Anda di halaman 1dari 136

PIERRE DELFAUD

Keynes ve
Keynesuk
-a
I
Q_

cz

I 99 DOST
Pierre Delfaud

ktisadi Bilimler profesr olan Pierre Delfaud, Montesquieu-Bordeaux IV


niversitesinde ders vermitir.

Delfaud, Pierre
Keynes ve Keynesilik
ISBN 978-975-298-426-4 / Trkesi: smail Yerguz
Austos 2010, Ankara, 135 sayfa
Kltr Kitapl: 99; ktisat: 2
Keynes ve Keynes k

Pierre Delfaud
ISBN 978-975-298-426-4

Keynes e t le Keynesianism e
Pierre Delfaud

Presses Universitaires de France, 1977

Bu kitabn Trke yayn haklar Dost Kitabevi Yaynlarna aittir.


Birinci bask, Austos 2010, Ankara

T rkesi, smail Yerguz

Teknik hazrlk, Mehmet Dirican - DOST TB

Bask, Pelin Ofset Ltd. ti.; vedik Organize Sanayi Blgesi,


Matbaaclar Sitesi 588. Sokak no: 28-30 Yenimahalle / Ankara
Tel: (0.312) 395 25 80-81 Faks: (0.312) 395 25 84

Dost Kitabevi Yaynlan


Merutiyet Cad. No: 37/4, Yeniehir 06420 Ankara
Tel: (0.312) 435 93 70 Faks: (0.312) 435 79 02
www.dostyayinevi.com bilgi@dostyayinevi.com
NDEKLER

G iri: K eynes v e Y aptlar 7

I. B l m - Krize D irenen Klasik Ekonomi 15

II. Blm - G enel Teori 32

III. B l m - Pratikte Keynesilik 60

IV B l m - Keynes Teorisinin Uzantlar ve 101


Tartlmas

Sonu 134
Giri

KEYNES VE YAPITLARI

Szckleri kkenlerine dayanarak lk, ilik vb.


eklerle oaltma balamnda ada bir eilim olmasna
ramen, bu kullanm iktisat tarihinde1 gerek anlamda
sadece iki dnce akm iin geerli olmutur: Marks-
lk ve Keynesilik. Bu tr bir yaklam Keynesin teorisinin
amz ne kadar etkilediini gstermeye yeterlidir. Do
rudan yansmas faktrn birlemesinde younlar.
Her eyden nce, Keynes srad, parlak ve etkileyici bir
kiilie sahipti ve hibir adann ilgisiz kalamayaca
kadar kibirli bir insand. kincisi, belirgin zellii byk bir
knt olan ve olaylar aklamada klasik teorinin yeter
sizliini ve bunlara egemen olmada klasik ekonomilerin
gszln gsteren dramatik bir ekonomik konjonk-1

1) Bu balamda, btnleyici bilgi iin bkz. ayn koleksiyon iinde:


J. Lajugie, Les doctrines economiques, 15. bas., 1994 ve R Delfaud, Les
theories economiques, 1. bas., 1986, 3. bas., 1997.

7
tr. ncs ve en nemlisi de son derece yeniliki, dolu
yaptlar: zellikle de ou zaman karanlk olan kavramlar
ve vokabler balamnda yenilik nerileri baarnn bir g
vencesi olan yorumlarn yolunu amtr.
John Maynard Keynesin yaamyla ilgili olarak birok
anekdot vardr; bu konuda zellikle stadn Genel Teori a
lmalar srasnda yakn alma arkada R. F. Harrodun
tutku dolu yaptna ve daha sonra yeenlerinden biri olan
Milo Keynes tarafndan derlenen ve pek ho izlemimler
uyandrmayan denemelerine bavurulabilir.2
John Maynard Keynes 1883te Cambridgete do
mutur ve ekonomi-politik ve mantk dersleri veren bir
retim yesinin oludur. Orta renimini Yunan ve La
tin dillerinde, matematikte, sanatsal ve sportif etkinlik
lerde parlad Etonda yapmtr. Daha sonra, 1902de
Cambridge Kings Collegee girmi ve gene ok baarl
bir renim yaam srmtr burada: eklektik felsefe
de parlam, filozof G. E. Mooredan ve matematiki B.
Russelldan, iktisat A. Marshall ve A. C. Pigoudan et
kilenmitir. 1906da, diplomasn aldktan bir yl sonra,
kendisinin de ciddi bir tavrla belirttii gibi, ekonomi
bilimlerinde orta derecede notlar almasna ramen Civil
Servants (imparatorluk yksek grevlileri kurumu) sna
vna girdi ve kazand. Indian Officete (Hindistan leri
Bakanl) greve balad ve burada ok bo vakti oldu-

2) R. F. Harrod, The Life of John Maynard Keynes, Londra, M ac


millan, 1951. Milo Keynes, Essays on John Maynard Keynes, Cambridge
University Press, 1976; aynca C. Hession tarafndan derlenen ok psi-
kanalitik bir yapt: John Maynard Keynes, Fr. ev. Paris, Payot, 1985.

8
undan kiisel aratrmalaryla ilgilenme frsat buldu. ki
yl sonra istifa etti ve Cambridgee dnd, ekonomi bi-
limleri doenti olarak alt, Kings College yesi oldu ve
yaamnn sonuna kadar srdrd bu grevini. 1911 de
en nl teorik ekonomi bilimleri dergilerinden biri olan
Economics Journala ynetici oldu, 1913ten balayarak
da Royal Economic Society sekreterliine getirildi. Ama
Keynes sadece niversiter bir kariyer srdrmekle yetin
memi ve aktif yneticilik de yapmtr.
1913te Indian Currency and Finance (Hint Para
s ve Mliyesi) adl yaptn yaynlar ve bu almasnda
uluslararas para sisteminde bir esneksizlik kayna ve
Uzakdouda da ar zenginlik arac olan altna hcum
eder. zgn fikirleriyle Hint paras problemini irdelemekle
ykml kraliyet komisyonunda grev alr. 1915 yl ban
da hazine mdrlne atanr ve ksa sre sonra Britanya
ve mttefiklerinin dviz harcamalan ynetimine (ncelik
li ithalat maddeleriyle ilgili) getirilir. Dolaysyla, 1919da,
maluplardan istenen tazminat ok ykl bulduundan
Fransann isteklerine ok mesafeli kalan hkmetinin res
mi tavrn savunmay kabul etmedii Bar Konferansnda
ngiliz delegesi olmas artc deildir. Almanyann re
tim kapasitesi dikkate alndnda sadece gerekd deil,
barn gelecei konusunda tehlikeli de bulduu bir siya
sete destek vermi olmamak iin Bar Konferansndaki
grevinden ve hazine mdrl grevinden istifa eder,
istifas byk yank yapar resmi evrelerde. stlerine kar
saygszlk derecesine varan szn saknmama tavr bir
efsane olur ve Keynes hretini pekitiren ok sayda pole
mik yazs yaynlar.

9
1920de kan The Economic Consequences of the Peace
(Barn ktisadi Sonular) adl yaptnda Alman tazmi
natlaryla ilgili argmanlarn gelitirir; bu yapt byk ilgi
grm ve annda Franszcaya evrilmitir, ancak ne yazk
ki 1922de bir ek yapt btnyle kuramsal yapt The Re
vision of the Treaty (Bar Anlamasnn Gzden Geirilme
si) iin ayn eyi sylemek mmkn deildir. Daha sonra,
192.3te barbar rliki altn lsne saldran Tract on Mo
netary Reform ve arkasndan da The Economic Consequences
of Mr Churchill adl yaptlar gelir: o dnemde maliye bakan
olan Churchill 13 Mays 1925te Cold Bullion Standard Acti
kabul ettirmi, bylelikle lira sava ncesi deerini yeniden
kazanm ve serbeste altna evrilebilir olmutur.
Liberal basn -zellikle Manchester Guardian ve yne
ticisi olduu The Nation and Athenaeum- ekonomik po
litikaya saldran yazlarn yaynlarken talamalar da pe
pee gelir: szgelimi 1931de anlaml Essays in Persuasion
adyla derlenen Braknz Yapsnlarn Sonu.3 Bylece, Key
nes hem Liberal Parti saflarnda mcadele eder ve Lloyd
Georgeun 1929 seim kampanyasnda programnn bir
blmn benimsemesi iin onu ikna eder hem de Mac
Millan Komisyonunda alarak ayn yl Snowden tarafn
dan kurulan Finans ve Sanayi Kurumu bnyesinde deflas
yona kar kar ve tasarrufun desteklenmesi iin, dk
faiz politikas iin, kamu harcamalarna arlk verilmesi
iin mcadale eder ve daha sonra da teorik yapt aracl
yla kendi retisini destekler.

3) Franszcada yeniden basm: Essais sur la monnaie et leconomie-,


h s i ris de Cassandre, Petite Bibliotheque Payot, 1974.

10
Hem niversite evresinde hem ekonomi yneticileri
ortamnda sabrszlkla beklenen bu teorik yaptn olgun-
tamas bir hayli zaman alr. Ve Keynes 1921 de, hemen
sava ncesi dnemde hazrlanan ve saf matematik ara
trmalar olmasna ramen zellikle ekonomik analizleriyle
de ilikisi olan A Treatise on Probability (Olaslk stne
Deneme) adl yaptn yaynlama frsatn bulur. Ama iki
temel yapt 1930 tarihli The Treatise on Money (Para s
tne Deneme) ve zellikle de ilk basks ubat 1936da
yaplan The General Theory of Employment, Interest and
Moneydir. Bu tarih, Keynes devriminden sz edilecek
olan ekonomi bilimi tarihinde ok nemli bir iaret nokta
sdr (L. R. Klein). Ve, bylece, Keynesin sylemek iste
dikleri stne yorum ve eletiri, tartma dnemi balar;
daha sonra belirtme frsatn bulacamz gibi, bu tartma
lar gnmzde de srmektedir. Bu aklama ve yorumla
ma etkinliklerine Keynesin kendisi de katlr, nk Genel
Teori onun son analiz yapt olmakla birlikte zellikle para
kuramyla ilgili olarak zel dergilerde srekli biimde ma
kaleler yazmay brakmamtr ve o dnemden beri eksiksiz
edisyonu -ancak doumunun yznc ylnda tamamla
nabilmitir- otuz cilt tutan yazlarndan birine almayan
yaynlanm Tematik Derlemesi ok azdr.4
Bu ar etkinlik, biyografisini yazanlarn anlatmaktan
ok holandklan gibi, ok youn kiisel uralarn da en
gellemiyordu. Servetin salayaca bir bamszlk kazanma
kaygsna der, hem borsada hem ticaret dnyasnda ta-

4) The Collected of Writings of ]. M. Keynes, Londra, Macmillan,


1971-1983.1

11
lihli ve uyank bir speklatr olur5- niversite iktisatlar
bunu dile getirmekten geri durmamlardr hi- ve ayrca
birok zel irketi de ynetir (zellikle bir sigorta irketini).
Ayrca, yneticiliini yapt Kings College deneyiminden de
yararlanmtr: uyank bir yatrm siyasetidir bu.
Keynesin sosyal ve monden yaam da zengindi. ni
versite renciliinden beri yazar Lytton Strachey ve res
sam Duncan Grantle ok yakn ilikiler kurmu, Stephen
kzkardelerin evresinde Bloomsburry Grubuna ok ya
kn olmutur: Vanessa (Bell) ve Virginia (Woolf) dnemin
intelligentsiasnm bir blmn evrelerinde toplam
lard. Keynes 1925te Diaghilev balesinden yldz dans
Lydia Lopokovayla evlendi, Cambridge Tiyatrosunun
inaatna nclk etti ve daha sonra da Mzik ve Gzel
Sanatlarn Desteklenmesi Komitesinin bakanln yapt.
1937 ylnda Keynes iddetli bir kalp krizi geirdi. Ama
kinci Dnya Savayla birlikte lkesinin ynetiminde
yeniden, nispeten snrl da olsa nemli grevler stlendi.
Bununla birlikte, Michael Stewarttn Keynes6 adl yaptn
da alayc bir tavrla belirttii gibi ...Bu alanda artk bir
grevli gibi deil, etkisi ve hreti hiyerari dnda kalma
sn dorulayan bir danman gibi kabul edilmitir. Ingil
tere Bankasnn yneticileri arasnda da yer alan Keynes
1942de Lordlar Kamaras yesi olmutur.

