhët kishte nisur t’i shkaktonte dhimbje në veshë.
Ndonëse zhurma e saj ishte e papërfillshme, sa herë e
dëgjonte, zinte vetvetiu veshët me duar. Dhe kur të rënat e
saj pushonin, në veshët e mplakur, niste të gjëmonte
këmbana e vjetër prej bronzi, përzier me ar. Në fillim me
goditje të rralla, pastaj gjithnjë e më të shpeshta dhe të
padurueshme. Këmbana e re binte, ndërsa e vjetra
ushtonte…
Nganjëherë dhimbjet ishin aq të forta, sa i
shkaktonin të përziera në mendje. Në raste krizash nuk
arrinte të kujtonte së paku një numër telefoni të urgjencës.
Bile edhe emrat e fëmiëjve nisi t’i ngatërronte shpesh e më
shpesh. Sa për të nipat dhe mbesat, ankohej me vete: “Ku
27
KAPITULLI I PARE
dreqin i kanë shpifur këta emra që s’ka perëndi t’i mbajë
mend!”
Sa herë që kalonte para dyerve të fqinjëve të vjetër,
lexonte me radhe emrat e tyre të shkruara mbi derë dhe
sikur lirohej nga një farë makthi. “Tjetrit më mirë mos ia
thuash emrin, sesa t’ia thuash gabim. Domosdo fyhet.
Sikurse ndjehet se është dikush, kur i thërret në emër të
plotë.”
Kurrë s’kishte përdorur me të tjerët gjysma emrash
a shkurtime, bile edhe fëmijëve të tij ia kishte thirrur
emrin plotazi. Po ç’t’i bënte tani që i binin dyzet këmbana
njëherazi në kokë dhe hajde të të binte ndër mend ndonjë
copëz emri, po të ishe burrë!
Akoma nuk kishte provuar të shkonte tek ndonjë
mjek dhe akoma nuk i ishte rrëfyer askujt për hallin e tij.
“Si mund t’u thoshte të tjerëve se ai që për dyzet vjet
kishte qenë kujdestar i përpiktë i kohës së tyre, ishte
shurdhuar pa pritur e pa kujtuar? Si mund t’ua mbushte
mendjen që sëmundja sapo i kishte nisur dhe e gjithë kjo
për shkak të ndërrimit të këmbanave të orës? Kush do ta
besonte? Ose do ta merrnin për të lajthitur dhe do ta
pyesnin se edhe sa kohë i duhej të dilte në pension, ose do
të mendonin që për kaq vite, një shurdhaq kishte kurdisur
dhe ishte kujdesur për orët e jetës së tyre, ç’ka do t’i bënte
të dyshonin, nëse kishin qenë të sakta, të plota a të
mangëta orët që kishin kaluar në këtë jetë.”
Dhe i dukej se një mizëri njerëzish vërsuleshin
drejt tij duke i kërkuar t’i kthente orët e munguara të jetës
së tyre (Nga t’i gjente?!). “Po pse vallë nuk i vërsuleshin
për t’i kthyer atij orët që u dilnin tepër nga jeta?! Po sikur
28
HALIT SHAMATA
vërtetë t’ia kthenin, ç’i duheshin? Po sikur të ndodhte që
orët që mund t’i falnin atij, të ishin teprina orësh a gjysma
orësh nga jeta e të marrëve dhe të liqve! Jo, jo, nuk i lipsej
asnjë orë jetë e tepërt, e huaj, bile edhe këta të vetat…”
Atë ditë doli nga shtëpia vonë. Si asnjëherë gjatë
dyzet vjetëve kujdestari. Tha se do të shkontë për vizitë te
një mjek. Kërkoi ca pambuk dhe i tha dikujt t’i çonin
bukën me të rënë mesdita. Asnjëherë nuk kishte kërkuar t’i
çonin për të ngrënë. Gjithnjë merrte diçka me vete.
Donte dhe pak për të qenë mesditë kur familjarët e
tij shtynë derën e vogël të kullës së Sahatit të Madh dhe
kur e gjetën të shtrirë përmbys mbi tokë, dhanë menjëherë
kujën. Po atë çast u dëgjua edhe këmbana e orës, e cila ra
plot dymbëdhjetë herë.

29
KAPITULLI I PARE

3.LEGJENDA

Ai kishte pothuaj tre vjet që punonte së ndërtuari


dhe tani që kulla e madhe e sahatit kishte shtuar hijen
përreth, ndjehej më shumë i trishtuar se i lodhur. Kishte
bredhur për javë të tëra në malësitë përreth bregdetit, atje
ku sa më shumë i largohesh bregut, aq më shumë i
afrohesh detit.
Për javë të tëra kishte kërkuar për të zgjedhur
pjesën e shkëmbit, nga e cila do të nxirreshin e pastaj do të
latoheshin gurët për të ndërtuar Sahatin e Madh. Pasi
kishin përcaktuar shkëmboren e përshtatshme, kishin nisur
të hiqnin blloqe të mëdha nga pjesa muskuloze e gurit,
ashtu siç heqin në kasaphanë, pjesë nga muskujt e kofshës
30
HALIT SHAMATA
së bagëtive, enkas për akshihanet më në zë të qytetit.
Pastaj blloqet e gurit ishin ngarkuar në ca qerre të mëdha,
që tërhiqeshin nga buaj të zez e të fuqishëm race, nga ata
që në gjithë perandorinë ishin të rrallë e ndoshta të fundit
e që askush nuk bënte për ta grimën e kujdesit,
përkundrazi i mbrehnin në punët më të rënda. Dukej se
edhe kafshët e gjora qenë pajtuar me fatin a tyre dhe qenë
të vetëdijshme që ata kishin ardhur në këtë botë veç për
punë të tilla, prandaj shfrynin e shfrynin pa iu ankuar
kurrkujt. Tani që puna ishte në të mbaruar, as buajt nuk
mund ta shfrynin më mërzinë e tij.

Ai gjithë jetën ishte marrë me mjeshtrinë e gurit,


sikurse edhe të parët e tij shumë e shumë breza. Të parët e
tij më të largët, kishin ndërtuar kalatë e fundit të
sundimtarëve vendas dhe kishin riparuar dhjetra të tjera
më të moçme, në çdo prag apo mbarim të lufte. Këta të
fundit, për shkak të rënies nga vakti, për shkak të
shkatërrimeve dhe rrënimeve të njëpasnjëshme të
fortesave të tyre, si dhe për shkak të ardhjes së
sundimtarëve të rinj, i kishin braktisur ato, duke marrë më
vetë edhe emrat e mjeshrave që i kishin ndërtuar, ç’ka i
kishte bërë këta të fundit të njohur, jo vetëm në gjithë
vendin, por edhe në gjithë perandorinë.
Me ardhjen e sundimtarëve të huaj, që e kishin
shtyrë sundimin e tyre, gjer në atë skaj të largët e të ftohtë
verior, ata ishin gjendur të zbuluar, për shkak të emrit të
madh të ndërtuesve të fisit të tyre. Kështu që, të trembuar,
ishin ngujuar në kullën e tyre të madhe, duke hequr dorë a
refuzuar çdo punë mjeshtrie, pasi sundimtari i huaj ishte
31
KAPITULLI I PARE
treguar i pamëshirshëm më çdo shenjë a nishan që lidhej
më emrat e sundimtarëve vendas, duke i rrënuar kështjellat
dhe duke djegur bajraqe të tëra.
Puna dhe mjeshtria qindravjeçare, që u kishte
dhënë atyre emër të madh, me ndërrimin e sundimtarëve,
ishte pasuar nga një frikë po aq e madhe. Ku ta fshihnin
tani gjithë atë famë, për t’i shpëtuar të huajit të
përbindëshuar, siç flitej.
Ata ishin mbyllur në kullën e tyre të gurtë dhe nuk
kishin pranuar asnjë porosi mjeshtrie, sado me leverdi që
mund të qe. Kalonin vite dhe ata shikonin si
thërrmoheshin e si rrëzoheshin ngadalë, para syve të tyre,
fortesat që ata dhe të parët e tyre kishin ngritur. Ajo që
dikur kishte qenë krenaria dhe fama e tyre, tashti nuk
duhej zënë fare ngoje, përkundrazi, prania e tyre, ishte një
rrezik i hapët, nga i cili nuk kishe si të ruheshe edhe duke
qënë i ngujuar. Por me kalimin e kohëve, u duk se ajo lloj
frike nisi të fashitej pa u ndjerë, ndonëse ende meshkujt
gjumin e bënin me radhë.
Iu duk sikur nisën të mësohen me të huajin, si
gjithë të tjerët përreth dhe dalëngadalë, nisën të dalin nga
vetëngujimi, të sillen nga pak rrethit të shtëpisë, të bëjnë
ndonjë vizitë tek fqinjët më të afërt e kështu gjersa kaluan
qytezën e tyre, për të kërkuar nuse për djemtë e shumtë, të
cilëve u zmadhohej për ditë hija dhe pashi i burrit. Kështu,
kur në oborrin e shtëpisë së tyre, ranë njëra pas tjetrës
dasmat dhe vdekjet e para,u kuptua se jeta kishte hyrë në
shtratin e mëparshëm. Kur nisën të vijnë edhe kërkesat e
para për të ndërtuar, vitet e gjata të ngujimit pa hasmëri, i
qenë dukur krejt të çuditshme dhe po aq të pafalshme.
32
HALIT SHAMATA
Gjersa një ditë nga fillimi i vjeshtës, një kalorës me
veshjen dhe flamurin e sundimtarit të huaj, trokiti fort në
derën e kullës së tyre. Ata prenë frymën, ashtu siç qenë të
mbledhur në odën e madhe të katit përdhes, të zaptuar nga
ankthi i vjetër i emrit të madh të fisit, të cilin më të rinjtë,
kishin nisur ta mallkonin haptazi. Ky ishte fundi!
Ajo që kishin pritur prej kohësh, kishte trokitur në
derë papritur. Më të moshuarit, mallkonin veten dhe ditën
që kishin nisur të ndërtonin fortesa të mëdha, duke u dalë
krah zotërve të tyre, në luftrat për sundim ose për të mos u
sunduar. Dhe ata e dinin fare shkoqur. Emri i tyre ishte
shumë i madh, për t’u fshehur brenda një kulle të vogël,
për një kohë aq të gjatë. Në cilin vend dhe në ç’kohë
kishin thënë ose kishin harruar të thonë se fama është
lavdia e mercenarit?!
Kalorësi me veshje dhe flamuar të huaj, i ndjekur
nga një shpurë e vogël kalorësish, vazhdonte të trokiste në
derë. Më plaku i shtëpisë kishte lëvizur për të hapur më në
fund derën. Frymët e gjalla qenë bërë të vdekura, në mos
më keq!
Tok !Tok !Tok ! Tok!
- Kush po troket në derë - kishte nxjerrë plaku
frymën e fundit dhe pastaj kishte menduar se kështu, me
trokitje katëroshe, kishte trokitur vite më parë i dërguari i
sundimtarit vendas, kur i kishte sjellë kërkesën e parë, për
restaurimin e murit jugor të fortesës. Lëmyshku kishte
mbuluar muret së bashku me bedenat, për shkak të shirave
të dendur dhe hijes së malit.
“Do të kisha vdekur pa mësuar se të gjithë
sundimtarët trokasin njëlloj në dyer. Ndërsa zemrat u
33
KAPITULLI I PARE
trokasin ndryshe. Sikur t’u trokisnin njëlloj!”- dhe plaku e
ndjeu se ende s’e kishte lënë fryma.
Por trokitësi i rëndë prej hekuri i lyer me rrëshirë
dhe katran kishte goditur mjaft butë. Zot i madh, ç’po na
dëgjojnë veshët! Zot i pashoq, që kurrë s’të le të biesh
edhe kur të lëshon nga dora!
Sundimtari i huaj, kërkonte me pak fjalë të thëna
në gjuhë dhe nën flamur të tij, të meremetohej këmba e
urës së madhe të kazasë, që për shkak të vërshimeve të
shumta të lumit, kishte nisur të shtrembërohej dhe nuk
mund t’i bënte ballë shirave të shumtë, që fallxhorët kishin
parë në pëllëmbën e dorës së tij të zeshkët.
E vërteta u mësua më vonë, kur sundimtari i thirri
në një pritje njohjeje dhe garancie. Puna duhej mbaruar pa
nisur dimri, pasi ushtria perandorake do të kalonte andej
drejt veriut. Kështu që, për javë të tëra kulla e tyre mbeti
pa njerëz. Zbardheshin e ngryseshin të gjithë në këmbët e
urës. Nuk ishte aq dëshira për të mbaruar punën, sesa për
t’i dhënë fund sa më parë ankthit të tyre. Emri i tyre i
madh, që për ca kohë kishte qenë tmerri i tyre, më në fund
i kishte shpëtuar nga ai tmerr, për të cilin besonin se kurrë
nuk do të merrte fund ndonjëherë.
Kështu me të dalë lulet e reja, mjeshtrit e gurit,
nisën të marrin porosi të reja. Një këmbë e vogël ure i
kishte ndihmuar ata, të kalonin matanë ankthit të ngujimit,
frikës prej emrit të tyre, që tashmë kishte nisur të
shkëlqente e të përflitej sërish, nën harqet e urave,
portikëve e faltoreve, në hyrje të hoteleve dhe përreth
shatërvaneve. Emri i madh i familjes, ishte rrokullisur si
një gur i rëndë teposhtë malit, për të zënë vendin e vet, në
34
HALIT SHAMATA
qytetet e rrafshtë pranë detit dhe pasi qe endur për një
kohë të gjatë nga njëri qytet në një tjetër më të madh, qe
ndalur përfundimisht në qendër të perandorisë.
Dhe pikërisht aty, emri i madh, nisi të marrë për
pak kohë, të tkurrurat e para. Të parët që e ndjenë frikën e
re, qenë ata vetë. Kjo, jo sepse, vendin e gurit të ashpër
kishte nisur ta zinte vezullimi i mermerit. As edhe pse
qenë mësuar tashmë që emri i tyre të prodhonte vetëm
frikë. Por se në qytetin e strëmadh, ndërtoheshin gjëra të
stërmëdha. Prandaj ata kishin qenë të matur e të
kujdesshmën në porositë që merrnin. U shmngeshin
punëve të mëdha. E dinin që ata kishin shpërblim të madh
edhe nam të madh, por edhe rrezik më të madh. Flitej lart
e poshtë se ndërtuesve të veprave të tilla u kishte humbur
emri që të nesërmen. Ndoshta për t’u zëvendësuar nga
emrat e sundimtarëve të mëdhej! Ndoshta nxirreshin në
pension të majmë për të nderuar punën e tyre. Po sidoqoftë
zhdukja e tyre misterioze të bënte t’i peshoje mirë punët.
Po nëse emri i të madhit, gdhendej mbi mundin dhe
mjeshtrinë e atyre që u humbiste emri për jetë, kjo do të
ishte e keqja më e vogël. Edhe ata vetë do të ishin fatlumë,
nëse një rruge që ata kishin shtruar, t’i vihej një emër
perandorak, qoftë edhe i dorës së dytë!
Zhdukja misterioze e mjeshtrave të mëdhej, nga sa
ata kishin arritur ta kuptonin, kishte lidhje me dëshirën e të
plotfuqishëmve të tokës, që veprat e mëdha të mos
përsëriteshin gjëkundi! Porositësit e mëdhej, lypnin që ata
të mos kishin shoqe në faqe të dheut. Me këtë ishte e
lidhur edhe zhdukja pa gjurmë e mjeshtrave të kohës. Pas
kësaj, askush nuk guxonte të pyeste jo më për fatin, por
35
KAPITULLI I PARE
edhe t’u përmendte qoftë edhe rastësisht emrat. Në të
vërtetë, shumica prej tyre e ndiente veten të mbaruar, që
në çastin që i vinte porosia e madhe. Sapo trokisnin në
derë, në shtëpi të mjeshtrit niste kuja…
Kështu që mjeshtrat për të cilën ju kemi rrëfyer
më lart, dalëngadalë e humbën emrin, duke iu shmangur
porosive të mëdha. Por kjo nuk mjaftonte. Duhej të
largoheshin edhe nga vendi i porosive të mëdha. Pa u
mbushur ende nëntë vjet nga koha e mbërritjes në
kryeqytet, burrat e shtëpisë, së bashku me familjet e tyre,
nisën të ikin secili për hesap të vet, ku të mundnin, duke
nemur secili emrin e fisit, që i kishte sjellë kaq larg, në
këto shkretëtira të mallkuara, duke flakur në det veglat e
moçme të zanatit, të gjitha prej serme dhe dru ahu, duke
hequr dorë nga zanati i tyre, njëherë e përgjithmonë.
Vetëm njëri nga nuk luajti vendit. Në fillm, ai u
përpoq t’u mbushte mendjen të tjerëve, se emri i madh i
fisit, i krijuar me kaq mundim, nuk mund të shembej kaq
kollaj, ashtu si një kështjellë nuk mund të shembëj brenda
ditës, pikërisht ditën që mbaron së ndërtuari.
- Ju po vrisni veten tuaj, po hidhni në zjarr punën
dhe rropamat qindravjeçare dhe hirin po e shpërndani
dherave e detrave të huaj!
Por ishte e pamundur t’i ndaloje. Ata iknin njëri
pas tjetrit, pa ditur se ku shkonin, me pak plaçkë dhe me
fëmijët në kurriz.
Ai që mbeti, pa se si ikën të gjithë, pa thënë as
lamtumirën e fundit. E ndjeu veten gur të vetmuar në
murin e saposhembur. Gur-gur shembet muri! Njerëzit e
fisit iknin me ngut si nga një kolerë familjare…
36
HALIT SHAMATA
Ai ishte i pamartuar. Kishte kaluar ca mosha, po ja,
me sot e me nesër, por sot nga nesër në qytete të mëdha i
ndajnë vite të tëra. Në mes asaj shpërbërje të tmerrshme të
fisit, jo se nuk i kishte shkuar në mendje se fati kishte
mbajtur anën e tij. Ose ai kishte mbajtur anën e fatit. Kur
kohë më parë, përpiqej t’u mbushte mendjen të tijve që
iknin në panik, në lutjet dhe përgjërimet e tij, kishte edhe
një farë ngasje, që më shumë i shtynte të iknin, të bënin të
kundërtën e asaj për të cilën ai u lutej. Kishte menduar se
kur të iknin të gjithë, vërtetë do të mbetej vetëm, por emri
i madh i fisit, sado i rëndë, do t’i përkiste vetëm atij.
Kishte pasur tamam atë ndjenjë trishtimi e ngazëllimi që
kanë fëmijët, kur u ikin nga kjo botë, prindërit e pasur.
Dhe ai as trashëgonte gjë, as ishte pa trashëgimi.
Në fillim do t’i duhej të sakrifikonte ca për të
mbajtur të gjallë emrin, pastaj do ta mbante emri atë. Dhe
një emër i madh, bëhet dhe ruhet në një vend të madh. Dhe
nuk vonoi shumë, trokitja e parë e fatit.
Ishte një porosi krejt ndryshe nga të tjerat. Vinte
nga vendi i tij i largët, që e kishte lënë prej shumë kohësh.
Një pasha vendas, që u mor vesh se quhej Kapllan, donte
të ndërtonte një sahat të madh në kasabanë e tij. Pasi
mbylli kontratën me pashanë, që në dukje s’kishte asgjë
prej tigri, për dy javë bëri gati skica dhe plaçkë dhe mori
rrugën për në veri. Po kthehej në vendin e tij, që mezi e
kujtonte. Përveç gjuhës, thuajse nuk i kishte mbetur gjë
prej tij. Shumë vite më parë, kur u vendosën në dheun e
huaj dhe të madh, kurrë nuk i kishte shkuar në mend, se
një ditë do të kthehej. Nuk ka rrugë pa kthim. Edhe vdekja
nuk është pa kthim. Kështu besonte.
37
KAPITULLI I PARE
Dhe një ditë prej ditësh, nisi rrugën më të gjatë e
më të vetmuar në jetën e tij, ku tri herë deti ndërpreu tokën
dhe po kaq herë, toka detin, gjersa mbrriti në portat e
qytetit, në të errur të plotë.
Natën e parë qe i ftuari i Kapllan Pashës. Saraji i
madh, sexhadet, muzika, xhengitë, mishërat dhe shurupet
me erna që ai i njihte aq mirë, tespitë dhe takëmet prej
serme e gjer te thirrja e fundit e myzeinit, gjithçka, me
përjashtim të gjuhës që flitej ndryshe, e bëri të ndjehej
edhe për ca orë në kryeqytetin e madh që kishte lënë pas,
natyrisht pa menduar t’i kthente përgjithmonë kurrizin.
Apo ndoshta rruga e kthimit kishte nisur ende pa mbrritur
mirë?! Jo, jo. I gjalli s’ka pse bën shumë hesape për atë që
do të zbardhë nesër. Bile edhe i vdekuri nuk mund të
thuhet se i ka mbyllur plotësisht hesapet e tij! “Jo, ky nuk
është kthim. Ndoshta qyteti i madh më ndjek.”
Nuk e pati kuptuar si e zu gjumi. Vetëm kur u
zgjua të nesërmen, pa detin e madh në dritaren me
xhamllik. Po aq afër sa ç’e kishte parë vite me radhë nga
saraji i tij në kryeqytetin e madh. Veçse atje deti kishte
horizont, tokën tjetër të perandorisë që thirrej Rumeli.
Vajzës së parë që lindi në shtëpinë e tyre të re, ata i vunë
emrin e tokës në horizont, për të kujtuar sado pak vendin
e tyre të largët. Kurse këtu deti ishte pa fund. Në horizont
kishte vetëm det.

Vetëm deti nuk kishte ndryshuar pamje gjatë tre


vjetëve që ai kishte punuar për të ndërtuar Sahatin e Madh.
Qyteti qe zgjeruar e i qe afruar më shumë bregut. Qenë
ndërtuar shtëpitë e para në rrafshinë, atje ku toka ishte pa
38
HALIT SHAMATA
zot. Moli i vjetër qe zgjeruar në drejtim të jugut dhe
megjithatë nuk gjeje dot një vend të lirë për varkat dhe
anijet e vogla të peshkimit dhe të mallrave. Tregu i
peshkut qe çvendosur i gjithi në bregdet dhe deti si të
thuash qe pajtuar përfundimisht me qytetin. Në pjesën
kodrinore ullijtë qenë rritur e qenë mbjellë të tjerë të rinj.
Dukej sikur qyteti kishte tentuar t’i ikte qendrës së tij të
vjetër, por tani që Ora e Madhe qe përfunduar, ai kishte
ndërruar mendje dhe qe kruspulluar i tëri në këmbët e saj.
Ditën që mbrrinë hekurinat e orës, ai e kuptoi se
puna e tij kishte marrë fund. Do të qëndronte edhe ca ditë
për të ndërtuar shkallët e brendshme të drunjta në formë
spirali si dhe për të montuar këmbanën e madhe prej
bronxi përzier me ar të pastër. Këmbana i ngjante një
maske të stërmadhe, nga ato që mbulojnë kryet xhelatët,
që të marrin jetën nëpër sheshe. Ajo pas pak do të niste të
vriste pa mëshirë, orët e njerëzve, (përfshirë edhe gjysma
orësh) pa i shkaktuar dhimbje askujt, përjashuar një
shurdhim të lehtë në veshët e banorëve të sarajeve që
ndodheshin rreth saj.
Ai vështronte punën e tij dhe mendonte se ajo ishte
diçka krejt e veçante, ndryshe nga të tjerat, që ndodheshin
të shpërndara gjithkund qyteteve të pafund të perandorisë.
Ndoshta kjo vinte nga butësia e gurit në të prekur me sy.
Ndoshta nga që brenda grisë lëviste pa reshtur një fitil i
bardhë drite prej guri. Ndoshta ky vend ka më shumë dritë
se diell dhe kështu ka fatin të mos kthehet kurrë në një
shkretëtirë. Ndoshta ishte valëzimi mesditor i detit që
bënte që binaja prej guri të tundej si të ishte e kadifenjtë.
Toka, deti, drita ishin aty, të vendosura mbi njëra-tjetrën si
39
KAPITULLI I PARE
gurët. Ndërsa dielli ishte futur i tëri në rrethin e bardhë e të
madh prej guri të gdhendur hollë, që tregonte orën, në atë
anë ku ndodhej pjesa më e madhe e qytetit dhe deti.
Iu duk se dëgjoi të rënat e para të këmbanës, kur
trokiti kasneci i pashait. Që nga dita e mbrritjes nuk kishte
shkelur më në sarajin e tij. Kishte banuar në një bujtinë të
vogël, që ndodhej në njërën nga kodrat e rralla të qytetit,
përballë vendit ku ngrihej kulla e sahatit. Edhe kjo ishte
pjesë e mjeshtrisë, sidomos kur bëhëj fjalë për bina të
mëdha dhe të larta. Ata kërkonin medoemos një pikë të
largët vështrimi për të mënjanuar difektet, kërkonin një sy
më të qetë për të hetuar punët. Bujtina ndodhej nja pesqind
këmbë larg kullës, kështu që me të mbaruar punë,ai
shkonte në dhomën e tij, hapte dritaren nga ana e sheshit
dhe vështronte për një farë kohë atë që kishte ndërtuar.
Kjo gjë përsëritej pak para se të errësohej dhe herët në
mëngjes, atëherë kur syri është i freskët dhe gabon më
pak.

Pashai i vuri përpara një tabaka me gota të vogla të


mbushura me limon të saposhtydhur. Ishte po aq i zeshkët
e i dobët, sa ç’kishte qenë ditën e parë, kur i kishte trokitur
në shtëpinë e tij dhe kishte bërë porosinë e sahatit.
Gishtrinjtë e duarve i kishte të hollë, të krijuar enkas për të
shtrydhur limon. Mjeshtri s’di pse pati një çast përshtypjen
se pashait nuk i kishte mbetur më lëng në trupin e tij.
Natyrisht të ndërtosh një orë kaq të madhe sa kjo, vështirë
se të mbetet gjë pa u shtrydhur. Ai çoi gotën dhe rrokullisi
një gllënkë lëng të saposhtrydhur. Pati përshtypjen se pinte

40
HALIT SHAMATA
nga lëngu i tharët i njeriut që e kishte ftuar. “Thonë që ka
shumë para, por lëng s'i ka mbetur më në trup”
Pashai la gotën e zbrazur në tabaka, u çmrrudh një
copë herë dhe kërkoi t’i sillnin një gotë tjetër.
- Ja ku mbaruam - tha dhe nxorri një tufë parash, u
çua në gjunjë përgjysëm dhe ia hodhi tjetrit në prehër.
Tjetri zgjati dorën për të marrë paratë. Iu duk sikur
dora i mbeti një copë herë e nderë në ajër si të mos ishte
më dora e tij.
- Akoma s’kemi mbaruar - tjetri tërhoqi dorën e
zeshkët. - Stërgjyshi im ka qenë edhe ai pasha dhe quhej
edhe ai Kapllan. Ka ndërtuar xhaminë e madhe kubelije.
Asaj nuk i gjendet shoqe në të gjithë Rumelinë. Dhe a e di
pse? Se mjeshtri që e ndërtoi, mori aq shmë para, sa t’i
mjaftonin për dy jetë së bashku, kështu që s’kishte nevojë
të merrej më me punë mjeshtrie! Kështu që i humbi emri
dhe ajo xhami mban emrin e Kapllan Pashës. Emrin tim-
dhe sytë i lëshuan xixa.- Kur thashë se nuk kemi mbaruar
punë bashkë, kisha parasysh këtë mesele. Kjo këtu - ai
ngriti edhe një herë qesen në ajër - është haku i asaj që ke
punuar, ndërsa kjo - ai nxorri nga nënsofra një qese tri
herë më të madhe se e para - është haku i asj që s’ke për të
punuar më kurrë! - Dhe ia hodhi të dyja qeset në preher.-
S’do të zësh më punë me dorë!
Ai ndiqte me sy lëvizjet e zeshkëta, gati
kërcënuese të buzëve të tjetrit dhe nuk ishte në gjendje të
dëgjonte më asgjë. Trupi menjëherë i qe mbushur me
zhurma. Këmbana që bien pa ditur pse, kulla që rrëzohen
me rrapëllimë, myzeinë që thërrasin akshamin në mes të

41
KAPITULLI I PARE
ditës, çengi që u bien dajreve të çara në skaj të dhomës së
madhe, tigra të egërsuar që sillen pas kurrizit.
Pashai bëri me shenjë dhe për një çast zhurmat
pushuan. Ai u ngrit nga vendi, mori paratë që i takonin,
duke lënë qesen tri herë më të madhe në dysheme. Ktheu
me fund atë ç’ka kishte mbetur në gotën prej limoni të
saposhtrydhur dhe doli nga sarajet.
Me të dalë, ndjeu një zhurmë të tmerrshme. Një
mur i madh u rrëzua aty pranë. Pastaj dhe mure të tjerë më
të vegjël dhe më të largët u rrëzuan njëri pas tjetrit.
“ O zot, po më lënë veshët!”
Në çast kjo iu duk më e rëndë se qesja e madhe me
para që i kishte hedhur pashai në prehër. Jo, jo. Qesja
kishte qenë shumë më e rëndë. Dhimbja e veshëve ishte
diçka që mund të kalonte, ndërsa qesja ishte shumë e
rëndë. Muret vazhdonin të binin njëri pas tjetrit. “Kështu
si e kam nisur s’do të mbetet mur në këmbë!” Gjithka që
të parët e tij kishin ndërtuar në sa e sa mote, po
shkërrmoqej për pak çaste, për shkak të tij. “Përveç saj -
dhe ktheu kokën në drejtim të kullës që mezi dallohej në
terr.- Ti nuk shembesh, sepse për ty pashai më ka paguar
jetën dhe vdekjen! Këtu vdekjen e paguajnë më mirë se
gjetiu, prandaj kam ardhur në këtë vend të zbrazur me të
cilin më lidh vetëm lindja dhe gjuha. Por tani që më kanë
paguar edhe vdekjen, më lidhin shumë e shumë gjëra. Ti je
njëra prej tyre. Tjetra je sërish ti dhe pas tyre vjen sërish ti,
sepse unë jam paguar që e ngjashmja jote të mos lindë
gjëkundi dhe ajo që ngjan më shumë me ty, është vdekja
ime.”

42
HALIT SHAMATA
Nisi të ecë kuturu, gati në të vrapuar. Në vend të
huaj, njeriu është i dënuar të ecë kuturu edhe ditën nën
diell. Le pastaj natën. Po ndoshta ky vend nuk dukej fort i
huaj. Ndoshta edhe nata nuk është më e huaj, në një vend
ku të paguajnë kaq mirë vdekjen!
Ecte dhe ndalej duke u vënë veshin mureve të
sarajeve që ngriheshin njëra pas tjetrës, i frikësuar se mos
ndonjëra prej tyre mund të rrëzohej në çast, mu përpara tij.
Pasi qe siguruar që nuk shembeshin më mure përreth, nisi
të rendë sërish duke kthyer kryet sa para mbrapa. Të linte
përshtypjen e një njeriu që ka humbur rrugën rastësisht
dhe po aq rastësisht i ka humbur të gjitha rrugët. Apo të
një hajni, që duke përfituar nga të errëtit e thellë, ka
provuar të vjedhë dikçka, ndoshta për herë të parë në jetën
e tij dhe tashti vrapon nëpër terr, jo aq për t’u fshehur prej
të tjerëve, se sa prej vetes.
Këmbët e çuan në breg të detit. Në këtë vend të
vogël këmbët të çojnë vetëm në breg, sepse ka pak vend
dhe shumë det. U shtri mbi ca leshterikë të thatë dhe
dremiti diçka më shumë se një ëndërr.
Ëndrra: - Ju më paguani që unë të pres duart - i tha
dikujt që i hodhi mbi krye një qese të madhe, e cila kishte
aq shumë flori sa me to mund të ndërtoje nga një sahat të
madh për çdo njeri që kalonte rrugës. Pastaj një mur i
madh qesesh flori nisi të shëmbej mbi të dhe ai u zgjua i
trembur. Iu bë se ra këmbana e orës.
“Po shurdhohem”- mendoi. Ai ktheu kryet e
rënduar nga zhurmat, në drejtim të kullës që mezi dukej në
terr.

43
KAPITULLI I PARE
Zhgjandrra: - Ti po më paguan të vras veten!
Prandaj e hodhe atë qesen tri herë më të madhe! Sepse ti e
di që vetëvrasja kushton më shumë se një vrasje!
Kur nisën klithmat e para të çafkave, atij iu duk se
deti ishte mbushur me trupa të vetëvrarësh. “Ç’kanë që
thërrasin? Ndoshta kërkojnë ndihmë? Jo! Të vetëvrarët
nuk duan ndihmë prej askujt! Duan vetëm para!”
Ai nxorri paratë që pashai i kishte dhënë për punën
e mbaruar dhe i flaku në det. Po deti ishte plot me të
vetëvrarë dhe duheshim para shumë. Pulëbardhat e
mbuluan detin me të klithura dhe ai mendoi se ata klithin
më fort në të zbardhur. Mërdhijnë. Edhe ai kishte nisur të
mërdhinte.
Drita agoi në fillim majat e kodrinës, ku ngrihej
kulla e madhe e re. “Sot do të nisë nga puna, pas pak do të
bjerë këmbana.”
Nxorri nga xhepi sahatin e florinjtë dhe pa orën.
Donte edhe pak gjë të shkonte pesë. Për një çast u kujtua
se orët pesë kishin qenë orët më të lumtura të jetës së tij.
Duke filluar nga ora që e kishte sjellë në këtë jetë. Dhe
përsëri u përpoq të kujtojë tymtazi kullën e madhe të fisit,
por ishte e pamundur. Atë dhe fytyrën e të ëmës më shumë
përpiqej t’i merrte me mend, pasi pothuaj nuk kujtonte as
gjë prej tyre.E ëma e kishte lënë fare të vogël, po aq sa
ç’kishte lënë ai shtëpinë e moçme, kur fisi i tij ishte
shpërngulur në qendër të perandorisë.
Më të rriturit i kishin thënë se në një nga kthinat e
kullës ku ai kishte lindur, ishte gdhendur në gur, pranë
emrit të tij edhe këto fjalë “…lindi në orën pesë të
mengjesit, në të zbardhur”.
44
HALIT SHAMATA
Me të dëgjuar këmbanën e parë ai u hodh në ujët e
ftohtë të detit. Kur deti e nxorri për herë të tretë mbi ujë,
këmbana e orës kishte heshtur. Vetëm jehona e saj u ndie
për një kohë të gjatë.

45
KAPITULLI I PARE

4.MJEKU OTOJATËR

“ Nuk kam provuar frikë në luftë, as


në Spanjë e as kur pranë meje shpërthenin
bombat, por në paqe, në pritje të ndonjë
zileje, a të trokiture në derë “

Erenburg

Dera e klinikës trokiti tri herë dhe mjeku otojatër


më shumë pati përshtypjen e trokitjes së orës së madhe të
qendrës, që ishte pothuaj tre, se sa trokitën në derën e
klinikës së tij. Në një interval të shpejtë kohe, trokitja u
46
HALIT SHAMATA
përsërit me të njënjtin ritëm dhe masë, plot tri herë. Ai
mund të quhej mjek i vjetër tashmë dhe në derën e klinikës
së tij, kishin trokitur me mijëra herë. Nga forca dhe numri
i goditjeve, arrinte të dallonte pacientët e ndrojtur, nga ata
që s’e kanë për gjë të trokasin edhe për një kruarje të
zakonshme veshi. Sikurse dallonte lehtas trokitjet e
kolegëve më të afërt, nga ata me të cilët shoqërohej më
pak, të infermiereve të vjetra nga ato që ndërroheshin çdo
vit. Kolegët, ata më të afërtit, trokisnin një herë fort dhe pa
pritur përgjigje, futeshin drejt e brenda. Ata më pak të
shoqërueshëm, trokisnin lehtas me majat e gishtrinjëve
disa herë radhazi, derisa dikush u hapte derën. Ndërsa
infermieret, të vjetra a të reja, kishin të njënjtin kod. Katër
të trokitura me thonjtë e gishtrinjve dhe një pauzë e vogël
ndërmjet.
Ai ishte ndër mjekët më të njohur të qytetit të
madh, ku deti duket në çdo dritare dhe ndër gjërat që i
ngjallnin më shumë kureshtje dhe mister njëherazi, ishin
pamja e njeriut që troket pa u hapur ende dera dhe e
abonentit që flet nga ana tjetër e telefonit. Ndoshta sepse
trokitja në derë, i dukej kodi më i lashtë e më i
deshifrueshëm në botë. Është e çuditshme që një derë e
mbyllur për vdekje, hapet menjëherë, vetëm me ca të
trokitura të lehta. Derëtrokitësi dhe derëhapësi, nuk ka
nevojë ta njohin njëri-tjetrin, mjafton që dikush të trokasë
që dikush të çohet e të hap derën. Me t’u hapur dera, njëri
shndërrohet menjëherë në i mirëpritur e tjetri në mikpritës.
Dhe po aq e vërtetë është që dyert trokiten nga jashtë dhe
hapen nga brenda.

47
KAPITULLI I PARE
“Përveç dyerve të burgut që trokiten nga brenda
dhe happen nga jashtë”- se si iu kujtua. Atje mund të
ndodhë që derëhapësi dhe derëtrokitesi, mund të jenë
rastësisht vëllezër, por miq nuk bëhen kurrsesi.
Ai kishte qëndruar tetë vjet në burgun më të madh
të vendit, atëherë kur vendi i tij kishte sipërfaqen më të
madhe të burgjeve, për frymë të popullsisë. Si mjek, hera-
herë nuk ia falte vetes, që një pjesë e veshëve që kishte
shëruar, kishin shërbyer për të mbushur burgjet dhe se në
mënyrë të paevitueshme kishte ndihmuar për të burgosur
të tjerët, duke shëruar disa të tjerë.“Ndoshta asnjë prej
atyre veshëve nuk kishte kaluar nëpër duart e tij?! Ndoshta
ai vetë mund të ishte viktimë e ndonjë veshi që mund ta
kishte shëruar me duart e veta.?!”
Gjatë viteve që kishte kaluar në burg, kishte
mësuar atë që nuk mund ta mësojë asnjë fakultet apo
manual otorinollogjie. Se muret kanë veshë, jo vetëm në
kuptimin e figurshëm, por edhe në atë shqisor të
drejtëpërdrejt. Bile muret e burgjeve kanë edhe gojë të
zhdërvjellët, me të cilën flasin vetëm të burgosurit. Në fakt
ishte një sistem të trokiturash në mure që funksiononte për
mrekulli, nga njëra dhomë tek tjetra, nga njëri kat tek
tjetri.
Kujtoi bisedën e parë me një të burgosur, në
dhomën e ajrimit.
Dialog në dhomën e ajrosjes:
- Mos u mërzit - i tha tjetri
- Jo akoma.
- Në cilën birucë je?
- Tek nënta.
48
HALIT SHAMATA
- Vetëm?
-?
-!
- A di me fol me mur?!
- Me çfarë muri të flas? - dhe menjëherë iu kujtua
hetuesia, akuza për murin e madh kinez dhe mendoi se ai
që e pyeste pa pushim, më në fund doli tek puna e murit.
Mund të ishte një spiun burgu.
- A di me fol me mur? - përsëriti tjetri dhe i
shpjegoi me pak fjalë se ç’ishte gjuha dhe veshi i murit. U
lehtësua sadopak, por tjetrit vazhdoi t’i ruhej sikur të ishte
i future në burg enkas për të.
- Deshe të më mësosh kodin e burgjeve apo jo -
këtë radhë e ngacmoi ai.
- Si të duash - tjetri i zgjati një cigare.
- Unë nuk e kam pirë kurrë. Të keqen ia di, shijen
jo.
- Harrova që je mjek. Por nuk besoj të jetë më i
keq se biruca - dhe u përthith thellë gjer në fund të
mushkërive.
- Nga ta fillojmë mësimin. Nga numrat. Numri
njëzet është një goditje e fortë me grusht, ja kështu - dhe ai
goditi murin.- Dy të tilla, do të thotë dyzet.
Mjeku ndiqte jo pa vëmendje dhe mendoi se në
burg ka rregulla të tjera, ligje të tjera, gjuhë tjetër, bile
edhe arithmetikë tjetër. Ja për shembull, sistemi i
numërimit nuk është ai me numra dhjetorë, por zetorë. Ai
ishte në seksionin e të dënuarve politikë dhe ky lloj sistemi
i numërimit që fillonte nga njëzeta, ishte diçka normale,
për një burg, ku dënimi më i lehtë është njëzet vjet.
49
KAPITULLI I PARE
- Sikur s’të pëlqen - tha tjetri.- E di ç’ke?
- Çfarë?
- Lëre më mirë këtë punë, se po të fillosh të
mësosh të gjitha zanatet e burgut, nuk del kurrë që këtej,
bëhesh profesionist. Me sa nuhas unë ti s’ke për të ndenjur
gjatë këtu.
Mjeku i buzëqeshi lehtë dhe mendoi se me
përjashtim të fjalës “nuhas” që i shkonte për shtat një
spiuni, gjithë të tjerat ishin përshtypje të njeriu të mirë.
- Ti je mjek, apo jo?
- Ta thashë një herë më duket.
- Çfarë di të shërosh?
- Veshët e njerëzve.
- Ç’po të hyjnë në punë veshët e mureve?
- Nuk e dija aq mirë se ata kanë veshë. M’u desh të
vij gjer këtu për ta mësuar.

Trokitën për herë të tretë në derë dhe ai u kujtua se


ndoshta trokitja më e vjetër, si të thuash klasike, ishte ajo
treshe. Me të niste kodi i trokitjeve ndonëse ajo nuk
përfshihej në asnjë lloj kodi, pasi ishte e deshifrueshme
lehtas, e çkodueshme. Trokitën për herë të fundit mbase.
- Hyr!
Trokitësi, dukej që ishte një djalë i ndrojtur, nga
ata që e marrin vendimin pë të shkuar te mjeku, vetëm
atëherë kur e shohin vetën në gradë të fundit. Të linte
përshtypjen e një njeriu që kishte trokitur gabim në atë
derë dhe që nuk mund të ikte ashtu pa u hapur dera dhe pa
thënë së paku: “Më falni doktor!”
50
HALIT SHAMATA
- Hyr! - dhe mjeku e ngriti zërin në mënyrë të
pakontrolluar. Tjetri hyri si i zënë në faj.
- Na mërzite me gjithë ato të trokitura. Troket një a
dy herë tjetri dhe futet - tha kështu i penduar, pasi mendoi
se ata nuk ishin fjalët më të përshtatshme për t’u thënë nga
një mjek që pret e përcjell gjithfarë shurdhësh.
- Çfarë halli ke?
I porsahyri tregoi me gisht veshët. Ai e kuptoi që
duhet ta ngrinte zërin më shumë. Biseda me një të
shurdhët është si të ngresh pluhur përpjetë. Atij iu kujtua
një si punë anekdote dhe në çast desh u gajas, por mendoi
se kjo do ta fyente tjetrin.
Iu kujtua se si një koleg i tij i vjetër, nga veriu i
largët, i kishte bërë me dhjetra ftesa një shokut të tij, edhe
ky mjek otorino, por prit sot e prit nesër, s’ka. Atëherë iu
desh ta gënjejë. I bëri një telegram urgjent, në të cilin i
kërkonte që të vinte pa tjetër, sepse i jati qe shurdhuar!
Deshi s’deshi, u detyrua tjetri të marrë rrugën e
largët për në veri, që s’e kishte bërë kurrë në jetën e tij.
Mikëpritësi e priti mikun e largët në sheshin e
vogël e të pjerrët të qytetit verior. Kur po afroheshin tek
dera e shtëpisë, e porositi mikun:
- Kur ta takosh bacën, foli me zë të lartë, pasi
dëgjon fare pak.
- E di i kishte - thënë mjeku - mos më hyr në zanat.
Të njënjtën gjë i kishte thënë më parë edhe të atit:
- Do të sjell një mik të mirë e të largët, por që ka
një të metë, nuk ndien shumë nga veshët, prandaj foli
t’madhe.Dakord!

51
KAPITULLI I PARE
- Mirësevjen! - kishte britur i zoti i shtëpisë në
kupë të qiellit me të ardhur miku tek dera.
- Mirë se të gjeta! - i qe përgjigjur me zë po aq të
lartë mysafiri që ishte edhe mjek.
Biseda kishte vazhduar gjatë, njëri brit e tjetri prit.
Kur e pa se u ngjir së foluri duke folur me zë të lartë gjer
në të zbardhur, mysafiri e pyeti të zotin e shtëpisë tashmë
si mjek:
- Që kur je shurdhue zotrote?
- Që kur m’ka shkel, zotnia juej n’konak!

Sërish iu desh të përmbajë një gjysëm të qeshur që


i kishte provokuar vetes në çast. I porsahyri qëndronte
sërish para tij me të njënjtën pamje fillestare. E ndjeu
veten në rolin e të zotit të shtëpisë që fare lehtë mund ta
pyeste tjetrin: “Që kur je shurdhu?” Tjetri me të njënjtën
lehtësi mund t’i përgjigjej: “Qëkur kam trokitur në derën
tënde!”
- Doktor! Ka ditë që zhurmat më mbeten për një
kohë të gjatë në veshë. Bile vijnë duke u zmadhuar aq
shumë, sa nuk arrij të dëgjoj tjetër veç tyre.
- Kur e ke ndjerë herën e fundit?
- Dje, mbasdite. Një makinë policie me sirena të
ndezura më kaloi pranë .Gjer vonë në mbrëmje m’u çanë
veshët nga zhurma e sirenave. Dhimbje të padurueshme
dhe pa pushim. Gjersa kam ardhur këtu, ju e kuptoni. “
- Pse, ku mendoje se mund të shkoje? - tha mjeku
gati nëpër hundë. - Në qoftë se nuk lidhet me ndonjë
persekucion të fjetur, kjo është otosklerozë e pastër - tha
pastaj me vete, ndërsa ndiqte njeriun përballë, që përpiqej
52
HALIT SHAMATA
të sqaronte me këmbë e duar. - Sklerozë tipike e veshit.
Bourdonnement d’oreille - diagnozën në frëngjisht e tha
gati me zë. Tjetri reagoi pa kuptuar asgjë.

Kishte hasur qindra raste sklerotikësh nga më të


çuditshmet. Përgjithësisht të sëmurët dëgjojnë zhurma që i
kujtojnë xhirimet e rrotave të një makine apo treni, që u
kalon aty pranë, buri dhe sirena të çdo lloji. Rasti që kishte
përpara ishte i veçantë, sepse kishte të bënte me sirena
policie. Por sidoqoftë, simptomat e përshkrimit fillestar
ishin mjaft të qarta. Në mos kemi të bëjmë me mani
persekucioni dhe kjo për shkak të llojit të makinës. Por
gjëndja e persekucionit nuk ka lidhje me shurdhimin. Ajo
është më shumë një stigmatë nervore. Ndonëse edhe
shurdhimi në fazën e fillimit krijon gjendje persekucioni
që varet edhe nga individë të veçantë.
Para një ore i kishte ardhur një i moshuar që
ankohej se dëgjonte vetëm zhurmë këmbanash.
- Doktor, tashti unë nuk di më ç’është qetësia!
Ka të ngjarë të ketë qenë kujdestari i orës së madhe
të qendrës. Dhe kjo i kishte ndodhur, kur këmbana e vjetër
mekanike e orës ishte zëvendësuar nga kjo e sotmja, që
ishte një sistem elektronik goditjesh të buta, të
asimilueshme për veshin njerëzor.
Një tjetër që tashti ishte shurdhuar plotësisht,
dëgjonte zhurma të ngjashme me bombardimet në një
fushë lufte, ndonëse kurrë nuk kishte marrë pjesë në asnjë
luftë dhe asgjë nuk e lidhte me zanatin e artilierit. Pastaj
menjëherë zhurmat i transformoheshin në zëra të

53
KAPITULLI I PARE
padurueshëm njerëzish që ulurinin, sikur të ishin goditur
për vdekje nga predhat, që u binin përreth.
Një grup tjetër të sëmurësh në fillim dëgjojnë
zhurma më të lehta, të thuash “më komode”, si për
shembull këngë zogjsh, ujin që vlon apo që rrjedh,
fishkëllimën e erës, gjer tek buitja e një zgjoi bletësh.
Zakonisht këto zhurma i dëgjojnë me të vënë kokën në
jastëk. Këta janë grupi i atyre të sëmurëve që flenë me
vështirësi dhe në ato copëra gjumi të mundimshme shohin
në ëndërr pikërisht atë që i mundon kur janë zgjuar, sipas
rastit: zogj që këndojnë në tufa të mëdha, ujëra që rrjedhin
pa pushim, apo bletë që sillen rrotull zgjoit me zukamë.
Kishte hasur edhe raste të tilla, ndonëse më rrallë, kur të
sëmurët zhurmat të tilla i dëgjojnë vetëm nga njeri vesh,
apo më të rralla akoma, kur në njërin vesh dëgjojnë
këngën e zogut, ndërsa në veshin tjetër zukatjen e një
grenxe.
Një grua dyzetvjeçare që vuante prej vitesh nga
skleroza e veshit, i kishte treguar një ditë se ndërsa nga
njëri vesh dëgjonte zhurma të zakonshme, nga veshi tjetër,
deri tashti i paprekur nga sëmundja, kishte nisur të
dëgjonte këngën e saj më të preferuar!
Por rasti më i paqartë ishte ai i një vajze të re e
cila, në gjendje shurdhimi gati të lindur, dëgjonte një zë që
i thoshte pikërisht atë që ajo kishte patur në mendje. Zëri i
brendshëm, i fliste me zë të lartë dhe i vinte nga lart,
shumë lart dhe ajo duhej t’i përgjigjej sipas rastit, me “po”
ose”jo”. Ajo pretendonte se fliste me Zotin.
Ndërsa zhurma e sirenave të makinave,(përfshirë
edhe ato të policisë - nënqeshi)është e lidhur me një
54
HALIT SHAMATA
sklerozë timpanike primitive. Edhe një herë, në qoftë se
nuk lidhet me ndonjë gjendje persekucioni. Dhe për të
larguar përfundimisht mëdyshjen e tij, e pyeti tjetrin:
- Mos ka lidhje me policinë, si të thuash, ke ndonjë
lidhje me policinë, ke apo ke pasur ndonjëherë ndonjë
problem me të, apo si të thuash je marrë ndonjëherë me
punë policie? Nuk di, a më kupton?
- Jo, ç’ne. Asnjë lidhje, ku di unë! Asgjë nuk më
lidh me të, përveç makinave që kalojnë rrugës. As kam
qenë kurrë polic. Unë jam biolog, s’jam kurioz për punë të
tilla. Vetëm kur gjuajnë peshk me dinamit, jam i detyruar
të njoftoj policinë. Edhe ju po të ishit. Por megjithatë,
kurrë s’e kam bërë një gjë të tillë gjer më sot. Ah, me që ra
fjala. Shumë vite më parë, për shkak të një bombe që
shpërtheu në një ambasadë të huaj, erdhën në mesnatë dhe
morën tim atë. Unë atëherë nuk kisha lindur ende, kështu
që nuk kam dëgjuar as bombën që shpërtheu, as makinat e
policisë që uturonin në mes të natës. Le që atëherë
makinat e policisë nuk kishin fare sirena të tilla të
tmerrshme. Vinin në heshtje, pa shurmë, thua se kishin
frikë dikë se mos i pikaste dikush! Kështu që, nuk ishte
nevoja të zije veshët me duar si sot!
Mjeku dërsiti lehtas dhe po aq lehtas u përhumb…
Iu bë se ra telefoni dhe në çast deshi ta kapë.
Kishin kaluar afër njëzet vjet. Një fjalë goje, që s’ka vesh
ta dëgjojë…

Ishte pak pa shkuar mesnata, kur dikush mori në


telefon, tha ca fjalë të pakuptimta dhe në mënyrë po aq të
55
KAPITULLI I PARE
pakuptimtë, kërkoi të falur dhe e uli telefonin. Zëri ishte
aq i njohur, sa në fillim besonte se timbrika dhe nuancat
zanore, do të bëheshin shumë shpejt tipare të njohura
fytyre dhe ai lehtësisht do t’i vinte asaj emrin e vet. Ishte
nga ato gjëzat joshëse, që në pamje të parë duken mjaft të
lehta për t’u zgjidhur, e pikërisht për këtë, mund të kalosh
një jetë të tërë duke vrarë mendjen. Kështu kishin kaluar
njëzet vjet dhe ai çdo natë, kishte lënë peng një pjesë të
kohës para se ta zinte gjumi për të zgjidhur gjëzën.
Natyrisht pas kaq vjetësh, ato tipare që në fillim
ishin dukur lehtësisht të identifikueshme, tani qenë zbehur
e mjegulluar. Zëri i telefonuesit të natës kishte ardhur duke
u mekur e ngjirur. Kishte menduar sa e sa herë se një
person me një zë kaq të njohur për të, nuk do të guxonte ta
merrte aq lehtë në telefon për të provuar praninë e tij në
shtëpi, pak para mesnate. E sidomos kjo s’mund të bëhej
aq e lehtë me një mjek otorino, puna e të cilit është e
lidhur me ndjeshmërinë e të dëgjuarit.
Nuk kaloi një gjysëm ore, kur trokitën në derë. Të
trokitura që për përvojën e tij nuk gjendeshin në asnjë kod.
Ndonëse trokisnin lehtë, atij iu duk se dikush qëllonte me
shqelma mbi derë.
Pleqtë u zgjuan dhe ashtu të tulatur, qëndronin pas
derës, pa thënë asnjë fjalë. Ai i mori për krahu, i futi në
njërën nga dy dhomat dhe pa e kuptuar, nisi të rrotullojë
çelsin e derës. Rrotulloi e çrrotulloi disa herë, derisa më në
fund…
Pa pritur të hapë mirë derën, nja katër a pesë palë
duar e tërhoqën njëherësh, si ta kishte gllabëruar një
oktapod nate. Vetëm nga radiot tip policie, që mbanin në
56
HALIT SHAMATA
duar, që jepnin dhe mernin urdhëra të koduar, e kuptoi që
ishin policë. Pastaj përfundimisht nga prangat, në formë
hallke me një vidë të madhe në mes. Nga që vepronin me
ngut, më shumë i dukej se zvarritej, sesa ecte. Këpucët e
veshura përgjysëm i dolën nga këmbët dhe i mbetën pas.
“Të paktën ata i shpëtuan policisë”- dhe mendoi se ishte
ende në gjendje të bënte humor!
Dera e shtëpisë kishte mbetur e hapur dhe ai pa dy
pleqtë, që për shkak të dritës së ndezur që vinte nga
brenda, ngjasonin si dy hije të përziera me njëra-tjetrën.
Njëra prej hijeve më shumë gulçonte, sesa qante. Pastaj
kur u shkreh në vaj, ai e njohu nga zëri që ishte i jati. Ai e
dinte që natyra e tij, nuk i përmbante lotët kot e jo në të
tilla raste.
“ Loti i burrit dhe mallkimi i gruas, është pa qeder
- thoshte e ëma, sa herë që të shoqit i shkonin lotë. - Burrat
mallkojnë rrallë, por kur të mallkojnë, duhet të ruhesh,
sepse nëma e burrit të ze!”
E hipën në një makinë të madhe ushtarake, të
mbuluar me tendë. Kur makina u nis me uturimë, zërat u
shuan. Ishte terr dhe ashtu, i ulur në dyshemenë e makinës,
midis gjunjëve të policëve, nuk dalloi asnjë prej fytyrave
të tyre.
Në terr dikush i zgjati këpucët. Ai i preku me
gishtrinjë e njërës dorë dhe tha:
- Nuk janë të miat. Janë pa lidhëse!
Një zë në terr:
- Lidhëset e sat ëme!
Dikush mezi përmbajti të qeshurën.
Një zë tjetër po në atë terr:
57
KAPITULLI I PARE
- Dashke edhe lidhëse, ë?!Ti edhe litarin e ke
tepër! - dhe ndjeu se e qëlluan me shqelm mu midis
kurrizit.
“ Ndoshta s’ka dashur të më qëllojë. Ka dashur
vetëm të çpmijë këmbën.- tha duke kafshuar buzët. Nuk i
kujtua se cili kishte thënë (apo ndoshta akoma s’e kishte
thënë, apo ndoshta e kishte harruar të thotë) se dinjiteti
merr fund, kur njeriu nis e përligj të keqen që i shkaktojnë
të tjerët. Dhe ashtu siç ishte, i ngarkuar me inat e me terr u
shfryu me zë të lartë:
- Mjaft!
Asnjëri prej atyre që e kishin nëpërkëmbur, nuk e
kuptoi nga erdhi ky zë. Heshtja në çast u thellua. Një dorë
pa fytyrë i fërkoi kryet nëpër terr. Pas atij shqelmi pa
shpirt, iu duk se dikush kishte dashur ta merrte me të mirë.
Apo ndoshta kishte lëvizur dorën, mbase për t’u çmpirë
dhe rastësisht mund ta kishte cikur. “E mira që të bëjnë të
tjerët nuk ka nevojë të përligjet, sepse çdo e mirë është e
vetëpërligjur. Këtë s’besoj ta këtë thënë kush - dhe e
ndjeu se i theri fort vendi ku e patën shqelmuar pak çaste
më parë.
Makina mori një kthesë të madhe dhe ai u rrokullis
në spondin tjetër. Dikush ndezi një shkrepëse. “Kush ndez
një shkrepëse në errësirë, ka zbuluar zjarrin - iu kujtua
Borgesi dhe pedagogu i dikurshëm i okulistikës, i cili
thoshte vazhdimisht se para Borgesit është vetëm Homeri
dhe pas tij ka vetëm terr. Ai i adhuronte të gjithë të
verbërit e mëdhenj dhe i trajtonte edhe si idhuj edhe si
pacientë.

58
HALIT SHAMATA
“Por një polic dhe një Promete janë dy gjëra krejt
të kundërta, sidomos një polic zjarrfikseje!”
Polici ndezi edhe një shkrepse tjetër dhe e zuri nga
duart.
- Kërkon të më heqë prangat?!- e ndjeu se gai e
kishte ngriur zërin.- Pse duan të m’i heqin. Ndoshta nga që
kishin mbrritur? Ku?
Një zë i tha: “Në shtëpinë pa qira.” Atij iu kujtua
se kishte dy muaj pa paguar qiranë e shtëpisë dhe kamata
ishte rritur. “Këtu ku po më shpien, të paktën s’ka as qira,
as kamatë!”
Tjetri i kishte duart ende tek prangat e tij, (deshi të
thotë duart e tij, por nga ai çast e kuptoi se të tijat ishin
vetëm prangat) të cilat me t’i prekur tjetri, nisën ta
shtërngojnë më shumë. “Kush heq prangat nga duart, ka
zbuluar lirinë”- perifrazoi.
Por tjetri, që nga sa arriti të kuptojë, duhet të ishte
polic me gradë më të madhe, i liroi vidhën mestore, të
shtërnguar gjer në fund. E ndjeu veten më të lirë. Edhe
diktatura ka lirinë e saj, sikurse liria ka diktaktin e saj!
Liria në diktaturë është një palë duar, të mbërthyera nga
një palë pranga, të cilat herë-herë lirohen nga pak!
“Ky duhet të ketë gradë më të madhe - dhe ndjeu
frymën e policit që po i lironte prangat.- Le që këta s’kanë
fare grada! Kush ka çelësin e prangave, është i besuari më
i madh dhe kush është i besuar më shumë, rrezikon të mos
i gjendet varri!”
Në atë çast për herë të parë iu kujtuan pleqtë. I
bëhej se ata niseshin për ditë tek dera e burgut, rrinin atje
në shi me orë të tëra për të takuar me atë, më shumë të
59
KAPITULLI I PARE
besuarin dhe për t’iu lutur atij që t’ia lironin djalin e
vetëm, pasi ai nuk kishte kurrfarë faji. Ditën tjetër ata
vinin sërish dhe prisnin në shi, gjersa dikush dilte nga dera
përballë dhe u thoshte të mos prisnin kot, sepse i
shumëbesuari i djeshëm ishte zëvendësuar nga një tjetër,
më i besueshëm akoma dhe atij të parit nuk i kishte mbetur
nam e nishan.
- Kokën hëngshin - thonin pleqtë me zë të ulët, - po
djalit si do t’i vejë halli? Dhe vinin prapë ditën tjetër dhe
shi a diell qoftë, prisnin para derës së ngushtë të burgut.
Tani bashkë me ta prisnin edhe pleqtë e ish - të
besuarit që nuk i gjendej nami e nishani.
- Të paktën djali juaj ka varr! - i ngushëllonin këta
të fundit.
- Sigurisht që ka, - i përgjigjeshin pleqtë e tij -
gjersa është i gjallë.
Pastaj i bëhej se godina e madhe e burgut, kthehej
në një çadër të stëmadhe fushimi. Dikush dilte nga çadra
dhe i thërriste me emër pleqtë e tij. Ata turreshin me vrap
për të hyrë në çadrën e madhe dhe atje binin menjëherë në
gjunjë para Fortbesueshmërisë së Tij e luteshin e luteshin
që të mos e linte pa varr djalin e tyre, sepse ai ishte i
pafajshëm. Pastaj Fortbesueshmëria e Tij, plaku dhe plaka
vajtonin së bashku për fatin e tij të keq.
Makina frenoi me forcë dhe ndali. Ai zbriti nga
ëndrra. Rrugës duke kaluar nëpër labirintet e korridoreve
dhe kafazëve të burgut, pati kohë të rikujtojë edhe një herë
ëndrrën, nga e cila e kishin zbritur me forcë për t’u bindur
se ata nuk kishin qenë tamam prindërit e tij, por mbreti
Priam dhe mbretëresha në tendën e Akilit, ku kishin
60
HALIT SHAMATA
shkuar për t’iu lutur që mbas dyluftimit të tmerrshëm të
mos ia dhunonte kufomën të birit.
U qetësua pak, kur mendoi se burra që qanin para
grave të tyre, kishte pasur që nga kohët homerike. Kishin
qenë mbretër të pathyeshëm, por dhimbja për fëmijët i
kishte thyer përfundimisht. Nga larg i vinte kuja
ngashëryese e të atit, ulur mbi prag.
Pas pak e ndjeu veten të pllandosur në dyshemenë
e një qelie, si në vazhdimin e një ëndrre të keqe. U përpoq
të dremiste, për të gjetur strehë në një ëndërr tjetër. Apo
për t’i mbushur mendjen vetes se asgjë s’kishte ndodhur,
se vërtet ishte ca vonë, por gjithsesi koha për të fjetur. U
kthye në njërin krah, mblodhi gjunjët dhe u mbulua me ca
leckurina që nuk dihet sa vite kishin aty. Veshi që kishte
mbështetur mbi dysheme dëgjoi zëra. “Janë ata të një kati
më poshtë - mendoi. - Kush dreqin mund ta dijë se në
ç’orë flenë të burgosurit!” Pastaj iu bë se dëgjoi përsëri
plakun që vajtonte. Pastaj zëri i nënës që mezi dëgjohej:
- Mos qaj ashtu se u trete lotësh. Qyqja more, po
s’bëjnë burrat kështu! Dhe në se don të qash, qajmë së
bashku!
Veshët nisën t’i zhurmojnë. I bëhej se të gjithë të
burgosurit qenë zgjuar njëherësh, sapo atë e kishin
përplasur në qelinë e katit të tretë dhe kishin filluar të
ulurinin me të çjerra:
- Mos qaj!
- Mos të dëgjojmë më të qash në burg!
- Nuk duam djem mamaje këtu!
- Kur e dije veten kështu, qëndroje më mirë në
shtëpi.
61
KAPITULLI I PARE
- Pusho, të thashë!
Po zhurmat nuk i pushuan. “Mos po
shurdhohem?!”- kjo ishte e fundit që i shkoi në mend. Dhe
nisi të kujtojë të gjitha rastet kur shfaqen simtomat e para
të shurdhimit.
Ora e Madhe e qendrës ra tri herë dhe ai, për çudi,
e dëgjoi aq qartë. Pastaj dikush lëvizi ca çelësa të mëdhenj
në derë dhe me të hapur derën tha:
- Çohu, të kërkojnë!
- Tani, në mes të natës?!
- More vlla, ky asht burg dhe burgu s’ka as natë as
ditë. Ti je ai i riu a? S’ke faj si di akoma rregullat. Të
kërkojnë në hetuesi.
U ngrit nga qoshku i ftohtë e i shurdhët, ku kishte
kaluar gjysmënatën e parë dhe më të vështirë në jetën e tij,
me një farë energjie të çuditshme, që nuk arriti ta
përcaktonte se në ç’skutë të qënies kishte qenë e fshehur.
Gjithë atë natë kishte bluar në mendje se përse e
kishin zvarritur gjer aty, ç’do të thonin kur ta merrnin vesh
fqinjët, të afërmit, kolegët në spital, pale pastaj shokët të
cilët do të inventarizonin me vete të gjitha bisedat që
kishin bërë me të dhe do të rrinin tha e ngri, gjersa puna e
tij të merrte fund.
Për të ishte e rëndësishme kjo e fundit. Të merrte
fund puna e tij. Sa për të tjerët s’i bëhej fare vonë. “Po u
fute këtu, s’të vjen njeri prapa më!”
U dëgjua kënga e një gjeli. “Është tamam koha për
të mohuar të tjerët. Le të bëjnë ç’të duan, vetëm është halli
i pleqëve!”

62
HALIT SHAMATA
Një lot i vinte rrotull nëpër sy. Nuk deshi ta japë
veten para policit që po priste me çelësa dhe pranga në
duar. Më në fund e gëlltiti dhe e ndjeu veten shumë mirë.
Një hetim imagjinar që kishte zhvilluar me veten
për të gjetur shkakun pse e kishin arrestuar, tashti nuk
kishte më rëndësi. “Të bënin ç’të donin! E rëndësishme
është që e ndjente veten shumë mirë dhe dëgjonte aq mirë,
sa nuk i besohej!”
Seancë hetuesie, me dy hetues, pas mesnate kur
kanë kënduar gjelat dhe ora e madhe e qendrës ka trokitur
tre herë:
- Hetuesi kryesor: Emrin?
- (Druaj se më quajnë Hektor, si djali i madh i
Priamit, nga që im atë vajton pa pushim!)
- Hetuesi i dorës së dytë: Ti ke thënë diku se muret
kanë veshë. A është e vërtetë?
- Unë jam mjek, nuk merrem fort me proverba.
- Hetuesi kryesor: Kur jua a do puna edhe jeni
marrë!
- Ç’të keqe ka ? Mençuri popullore janë.
- Hetuesi i dorës së dytë: Po kërkon të fshihesh pas
popullit, ë! Po a e di ti, se nga ky çast je në listën e
armiqve të popullit?!
- (O popull, sa lista bëhen në emrin tënd në kohën
kur ti fle?!)
- Hetuesi kryesor: Mos ke dashur të thuash se
shoqëria jonë funksionon mbi bazën e një mosbesimi gati
simbolik?!
- Unë asnjëherë nuk jam prirur të mendoj atë që
mendojnë të tjerët.
63
KAPITULLI I PARE
- Hetuesi i dorës së dytë: Po çfarë ke dashur të
thuash atëherë?
- Përderisa nuk kam thënë gjë, nuk kam dashur të
them ndonjë gjë.
- Hetuesi i dorës së dytë: Sikur shumë je marrë me
këto punët e veshëve?
- Sepse unë jam mjek otojatër.
- Hetuesi i dorës së dytë: Këtë të fundit sikur s’e
dëgjova mirë!
- (Sikur një ditë të trokisje në derën e klinikës
sime, do të dëgjosh ca më mirë akoma!)
- Hetuesi kryesor: Ju kini thënë fjalë për fjalë:
“Edhe muret kanë veshë, duke filluar nga muri i madh
kinez”.
- (S’e dija që paskam aftësi për të thënë gjëra kaq
të bukura!)
- Hetuesi i dorës së dytë: Vërtet ne jemi prishur me
qeverinë zyrtare, por me popullin dhe murin kurrën e
kurrës!
- Heshtje(- O Zot, ku më kanë futur! - Dhe mendoi
nëse mund të kishte gjëkundi qeveria pa zyra.
- Hetuesi kryesor: Muri, përfaqëson kulturën dhe
sakrificat e popullit përkatës dhe popujve në përgjithësi. Ju
keni dashur të thoni haptas që kultura e popujve është
shurdhe!
- (Unë jam mjek otojatër dhe i di më mirë se ju se
ç’janë shurdhët dhe shurdhmemecët!)

Në të zbardhur e ndjeu veten në qeli. E kuptoi që


sidoqoftë brenda burgut ka edhe burgosje të tjera. “O Zot,
64
HALIT SHAMATA
sa mirë ishte aty, në krahasim me dhomën e ulët gjysëm
kafkjane të hetuesisë, të verbuar nga dritat! Po filloj të
shijoj të gjitha liritë që më jep burgu”- ironizoi.

Ora e Madhe e qendrës trokiti tri herë dhe ai erdhi


në vete. Ishte si një trokitje klasike në dyer të mëdha. Para
tij ndodhej ende pacienti i tij i çuditshëm dhe mendoi se,
nëse një ditë do të trokiste në dyert e një mjeku, do të sillej
me të njënjtën mënyrë. Nuk ishte i sigurtë nëse Prusti apo
dikush tjetër kishte thënë se çdo invalid është një mjek.
Apo kishte thënë të kundërtën mbase, që çdo mjek është
një invalid. Mjeku dhe invalidi duhet të jenë të trupëzuar
që të ndihmojnë njëri-tjetrin. Cili ka nevojë më shumë për
njëri - tjetrin? Vështirë të thuhet kaq shpejt. Bile është e
pamundur të gjendet. Pula vezën a veza pulën! Edhe ai e
provonte se ditë-ditë mjeku bëhej zot i qenies së tij dhe
ditë-ditë, ndoshta këta ishin edhe ditët më të shumta,
invalidi zotëronte tërësisht qenien. Në mitologji
bashkëjetesa e gjërave të pabashkueshme është diçka e
rëndomtë. Te kentauri, burri dhe kali ishin lidhur me njëri
- tjetrin në bashkëpronësi trupore. Po ashtu sfinksi,
sirenat…
- Mund të vini nesër, nëse nuk bezdiseni?
- Në ç’orë - tjetri u duk se dëgjoi shumë mirë.
- Aty nga dreka - shqiptoi, pa qenë i vetëdishëm se
tha pikërisht atë që duhej të thoshte.
Tjetri doli duke tërhequr derën me kujdes nga pas.
Mjekut iu duk se qenia e tij qe çliruar nga pjesa e invalidit.
Pjesa e mjekut që i kishte mbetur, sidoqoftë nuk arrinte të
plotësonte gjithë qenien. Për një çast pati përshtypjen se
65
KAPITULLI I PARE
deshi të thërrasë apo të vrapojë pas njeriut që sapo kishte
ikur, pa lënë së paku as emrin e tij, apo diçka të tillë të
përafërt.