5) Roy Jenkinsin Nine Men of Poverda (Londra, Ham ilton, 1975)


altn izdii zelliklerden biridir bu ama zellikle unu da hatrlatr ya
zar: Keynes kazanl iler yapm adan nce, 1919da byk paralar kay
betm itir ve ilk baanl yaptndan (Barn iktisadi Sonulan) kazandk
larn bu zararlar yutmutur.
6) M. K. Stewart, Keynes, coll, Societe Seuil, 1970.

12
Keynes bundan sonra Britanyann resmi iktisats
kabul edilir ve nerileri byk arlk kazanr. ncelik
le savan finanse edilmesiyle ilgili olarak dncelerini
1940ta yaynlanan bir derlemede anlatmtr: How to Pay
for the War (Sava Nasl Finanse Edilir) ;7 daha sonra sos
yal politika alanna el atar, nk sosyal gvenlik raporu
(Beveridge Raporu) ve 1944te istihdamla ilgili beyaz kitap
hazrlk almalarna katlr; ayn zamanda ulusal iktisadi
etkinlikler balamnda bir deneme yazar: Budget of Natio
nal Ressources; nihayet uluslararas para tartmalarnda da
ok nemli bir rol oynar. Ama bu konuda grleri bt
nyle kabul edilmez ve ABD ve Britanya arasndaki bor
anlamalar iin yaplan grmeleri ok iyi yrtm olsa
da 8 Nisan 1943te ngiliz ynetimi tarafndan kabul edi
len uluslararas para sistemi organizasyonu plan (Keynes
Plan) Bretton Woods Konferans srasnda (Nisan-Tem-
muz 1944) yerini Amerikan projesine (Plan White) bra
kr ve bundan da 15 Austos 1971 e kadar geerli olan
sistem doar.
Bylece, Genel Teoriden on yl sonra, Keynes nnn
doruunda ve sorumlu iktisatyken, Nisan 1946da
yeni bir kalp krizinden lr; A. H. Hansenin A Guide to
Keynes8 adl yaptnn sonunda sorduu soruyu biz de so
rabiliriz: Keynes Keynesi olarak m kalmtr? Dnem
aslnda yirmili yllarn banazla dnk talamalar ve

7) 1997de Cl. Fils, J.-J.Quiles tarafndan Franszcaya evrilmitir:


FH arm attan.
8) A. H. H ansen, Fr. ev. Introduction la pensee keynesienne, Du-
nod, 1967.

13
ateli saldrlar dnemi deildir. Ayrca, Temmuz 1946 ta-
rihli Economic Joumalda (lmnden sonra) kan bir yaz
Amerikan demeler dengesi konusunda iktisadi yaamda
otomatik glerin belirleyici roln gsterir ve bu da en
azndan klasik tavrlar yanstmtr!
Ama, gene Hansenin belirttii gibi, o dnemde dei
en, Keynesin dncesinden ok istisadi konjonktrdr:
zellikle Keynesi dncelerin etkisiyle yeniden eski d
zeyine kavuan tam bir istihdam ve kamusal harcamalarda
ok byk bir younlua yol aan kinci Dnya Sava.
Bylece, Genel Teorinin genellii sorusu sorulmaya
balamtr. Dnya apnda iktisadi bunalmn en youn
olduu dnemde klasik teori zel bir durumla ilgili g
rlebiliyordu. Yeniden gelen refah ve deflasyonu izleyen
enflasyonla, Keynesilik, geriye doru bakldnda, ola
anst gzken bir byme dnemine mkemmel bir
biimde uyarlanan ayarlama siyasetlerini doruladn
gstermemi olsayd -zellikle altml yllarda- sadece
esinlendii olaylarda pay olan bir Keynes teorisi olaca
dnlebilirdi. Paradoksal bir biimde, yetmi/seksen yl
larnn yeni kriziyle ve isizliin artmas karsnda Bat
ynetimlerinin yetersiz kalmasyla Keynes ve Keynesilik
referans g yitirmitir. Ama, gene stnde durabilecei
miz gibi, Reagan ynetimi, her eye ramen, byk olas
lkla kamu harcamalarndaki rekor aktan hareketle gidii
tersine evirmi, daha sonra da Clinton ynetimi dk
faizli bir para politikas uygulam ve baarl olmutur.
Keynesilik gnmzde kesinlikle egemen deildir artk,
ama btnyle de unutulmu olduu sylenemez.

14
I. Blm

KRZE DRENEN KLASK EKONOM

Keynes dncesinin gelitii balam iinde ekonomik


sistem ve bunu gsteren teorinin zdelii btnyle ka
bul edilmiti ve bu nedenle klasik ekonomiden sz et
mek abart olmaz.
Britanyada baka hibir dnce akm kendisini kabul
ettiremediinden (zellikle Markslk), temel ilkeler ko
nusunda ayn eyleri dnmek, bir yzyllk bir sre iin
de klasik okul ad verilen liberal tezlerin yetkinleme
sinin bir rnyd. Keynesin kendisi de Genel Teorinin9
daha ilk sayfasnda anahatlar izer bu balamda:

Klasik iktisatlar snflandrmas Ricardo, James Mili


ve nclerini, yani Ricardo iktisadnn doruk noktasn olu
turduu teorinin yaratclarn gstermek amacyla Marx
tarafndan yaplmtr. Yanl bir kullanm riskiyle birlikte,

9) almamzn btnl iinde Genel Teorinin evirisini (J. de


l.argentaye, Petite Bibliotheque Payot (no. 139) referans alyoruz.

15
klasik okula Ricardonun ardllarn, yani onun teorisini
benimseyen ve iyiletiren iktisatlar (zellikle Stuart Mill,
Marshall, Edgeworth ve Pigou) dahil ediyoruz.

Keynesi analiz tam anlamyla klasik teori referansyla,


ondan ayrld noktalarla ve zgnlyle belirlenir, te
yandan bunlarn ortaklaa kabul ettikleri noktalarla belir-
lendiini de unutmamak gerekir. Bu nedenle, her trl Key
nes ve Keynesilik anlay ncelikle Klasiklerin aklayc
emasnn, buna bal konjonktrn yorumunun ve bunun
bizi gtrd ekonomik siyasetlerin sunumundan gelir.

I. - Klasik teorinin aklayc emas

Klasik teori pazarlar temelindeki yaklama dayanr.


Bunlarn her birinde ayn mantk geerlidir: arz ve talep
kar karya gelir ve fiyat mekanizmalaryla birbirlerine
uyarlar. Bu pazarlar birbirlerine baldr ve genel bir denge
durumuna alr (bkz. I. ema).

1. Emek pazarnda istihdam dzeyinin belirlenme


si. - Klasik analizin hareket noktas retim faktrlerinden
yararlanmayla ilikilidir. ncelikle ilk aamada bir veri
olarak ele alnacak retim kapasitesi; daha sonra emek
pazarn dzenleyen mekanizmalardan gelen istihdam. Bu
pazarda cretliler tarafndan i gc arz (bir baka deyi
le, kk ilanlar terminolojisiyle i talepleri) en azndan
ksa vadede sreklilik gsteren aktif nfusa ve Klasiklerin
emein yararszl dedikleri eye baldr.

16
Aktif nfus ve Emein marjinal
emein yararszl retkenlii

Emek gc arz f cret J Emek gc talebi

E ME K PA Z A R I

| stihdam retim kapasitesi


I
X 5---------
retim ilevi

JL

retim kapasitesinin artmas


retim
<u
Say Yasas
>0>i5 ( alanlar) a E
~p
JQ<

Para } ^ Global = Global
arz talep arz
J
X. Ln ---------
retimin paylalmas
T
Nominal
Sermaye arz Faiz i Sermaye talebi
cuC fai?^ (birikim) (yatrm)
>
/ s e r m a y e PAZARlV
\j J n tercihi / \ Sermayenin
/ \m arjinal retkenlii
Para
talebi , Tketim Yatrm
I I t |
Tketim mallar______ retim mallar

Talepler /GrelN Arzlar


Vfiyatlap/
M AL VE HZMET PAZA
Marjinal Marjinal
yararlar fiyatlar

em a 1: Klasik analizin m antksal zinciri.

17
Bu kavram sradan, psikolojik bir gerein altn iz
mek amacyla nerilmitir, yani kimse zevk iin almaz
ve sonu olarak emekiler kendilerinden talep edilen ve
fazlalatnda daha da arlaan abay salanan krla
karlatrrlar: yani, aslnda, emekleri karlnda elde
edebilecekleri rnn niteliidir burada sz konusu olan.
Bylece, bu sapmadan sonra, i gc arznn normal olarak
mallar ve salanabilen hizmetler balamnda alma sre
sinin satn alabilme gcyle deerlendirilen gerek cretin
artan bir ilevi olduu dnlr.
te yandan, iverenlerin i gc talebi (i.a., istihdam
arz) en yksek kr salamak isteyen ve fazla emekten ya
rarlanmann bedelini ve getirisini karlatran reticilerin
temel hesabna baldr. Bu iliki emein marjinal retkenlii
kavramyla tanmlanmtr ve klasik teorinin temal postu
latlarndan biri de burada devreye girer: azalan randman
lar yasas.
Bu yasa ilk kez Ricardo tarafndan tarm retimi do
laysyla formle edilmitir: emek faktrnn nicelii i
lenecek alanda bir deiim sz konusu olmakszn tedrici
olarak gelimise, elde edilen retim harcanan emein
niceliiyle orantl olarak daha az art gsterir. O zaman
dan beri, sanayi ve hizmetlerin, tarmn nne gemesi
ne ramen, Ingiliz ekonomi politiinin bir dogmas olarak
kalmtr ve Keynesin kendisi de asla tartmamtr bunu.
Dolaysyla, hi tartmaya girmeden, klasik dncey
le birlikte emein marjinal retkenliinin azaldn kabul
etmeliyiz. retim kapasitesinin sabit olduu dnld
nden ksa vadede ve tabii ki kaynaklar snrsz olmayan
bir dnyada yaadmzdan uzun vadede.

18
Dolaysyla, iletmeler marjinal retkenliinin tesin-
de yararlandklar bir emei deerlendirmeyeceklerdir ve
bu retkenlik azaldndan istihdam ancak denen gerek
cret azaldnda artabilir. Bir baka deyile, i gc talebi
gerek cretin azalan bir ilevidir.
Bylece, emek pazar dengesi emek arz ve talebinin bu
lutuu noktada oluur: emein yararszln ve marjinal
retkenliini dengeleyen bir gerek cret oranyla. Bu den
ge- bir tam istihdam dengesidir, yani yrrlkteki cretlendir-
ine asndan almak isteyen btn emekilerin kendile-
ine uygun bir i bulabilmeleridir. Durum byle olmasayd,
bit baka deyile, isizlik srseydi, denge ancak cretlilerin
gerek cretlerde d kabul etmeleriyle salanabilecek-
i azalan randmanlar yasas dikkate alndnda irketlerin
istihdam artrabilmeleri iin gerekli kouldur bu.
Dolaysyla, cret orannn esneklii sadece emek paza-
m dzenleyen mekanizmalara bal olan tam istihdamn
alanmas iin yeterlidir. Bu durumda ortaya kan sorun
mevcut retim kapasitesiyle belirlenen emek gc uygula
malaryla salanan retimin yaygnlatrlp yaygnlatrl
mayacam bilebilmektir ve i alanlar yasas da burada
devreye girer.

2. alanlar yasas. - alanlar yasas ilk kez 1803


ylnda Jean-Baptiste Say tarafndan Ekonomi Politik
l lkitabnda sunulmutur ve o dnemden beri de klasik te-
<u inin temelini oluturur. Keynes u formlle anlatr bu ya-
ay: arz kendi talebini yaratr, buradan karlan sonuca
gre belli bir retim dzeyinin her zaman yaygnlatrlmas
olana bulunur.

19
Gerekten de mal retim sreci ve bunlarn pazarda
satlmasna ynelik hizmetler geliri yaratrlar ve bu gelirler
sayesinde bu mallar ve bu hizmetler satn alnabilirler, n
k retimin nihai fiyat (katma deerlerin toplam) irket
kryla artan etkenlerin maliyetiyle ayndr. Bylece, c
retliler ve kapitalistler kazanmak iin gerekli olan retime
katlarak gelir elde etmilerdir ve bir retim fazlas dn
lemez, nk klasik gr asndan bakldnda parann
kendi iinde hibir yarar olmadndan -ticaret arac olma
snn tesinde- dalan satn alma gc btnyle harcana
cak ve ilgili retim alann btnyle kapsayacaktr.
alanlar sorunu global olarak dzenlendiinde reti
min sermaye pazarn dzenleme mekanizmalar aracly
la tketim ve yatrm arasnda nasl daldn gstermek
gerekir.

3. Faiz oran ve retimin tketim ve yatrm arasn


da dalm. - Klasik faiz oran teorisini ve ilevini iyi an
layabilmek iin daha nce szn ettiimiz, emek pazarn
dzenleyen mekanizmalar ve ayn manta bal sermaye
pazar mekanizmalar arasnda bir karlatrma yapmak
gereklidir.
Bu pazarda sermaye mallan arznn ya da birikimlerin
harcamadan geici olarak vazgeme olarak anlalmas
gerekir. Gerekten de belli bir retim hacminden itibaren
ancak salanan gelirler tketim harcamalarna bir btn
olarak ayrlabildiinde retim kapasitesi artnn bir bl
mn biriktirmek mmkn olabilir.
Bununla birlikte, tketim, Klasiklerin time'preference
dedikleri eye baldr: mevcut durum tercihi ya da gerek

20
anlamda bir vazgeme olan biriktirme abasna daha fazla
ihtiya duyulmasyla gelecein deerini yitirmesini anlata-
bilmek amacyla nerilen kavram budur. Dolaysyla, toplu
mun tavr tketimden geici olarak vazgemenin psikolojik
maliyetini deerlendiren zaman tercihi oran ve gelecekte
birikim karsnda alnacak gelir fazlasn (rn balamnda)
belirleyen gerek faiz oran arasndaki bir karlatrmayla
dikte edilmitir. Bylelikle, sermaye mallar arznn gerek
laiz orannn artan bir fonksiyonu olduu dnlr.
te yandan, iletmeler asndan sermaye mallan talebi
ya da yatrm da gene bir sermaye biriminden ek olarak
yararlanmann maliyetini (gerek faiz oran) ve getirisini
karlatran reticilerin temel bir hesabndan kaynakla
nr: sermayenin marjinal retkenlii. Azalan randmanlar
postulatnn bulunmasyla giriimciler yatrmlarn ancak
sermayenin deerlendirilmesi dtnde artrabilecek
lerdir. Dolaysyla, sermaye mallar talebi gerek faiz ora
nnn azalan fonksiyonudur.
Sermaye pazar dengesi sermaye arz ve talebinin bulu-
tu noktada oluur: zamansal tercih oran ve serma
yenin marjinal retkenliini eitleyen bir faiz oran. Bu
durumda, birikim ve yatrm eitlii ve global gelir farkll
yla belirlenen tketim dorulanr.
Bu global retim paylamnda faiz oranna mal edilen
rol budur ve geriye arzlarn ve taleplerin ksmi dengeleri
nin her zel mal ve hizmet pazarnda nasl olutuunun
gsterilmesi kalr.

4. Arz ve talep yasas ve her mal ve hizmet paza


rnda zel dengeler. - Tm klasik yaplar iinde en iyi

21
bilineni, hi kukusuz, arz ve talep yasasdr: denge greli
fiyatlarn, bir baka deyile, karlatrlan fiyatlarn ayar
lanmasyla oluturulur.
Bu balamda mantk hi deimez. Bir maln talebi, o
maln tketimi (yararlanlmas) arttnda artan marjinal
yararnn (bir retim mal iin marjinal retkenlii) ve
teki mallar tketmekten (yararlanmaktan) vazgeme
bedelini deerlendiren deiken fiyatnn ya da uygun
fiyatnn karlatrlmasndan gelir. Dolaysyla, talep fi
yatn azalan fonksiyonudur. te yandan, arz da marjinal
retim maliyetiyle -azalan randmanlar postulat dikka
te alndnda retimin niceliiyle artan- baka mallarn
retilmesi iin uygun maliyetle yansyan deiken fiya
tn karlatrlmasndan gelir. Dolaysyla, arz fiyatn artan
fonksiyonudur. Ve her pazarn dengesi her arz ve her zel
talebi eitleyen deiken fiyat dzeyinde oluur.
Gerek ekonomi dnyasnda, yani para aknn ol
mad bir ekonomi dnyasnda genel bir denge durumu
btnyle belirlenmitir bylelikle. Ama greli fiyatlardan
nominal fiyatlara gemek iin paray aka analiz etmek
gereklidir ve Klasiklerin de niceliksel teori araclyla
yaptklar budur.

5. Para miktar teorisi. - Klasik analizde parann ilev


leri bir yandan deerlerin (saysal) hesap birimi olmas, bir
yandan da ticaret arac (dei-tokuun bitmesiyle) olmas
dr. Bu balamda, para, nakit biiminde bir talep aracdr.
Bu talep karsnda para arzndan sorumlu olan bankaclk
sistemidir ve bu sistemin ilk yaklamda serbeste verilen
kararlara bal, dsal zellikli olduu dnlr.

22
Burada da arz ve talep fiyat mekanizmalaryla dzenle
nir. Ama tanm olarak bir para biriminin fiyat saysal ilev
nedeniyle l e eittir, greli deerini deerlendirmenin tek
yolu referans olarak teki mallarn fiyatlarnn btnn
almaktr: szgelimi, Pnin fiyatlarn genel dzeyini de
erlendiren, farkl unsurlardan meydana gelen bir iaret
olduu 1/E
Bylece, eer bir para bolluu sz konusuysa, yani para
arz rezervler talebinden fazla olduunda iktisat uzmanlar
istenmeyen para miktarndan kurtulmaya alacaklardr.
Bunun iin bireysel olarak mal ve hizmet almaktan baka
areleri yoktur ve bu da fiyatlarn genel olarak artmas
na yol aar, bu da ayn zamanda parann deer yitirmesi
anlamna gelir. Aslnda, topluluklar genel olarak nominal
nakitlerini (yani mutlak deer olarak birikimlerini) harca
yamazlar, nk harcayan kii bakas iin ayrd paray
aktarmaktan baka bir i yapmaz. Denge ancak gerek de-
er olarak nakitler (bir baka deyile, satn alma gcyle
deerlendirilen) bu koullarn sonucu olarak yksek ger
ek fiyatlarla gerekleebilecek dzenlemelerden kaynak
lanan artan para gereksinimiyle uyum salayabilmek iin
genel fiyat art nedeniyle yeteri kadar deer yitirdiklerin
de salanabilir.
Gerek nakit etkisi ya da Pigou etkisi adyla bilinen
bu dzenleme mekanizmas daha sonra Keynesiliin kar
sndaki neoklasik teorik kar saldrnn kkenini olutu
racaktr.
Ayn zamanda gerek fiyatlarn tmnden hareketle pa-
rann deerini sadece nakit arz ve talebinin karlamasna
balayan miktar teorisinin z budur. Bylelikle, belirlenen

23
genel fiyat dzeyi gerek ve greli fiyatlardan nominal fiyat-
lara geme olana salayan bir arpan katsays rol oy
nar. Bunun dnda, nakit talebinin greli biimde istikrarl
olduu farzedilirse -Klasiklerin srekli para sirklasyon
hzndan sz ederken aktardklan ey- bankaclk sistemi
para arzcs olarak enflasyonun tek sorumlusu gibi gzkr.
Ama zellikle Keynes dneminde en kat teori altn
esasna dayanan disiplinlerini kabul etme kouluyla key
fi bir para siyasetiyle gelen, dzensiz fiyat hareketlerinin
ortaya kabilme riskinin bulunduu dncesinin altn
iziyordu ve bu risk d ticaret kaynakl, kendi kendilerini
dzenleyen mekanizmalar yararna kayboluyordu.

6. Altn deerini kendiliklerinden dzenleyen me


kanizmalar. - Gerekten de klasik dncenin altn de
eri mekanizmalarna balanmas sistemin kendi kendini
dzenleyici sreciyle aklanr; daryla ilikiler sonucu
serbest deiim retisi iin gerek anlamda yetkinlik olan
tmevarml bir sretir bu.
Bu mekanizma ok iyi bilinir. Para arz Merkez Bankas
altn rezerviyle orantldr. Uluslararas ticaretin dengesi
de altnla salanr. Ayrca, yabanclarn kendi lkesinde
harcadklarnn fazlasn darda harcayan bir lke altn
yitirir. Bunun sonucunda para arz azalr ve miktar teorisi
uygulamasnda genel fiyat dzeyinde ulusal apta bir azal
ma grlr. fiyatlardaki bu d de satlar drr,
dardaki alveriler de azalr ve uluslararas ticari ilikiler
yeniden dzene girer. Ayn otomatik yeniden dengelenme
sreci mkemmel bir simetriyle ters bir hipotezde de uy
gulanr tabii ki.

24
Bir kez daha liberal ekonomi sisteminin kendi kendini
dzenleyen zelliklerini belirten klasik dncenin zdr
bu. Bu ahane mantksal ve bir o kadar ekici -olanakla'
rnn basitlii ve birliiyle- analizin Keynesin adalan
stndeki gerek byleyicilii daha iyi anlalmaktadr.
Dolaysyla, iki sava aras dnemde yaanan ekonomik
krizde egemen ekonomik dncenin daha ok sistemin
ileyiini sulayan konjonktr aklamalarna ynelmi ol
mas artc deildir: teorik yorum modelinden ok pa
zar ekonomisinin eksikleri.

II. - Klasik teori nda ekonomik


konjonktrn yorumu

Yirmili yllarda yaygn deyim otomatik dengeydi. Buna


gre, gereklikleri btnyle tannan dnemsel krizler ve
dahas Britanyada savan sonundan balayarak ortaya
kan srekli isizlik nasl aklanabilirdi?

1. Ekonomik evrimin yorumu. - XIX. yzyl boyun


ca ve 1929 krizine kadar az ok nemli baz hareketler fi
yatlar, retimi, yatrm ve istihdam etkilemitir.10Bu kav
ramlar belirtmek amacyla evrimselliklerinin dzenlilii
tartlabilse de evrim szc yava yava yerlemitir.

A) Krizlerin kkeni. - Bu sorunla ilgili olarak ok geni


bir literatr olumu ve klasik analize ilk saldrlar da bu-

10) Bkz. M. Flam ant ve J. Singer Kerel, Crises et recessions


economiques, coll. Q ue sais-je?, no. 1295.

25
radan balamtr. Ama Keynesin Genel Teorisine kadar
yeni, global bir aklama emas olmadndan bunlar s
nrl kalmlardr. Bu balamda A. Aftalion, J. M. Clark ve
de K. Wicksellin11 almalarndan sz edilebilir; Wicksel,
Para stne Denemeyi yazd srada Keynesi etkilemitir.
Bununla birlikte, ekonomik evrimlerin varln ye
niden deerlendirmekten ok uzak olan klasik dnce,
bunlar entegre etmeye alrken onlar sistemin neredey
se kanlmaz geici kuraldlklar olarak grmtr; ona
gre, bu kuraldlklarn sresi fiyat mekanizmalarnn
eitli pazarlarda yeniden denge oluturabilmek amacyla
daha abuk yerine oturmasyla orantl olarak ksalr. Key
nes bozulan dengelerin sonunda yerine oturacana ilikin
sarslmaz inancn Para Reformu stne Deneme adl yap
tndan balayarak dile getirmitir:

Uzun vadede hepimiz leceiz. ktisatlar sadece


frtnal zamanlarda, rzgr dindiinde okyanustaki dal
galarn da dineceini syleyebiliyorlarsa ok kolay ve ok
az yarar olan bir amaca ynelmilerdir.