66
HALIT SHAMATA

5.DYER TË PAPUTHITURA

Ai tërhoqi nga prapa derën e klinikës, mbi të cilën


mezi dallohej emri i mjekut otojatër, me të cilin sapo ishte
ndarë. Për një çast pati ndjesinë se derën e pati tërhequr
fort dhe kjo krijoi në korridorin e ngushtë e të errët një
zhurmë të panevojshme. Mendoi një çast se mjeku me të
cilin sapo ishte ndarë pas një vizite të lënë përgjysëm, do
të kishte menduar keq për të e ndoshta do ta kishte sharë
nëpër dhëmbë, pasi dera u përplas aq shumë, sa dhe atij
vetë iu desh të zërë veshët me duar. “Por sidoqoftë -
mendoi, - një mjek otojatër është mësuar me zhurmat e

67
KAPITULLI I PARE
pakontrolluara, që shkaktojnë klientët e tij që
përgjithësisht janë me probleme dëgjimi.”
Kur doli nga hija e ndërtesës dykatëshe të
poliklinikës, e ndjeu se nuk kishte arritur të dalë plotësisht
nga një lloj brenge që i shkaktonte dera e përplasur pa
takt. Mendimi se me mjekun do të takohej sërish të
nesërmen në mesditë dhe me të hyrë, ai do t’i kujtonte me
të drejtë përplasjen e derës, i qe kthyer në një gjysëm
torture. Por aty për aty u kujtua se dera e tërhequr me
forcë, nuk shkaktoi asnjë lloj reagimi tek njerëzit e shumtë
që ndodheshin në korridorin e ngushtë dhe të errët të
poliklinikës qendrore. Kjo e bëri të dyshojë se ai ndoshta
derën e pati tërhequr normalisht dhe e gjithë zhurma e
krijuar nuk ishte veçse një simptomë e sëmundjes së tij.
Natyrisht kjo nga njëra anë e bëri të qetësohej, kur
mendonte se nesër mund të shkonte te mjeku pa kurrfarë
ndrojtje, por, kur mendoi se sëmundja mund të merrte një
zhvillim të padëshirueshëm, nuk i bëhej vonë më jo për
një mjek e një derë, por për të gjithë mjekët dhe dyert e
botës.
Diku iu ndriçua, ndonëse me dritë të mekur,
dyshimi se derën mund të kishte lënë pa tërhequr, por kjo
e vinte përsëri përballë qortimit të nesërm të mjekut. Por
më e keqja ishte gjetiu. Kjo do të thoshte se sëmundja
mund të ishte në shkallën e fundit, përderisa veshët i
riprodhojnë zhurma të paqena!
Ishte larguar nja dyqind metra nga ndërtesa e
poliklinikës dhe mendoi se nuk ishte aq larg për t’u kthyer
mbrapsht e për të verifikuar dyshimet e tij cfilitëse. Ndaloi
pak hapin, i pavendosur ende nëse duhej të kthehej prapa,
68
HALIT SHAMATA
por dhjetra dyer u përplasën njëherësh sërish. E kuptoi se
rruga e kthimit ishte përfundimisht e zënë. Ajo që i mbetej
të bënte, ishte të ikte sa më larg nga ai vend për t’i
shpëtuar dikujt që e ndiqte nga pas, si për t’i kërkuar
dëmshpërblim për mijëra dyer të përplasura me forcë,
duke rrëzuar për tokë gjithë suvanë e poliklinikës
qendrore.
Ajo që e kishte munduar gjer tani e që ia kishte
shpjeguar sa kishte mundur edhe mjekut, ishte se
dhimbjen ia kishin shkaktuar zhurmat që i vinin nga jashtë
dhe si shembull kishte sjellë sirenat e policisë. Ndërsa kjo
e dyerve që përplasen, nuk ishte një riprodhim zhurme,
por diçka më e mundimshme që buronte nga përbrendësia
e tij.
Kështu që vizita tek mjeku kishte pasur efektin e
kundërt. Kishte pushuar një sirenë policie dhe ishin
përplasur me mijëra dyer të panjohura. Fundja, zhurmat e
jashtme mund të evitoheshin duke zënë veshët me duar,
me pambuk a diçka tjetër. Veç të tjerash ato ishin
kalimtare, siç është kalimtare shija e keqe që të lë një
riprodhim i keq i një pikture. Ndërsa zhurmat që i vinin
nga brenda ishte, e pamundur të evitoheshin.
Mendoi një çast se ç’do të mund të bënte Uliksi në
se zërat e sirenave do t’i dëgjonte nga brenda vetes. Do të
kërkonte ta lidhnin më fort, pasi edhe dhimbjet do të ishin
më të mëdha. Po ndoshta zërat që ai kishte dëgjuar ishin
përbrendësorë dhe prandaj kërkoi ta lidhnin, më shumë për
të mposhtur dhimbjet reale që i buronin nga brenda vetes,
sesa për të përballuar zërat imitues e të rremë të sirenave.

69
KAPITULLI I PARE
Ora e Madhe e qytetit kumboi katër herë mbyturazi
dhe atij iu duk se në atë çast të gjitha dyert e botës qenë
puthitur plotësisht, përveç dyerve të ferrit që përplasen pa
mëshirë e që askush nuk kujtohet t’i mbyllë. Natyrisht
atyre që hyjnë brenda, as që mund t’i shkojë ndër mend të
kujdesen për të mbyllur derën që lënë prapa. Ndoshta e
lenë qëllimisht me shpresë se, nëse një ditë do të mund të
dalin nga atje, se paku derën ta kenë të hapur. Pastaj kjo
nuk përbën ndonjë shkelje të madhe, pasi në ferr askush
nuk pengohet të hyjë.
Në ferr askush nuk kontrollohet në hyrje, por në
dalje. Cerberi, rojtari i tmerrshëm i ferrit, me një numër
kokash që ndryshojnë nga një variant tek tjetri, por që në
të gjitha rastet janë koka qeni, ruante ata që tentonin të
dalin e jo ata që hyjnë. Ai është një rojtar gjigant, me
shumë sy dhe veshë, (imagjino sikur ai të shurdhohej dhe
të trokiste tek ndonjë mjek) që si të gjithë qentë e tjerë
botës bënte punën e qenit. Veçse ndryshe nga gjithë
qenëria tjetër që ruan shtëpinë e të zotit, stërqeni i ferrit
ruante që të mos ikte dikush nga mbretëria e nëntokës, zot
i së cilës ishte ai vetë, domethënë qeni.
Ai mendoi se edhe një gardian burgu, më i
kujdesshëm është në dalje, se gjithë qëllimi i një burgu
është të hysh që të mos dalësh. “Burgu është pa “exit”-
mendoi.” Edhe rrobat e ushqimet e të burgosurit,
kontrollohen më shumë në dalje se në hyrje. Por sidoqoftë,
edhe ky lloj kontrolli mund të zbutet, nëse i le me takt
gardianit diçka nën dorë.

70
HALIT SHAMATA
Një miku i tij etnograf i kishte treguar se te
vdekurit, sidomos në jug të vendit, i vinin nga një pare në
gojë, para se të hynte në dhe. Kjo quhej taksa e të vdekurit
dhe ishte rast i rrallë në fushën e zakonërisë.
- Në sistemin fiskal botëror, ne jemi i vetmi popull
që paguajmë taksën e të vdekurit, ndërkohë që s’na vjen
për mbarë të paguajmë të tjerat - thoshte më humorin e tij
të rëndë. Dhe kjo ndodh edhe sot e ditën që flasim -
shtonte
“Do të ishte më mirë të kishte thënë “edhe sot e
këtë ditë që ende dëgjojmë” - dhe i shkoi në mendje sërish
kushedi për të satën herë, se një ditë mund të shurdhohej
krejtësisht.”
Pastaj miku i tij i kishte shpjeguar se në gjithë
mitologjinë që lidhet me ferrin, flitej për taksën e
varkëtarit që kalontë shpirtrat nga njëra anë e lumit në
anën tjetër. Dhe këtë e lidhte pikërisht me paret që i
viheshin të vdekurit në gojë. Si të thuash i jepeshin me
vete paratë e rrugës. Por ai në mendjen e tij kishte bindjen
se ato para që i jepeshin shpirtit të të vdekurit, për të
kaluar lumin e nëntokës, i shërbenin këtij të fundit për të
korruptuar Cerberin, në rast se ndonjë ditë do të arratisej
nga ferri. Cerberi, si detyrë të parë dhe të fundit, kishte të
mos linte perënditë dhe vipat e ferrit të dilnin nga aty. Sa
për shpirtërat e vegjël, (jo si virtyt, por si gradë) pra, sa për
shpirtvogëlsinë, (këtu duhet kuptuar vegjëlia e ferrit) ai
s’para çante shumë kokë. Bënte gjysmën e syve qorr dhe
gjysmën e veshëve shurdh, fuste paratë në xhep dhe me
kaq puna mbaronte. Kurse perënditë vështirë se mund të
dilnin nga aty.
71
KAPITULLI I PARE
Ai kujtoi se në burgjet e vendit futeshin
vazhdimisht, pa arritur të dalin kurrë, shefat e mëdhenj të
shtetit, për shkak të mërisë së më të mëdhejve akoma.
Thonin se njëri prej tyre, mëkëmbës i të madhit fare, u
lihte gardianëve si një qen i vërtetë, sa herë që i
afroheshin, për të ironizuar të madhin fare që i kishte vënë
aq shumë “qen” për ta ruajtur. Prania e tij lehuritëse u bë e
padurueshme për rojet e burgut, disa prej të cilëve ishin
hallexhij dhe me këtë punë qeni mbanin familjet e tyre.
Për disa të tjerë, ai kishte qenë një nga shefat e tij të
mëdhenj dhe i vinte keq që qe katandisur në gradën e
qenit.
Gjersa një ditë, dikush dha urdhrin më të
çuditshëm në historinë e burgjeve. Brenda qelisë së tij të
ndërtohej një kolibe qeni e madhe prej druri dhe viplehësi
të lidhej me zinxhirë rreth qafës. Në fakt, ajo që sollën, më
shumë se një shtëpizë e stërmadhe qeni, ishte një arkivol i
përçudshëm që do të thonte edhe paralajmërim i dënimit.
Këtë e kuptoi edhe vetë i vipi i burgut, i cili që nga ajo ditë
i rralloi të lehurat. Lihte vetëm në të zbardhur, atëherë kur
zënë e lehin në përgjithësi qentë.
“Duket si e ekzagjerur ca si tepër- mendoi dhe për
një çast ndjeu se një lehurinë e largët qeni, nisi ta
ngacmojë në veshin e majtë.
Vazhdoi të ecë ashtu pa e kuptuar nëse ajo rrugë
në të cilën ecte kuturu të çonte në hyrje të ferrit, apo në
dalje të tij. “Natyrisht këtej duhet të jetë hyrja, përderisa
nuk ka sa roje, as kyçe të mëdhenj në dyer. Bile nuk ka as
dyer. Domethënë qenka e vërtetë! Hyrja në ferr është e
lirë. Do të thotë se, po kaq e vërtetë është që nga atje nuk
72
HALIT SHAMATA
del dot! Si i thonë asaj fjalës. Jep një lek të hysh në ferr,
jep njëqind lekë të dalësh. Sidoqoftë, sa më e lehtë është
hyrja në ferr, aq më e vështirë është liria - mendoi pa
arritur të kuptonte se kishte kohë që trokiste në derën e
shtëpisë së tij që dikush e kishte lënë hapur. “Ose këtu të
gjithë janë shurdhuar, ose këta dyer nuk duan të mbyllen
më!”- tha, i bindur se askush nuk e dëgjonte.

73
KAPITULLI I PARE

6.TRILLET E MISTERIT

Një herë e një kohë, nuk mund


t’i jepja asnjë përgjigje pyetjeve
të mia, tashti nuk e kuptoj si mund
të besoj se mund të bëj një pyetje.
Franc Kafka

Ora e Madhe qendrore nisi të tregojë mesditën, me


goditjet e saj elektronike, të cilat në dhomën e mjekut me
dyer dhe dritare të puthitura mirë, mezi dëgjoheshin.
Kështu që atij iu duk se ora kryente goditje të shurdhëta si
74
HALIT SHAMATA
një yzengji e një veshi sklerotik. Kishte disa kohë që i
dukej se ora e qendrës jepte gjithmonë të njënjtin numër
goditjesh, pra dhe tregonte vazhdimisht të njënjtën orë.
Në çast ra zilja e mekur e telefonit të vjetër, në
formën e një cërrcërrime që ndërpritej aq shpesh, sa pati
përshtypjen që abonentit në anën tjetër të telefonit, i
merrej fryma ose nga të vrapuarit, ose nga një asëm
kronike. Ai pa orën dhe ngriti telefonin.
- Alo! - u çrëndua tjetri nga pesha e frymës.
- Po. Kush jeni?
- Unë…jam ai i djeshmi…
- Dje, kemi qenë të gjithë të djeshëm…
- Jam…nëse ju kujtohet doktor, - dhe u rëndua
sërish prej frymës - ai i sirenave të policisë…
Mjeku e humbi për një çast përqëndrimin dhe
prandaj iu duk se tjetri sikur tha “ai i policisë së sirenave”.
(Ç’djall policie mund të ishte një e tillë që merrej me
ndjekjen e sirenave, qoftë edhe mbrojtjen e tyre!).
- Alo, alo, alo!
Mjeku u mek në frymëmarrje. Dëgjonte vetëm
zërin e tjerit, pa kuptuar ç’thoshte.
- Alo, doktor. Dje kam lënë një vizitë tek ju për sot
në mesditë.
(Mjeku kishte ndryshuar fytyrë.)
- Më fal për shqetësimin, por…
- Cilin shqetësim?! (Këtë të sotmin apo atë të
njëzet vjetëve më parë?!) - foli i bindur se tjetri nuk e
kishte dëgjuar, pasi e kishte ulur telefonin.
Më në fund! Kishte marrë fund! Koka iu rëndua,
nga të qenit i vetëdijshëm për zbulimin që kishte bërë, aty,
75
KAPITULLI I PARE
në dhomën e tij të vizitave, katër muret e së cilës qenë
puthitur me njëri tjetrin aq mizorisht, duke krijuar një
hapësirë të zbrazët dyshimesh e çdyshimesh, që të marra
së bashku rëndonin gjer në peshëhumbje. I shtypur në
hapësirën midis mureve të puthitur mizorisht, për herë të
parë pas kaq shumë vitesh, e ndjeu veten të vendosur diku,
në pavendosmërinë e tij të sheshtë dhe të lodhur. Më në
fund e ndjeu veten të çliruar nga pengu i përçdonatshëm.
Pati atë lloj ndjesie që kanë udhëtarët e lodhur, që pasi
kanë kryer një rrugë të gjatë, në mbrritje kur ulën të
shlodhen diku,u shfaqet para syve fillimi i rrugës. Ishte
çliruar nga tjetri, apo nga pengu në të cilin mbante veten?
Kishte mbijetuar deri tashti për shkak të dëshirës për t’u
çliruar prej tij, apo nga pjesa misterioze e vetes? Kjo e
fundit do të thoshte se ishte çliruar përfundimisht nga të
gjitha, pra edhe nga liria. Sepse nga vetja nuk mund të jesh
asnjë çast i lirë, pa humbur pjesën më të madhe të lirisë.
Sa më shumë përpjekje bën njeriu për t’u çliruar nga vetja,
aq më shumë ndjehet i nënshtruar prej saj. Kjo është liria
tjetër, ajo që vlen për të kuptuar se nënshtrimi ndaj lirisë
tënde është i vetmi mosnënshtrim që liria të jetë pa
alternativë.
Kishte djersitur aq shumë, saqë djersët i kishin dalë
sipër bluzës së bardhë dhe kishin bulëzuar muret e
dhomës. Më në fund zëri ishte bërë fytyrë. Dhe fytyra
ishte ajo e djeshmja. Kishte gabuar kur i kishte thënë në
telefon se të gjithë kishin qenë të djeshëm dje. I djeshëm
kishte qenë vetëm ai dhe askush tjetër në botë. Tavani i
bulëzuar nga djersët, nisi të pikë dyshemenë. Vetëm ai dhe
askush tjetër. Ai që kishte trokitur dje dhe i kishte treguar
76
HALIT SHAMATA
veshët (që me sa duket, kishin qenë mjeti i punës së tij të
fëlliqur). Dhe pastaj, për ironi, kishte dëftyer histori me
policë dhe sirena policie.
- Më falni për shqetësimin!
Edhe njëzet vjet më parë, kur kishte bërë telefonatën e
tmerrshme, me të njënjtat fjalë e kishte mbyllur: - Më falni
që ju shqetësova kaq vonë!
I vetmi ndryshim ishte se atëherë ishte pak para
mesnatës, ndërsa tashti ishte mesditë e plotë.
-(Më falni për shqetësimin, që ju shqetësova
përsëri pas kaq vjetësh, por e bëra këtë se tashti ti je në
gjendje të falësh. Ti do më falësh, sepse ka kaluar kaq
shumë kohë dhe gjërat janë ftohur, saqë ti duhet të më
kërkosh falje, të më biesh në gjunjë. Unë jam ai i sirenave
të policisë. Dikur bëja pjesë në policinë e sirenave. Gjuaja
zëra që imitojnë veten, zëra krejtësisht të brendshëm,
torturonjës. Siç është një liri e pazëshme. S’ka torturë më
të madhe! Edhe ti ishe një zë i tillë. I torturuar në vetvete, i
kryqëzuar mbi zëra të heshtur e të fshehur aq thellë, sa që
nuk arrijnë dot të kryqëzohen me njëri-tjetrin, por mund ta
kryqëzojnë njëri-tjetrin kollaj. Edhe ne të dy, vërtet nuk
jemi kryqëzuar gjëkundi, por e kemi vënë njëri-tjetrin në
kryq. Unë të kam kryqëzuar ty dhe njëkohësisht ti më ke
kryqëzuar mua. Ne jemi të kryqëzuar nga të dy anët e të
njënjtit kryq. Dikur thërrisnin për mua “Hosana!”.Tashti
thërrasin për ty. Por dije se shpejt do të thërrasin përsëri
për mua! Bile do të thërrasësh edhe ti në kupë të qiellit.
S'ke nga ia mban! Qen bir qeni! Sepse ti je zë e unë jam
veshë.Ti je i kryqëzuari, unë jam kryqi dhe kryqëzuesi.
Cili duhet t’ia di për nder njëri-tjetrit? Natyrisht ti. Ç’do të
77
KAPITULLI I PARE
ishe ti pa të vënë unë në kryq?! Hiçmosgjë! Cili duhet të
kërkojë falje i pari? Unë të kam falur. Veç mos më thuaj
më që jam i djeshëm. Unë ende nuk kam filluar të lind,
prandaj puthite mirë derën.”
Mjeku zuri veshët me duar. Tortura e Uliksit
s’ishte gjë para asaj që ai provonte. Dhe ishte fare i vetëm
për të kërkuar ndihmë, që së paku dikush ta lidhte fort
diku, nëqoftëse nuk kishte mundësi ta kryqëzonte.Tjetri i
shkaktonte më shumë tmerr kur heshtte. Zgjati dorën të
marrë telefonin, i cili u kruspullua si një gjarpër i zi.
“O Zot, do të marrë telefonin dhe do të thotë po
ato fjalë që kishte thënë njëzet vjet më parë! Pastaj do të
vijnë të më marrin me makinë të mbuluar ushtarake, do të
më zvarrisin diku…”
Ai krrabëzoi gishtin e madh mbi gjarpërin e zi
telefonik, po në atë mënyrë që fakirët zënë gjarpërinjtë
midis barit. Por u kujtua se ishte mesditë dhe u bind se
asgjë nga frika e tij nuk mund të ndodhte. Telefoni
cërrcërriu dhe ai u ngut që të kapë receptorin para tjetrit,
por e kuptoi sakaq se dora mbi receptor kish qenë prej
kohësh e tij.
Zilja e mekur e telefonit imitonte gjuhën e gjarprit.
Ai kishte vënë dorën i pari mbi gjarprin e ftohtë. Tavani
bulëzonte nga djersët e tij. Kishte guxuar dhe e kishte
mbërthyer gjarprin si të ishte fakir. Po nga gjithë ajo
aventurë i kishte mbetur në dorë vetëm receptori i
telefonit. E afroi tek veshi. Zëra që kurrë s’i kishte
dëgjuar, nisën t’i flasin pa pushim. Si ndodh që tek njeriu
flenë zëra të padëgjuar kurrë, të cilët zgjohen si
gjarpërinjtë e fjetur e fëshfërijnë thellë së brendshmi?!
78
HALIT SHAMATA
Gjarprin po nuk e ngave, nuk të nget. Po unë qeshë i
detyruar ta mbërthej si fakir, sepse ai do të kapte
receptorin e zi të mbledhur kruspull dhe do të më thoshte
po ato fjalë që më tha njëzet vjet më parë. Prandaj unë u
hodha para tij dhe e zura gjarprin për gryke dhe ai, nga
sforcimet në agoni, nxori zëra të padëgjuar kurrë. Unë nuk
mund të them me siguri se çdo zë i padëgjuar është
krejtësisht i panjohur, sepse ata zëra pa fytyrë më kanë
folur aq shumë, saqë kanë marrë fytyrën time. Unë nuk
mund të them se fytyra ime është e panjohur për mua,
ngaqë unë s’e kam parë kurrë atë.(Sa për pasqyrat, ata janë
sirenat e përditshme që imtojnë shëmtimin tonë të
përditshëm e torturues.) Pastaj këta zëra zënë e na
pushtojnë gjithë qenien, aq sa më në fund ti e kupton se
prej teje nuk ka mbetur veçse një grusht jehonash. Si
nimfa Eko që nga dashuria për Narcizin u shndërrua në
jehonë.
Mjeku për një çast qe qetësuar nga zërat e njohur e
të panjohur që këmbeheshin me njëri-tjetrin. Për të qenë
më i sigurt prej tyre, shkëputi fijet e telefonit dhe u
mbështet pas karrikes me shpinore të butë prej lëkure të
zezë.
Djersët kishin filluar të thaheshin, por në tavan
kishte ende njolla djerse. Ndjehej i përqendruar plotësisht,
kur një nga kolegët e tij hapi derën pa trokitur dhe i kërkoi
të fliste në telefon.
- Më është difektuar aparati i ekos dhe më duhet t’i
telefonoj teknikut.
- Edhe mua më është difektuar telefoni.

79
KAPITULLI I PARE
Tjetri tërhoqi kryet me elegancë jashtë derës. Kur u
sigurua se dera ishte puthitur plotësisht, mendoi se ç’lidhje
mund të kishte midis ekos së kolegut që sapo kishte
tërhequr derën dhe Ekos mitologjike. Në latinisht “echo”
do të thotë “jehonë”. Lidhjet midis aparaturave të
mjekësisë dhe kuptimësisë së fjalës “jehonë”, nuk e joshën
për të rrëmuar më tej. Midis grumbullit të librave, nxorri
një fjalor të vogël mitologjik:
( Nimfa qe dashuruar me Narcizin. Por ky i fundit,
i dashuruar me veten, nuk iu përgjigj dashurisë së saj dhe
ajo u shndërrua në jehonë.)
Ndoshta nga dashuritë e parealizuara mbeten
vetëm jehona endacake. Po cili ishte ai zë që i kërkonte të
falur dhe njëkohësisht i thoshte se e kishte falur? Apo
ndoshta ishin zëra që s’kishin kurrfarë lidhje me njëri-
tjetrin? Ose një farë narcizi që e bëntë të harrohej pas
vetes?! Që e bënte të harronte të tjerët e pashmangshëm,
prej të cilëve mund të veçohemi, aq sa mund të veçohet
jehona nga zëri që e ka lindur.
Tashti, pas njëzet vjetësh, zëri i ishte kthyer në
fytyrë. Dhe fytyra e zërit ishte e butë, e dhembshur,nga ata
që duhet t’i kërkojmë përditë falje për ekzistencën e tyre
të brishtë, në këtë botë të ashpër e të kreshpët.
Apo ai i dikurshmi ka tjetër fytyrë nga ky i sotmi
dhe ngjajnë me njëri-tjetrin, vetëm kur shndërrohen në
zëra telefonikë?!
Djersët i qenë tharë plotësisht dhe ai ndjeu freski.
Ishte i bindur se ai iluzion telefonik, ajo bisedë e paqenë
me tjetrin, i ishte shkaktuar thjesht sepse telefoni përcillte
dobët dhe me zhurmë zërin e tjetrit. Po ja, ta zemë se
80
HALIT SHAMATA
kishte zbuluar fytyrën e tjetrit që e kishte çuar në hekura
njëzet vjet më parë, duke i shkaktuar përveç humbjes së
lirisë edhe venitjen e karrierës dhe të tjera gjëra më të
tmerrshme, që ai nuk donte t’ia pohonte më as vetes. Ta
zemë pra, se kishte zbuluar fytyrën e tij, por hajde ta gjeje
në gjithë atë qytet të madh! Si rrallë herë nuk i kishte
shënuar as emrin në regjistrin e vizitave, duke menduar se
ai do të vinte të nesërmen sërish. Dhe tjetri, sapo i kishte
thënë në telefon se nuk kishte mundësi të vinte, nuk donte
të vinte, apo diçka e tillë. Përse të kishte kthyer mendje?
Mos vallë e kishte kuptuar se kishte trokitur në derë të
gabuar dhe kishte ikur nga sytë këmbët? Apo e kishte ditur
më parë dhe kishte trokitur në derën e tij për t’i matur
pulsin apo thjesht për provokim?! A ishte vërtetë një i
sëmurë apo një lojë prej të sëmuri, për të ngacmuar
kujtesën? Apo thjesht një mundësi pë të marrë kontakt
direkt me prenë e dikurshme, në një kohë të përshtatshme,
kur llogaritet se gjërat janë ftohur dhe viktimat ngjajnë me
sende muzeale? Apo, më thjesht akoma, kjo ishte një
rastësi pa kurrfarë lidhje?
Sërish u ul në karriken me shpinore prej lëkure të
zezë. Bëri një gjysëm rrotullimi nga e djathta dhe lidhi
sërish fijet e telefonit. Pastaj qëndroi një çast pa lëvizur
dhe mendoi të thërriste kolegun e ekos për telefonatën.
Pikërisht atëherë dera trokiti dhe ai tha “hyr”me atë ton që
mund t’i thuhet një kolegu, që i ka shkrepur të trokasë pa
qenë nevoja.
Dera u hap dhe ai bashkoi fijet e telefonit. Njeriu i
djeshëm, që sapo i kishte kërkuar falje në telefon për

81
KAPITULLI I PARE
anullimin e vizitës, u shfaq në derën që iu duk më e madhe
se zakonisht.
- Më falni, zoti doktor! Unë nuk ndjehem mirë!
Mjeku e ftoi të ulej. Ndjehej mirë. Veshët i qenë
çliruar nga zhurmat e mesditës, ndryshe do ta kishte të
vështirë të merrej me një klient që vuante nga e njënjta
gjë.
Për pak kohë ata u panë sy ndër sy. Mjeku hetoi
për një sekondë fytyrën e tjetrit. Misteri që e mundonte
prej vitesh, që për pak sa nuk kishte zbuluar vetveten, ishte
bërë akoma më i mistershëm. Fytyra qe kthyer sërish në
telefonatë, atje ku qe strehuar për vite me radhë.
Mëdyshjet që e kishin toruruar për minuta të tëra, qenë
kthyer sërish në djersë të ftohta. Tavani kishte nisur sërish
të bulëzonte. Ndjeu freski, gjer në kënaqësi.
Ishte çliruar. Ajo torturë njëzetvjeçare hetimesh,
hamendjesh, fanitjesh duket se po merrtë fund për të, jo
sepse kishte arritur të zbulonte të vërtetën, përkundrazi.
Ndjehej i çpenguar nga që nuk kishte mundur ta zbulonte
atë. Mendoi se kërkimi i së vërtetës, në një farë mënyre i
kishte dhënë rrugë jetës së tij, i qe kthyer në një dëshirë të
përditshme, përzier me ankth të përnatshëm. Një orë më
parë, kur pandehu se e vërteta i qe kthyer në fytyrë
njerëzore, dëshira shumëvjeçare për ta parë atë me sytë e
tij, e përzier sidoqoftë me një hakmarrje të lodhshme, iu
kthye në frikë, në frikën që ka njeriu nga takimi me të
vërtetën. Ç’i mbetet për të kërkuar e për të jetuar
paskëtaj?! Para një ore kish lutur Zotin në heshjte, që
fytyra që lypte prej kaq vitesh, të mos i përkiste kurkujt, të
ishte një fytyrë pa emër. Sepse iu duk se të zbulosh pas
82
HALIT SHAMATA
kaq e kaq kohësh, një njeri që të ka shkaktuar dhimbje të
padrejtë, do të thotë të përshkosh edhe një herë nga e para
padrejtësisht të njënjtën dhimbje.
Tashmë fytyra ishte kthyer sërish në zë. Dhe ai zë
mund të ishte zëri i atij që kishte përballë, i dikujt tjetër
me të cilin nuk do të mund të përballohej kurrë. Mund të
ishte zëri i atij vetë, mund të ishte dhe zëri që dëgjonte ajo
pacientja e tij, që besonte se fliste me Zotin. Po, po! Ai zë
që i kishte dëgjuar para njëzet vjetësh, ishte zëri i tij, që i
kishte folur nga një kabinë telefonike diku, zëri i frikës
dhe i persekucionit të pashmangshëm, në pritje të policit të
pashmangshëm, që një ditë do të trokiste në derën e tij.
Kështu që brenda pak çastesh, zëri i vjetër e i largët kishte
marrë formën e fytyrës së tij, e cila nuk mund të thuash se
qe plakur tërësisht dhe flokët ende nuk qenë zbardhur deri
në atë masë.
Tjetri kishte marrë përfundimisht fytyrën e
zakonshme të një klienti. Mjekut iu thanë djersët. Vetëm
në tavan, një bulëz e fundit djerse rrekej të shkëputej nga
syprina e përmbysur e tavanit të lodhur, që kishte nisur të
krijonte harta të irnosura igrasie.
- Emrin, ju lutem! - pyeti pa ngritur kryet nga
regjistri i vizitave. Tjetri tha emrin dhe gjithçka tjetër që iu
kërkua.
- Në se kjo s’ka lidhje me policinë, kjo është
sklerozë tipike e veshit. Si mund t’jua sqaroj? Një anomali
fillestare e veshit të brendshëm.
Ai i vuri tjetrit para një seksion gjatësor prej
plastike të organit të dëgjimit dhe i tregoi me rreth zonën e
sëmurë, dritaren ovale dhe yzengjinë, që janë pikat më të
83
KAPITULLI I PARE
prirura ndaj sklerozimit, domethënë të kalçifikimit të
pjesëve kartilogjenoze.
- Si ta them, ky është fillimi i sëmundjes, edhe një
herë nëse nuk ka lidhje me fobinë ndaj uniformave. Është
sëmundje e pleqërisë, si çdo sklerozë tjetër, por që fillon të
gatuhet që në moshat njëzet a tridhjetëvjeçare. Natyrisht
dëmton dëgjimin, po ka një numër të konsiderueshëm
rastesh kur njerëzit vdesin pa e ditur që kanë sklerozë dhe
pa ndjerë kurrfarë shqetësimi në të dëgjuar. Por hera-herës
u bëhet se dëgjojnë zhurma. Nuk them se është ndonjë
qamet i madh. Në fillim do të jap ca ilaçe, që qetësojnë
apo lehtësojnë disi zhurmat dhe nga fundi i javës do të
ekzaminojmë nivelin e dëgjimit. Mbase do të duhet të
bëjmë edhe një otoskopi, domethënë skopi të veshit. Në
rastin më të keq, këshillohet vendosja e një proteze
elektroakustike, e cila instalohet pas një operacioni të lehtë
në yzengji - dhe i tregoi në seksionin prej plastike të
veshit, stapesin në formë të përsosur yzengjie dhe po atë
çast mendoi se ç’lidhje mund të kishte midis veshëve dhe
kuajve.
- Faleminderit! - tha tjetri duke dalë nga një farë
ndrojtje. I zgjati dorën dhe doli duke tërhequr me kujdes
derën.
Kur ai doli, mjeku e ndjeu se mbeti vetëm. Vetmia
nuk është status i të qenit vetëm. Mund të gjendesh midis
një turme të madhe njerëzish dhe mund të ndjehesh i
vetmuar. Sikurse mund të jesh krejt i vetëm në një qeli
burgu dhe të mos e humbësh sensin e dialogut. Vetmia nis
atëherë kur ndërpritet dialogu, qoftë edhe në formën e tij
më të përsosur, atë të monologut. Ditë më parë, një ish
84
HALIT SHAMATA
-kolegu, tashti pacient i tij i rregullt, i kishte treguar
simptoma të çuditshme të sëmundjes së tij në zhvillim.
Kur mbetej vetëm, dëgjonte një tufë zërash të harruar prej
kohësh. Zërat i flisnin drejpërdrejt në emër dhe atij i duhej
t’i përgjigjej secilit më vete. Dhe kjo vazhdonte për orë të
tëra. Ndodhte që harronte t’i përgjigjej ndonjerit prej tyre
dhe atëherë zëri ngrinte tonin çmendurisht, gjersa kthehej
në britmë. Kështu kur e zinin krizat, gjithë kohën e kalonte
“duke folur me djajtë”, sikurse thoshte. “Duket si gjë e
sajuar” - mendoi. Ndoshta është përpjekja e dështuar për të
mposhtur demonët e vetmisë!
Sikurse ka njerëz tërësisht të vetmuar që nuk e
konceptojnë vetminë, që nuk vuajnë prej saj. Nëse dikush
tenton t’ua prishë atë, demonët e vetmisë, sërish zënë e
ulërasin.
Mbi tavolinë ishte ende seksioni prej plastike i
veshit. Ai preku llapën e veshit, e cila në mënyrë arbitrare
identifikohet me vetë veshin. Kjo do të ishte njësoj sikur
llapat e këpucëve të identifikonin këpucët. Në formën e saj
normale ajo nuk i shtonte asgjë bukurisë njerëzore. Por,
nëse është pak më e madhe apo pak më e përthyer, ajo
shëmton gjithë pamjen e njeriut. Ai preku pjesën e butë të
llapës, lobulisin, e mbajti një kohë të shtërnguar dhe ashtu
së koti, tha me vete: “Tashti s’më ka mbetur më asnjë vath
në vesh!”
Vazhdonte të sorollaste nëpër duar veshin prej
plastike. Futi gishtin e vogël në kanalin e dëgjimit që nis
nga vrima e llapës së veshit gjer tek membrana e dëgjimit,
apo siç thuhet, lodra a timpani i veshit. “Mund t’i thuhet

85
KAPITULLI I PARE
edhe tupan”- dhe iu kujtuan vitet që kishte kaluar në veri,
pas burgut.
Duke rrotulluar gishtin e vogël, brenda veshit prej
plastike, befas mendja i shkoi tek Gishtëza apo Gishto i
përrallave që futej nga një vesh dhe dilte nga tjetri. U rrek
të sqarojë në mënyrë joprofesinale këtë zvoglesë figurative
të përrallës. Jo rastësisht ai quhej Gishtëz apo Gishto,
sepse i vetmi organ i njeriut, që futej në një farë thellësie
të tubit dëgjimor, ishte gishti i vogël i dorës.
Ajo pjesë e veshit që e kishte intriguar më shumë
që student, ishte kanali i Eustakut, që lidhte veshin me
gojën. Sa herë që njeriu gëlltitet për shkak të ngushtimit të
tij dëgjimi dobësohet.
“Njerëzit e pangrënë, përgjithësisht dëgjojnë mirë,
sepse i kanë veshët vazhdimisht të lirë, sikurse edhe
stomakun. Ndërsa të ngopurit janë shurdhë!”
Ajo që e intrigonte tamam - tamam, lidhej me
helmimin e mbretit Hamlet, ndoshta unik në historinë e
përdorimit të helmit për të vrarë të tjerët. Vrasësin dhe
mënyrën e vrasjes së mbretit, askush nuk mundi ta marrë
vesh, vetëm atëherë kur fanatazma mbretërore iu shfaq të
birit dhe i tregoi të vërtetën e kamufluar. Për të si mjek
otojatër, e vërteta ishte pak më e thjeshtë. Helmi i fortë i
hedhur në vesh, kishte çarë membranën dhe nëpër kanalin
e Eustakut kishte shkuar drejt e në gojë. Një vrasje e
rafinuar dhe e padeshifrueshme edhe për kriminalistët më
të hollë. Unike dhe e papërsëritshme si natyrë krimi.
“Duket u rezervohej vetëm mbretërve - mendoi.-
Sikur princi Hamlet, të kishte lexuar Aristotelin, do ta
kishte mësuar të vërtetën pa ndihmën e fantazmave- dhe e
86
HALIT SHAMATA
vendosi veshin plastik në suportin metalik.- Po mbase dhe
e vërteta që ne takojmë në fshehtësinë më të madhe, është
fantazma e vetvetes.”