Bu kuraldlklann temel nedenleri konusunda bir oy


birlii sz konusu deildi kesinlikle ve bu balamda ok sa
yda -ve kimi zaman da artc- hipotez ne srlmt.
Ama her aklamada neredeyse srekli olarak ayn szck
gndeme gelir: Fazla. Tarm retiminde fazlalk, kredi dat-

II) A. Aftalion, Les crises periodiques de surproduction, Paris, M.


Kivim-, I'M t, |, M. ( Hark, Strategic Factor in Business Cycles, New York,
NBI K, IV14; k Wi< ksrll, ng. ev.: Interest and Prices, Londra, 1936.

26
mmda fazlalk, borsa speklasyonunda fazlalk, yatrm fazla
s ya da an yatrm, srekli tketim mallar retiminde
fazlalk vb. Bu durumda, kriz bu arlklar iin getirilen bir
nlemden baka bir ey deildir ve bunlarla orantl olacak-
tr.

B) Dengenin otomatik olarak yerine oturmas. - Ama,


esas olan, klasik dnce iinde geici olarak bozulan den
gelerin fiyat ayarlamalaryla otomatik olarak dzenlenece
i konusunda neredeyse bir oybirliinin ortaya kmasdr.
Emek pazarnda isizlik hem gerek cretlerin dme
sine hem de istihdamn daralmasyla ilgili olarak emein
marjinal retkenliinin artmasna yol aar. Gerekten de
azalan randmanlar yasas iki ynde etkili olur ve snrl bir
i gc ok retken gzkr. Bundan sonra da irketler
fazla bir emekten yararlanmaya alrlar tekrar.
Ayn ekilde, sermaye pazarnda da yatrmn azalma
s gerek faiz oranlarnn dmesine ve sermayenin ar
retkenliinin artmasna yol aar. Dolaysyla, yatrm ei
limi hzlanr.
Mal ve hizmet pazarnda kriz farkl sektrleri farkl biim
de etkiler. Ar retimden (zellikle dayankl mallar) en
fazla etkilenenler greli fiyatlarda en byk dleri yaar
lar. Bunun sonucunda talep desteklenir ve reticiler baka
etkinlik alanlanna doru ynlendirilirler. Dolaysyla, bir
sanayiden tekine retim faktrleri aktarmyla denge sa
lanr ki bu da retici aygtn rasyonellemesinin kkenidir.
Nihayet, para pazarnda faaliyetlerin azalmas i hacmi
ni de kstlar ve bunun arkasndan da fiyat ayarlamalarna
ynelik bir para talebi gelir, dolaysyla da genel olarak fi-

27
yatlarn dzeyinde bir d grlr. ki etkisi olur bunun.
Birincisi, tabii d lkelerde ayn derecede etkili bir kriz
yoksa -ya da henz yoksa- satlarn darya ynelmesidir
ki bu ulusal ekonomilerin karlkl bamllklarn daha
bir belirginletirir. kincisi, daha nce szn ettiimiz
gerek nakit etkisidir ve global talebi canlandrr: belir
gin zellii ar retim olan bir konjonktrde genel den
genin salanmasna ynelik nemli bir etkendir.
Krizden kma dnemleriyle ilgili tarihsel deneyimin
dorulayabildii evrimlerin kendi kendilerini dzenleyici
mekanizmalar bunlardr ve bu balamda ABDde 1920
bar ekonomisine dn iyi bir rnektir. Pazarn otoma
tik glerinin geici olarak bozulan dengeleri her zaman
kendiliklerinden dzelteceklerine inanan Keynesin a
dalarn btnyle destekleyen bir rnektir bu.
1929 krizi banda ayn beklenti sryordu. Ama krk
drt aylk, neredeyse srekli bir durgunluk dneminden
sonra ortaya kan durum pek ak seik olmamtr ve
Keynesi analizin anlk baars anlalr. Ancak, otuz
lu yllarn konjonktr Keynesilere gre klasik teorinin
global biimde tartlmas giriiminin gerekesini kesin
likle onaylayabilmi olsa da, giriiminin kkenlerinde ya
tan, savan bitmesinden sonra Britanyada ba gsteren
srekli isizlik durumudur. Bununla birlikte, klasik okul,
Pigounun kiiliinde, bu konuyla ilgili olarak tutarl, hatta
inandrc bir yorum getiriyordu ve Genel Teori de zellikle
ona cevap verebilmek iin yazlmtr.

2. Srekli isizliin aklanmas. - Gerekten de yeter


siz istihdam sorunu Keynes teorisinin gerek hareket nok-

28
tasdr. nl yapt Genel Teorinin ad bile istihdam faiz ve
parann nne karr. Kitap isizliin klasik analizinin ele
tirisiyle balar ve Keynes bu konuya daha sonra eletirilerini
kantlamaya alt zel bir ekte gene deinir:

Pigounun isizlik teorisini uzun uzun eletirdik ve


bunun nedeni bu teorinin teki klasik ekonomistlerden
daha fazla eletirilebilir olmas deildir; bize gre, onun
teorisi isizlik konusunda klasik okulun retisini ak se
ik biimde anlatma abas iinde olan tek retidir. Biz
bu retiyle ona mal edilen en yetkin ifade balamnda
mcadele etmek zorundaydk.

Bununla birlikte, tam anlamyla doru olabilmek iin


unu belirtmek gerekir ki, Pigounun analizi ok fazla ele
tirilmi olsa da -ve hi kukusuz rencisi olan Keynes ta
rafndan ok ayrntl biimde irdelenmi olsa da- baz bi
lim adamlar ve aratrmaclar ok benzer baz dnceleri
savunuyorlard: zellikle L. Robbins ve J. Rueff12 (Rueff
Fransa Konsolosluunda mali ataeydi ve Londrada ya
yordu). Baz alntlar bu ortak bak alarn gstermek
iin yeterlidir. nce Pigoudan alnt:

Bir serbest rekabet sisteminde cret dzeyleri ve


emek talebi arasnda herkes iin geerli olabilecek bir

12) A. C. Pigou, Industrial Fluctations, Londra, 1927; ve Theory of


Unemployment, Londra, 1933; L. Robbins, The Great Depression, Lond
ra, 1935; J. Rueff, Lassurance chomage cause du chomage perm anent,
Revue politique et parlementaire, 10 Aralk 1925 ve Revue d conomie po
litique, Nisan 1931.

29
iliki ortaya kacaktr... Bunun sonucu udur: her trl
isizliin belli bir dnemde bal olduu bir olgu vardr:
talep srekli deiir ve bu balamda geici direniler anlk
cret dzenlemelerini gerekli klar.

L. Robbins:
unu kesinlikle sylemek mmkndr: eer cret oran
lar daha esnek olsayd, isizlik ok byk lde azala
bilirdi ve cret oranlarnn kesinliini salamaya ynelik
bir siyaset bu oranlar dengeli oranlar olmadnda isizlik
douran bir siyasettir.

Ve J. Rueff:
Dolaysyla, her durumda, isizlii cretlerin sabit kal
mas dnda aklamaya alan teoriler yntemsel bir
deneye dayanamazlar. Kesin inancmz odur ki, bugn
ngilterenin iinde bulunduu koullarda srekli isizliin
sorumlusu isizlik sigortasdr...

Dolaysyla, isizliin aklanmas iki sava aras dnem


klasik dncesinde son derece ak seiktir: bu alanda
sorumluluk azalan randmanlar yasas etkisindeki retici
bir dnyada kesinlikle den cretlerindir. Britanyada o
dnemde kalc bir isizliin grlm olmas (toplam ak
tif nfusa gre yzde 10un altna dmeyen bir isizlik)
emek ktlnn younlat sava dneminde cretlerdeki
ok hzl bir ykselmeye (1913-1920 arasnda cretler ne
redeyse kat artmtr) ve sendikalara cretleri drme
giriimlerine direnme olana veren sendikalama hare-
ft'ilerine balanmaktadr.

10
Dolaysyla, ii sendikalar ve elde ettikleri cret d
zeylerini koruyan mevzuat st rtl bir biimde tart
lr: ncelikle isizlik yardmlar, ok daha sonra gvence
altna alman asgari cret. Sonuta, reformist zihniyetli
sendikalarn ve daha genel olarak da Marksizmle atan
sosyal demokrasinin deflasyon siyasetiyle mcadele ede
bilmek iin Keynesi dncelere dayandklarn anlamak
artc deildir.
Gerekten de Bat lkeleri bu siyaseti empoze etmeye a
lmlardr: 1920den balayarak ngilterede ve daha sonra
da otuzlu yllann banda krizden etkilenen teki lkelerde;
bununla birlikte, ABD bir istisna oluturur bu balamda;
bu lkede ekonominin dnya ticaretinden greli bamszl
yneticilere bir ekonomik atlmn sadece dandan, yani
ihracat yoluyla gelemeyeceini hissettiriyordu ve bu amacn
somutlamas ancak Keynesin Genel Teori'de deindii gibi
i talebin canlanmasyla mmknd:

stihdam artrma arac olarak nominal cretle


rin dmesinin etkinliini savunan klasik dncenin
ABDye gre Britanyada daha yaygn olmasnn nedeni,
byk olaslkla, ABDnin Britanyaya gre daha kapal
bir ekonomiye sahip olmasdr.

Keynesin ksaca Genel Teori diye bilinen yapt ubat


1936da yaynlanr ama ekonomik politikalar bu yaptn
sunduu sistematik, teorik bir gereten yararlanmadan
nce her yerde sapma gstermilerdir: klasik liberalizm
daha sonra Keynesi mdahalecilik diye adlandrlacak bir
mdahalecilie brakacaktr yerini.

31
II. Blm

GENEL TEOR

stihdam, Para ve Faiz stne Genel Teori Keynes sis


temini anlatan en eksiksiz yapttr. Keynesin dncele
rinin ayrntl biimde sergilenmesine ynelik blm de
bu balk altna almak keyfi bir tavr deildir. Bununla
birlikte, unutmamak gerekir ki, yaptn btn genellikle
yazarn dncelerini aydnlatma ve tamamlama olana
verir. Bylece, Para stne Deneme ve Genel Teoriden son
ra yazlan baz teorik makaleler Keynesin para analizinin
anlalmas iin gerekli eklerdir. Dahas, b analizin ald
ekonomik politikayla ilgili dnceler konusunda kna
Etme Denemeleri hicivlerine ve krkl yllarn daha sorum
lu resmi raporlarna bavurmak gerekil.
Genel Teori anlalmas kolay b yapl deildir. Keynesin
kendisi daha gii blmnde hellll bunu:

"Hu kitap . ..Ilk I. k al , u slekialt muz iin ya-


........... ini nin iliindik hl .eve iyin ile anlalabilir
nln n M l Sna l n I m .ol tenlik s o r u n la r n
irdelenmesidir ve teorinin olgulara uygulanmas konusu
ikinci planda kalr bu yaptta.

Ayrca, yazarn giriimi, snrlar iinde yer ald otuzlu


yllarn teorik alkantlar balamyla aklansa da onun
izgisellikten ve dolaysyla da ak seiklikten yoksun ol
duunu sylemek zordur. Ayrca, yaptn farkl blmlerini
daha mantksal ve dolaysyla daha anlalabilir bir dzen
iinde sunmakta da duraksamadk.

I. - Efektif talep ilkesi

Temelde, Keynes yaklamm klasik yaklamdan ay


ran, dayand analiz erevesidir: gerekten de sz konu
su olan retim ve istihdam dengesi durumunu deil, bunla
rn deiim srelerini aklamaktr. Bu noktadan itibaren,
mantk, dorulamalar eklemlenen tek tek pazarlar stn
de yrtlmez, makro-ekonomik fonksiyonlarn zincirlenmesi
sz konusudur. Sonu, ekonomik etkinliin dzenlenmesi
nin otomatik mekanizmalarnn varlnn reddedilmesi ve
devlet iin en ak gstergesi yetersiz istihdam olan srekli
dengesizlikleri zmleme amacyla mdahale gereklilii
nin olumlanmasdr.

Keynes Genel Teorinin nsznde farazi Para stne


Deneme okuyucusuna bu kitabn yazlmas srasnda baz
nyarglardan kurtulmay baaramadn ve klasik d
nceye gre gelime gsterememesinin asl nedeninin,
bu dncede grld gibi, esas denklemlerinin (...)

33
belli bir retim hacminin hipotezinde izilmi anlk bir imge
olduunu kabul etmesi olduunu syler.

Gerekten de, I. emada grdmz gibi, klasikleri


anlatan sistem, retim etkenlerinin tam istihdamndan
gelen retimin belli koullarna uygulanr. Deiiklikler za
man iinde kavranabilir, ancak muhtemelen uzun zaman
alr hu ve aktif nfusun artmasna ve sermaye birikimi rit
mine gre geliir. Klasiklere mal edilen muhteem dina
mik" yzyllk bir sre iinde geliir ve azalan randmanlar
yasas dolaysyla yatrm rantabilitesi sfra dtnde
durgunluk dnemine ular. Bu teori, ksa vadede, sadece
eitli pazarlarda anlk dengeleri kuran fiyat ayarlama ha
reketlerini, arzlar ve talepleri aklar.
Genel Teori, tersine, retim ve istihdamdaki hacim de
imelerini ynlendiren gleri aklamaya ynelir ve anlk
imgeyle dinamik anlatm kartlatrr.
Keynesin anlatt sre, giriimcilerin belli bir retim
hacmini gerekletirme ve daha sonra da belli bir istihdam
dzeyi yakalama kararyla balar. Ama Klasikleri aklama
emasnda kabul edilen dncelerin tersine, bu retim
hacmi ve bu istihdam dzeyinin a priori olarak yararlan
labilir retim etkenlerinin tam istihdamna denk dmesi
iin hibir neden yoktur. Gerekten de, Klasiklere gre,
herhangi bir retim hacmi Say yasasyla yaylma olana bul
duunda giriimciler el emeinden olabildiince yararlan
mann yollarn ararlar ve bunun tek koulu bu el emeinin
marjinal retkenliiyle orantl bir creti kabul etmesidir.
Iersine, Genel Teorikle nerilen aklamada, giriimciler
iti halellerine denk den bir retim hacmini gerek-

34
letirmeyi tercih ederler, nk onlara gre her retimin
otomatik olarak bir talebi karlamasnn ve bir i alannn
gvencesi olmasnn bir gvencesi yoktur.
Hi kukusuz, Keynesin klasik teoriyle uyuan dn
celeri vardr:

Bir toplumda retim etkinliine katlan bireylerin


elde ettikleri gelirin btnl iinde retimin deerine
tam anlamyla eit olmas gereklidir.

Ama bu, retilen her eyin mutlaka kendine bir pazar


bulaca anlamna gelmez, meer ki Klasiklerle birlikte u
gr kabul edilsin:

retim maliyetlerinin tm -yani getirdikleri ve da


tlan gelirler- tm toplumda rnlerin satn alnmas
iin dorudan ya da dolayl biimde mutlaka harcanma
ldr.

Bu, Keynes dncesinin temelini oluturur: bir para


ekonomisinde13 retim etkinlii iinde datlan global
gelirin tketim talebi olarak ya da yatrm talebi olarak
mutlaka harcanmas gerekmez ve giriimciler ileriye d
nk dncelerini bu balamda uygun olduu varsaylan

13) Bu saptam a Btn Yaptlanm n XXIX. cildinde yaynlanan Genel


Teori taslaklarnda grld gibi Keynes iin ok nemlidir. G erekten
de bu yapt iin daha nce tasarlam olduu balklar vardr: Parasal
retim teorisi"; daha sonra: Parasal istihdam teorisi; o dnem de proje
si, neoklasik tipte gerek ticaret ekonom isiyle oluturmay amalad
parasal retim ekonomisini kartlatrmakt.

35
em a 2: Keynesi analizin m antksal zinciri.

36
potansiyel talebe deil, somut ekonomi harcamalanndan
gelen efektif talebe dayandrrlar.
Bylece, retim ve istihdam hacmi gelecekle ilgili de
ien dncelere baldr ve bu dnceler efektif talep
ilkesine uygulanrlar; bu ilkenin iki temelini belirleyen
unsurlarnn aklanmas gerekir: Genel Teoriyle ilgili ola
rak tketim ve yatrm. Keynes bu amaca ynelik olarak
arz ve talep belirlemelerinin, zincirlenen byk fonksi
yonlar araclyla makro-ekonomik bir yaklam adna her
pazarda fiyat mekanizmalar araclyla dzenlemelerinin
irdelendii Klasiklerin mikroekonomik yaklamn brakr
(bkz. II. ema).

II. - Tketim fonksiyonu

Tketimi global gelire balamak ekonomik analiz


alannda kendisini kabul ettirmi olan Keynes teorisinin
kazanmalarndan biridir. ada neoklasik yaklamlar
da bu fonksiyonel ilikiyi byme ve zellikle dalgalan
ma modellerinin irdelenmesine entegre ederler. Tketim
fonksiyonu biimi hi kukusuz ekonometrik aratrma
lara dayanan inceliklere konu olmutur ama esas sorun
ortadadr: tketim gelirin dorudan fonksiyonudur ve
Klasiklerin dnd gibi bir faiz oran fonksiyonu de
ildir.
Keynese gre bu fonksiyon ok basittir ve aadaki
balant sayesinde temel cebirsel bir biimlendirme yoluy
la aklanabilen temel psikolojik yasann uygulanmasna
baldr:

37
C = /(Y ); T " > 0 ; T1<0-
ay dyJ

yle ki: C tketimi Y global gelirinin bir fonksiyonu


dur: gelir arttnda o da artar: ama orantl bir art deil
dir bu. Edeer baka bir formlasyon sadece (dc/dy) fonk
siyonunun treviyle ilikilidir ve Keynes bunu marjinal
tketim eilimi"yle aklar. Buna gre, marjinal tketim ei
liminin gelir arttnda azald sylenebilir ya da tketime
ayrlm gelirin art orannn azalarak gittiini sylemek
de ayn anlama gelir. Nihayet -arpan irdelemesinde gn
deme gelecei gibi- btn toplumun marjinal tketim ei
liminin genellikle sfr ve bir arasnda olduu da belirtile
bilir: gelir arttka tketim de artar (dc/dy >0) ama bu art
nceki birikimlerin bir blmnn geici olarak harcan
mas sz konusu olmadka normalde gelir artndan fazla
olmaz (dc/dy < l ). Dolaysyla, bu balamda teorik deime
aral bire ok yakn bir deerden hareket eder ve gelir
arttka sfra yaklar. Aslnda en gelimi ekonomilerde
bile gzlemlenen deerler ok yksektir: 0,8 ya da 0,9.
Keynes Genel Teori'nin III. kitabnda, kendisine gre
tketim eilimini etkileyen belli bal nesnel ve znel
etkenleri ayrntl biimde irdeler. Bu kitap erevesinde
bunlar ele alnmayacaktr, nk bugn bu kitaba gste
rilen ilgi 1936lardaki kadar belirgin deildir; o yllarda
sorun ilk kez ampirik dorulamalara ba vurulmadan irde
lenmiti: gelir arttka tketim de artar ama daha kk
bir lde ve, dolaysyla, giriimciler retim ve istihda
mn hacmini -ve daha sonra da dattklar global gelir
dzeyini- ykselttike tketicilerin harcamalar yoluyla

38
ancak azalan bir pay bekleyebilirler. Efektif talebin tm
retimi zmseyebilmesi iin yatrm harcamasnn global
arz ve tketim harcamas arasnda byyen fark kapat
mas gerekir. Bununla birlikte, Keynes sisteminde hibir
otomatik g bu srecin tamamlanmasn salayamaz,
yatrm birikimle salanamaz - bu da tabii ki zmseye-
bilecei fark araclyla tketilmeyen retimin gvencesi
olacaktr; talebin belirlenmesinin ikinci kolunu irdelerken
greceimiz gibi, yatrlan sermaye randman ve alnan
bor faizi arasndaki karlatrmayla salanr.

III. - Para talebi fonksiyonu

Keynesin para teorisini gelitirirken balangta sordu


u soru basittir: Niin nakit tercihi gibi bir ey vardr?
Cevab bu tercihi ynlendiren gerekelerin irdelenmesin-
den geer ve M ve M2 likidite fonksiyonlarn destekle
yen gereke bulur bu balamda.

1. Mr - Birincisi ticari ilem gerekesi, yani kiisel ve


mesleki alveriin yaygn bir biimde gerekleebilmesi
iin para gereksinimidir. Her iki durumda da paray elde
tutma gereksinimi, gelirin elde bulundurulmas ve elden
karlmas arasndaki boluu doldurmaktr: yani gelen
parann dnm hz kavramnn deerlendirilmesi.
kincisi nlem gerekesi, yani toplam kaynan helli bir
blmnn para karl edeeriyle ilgili olarak gven
arzusu ya da ani bir harcama gereksinimi olaslklar kay-
gdsdr...

39
Bu ilk iki gereke parann elde tutulmasnn fiyatn
pek fazla gz nnde bulundurmaz ve burada yararl
lk maliyeti kavram ortaya kar, yani bireylerin paray
finans pazarlarndan mal almaya yatrmaktan ok likid
biiminde elde tutmalaryla yararlanacaklar faizi dikkate
almazlar. Buna karlk, ticari ilem ve nlem gereke
lerini tatmin etmek amacyla elde tutulan parann te
mel olarak gelire bal olduu dnlebilir. Ynin ulu
sal gelir olduu ilk likidite fonksiyonunun tanmdr bu:
m = l ,(Y).

2. M2. - nc gereke ok daha yenilikidir: bu


balamda sz konusu olan speklasyon gerekesi"dir, yani
gelecekle ilgili bilgilerden ok pazarla ilgili en doru bil
gilere sahip olmak ve bundan yararlanmaktr. Belirsizlik
kavram burada devreye girer. Faiz oranlarnn gelecei bi
linmediinden ve bu konuda tahmin yrtmek de zor oldu-
undan genel pazar bilgisinden daha iyi bir gelecek bilgisi
sayesinde bir kr umut edilebilir.

Gelecekle ilgili olarak herkesin kendisine gre d


nceleri vardr ve herkes piyasa konusunda egemen d
ncelerden farkl dnebilir ve eer tehisi doruysa kr
realizasyonu amacyla likit kaynaklarn koruma eilimi
iinde olabilir.

Bu dnce speklatif amal ilemlerin temelini ifa


de eder: speklatrler birbirlerine kar oynarlar ve bu
oyun her oyuncunun ayn tahminlerde bulunmamasyla
mmkndr.

40
Bu balamda, uzun vadeli alacak satn alma (szgelimi
devlet tahvilleri) ve elde likit tutma tercihi arasnda durak
sayan bireyler mevcut faiz oranlarna gre gelecekteki faiz
oranlarn kestirmeye alrlar. leride faiz oranlarnn daha
da ykseleceine inananlar ellerindeki likidi muhafaza ede
ceklerdir. Tersini dnenler hisse senedi alacaklardr.
Gerekten de alacaklarn faiz oran ve bunlarn menkul
deerler pazarndaki deerleri arasnda ters bir iliki vardr.
Szgelimi, nominal deeri 1.000 frank olan ve yzde 10 faiz
getirisi salayan bir tahvil ylda 100 frank getirir. Eer borsa-
da daha sonraki ilemler gz nnde bulundurulursa deeri
1.200 franga kadar kar, yllk getirisi gene 100 franktr ve
faiz getirisi de yzde 8,3tr. te yandan, 800 franga kadar
decek olan bir deer sz konusu olduunda faiz getirisi
yzde 12,5tir. Keynesin yapt gibi, meseleye baka bir
adan yaklaldnda ayn iliki deer tahminlerini faiz
oranlarna dayandnr. Faiz oranlarnn 10dan 12,5e ykse
lecei dnldnde borsa oyunlar araclyla bir d
beklenmelidir (1.000 franktan 800 franga). Ayn ekilde,
faizdeki yzde 10dan 8,3e d de ancak 1.000 franktan
1.200 franga kadar bir ykselme deeri gsterecektir.
Dolaysyla, para biriktirme eilimi artk klasik teoriye
gre harcama yapmamann dl gibi grlen ama as
lnda biriktirmemenin dl gibi olan faiz oranna ba
ldr. Bir baka deyile, Klasiklerde faiz orannn rol tke
tim ve biriktirme arasndaki gelirin paylamdr; Keynese
gre, dorudan doruya gelir dzeyiyle belirlenen biriktir
me dzeyinden hareketle faiz oran sadece tahvil yatrm
lar ve almayan parasal birikimin korunmas arasndaki
paylam salar.