87
KAPITULLI I PARE

7.EPIKRIZË NË VETËN E PARË

Unë, F.B.fshatar nga Bregu, 65 vjeç, me arsim


fillor, i martuar, pa fëmijë, rrëfej:

Natën e fundit të shkurtit 195…jam zgjuar nga të


lehurat angullitëse të qenit tim. Mbajta vesh një çast,u
ngrita dhe hapa dritaren. I fishkëlleva qenit dhe ai heshti
menjëherë. Mbylla dritaren dhe hyra në shtroje. Nuk di sa
kam ndenjur zgjuar, pasi gjumi më kishte lënë. U ngrita
sërish dhe dola në hajatin e vogël të shtëpisë sime
përdhese. Aty, natën me hënë, deti ngjan me një pasqyrë të
88
HALIT SHAMATA
madhe verbuese. Kur s’ka hënë, s’ka dhe det. Drodha një
cigare të trashë dhe e ndeza. Befas m’u duk sikur pasqyra
e zbehtë e detit u ndriçua nga një rryp drite. Qeni lehu dhe
dha vrapin nën shtëpi, aty ku kalon një rrugë e ngushtë.
Ngaqë frynte deti, në fillim nuk e kuptova, që ishte
zhurmë makine. Fika cigaren dhe hyra në dhomën e
gjumit. Nga dritarja e saj nuk duket rruga nën shtëpi, por
unë e kuptoj thjesht nga zhurmat se nga ikin e nga vijnë
makinat. Nga zhurmat e kuptova, se nuk qe një makinë e
vetme. Dritat e tyre të mekta lëvrinin nëpër bregun e detit.
Për një çast motorët pushuan. Kishin ndaluar diku në të
majtë të shtëpisë. Them diku, nja pesëqind metra, por edhe
më shumë. Po,po, më shumë! Nuk i vura fare rëndësi, por
diçka ndjeva vetemëvete. Makinat kalojnë rrallë andej,
sepse rruga është qorre, por ku ta dish, edhe lëvizin
nganjëherë, ashtu qorrazi.
“Nga shkojnë në mes të natës, xhanëm?”- thashë
me vete dhe i dhashë karar të shtrihesha”

Sa kam vënë kokën në jastëk, dëgjova breshëri të


shtënash! Zot, na ruaj!
Zgjova gruan, që gërhiste në të djathtë. Ajo brofi e
trembur, pa kuptuar asgjë. “Moj, po - thashë - dëgjove gjë
ti?! “Ç’të dëgjoj, lugatin! - dhe u kthye në krahun tjetër.
U shtriva dhe mbulova kryet me jorgan. Zot, më
ndill qorrin (gjumin) e më largo xhindët! Ndenja e ndenja
me kryet mbuluar, gjersa m’u duk se po më zihej fryma.
Hodha jorganin përtej. Hapa dritaren e vogël të dhomës
dhe u ngopa me frymë. Gruaja u sorrollat sa andej-këndej
dhe u përmend disi:
89
KAPITULLI I PARE
- Ç’është ajo dritare hapur në mes të dimrit?! Ç’të
shkrepi kështu o i zi! Mbylle dritaren se morëm plevitin
dhe e di ti, kur të zë!
Mbylla dritaren, pa e puthitur plotësisht. Motorët e
makinave u ndezën sërish. Nga zhurmat e kuptova që po
merrnin me zor kthesën dhe i përcolla me veshët ngritur,
gjersa kaluan nën shtëpi e ikën tutje. Qëndrova në dritare
sa u shuan zhurmat. Qeni nisi sërish të angullijë. Dera e
madhe e hajatit kërrkërronte lehtas, nga që e kisha lënë pa
mbyllur mirë. “Haber i keq!”- thashë.
Kështu thonë nga anët tona. Kur kërrkërret dera e
shtëpisë, prit lajmin e keq. Prandaj duhen puthitur mirë
dyert! Shtoji kësaj edhe qenin që lihte, si shpirt i keq!
Dola jasht në hajat dhe tërhoqa derën ngadalë.
Qeni la të lehurat dhe ia dha turravrap, në të majtë të
shtëpisë, andej nga ku m’u bë se dëgjova pushkë. Dhe nuk
ishin pak. Zot, na fal! Asnjëherë nuk kisha dëgjuar kaq
shumë pushkë dhe asnjëherë nuk kam vuajtur nga veshët!
Koka nisi të më dhembë dhe flaka cigaren. “Ves i poshtër!
- thashë dhe e shkela me këmbë. Gojën e kisha shafran të
hidhur. Qeni ia dha kujës, mu andej nga m’u bë se dëgjova
pushkë. M’u duk se kërkonte ndihmë. Vesha opingat prej
lëkure dhe pa u ndjerë, zbrita poshtë në rrugë. Ndonëse
nata ishte e zbehtë, gjurmët e rrotave të makinës
dalloheshin qartë. Pastaj, sadopak bën dritë dhe deti.
Zbrita nën rrugë, çava më duar kallmin dhe dola në
bregun e ngushtë të detit. Kallmi ishte një bojë njeriu. Eca
bregut, në të majtë, gjer te vendi që quhet “Dy fushat”. Në
fakt janë dy pllaja, që i ndan një përrockë. Dimër-verë ajo
një shurrë ujë ka. Pllaja në të majtë është imja. Tjetra e tim
90
HALIT SHAMATA
vëllai. Ajo imja ka një fik të madh në mes, që më shumë
ka hije se kokrra. Fiku është i bardhë e kokërrmadh. Ne i
themi fik bualli, ndonëse thuhet se buall të bardhë e kalë
jeshil nuk ka. Kështu i kanë thënë të tjerët para nesh,
kështu e kemi lënë edhe ne. Se fundja fik është. Ndoshta
ngaqë është kokërrmadh. Dy kokrra në një bark, s’i bën
dot.
Më erdhi ujët e hollë. I ktheva kurrizin detit dhe
përmora në rrëzë të kallmit. Ne e kemi për gjynah të
përmjerim detin. Nuk është vetëm ai llafi i kripës, që nuk
është vetëm llaf, por është sahi. Pastaj javën e dytë të
gushtit, gratë e reja dhe ato shterpa lahen në det me gjithë
rroba dhe lusin Zotin që t’u japë evlad. Më të shumtat
bëhen plleja, por edhe ka si gruaja ime që lahen çdo vit.
Prandaj deti nuk përmiret. Deti është evlad. A përmiret
evladi, pa më thauj ti mua? Zot, shpresën tek ti! Apo
s’është kështu! Tashti më thuaj mua, ku e lamë llafin, se
nganjëherë e humbas fiqirin. Njeriu që s’ndien mirë nga
veshët, është si puna e budallit që s’kupton gjë nga
dynjallëku. Eh, si erdhën punët kështu?!
Të thashë që i kisha kthyer shpinën detit dhe
përmora në rrëzë të kallmit. Në atë çast m’u duk se
dëgjova klithmën e një gruaje. Diçka e ngjashme me gruan
që lind. Ishte zë i vërtetë gruaje që vinte duke u mbytur.
Hapa kallmin me duar dhe dola sipër, në rrugën e pluhurt.
Zëri vinte nga ara, tamam në drejtim të fikut. Ja dhashë
turravrap bregut të arës, andej nga vinte zëri.
Ndeza një fije shkrepse dhe dallova në mes të arës,
një masë të madhe dheu të posahedhur. Diçka si varr i
madh. Vendi ishte me njolla gjaku. Zot, na ruaj mendjen!
91
KAPITULLI I PARE
M’u tha pështyma dhe për disa çaste nuk e kuptova se ku
ndodhesha. Ndeza një shkrepëse tjetër, po era ma fiku.
Edhe një tjetër, edhe një tjetër. Por për shkak të erës dhe
duarve që dridheshin, shkrepset nuk merrnin. E ndjeva nga
pesha e kutisë se po më mbaronin. Vendi kundërmonte
gjak të freskët. Isha aq i tronditur, saqë kur era më fikte
shkrepset, ndjehesha një çast i lehtësuar që nuk e shihja
mënxyrën! Përsëri zëri gruas, gati midis këmbëve!
“Ndihmë, jam ende e gjallë!” Zë njeriu, as i gjallë, as i
varrosur! U shtriva përdhe dhe i ktheva kurrizin detit që
frynte, për të ndezur shkrepsen e fundit. Më në fund u
ndez. Vendi ishte bërë kasaphanë. Dheu përqark, i bërë
baltë prej gjakut! Dhe nën këmbët e mia, aty ku sopi ishte
më i madh, diçka lëvizi, duke nxjerrë një zë që s’u muar
vesh. Nisa të rrëmoj vendin përreth. Zot i madh, s’di nga
më zbriti gjithë ajo forcë! Një çast gjithë trupi m’u drodh!
Kisha prekur dorën e gruas. Ishte ende e ngrohtë. Sapo
kishte vdekur, si të thuash vdiq në dorën time. E mbulova
me pak dhe. Vendi përqark ishte mbushur me gëzhoja.
Ia dhashë vrapit teposhtë. “Ndalo, ndihmë, jam
ende e gjallë!” Zura veshët me duar dhe ashtu në rendje
çava kallmin dhe u futa në det me gjithë rroba. Asnjëherë
nuk isha futur në det natën. Trazohen shtojzovallet thonë
dhe të marrin inat. Pastaj të imitojnë zërin e gruas dhe të
ndjellin në det. Ti shko pas tyre, ata shko më thellë, gjersa
të mbysin.
Fërkova duart e bëra gjak e dhe. Vendi përqark u
nxi. S’mbaj mend sa kohë qëndrova i zhytur në ujë. Vetëm
kryet mbaja sipër. Thuaj shyqyr që nuk di not, se do të
kisha ikur thellë e më thellë dhe s’do të kthehesha më në
92
HALIT SHAMATA
breg. Por nganjëherë është më mirë thellë në det, se në
breg. Shtojzovallja kishte zënë bregun dhe s’më linte të
dilja “Ndihmë, jam e gjallë!” Një herë m’u duk si zëri i
gruas sime. Pastaj u bë më i trashë e më i ngjirur. Zura të
mërdhij e të dridhem si purtekë kallmi. M’u duk se isha
futur këmbë e duar në dhe. “Jam ende i gjallë”- thashë me
vete.
- Edhe unë jam e gjallë, - klithi gruaja me zënë e
vdekur. Po të mos ishe ti do të kisha vdekur me kohë!
Zura veshët me duar dhe sërish zhyta kokën në ujë.
Ia pashë fytyrën nga afër. E ngjashme me fytyrën e gruas
sime.
“Edhe unë nuk kam fëmijë - tha.- Në fillim të
gushtit do të lahem me gjithë rroba, me gjithë gjak.
Ndihmë, ndihmë!”
- Mos thirr! - i thashë - gjersa je e gjallë, mos u
ndie, se vijnë dhe të vrasin përsëri!
Dola në breg. Hoqa rrobat dhe i shtrydha fort.
Veshët më gjëmonin: “Ndihmë!” Hija e natës së fikut të
buallit kishte pushtuar gjithë arën. Ngjante si dhe i zi
shpërndarë shpejt e shpejt. Gjethet kuvendonin me njëra-
tjetrën. Fiku ka hije të keqe. O Zot! Pushkët paskan qenë
të vërteta! Se mos më ka parë kush?! Shahit kam detin dhe
fikun. Po pse ishte kaq e gjerë dhe kaq e cekët gropa? Aq
pak dhe përsipër dhe aq shumë duart jashtë. A thua qe
ishte vetëm gruaja, apo qenë dhjetra kufoma në një shpirt
që nuk don të dalë…
Të nesërmen qeshë i gjithi në ethe. Qeshë ftohur,
po kjo s’qe asgjë. Veshët më ushtonin nga plumbat dhe
zëri i gruas. Doktor, kisha vendosur t’ia tregoj vetëm natës
93
KAPITULLI I PARE
së varrit, por punët e sollën që humba dëgjimin dhe ja, ku
jua thashë juve.
Pas kësaj, qëndrova rreth një muaj mbyllur në
shtëpi, pa folur me askënd. As me gruan time. Erdhi prilli
dhe fshatarët nisën të kthejnë tokën. Nga dritarja e vogël e
odës sime dukeshin “Dy fushat”. Ja dhe fiku i buallit që
kishte nisur të lëshonte hije të re.Gruaja shkonte e vetme
të punonte pllajën dhe unë e ndiqja nga dritarja. Një ditë
më suallën edhe një hoxhë, më tymosi e namatisi, më fryu
në vesh syre dhe shkoi e iku.
Gruaja punonte e vetme me kryet e mbështjellë më
napë të bardhë. Gjethja e fikut rritej përditë. Kur gjethja e
fikut bëhet sa një këmbë pate, toka do mbjellë. Gruaja
mbolli e vetme. E ndiqja nga dritarja si doraviste misrin e
farës.
Në fillim të majit zunë shirat. Shiu i majit, është si
fije ari. E thotë kënga e usta Isufit! E ke dëgjuar? Edhe në
s’e ke dëgjuar, do ta dëgjosh. Po si i bëhet halli im, që
s’dëgjoj më, as zë e as këngë.
Nganjëherë këndoj vetemëvete, por ç’e do, kur nuk
dëgjon as zërin tënd! Hap e mbyll gojën, si film pa zë.
Nganjëherë tjetër gjë këndoj, tjetër gjë më dëgjojnë veshët.
Më shpesh dëgjoj hoxhën, që këndon majë minares dhe
me të mbaruar hoxha, vendin e tij e zë gruaja që zë e
thërret: “Ndihmë, pse s’më ndihmoni? Ju jeni kaq shumë
të vdekur, ndërsa unë jam e vetme dhe gjallë!”
Pesë herë në ditë del hoxha për të thirrur ezanin,
pesë herë në ditë zë e këlthet gruaja nga fundi i varrit. Por
ka ditë që zëri i saj nuk më vjen më nga toka, por lart nga

94
HALIT SHAMATA
minareja, ndoshta edhe më lart. Ndoshta është në qiell!
Zoti e pastë falë!
Shirat e majit zgjatën dhe unë nga dritarja shihja
arën përreth fikut dhe mendoja se shiu i rrëmbyeshëm
mund t’i këtë shpërndarë eshtrat, nëpër arë, sepse qenë
varrosur cekët dhe shkel e shko. Varros e shko! Eshtrat e
të tjerëve mund të qenë përzier me të gruas. Pastaj ishte
dhe rreziku i qenve. Vendosa të dal të vras të gjithë qentë
e katundit, pa u marrë vesh. Do të dal natën. M’u kujtua
ajo natë. S’kisha rrugë tjetër. Në të zbardhur qentë flenë
dhe qeni nuk mund të vritet në gjumë. Qen është vërtet,
por gjë me shpirt e s’mund të vritet në gjumë!! E ke
dëgjuar kur thonë: “E vranë si qen!” Por jo në gjumë ama!
Ata i kanë vrarë si qentë dhe i kanë hedhur në gropë, më
keq se qentë. Thua t’i kenë vrarë në gjumë?! Jo,nuk e
besoj! Po ata që të vrasin natën, gjithçka bëjnë. Po ku
dreqin erdhën e i groposën në rrëzë të shtëpisë sime, mu
në mes të arës sime. I groposën thashë? Po, po! Se njeriu
nuk varroset ashtu!
Kështu, me të thënë e me të bërë. Mbusha çiften e
vjetër që e kam dhe pa leje dhe u zura pritë qenve në breg
të arës. Prit një natë e prit dy e këmbë qen s’dukej
gjëkundi. Natën e tretë vendosa të qëlloj në ajër, ja të zgjoj
qentë, ja të zgjoj katundin. Qëllova! Qeni im u vërsul nga
streha e shtëpisë dhe m’u fërkua nëpër këmbë. Mendoi se
kam dalë për gjueti dhe m’u duk se m’u zemërua që s’e
kisha marrë me vete. Çiftja ushtoi në ajër dhe mua m’u
duk se dëgjova pushkë si atë natë. Zura veshët me duar.
Pushkët binin pa pushim. Një zë gruaje u dëgjua sërish:

95
KAPITULLI I PARE
“Deshe të na vrasësh, po ne jemi gjallë!” Qeni lihte pa ia
ndarë.
Pas pak ia zunë me të lehura qentë e katundit.
Përtheva çiften më dysh dhe e flaka në det. Arma pa leje
është e zeza e të zot. Ndësa ajo me leje e zezë është e zeza
e të zot dhe e botës! Kot nuk thonë: “Sa ka tytën, ka
bereqetin!” Eh, çfarë nuk thonë këso bote, po a ke veshë të
dëgjosh!
Mbasi kishin kaluar dy muaj, mendova se gjaku
ishte tharë. Gjaku i të vdekurit thahet për dyzet ditë.
Prandaj i bëjnë bota të dyzetat. Për të kujtuar që i vdekuri
s’ka më gjak. Shpirti është i lirë paskëtaj!
Kur nisi të nxehtit, më dukej se vendi përqark
kundërmonte. Pyesja gruan: “Moj po, dëgjon gjë erë të
vdekurish ti?
Ajo: E shoh unë, që ka ditë që s’je në terezi!
Unë: Erë ngordhësirë, desha të them.
Ajo: Ke dy muaj që s’luan vendit e të është qelbur
mishtë. S’rri burri kështu mbyllur në shtëpi kot së koti!
As në fshat nuk ankohej kush. E kuptova që s’isha
mirë. Ndërrova odën ku flija. Dola në anën tjetër ku nuk
dukej as fiku, as ara, përveç detit që s’i fshihesh dot. Këtej
edhe varret bien nga deti!
Nga fundi i korrikut, kur misri qe ritur, dola të
shoh arën. Mendova se do ta kisha më të lehtë, sepse toka
ishte fshehur midis misërishtave. Asgjë nuk dukej. Vetëm
fiku. Nja tri metra bri tij, misri qe rritur më shumë se
gjetiu. Dy bojë njeriu të thuash! Ishte tamam vendi. M’u
morën mend. M’u bë se klithi dikush midis misërishtave!
Zura veshët dhe ia dhashë vrapit, pa ditur se ku duhej të
96
HALIT SHAMATA
ndaloja. Që atëherë unë nuk mund të shoh më as arë me
misër dhe as hije fiku. Më therin veshët!

97
KAPITULLI I PARE

8.SHTËPIA E BETHOVENIT

Tok! Tok! Tok!

Tre të trokitura të ndara, nga tre pauza të gjata u


përsëritën disa herë në derë.
- Hyr!
Tok! Tok! Tok!
Tok! Tok! Tok!
Mjeku u çua nga tavolina e vogël e punës dhe
shkoi të hapë derën, jo pa nervozizëm. E hapi atë
plotësisht dhe vrulltas. Dhe askush. Doli në korridor.
Vetëm një pastruese fërkonte dyshemenë me nge në fund
të korridorit. “Janë të ngeshëm bota - mendoi duke aluduar
për ndonjë koleg, pse jo edhe ndonjë kolege a infermiere,
nga ata që gjithë kohën rrinë duke u parë në pasqyra të
vogla tualeti. “Natyrisht edhe unë jam i ngeshëm”.
98
HALIT SHAMATA
Po shkonte drejt të pesëdhjetave dhe gjithsesi
ndihej i fortë pse jo edhe i ri. Vetëm tëmthat i ishin
zbardhur pa u vënë re. Tetë vjetët e burgut nuk kishin
ndryshuar asgjë në pamjen e jashtme, përjashtuar një
rrudhosje më të brazduar që e kishin pothuaj edhe shumica
e moshatarëve, që nuk kishin kaluar një orë të vetmë në
biruca. E çuditshme, gjithë ajo torturë e gjatë pa fund, nuk
kishte mundur t’ia prishë pamjen “Natyrisht rrufeja diku
është shkarkuar - mendonte.- Asnjë stuhi nuk kalon pa
lënë gjurmë. Mvaret se ku i ka lënë kthetrat kuçedra!”
Me të pikasur thinjat e para, kishte nisur zbardhej
shumë shpejt. Prindërit i qenë zbardhur me t’i ardhur
vdekja. Të thuash qenë pudrosur pak para saj, si të kishin
kaluar në një atelie grimi pak para hyrjes në skenë. Me të
vetmin ndryshim, se “grimi”i tmerrshëm ishte i lidhur me
çastet e daljes përfundimisht “nga skena”.
Ai vetë kishte pasur netë të vështira në jetën e tij.
Netë nga ato që njeriu i ngrys dhe i zbardh me veten e tij,
kur njeriu zbardhet brenda natës, pa arritur të zbardhë
plotësisht. Në të zbardhur, kishte afruar pasqyrën tek vetja
dhe kishte vënë re pa i besuar syve se asgjë nuk i kishte
ndodhur. Atëherë e kishte ndjerë veten të fortë, gati të
pathyeshëm, nga ata që janë gati t’i nisin jetët njerëzore
nga e para. Net të tilla kishin filluar ta trokisnin fatin e tij
që kur ishte njëzet vjeç. Kishte pritur shumë ta shihte
veten të zbardhur kreje dhe ishte zbardhur papritur!
Tok! Tok! Tok!
“E teproi, - mendoi.- Cili ka gjetur kohën të bëjë
shaka? Dhe cili mendon se mund të bëjë shaka, si pa gjë të

99
KAPITULLI I PARE
keq?! Apo ndoshta dhe cila? Në qoftë se është “cila”, ose
është shaka me zarar, ose nuk është më shaka.
Ishte beqar. Koha kishte kaluar shpejt këto vitet e
fundit dhe ai nuk kishte pasur mundësi të përqëndrohej një
çast të vetëm. U përpoq të kujtonte se cili kishte shkruar se
kur kalon mosha, koha ikën më shpejt. Pastaj hoqi dorë,
pasi iu duk e vështirë dhe e panevojshme. Disa herë kishte
tentuar të martohej (vetëvrasje e mbetur në tentativë!). Kur
ishte tërësisht i ri, martesa i dukej më shumë një gjë e
panatyrshme, sesa e vështirë. Nëna i kishte vdekur gjatë
kohës së burgut dhe, që atëherë, kishte hequr dorë nga kjo
punë. Kishte menduar jo pa romantizëm që martesën e tij
t’ia kushtonte nënës. Në kushtet kur ajo nuk ishte më, nuk
kishte më kuptim as martesa. Gruaja e tij e ardhshme
kishte humbur aq shumë nga fytyra e panjohur, sa të
thuash kishte vdekur edhe ajo, së bashku më të jëmën. Dhe
herë-herë, e ndjente veten një farë vejani dhe në mënyrë
instiktive, sa herë që lutej për shpirtin e nëns, lutej edhe
për shiprtin “e gruas” së tij të vdekur!
Me këto mejtime koha kishte kapërcyer disa herë
moshën e tij martesore. Por ai, gjithësesi, e ndjente veten
të fortë, të ri, ndonëse të ngujuar në klinikën dhe moralin e
tij.
Pas vdekjes së të atit, askush nuk kishte trokitur më
në derën e tij. Kishte mbetur i vetëm dhe e kishte ndjerë
veten jetim, ndonëse kishte kohë që i kishte kaluar të
dyzetat. Jetimorja nuk është institucion. Është status.
Njeriu mund të mbetet jetim edhe me prindër. Por pa
prindër mbetet në çdo kohë. Kohëve të vona çoku kishte
bërë ndonjë projekt martese, natyrisht modest.
100
HALIT SHAMATA
Nganjëherë mendonte që të martohej, në kujtim të
nënës. Por një zë i brendshëm e këshillonte që mund të
martohej edhe në kujtim “të gruas” së tij të vdekur!
“Pak donkishotizëm të bën mirë, sidoqoftë- thoshte
më vete.- Bile pa të, jetojnë vetëm kafshët.”
Tok! Tok! Tok!

U çua të hapë derën sërish, po këtë radhë i qetë, me


kënaqësinë e shprehur të atij që prej kohësh, pret një mik
të vjetër, apo mikeshë të re. Hapi derën dhe megjithatë të
trokiturat vazhdonin.
Tok! Tok! Tok!
E mbylli derën me tërsëllimë, por shpejt u pendua
dhe e hapi sërish. Një qenie e papërcaktuar, një shtjellë ere
dhe mjegullnaje të hollë, gati e tejdukshme, qëndronte
para tij, pa i ndërprerë të trokiturat:
Tok! Tok! Tok!
Përplasi derën me forcë. Suvaja e dhomës u
trondit. Fërkoi veshët dhe iu duk se në hapësirën midis
gishtrinjve dhe kanalit të dëgjimit ndjeu diçka si muzikë,
të përzier me të trokitura:
Tok! Tok! !Tok!
Simfonia e Fatit! “Mos po troket fati?-dhe
fishkëlleu më tej simfoninë mistike të Bethovenit.
Në të vërtetë me muzikën e lidhte vetëm
Bethoveni. Gjithë muzika pas tij ishte koment. Kjo edhe
për shkak se gjeniu i madh, ishte shurdh, në një farë
mënyre, “pacienti i madh” i gjithë otorinologjisë.
Një herë kishte parë në ëndërr sikur kishte arritur të
shërojë plotësisht Bethovenin. Në mbrëmje, mjeshtri i
101
KAPITULLI I PARE
madh i kishte trokitur në derë, pikërisht me këtë të
trokitur: Tok! Tok! Tok!
Ai kishte hapur derën dhe ishte përkulur para tij, në
një formë pak a shumë bonopartiste.
- Urdhëroni, madhështia juaj! As që ishte nevoja të
vinit gjer këtu. Ç’është ajo fjalë, unë bëra detyrën time
karshi njerëzimit!
- Nuk erdha të të falenderoj, por erdha të them se
më ke bërë një dëm të madh!
- Nuk po ju marr vesh, madhështi?! Në se ju e
konsideroni dëm që trokisni në derën time, për mua kjo
është ngjarja më e madhe e jetës!
- S’është puna aty, por tashti që ndihem i lehtësuar
nga të dy veshët, pra tashti që dëgjoj zëra, nuk dëgjoj më
muzikë!
Pa mbaruar mirë fjalën një turmë e madhe që vinte
pas mjeshtrit të madh, i qenë vërsulur atij për të marë hak
për masakrën që i kishte shkaktuar idolit të tyre të
pazëvendësueshëm. Dhe pastaj e kishte parë vetën midis
turmës, bile në krye të saj, pikërisht ashtu siç ndodh
shpesh në zhgjandrrën njerëzore, kur turma manipulohet
dhe udhëhiqet lehtas prej atyre që i detyrojnë njerëzit të
jetojnë në turmë.
Përsëri iu duk se dëgjoi muzikë të largët. Para disa
vitesh, ai ishte ftuar në një konference të otorinologjisë, në
një nga kryeqytetet e Evropës që ishte edhe vendlindja e
Bethovenit. Pothuaj e ndjente veten i ftuar i Bethovenit,
sikurse e kishte të vështirë të pranonte, që Bethoveni vepra
e tij, t’i përkisnin një qyteti, qoftë edhe një kryeqyteti,
sado i madh apo i vogël që të ishte. Dhe ashtu siç e kishte
102
HALIT SHAMATA
parandjerë të pashmangshme, ishte vizita në shtëpinë
muzeale të gjeniut të madh.
Ishte një shtëpi dykatëshe, me papafingo dhe
ndodhej në një prej rrugicave të shumta, që të shpinin drejt
qendrës së qytetit ku ngrihej i madh e i zymtë monumenti i
Bethovenit. E kthyer në muze prej dhjetëra vitesh, e
pabanuar prej kohësh, me fasadën e lyer në të bardhë të
fortë gotike, ajo s’kishte asgjë që e dallonte prej godinave
të tjera të të njënjtit stil, që vinin radhë e ngjitur me njëra
tjetrën në të dyja krahët. Veçse në fasadë, barroku ishte më
i spikatur.
Korridori i katit të parë, e përshkonte shtëpinë
tejpërtej dhe të nxirrte në një kopësht të vogël, ku
gjelbërimi i dendur e bënte të pamundur të shihje shtëpinë
e fqinjit. Asgjë përreth nuk të krijonte përshtypjen e
zakonshme të fqinjësisë. Më së paku, ata që banonin në
shtëpitë ngjitur, e ndjenin veten fqinjë, me mijëra qindra
vizitorë që hynin e dilnin çdo ditë, në shtëpinë ku kishte
lindur fqinji i tyre i madh. Ishte një fqinjësi, sa lodhëse, aq
e pakapshme, radhësh e fytyrash pa fund, që lidhej më
shumë me ata që shkonin e vinin, sesa me të zotët e
munguar prej të shtëpisë.
Në katin e parë, ciceronët e shumtë lëviznin nga
njëra dhomë në tjetrën, të okupuar t’u shpjegonin të
tjerëve për të kushedisatën herë jetën e Bethovenit, duke
përshkuar çdo ditë jetën e tij në një mënyrë mekanike e të
përpiktë, por pa përjetuar dhimbjet e pashembullta,
depresionin dhe shurdhërinë e përditshme, shtrëngimet e
vetmisë, ankthin dhe ethëtimin krijues. Midis dhimbjes që
i kishte shkaktuar vetes dhe kënaqësisë që u kishte
103
KAPITULLI I PARE
shkaktuar miliona njerëzve në botën e madhe të muzikës,
qëndronin këta ciceronë, me ftohtësinë e tyre të përsosur
dhe buzëqeshjen e përpiktë teutone.
Në papafingon që ndodhej në katin e tretë dhe të
fundit, mes një dhome të vogël e të zbrazët, një grua e ulur
në dysheme, me kurriz të kthyer nga dera, përkundte
djepin e lindjes. Dhoma, gruaja, djepi, ishim konceptuar si
butafori në atë shkallë, saqë lindja të dukej gjëja më e
pabesueshme e asaj shtëpie.
Në katin e dytë, midis reliktuarit të Bethovenit, midis
dhjetra dorëshkrimesh origjinale, ajo që tërhiqte më shumë
vëmendje, ishte maska e vdekjes e Bethovenit. Një masë e
butë prej allçie ishte hedhur në fytyrën e tij, pak çaste
mbasi kishte thënë fjalët e fundit: “Komedia mbaroi!” Dhe
kështu nga e gjithë vdekja e tij kishte mbetur vetëm kjo
maskë e bardhë, që me kalimin e kohës ishte zverdhur,
duke marrë ngjyrën e një meiti. Kjo mënyrë unikale për të
fiksuar vdekjen e njeriut të madh, ishte shndërruar në një
metaforë të pashmangshme. Vdekja e njerëzve të mëdhenj,
nuk është veçse një maskë mbi fytyrën e pavdekshme,
sikurse edhe lindja e tyre, nuk pretendon të jetë më shumë
se një butafori.
Por ajo që e befasoi më shumë në shtëpinë “e
pacientit të madh”, ishte se Bethoveni, nuk ishte
plotësisht shurdh, sikurse e kishte ditur ai dhe shumë
kolegë të tij. Këtë e provonte një shufër e hollë prej druri,
pak a shumë me gjatësinë e një bakete, që ndodhej mbi
pianon e tij të vjetër. Kur punonte në piano, mjeshtri e
vinte atë midis dhëmbëve, ndërsa me skajin tjetër të
shufrës prekte kordat e pianos. Kjo mënyrë e ndihmonte
104
HALIT SHAMATA
për të dëgjuar tingujt me anë të vibrimit që i shkaktonin
ata midis dhëmbëve, pasi dëgjimi i zakonshëm i ishte
dëmtuar. Në gjuhën e zanatit të tij të përditshëm, ky quhej
dëgjim osial, apo transmetimi i tingullit në rrugë eshtrore,
i cili nuk mund të realizohet në kushtet e shurdhërisë së
plotë, kur nuk funksionon nervi akustik. Dhe sa kohë që
funksionon nervi i dëgjimit, shurdhëria nuk është e plotë.
“Pjesa më e madhe e veprës së tij, është krijuar në
eshtra”- dhe për një çast sytë i shkuan tek koka me krifën
demoniake të Bethovenit, që e mbante prej vitesh në
dhomën e tij të vizitave. E pa me vëmendje dhe qe i
kujdesshëm të shkëpusë skeletin nga pjesa e shëmtuar
mishtore. Muzika kishte nisur aty, në pjesën më fisnike të
qenies, në asht.
Dhe s’di pse iu kujtua novela e famshme për
plakun peshkatar, që pas një mijë e një mundimesh, kishte
arritur të nxjerrë në breg, tamam atë për të cilën kishte
luftuar një jetë, fisnikërinë e tij, në formën e një skeleti, të
cilin peshkaqenët dhe gjithë qenëria tjetër e botës, e kishte
ndihmuar të çlirohej prej mishit.
Dera trokiti dhe një grua me fytyrë të lemerisur
dhe me një fëmijë të vogël në krahë hyri me një frymë. “Ja
fytyra e fatit tim- tha me vete pa e kuptuar se ç’kërkonte
gruaja prej tij - e lemerisur dhe e pafrymë!”
- E ka kafshuar qeni doktor dhe vetëm sot kur i
filluan ethet na e tha të vërtetën. Më ndihmoni, ju lutem!
O Zot, djali do të tërbohet!
(- Do të fisnikërohet – tha thellë në vetvete dhe i
erdhi keq që nuk mundi ta përballojë cinizmin.- Ajo është
një nënë dhe kishte trokitur në derën e tij, në kohën kur ai
105
KAPITULLI I PARE
priste trokitjen e fatit. Në qoftë se je cinik me fatin tënd,
s’mund të jeshë i tillë me fatin e të tjerëve!)
- Urgjencën e kini tek dera përballë, ju lutem – dhe
u çua nga vendi me vrull e rendi pas tyre.