41
Keynes ikinci bir likidite fonksiyonunu tanmlar;
M2=L2(j): burada i faiz orann gsterir. Daha nceki man
tk bu fonksiyonun azalan bir fonksiyon olduunu, bir baka
deyile speklatif amalarla biriktirilen parann miktarnn
faiz orannn tersi ynde deitiini ifade etme olana ve
rir. Ona gre, pazarlarda grlen alacaklarn ve buna bal
faiz oranlarnn yelpazesinin ok geni olmas dolaysyla bu
fonksiyonun simgesi olan eri neredeyse kesintisizdir. Bu
nunla birlikte, iktisatlarn yllarca eksik olmayan rahat
szlklarn besleyen zel bir durum sz konusudur: bu zel
duruma D. Robertson para tuza ya da likidite tuza
der. Bu balamda ortaya kan dnce ok basittir aslnda:
yzde 2-2,5ten aa bir faiz oranyla hi kimse tahvil satn
almak istemez ve biriktirme eiliminin sonu gelmez nere
deyse. Uzun vadeli ve szgelimi yzde 2lik bir faiz oran
umuttan ok korku verir ve hemen hemen herkes dk
faiz oranl bir alacak yerine nakit paraya sahip olmay ter
cih eder der Keynes. Ve Montesquieuy en byk Fransz
iktisats olarak grr, bu balamda onun Kanunlarn Ru-
hundak grlerini aktarr: Ticari ilikilerin dzenli bir
biimde yryebilmesi iin parann bir fiyat olmas ama bu
fiyatn ok yksek olmamas gerekir. Bu fiyat ok yksek
olursa, bu parann ticarette kendisine ok pahalya mal ola
can gren tccar hibir giriimde bulunmaz. Buna kar
lk, parann hibir fiyat olmazsa, hi kimse bor vermez ve
liicca gene lihi biimde giriimde bulunmaz.
Sonula, paay ynlendirenler, sorumlusu olduklar
| >, , m .,l< la.'o.m.n dmesini salayabilir
le! pia '.pekllasyo talebinin karlanmasna katkda
b u l u n , htlll Aua bu l b u politika para tuzann tesi-

42
ne gidemez. Minimum faiz oranyla tedavle karlan tm
fazla para dorudan doruya biriktirilir. Sk sk ve abartl
bir genellemeyle Keynesi sistemde faiz oranlar dmle -
mediinden, yatrmda bir etkisi olamayaca iin para poli
tikasnn etkisiz olduunun sylenmesine yol aan bu u du
rumdur. Aslnda, para tuza olmadnda dk faizli para
politikas Keynes retisinin krizle mcadelede en etkili si
lahlarndan biridir; bu silahn etkileri yatrm karar almada,
bir baka deyile yatrm fonksiyonu stnde younlar.

IV. - Yatrm fonksiyonu

Burada Keynes teorisi ok daha az yenilikidir ve farkl


zellikler altnda sk sk yararlanlan bir kavram aydnlat
makla snrldr: retkenlik, randman, sermayenin marji
nal yararlar ve etkileri.

1. Sermayenin marjinal etkisi. - Keynes tanmlama


snn sonunda stnde durur bu kavramn:

1) Sermayenin bir fizik biriminin fazladan kullan


mnn sonucu zaman birimi araclyla fizik retiminin
artmasyla ilgili olarak deil, bir sermaye deeri birimi
nin fazladan kullanmnn sonucu olan deer art; 2)
mutlak bir nicelik deil, bir oranla ilgili olarak, dolay
syla sermayenin marjinal etkisi bir oranla ifade edilir; 3)
sadece etkinliinin ilk yl srasnda retebilecei sonu
larla ilgili deil, gerekletirilen donanmn tm yaam
sresiyle ilgilidir.

43
Bylece, bir sermayenin marjinal etkisi iskonto orandr
ve bu iskonto oran tm sresi iinde bu sermayenin iskontolu
randmanlarndan oluan yllk gelirlere uygulandnda yllk
gelirlerin gncel deerini sermayenin arz bedeline eit klar.
Bu tanm Irving Fisherm 1930lardaki tanmnn aynsyd:
...Tm maliyetlerin deerini ve tm randmanlarn gncel dee
rini hesaplamak amacyla kullanlan oran bu iki nicelii eitler.
Bir araya getirilen bu formlasyonlar iinde tm finans
analizinin temelini oluturan unsurlar vardr: iskonto ya
da gncelletirme hesaplar.
Bir yatrmdan kaynaklanan reeteler aslnda belli
bir dneme zg basit deerleriyle hesaplanamazlar, bir
gncelletirme ilemiyle imdiki zamana uyarlanmalar
gerekir bunlarn ve bu balamda ama ona bal olan ge
lecekteki ypranma riskini ve yatrlan fonlarn alternatif
kullanmyla ilgili maliyeti dikkate almaktr. Bunun iin en
basit yntem finans pazarlarnda geerli olan faiz oranla
rn gncelleme oranlar olarak semektir. Szgelimi, bir
yatrmdan beklenen Rl, R2, R3... Rn yllk gelirleri belli
bir dnemde gncellemi bir randman salayacaklardr:

R, R, _A _ + R
Ra + ... +
1+i (1+i)2 (1 + i)3 (1+i)"

Burada i pazardaki faiz orandr. Sermaye arz fiyat,


yani gerekletirilen yatrmn maliyeti C ile deerlendirilir
se dnlen yatrmn, R( C den yksekse rantabl olduu
kabul edilecektir. Tersi bir hipotezde (Ra<C) bu projeden
vazgeilecektir. Gerekten de eer yatrlan fonlar bor aln
msa beklenen gelir bor faizinin altndadr ve eer bu fon-

44
lar dorudan doruya kullanlabilir fonlarsa (otofinansman)
geerli i faiz oranl finans pazarna yatrm yoluyla alternatif
bir kullanm daha doru bir tavr olabilecektir.14
Keynesi yaklamda sermayenin marjinal etkisi (r) ke
sinlikle yllk retimin gncel deerini mevcut yatrmn
tahmin edilen balang maliyetiyle tam olarak eitleyen
bir iskonto oranyla belirlenmitir:

_
Q =
R
____ L _ 4-
R,2 -)-
R3 _j_
Rn
1+r (1 + r)2 (1+r)3(1+r)1

Bir baka deyile, bir yatrm projesi gerekletirilmeye


deer bulunduu andan itibaren kritik faiz orann ya da
maksimum oran deerlendirir: bu durumda ilem ak
tr. Hesaplanmas dorudan doruya yukardaki formlle
gerekletirilir, nk C donanm harcamalaryla ilikili
teknik incelemelerle kesin biimde ortaya karlr ve R ,
R2, Rn daha nceki pazar aratrmalaryla deerlendirildi
inden r denklemin tek bilinmeyenidir.

2. Yatrm karar. - Bylece, yatrm karar (r), serma


yenin marjinal etkisinin ve (i) daha nce likidite tercihi ve
para arzna bal olduunu grdmz pazarn faiz oran
nn karlatrlmasyla alnr. Dolaysyla, rnin iden nce
geldii btn projeler hayata geecek ve tekiler bir yana
braklacaktr. Gene, dolaysyla, talebin ikinci unsuru olan

14) unu da hatrlatalm ki bileik faiz formlyle i faiz oranyla


yatrlan bir R m iktarnn getirisi bir ylda R ( l+ i) , iki ylda R (l + i)2.....n
ylnda da R (l + i)n olacaktr.

45
yatrm hacmi klasik teoride olduu gibi yararlanlabilecek
birikimlerin bir araya gelmesinden deil, bu birlemeden
oluur. Bunun sonucu, yatrm tevik etmek amacyla faiz
oranlarn drmeyi hedefleyen aktif bir para politikas
nn etkisidir ve bu koullar zellikle sermayenin marjinal
etkisi zayf olduunda grlr.
Bununla birlikte, bu marjinal etkinin deerlendirilmesi
son derece zneldir ve ekonomik evrimin belirgin zel
liklerinin sermayenin marjinal etkisinin dalgalanma biim
lerine mal edilmesi gerekir. Ayrca, gene Keynesin belirt
tii gibi, faiz oranlar ok dk olsa da (her halkrda
para tuzann engelleyecei bir durumdur bu) yatrm
fizik olaslklar balamnda teknik bir kstlamayla kar
karya gelecektir.
Sermaye talebi olarak Keynesi yatrm fonksiyonu
kesinlikle talebin temellerinden birini oluturur ama kla
sik teorideki gibi para biriktirmenin bir sonucu olan daha
nceki bir sermaye arz durumuyla karlatrlamaz. Biri
kimle ayn deeri douran yatrmn kendisidir. Dzenle
me Keynesi zincirlenmelerin tmyle akan ve sadece
sonucu (birikim yatrmnn eitlii) II. emada yer alan
(noktal) arpan sreci sonunda global gelirdeki deime
ler araclyla gerekleir.

V. - arpan sreci

Keynesi yatrm arpanyla en zgn aamalardan biri


ne varlr ama varlan bu nokta ilk bakta Genel Teorinin
en artc blmdr. Cierekten de dinamik bir mantk

4(>
izlenmedii takdirde arpan bir totoloji olarak ortaya kar
ve hatta baz otoriteler Keynesi kendi konusunda ok par
lak bir ilzyonist olarak gsterebilmilerdir.
Bir arpma sreci fikri Keynesin alma arkadalarn
dan R. F. Kahndan alnmtr; Kahn Haziran 1931 tarihli
Economic Journaldaki bir makalesinde (La relation entre
linvestissement interieur et lemploi - i yatrm ve is
tihdam arasndaki iliki) yeni yatrmlar vesilesiyle (sz
gelimi kamu hizmetleri) birinci derecede istihdamn ya
ratlmasnn teki sanayilerde ikinci derecede kmlatif
istihdam artracan ileri sryor ve bunlar arasndaki
ilikileri deerlendiriyordu.
Keynesi yatrm arpan, benzetme yoluyla ulusal gelir
deiimi ve yatrm deiimi arasndaki ilikiyi deerlendi
rir. Toplumun ayn miktarda birikim artna raz olabilme
si iin yatrm artyla ilgili olarak gelirin ne kadar artmas
gerektiini gsterir. Bylelikle, sre tamamlandnda bi
rikim ve yatrm eitlii btnyle dorulanr.

1. Yatrm ve birikim eitlii. - Belli bir denge konu-


mtmdan hareketle bu eitlik her zaman gerekleebilir.
Gerekten de gerekleen net retim deeri ve dolaysyla
ayn anlama gelen, datlan ve Yde belirtilen global gelir
talebe eittir. Bu deer bir tketim talebiyle ayrr. C bir
I yatrm talebidir. Dolaysyla: Y = C +I. Birikim tketil
meyen gelir pay olarak S gibi tanmlanrsa (S=Y-C), I=S
ifadesi ortaya kar.
Bir yatrm mebla deiimi dikkate alnrsa, eitliin
salanabilmesi iin aadaki nedensellik zincirinin arp
ma srecini yansttn kantlamak gerekir:

47
AI=AS

Keynesin nerdii ama bu zelliiyle Genel Teoride yer


almayan bir saytsal rnekten hareketle gerekletirilecek
olan da budur.
Marjinal tketim eiliminin 0,8e eit olduu bir lkede
yatrrrm artnn Al 1000 olduunu farz edelim. Yatrma ay
rlan yeni harcama AY 1000lik bir ek gelir dalmyla yan
sr; gerekten de belli birikimleri alacak olan biri vardr her
zaman: emekiler ya da onlardan yararlanan irketler. Bu
1000lik ek gelir bir AC tketim harcamas fazlas ve mar
jinal tketim eilimiyle orantl olarak bir AS birikim fazla
l olutururlar: 800 ve 200. Yeni tketimin 800 talepte
de fazlalk oluturur ve retim kapasiteleri durumu uygun
olduu takdirde global arz ve arkasndan da datlan gelir
aynr ekilde artacaktr. Bu ayn tipte yeni bir sekansn ba
langcdr ve sre, salanan gelir artnn sonunun gelme
siyle son bulur.
Rakamlarla arpan rnei
Al AY AC AS

48
Buna gre, ikinci stundaki rakamlar toplandnda
gelir art toplam udur:

AY= 1000+800+640+512+vb.

u rnekteki marjinal tketim eilimi dc/dynin 0,8e


eit olduu dnldnde yle de ifade edilebilir:
AY= 1000+1000(0,8) + 1000(0,8)2+ 1000(0,8)3+vb
ya da:

Y = I+ I ( | ) + I ( 5 ) !+AI ( t $) +vb'

ve (dc/dy)nin geometrik ilerleyii grlr. Yukarda tke


tim ilevi irdelemesi srasnda hatrlattmz gibi (dc/dy)
her zaman 0-1 arasnda olduundan bu gelime terimleri
u yndedir:

15) Birinci terim a ve q nedeninin geometrik dizisinin terimlerinin


sonsuz toplam geometrik S dizisi
s=im M
n >00 ( l-q )
ynnde ilerler ve daha sonra 0 < q < l , qn olduu takdirde 0'a doru
ilerler, dolaysyla
S=- olur.
(l- q )

49
Parantez iindeki ifade yatrm arpann tanmlar ve
bu ifade ds=dy-dc farkll nedeniyle marjinal birikim
eiliminin tersine eittir.
Bylece, ek yatrmla gelen global gelirin artmas
AY= kAI olur ve bu da seilen rnekte AY= 5AI = 5000dir.
Ayn ekilde AS drdnc stununun terimleri topla
mnda ortaya kan ifade:

A S=200+160+ 128+vb.dir.

yani:

AS=200+200 (0,8) + 200(0,8)2 vb.

dolaysyla:

AS=200 | - ^ - J = 200X5 = 1000.

Sonu olarak, 1000lik birikim art balangtaki ek


yatrm meblana eittir kesinlikle. Bu sonu kesinlikle a
rtc deildir, nk AY geliri Al ek yatrmnn ks kadar
artmtr ve k marjinal birikim eiliminin kesinlikle tersi ol
duundan buna denk den birikim fazlas yle ifade edilir:

AS= % (AY) =4* (k.AI)=4i M r Al =AI


uy dy dy / ds
[dy

' mmin, i >l. .U, Keynesi analizde ve klasik analizde bi


ni m ' \ aln n 1.anlm a.' bir bi imde eittir. Ama birin-

50
den tekine dzenlenme sreleri de kesinlikle farkldr.
Klasikler iin faiz oran yatrm nceden var olan bir biri
kimle eit klyordu. Keynes iin yatrm, onunla edeer
bir birikim miktar dourur. Burada, gene, referans er
evesi iinde bir kartlk durumuyla kar karya geliriz:
birinci durumda retim hacmi ncelikli olarak verilmiti,
oysa kincisinde gelime -ya da knt- sreci sz konu
sudur. Daha nce izlenen mantk bir yatrm art stnde
younlamtr ama yatrmn azalmasyla bakmldr t
myle: bu durumda ulusal gelir -AY=k(-AI)ye geriler ve
sonuta bir -AS birikim azalmas ortaya kar ve bu da her
zaman -Al balang yatrm deiimine eittir.

2. arpma sreci geliimi iin gerekli koullar.

A) Yatrm deikeleri. arpma srecinin tamamla


masnn birinci koulu gerekten de yatrmn deimesidir.
Bu, ksa vadede -ve Keynes ok ksa bir zaman dilimi iine
oturur bu balamda- retime katkda bulunanlara verilen
cretler biiminde bir gelir dalm yaratr, nk sade
ce donanmlarn oluturulmas srasnda salanan gelirler
dikkate alnr ve bu zelliin alt yeterince izilmemitir.
Bylece, R. Harrodun verdii bir rnekten (demiryol
lar) yararlanarak unu syleyebiliriz: bir otoban program
nn hayata gemesi antiye iilerine ve antiyeyi besleyen
irketlere annda gelir salama olana verir. Daha sonra,
bu an dzgn bir biimde ilemesi iin gei creti grev
lileri ve yol bakm hizmetlileri alnacaktr ama Keynes ksa
vadede nem vermiyor buna. Ayn ekilde, bir rafineri ya
da bir demir-elik kompleksi inaat annda bir para enjek-

51
siyonuyla yansyacaktr ve bu balamda srekli istihdam
durumu ancak daha sonra gerekleebilecektir.
Buna gre, yatrm arpanlarnn etkenleri bu vesileyle
datlan gelirlerin artmasyla domu olduundan unu
sylemek mmkndr: nemli olan yatrm fazlas deil,
gelirlerin balangtaki dalmn getiren bir ek harca
madr ve bunun sonucu pepee gelen tketim ve gelir
azalmasdr. Dolaysyla, bu balamda, sonu, gerek nite
lii ne olursa olsun ulusal harcamada her trl art iin
ayn olacaktr: kesinlikle ek yatrm (ileride greceimiz
gibi kamusal ya da zel, verimli ya da verimsiz olmasnn
nemi yoktur bunun), tketimde zel art (gene zel ya
da kamusal), hatta d ilikiler gz nne alndnda ih
racatta art. Dolaysyla, arpan zel bir yatrm arpan
deil, bir balang harcama arpan ve hatta -J. Denizetnin
ifadesiyle16- ilksel borlanmadr nk bu srete nemli
olan, harcamada net bir art besleyen ek bir para enjek
siyonudur. Ancak, Keynesin formlasyonlarna ballk
dolaysyla daha sonraki blmlere kadar sadece yatrm
arpannndan sz etmeye devam edeceiz.

B) Kalar. - Bununla birlikte, arpann younluu


kalar sorununa baldr. Burada Kahnn almalann-
dan hareketle srecin amortisman eilimini belirleyen ne
denler belirtilir. Yukarda verilen saysal rnek tekrarland
nda aklama basittir: marjinal tketim eilimi ne kadar
yksek olursa arpan deeri de o kadar gl olacaktr.
I mineklen de hareketi destekleyen ek tketimlerin gerek

l(l l ' l | I ' i i. MniiV 't financement, P a r i s , Dunod, 1967.


talebinde oluturulan yeni enjeksiyonlardr. Tersine, gelir
artlarndan elde edilen birikim pay kesinlikle sistem d
na gerek bir katr.
Dolaysyla, kan ilk kayna biriktirme eilimidir ve
kapal ekonomide tek kaynaktr bu.
Ama uluslararas ticarete ak ekonomilerde baka bir
kayna da eklemek gerekir buna: ithalat. Keynesin ok
ak seik biimde belirttii gibi:

Ak sistemde, d lkelerle ticari ilikilerde ek yatr


mn arpan d lkelerdeki istihdamn artmasna ksmen
katkda bulunacaktr, nk ek tketimin bir blm
d denge fazlaln yok edecektir; dnya istihdamndan
farkl olarak sadece i istihdam yatrmnn artmasnn
etkisi dnldnde arpann tam deerini azaltmak
gerekir. u bir gerek ki, lkemiz d lkelerdeki arpan
etkisinin ekonomik etkinlii stndeki olumlu geri d
nler sayesinde kalarn bir blmn geri alabilir.

Bu alntda Keynesin arpma srecinin sonu olarak ulu


sal gelirden deil, istihdamdan sz ettii anlalabilir. Ger
ekten de, ona gre, iki hacim dorudan doruya birbirleri
ne baldr ve en azndan ksa vadede -dolaysyla deimez
bir teknikle- istihdam ilevinin bir sonucuna dnrler.

C) Yetersiz istihdam, tam istihdam ve enflasyon. - Bununla


birlikte, srecin bir cret ve fiyat enflasyonuna sapmadan
srp tamamlanabilmesi iin mevcut retim kapasitesinin
tketimle ilgili bymeleri karlamas gerekir. Baka deyi
le, insan ve makine balamnda bir yetersiz istihdam sz ko-

53
nusudur. Ancak kullanlmayan kapasiteler kald takdirde
arz, tketim artyla orantl olarak byyebilecek, yeni bir
satn alma gc dalmna yol aabilecektir.
Tam istihdam durumunda, yani hibir niceliksel ve ni
teliksel emek art mmkn olmadnda tek yatnm fazlas
etkisi Al btnyle nominal olacaktr, yani nominal cretle
rin ve fyatlann ykselmesine paralel olarak gerileyecektir
ve Keynes bunu mutlak enflasyon durumu ifadesiyle belir
tir. Yatrm daha fazla artmas mmkn olmayan bir retim
dzeyiyle, enflasyon olmadan artrmann tek yolu tketim
mallar retimini ksmak ve donanm mallarn artrmaktr.
Bylelikle, yatnmn ancak tketimin acilen kslmasyla,
yani birikimle gerekleebilecei klasik teoriye dnlr. Bu
durumda klasik anlay genel niteliini btnyle hak et
mi olan Keynes teorisinin zel bir durumu -tam istihdam
noktasdr bu- olarak ortaya kar. Dolaysyla, Keynese
gre, niceliksel para teorisi ifadesi udur:

isizlik olduka istihdam para miktaryla orantl ola


rak deiir: tam istihdam gerekletiinde cretler parann
miktaryla orantl olarak deiir.

VI. - stihdam fonksiyonu

istihdam fonksiyonuyla Keynes dncesinin sonuna ve


Genel Teorinin son amacna vannz: isizliin aklanmas.

1. rade d isizlik. Aslnda, btncl adan ba


kldnda, yaptn yazl amac klasik isizlik tezini rt-

54
mektir ve bu balamda zellikle srekli yetersiz istihda-
m tek bir nedene balayan (gerek cretlerin amaz bir
biimde d) A. C. Pigounun almalar nemlidir.
Dolaysyla, bilinli, yani iradeye bal bir isizlikten so
rumlu tutulan, azalan randmanlar yasas dolaysyla re
tim koullan kanlmaz kldnda bile tm satn alma g
cnn azalmasn kabul etmeyen sendikalarn direniiydi
bu: terimin ilksel anlamnda iradi: otomatizmden deil,
iradi etkinlikten gelen (Dictionnaire Robert); bu balam
da, ekonomik sistemin kendisinin zelliklerinin deil, c
retlerinin tavrnn bir sonucudur.
Tersine, Keynese gre, isizlik her eyden nce ira
de ddr, yani cretlerin kesinlikle dmesi sz konusu
olmasa bile grlebilir ve bunun tek nedeni sadece efek
tif talep dzeyiyle aktif nfusun durumundan btnyle
bamsz olarak sunulan istihdamn belirlenmi olmasdr.
Bylece, istihdam fonksiyonu retim fonksiyonunun tersi
olur. Yararlanlan emein nicelii ve gerekleen retim
arasndaki teknolojik tip ilikisidir sz konusu olan ama
bu ilikiyi u kadar emek u kadar retim salar eklinde
okumak yerine, tersine evrilmitir fonksiyon: u kadar
retim hacmi u kadar emek gerektirir."
Dolaysyla, sunulan istihdam sistemin bir sonucudur
ve yararlanlan aktif nfusla karlatrlmas kalc isizlik
orann belirler. Bu durumda hibir dzenleyici otomatizm
hernangi bir ayarlama salayamaz, nk Keynes siste
mi uygulamasnda isizliin ortadan kaldrlmas ancak
sunulan istihdam dzeyini ykselten gerek talebin art
masyla mmkndr ve bu da ancak tketim eiliminde,
faiz oranlarnda, sermayenin marjinal etkinlii alannda