106
HALIT SHAMATA

9.PROFESIONI I DYTË

Skllevërit e lumtur, janë armiqtë me të


tërbuar të lirisë.

Marie von Ebner-Eschenbach

Shiu që ra mbasditen e parë të shtatorit, e bëri të


mendojë se vjeshta mezi kishte pritur të vinte dhe kishte
filluar nga puna, me të mbrritur. Ai ishte shtrirë me gjithë
këpucë në divanin e guzhinës që shërbente edhe si dhomë
pritje .Që nga vdekja e të atit nuk kishtë pasur rast të priste
njeri, nuk kishte ndodhur asgjë e pritshme dhe e papritur.

107
KAPITULLI I PARE

Ajri ishte ngarkuar me pluhurin e gjithë asaj vere


të gjatë dhe kundërmonte përcëllimë. Grila prej plastike e
dritares së vetme të guzhinës, (që shërbente edhe si dhomë
ku priste të pritura dhe të papritura) e ulur plotësisht,
luante shiun më meliodioz në botë. Iu duk kështu, edhe
pse vera kishte qenë e gjatë dhe shumë e nxehtë, saqë
kishte humbur ndjesinë e shiut që bie mbi tokë dhe troket
mbi xham. Ose edhe sepse kjo ishte ndër mbasditet e rralla
që qëndronte në shtëpi.
Zakonisht mbasditeve shkonte në klinikë dhe
merrej me të sëmurët kronikë. Ai qëndronte i shtrirë dhe
përpiqej të mos kujtonte asnjë nga fytyrat dhe emrat e
vizitorëve të mesditës. I mjaftonte trokitja e shiut në grilën
prej plastike. Për një çast shiu pushoi dhe u bë qetësi.
Qetësia është shurdhëria më e tmerrshme. Qetësi boshe, pa
ajër si në një test vakumi. Testi i vakumit është gjëja më e
tmerrshme për veshin njerëzor. Prova e boshllëkut, së cilës
i nënshtrohen të gjithë pilotët. (Edhe ata që hodhën
bombën në Hiroshima, për fatin e keq të botës, e patën
kaluar provën e boshit! )
Veshi, edhe ai ka nevojë për ajër. Edhe ai është një
nga frymëmarrjet që mbajnë të gjallë jetën. Shiu kishte
pushuar si një frymëmarrje e ndërprerë. Ai bëri një masazh
të lehtë me mollëzat e gishtrinjve, në hyrje të tubit
dëgjimor dhe u ngrit nga divani me një kërcim gjysëm
akrobatik, për të trembur qetësinë që kishte mbushur
dhomën me ajrin e saj të zbrazët. Ra telefoni.
- Alo!

108
HALIT SHAMATA
-Doktor!(zë gruaje) Jemi urgjenca. Sapo ka
mbrritur një i aksidentuar në veshin e djathtë. Ka nevojë
për ndërhyrjen tuaj!
- Erdha!

Pa zbritur mirë të njëzet e pesë shkallët e ngushta


të pallatit, një autoambulancë ndaloi para këmbëve të tij.
Kur hyri në sallën e urgjencës, ndjeu erën e gjakut
të freskët. Burri i plagosur rënkonte rrallë, dukej që
duronte dhimbje. Në anën e djathtë të kokës e kishte
mbuluar gjaku, si të kishte ardhur drejt e nga një arenë
demash. Po e keqja ishte më e vogël, ndonëse në dukje
mbahesh me të madh. Kishte prerë pjesën e sipërme të
veshit, afërsisht në prerjen eVan Gogut, por në përmasa
më të mëdha. Një grua e re, e ndrojtur, e bërë ujë nga koka
gjer te këmbët nxori një copë letër të gjakosur ku ndodhej
pjesa e prerë e veshit. Ai shihte gruan e re që dridhej nga
tmerri dhe nga të ftohtit dhe mendoi duke nënqeshur:
“Nuk besoj që ta ketë prerë veshin për ty!”- dhe iu kujtua
autoportreti i njohur i Van Gogut, të cilin e kishte parë në
origjinal, në një nga pinokatekat e perëndimit.
- S’ka gjë me rëndësi, - qetësoi gruan e re që i
zgjati copën e sapoprerë të veshit. Do ta qepim dhe
gjithçka do të jetë si më parë. Ke dëgjuar për Van Gogun?
- Kam mbaruar liceun për pikturë.
- Atëherë duhet t’i bësh një portret, para se ta
qëndisim - bëri shaka.
- Kurrë s’ma kishte marrë mendja se do të provoja
atë që më dukej më e tmerrshme tek Vinsenti.

109
KAPITULLI I PARE
- Njeriu provon, pikërisht atë që nuk don ta
pranojë!

Ndërsa përgatitej salla e vogël e operacionit, ai u ul


një çast në poltronin e tij në dhomën ndarëse dhe pa copën
e veshit që i kishte dhënë, jo pa kurajo, gruaja e re. E afroi
tek hundët dhe më shumë se gjak i freskët, i kundërmoi
squfur dhe barut i largët…

***
…Ishte pa gdhirë akoma kur gardiani i turnit u fut
me poterë në kapanon dhe nisi t’u heqë një nga një
batanijet e vetme të burgosurve.
- Kush asht ai doktori i veshëve, mor jahu - dhe
vazhdonte të zbulonte me radhë të fjeturit e vdekur, në
mos të vdekurit e fjetur. Mjeku nën batanije u shtang!
“Pse duan të më marrin?! Unë edhe një muaj
lirohem.” Kishte dëgjuar, që ata që i pushkatonin i merrnin
në të zbardhur. “Apo duan të më ridënojnë, meqë më
mbaron dënimi,” - dhe e mbuluan djersë të ftohta. Mundësia
e ridënimit, në krahasim me pushkatimin në të zbardhur, iu
duk si një realitet festiv lirie.
Kështu ndodhte në shumicën e rasteve. Kur vinte
dita e lirimit, të burgosurit jetonin në ankthin e ridënimit.
Dhe askush nuk guxonte të gëzohej e as t’u falte ushqime e
rroba të tjerëve. Dënimi me burg është ç’është, por të
dënohesh me liri, është më e tmerrshme akoma! Pasi
mblodhi veten dhe pasi mendoi se gjithçka që i kishte
shkuar në mend ato pak çaste, nuk ishin veçse një perifrazë

110
HALIT SHAMATA
e detyruar e Sartrit, tha me zërin që nuk ngjasonte aspak me
zërin e tij:
- Jam unë,- tha i vdekuri.
- Po fol, bre burrë, se nuk kena me t’vra sonte!
Hajde vishu!
Ai flinte pothuaj i veshur. Veshi përgjysëm
këpucët dhe ndoqi pas, mespërmes kapanonit të madh që
pothuaj qe zgjuar.
Zëra në errësirë:
- Nuk ka lezet të bëhesh spiun pa zbardhur mirë!
- E po ajo punë nuk bëhet ditën për diell!
- Në gjithë botën i paguajnë sa qimet e kokës,
kurse këtu i gjejnë pa para!
- Pa para, domethënë sa qimet e b….!
- E po çë të bësh! Popul shqiptar, popul vulnetar!
- Mbylle atë hale, ti grekofoni i mutit!
- Pa le, është dhe doktor! Ku ma gjen, me goxha
shkollë!
- Lëre mor tjetrin në hallin e vet! Ku e di ti, ku e
shpien?! Po sikur…

Mjeku kaloi me tmerr përmes korridorit të fjalëve


duke mbuluar kokën me duar, pasi nuk mund të duronte
më. Pas gjithë atyre fjalëve që kundërmonin gojë të palara,
prej vitesh, do të ishte më mirë ta vrisnin, se ta kthenin në
atë palo kapanon ku nuk laheshin as gojët, as këmbët.
Natyrisht as veshët nuk laheshin dhe megjithatë dëgjimin e
kishin pipëz!
E ndoqi pas gardianin, gjersa u gjendën në sallën e
vdekjes. Ishte një dhomë e ndërtuar prej blloqesh betoni,
111
KAPITULLI I PARE
diku pas godinës njëkatëshe të burgut ku vendoseshin ata
që vdisnin në burg, para se të groposeshin diku!
Në skaj të dhomës së errët, mbledhur kruspull mbi
një batanije, gulçonte në dyshemenë e ftohtë një njeri i
mbytur në gjak, që shtrëngonte veshin me duar. Në
tavolinën e vogël, ngjyrë ushtarake, në një pjatë të re
alumini, gjendej një copë e prerë e një llape veshi. E njohu
menjëherë burrin që gulçonte. Sikur të mos ishte gjaku dhe
kundërmimi i tij i freskët, do t’i ishte dukur si ndonjë
kurth, nga ata që janë të përditshme nëpër burgje. Edhe
ashtu, më gjithë atë gjak e me veshin që përgjonte në
pjatën prej alumini, dukej se diçka ishte sajuar për të.
Mendja i shkoi tek ridënimi dhe u ndie i qetë.
Burrin e mbeshtjellë me batanie dhe me gjak e thërrisnin
“sfinks”. Kjo, sepse çdo të riu që vinte në burg, ai i bënte
të njënjtën pyetje:
- Sa të kanë dënuar?
- Një vit.
- Shyqyr, shyqyr!
Vinte tjetri:
- Sa të kanë dënuar?
- Dhjetë vjet.
- Shyqyr, shyqyr!
Tjetri ikte pa ia vënë veshin, duke nisur që ditën e
parë të burgut arithmetikën e pjesëtimit të dhjetë vjetëve
në muaj, javë, ditë…
I fundit për atë ditë:
- Po ty sa të kanë dënuar, bir?
- Burgim të përjetshëm!
- Shyqyr, shyqyr!
112
HALIT SHAMATA
- Ç’shyqyr more, ku ka më keq!
- Thuaj shyqyr që s’të vranë fare!
Tjetri ikte kokëulur, me pamjen e një njeriu që
rastësisht i ka shpëtuar vdekjes.
Sfinksi heshtte në skaj të dhomës së vdekjes.
- Si ndodhi? - i tha mjeku.
- Më qëlloi ushtari.
- Shyqyr, shyqyr - tha duke u zgërdhirë gardiani, -
se mund të kishte vrarë si qen, pa lënë amanet! Hë more
doktor, a lënë amanet qentë? - dhe vazhdoi së gajasuri
nëpër buzët e lyrta.
Në çast u fut një oficer, nga ata që s’u merret vesh
kurrë se ç’punë bëjnë e ç’mision kanë. Kishte pamjen e
qetë të një njeriu që nuk i intereson se ç’thonë të gjallët në
dhomën e vdekjes. Ngriti në mënyrë solemne pjatën prej
alumini, ku gjendej copa e sapoprerë e veshit dhe iu
drejtua mjekut pa shumë solemnitet:
- A mund ta qepni veshin këtij? Duhet pa tjetër!
Ishte një urdhër. Një çast mendoi. Pse vallë gjithë
ai kujdes për një të burgosur, që kishte tentuar të arratisej
dhe që në ikje e sipër, roja i rrethimit e kishte qëlluar dhe i
kishte këputur (për fat!) një copëz veshi! Mbase duheshin
zhdukur të gjitha gjurmët që provonin se dikush kishte
dashur të arratisej. Që të nesërmen, të raportohej qetësisht
se gjatë shërbimit në dhomat e të gjallëve dhe në dhomën
e të vdekurve nuk kishte pasur asgjë me rëndësi. Se askush
nuk ka qëlluar (për fat!) në ndonjë vesh dhe askujt nuk i
mungon në apelin e mëngjesit, ndonjë copëz veshi!

113
KAPITULLI I PARE
Kur filloi të zbardhë dhe kur në guzhinë nisën të
përplasen kazanët e mëdhenj të ndarjes së ushqimit, ai
kishte mbaruar punë.
Sfinksi qe treguar sfinks i vërtetë. Nuk kishte
nxjerrë asnjë gjysëm fjale gjatë qepjes. Vetëm se ishte
zverdhur më shumë se duhet. “Natyrisht - mendoi mjeku -
ka humbur ca gjak.”
Dukej i trembur. Fakti që kishin treguar gjithë atë
kujdes për të, ia shtonte më shumë ndjenjën e pasigurisë.
- Hë, doktor, si thua? Ku ta kenë hallin?
- ???
- Ç’farë the? - dhe mjeku bëri të paditurin. Dhe
shtoi me vete.- Unë nuk po zgjidh hallin tim, ti më thua ku
e kam hallin unë! Për këso punësh jam më sfinks se ti unë!
Tjetri po e ndiqte me bisht të syrit.
- Ama, jo të qepur, por të qëndisur të kam bërë!
Përveç meje askush nuk mund ta kuptojë që është qepur.
Të nesërmen mësoi se tjetri ishte ridënuar me
njëzet vjet. “Shtoi edhe pesë vjet gjak të humbur gjithë atë
natë, njëzet e pesë! Ky ishte racioni për ata që tentonin të
arratiseshin për herë të parë. Përsëritësit pushkatoheshin,
në qoftë se i shpëtonin ushtarit, i cili shpërblehej me leje
pranë familjes.

***

Kishin kaluar muaj që ishte liruar nga burgu. I


mbetur pa punë, si fillim nisi të ndihmojë një kolegun e tij
që kishte qenë edhe pedagogu i tij i dikurshëm.

114
HALIT SHAMATA
Një ditë, duke thirrur emrat e atyre që kishin
radhën për t’u vizituar, pa Sfinksin të futur në radhën e
gjatë. Iu morën mendtë. Sfinksi e shikonte i qetë, pa i
dhënë të njohur. U fut me të shpejtë brenda dhe i kërkoi
kolegut të dilnin, të pinin një kafe. “Shko ti - i tha tjetri.- E
sheh që kam shumë punë. Më prit atje gjersa të mbaroj.”
Kur doli nga klinika, pa që kafeneja ngjitur ishte e
mbushur me njerëz dhe avuj. Hoqi dorë prej saj dhe
vazhdoi të ecë kuturu. Një mendje i tha që këtë punë nuk
duhet ta bisedonte as me kolegun e tij. “E ka klient dhe
s’dihet si janë lidhur punët. Po ndoshta s’është ai. Atij i
mbeten së paku edhe njëzet vjet për të bërë. Këtë punë e
zgjidhim nesër.”
Për një çast i shkoi në mendje të shihte regjistrin e
vizitave. Por emrin s’ja dinte. Sfinks, ishte nofka e burgut.
Të nesërmen, ndërsa kolegu plotësonte kartelat e të
sëmurve, ai rrëmonte në regjistrin e vizitave të një dite
më parë. Ndiqte kollonën e diagnozës dhe një çast pati
përshtypjen se i kishte rënë në të: C.S, vjeç 45, profesioni,
sportelist në hotel, diagnoza: Pastrimi plagës operatore në
pjesën e sipërme të aurikulës.
U mbështet pas dritarës dhe mori frymë thellë. Më
në fund e kishte kuptuar pse ishte vënë në lëvizje gjithë
shteti atë natë, për të qepur veshin e një të burgosuri
ordiner. Sa naiv ishte treguar, kur kishte menduar se
gjithçka ishte vënë në lëvizje që të mos merrej vesh e
vërteta. Përkundrazi. Gjithçka ishte menduar me kujdes,
me gjithë sjelljen prej syleshi të gardianit të burgut dhe
fjalët nëpër dhëmbë të oficerit, që s’kuptohej se ç’gradë
kishte dhe ç’punë bënte. Gjithçka ishte bërë që e vërteta të
115
KAPITULLI I PARE
merrej vesh, në formën më të pabujshme, nga të gjithë të
burgosurit. Fakti që gardiani, ndonëse e dinte mirë vendin
ku flinte mjeku, kishte zgjuar të gjithë kapanonin, ishte e
para. Pastaj, kur kishte një mijë mundësi e klinika civile
për të qepur një copë veshi, të prerë më dashje ndoshta dhe
të pudrosur me barut, merrej pikërisht ai, kjo do të thotë që
nuk ishte thirrur vetëm si mjek, por si njeri që në fillim
vesh më vesh, pastaj duke e ngritur zërin do të
shpërndante kumtin e njeriut, që kishte tentuar të arratisej,
por ushtari e kishte qëlluar dhe (për fat)i kishte këputur
vetëm një copëz veshi. “Në qoftë se ju nuk besoni, unë ja
qepa me duart e mia!” Pastaj të nesërmen njoftoheshin të
burgosurit se Sfinksi ishte ridënuar me njëzet vjet të tjera
dhe ishte transferuar në një burg të sigurisë së lartë!
Kështu sfinksi i burgut, në këmbim të veshit të prerë, (dhe
të qepur në mënyrë artizanale) kishte fituar lirinë, me
kusht që të vazhdonte të ushtronte profesionin e dytë,
domethënë nga sfinks i burgjeve të vërteta, bëhej sfinks i
një lirie të sajuar.
Ka mundësi që veshin t’ia këtë prerë edhe ndonjë
nga të burgosurit, që e kishte marrë vesh se Sfinksi e
kishte hapur gojën. Ndodhte jo rrallë nëpër burgje që, kur
zbulohej spiuni, të burgosurit e tjerë, ata që ishin viktimat
e tij, e merrnin dhe e lidhnin, pastaj i prisnin pak veshin,
sa për shenjë, nga që kishte ushtruar “pa leje” atë që ata e
quanin “profesioni i dytë”.(Cili i kishte thënë, vite më
parë, kur sapo kishte filluar punën si mjek, se profesioni i
dytë, për nga vjetërsia në historinë e zanateve, ishte ai i
spiunit.) Të gjithë e merrnin vesh pastaj se veshpreri ishte
spiun burgu. Sepse zanatin që ushtron me ose pa
116
HALIT SHAMATA
shpërblim, mund ta fshehësh kollaj në burg, ndërsa veshin
e prerë s’ke ku ta fshehësh, pasi çdo javë vjen berberi i
burgut dhe të qeth kokën tresh. “Veshpreri - besëpreri”-
dëgjohej thirrja, sapo njeriu me veshin e prerë shfaqej në
publikun e burgut.
Po kishte dhe raste që dikujt ia prisnin veshin kot,
për inat personal, për ta denigruar në sy të të tjerëve. Dhe
sa t’ia mbushje mendjen të gjithë të burgosurve, se veshin
ta kanë prerë për inat, të vinte koha e lirimit, edhe sikur të
ishe dënuar me burgim të përjetshëm. Jo rrallë, pas
veprimeve të të tilla poshtëruese, ishte komanda e burgut.
Dhe kjo synonte pikërisht ata të burgosur, që nuk ishin
thyer në hetuesi dhe në seancat e torturave.
“Ka mundësi t’ia këtë prerë veshin dikush -
mendoi, - por sidoqoftë, ia kanë prerë më shumë se
duhet!”.
Kishte dëgjuar që spiunët e burgjeve, shërbejnë
edhe për përdorim të jashtëm! Ja ku e kishte para syve,
ngjitur me hundën të vërtetën. I erdhi keq për veten. Jo
sepse kishte ngjitur veshin e një “sfinksi”. I vinte keq kur
mendonte se ai ishte një nga ata që riparonte, mjetin e
vetëm të punës që përdorin ata që ushtrojnë profesionin e
dytë, veshin përgjues.
Në ditët e para të vuajtjes së dënimit, kishte pyetur
një të njohurin e tij, mjek kardiolog, i dënuar edhe ai me të
njënjtën akuzë, se përse e quanin profesion të dytë
spiunllëkun. “Sepse është profesioni i dytë në botë, për
nga koha kur ka nisur të ushtrohet. I pari natyrisht, ju
duhet ta dini, është prostitucioni!”

117
KAPITULLI I PARE
I vinte keq që bota e zanateve kishte filluar nga dy
zejet më të shëmtuara njerëzore. Natyrisht, të lidhura
ngushtë me njëra-tjetrën.
Mata Harri, spiunia e famshme, në gjyqin e saj
kishte thënë: “Jam prostitutë, por jo tradhtare!” Shtëpitë
publike në të gjithë botën janë qendra spiunazhi.
Natyrisht janë zejet më të vjetra, sepse ushtrohen
në mënyrë natyrale, domethënë nuk kanë nevojë për mjete
pune të përgatitura. I mjafton një organ i trupit, seksi ose
veshi.
Që nga lindja e tij e gjer më sot, njerëzimi paguan
një çmim të lartë për dy zejet e tij më të lashta. Dhe herë
paguan më shumë për njërin e herë për tjetrin.
Në kohën e daljes nga diktatura rritet çmimi i të
parit dhe ky, në një farë mënyre, është çmimi i lirisë
fillestare. Ndërkohë që bie ndjeshëm çmimi i të dytit. Në
të kundërt, diktaturat nisin duke rritur kërkesën e për
rrjedhojë edhe çmimet e profesionit të dytë, ndërsa i pari
pavarësisht nga oferta e pëhershme, pëson ulje graduale të
të gjitha çmimeve.

***

- Doktor, salla është gati!


- ( Në shërbim të profesionit të dytë, apo të Van
Gogut?) - replikoi me veten dhe i buzëqeshi lehtas gruas
së re që vazhdonte të dridhej në korridor.
-Në shërbim të njeriut, pavarësisht nga profesioni,)
- vazhdoi të replikojë me vete dhe megjithëse ajo që tha i
krijoi përshtypjen e keqe të një sllogani që më shumë
118
HALIT SHAMATA
përdoret për të shprehur të kundërtën, për herë të parë i
erdhi keq për profesionin e tij.
Korridori i gjatë kishte filluar të vibronte
çuditërisht. Ndoshta ngaqë një lot i vjetër i qe rishfaqur
syrit. Apo ndoshta për shkak të gruas së re që të linte
përshtypjen se ishte e destinuar të dridhej.

119
KAPITULLI I PARE

10. Menyja e ëndrrave

Pamje e jetës së vërtetë,


Do më ngjasë e ëndërruar

Lasgush Poradeci

1.Paraëndërr ose dremitje:

Kishte hyrë në një lokal të madh, të mbushur plot e


përplot. Nuk kishte asnjë vend të lirë. Dikush i bëri shenjë

120
HALIT SHAMATA
ta ndiqte pas. Hynë në një kthinë të ngushtë. Dera u mbyll
nga pas dhe u zhduk në mur.
- Nga do të dalim tani?- pyeti atë që i bënte
vazhdimisht me shenjë ta ndiqte nga pas.
- Nga dera e ëndrrës.
- (Ku e kam parë këtë fytyrë, ku s’e kam parë, -
vriste mendjen.). Tjetri u kthye një çast, e zuri nga e buta e
veshit dhe i tha:
- Jam gardiani i dhomës së vdekjes!- dhe pa ia
lëshuar të butën e veshit, shtoi: - Që sot e tutje do të më
kesh vath në vesh, ndryshe do të ridënojmë.
- Si të urdhëroni ju!
- Ja dhe pak edhe mbërritëm, - tha gardiani, që i
kacavirrej në vesh. - Aty janë mbledhur gjithë veshprerët e
botës, po copërat e veshit janë ngatërruar si tepër, sepse
secili kërkon të marrë copën më të mirë. Ja ai ndyrësira,
Sfinksi, ka rrëmbyer copën e prerë nga veshi i Van Gogut
dhe s’don ta japë. Prandaj të thirra, sepse ty të kanë frikë
të gjithë veshprerët. Ne, s’na e varin më…

E kuptoi që kishte dremitur ca, bile zbuluar.


Tërhoqi një batanije të lehtë pambuku dhe u kthye në
krahun tjetër. Kishte kaluar mesnata:

2.Ëndërr ose gjumë me copa:

Përsëri u gjend në të njënjtin lokal. Në hyrje, e


njënjta dorë kishte shkruar “Lokali i ëndrrave”. Brenda
121
KAPITULLI I PARE
ishte fare bosh. Ai zuri një tavolinë anësore, ndonëse ishte
shumë e vështirë të gjeje ku ishte qendra, ku ishin anët, ku
ishte e majta dhe e djathta, le pastaj të gjeje qendrën e
majtë, e cila nuk egzistonte gjëkundi.
Vetja për një të dhjetën e çastit iu duk në një sallë
të boshatisur parlamenti, ku ai përfaqësonte gjithë spektrin
e atyre që bëjnë ligjin. Dhe sikur salla të mos ishte bosh,
do të ngrihej e të sqaronte të tjerët se ligji nuk ishte ai, se
kjo ishte thjesht një rastësi, e të tjera, e të tjera. Por këtë do
ta bënte edhe më sallën bosh, sikur të mos kishte ardhur
me të shpejtë një kamarier që i solli menynë.
- Specialiteti ynë kryesor janë ëndrrat e burgut. Ju,
me sa dimë, keni qenë në burg. Mund të zgjidhni diçka
për të ëndërruar.
- Nga e dini që kam qenë në burg?
- Po ja, unë vetë kam qenë gardian.
- Si quheni?
- Si quhesha? Cerber! Se edhe ju dikur quheshit
dikush, apo jo! Tani jeni askush, si Uliksi! Me që ra fjala,
ai vjen shpesh këtu. I ka vazhdimisht veshët të zënë me
dyll dhe na kërkon ta lidhim pas karriges, kur në podium
del e këndon ajo kurva, Sirena!
- Po unë, nuk jam askushi. Unë, në qoftë se ju
kujtohet, jam…
- Ishe, sa kohë që emri yt thirrej dy herë në ditë në
apelin e burgut! Por më mirë të jesh dinjitoz dhe askush,
sesa dikush gratis!
- Në se nuk gabohem, ju keni qenë mësuesi im i
dikurshëm i filozofisë mark…

122
HALIT SHAMATA
- Po. Më duket se jua thashë, kam qenë gardiani
juaj! A e patë menunë?
- Po.
- Hë pra, zgjidhni, mos më vononi! E shihni që
salla është bosh? Merreni me mend sa punë kam sot. Në se
nuk ju pëlqen, shkoni tek lokali përballë dhe ëndërroni për
lirinë!
- Atje qeshë, por s’kishte asnjë tavolinë të lirë.
- Helbete, atje shkojnë vetëm bosët, ata që kanë
para! Çfarë vendosët të merrni?
- Diçka të lirë fare!
- Të lirë fare thatë..? Mund t’ju servir ditën e
lirimit nga burgu. Më të lirë, s’ka ku të vejë!

Më poshtë vazhdon ëndrra e sevirur…e ftohtë.

Ditët e para të lirisë, iu desh t’i kalojë sërish në


burg. Sepse askush nga të burgosurit nuk e mbante mend
se kur ishte burgosur, sa ishte dënuar, sa vite kishte kaluar
në burg dhe se kur duhej të lirohej. Në komandën e burgut,
thoshnin se nuk merreshin me atë punë. “Ne jemi
komandë e burgut dhe nuk jemi komandë e lirisë!”
Dikush i kishte thënë se edhe po të dilte nga burgu,
s’kishte nga të shkonte. Fshati më i afërt ishte dyzet ujqër
larg. Ai e maste kohën me ujqër. Vetëm se asnjëherë, nuk
e sqaronte, se me sa ditë ishte i barabartë një ujk i vërtetë.
Nganjëherë të linte të kuptoje se me ujqër maste distancat.
Kjo ishte pak më e qartë për t’u kuptuar. Për të arritur në
fshatin më të afërt, duhet të ndesheshe me dyzet ujqër!
“Domethënë, nuk mbërrin kurrë!”
123
KAPITULLI I PARE
Dhe i dha karar që ditët e para të lirisë t’i kalonte
në burg.
Po dikush tjetër, që ishte më i riu i burgut e që
ishte zbardhur krejt, nga koha e gjatë që kishte kaluar aty,
e nxiste orë e çast: “Këtu është për të ikur natën, kurse ti,
pret të zbardhë drita! Ujqërit e lirisë, në krahasim me
ujqërit e burgut, ( dhe bëri me shenjë nga drejtori i
përjetshëm i burgjeve, edhe ky i dënuar me burgim të
përjetshëm) janë dele e shkuar deles! Një ditë tepër në
burg, pasi ke kryer dënimin, është baras me njëqind vjet të
tjera burg! E ke dëgjuar atë përrallën që unë s’e kam
dëgjuar kurrë! Një ditë në burg, njëqind vjet liri! Ik, ore
vëlla dhe tërhiq këmbën zvarrë edhe për ne të tjerët! Apo
mendon se të kanë falur ndonjë ditë dhe ke hall se mos u
mbetesh borxh te këta! (Dhe sërish bëri me shenjë nga
drejtori i përjetshëm i burgjeve, edhe ky i dënuar me
burgim të përjetshëm.) Kokërr më kokërr i ke bërë! Këta
dhe plumbin s’ta japin falas! Të fusin plumbin dhe të
ngrejnë nga varri ta paguash!
- Ule zërin, se na dëgjojnë!
- Kur flas me një njeri të lirë, e ndjej veten të
lirë!
Pasi tha këto fjalë, tjetri, që ishte dhe më i riu i
burgut, hapi krahët dhe u zhduk në liri. Ndërsa atë, dikush
e njoftoi që të paraqitej në zyrën eprore të burgut.
Drejtori i përjetshëm i burgjeve, edhe ky i dënuar
më burgim të përjetshëm, u ngrit dhe i dha njërën nga
duart, atë që ngjasonte më shumë me një putër ujku. “Më
mbetën edhe tridhjetë e nëntë ujqër të tjerë për të arritur në

124
HALIT SHAMATA
fshatin më të afërt, ku njerëzit nuk thirren dy herë në ditë
në apel - mendoi me vete.
Tjetri nxorri paketën e cigareve, me dorën prej
putre ujku nxorri një cigare që më shumë ngjante me një
gëzhojë të gjetur dhe e ndezi. Pasi pritën një çast të dy se
mos shpërthente, tjetri e qetësoi:
- Mos u tremb, është duhan i butë!- Pastaj hyri në
temë - Edhe i lirë, edhe i burgosur nuk mund të jesh! Juve
ju ka mbaruar dënimi. Ne s’kemi më burgje për ju!
Imagjino, sikur t’i lejonim vetes, të të mbanim në burg,
qoftë edhe një orë të vetme, pa të drejtë. Ç’do të mendonin
të tjerët. Do të na akuzonin, se privilegjojmë disa, në
kurriz të të tjerëve! Mos ma kërkoni këtë favor! Unë e di
se burgjet janë sot vendi ku mund të jetosh më mirë! Si i
thonë fjalës: “Ha Muço, pi Muço!” Por ç’do të ndodhte
me të tjerët, me ata që u mbaron dënimi, nesër ose
pasnesër?! Asnjëri prej tyre nuk do ta lëshonte më burgun
vullnetarisht! Unë kam këtu, (dhe tregoi një dosje të
madhe prej lëkure të paregjur) me mijëra kërkesa e
kërcënime! Ja ç’më shkruan një i burgosur, mbledhës
profesionist bretkosash që është dënuar dhjetë vjet, sepse
ka thirrur në publik: “Rrofshin bretkosat franceze, që u
futën në mendje bretkosave tona të na hapin vende pune!”
Por e keqja nuk qëndron tek bretkosat! Thirrja e tij
publike, prej gjysëm të dehuri, tingëlloi sikur tha
“Rrofshin bukuroshet franceze, që u shtien në mendje
bukurosheve tona të na hapin vende pune!”. Dhe u dënua
për thirrje publike për prostitucion. Që të mos e zgjasim
më tej, ja ç’më shkruan: “ I nderuar drejtor i përjetshëm i
burgjeve tona, i dënuar edhe Shkëlqesia Juaj me burgim të
125
KAPITULLI I PARE
përjetshëm, domethënë sa të jetë jeta! Në qoftë se gjithë sa
thuhet e dëgjoj se mua së shpejti kini vendosur të më
flakni në liri të plotë, ja ku po jua them! Të vdekur mund
të më nxirrni këtej, por të gjallë kurrsesi! Të gjitha
pallavrat që dëgjojmë për ditë lart e poshtë për ngrirje dhe
shkrirje procesi, janë mashtrime që kanë për qëllim, që ne
të flakemi nga burgu jashtë, në mëshirë të fatit dhe në
vendet e mbetura bosh të sistemoni miqtë dhe farefisin
tuaj! Duhet ta dini se vendin tim në burg s’ma ka falur
kush, atë e kam fituar me sakrifica. Pranoni Shkëlqesia
Juaj e lartë, të falat e mia të përzemërta!I
nënshkruari:M.B.”
Tjetri futi letrën në dosjen prej lëkure të paregjur.
- E shihni se në çfarë sikleti më kini futur? Po të
merrnin parasysh të gjitha kërkesat tuaja, po të
tregoheshim syleshë apo humanë, quajeni si të doni, do të
na duhej të ndërtonim një burg të madh për gjithë ata
shkelës të ligjit, kriminelë të thuash, që nuk duan të dalin
nga burgu, në përputhje me ligjin. A e kuptoni se ç’tmerr!
U bënë kaq vite, që askush nuk arratiset më nga burgu!
Përkundrazi, është shtuar numri i atyre që arratisen nga
liria. Kapërcen tjetri telat e burgut si pa të keq dhe futet
drejt e në birucë! Ja më thuaj ti , ç’mund t’i bëjë ushtar
ziu, atij që i thotë burgut “hapu”. Vrit një e vrit dy, vrit
dyzet, po kush nxe mend?! Duan burg dynjaja, jo llafe. Se
helbete, këtu kalohet rehat, si i thonë asaj fjalës: “Ha
Muço, pi Muço!”. A e mban mend atë të burgosurin që
plagosi ushtari në vesh, me dhëmbë? Ah, po më falni, ju
ishit ai, që ia qepët veshin!
- Po, por ai tentoi të arratisej nga burgu!
126
HALIT SHAMATA
- Jo, jo, nga liria. Në kohën e eksodit të madh.
- Mos ishte gjë me profesion të lirë?
-Po, i specializuar për spiun.
-Natyrisht, këtu i jepët mundësia të ushtrojë
profesionin.
- Ohu, këtu ka punë për të gjithë.
- Po puna ime, si i bëhet?
- Me keqardhje po jua them, s’kemi asnjë vend të
lirë.

3.Pasëndërr ose apokrif:

- Kishte kaluar mesi i natës. U zgjua i


trembur dhe vështroi përqark. Kishte qenë
ëndërr. Prej kohësh shumica e ëndrrave e çonin
në burg. I dukej se diku, diçka kishte lënë pa
plotësuar nga tetë vitet e burgut. Ndoshta kjo
ndjesi boshllëku i vinte, se as sot nuk e kishte
të qartë përse e kishin akuzuar?! E siç ndodh në
këto raste, kur njeriu nuk di fajin e tij,
ndëshkimi i dhënë në kushtet e pafajësisë,
duket më i lehti që mund të jepet, pasi pafajësia
ose nuk meriton të dënohet, ose meriton
ndëshkimin më të rëndë. Atë e kishin dënuar
tetë vjet, domethënë në raport me atë që e dinte
veten te pafajshëm, kishte marrë dënimin më të
lehtë! Ky makth, përfundimisht i pashqitshëm,
bënte që ëndrrat ta çonin vazhdimisht nëpër
burgje, si për të shlyer atë pjesë të dënimit që
127
KAPITULLI I PARE
besonte se ia kishin falur, në raport me fajin e
të qenit i pafajshëm.
Ai i përkiste atij grupi njerëzish që besojnë se e
vërteta dhe historia, më shumë se çdo gjë tjetër, janë një
apokrif që do të thotë se bëmat dhe çbëmat e njërit, i
mvishen padrejtësisht a gabimisht një tjetri. Nga kjo
mesele që ende quhet histori, të humbur janë ata qindra – -
mijëra njerëz të zakonshëm që nuk figurojnë në asnjë
manual historie, që janë të dënuar për vdekje me anonimat
gri e që janë në të vërtetë autorët e bëmave të mëdha e të
vogla, sakrifica dhe mendja e të cilëve ose është marrë me
dhunë, ose është blerë lirë prej të tjerëve. Atij iu kujtua se
edhe kulla e orës qendrore ishte një apokrif.
Vite më parë, kur punonte në veri, i kishte takuar
që jo rrallë herë ta thërrisnin urgjent për të mjekuar ndonjë
malësor, që i kishin prerë veshin. Ç’ishte kjo mënyrë
veshprerje që të linte përshtypjen se e kishte bërë e njënjta
dorë?!
Kur ndodhte që grindeshin dy fise, jo gjithmonë
kanuni të jepte menjëherë pushkën në duar. Për të shkuar
gjer tek ajo, kishte ende disa shanse më të lehta, por
gjithsesi poshtëruese. Burrat e njërit fis, që kishin radhën
për t’u hakmarrë ose ata që ishin më të fortë e nuk
pyesnin për radhë, i prisnin veshin, apo sipas shkallës së
fajit, një majë veshi njërit prej meshkujve të fisit tjetër.
Veshpreri, nuk kishte ku ta fshihte as veshin e prerë, as
poshtërimin!
Vite më vonë, kur kishte lexuar kanunin, kishte
parë se në asnjë nyje (nen) kanuni nuk bënte fjalë, për
veshprerjen. Ishte një apokrif, apo gjysëm apokrifi. Në një
128
HALIT SHAMATA
manual të së drejtës babilonase, kishte zbuluar gjysmën
tjetër të apokrifit.
Në një nga ligjet e Hamurapit, thuhet se nëse
skllavi qëllon me pëllëmbë në fytyrë të birin e njeriut të
lirë, atij i pritet veshi, sikurse i njënjti dënim jepet për
skllavin, nëse ky mohon të zotin me fjalët: “Ti, nuk je
pronari im!” Ky i fundit ka të drejtë t’i presë veshin
skllavit, nëse provon pronësinë mbi të.
Ligjëvënësi mesapotamas Hamurapi, i shkruante
ligjet e tij në kollona madhështore prej guri a mermeri të
zi, në mënyrë që njerëzit të kishin para syve të tyre, jo
vetëm një dokument, por edhe një monument. Kolonat
madhështore, të ngritura në sheshet publike në të cilat
ishin shkruar të dyqind e tetedhjetë e dy ligjet e
Hamurapit, krijonin përshtypjen e pandryshueshmërisë
dhe përjetësisë së skllavërisë dhe pronësisë mbi skllavin.
Ka të ngjarë, që krahas Kopshteve të Varura, vetë
skllevërit të kenë hartuar edhe ligjet që sanksionojnë
skllavërinë e tyre dhe pastaj ata kanë marrë emrin e
sundimtarit që i ka dhënë atyre fuqi.
“Sidoqoftë, në krahasim me ligjet moderne që të
presin kokën, Hamurapi i tmerrshëm ngjante si një dragua
i zbutur - mendonte hera-herës.” E drejta e mohimit e të
qenit pronë e dikujt kushtonte një vesh i munguar. Por
sidoqoftë, egzistonte e drejta ligjore e mohimit,
pavarësisht nga pasojat. Ndërsa ligji që e kishte sorollatur
nga një burg në tjetrin, njihte vetëm detyrimin për të
pohuar se gjithçka (edhe unë) është pronë kolektive,
domethënë pronë e atyre që pretendonin se e kishin çliruar
botën nga skllavëria e individit, duke krijuar një skllav
129
KAPITULLI I PARE
kolektiv që ishte i detyruar të ishte pronë private e
vetvetes.
Natyrisht edhe pronësia kolektive ishte një apokrif,
i së drejtës së maskuar private”.

Kishte kaluar shumë natë. Ai hapi dritaren dhe


ndjeu shenjat e agimit. “Iku nata, aguan malet - ishin të
vetmet fjalë që dinte nga një këngë e vjetër, muzika e së
cilës, në çast iu bë e largët, e padëgjuar kurrë.
- Më la edhe muzika – tha.

130
HALIT SHAMATA

11.Trokitja e të vdekurit

Ishte shumë vonë kur ra telefoni. U mendua se


s’mund të kishte njeri, që mund ta merte aq vonë, prandaj
ngurroi ta kapte. Zilja binte me pauza të gjata
frymëmarrje.
Atypëraty ndërroi mendje. Mendja është si të
brendshmet, po s’u ndërrua shpesh, qelbet. “Ndoshta ky
është i vetmi njeri që mund të më telefonojë në këtë orë.”
E ngriti receptorin:
131
KAPITULLI I PARE
- Alo! (Zë i hollë dhe pothuaj i shurdhët gruaje)
- Më kë kam nderin të flas kaq vonë?!
- Jam gruaja e I. Sh, ose më saktë, ish - gruaja.
- I. Sh?
- Po. Nuk ju kujton asgjë ky emër?!
- Them se diçka më kujton, por shumë i sigurt nuk
jam. Mbase, mbase një pacient i hershëm. Po si është
puna?
- Më ndjeni, që ju shqetësova kaq vonë!
- Më vjen keq!
- Pak më parë ju thashë që jam ish - gruaja. Tashti
po ju them se që prej një muaji jam vejusha e tij!
- Më ndjeni! Si ndodhi?
Tjetra heshti. Mbase qante. “Ndoshta pyetja nuk qe
bërë në momentin e duhur - dhe e ndjeu veten të zënë në
faj.”
- Vrau veten! (heshtje, nga ata që duken se asgjë
nuk mund t’i thyej!) Dua t’ju takoj, mos u shqetësoni.Nuk
është ndonjë gjë me rëndësi, po si të thuash një lloj
amaneti i vogël. Midis sendeve të të ndjerit, është edhe një
zarf i mbyllur në adresë tuaj.Thjesht për këtë, desha t’ju
takoj!
Ai i dha adresën e klinikës dhe orën e
përshtatshme.
- Natën e mirë!
Iu duk se tha për herë të fundit “natën e mirë”. E
ndjeu se ky ishte rasti për të uruar të gjallët dhe të
vdekurit. “ Natën e mirë I.SH.! Natën e mirë, ish-gruaja e
I.Sh.! Natën e mirë, ish-I.Sh. dhe të gjithë ishët e tjerë, të
gjallë a të vdekur!”
132
HALIT SHAMATA
Më shumë e ndjeu, sesa e pa që telefoni nuk qe
mbyllur mirë. E puthiti mirë e mirë. Po përsëri ndjeu se
diçka kishte mbetur e paputhitur. “Natën e mirë, gjë e
paputhitur!”
Ra përmbys mbi shtrat. Fryma e nxehtë që
mbushi jastëkun, i dha një lloj etje, që më se ujë kërkonte
ajër të freskët.Gota e ujit kishte kohë që rrinte aty, e
mbushur, e patrazuar, nga asnjë etje.
U ngrit, për t’u siguruar që dyert dhe dritaret e
apartamentit të vogël, qenë puthitur mirë. “Mbyllini mirë,
ata dyer!- zëri i të atit, vinte nga larg, përzier me kollën e
mëngjezit. Kishte qenë dëshira e tij që ai të bëhej mjek.
Mendonte se në shtëpinë e mjekut vdekja nuk troket kurrë!
Ai thoshte “doktor”. Kur thoshnin mjek, nuk i
mbushej as syri, as veshi.“Për të mjekuar janë infermierët,
- thoshte - për të ngjallur janë doktorët!” Kur shkonte për
ta takuar në burg, e porosiste rast e pa rast: “Se mos
merresh me punë infermierësh, sa për të hedhur burgun!
Po të jetë ashtu, më mirë të ta hedhë burgu. Dëgjove, se
mua kanë filluar të më lenë ca veshët. Po gjene do të bëj
gajret, sa të dëgjoj trokëllimën tënde në derë.”
Ai hodhi sytë rreth e përqark dhomës së vogël
dhe nisi të numërojë orenditë e vjetra të shtëpisë, që ishin
blerë në të gjallë të prindërve. Tavolina e ngrënies, ishte
më e vjetra. Në të ishte ulur të hante sa e sa herë, qoftë me
ta, qoftë i vetëm. Pleqtë hanin përherë bashkë. Kur plaku
thoshte s’më hahet, plaka thoshte kam ngrënë. Kur plaka
thoshte jam pa oreks, plaku nervozohej: “U mërzitëm me
këtë të ngrënë, ha drekë e ha darkë, ha sot e ha mot! Si nuk

133
KAPITULLI I PARE
kanë gjetur një mënyrë më të thjeshtë, me ca hapje për
shembull a ku di unë!
Tryeza prej druri, lugët dhe pjatat ishin po aty.
Lugë të largëta tringëllinin dhe ai dallonte se cila lugë
ishte e nënës dhe cila e të jatit. Filxhanet e kafesë
heshtnin, të kthyer përmbys, si orakuj të fjetur. Ja dhe luga
e drunjtë e braktisur prej vitesh. “Kur të mësoj emrin e
nuses tënde, do të kafshoj lugën e drunjtë që të gëlltis lotët
e gëzimit,- i thoshte nëna.
Pjatat dhe lugët, deri tek e drunjta ishin aty.
Ndërsa nëna kishte aq kohë që kishte vdekur, sa akoma
mbante midis dhëmbëve paren e Karontit. Ndërsa babai i
kishte refuzuar paratë “e rrugës”. Në fund, kur u sëmur
dhe akoma s’e kishte lënë humori, thoshte: “Mos u
harxhoni për paret e mia të “rrugës”. Ju e dini që mua më
njohin të gjithë shoferët!”
Diçka i erdhi në mendje dhe nisi të rrëmojë midis
librave të vënë në etazher, me kujdesi tipik të një mjeku.
Librat u përmbysën mbi njëri-tjetrin, gjersa dora i preku
albumin e madh të familjes. Gjeti pa vështirësi një foto të
vjetër, bardhë e zi, të bërë në një nga kafenetë. “Kafeneja e
spitalit qendror”- u kujtua menjëherë. Kishte dalë bashkë
me I.Sh-n. Atëherë ishte akoma student. E vërejti me
vëmendje fytyrën e I.Sh-së të cilën pothuaj e kishte
harruar. Pse pikërisht ndër ata të dy, duhej të ishte I.Sh. ai
që duhej të vdiste apo të vriste veten?! U mat t’i thotë
diçka me zë të ulët mikut të tij dhe e vuri fotografinë
përballë, por u kujtua se miku i tij i dikurshëm, edhe i
gjallë kishte qenë tërësisht shurdh. “Ndoshta vdekja është
ilaçi i të gjitha sëmundjeve - mendoi, por e ndjeu se I.Sh.
134
HALIT SHAMATA
nga fotografia mori pamje qortuese. “Me siguri tani i
dëgjon të gjitha”.
I.Sh., ishte shurdh i lindur, por fliste normalisht.
Biseda me të ishte e vështirë, gati cfilitëse, sidomos në
telefon. Ai vetëm fliste pa pushim, ndërsa mjeku vetëm e
dëgjonte. Një dialog në formë monologu, apo diçka e tillë
e ndërmjetme. Kur fliste gjatë në telefonme të , atij hera-
herë, i dukej sikur i fliste një zë i brendshëm, i cili pasi
zbrazej i tëri jashtë qenies së tij, shuhej, pa të dhënë
mundësi të thuash as po e as jo.
E kishte njohur herët, që kur ishte student i vitit të
parë dhe ndiqte një nga kurset e rralla të gjuhës frënge që
zhvillohej asokohe. Ishte diçka më i madh se ai në moshë,
i shëndetshëm, me fytyrë të bardhë e me flokë të zes, që
tentonin t’i binin përditë. Vinte në kurs i shoqëruar nga një
vajzë e veshur krejt në të zeza, që siç flitej, ishte kushërira
e tij. Uleshin gjithmonë bashkë, në një bankë dhe ishin
pothuaj moshatarë. Ajo ishte e zbehtë në fytyrë, po aq sa
ç’ishte e matur në bisedë. Buzëqeshte përciptaz, sa herë i
duhej të ndërhynte për të shfajësuar me shumë takt ndonjë
veprim të gabuar të tij që ishte i paevitueshëm, për shkak
të shurdhërisë së plotë. Komunikonin orë e çast me shenja
dhe me shkrim, gjersa u mor vesh nga të gjithë se djaloshi
i pashëm vërtet ishte shurdh.
Në fillim me ndihmën e asaj që e thërriste
kushërirë, që bënte punën e një përkthyesi të duruar, pa
kaluar muaji, nisi të merrte leksione në mënyrë të pavarur,
thjesht duke lexuar lëvizjet e buzëve të pedagogut të
frëngjishtes, një burrë i moshuar, ish-diplomat i kohës së

135
KAPITULLI I PARE
mbretërisë, i cili e mori vesh i fundit që në kurset e tij
frekuentonte edhe një shurdh.
Kishte një mprehtësi të dukshme, e cila i kalonte
caqet e kompesimit shqisor, një zëtenor konstant që rrallë
herë i dilte nga kontrolli. Kur në përfundim të kursit, u
vlerësua me notë maksimale, kjo nuk i bëri më askujt
përshtypje, as edhe asaj që fillim kishte qenë mësuese për
të, por si përfundim nuk kishte arritur nivelin e tij.
Kohë më vonë, kur ai ishte në vitin e fundit të
fakultetit, ishin takuar rastësisht, në hyrje të një prej
kinemave të pakta të qytetit, në ditët e filmit francez. Pas
shfaqjes kishin bërë një copë rrugë bashkë dhe miku i tij,
përkthyes në një nga shtëpitë botuese, ( të paktën kështu
kishte thënë) në një mënyrë paksa të çuditshme, kishte
kërkuar ndihmën e tij si mjek. “Përveç shurdhërisë së
plotë,- thoshte - kishte kohë që veshët i zhurmonin nga
brenda, duke i shkaktuar dhimbje të vazhdueshme koke.”
Kështu pra, ai qe bërë pacienti i tij i parë, ende pa u
diplomuar.
Pothuaj çdo fundjavë paradite, takoheshin në
kafenenë e vogël që ndodhej brenda spitalit të madh e të
vjetër. Tjetri i tregonte në detaje sesi përparonin gjërat,
ndërsa ai, pasi konsultohej gjithë javën me tekstet dhe
pedagogët apo asistentët e shumtë, i jepte ndihmën
mjeksore dhe ndonjë terapi fillestare. Vinte çdo javë i
përgatitur enkas dhe dashje pa dashje, kishte nisur në një
farë mënyre të specializohej. Seancat e konsultave në
qoshe të kafenesë së vogël, zgjatën me javë dhe muaj, aq
sa ai nisi të bezdisej dhe nuk po gjente shkak të
mënjanohej.
136
HALIT SHAMATA
Kur një të shtunë të radhës, pacienti i tij i parë dhe
i vetëm, i tha qetësisht, se do të shkonte jashtë shtetit për
kurim, ndoshta dhe për t’u operuar!
U befasua gjer në fyerje. Pa përreth kafenësë me
pak njerëz, shumica e veshur me të bardha dhe mendoi se
ajo kishte qenë për të jo vetëm klinika e parë, por edhe
vendi i parë, ku kishte ndjerë fyerje profesionale.
- Po kush të tha se ke nevojë për operacion?
-Shefi i kirurgjisë. Njihem me të prej disa kohësh.
E ndihmoj duke i përkthyer diçka.
- Mirë, meqenëse është puna kështu.
- Si mendon, ky është një rast i mirë? Në një
klinikë të huaj.
- Rast shumë i mirë.
Tjetri fliste në stilin e tij të pandërprerë prej tenori
kapriçioz, ndërsa ai nuk dëgjonte më asgjë. Ishte i fyer dhe
i habitur. Me sa kishte kuptuar ai, vështirë se kishte gjë për
operim. Por një shef kirurgjie i di më mirë punët. Ai ishte
thjesht një student dhe ishte e kotë të vriste mendjen më
gjatë.
Gjatë natës, s’vuri gjumë në sy, por vetëm nga një
fragment ëndrre e kuptoi se mund të kishte fjetur pak.
I.Sh e merr dhe një herë në telefon, duke folur me
zërin e tij të dikurshëm prej tenori që dalëngadalë u zbeh
dhe u shndërrua në zërin e freskët të vejushës, që e kishte
marrë në telefon, pak më parë. Në atë gjendje rropatëse,
gjysëm-fjetur, gjysëm-zgjuar, nuk arriti të përqëndrohej se
kujt i kishte lënë takim.
Ora kishte kaluar pesë dhe pothuaj ishte zbardhur.
Sikur ta kisha lënë me ty,- e kuptoi që po fliste me të
137
KAPITULLI I PARE
vdekurit, por nuk arriti të përqëndrohej nëse ishte ëndërr
apo zgjuar, - pra, sikur ta kisha lënë me ty, ajo nuk do të
ishte vejushë. Pastaj më të, - ishte zgjuar plotësisht, - nuk
ka nevojë për vend tjetër takimi, përveç kafenesë së vogël
në spitalin qendror, i cili ngjante me një pacient që të
gjitha sëmundjet i vijnë për shkak të moshës.
Të nesërmen, u nis pak më vonë se ditët e tjera për
në klinikë. U fut të pijë një kafe, në njërën nga baret e
shumta të anërrugës. Me fytyrë pothuaj ngjitur në xham,
ndiqte kalimtarët që vinin e shkonin nëpër trotuarin e
ngushtë. Sidomos 138are138 e veçmas ato që ishin veshur
me të zeza.
Qëndroi ashtu një 138are kohe, pa e kuptuar sa
kohë kishte kaluar dhe gati sa dremiti mbi tavolinën e
lartë. Kishte kaluar një natë, pothuaj pa gjumë. Befas
ndjeu se një siluetë e largët, jo krejt e panjohur, kaloi
nëpër xhamin që kishte nisur të vishej me avuj. U mendua
një 138are, por kujtesa e la menjëherë. Ajo përshkoi gjithë
gjatësinë e xhamit, në barin e vogël, ku me sa dukej, ai
ishte i vetmi klient. Bëri dhe një sforcim tjetër të kujtesës,
por ishte e kotë.
La një pesëdhjetëlekësh mbi tavolinë dhe doli me
ngut. Mezi arriti që ta dallojë gruan, midis njerëzve që
shkonin e vinin me ngut, në trotuarin e ngushtë, falë
rrobave të zeza.
Për një 138are i humbi nga sytë. Pastaj e gjeti
përsëri në një dyqan të vogël kinkalerie, 138are138 një
tabelë të vendosur vertikalisht lexoi në frëngjisht
“Boutique” Kapërceu pragun e dyqanit, me frymëmarrje të
pezullt, sikur të kishte kapërcyer pragun e një zbulimi. Një
138
HALIT SHAMATA
139are gruaja me të zeza 139are139 gjysëm
139are139139139139139 e saj të zbehtë. “Boutique,
boutique,” – përsëriti me vete dhe nuk e kuptoi që këmbët
e kishin nxjerrë instiktivisht jashtë dyqanit. E ndjeu veten
jashtë enigmës.“Kushërira e frëngjishtes! Vive la
boutique!”
Më bishtsyri e ndjeu se ajo doli nga dyqani i vogël
dhe vazhdoi rrugën. Ai ndali për një 139are i qetësuar dhe
mendoi të mos e ndjekë më tutje, pasi kjo mund të binte
edhe në sy të njerëzve. Koha që kishte lënë takim po
afrohej. Por për të ishte e rëndësishme jo më koha e
takimit, por që gruaja me të cilën do të takonte nuk ishte
më e panjohur.
Po sikur gruaja që ai priste dhe gruaja që ndiqte të
jetë tjetër? Jo, jo, nuk ka mundësi! Ishte i bindur, (gjer në
rroba – tha) që kushërira e dikurshme e frëngjishtes ishte
vejusha e mbrëmshme, jo thjesht për shkak të rrobave të
zeza, por për shkak të asaj që gjendej nën rrobat e zeza!
“Po fundja ç’lidhje kam unë me kushërirën e
frëngjishtes e aq më pak me vejushën që kishte telefonuar
mbrëmë?! Ajo kërkon të më 139are një letër që më
adresohet mua dhe kaq. Po të dojë, meqenëse punët nuk
janë me ngut, mund ta hedhë në kutinë e postës dhe
gjithçka e mbyllur në zarf rimbyllet edhe në një kuti, për të
qenë më e sigurt!”
E ndjeu se kishte mundur ta qetësonte veten dhe
hapat, që më në fund kishin kapërcyer sërish pragun e
kinkalerisë, ku vertikalisht shkruhej “boutique”, po ai
lexonte horizontalisht “eureka”. Si të kishte hyrë në
kullën e Babelit!
139
KAPITULLI I PARE
Iu duk sikur në kinkalerinë e vogël njerëzit flisnin
në të gjitha gjuhët, bërtisnin me zë të lartë, 140are140 një
merkatë gjuhësh dhe askush nuk fliste në gjuhën e vendit.
Deshi të pyesë të zonjën e kinkalerisë se në ç’gjuhë fliste
gruaja me të zeza që sapo ishte këtu, 140are140140 vend
të përgjigjes e zonja e dyqanit doli jashtë në trotuar,
ndërroi tabelën “Boutique” në hyrje të kinkalerisë me
“Zonja Makbeth” dhe e pyeti sakaq:
- Mos dëgjove gjë kukuvajkën të këndojë?
- Do të thuash që flet gjuhën e kukuvajkës?!
- Bleu një zarf dhe iku – iu përgjigj me përtesë e
zonja e kinkalerisë, që as kishte ndërruar në hyrje të
dyqanit tabelën “Boutique” me “Zonja Makbeth” dhe as e
kishte pyetur në se kishte kënduar kukuvajka.
- Zarf, ç’ne?
- Zarf, pse çfarë deshe ti?
- Një paketë cigare – tha ai pa ditur ç’të bëjë dhe
vetëm kur doli nga dyqani, u kujtua se kishte vite që e
kishte lënë duhanin.
“Po ndoshta ajo më kërkon si rastësisht një cigare
– dhe e futi paketën në xhep duke nxituar hapat. Pastaj
shtoi:
- Domethnënë letra është e hapur, pra logjikisht
edhe pa adresë. Kjo do të thotë e para, se ajo e
ka lexuar letrën dhe nga leximi ka kuptuar se
kujt i adresohet letra. Dhe e dyta, një letër e
tillë nuk mund të postohet, për shkak të
ndryshimit të shkrimit në zarf dhe në letër.”
Pa orën dhe mendoi që ishte në kohë. Duke ngjitur
shkallët e katit të 140are të klinikës, ndjeu se një grua me
140
HALIT SHAMATA
të zeza u shkëmbye diku me të. Vejusha që kishte qenë
kushërirë, apo kushërira që ishte bërë vejushë! Po nuk qe
shumë i sigurt. As nuk pati kurajo të kthejë kryet mbrapa.
Por pati përshtypjen se sytë e saj i qenë ngulur midis
shpatullave. Si një thikë hakmarrëse!
Nga hutimi trokiti në derën ku prej vitesh ishte
rishkruar 141are i tij. Ndjeu një të qeshur të mbajtur me
zor nga prapa. Mendoi se është ajo. “Sidoqoftë ende është
herët, - dhe pa orën sërish.- Duhet të paktën edhe një çerek
ore që të shkojë nëntë.”
Kur ktheu kryet, pa asistenten e tij që 141are141:
- Doktor, ende s’të paska 141are gjumi! Kështu
është kur rri vonë! Hajt se i 141are ne, i 141are
të gjitha!
“Ti je nga ato që s’di asgjë dhe beson se i di të
gjitha. Gjynah që s’i je 141are141141 karrierës
ushtarake”- dhe hapi derën e klinikës duke perifrazuar një
aforizmë të Bernard Shout. – Por sidoqoftë, atë punë e di
141are”- dhe pati frikë se mos kishte folur me zë të lartë,
por…
Befas sikur dikush qe 141are141141 para tij në
dhomën e vizitave, thjesht ngaqë në dysheme ishte një zarf
i madh.
“Ajo ishte,- mendoi, ndërsa ngriti zarfin nga toka.-
-Me siguri ka ardhur para meje dhe ka 141are141141
zarfin e blerë në kinkalerinë “Boutique” nën derë – dhe iu
kujtua hija e gruas me të cilën ishte këmbyer në shkallët e
klinikës.”
“Ose ndoshta ka ngatërruar orën, ka pritur e ka
pritur, është nervozuar me moskorrektesën e tij dhe e ka
141
KAPITULLI I PARE
hedhur zarfin nën derë. Po pse mbrëmë më tha kam një
zarf në adresën tënde, ndërsa ky,- dhe ai fërkoi mjekrrën e
parruar me zarfin e madh,- nuk ka as adresë dhe as dreq?!”
Tashti ishte i qartë se kushërira e frëngjishtes ishte
ja e dashura, ja gruaja e tij dhe vejusha e mbrëmshme, që
sot nuk kishte dashur ta takonte, një zot e di pse, ishte e
njënjta grua, e cila nga zëri dhe nga të ecurit ngjante me
një grua gjysëm të divorcuar, gjysëm të ve. “ Ndoshta më
shumë e para, - mendoi.- Po, po më shumë e para.”
142are142142 sigurt dhe elegant, zbehtësia
natyrale e fytyrës, të folurit melodioz gjer në ngjirje, një
lloj 142are142 e pashpjegueshme gjatë bisedës e mbushur
me frymëmarrje të dendur, të gjitha këto i kishin lënë atij
përshtypjen se tjetra ishte në paraorgazmë dhe çështja e
letrës ishte një sebep, sa për të kaluar momentin e vështirë
në të cilën ndodhej. Pra, ndoshta s’ka pasur as zarf e as
letër dhe për pasojë, nuk ka pasur nevojë as të takojë njeri
dhe kështu ai priste më kot dhe mbase zarfin nën derë e ka
hedhur tjetërkush. Gjithë qëllimi i telefonatës ishte se ajo
në gjendje gati orgazme kishte pasur nevojë të flasë me një
burrë. Dhe ai ishte burri më i përshtatshëm për të pritur
telefonata të vona, të pasmesnatës, nga gra të divorcuara
ose të mbetura pa të drejtë vejusha.
Sado që përpiqej të krijonte një fytyrë të vetme,
duke marrë diçka nga kushërira e dikurshme dhe nga zëri i
gruas së mbrëmshme, prapëseprapë i bëhshin dy gra, që i
bashkonte përveç I.Sh-së, edhe i njënjta rrobë e zezë,
konstante. Në të vërtetë, gruaja e vetme dhe konstante
bashkonte dy 142are rroba të zeza, ndoshta dhe më shumë.

142
HALIT SHAMATA
“Boutique de noir, venez vous ce soir – rimoi në
frëngjisht, pa i dhënë rëndësi kuptimit të fjalëve. “Poezia
është muzikë,- i thoshte një mik i tij poet, nga ata që më
shumë 143are të flasin bukur, se të shkruajnë. – Dhe
muzika s’ka llogjikë”.E kishte pasur të vështirë ta
kuptonte këtë lloj estetike, i prirur natyralisht drejt
klasikes.
“Po të ishte gjallë I. Sh, do ta kishte kuptuar nga
lëvizjet e buzëve se çfarë thoshte. I gjori! Kishte bërë dy
vrasje njëherësh, kishte vrarë një njeri, së bashku me
veten.!”
Për një 143are, mendja i shkoi tek
143are143143143 madh, që ende kishte mbetur në
dysheme. Po sikur aty të jenë sqaruar shkaqet e vetëvrasjes
dhe atij do t’i duhej ta dorëzonte sa më 143are në një
stacion policie, ndryshe do ta akuzonin për fshehje të
provave dhe moskallzim të krimit. Ndoshta vejusha mbasi
e ka lexuar letrën, i është shmangur telasheve me policinë
dhe gjyqet dhe e ka hedhur të vdekurin nën derën e tij.
Sidoqoftë këtu ka diçka me të ngecur. Barra e të vdekurit i
kishte mbetur atij në kurriz. Dhe i vdekuri rëndon më
shumë se i gjalli. Ashtu si një trup i vdekur, që është
plumb i rëndë. “Natyrisht s’ka vdekje të lehtë – mendoi
dhe e ngriti zarfin nga toka, duke u tendosur, thua se po
ngrinte një të vdekur.”
Veshi përparësen e mjekut, përgatiti aparatin që
mat nivelin e dëgjimit dhe kur trokiti dera, u kujtua të
143are zarfin në dosjen prej kamoshi të blertë.
Hyri një grua e vjetër dhe pas saj trokitën dhe u
futën të tjerë. “ Trokit e zgjo!- ishte e para që i erdhi në
143
KAPITULLI I PARE
mend.- Sikur të bëje që të trokiste vetë I.Sh.! Të paktën sa
për të rregulluar këto punët e 144are144144144144 dhe të
gjyqeve. Se kështu na e ka lënë litarin jashtë e s’po 144are
as nga t’ia mbajmë, as nga t’ia mbathim.”
Të trokiturat në derë vazhduan gjithë paraditen.
“Bota po ndihet gjithnjë e më e shurdhët”- tha me vete, pa
qenë i bindur në atë që tha.
Pacienti i fundit në radhë që një burrë rreth të
gjashtëdhjetave.
Tërhiqe 144are derën, - 144are144 në dalje atij që
sapo i kishte pastruar veshin e majtë. Tjetri bëri kujdes ta
lerë hapur. Duket që nuk ishin marrë vesh dhe qe ndër
rastet e rralla që nuk mbajti inat. “Po përderisa njerëzit
nuk mund të merren vesh aq kollaj për të mbyllur dyert e
ferrit, ç’faj ka ky i gjori – dhe u ngrit të mbyllë derën që i
sapoikuri e kishte lënë hapur, ngaqë nuk ishin marrë vesh.
Ai kishte qenë, jo vetëm klienti i tij i 144are, por
dhe i vdekuri i 144are që kishte trokitur në klinikën e tij,
domethënë edhe klienti i 144are ndër gjithë ata të vdekur.
“Trokit 144are144 duash,”- tha dhe vetëm Ora e Madhe e
qendrës iu përgjigj me tri goditje të këmbanës së saj
elektronike. Pa u merakosur për saktësinë e saj, ai u bë
gati për të 144are.
Pyeti veten urtësisht se ku mund të shkojë një njeri
së bashku me të vdekurin në sqetull, në dosjen e gjelbërt
prej kamoshi, 144are144144 në një zarf, për të cilin nuk
ishte i sigurt nëse i drejtohej vërtet atij?! Sidoqoftë, i
vdekuri kishte ardhur si mik. Nuk kishte harruar t’i bënte
një vizititë dhe, ngaqë kishte gjetur derën të mbyllur, ishte
144are144144 lehtësisht poshtë derës dhe kishte pritur me
144
HALIT SHAMATA
minuta të tëra aty, i shtirë në dyshemenë e ftohtë, ndoshta
më e ftohtë se dyshemeja e ferrit, ku flinte që prej një
muaji. I vdekuri me njërin vesh të operuar, ( pa qenë fare e
nevojshme) ishte tashti gjer në vdekje pacienti i tij i
përditshëm, ndonëse i shëruar plotësisht!
“Vdekja i shëron të gjitha, përveç vetes,”- mendoi
Ai nuk kishte dyshuar asnjëherë, për miqësinë e
gjallë të të vdekurit, por një mik i vdekur, i dukej më tepër
se një përrallë, ndoshta një kundërpërrallë. Përrallën e
kujtonte në linja të përgjithshme:
Një i vdekur, kishte ftuar të gjallin mik në
shtëpinë e tij. Nuk i kujtohej pse.Të nesërmen i gjalli ishte
ndarë nga miku i tij i vdekur dhe nga njerëzit e tij të
familjes, që nuk ishin veçse mace dhe qen që gjithë kohën
grindeshin me njëri tjetrin, 145are145 një sherr të gjallë e
të përjetshëm kunatash. Kur doli nga banesa e të vdekurit
dhe u drejtua për në shtëpinë e tij, ai vuri re se shumë gjëra
kishin ndryshuar, bile gjithçka ishte krejt ndryshe, nga sa e
kishte lënë një natë më 145are! Pasi nuk rastisi me asnjë të
njohur, ai shkoi drejt e në shtëpinë e tij. Trokiti dhe, ngaqë
të zotët e shtëpisë nuk i kishte 145are kurrë, mendoi se ka
ngatërruar shtëpi dhe kur u bë gati të ikë, i zoti i shtëpisë e
pyeti se kë kërkonte. Ai i zënë ngushtë kërkoi një person
me emrin e tij. “Thonë se ky është një stërgjysh yni i
largët që ka vdekur para njëqind vjetësh!”
Atëherë e kuptoi se një natë në varr është e
barabartë me njëqind vjet jetë.
“ Po nëse i vdekuri vjen mik tek ti?! Është e njënjta
gjë dhe këtu qendron e keqja. Sepse edhe nëse i vdekuri të
troket në derë si mik, ti sërish je i dënuar të jesh mysafir.
145
KAPITULLI I PARE
Sepse i gjalli nuk është veçse mysafir në këtë botë, qoftë
në shtëpinë e tjetrit, qoftë edhe në të tijën, ndërsa i vdekuri
edhe në shtëpinë e tjetrit, është zot shtëpie!
“ I.Sh, të ardhtë gjëma,
operove veshin larg!”
Ç’gjëmë më e madhe se vdekja mund t’i vinte atij
të gjori? Po mbase vetëvdekja, (vetëvrasja) është gjëma
më e madhe.
Pa kuptuar, kishte përshkuar gjithë atë rrugë në
këmbë dhe kur u gjend para shtëpisë së tij, për pak sa
nuk trokiti. Mendoi se 146are146 trokiste, ndoshta dilte
dikush, një i panjohur që ai s’e kishte 146are kurrë më
146are, i cili i habitur me praninë e tij në derë të shtëpisë,
mund ta pyeste se cilin kërkon në shtëpi të huaj.Ai s’do të
guxonte t’i thoshte që në fillim se kjo ishte pikërisht
shtëpia e tij, por do ta pyeste të zotin e shtëpisë së tij se
kërkoj një filan (do t’i thoshte emrin e tij ) dhe gjithë
kënaqësia do të ishte kur tjetri, pasi të mendohej ca, do t’i
thoshte se ka të ngjarë që ky që kërkoni ju, të jetë një
katragjyshi im i largët, që një ditë prej ditësh, shkoi të
takojë një të vdekur të 146are146146 në zarf dhe që
atëherë nuk u kthye më.
“Që atëherë mund të kenë kaluar nja dyqind vjet”-
dëgjoi një zë, që i fliste me zërin e tij, nga 146are146146
derës së mbyllur të shtëpisë së tij. Domethëne një ditë në
shtëpinë (prej zarfi) të të vdekurit është e barabartë me
dyqind vjet këso jete.
Sapo hapi derën, ra zilja e telefonit. Me siguri
kërkojnë një nga katranipat e mi. Apo ndonjë katrambesë
(uf!…ç’katrahurë gjeneaologjike). Në se je ti, (iu drejtua
146
HALIT SHAMATA
vejushës) unë nuk jam më burri më i përshtatshëm, që ti
mund të telefonosh në çdo orë për të qetësuar epshet
fonike të një vejushe! Ti duhet ta kuptosh edhe vetë se unë
nuk jam më i vetëm, janë gjithë këta katranipa e këta
katran-mbesash, që mund ta marrin vesh sekretin 147are,
sepse ato këto punë bëjnë gjithë mbasditen me lloj djemsh
në telefon. Pastaj ti e di që tashti me mua është edhe I.Sh-
ja, në zarf. Ti vetë ma le kopilin nën derë dhe tashti kërkon
të ma marrësh sërish, nëpërmjet telefonit. Po sikur ai të
ngrejë telefonin para meje, ç’do mund t’i thoje ti ish-burrit
147are, që edhe i vdekur s’të ndahet!
Zilja e telefonit vazhdonte të binte keqas. Ishte i
sigurt që ishte ajo dhe nuk e kuptoi sesi iu dorëzua
dëshirës për ta ngritur receptorin. Diçka e afërt me atë që
ndjen burri, kur dorëzohet para një gruaje të panjohur.
- Alo, 147are147147! (Zë gruaje i hundor)
- Po, ju dëgjoj.
- Kirurgjia. Dikë e ka goditur bagëtia me brirë në
njërin vesh.”
Nga që gruaja fliste me shumë hundë, iu duk sikur
tha “dreqi me brirë”.
- Vij për pak.
- Mirë ardhsh!
Sa uli receptorin, iu duk se trokiti dera. “I gjalli
dhe i vdekuri trokasin njëherësh.Gruaja në telefon, burri
në derë. “Një në vesh e një në derë, plasën”… si veshët e
atij që e ka goditur djalli me brirë dhe doli me nxit duke
harruar të tërheqë derën.
Vetëm kur u bë gati të hyjë në sallën e kirurgjisë, u
kujtua se derën e shtëpisë e kishte lënë hapur. “Ndoshta
147
KAPITULLI I PARE
është më 148are, t’i lësh fare hapur këto dyer që s’duan të
puthiten kurrë! Të 148are shpirti 148are vdekurve! Ndërsa
shpirti i I.Sh, e ka më të vështirë daljen, pasi është i
mbyllur në zarf dhe i palosur në dosjen prej kamoshi të
blertë ”
I plagosuri ulërinte në sallën e operacionit. Goditja
me brirë, mbulesa e dendur e gjakut, britmat ritmike, të
krijonin përshtypjen e një toreadori të mundur. Dhe s’ishte
e qartë më shumë vajtonte dhimbjet apo ndeshjen e
humbur.

- **

Kishte kaluar një javë e ngjeshur me punë dhe


148are148148148 I.SH, kishte mbetur i pahapur aty, në
dosjen prej kamoshi të blertë. Në fillim të javës së
ardhshme, do të nisej në një nga vendet e perëndimit për
një seminar pakditor. Mendoi se ishte rasti që letrën e
mikut të vdekur, më të cilin ishte ndarë papritur vite më
148are dhe ishte takuar po aq papritur, një jetë më pas, ta
merrte me vete. Ndoshta sepse letra e të vdekurit, sado e
trishtë që mund të jetë, jashtë kontekstit të hapësirës ku
është shkruar, ngjan me një shaka. Mendoi se në një vend
të huaj, larg vendit dhe qytetit të tij, mund të lexonte letra
edhe më të tmerrshme se ato që vijnë nga një i vdekur, me
qetësinë e leximit të një orari fluturimesh nëpër aeroporte.
Dhe ndodhi pak a shumë siç e kishte parashikuar.
Sikur letra t’i kishte ardhur vite më 148are dhe të kishte
mësuar se cili ishte njeriu që e kishte denoncuar dhe
mbajtur tetë vjet në burg, sikur këtë ta kishte mësuar
148
HALIT SHAMATA
drejtpërdrejt nga goja e këtij të fundit, nuk dihet se çdo të
ndodhte, për hesapin e tij.
Po ja aty, kur 149are149149149 sapo ishte ngritur
nga aeroportet e njërit prej vendeve të Europës Qendrore,
ai mësoi lehtësisht, 149are149 kishte shfletuar një gidë
udhëtimesh, atë që e kishte munduar një jetë të tërë. Që
I.SH-ja ishte shkaku i fatkeqësisë së tij!
Por duke lexuar letrën më shumë se kjo e intrigoi
puna me të cilën ishte marrë I.Sh. Siç sqaronte ai vetë në
letrën e gjatë, I.Sh-ja nuk kishte vuajtur asnjëherë në jetën
e tij nga shurdhëria. Të tjerët, duke e ditur shurdh, flisnin
lirisht para tij dhe kjo ishte gracka. Gjithnjë sipas letrës,
I.Sh. ishte regjistruar në kursin e frëngjishtes, thjesht për të
gjurmuar pedagogun e vjetër, ish-diplomatin e mbretërisë,
të cilin pas një viti e kishin burgosur për të tretën dhe të
fundit 149are, pasi ai kishte vdekur në burg. Ndërsa
afrimin me të ia kishin ngarkuar shefat e tij të
149are149149149149 149are149149149, që vazhdojnë të
jenë 149are149 edhe sot, sqaronte më tej. (Kjo është dhe
pjesa më e trishtueshme e letrës dhe jo vetëm e
trishtueshme – kishte menduar gjatë leximit ajror të saj.)
Pasi kryente misionin e tij, apo siç shprehej, pasi mbaronte
punë, zhdukej me muaj të tërë, me sebepin e një
operacioni jashtë shtetit, apo si përkthyes me ndonjë
delgacion qeveritar.
Pastaj letra e gjatë vazhdonte me detaje të
parëndësishme të jetës private. Thuhej në fund se kjo është
letra e vetme që unë do të lë pas vdekjes. “Ky është
testamenti dhe rrëfimi im. Dhe rrëfimi është reagim ndaj
së vërtetës, nuk është gjithë e vërteta. 149are149149 bjerë
149
KAPITULLI I PARE
në dorë kjo letër, ne të dy mbase do të jemi plakur, aq sa
për t’ia falur njëri-tjetrit mëkatet.”
“ Po cili është mëkati im në këtë mes”,- më shumë
se tjetrin, mjeku pyeste veten. Natyrisht tjetri i kishte
shpëtuar të gjitha pyetjeve të kësaj bote!
Ose thuhej në vazhdim: “Në se ti vdes para meje,
këtë letër s’ke për ta marrë kurrë! Jo, jo! Unë që po
shkruaj i pari testamentin do të vdes i pari. Ti, nëse ke
shkruar gjë testament, grise që sot, nëse dëshiron të jetosh
edhe disa ditë pas meje.”

“ I.Sh i vdekur,
Ç’bën një muaj pa u tretur!”
iu bë sikur një zë sillej vërdallë në hapësirën e brendshme
të avionit, si një zog i plagosur. (Ngrije atë zë nga toka!
Kujdes ti, se mos e shkel! Nuk e dija që është zë! )
Vazhdon letra: “Ju duket e çuditshme, por deri më
sot as gruaja ime nuk ka arritur ta kuptojë, që unë nuk jam
shurdh.Dhe as ka për ta marrë vesh asnjëherë! (Tashti e
ka marrë vesh – replikoi mjeku me vete në vazhdim të
leximit.) Mendo sa e vështirë të luash shurdhin edhe para
njerëzve më të dashur. Unë e shihja sesi çdo natë, kur
shkonim të flinim, ajo kthehej në krahun tjetër dhe qante
për fatin tim. Unë qaja për fatin e saj. Dhe çdo natë para se
të më zinte gjumi, vendosja që të nesërmen t’ia thoja të
vërtetën, së paku asaj. Por me sot e me nesër, më shkoi
jeta!
Ta dish, miku im, se unë kam qenë më fatkeq se ti,
nga një anë! Në se t’i s’kishe të drejtë të flisje lirshëm, unë
as të flisja lirshëm, as të dëgjoja lirshëm! Në se ty të
150
HALIT SHAMATA
detyruan të mbyllësh gojën, unë isha i detyruar të mbyllja
gojën dhe veshët! E kupton pse thashë pak më 151are se
ne duhet t’i falim mëkatet njëri-tjetrit?! Natyrisht kjo vjen
me kohë! Plaket njeriu, plaket inati!”
Ai e la për një 151are leximin dhe ndjeu keqardhje
për gruan e I.Sh, që kishte mbetur e ve, ditën që ishte
martuar me të! Natën që e kishte marrë në telefon për t’i
dhënë letrën e të shoqit, ku kishte mësuar gjithçka, ajo
kishte bërë edhe aktin e divorcimit prej tij, prej të vdekurit
të gjallë dhe prej të gjallit të vdekur prej kohësh. Mbase
ajo nuk kishte dashur t’ia jepte drejtpërdrejt në dorë letrën
e të shoqit, pasi nuk kishte dashur t’i jepte tjetrit në dorë
fatkeqësinë që i kishte shkaktuar i shoqi. Por nga ana
tjetër, ajo nuk mund ta mbante të vërtetën fshehur, edhe
pse I.Sh, tashmë nuk jetonte më. “Në se e vërteta pengohet
të flasë, ajo ulërin!”- mendoi diçka që më shumë iu duk se
ishte e tija, sesa e lexuar diku.
P.S: Mua, mik i dashur, nuk më është dashur t’i
kuptoj të tjerët nga lëvizjet e buzëve, sepse unë dëgjoj më
151are se ti, që je mjek i dëgjimit. Që të bindesh: Të
kujtohet në kafenënë e spitalit, kur i the një
ndihmësmjeku, që ishte dënuar me punë korrektuese në
lavapjatën e spitalit: “Këta e bëjnë ndihmësmjekun,
ndihmësguzhinjer dhe ndihmësguzhinjerin,
ndihmësmjek!” Tjetri ta bëri me shenjë nga unë dhe ti e
qetësove: “ Mos u shqetëso, është pacienti im dhe është
shurdh i lindur. Do të thuash ti se edhe muret kanë veshë e
jo më njerëzit. Ke të drejtë,-i the,- duke filluar nga muri i
madh kinez!”

151
KAPITULLI I PARE
Që të jesh përfundimisht i qetë, nëse ende je gjallë
dhe kështu shpresoj, 152are152 them gjithë të vërtetën.
Edhe telefonatën anonime, atë natë pak para arrestit, ta
kam bërë unë!

***

- Zonja dhe zotërinj! Po mbrrijmë në aeroportin


e …Ju lutemi të përgatisni bagazhet tuaja!
“ Bagazhi im i vetëm, është ky i vdekur në zarf të
hapur, - tha duke zbritur në aeroportin e njërit prej
kryeqyteteve të Europës, ku pak kohë më 152are qe
shembur muri që e ndante atë më dysh.- Unë jam i vetmi
pasagjer i gjithë Europës, që udhëtoj ende me një pjesë të
murit me vete, me dy Evropa në një shpirt, - tha duke e
bërë shuk zarfin bashkë me të vdekurin.

152
HALIT SHAMATA

153
KAPITULLI I PARE

12.“ Audivi unam vocem clamantem…”

Dëgjova një zë që thërriste


Klienti tjetër në radhë, qe një burrë i madh e i
zeshkët, që tha se quhej Vogël. Tha gjithashtu se vinte nga
veriu dhe shtoi: “Nga veriu i lahutës”.
Një njeri që s’ka qenë kurrë në veri, do të habitej
me emrin e tij të pazakontë, që për më tepër nuk shkonte
për një shtat aq të madh. Ai kishte punuar disa vite në veri,
me të dalë nga burgu dhe emri i tjetrit nuk e habiti, veçse e
ktheu disa vite pas. Dhe njeriut të ngeshëm i pëlqen të
kthejë kohën pas.
Një emër si ky, në dukje i pazakontë, për një njeri
që s’ka qenë kurrë në veri, ishte i lidhur tamam me
zakonin, ishte pjesë e tij. Ai i vihej më të voglit ndër
djemtë e një familjeje dhe kjo do të thoshte se mbyllej
cikli i lindjeve të mëtutjeshme. Më i vogli kishte lindur
dhe s’mund të kishte më të vegjël se ai. Dhe kjo nuk ishte
thjesht punë beniaminësh, po të përdorim një fjalë tjetër.
Ai që pagëzohej me këtë emër sipas zakonit, nuk ishte
vetëm një i përkedhelur i rëndomtë, por fati e përkëdhelte
154
HALIT SHAMATA
atë më shumë se një beniamin. Atij i mbeteshin në
ngarkim prindërit dhe shtëpia atërore, që bëhej e tij. Në se,
ta zemë se, në atë familje ku njëri nga djemtë, natyrisht më
i vogli, ishte pagëzuar “Vogël, lindte djalë, (gjë që
ndodhte fort rrallë) ky i fundit i jepej farefisnisë për
adoptim, aty ku shtëpia ishte pa meshkuj.
Pamja e zeshkët e tjetrit e ktheu vite më pas, në
veriu, ku dielli i borës së gjatë të nxinte fytyrën në mes të
dimrit, njësoj si në plazhet e Mesdheut.

Pas viteve të vështira të burgut, veriu kishte qenë


për të një hapësirë lirie, sado e largët. Liria s’është kurrë
larg, për atë që e çmon. Po me kalimin e viteve, e kishte
ndjerë veten të riburgosur dhe një ditë vendosi të kthehej
pranë të jatit. Dhe pa u ndarë e përshëndetur me askënd,
mori rrugën e kthimit. “S’ka rrugë pa kthim, - mendonte,-
bile edhe të vdekurit bëjnë nga bëjnë dhe kthejnë nga
rruga”.
Falë zanatit të mjekut dhe nevojës për specialistë
otojatër, ishte sistemuar në punë, në një klinikë periferike.
“Në një shoqëri të shurdhët, gjithmonë do të ketë nevojë
për mua, - thoshte hera-herë me cinizëm.” Dhe sesi i vinte
kur mendonte se një botë e shurdhët, i siguronte punë dhe
të ardhura. “Ditën që do të mbetej i papunë, do të ndjehej
vërtet i lumtur,”- ironizonte me veten. Kjo do të ishte dita,
kur bota do të ndjehej e lirë nga shurdhëria, gjë që do të
thotë se një botë e lirë është e paqenë dhe iluzore, kështu
që ai nuk do të mbetej kurrë i papunë. Një botë pa mjekë,
është ironi e pamundur, sikurse prania e tyre, është pjesë e
ironisë dhe cinizmit të përgjithshëm.
155
KAPITULLI I PARE
Burri i madh që tha se quhej Vogël, përshëndeti me
zë të lartë dhe mjeku e kuptoi që nuk e kontrollonte zërin e
tij metalik, tipik për një rapsod verior.
- Si e ke hallin? - e pyeti më zë të lartë dhe iu
kujtua anekdoda, ku një koleg i tij nga veriu, kishtë vënë
në një garë shurdhërie të jatin me mikun e rallë.
Burri i madh që quhej Vogël, vuri dorën e djathtë
pas shpinës së llapës së veshit dhe i kthyer në profil, i dha
të kuptojë se e kishte marrë vesh.
- Si me jua thanë. Kur flasin t’madhe, nigoj sa të
hanë dreqi. Kur llafojnë t’vogël, nuk ndie kurrsend edhe
me ma fut n’bir t’veshit, e hangshin nji mijë dreqën - dhe
zgjati aq shumë e- në tek fjala e fundit, thua se kërkonte të
mallkonte gjithë djajtë e kësaj bote.
- Mos burrë, mos nem ashtu!- iu përgjigj duke u
përpjekur të hyjë në të folmen e tij, por e kuptoi që
tingëlloi artificial, për pasojë edhe qesharak.
- Ç’punë ban?
- Punën e telit e tash punën e dreqit - dhe çoi të dy
duart tek veshët.
- Çfarë teli thua? Ke punuar fillërojtës apo
centralist a telefonist - dhe i tregoi telefonin e zi, që
heshtte mbi tavolinë si një gjarpër i kruspulluar. Tjetri i
hodhi një vështrim përçmues telefonit dhe ngrysi vetullat
që kishin filluar të thinjeshin përreth syve. Pastaj me t’u
çelur në fytyrë, me të sqaruar nga pak profesionin dhe
sëmundjen e tij…
Kishte qenë vërtet një telefon i gjallë. Për tridhjetë
vjet me radhë kishte marrë e kishte dhënë kumte, nga një
katund në tjetrin, nga një krahinë në tjetrën, me anë të
156
HALIT SHAMATA
zërit, ose siç i thonë në veri “me qit za majekrahu”. Kishte
lëshuar mijëra herë kushtrim dhe veç të tjerash, ishte ndër
mjeshtrat e këngës, që po ashtu quhej “majekrahu”. Me
fjalë të tjera kishte folur një jetë të tërë, jo më me një njeri
a katund, por me një krahinë të tërë. Kjo mënyrë të foluri,
a të kënduari realizohej duke mbuluar veshët me pëllëmbët
e duarve, që të kujtojnë studiot e incizimit, ku këngëtarët a
folësit vendosin kufje për të dëgjuar zërin e tyre. Fjala
“majekrahu” i ishte dukur një kompozim i përsosur.
Mjeshtrat e kushtrimit dhe të këngës majekrahu, nga ana
formale, gjatë ekzekutimit, ngrinin majat e bërrylave lart-
përpara. Ky pozicion i krahëve të ngritura, i jepte kafazit
të krahërorit zgjerim maksimal, për të prodhuar sa më
shumë zë.
Diku në një enciklopedi të huaj, ai kishte parë se
kjo teknikë e komunikimit në distancë me anë të zërit,
quhej “telefoni shqiptar”. Mjetet e komunikimit
“telefonik” që përdoreshin në këtë raste, ishin disa klishe
të karakterit thirrmor, ashtu siç janë të gjitha klishetë e
komunikimit të zakonshëm telefonik. Personat, domethënë
“telefonat” e gjallë, zgjidheshin për nga vetitë e tyre
zanore dhe dëgjimore dhe nuk mund të ndërroheshin me të
tjerë, pa njoftuar më parë të gjitha katundet, krahinat apo
“abonentët” e tjerë “të rrjetit”, njësoj siç njoftohet
paraprakisht, ndërrimi i prefiksave telefonikë. Po kështu,
transmetuesi i kumtit, apo lëshuesi i kushtrimit në çdo
fshat, duhet të zgjidhte vendin e përshtatshëm të
komunikimit, duke shmangur pengesat e relievit dhe duke
garantuar pamje të lirë, ashtu sikurse për vendosjen e

157
KAPITULLI I PARE
antenave telefonike a radiofonike, zgjidhen kuota apo pika
të lira nga pikëpamja natyrore.
Kumti me zë majekrahu, për pak minuta, mund të
shpërndahet në gjithë veriun,me shpejtësinë e një
radiondërlidhje, përjashtuar ato fshatra ku mungojnë
pritësit e kushtrimit, domethënë mungon rrjeti. Mjekut i
kishte qëlluar, gjatë kohës që punonte në veri, të qëndronte
pranë vendit të kushtrimtarit, në kohën që ky i fundit jepte
kushtrimin. Dhe përveç klisheve thirrmëse, nuk kishte
arritur të kuptonte asnjë fjalë të vetme, jo më gjithë
kumtin. Ndërsa ai tjetri, që mund të ishte edhe dhjetra
kilometra larg, arrinte të kuptonte gjithçka gjer në detaje.
Këtu e kishte burimin edhe anomalia e komunikimit nga
afër e atij që, pavarësisht nga shtati i madh, tha se quhej
Vogël e që rrinte përballë tij, si një sfinks i zeshkët e i
mplakur. Njeriu që kishte komunikuar me zë të lartë me
dhjetëra katunde e krahina, kishte humbur atë më
njerëzoren në komunikimin e përditshëm, bisedën intime
kokë më kokë e sy ndër sy. Për shkak të komunikimit për
një kohë të gjatë me zë të lartë, organi i dëgjimit ishte
adoptuar për të kapur zëra të lartë e të largët e, për pasojë
ai ishte vazhdimisht i mbushur me zhurma a jehona të
tyre, gjë që e pengonte të kapte zërat e ulët të një bisede të
zakonshme midis dy njerëzve dhe në mënyrë graduale
çonte në dobësimin e përgjithshëm të dëgjimit.
“Një lloj sëmundje profesionale, - tha mjeku me
vete dhe me gjithë dozën e humorit mendoi se kishte thënë
një një gjë të vërtetë.-Humbja e raporteve me gjërat e
afërta, është një gjë po aq trishtuese, siç është edhe humbja
e njerëzve të afërt. Njerëz të tillë ose kthehen në
158
HALIT SHAMATA
inekzistentë për mjedisin dhe emrat e tyre dalëngadalë
nisin të zëvendësohen me emrin e sëmundjes së tyre si: “ai
shurdhi” ose “ai qorri”. Ose në kompesim të raporteve
intime të humbura, vendosin raporte me gjërat
pafundësisht të largëta, siç janë qielli apo Zoti. Vetëm
kështu rifitojnë intimitetin e plotë ndaj gjërave të afërta.
Iu kujtua se në veri kushtrimi jepej edhe me të
shtëna pushke. Pritësi i kushtrimit në fshatin matanë
pyeste: “O, ç’ka a pushka more?( Pse bie kjo pushkë? )
Atëherë kushtrimtari i sqaronte me zë se pushka bie për
luftë, për dasëm a për mort. Jo rrallë kishte ndodhur që
dikush të kishte shkrepur pushkën pa dashje ose nga frika
dhe gjithë malësia ishte përfshirë nën kushtrim.( O, ç’ka a
pushka more! Qit za more! Qit kushtrim more!) Një
zhurmë për hiç gjë që nuk janë të rralla në jetën e malësive
tona! Por ndryshe nga përralla, për njeriun që alarmonte të
tjerët, për ujkun e paqenë dhe kur ky u shfaq me gjithë
mend, askush nuk e mori për të vërtetë, malësorët nuk
neglizhojnë asnjë kushtrim, edhe kur janë të bindur se
është i rremë. Njësoj si një telefonatë anonime për
vendosje eksplozivi s’mund të neglizhohet, edhe sikur të
jetë lojë fëmijësh.
E afërt me këtë teknikë është edhe kënga
majekrahu, që ndryshe quhen këngë kushtrimi, emërtimi i
të cilave nuk lidhet aq me karakterin epik a brendinë
trimërishte të tyre, sesa me teknikën e të kënduarit, ashtu
si kumtet që përçonin kushtrimtarët në shumicën e rasteve
ishin rutinë. Ata përmbanin njoftime nga jeta e
përditshme, ku përfshiheshin gjërat e rëndomta e gjer te
martesat, vdekjet lindjet, sesa thirrje për luftë.
159
KAPITULLI I PARE
Sipas traditës, kur rapsodi majekrahu mbaronte së
kënduari, vlerësimi për këngën dhe interpretimin nuk
bëhej me duartrokitje.( Kur hyri duartrokitja, vdiq kënga e
burrave!) Në rast se kënga a rapsodi pëlqehej, qëllohej me
pushkë, në të kundërt as kënga e as këngëtari nuk ishin
pëlqyer prej të pranishëmve.

Burri që tha se quhej Vogël, kërkoi të ndezë një


cigare, ndërsa mjeku i mbërtheu sytë pa shkak mbi
telefonin e zi. “Anomalia e dëgjimit nga afër, është diçka
gati paradoksale,- iu duk sikur deshi të bindë veten. - E
kundërta përfaqëson rregullin.”
Iu kthye edhe një herë asaj që kishte hamendësuar
mbi mundësinë e traumatizimit të dëgjimit për shkak të
britmave “telefonike”.
“Shtoi kësaj edhe fillimin e një skleroze për shkak
të pleqërisë,”- dhe i lehtësuar u mbështet mbi shpinoren e
karrikes së zezë prej lëkure.

Tipa të tillë, ndonëse nuk dëgjojnë mirë, në kushte


qetësie, kur hyjnë në ambiente publike me zhurmë, si në
kafene, salla tubimesh, stacione trenash a metro, ndjehen
më të qetë, pothuaj me një dëgjim normal. Por për burrin e
madh që tha se quhej Vogël, stacionet e trenave dhe
metrotë, qoftë edhe kafenetë a sallat e mëdha zhurmuese,
në mos qofshin të panjohura, janë të pamundura për t’iu
ofruar si terapi. Ai ndjehej i lehtësuar, vetëm kur malësitë
viheshin nën kushtrim!
Mjeku vështronte me vëmendje njeriun që dukej i
panatyrshëm për të qenë pacienti i tij. Një njeri që kishte
160
HALIT SHAMATA
ushtruar zanatin e kushtrimtarit, zëri i të cilit kishte rendur
nëpër grykat dhe honet e errëta të maleve, nuk mund të
reduktohej kaq në një pacient të zakonshëm, në një dhomë
spitali, ku të sëmurët përveç rënkimeve nuk arrijnë të
nxjerrin zë tjetër.
Iu kujtua ora e latinishtes, shumë vite më parë, kur
ndiqte fakultetin. Profesori i latinishtes, një burrë i gjatë,
me syze cilindrike, pavarësisht nga tema mësimore, në
fillim të çdo ore mësimi, bënte ritualin latin duke nisur me
Virgjilin dhe duke e mbyllur ekstazën e tij latine me një
frazë, që sipas tij, gjendej në dokumentet e mbretërisë
raguziane të fillimit të mijëvjeçarit të dytë e që dëshmonte
për hershmërinë e ekzistencës së gjuhës shqipe, në
krahasim me dokumentet e shkruara të mëvonshme:
“Audivi unam vocem clamantem in monte, in lingua
albanesca.” ( Dëgjova një zë, që thërriste në mal në gjuhën
shqipe.)
Dhe i kujtohej sesi atëherë, kur profesori i
latinishtes(një ditë rastësisht kishte mësuar nga një gazetë
lajmin për vdekjen e tij) përhumbej në ekstazën e tij latine,
ai përpiqej të përfytyronte njeriun dhe rrethanat në të cilat
ai kishte folur për herë të parë në gjuhën shqipe. Dhe
natyrisht mendonte, ai s’mund të ishte i pari folës, pasi ai
nuk kishte folur me vete dhe as kishte folur majë malit për
të përhapur gjuhën që vetëm ai e dinte. Ai kishte folur me
“rrjetin” e sa e sa “abonentëve”, që prej sa e sa kohësh
dëgjonin dhe flisnin të njënjtën gjuhë.
“Sa të lehta dhe të thjeshta bëhen gjërat me kalimin
e kohës. Ndoshta kjo është ajo që e quajmë përvojë, e cila
thjeshton në mënyrë të natyrshme gjërat e ndërlikuara.
161
KAPITULLI I PARE
“Përveç përvojës së sëmundjeve - replikoi me veten.-
Sëmundja e gjatë, jo vetëm nuk i lehtëson gjërat, veçse i
ndërlikon më shumë, duke e pjesëtuar jetën, në vdekje të
vogla të përditshme.”
Ajo që nuk e kishte vënë re më parë, ishte se në
frazën latine nuk bëhej fjalë për njeri, po për zë. Kjo do të
thotë se njeriu s’ka qenë i pranishëm, por i largët e i
padukshëm, diku në një majë shkëmbi, ku nuk i bie rruga
përditë udhëtarit e aq më pak të huajit, që e ka dëgjuar. Ai
ishte i fiksuar diku, mbi lartësitë e tjera, si një repetitor i
gjallë i kumtit njerëzor.
Burri që quhej padrejtësisht Vogël, qe kthyer me
kryet nga dritarja dhe pinte duhan, i patrazuar nga askush.
As dhe nga prania e tij. Një zot mund ta dinte se ç’kumte
të tmerrshme shpërndante ai në heshtje atë çast!
Mjeku e ndjeu se në dhomën e tij të vogël të
vizitave nuk kishte trokitur një njeri me një emër të vogël,
por një zë me piskamë të madhe.
- (O, more,ooo..!)
- (Po, more, pooo…!)
- ( A je burrë apo za?)
- ( Za, more, za burri!)
Një çast u ndje i qetësuar prej piskamës që s’dihet
nga i vinte dhe po atë çast e ndjeu se burri bashkë me zërin
që prej mijëra vjetësh vazhdon të thërrasë në mal, ishte
përballë tij, në dhomën e vogël të vizitave dhe pinte
duhan, i patrazuar prej askujt
Ndoshta zërat tanë të mëvonshëm, janë pjellë e atij
zëri, që s’pushon së thirruri në mal, në gjuhën e vendit.
Bile edhe shurdhëritë e herëpasherëshme, kalimtare
162
HALIT SHAMATA
qofshin apo ato që kanë vazhduar me shekuj, në një sens
tjetër burojnë prej tij. Atëherë kur të tjerët përdhunisht na
kanë prerë të gjitha fijet që na lidhin me të, si dhe atëherë
e kemi lënë pas dore a mohuar, apo jemi dehur prej prej
lloj-lloj tellallësh zëçjerrë e të paguar mirë ( të cilët në
kohët moderne, quhen zëdhënës dhe kohët moderne
prodhojnë më shumë zëdhënësa sesa zë), ai zë ka thirrur e
ka thirrur dhe kur nuk i është përgjigjur njeri, ka shkuar të
heshtë për aq kohë sa ne kemi pranuar të jetojmë të
shurdhët.
- ( O, more, oo…!)
- (Po, more, poo…!)
- (Kush je ti që thërret në mal, prej një mijë
vjetësh?!)
- Jam unë,- iu duk se psherëtiu burri me shtatin e
madh, që prej vitesh quhej Vogël.

163
KAPITULLI I PARE

13. Skedim në ngjyrë të verdhë

Ai kishte muaj që merrej me përgatitjen e


disertacionit për gradën e “Doktorit të shkencave” i
mbyllur në një nga hotelet buzë detit. Kishte kohë që
kishte shkëputur çdo lidhje me shokët dhe miqtë si dhe me
klinikën, përjashtuar rastet e urgjencave të rënda. Dhe ja,
tani që gjithçka kishte përfunduar, atij i hanin veshët për të
telefonuar dikë, pak rëndësi se cilin.
Kishte shfletuar me dhjetra referenca dhe kishte
hedhur në skeda prej kartoni të verdhë, me dhjetra raste që
ai vetë kishte ekzaminuar gjatë punës si mjek, duke filluar
nga spitalet më të mira të kryeqytetit, gjer tek qendrat
shëndetësore në veri, ku përveç një krevati dërrase me
lëndë të sjella nga pyjet përqark nuk kishte tjetër pajisje,
pa harruar rastet, ndonëse të pakta, të otiteve në kapanonet
e burgut dhe në kampet e punës së detyruar.
E ndjente veten të lodhur dhe shpesh gjatë ditëve
intensive të punës kishte menduar nëse ia vlente gjithë ai

164
HALIT SHAMATA
mundim, prej të cilit e lehtësonte disi pamja e detit, në të
dyja dritaret e mëdha dhe nata e freskët bregdetare.
Natën e fundit të qëndrimit në hotel, pasi sistemoi
materialin e shtypur në dy kopje, në çantën valixhe prej
meshini bojëkafe të errët, u shtri më herët se zakonisht,
siç kishte bërë këto ditët e fundit, kur puna ishte në
mbarim. Po kështu po i ndodhte që po hante më shumë se
zakonisht dhe të gjitha këto i shpjegonte me faktin që e
ndjente veten në dy kopje, ashtu si materialin që kishte
bërë gati për të nesërmen në çantën-valixhe prej lëkure.
Të nesërmen do të dilte para komisionit akademik
për dhënien e gradave dhe titujve shkencorë. Atij iu
kujtuan hetuesit e tij të dikurshëm dhe e gjithë kjo i la një
shije të keqe, që e mundoi jo pak, gjersa e kuptoi se nuk
kishte gjumë, me gjithë lodhjen e padëftuar.
I bëhej se në dhomën e hotelit trokisnin pa pushim
të gjithë pacientët që ai kishte ndeshur gjatë punës së tij si
mjek, të cilët i kishte hedhur në skeda të verdha, me të
cilat kishte ilustruar punën e tij shkencore, me të cilën
nesër në mesditë do të dilte para komisionit të dhënies së
gradave dhe dënimeve. (Deshi të thotë më tej “shkencore”,
por e kuptoi se e kishte humbur fillin e mendimit).
Ishin të gjallë e të vdekur që hynin e dilnin në
heshtje, pasi vinin rrotull shtratit të tij, si në një ceremoni
homazhi mortor. Pastaj iknin pa thënë asnjë fjalë
ngushëllimi a falenderimi qoftë.
I bëhej se secili mbante në duar një letër të verdhë,
në formatin e një skede që e paraqiste në hyrje, pavarësisht
se aty s’kishte njeri që t’i ndalonte hyrjen, apo t’u
kërkonte ndonjë dokument të posaçëm për këtë qëllim.
165
KAPITULLI I PARE
Pacientët që tashmë kishin vdekur, përveç saj, mbanin në
krahun e majtë edhe një shirit të trashë të përmortshëm, në
shenjë zie e nderimi për veten.

E fundit në radhë, vinte një paciente e vjetër që nga


njëri vesh dëgjonte veç lajme të këqia e ogurzeza, ndërsa
nga veshi tjetër një zë i panjohur i pëshpëriste vazhdimisht
“gëzuash”. Ajo trokiti tri herë sipas të gjitha rregullave në
fuqi, tregoi skedën e saj, pavarësisht se askush nuk ia
kërkoi në hyrje, u fut në dhomën e vogël të hotelit, ku atij
një mendje i thoshte se ishte duke fjetur dhe se e gjithë kjo
ishte një ëndërr, ndërsa një mendje tjetër i thoshte se ishte
zgjuar e me syrin qelq ndiqte marrëzitë e pacientëve të tij,
që deri tashti e dinte se vuanin vetëm nga veshët…
Gruaja zuri vend të cep të dhomës së vogël, zbrazi
krejtësisht veshin e mirë, ku një zë i panjohur i thoshte
vazhdimisht “gëzuash” dhe pasi u afrua te koka e krevatit
ku ai nuk ishte i sigurt nëse flinte apo ishte ende zgjuar, i
tha:
“Gëzuash doktor, që nesër bëhesh doktor i
shkencave!”
Pastaj doli për një çast nga dhoma, tërhoqi derën
me kujdes, trokiti përsëri tri herë radhazi, sipas rregullave
që askush nuk i kishte vendosur, tregoi skedën e saj të
verdhë në hyrje, pa ia kërkuar kush dhe u fut përsëri në
dhomë. Kroi mirë e mirë veshin nga ku i vinin lajme të
këqia dhe me të njënjtin solemnitet tha:
“Hidhëruash doktor, që nesër bëhesh shurdh në dy
kopje!”.

166
HALIT SHAMATA
Doli sërish nga dhoma dhe sërish trokiti. Këtë
radhë pa ritualin e zakonshëm dhe pa skedën e verdhë në
duar. Kërkoi t’i bënin një skedë të re për jashtë shtetit, ku
do të nisej së shpejti për t’u operuar, në mënyrë që zërat që
i dëgjonte nga veshi i majtë, ato të hidhurat, t’i kalonte
djathtas dhe anasjelltas, në mënyrë që njëri vesh të mos
shijonte vetëm të hidhura e tjetri të mos mendonte se
kishte lindur vetëm për të ëmbla.
Atij iu kujtua rasti i I.Sh, vendimi i tij i papritur për
t’u operuar jashtë shtetit dhe për t’u siguruar se mos gruaja
kishte ushtruar gjëkundi profesionin e dytë, hapi skedën e
saj të vjetër dhe një regjistër të përdorur të shoqatës “Për
kulturë dhe ndershmëri të profesionit të parë dhe të dytë”.
Pasi u sigurua se emri i saj nuk figuronte kësosh, plotësoi
një skedë të re, më ngjyrë më pak të verdhë, të vlefshme
për kurim jashtë shtetit.

Ishte shumë vonë kur trokiti në derë burri që


dëgjonte vazhdimisht në vesh zhurma të sirenave policore.
Tha se tashti ishte shëruar plotësisht, duke zhvilluar
dhjetra seanca përqëndrimi me veten, gjersa i ishte
mbushur mendja, në mënyrë reciproke, se zërat e sirenave
nuk janë imitim i rremë i zërave të njerëzve më të dashur,
përkundrazi, këta të fundit dhe, pikërisht gruaja e tij,
imitonte zërat autentikë të sirenave. Që nga ajo ditë,
mbetjet e zërave të sirenave policore nëpër veshë, i qenë
zëvendësuar nga mbeturinat shurdhuese të zërit të gruas së
tij llafazane.
Befas një zhurmë e fuqishme këmbane tronditi
hotelin e vogël, të ndërtuar thuajse mbi det. Njerëzit e
167
KAPITULLI I PARE
përgjumur dolën të lemerisur nga dhomat e hotelit, të tjerë
hidheshin pa menduar më gjatë nga dritaret e kateve më të
larta, drejt e në ujërat e ftohta të detit.
Ai nuk luajti fare nga vendi, pasi e kuptoi nga
tingulli që lëshoi se kjo ishte këmbana e vjetër e Orës së
Madhe të qytetit, që tashti së fundmi ishte zëvendësuar me
një këmbanë elektronike, gjë që kishte çuar në prishjen e
ekuilibrit dëgjimor të kujdestarit të saj të vjetër, i cili
kishte vdekur në mënyrë misterioze, pak muaj më parë.
Trokiti dera:
- Kush je?- pyeti i trembur
- Kujdestari i Orës së Madhe.
- Ç’bën ende pa vdekur?!
- Ja që s’më bëhet të vdes kaq vonë!
- Ik tani vdis, edhe pak do të zbardhë!
- S’të dëgjoj mirë, s’më le deti.
- Thuaj detit të më zgjojë në mëngjes herët.

Përsëri trokiti dera:


- Kush është?
- Zgjohu doktor, vajti ora!
U zgjua nga një gjumë që nuk besonte se e kishte
fjetur, vetëm se e kishte trembur pak. Mbase më shumë
ishte trembur ai, saqë besonte se pas kësaj nate të
mundimshme fantazmash, i vetmi titull shkencor që ai
mund të mbronte, ishte “Doktor i fantashkencave”!
Ora e madhe trokiti dymbëdhjetë herë, kur taksia
ndaloi para Akdemisë së Shkencave.
- Është pak para Ora e Pazarit - dhe për siguri
shoferi i taksisë i tregoi orën e tij të dorës.
168
HALIT SHAMATA
- Kush më siguron mua që ora jote nuk është prapa
- tha me vete dhe pagoi taksinë. Hapi çantën valixhe prej
meshini bojëkafe të errët dhe nxorri që aty kopjet e
punimit që do të dorëzonte në sekretarinë e komisionit për
dhënien e gradave dhe titujve shkencorë.
“ Tashti jam në dy kopje - iu kujtua profecia e
ëndrrës së natës së shkuar, për të cilën ende nuk ishte i
qartë se kishte qenë ëndërr apo zhgjandërr.- Po humba,
kam kopjen tjetër - tha duke hyrë në derën e hijerëndë, në
krahun e djathtë të së cilës, mbi një pllakë të verdhë ishte
shkruar me germa të zeza “Akademia e Shkencave”.
“Duket si një skedë shurdhësh” - tha duke mbyllur
me kujdes derën nga prapa, e cila prapëseprapë mbeti e
paputhitur.

169
KAPITULLI I PARE

14. Kënga

Ora e Madhe e qendrës, për kushedi të satën herë


trokiti mesditën, me të rëna që vinin duke u mbytur, si
zëra të mbyturish në një pus të thellë, që nisin si britmë
dhe kthehen në gurgullima që flluskojnë derisa shuhen në
sipërfaqen e errët të ujit.
“Si zëra që bien në vesh të shurdhët - mendoi”
Dita kishte qenë e qetë. Askush nuk kishte trokitur
në derën e klinikës së tij, përveç orës së madhe, që radhën
e fundit kishte trokitur dymbëdhjetë herë dhe një
infermiereje që kishte trokitur pa ndonjë shkak dhe pastaj
kishte hyrë duke kënduar me mospërfilljen e lexueshme të

170
HALIT SHAMATA
atyre femrave, që duan me çdo kusht të përfillen nga të
tjerët.
“ Dymbëdhjetë e natës dhe moj…”

Ora e madhe sapo kishte pushuar së trokituri


mesditën, ndërsa në zërin e gruas mesnata trokiste plot
dymbëdhjetë herë. Ora e qendrës, sado e fuqishme, nuk
ishte në gjendje të fiksonte mesditën. Koha depërtonte
muret e gurtë të kullës, duke u thërrmuar në rërë të
tejdukshme që rrjedh nëpër gishtrinj, në klepsidër gjigante
që përmbys e ripërmbys vetveten.
Ndërsa gruaja e brishtë, që herë pas herë shihej në
pasqyrkën e saj të vogël, e kishte mpiksur kohën në zërin e
saj, duke e magjepsur si nje Circe. Ajrin e mesnatës e
kishte kthyer në gurë të papeshë, pa formë, të vendosur
mbi njëri-tjetrin, në formën e një kullë ore që tregon
vetëm mesnatën.
“ Zërin ta dëgjova
thoshe më dhemb koka ”
dhe kënga vazhdonte me të tjera justifikime, si “kam turp
nga bota”, “kam frikë se zgjohet mëhalla”, për të fshehur
atë pjesë të ndaluar të gruas që i takon kukuvajkës, gjer
tek pjesa më e ndaluar akoma, ajo pjesëz e pashmangshme
që i takon zonjës Makbeth.
Ndoshta kënga është çlirim nga zërat e shurdhët që
njeriu mbledh pa e kuptuar në veten e tij, ashtu si një pus i
errët mbledh vetiu ujëra të padukshëm. Ndoshta është
shfrim, çlodhje, relaks. Apo ndoshta dëshirë për të
komunikuar me veten me zë të lartë, për të larguar prej
saj, dilemat dhe hamendjet e kota e cfilitëse?! Apo një
171
KAPITULLI I PARE
mënyrë për të trokitur mospërfilljen shurdhuese të të
tjerëve, botën e plogësht dhe të përgjumur që ka harruar të
zgjojë ëndrrën e sajtë keqe? Sepse kënga s’mund të bjerë
kurrë në një vesh të shurdhët, përndryshe ne jemi gremisur
të gjithë, nuk dihet se në ç’hon të errët.
Çudi, sot kishte qenë një ditë e qetë! Libri i
vizitave ishte aty, mënjanë, i patrazuar. “ Thua se botës i
kanë mbaruar shurdhët - mendoi, - gjë që një ditë mund të
ngjasë. Po bota nuk i shpëton dot shurdhimit edhe pa
shurdhë!”
***
Me t’u liruar nga burgu, kishte trokitur për të
kërkuar punë. Nëna kishte vdekur ( si mund të vdesë një
nënë?!) dhe pensioni i të jatit nuk mjaftonte për kafen dhe
duhanin e tij. Në fillim kishte trokitur në zyrën e një
kushëriri të tij, me të cilin kishte mbaruar edhe shkollën e
mesme.
- Mos u mundo kot,- i kish thënë plaku, pa e
mbaruar dot fjalën, sepse e kishin mbytur të kolliturat.
Dhe pasi kishte gjetur një moment, qetësie kishte shtuar -
Këta nuk njofin as shok e as mik. Janë gjak i thartuar. Po
nejse, hidhe një gur në pus, se s’u bë qameti - dhe përsëri
e kishin pushtuar të kolliturat, që ai edhe sot i dëgjonte se-
-si i thernin në krahëror.
Kishte trokitur në zyrë të kushëririt dhe askush nuk
i kishte thënë “hyr”. Pastaj kishte shtyrë vetë derën, që me
sa dukej nuk qe puthitur si duhet dhe ishte gjendur brenda
zyrës së tij, po me atë ndjesi që kishte pasur kur ishte
gjendur për herë të parë brenda qelisë së burgut, veçse atje
dyert janë mizorisht të puthitura!
172
HALIT SHAMATA
-Ulu!- kishte thënë tjetri pa ngritur kokën nga
shkresat dhe kishte treguar me gisht një karrige në skaj të
tavolinës së madhe në formë T- je. Të linte përshtypjen se
shkruante diçka të rëndësishme. Iu kujtua se kishte shkrim
shumë të bukur. E vetmja gjë që dinte të bënte. Kurse për
të tjerat ishte paradigma e njeriut që, siç thotë Bernard
Shou, “ Nuk di asgjë dhe beson që di gjithçka, që tregon
prirjen e qartë për karrierë ushtarake”. Vërtetë në dukje ai
mbante një post civil, por në një shtet policor dhe ushtarak
edhe të sëmurët kanë grada.
Tjetri vazhdonte të shkruante pa e ngritur kokën.
Shkrimi ishte po ai. “Do të thotë se edhe ai është po ai -
dhe iu kujtua plaku dhe menjëherë zyra e madhe u mbush
me të kollitura. Për një çast ai pati frikë se mos të
kolliturat shqetësonin kushëririn që shkruante aq bukur
dhe për pak sa nuk deshi t’i kërkojë falje në emër të
babait. Por aty për aty mendoi se ndoshta të kolliturat do
t’i kujtonin babanë e tij dhe me këtë rast do ta pyeste për
shëndetin e të jatit dhe kështu do të hynin në temë dhe pak
nga pak tjetri do të mund ta kuptonte hallin e tij. Tjetri
vazhdonte të shkruante pa e prishur terezinë.Një herë u bë
gati ta prishë heshtjen duke i bërë një kopliment për
shkrimin e bukur, por nuk gjeti dot çastin e duhur. Ai vetë
kishte shkrim të keq, saqë shpesh i duhej të deshifronte
dorëshkrimet e tij. “Rëndësi ka jo si shkruan, por çfarë
shkruan - justifikohej kur binte fjala për shkrimin.”
Tjetri më në fund ngriti kokën. Pa e përshëndetur
dhe pa i dhënë të njohur, e ftoi sërish të ulej, ndonëse ai
kishte kohë që rrinte ulur në fund të tavolinës së madhe në
formë T- je. Tavolinë ngjante si një trup pa kokë. Tjetri uli
173
KAPITULLI I PARE
përsëri kryet mbi shkresat e tij në krye të tavolinës në
formë T- je. Iu duk se koka e tij e vogël prej zogthi kishte
plotësuar më në fund kryet e munguar të trupit të drunjë e
të lustërt, të shtrirë sa gjatë e gjerë. Iu u kujtua që kur ishin
të vegjël e thërrisnin kokë-çotë. Në pritje që tjetri të
ngrinte sadopak kryet nga shkresat, i vajti në mendje se
çota duhej të ishte ndonjë zog me kokë të vogël.
- Ti je diplomuar për mjek - foli befas tjetri pa e
ngritur kokën dhe pastaj sikur t’i kishte të shkruara
përpara ato që ai kishte bluajtur me vete, në pritje që tjetri
të ngrinte kryet, vazhdoi - Me atë shkrim të keq që ke
pasur, vetëm mjek mund të bëheshe.Ti ke kryer edhe atë
fakultetin tjetër… dhe këtë, jo për shkak të shkrimit të keq,
ti e kupton…( deshi të thotë mendjes së keqe, por e la aty
për të mos e tepruar më shumë.) Dhe sërish uli kryet mbi
shkresa.
Ndërsa ai mbeti i palëvizur në fund të tavolinës në
formë T – je.
Qëndroi ashtu një farë kohe dhe u ngrit nga vendi
ku ishte ulur, e shkoi pranë njeriut me krye të vogël(ose
kryevogëlsisë së tij, siç e thërrisnin ata që rrinin me orë të
tëra pas derës për ta takuar ) dhe i foli ca fjalë pa lidhje për
punën e tij, por tjetri të linte përshtypjen e një njeriu krejt
të shurdhët. Kryet e vogël midis flokëve të mëdhenj, që i
linte enkas për të kompesuar kryevogëlsinë, iu bë edhe më
i vogël. Aq sa erdhi një çast që koka e tjetrit u zvogëlua
dhe u bë sa një kokërr arre.
“ Në këtë kokë kaq të vogël, s’bëhet fjalë më as për
veshë dhe as mund të shpresohet që tjetri të dëgjojë. Jo se
është shurdh, por në kokën e tij kaq të vockël nuk ka vend
174
HALIT SHAMATA
më as për një vesh të vetëm - dhe pa u ndjerë, majë
gishtrinjve bëri të dalë nga zyra e kushëririt që e kishte
pasur edhe shok në shkollën e mesme.”
Kur bëri të hapë derën, tjetri i foli nga passhpina:
- Se mos thua gjëkundi se jemi kushërinj! Shumë-
shumë, mund të thuash se kemi qenë në një shkollë, por jo
në një klasë, dëgjove!
- Ditën e mirë!
Pastaj qe endur nëpër dhjetra zyra të tjera, ku e
prisnin të njenjtët njerëz, të cilët në vend të llapave të
veshëve kishin toptha të vegjël mishtakë, apo në rastin më
të mirë llapa rudimentare. Edhe sikur vëlla ta kishe tjetrin,
s’kishe ku t’ia fusje fjalën në vesh, përveçse duke
injektuar mikrofjalë a fjalëza, përmes topthit mishtak drejt
e në timpanin e veshit. Po të bëje një llogari të thjeshtë,
për të parashtruar një hall që në kushte normale do të
duheshin dy minuta, me anë të injeksionit duheshin rreth
dyqind ditë.
- Ditën e mirë!
Tjetrit i duhej së paku një muaj për të kthyer
përshëndetjen.
Kështu ishte endur muaj të tërë, gjersa një ditë
kishte marrë rrugën për në veri…Gruaja vazhdonte
të këndonte dhe zëri i saj kishte ndërruar gjithë ajrin në
dhomën e vogël të vizitave.
“ Zërin ta dëgjova…”

Kishte ditë që s’kishte trokitur njeri për vizitë.


“Bota mund të zbardhë një ditë pa shurdhë, por kjo s’do të
thotë se ka shpëtuar nga shurdhëria - mendoi. - Sikurse
175
KAPITULLI I PARE
kontinenti i vjetër kishte shembur murin që e ndante më
dysh, por jo ndarjet. Mendo sa mund e sakrifica ishin
dashur të shembej ai mur, por ishte harruar për një çast, se
ishin ndarjet që e kishin ngritur murin dhe nuk ishte muri
që kishte krijuar ndarjet!”
Gruaja vazhdonte të këndonte nën zë, duke parë
përtej dritares botën së cilës kishte ditë që po i rralloheshin
shurdhët, por jo shurdhëria që mund të kthehet në një
fatalitet, kur kënga e një gruaje bie në vesh të shurdhët.

176
HALIT SHAMATA

15.PARABOLË

(ose murosje didaktike)

Unë jam i rrethuar nga mure të larta, të ndërtuar


enkas për mua. Dhe për këtë shkak unë jam shpallur i
shurdhët. Gjer më tani, askush nuk ka mundur të kuptojë
dot përmasat e sëmundjes sime për shkak të mureve të
lartë që i pengojnë të më shohin qartë. Por duke nisur nga
përmasat e murit mund të gjykohet në një farë mënyre, se
sëmundja, së paku, ka përmasat e një epidemie.
Përtej mureve thonë që është bota e zërave, por unë
s’dua t’ia dëgjoj as zërin, as emrin, pasi unë jam i
shurdhuar për shkak të saj. Si të them, enkas për të. Thonë
177
KAPITULLI I PARE
që zërat janë shumë larg që këtu. Ka që thonë se janë fill
pas murit (natyrisht jo me shpatulla pas muri). Por ka të
tjerë që thonë se janë të murosur brenda në mur, pranë
njëri-tjetrit. Bile ka gojë më të liga që thonë se i kanë vënë
të murosin njëri-tjetrin!
Unë jam i dënuar me shurdhim të përjetshëm. Me
kalimin e shekujve, ma zbutën dënimin për shkak të
korrektesës sime në përmbushjen e të gjitha rregullave që
përcaktojnë statusin tim historik dhe patologjik. Asnjë zë i
përtej murit nuk ka mundur të më joshë. As dhe zëri i
sirenave që imitojnë kohërat kur muri ende nuk ishte
ngritur, në shenjë kujdesi, enkas për të shurdhët e lumtur.
Këtu prej shekujsh s’pipëtin as një zë. Do të thotë
që të gjithë janë të shurdhët dhe të urtë. Përjashtuar murin
që thonë se ka veshë, së bashku me të afërmit dhe farëfisin
e tij, që dëfrehen gjithë kohën duke përfundosur njëri-
tjetrin.
Nganjëherë unë e kam të vështirë të kuptoj,
ndonëse është fare e thjeshtë, përse e kanë ngritur gjithë
këtë mur, enkas për mua. Por nganjëherë arrij të kuptoj
gjëra më të lehta akoma, që ky mur, s’do të ishte aq i lartë
dhe unë s’do të ndjehesha kaq i shurdhët, në qoftë se unë
nuk do të kisha pranuar të bëhesha roja ime.
Gjërat me kalimin e kohës,( e vetmja që ka arritur
të kapërcejë muret) u bënë më të stërholluara e më të
vështira, aq sa unë nuk arrij më të kuptoj, nëse jam i
rrethuar apo i murosur nga i njënjti mur. Apo muri, së
bashku me të afërmit dhe farefisin e tij, është i murosur tek
unë!

178
HALIT SHAMATA
Gjërat u bënë të stërholluara dhe të rrezikshme gjer
në atë shkallë, saqë, në se një ditë do të shkojë në mendje
të shembësh murin, duhet të fillosh nga vetja.
Dhe kështu, gjersa një ditë, në kohën e ndërrimit të
rojeve,(mund të këtë qenë edhe koha e ndërrimit të gjakut)
i shpëtova vetes nga sytë dhe nisa të provoj të shemb një
pjesë të murit, në pjesën më të pavendosur të vetes.
Hoqa një gur dhe rrëzova një mur.
(- Paska qenë kaq e lehtë!
- S’na e kishte marrë mendja që mund të shembej
kaq kollaj!Dhe kush pa, gjithë ai mur i frikshëm!
-Ta dinim kështu kishim dalë ne të parët dhe e
kishim shembur!) – nisën të nxjerrin kryet nga vrimat e
panumërta të murit të rrëzuar, ata që me sa mbaj mend, e
patën ndërtuar këtë mur, enkas për mua. Them me sa më
kujtohet,se me shembjen e murit, u shemb edhe një pjesë e
kujtesës sime të murosur. Blloqet e mureve e zunë përfund
dhe nuk arrita ta nxjerrë as kufomë.
Ata që me sa më kujtohet, patën ndërtuar gjithë atë
mur, enkas për mua, me shembjen e vetvetishme të tij,
mbetën pa vrimat dhe skutat estetike ku jetonin prej
kohësh në një lumturi pa kurrëfarë vrime.
Të mbetur pa vrima dhe të organizuar në shoqata të
pastrehësh, m’u vërsulën mua dhe më zaptuan me forcë
vrimat e veshëve të mi, të ngushtuara për shkak të
shurdhërisë së gjatë.
Ndjeva se po shurdhohesha përsëri, këtë radhë, jo
për shkak të mureve të lartë, po për shkak të të
pavrimosurve që ulërinin me zëra të lartë muresh.

179
KAPITULLI I PARE
“Së paku në kohën e murit, vërtetë qemë të
shurdhët, por kishim qetësi - i thashë të vetmes vete që
ndodhej aty pranë. Tashti mirë se shurdh, por na duhet të
zemë edhe veshët që të mos dëgjojmë zhurmat
çmenduritëse të atyre që u ranë hasha vrimave të vjetra
dhe zunë të rejat, pa një e pa dy!”
“ Ja se ç’na qenka bota e zërave - thosha me vete, -
bota pa mure. Zhurma të padurueshme të atyre që ndërtuan
muret, enkas për të na ndarë prej saj”
Rrënojat e murit të saposhembur, kanë krijuar
pirgje të mëdha gurësh, si të thuash kanë krijuar një mur të
ri, po aq të madh sa tjetri, për shkak të bestytnive dhe
plogështisë së njerëzve për të pastruar vendin nga rrënojat.
Disave nuk u ka dalë ende frika. Të tjerëve sapo u hyrë.
Me kalimin e kohës, ata që humbën vrimat e
rehatshme të ish-murit e që si dëmshpërblim sekuestruan
vrimat e veshëve të mi, i braktisën këta të fundit dhe u
vërsulën e mbushën vrimat e reja të krijuara në rrënojat e
vjetra.
Dhe nga atje nisën akuzat ndaj meje. Më akuzonin
se kishim prishur një mur të madh e të bëshëm e të
pakalueshëm, që na lidhte me botën e zërave përmes sa e
sa vrimave diplomatike, që për shkakun tim, për tekat e
mia, ishte katandisur në një muranë të frikshme e të
nëpërkëmbur, që si një muranë e stërmadhe varri, i kishte
izoluar përfundimisht nga bota e këtejme.
Dhe në shënjë hakamarrje ndaj meje, morën
vendimin e tmerrshëm të rindërtimit të ish-murit dhe
kthimit tim në gjendjen e mëparshme ( domethënë në
shurdhëri të përjetshme), me të vetmin ndryshim, se unë
180
HALIT SHAMATA
nuk do të isha më një i shurdhër, i rrethuar nga një mur i
gjallë, por do të murosesha i gjallë në murin e tyre të
shurdhët.
Atëherë unë e kuptova se kjo nuk ishte hakmarrja e
vrimëtarëve të rikthyer në vrima, por hakmarrja e murit të
shembur.
Sheshet e qyteteve, u shpallën vrima të mëdha që
mbusheshin çdo natë me lehurinat e tyre njëzet e
katërorëshe:
- Rrofshin muret!
- Poshtë të pamurët!(Kupto: të pafetë.)
- Rrofshin vrimat!
- Poshtë dyert dhe dritaret!
- Duam shurdhëri, duam qetësi! (Në se ti guxon të
lidhesh me botën e zërave, do të murosim të gjallë dhe
njërin vesh do ta lemë jashtë!)
Unë ndjehem përditë e më i rrethuar nga mure, që
përditë vijnë duke u lartësuar, enkas për mua. Dhe nuk
harrojnë të më quajnë shurdh, ndonëse njerin vesh ma
kanë lënë jashtë mureve. Dhe i vetmi zë që arrij të dëgjoj,
është zëri im rënkues e anonim, i cili më pyet çdo ditë si
një sfinks i lodhur nga radha e gjatë e atyre që merr për
ditë njënjtën pyetje:
“Më mirë i rrethuar me mure, apo i murosur pa
mure?"
Pastaj herë- herë më bëhet se dëgjoj zërin e lagësht
të murit( të rindërtuar): “Kjo nuk është murosje. Në fakt
unë po të tregoj vendet ku mund të fshihësh prej meje.”

181
KAPITULLI I PARE
Dhe ze e më tregon me radhë vrimat e panumërta,
(të rindërtaura) të shpërndara nëpër masën e zezë të trupit
të tij prej muri të patundshëm.

182
HALIT SHAMATA

Epilog

Pa zbardhur mirë dita e parë e Vitit të Ri, e


kërkuan në spital. Një urgjencë.
“Shumë me urgjencë e ka nisur ky vit!”- tha,
ndërsa doli nga shtëpia.
Duke ecur nëpër rrugët e zbrazëta të qytetit të
madh, që ende flinte bri detit, ai pati përshtypjen se qe
futur në një guaskë të madhe, të zbrazët që deti e kishte
nxjerrë në breg, mijëra vjet më parë. I kujtohej se ditët më
të shënuara të fëmijërisë së tij, ishin ato kur gjente në breg
të detit ndonjë guaskë të madhe.

183
KAPITULLI I PARE
Dikur kishte pasur një koleksion të rrallë prej
guaskash të mëdha, me korracën e fortë e të lëmuar
gëlqerore. I vinte në vesh njëra pas tjetrës dhe dëgjonte
zhurma dhe zëra nga më të çuditshëm. Secila guaskë
kishte muzikën dhe zërin e saj. Detarët e vjetër thonin se
po t’i afroje në vesh, do të dëgjoje zhurmën e detit, ditën
që ky i fundit i kishte nxjerrë në breg. Kështu që mund të
kuptoje prej tyre nëse deti atë ditë kishte qenë i qetë, apo
me dallgë, nëse dita kishte qenë me diell apo e vrenjtur e
me shira.
Guaska e madhe, e përgjumur e qytetit, të krijonte
menjëherë përshtypjen se deti qe kujdesur ta nxirrte atë në
breg, në një dite paqeje.
Më vonë, kur ai nisi të specializohej për otojatër,
guaskat e mëdha i kishin shërbyer për të kuptuar procesin
e krijimit dhe transmetimit të zërit nëpër aparatin koklear,
që ishte një labirinth, i ngjashëm me një guaskë të tillë.
Në latinisht “coclea”, do të thotë guaskë, apo më saktë
guaska e kërmillit. Në gjuhën e përditshme klinike quhej
“kërmilli i veshit”, gjë që kishte zënë vend edhe në gjuhën
e teksteve. Zërat që dëgjonte në fëmijëri, kur mbante në
vesh guaskat e tij, prodhoheshin nga zhurmat në të
njënjtën mënyrë që në labirintin koklear zhurmat kthehen
në zëra.
Kishte dalë nga labirinti i fosileve të fëmijërisë dhe
kishte hyrë në sheshin e vogël që i kanë vënë emrin
“Këmbana e paqes”, për shkak të një këmbane që është
vendosur në qendër të tij. Vuri re se këmbana kishte filluar
të ndryshkej. “E kanë mbuluar skorjet e paqes”- ironizoi
dhe ndali pak para këmbanës prej bronzi e plumbi, që ishte
184
HALIT SHAMATA
lidhur me litar të trashë, në një shtyllë horizontale hekuri,
edhe kjo e ndryshkur për llogari të vet. Ngjante si një i
dënuar me varje, që e kishin harruar në sheshin e vogël pas
ekzekutimit, ngaqë nuk paraqiste më asnjë rrezik. “Prifti
nuk thotë këmbanë”- u kujtua, por “kumbona”. Por ajo ka
kohë që nuk ndihet, prandaj është e kotë të thuash
“kumbona”.
Kohë më parë kur këmbana ishte vendosur në
sheshin e vogël, që më pastaj ishte quajtur sheshi
“Këmbana e paqes”, një pacient i tij që vuante nga traumat
kronike të timpanit, e kishte marrë në telefon dhe i kishte
thënë me zemërim se për të kishin nisur të binin këmbanat
e luftës.
- Merre si të duash, meqenëse je mik dhe i ministrit
i kulturës - dhe kishte ulur telefonin.
Mbeturinat e Vitit të Ri mbushnin rrugët. Kur doli
në qendër të qytetit, gjëja e parë që i ra në sy, ishte Ora e
Madhe, fusha e së cilës kishte mbetur në mesnatën e
shkuar. “Ndoshta kujdestari i ri s’ia ka marrë ende dorën”
- dhe mori në të majtë bulevardin kryesor, që të çonte në
spitalin qendror.
Bordura prej betoni që e ndante atë me detin, ishte
grryer, aq sa ishte rrafshuar me trotuarin.
Në breg të detit qyteti dukej më i zbrazët se gjetiu,
aq sa të linte përshtypjen se kishin ndërruar vendet.
“Atëherë në vend të grave, do të kishte secili nga një
sirenë për të imituar zërat e tyre. Unë me këtë rast do t’ua
kursej një sirenë - iu drejtua qytetit dhe detit njëherësh !”
- Gëzuar Vitin e Ri, doktor!

185
KAPITULLI I PARE
- Gëzuash!- uroi më shumë veten se tjetrin dhe
duke ngjitur shkallët e spitalit, iu kujtua se komisioni
akademik e kishte rrëzuar disertacionin e tij për titullin
“Doktor i shkencave”. - Kështu që matu kur të thuash
doktor!- dhe nënqeshi.
Por një revistë e huaj në perëndim, e kishte botuar
atë të plotë, të shoqëruar me një koment që titullohej
“Otitet e vendit të shqiponjave”, që më shumë kishte
karakter etnografik e politik, sesa mjeksor.
Shkrimi shoqërues merrej me inflamcionet që
kishte pësuar veshi i malësorit, që për tri dekada kishte
shërbyer si telefoni për të tjerët e që paradoksalisht kishte
humbur komunikimin nga afër me ta. Më tej thuhej: “Ky
malësor është një simbol i gjallë i vendit të tij të vogël dhe
të varfër që, për shkak të izolimit total, për shumë vite ka
qenë vendi më i largët i Evropës, ndonëse në zemër të saj
dhe ka bërë përpjekje titanike për të komunikuar me të, jo
përmes telefonit, por telave me gjemba! Paradoksi i
malësorit telefonik iu shfaq në momentin e parë të hapjes
ndaj qytetërimit, banorëve të vendit të shqiponjave, të cilët
e patën të vështirë, deri në traumë, komunikimin nga afër,
me “tokën” që ata i kishin premtuar vetvetes.

Kur hapi derën e klinikës, dalloi menjëherë në


dyshemenë e ftohtë një zarf nga ata që futen nën derë.
“S’janë vetëm të vdekurit, që gjejnë hapësirë për
t’u futur. - Dhe shtoi - Natyrisht nëse dyert nuk puthiten
mirë!”
Qëndroi pak sekonda i mbështetur thellë në
poltronin prej lëkure të zezë dhe ngriti telefonin.
186
HALIT SHAMATA
- Alo, shërbimi i rojes?
- Po doktor, gëzuar!
- Gëzuash!
- Ç’e mirë të paska sjellë pa filluar ende viti?
- Ajo puna e urgjencës së mëngjesit.
- Ah po, ka pak minuta që vdiq.
- Ç’pati?
- Një aksident.
- Aksident?
Ai u mbështet më thellë në poltronin prej meshine
të zezë dhe ndjeu të dridhura.
- Si ndodhi?
- Sot në të zbardhur, një makinë e shërbimit postar
e ka shtypur në anërrugë.
- Ç’moshë ka?
- Rreth të pesëdhjetave, por duket më i ri. Po, po
ngjan shumë më i ri! Shoferi thotë se i ka rënë borisë sa
kishte zgjuar gjithë qytetin, por…nuk duket të ketë qenë as
i dehur.
- Si quhet?
Ende nuk e dimë. Deri tani askush nuk është
interesuar për të. Prandaj dhe ju thirrëm me urgjencë.
- Përse?!
- Thjeshtë për një farë identifikimi. Menduam se
mos është ndonjë pacienti juaj. Shoferi këmbëngul, se i ka
rënë aq shumë borisë, sa vetëm një shurdh i lindur nuk do
të mund ta dëgjonte.
- Ku e keni?
- Këtu. Janë edhe këta të policisë.
- Vij në çast!
187
KAPITULLI I PARE
Kur ai hyri në sallën e vogël të urgjencës, polici,
gjysëm i përgjumur, me kapelen që rrotullonte në duar,
bëri një gjysëm nderimi. Në skaj të dhomës, ngjitur me
dritaren e vetme dykanatëshe, ishte një shtrat i lartë
metalik, mbi të cilin dergjej i vdekuri, mbuluar me një
çarçaf tmerrësisht të bardhë. Njollat e reja të gjakut kishin
nisur të zmadhoheshin. Mjeku i rojes ngriti çarçafin, sikur
të kishte ngritur një kapak të lehtë varri.
“I.SH?! O zot, ç’po më shohin sytë, pas gjithë asaj
mënxyre që më kanë dëgjuan veshët!”
Iu bë se ishte në mes të një varreze të madhe, gati
të pafundme, ku mjeku shëndetlig i rojes,i shndërruar në
një roje po aq shëndetlig varrezash, rendte para tij, duke
hapur të gjithë kapakët e varreve dhe në çdo varr të hapur,
dilte e njënjta fytyrë e vdekur, ajo e I. Sh-së.
- Më jepni një cigare të lutem - i tha tjetrit dhe pas
tre vjetësh e ndjeu shijen e hidhur të asaj që mbante midis
dhëmbëve, pa qenë tamam i sigurt se ç’ishte.
Vetëm kur tjetri i zgjati çakmakun e ndezur, e
ndjeu se erdhi lehtas në vete.
- Jo, jo, nuk dua ta ndez! Pothuajse e kisha lënë.
Edhe këtë jua mora ashtu kot - dhe i ktheu tjetrit cigaren e
njomur paksa në filtrin e verdhë. Pastaj e kuptoi që një
cigare me filtër të verdhë, si çehre të sapovdekuri, e
pështymosur, nuk vlen më, veçse për ndonjë lypës nga ata
të rrugëve dhe e flaku në koshin e plehrave me nervozizëm
të kamufluar me veprime të qeta e të matura. Pastaj si për
ta bindur tjetrin që ishte fare i qetë, tha qetësisht:
- Po, dikur ka qenë klienti im. - Dhe shtoi - Ndër
klientët e mij të parë.
188
HALIT SHAMATA
Pasi reshti një çast, vështroi kolegun shëndetlig, që
dukej se i kishte nxjerrë fundin ligështimit të tij dhe
policin që përpiqej të çlirohej nga një farë dremitje
profesionale.
- E dija që ka vrarë veten!
- Ja që s’e ka vrarë tamam - tha kolegu, shëndeti i
të cilit në çast iu duk se ktheu për mirë.
- E po s’vdesin kaq kollaj të vdekurit! - tha duke
dalë, fjalët që s’i kuptoi kush.

Kavajë
Janar – Gusht 2001.

189
KAPITULLI I PARE

190
HALIT SHAMATA

191
KAPITULLI I PARE

192
HALIT SHAMATA

193
KAPITULLI I PARE

194
HALIT SHAMATA

195
KAPITULLI I PARE

196