55
spontan deiimlerle mmkn olabilir. Bununla birlikte,
bu deikenden hibiri a priori olarak yksek bir isizlik
orantn engelleyemez ve emek pazarndaki dengesizlikleri
dzenleyemez. Tersine, ortaya kan birtakm ilikiler -ok
yaygn ve aslnda dolayl- ters yndedir ve durumu arla-
trr. Gerekten de yksek bir isizlik oran gelecee gveni
ortadan kaldrr ve bu durum bir yandan tketim eilimini
azaltan biriktirme eilimleri dourur ve, tersine, likidite
tert ihini -daha sonra faiz oranlarnn artmas- artnr ve
te yandan sermayenin marjinal etkinliini azaltr. Liberal
ekonomi sistemi istihdamla ilgili dengesizlikleri kendili
inden dzeltemez ve, tersine, devlet durumu dzeltmek
iin bilinli bir mdahalede bulunmad takdirde isizlik
srecektir.
Keynese gre istihdam gerek cret orannn deil,
efektif talebin fonksiyonudur; ama, buna karlk, gerek
cret oran istihdam dzeyine baldr. Burada bir kez daha
karlkl bir bamlla, nedensellik emasna dnen ti
pik bir Keynes dncesi kyor karmza. Szgelimi: gelir
dzeyi efektif talebe baldr ama efektif talep gelire ba
l deildir; yatrm faiz oranndan etkilenir ama faiz oran
yatrmdan etkilenmez; birikim yatrmn sonucudur ama
yatrm birikimin bir sonucu deildir vb.

2. cret oran.

A) Gerek cret. - Dolaysyla, gerek cret oran, Key


nes teorisinde istihdam dzeyinin fonksiyonudur. Nedeni
de basittir, nk Keynes bu noktada klasik teoriyi benim-

56
ser ve ona gre irketler marjinal retkenliinin tesinde
yararlandklar emein karln veremezler. yle der
Keynes bu konuyla ilgili olarak:

Her istihdam hacmine emein belli bir marjinal ret


kenlii denk der (...) ve gerek cret dzeyini kesinlikle
belirleyen istihdam hacmidir, tersi deildir.

Onun klasik teze ball daha da ileri gider, nk


hibir tartmaya yer brakmayacak biimde azalan rand
manlar yasasn kabul eder. Szgelimi:

Donanm, teknik vb.nin srekli kalaca varsaymy


la ksa vadede sanayi azalan randmanlarla normal alr.
(...) Bu nerinin gereklii ne kadar uzun srerse istih
dam artrmaya ynelik her nlem kanlmaz bir biim
de ve buna paralel olarak marjinal retimde de yol
aar, dolaysyla bu retime gre saptanan cret oranlar
da azalr.

Keynes ve Klasikler, daha sonra, istihdamn artmas ve


gerek cretlerin dmesinin akt dncesinde bir
leirler.
Ama Klasiklere gre gerek cretlerin dmesi istih
damn artmas iin gerekli ve yeterli bir kouldur, oysa
Keynese gre bu, sonutan baka bir ey deildir. Byle
ce, retim ve istihdam dzeyindeki bir art global ulusal
geliri de artrr kesinlikle, ama ortalama gerek gelir ora
nnda da bir azalma grlr. Yeni emekilerin i bulabil
melerinin-dolaysyla isizlie are bulabilmenin bedeli

57
ii olanlarn satn alma glerinin (alma saatine indir
genmitir bu oran) azalmasdr.
Keynesilik cretlilere isizlikten kurtulma balamnda
kesin bir umut salamakla birlikte onlarn yaam dzeyle
rinin ykseltilmesi konusunda ksa vadede o kadar iyimser
deildir.

B) Nominal cretler ve fiyatlar. - Ama Keynesin anlatt


retimin ve istihdamn genilemesi srecinin, cretlile
rin gerek bir cret dn kabul etmemeleriyle engel
lenip engellenmeyeceinin bilinmesi sorunu kmaktadr
ortaya, ki bu da Klasiklerin ok farkl bir analizle isizlik
konusunda vard sonulara geri gtrecektir. Keynesin
cevab udur bu konuyla ilgili olarak: emekiler ok daha
az ak seik biimde deerlendirilen gerek cretlerle (sat-
nalma gc) ilgili deimelere deil, sadece nominal cret
lerdeki (bordrodaki rakam) deimelere baldrlar, nk
kesinlikle eksik bilgilerle parasal bir hayale bamldrlar.
Bylelikle, nominal cret amaz bir biimde dtn
den mutlak fiyatlarn belirlenmesinde bir tr l ilevi g
rr; bununla birlikte, gerek cret de azalabilecektir -aza
lan randmanlar dnyasnda istihdamn artmas iin gerekli
koul- nk fiyatlar cretlerden daha hzl ykselecektir.
Keynesin o dnemde yapt deerlendirmelerle tam
istihdama yaklatka ortaya kan durum budur: arpanla
ilgili olarak daha nce sz ettiimiz gibi, mutlak enflas
yon durumuna kart yar enflasyon.17 Enflasyon, nomi-

17) sizlik oranlar deiimleri ve nom inal cret oranlar arasndaki


bu ters iliki Philipps erisiyle rneklendirilecektir.

58
nal cretlerin mutlak biimde dmesi karsnda istihdam
artna olanak tanyan bir koul gibi ortaya kar.
Deflasyon siyasetleri, tersine baarszla mahkmdur
ve Keynes 1930da kna Etme Denemelerinde Byk Kriz
stne yazd bir makalede belirtir bunu:

Belli bir retici ya da belli bir lke cretleri d


rrse, bu retici ya da bu lke, tekiler tarafndan saf-
d edilmedike, global talepten en byk pay alma
durumundadr. Ama cretler her yerde, ayn zamanda
drld takdirde, toplumun satn alma gc, btn
iinde, fiyatlarla ayn oranda decektir ve (...) hi kimse
kazanamayacaktr.

Ayrca, deflasyon pratikte uygulanabilir deildir, n


k cretliler nominal cretlerinde etkili dleri kabul
etmeyeceklerdir. Dolaysyla, en iyi koullarda gerek c
retler deimeyecektir ve daha da kts, deflasyonu n
plana karan Klasiklerin amalarna gre, fiyatlar cretle
rin altna dt takdirde ykselecektir ve iki sava aras
dnemde tank olunmutur buna!
Dolaysyla, Genel Teoride sunulan mantk dorul
tusunda, yirmili yllarda Britanyada ve kriz dneminin
banda hemen hemen her yerde srdrlen ekonomik
politikalar sadece etkin deil, tehlikeli de olmutur, Ger-
ek talebi artrmak amacyla yetersiz istihdama ila olacak
baka reetelerin yazlmas gerekir.

59
III. Blm

PRATKTE KEYNESLK

Genel Teori yaynlanmadan hemen nce Keynesin tav


siye ettii politikalar krizden kurtulmaya alan Batl l
keler tarafndan benimsenmiti. A. Piettre18 yle der bu
konuyla ilgili olarak:

O dnemde Keynesin dncelerinin bu politikalar


stnde belirleyici bir etkisi olmamtr byk olaslkla
ve, tersine, bu politikalar da bu dnceleri esinlememi-
tir. Ama btn nemli dnrler gibi Keynes de yaad
dnemi mkemmel bir biimde yanstmtr: an farkl
dncelerini sistematize etmeyi baarmtr.

Gereklilikler yasalarn karlmas sonucunu dour


duundan, aslnda otuzlu yllarn sonuna doru tank
olduumuz gerek anlamda vaktinden nce olumu bir

18) A .Piettre, Histoire de la pensee economique et analyse des theories


contemporaines, Dalloz, 3. bas., 1965.

60
Keynesiliktir. Ama Keynesi dncelerin kk salma
s yava yava glenir ve zellikle rasyonelleir. Bundan
byle sosyal politikalar tam istihdam aratrmas ekonomik
perspektifinden tasarlanr. Byk makro-ekonomik fonk
siyonlar asndan, yaklam, global politikalarn modern
ereveleri olan ulusal demeler dengelerinin ve bte
lerin hazrlanmasna gtrr. Para ve bte enstrmanla
rnn kullanm Keynes analizi referansyla sistemletirilir;
ve 1960 yl sonunda ABDde Demokratlar km bir
konjonktr iinde yeniden iktidara geldiklerinde gene ok
gelimi bir Keynesilie bavuracaklardr. Keynes referan
snn altn a o dnemde Bat ekonomisinin tand
olaanst gelime dnemidir. Ama ayn zamanda yetmili
yllarn dnemecinde ve de yeni bir genel kriz yaygnlat
nda, Keynesi siyasetler kesinlikle bunlara egemen ola
mamlar, dahas, neoklasik yeni bir dengesizlikler akmn
dan sorumlu tutulmulardr.

I. - Keynes'in "reeteleri"

Keynesin tavsiyeleri belli belirsiz bir ironiyle bu balk


altnda toplanmtr: ncelikle polemiki bir havann ge
tirdii belli bir rahatszlk ve de Genel Teorinin irdelenme
si balamnda gene belli belirsiz bir zmszlk; nihayet,
krizden k balamnda kesin bir oybirlii ve de klasik
liberalizm aslnda kesinlikle gcn yitirmediinden art
dncelerin eksik olmamas. Keynes siyasetlerinde i
kullanma ve d kullanma ynelik zellikleri ayrmak ge
rekir. Keynes daha ok d kullanma ynelik siyasetleriy-

61
le nlenmitir: altn deerine dnn eletirisi, Bretton
Woods para konferansna sunulan plan. Ama, aslnda, ie
ynelik siyasetin koulu olarak ortaya kmas balamnda
ikincildir. Gerekten de, Keynes siyaseti her eyden nce
ite fayda salamaya yneliktir, hatta belli lde iktisadi
milliyetilikten de uzak deildir ve bu balamda Keynesin
merkantilizme olan hayranl tank gsterilebilir.

1. siyasetler: efektif talebin yeniden bala


mas. - Gene Keynes dncesini biretiren II. emaya
bakldnda, efektif talebi artrmaya ynelik siyasetlerin
tketim ya da yatrm yoluyla etkili olabileceklerini gr
rz ve bu ikinci durumda faiz oranlar siyasetiyle dolayl
bir biimde ya da kamu yatrmlar araclyla dorudan
bir etki sz konusudur. Dolaysyla, eylem deikesi g
rlr: tketim, faiz ve kamu harcamalar. Devlet bunlar
hayata geirmek iin ekonomik politikann iki esas enstr
manndan yararlanr: para arznn denetimi ve kamu har
camalarnn dzenlenmesi, bu balamda mali reeteler ve
bte harcamalar temelindeki bak alar devreye girer.
Ama Keynesin dncelerine sadk kalabilmek iin ek bir
enstrman gerekir: deneme derlemelerinin birinin bal
olan ikna etme. Gerekten de, kamuoyunu etkilemek ve
yzyllk klasik ortodoks dnceyle kristalize olmu tavr
lar deiirebilmek nemlidir.

A) Tketim. - Bylelikle, Keynes, tketimi artrmak


iin ncelikle birikim etkinliini acmaszca eletirir,
erdemle alay eder ve hatta rantiyenin tenazi yapma
sn isteyecek kadar ileri gider. Bu konuyu ileyen ok

62
nemli sayfalarda XVI. ve XVII. yzyllarn merkantilist'
lerinden (Laffemas, Petty, Fortrey, Barbon...), Malthus ve
Hobsondan ve Mandevillein Arlar Fablndan sz edilir,
faaliyetlerin kayna olan lks ve harcama yceltilir ve
cimrilik ve biriktirme alkanl mahkm edilir. Biz bura
da, rnekleme balamnda, kna Etme Denemelerinde yer
alan 1931 tarihli bir radyo ve televizyon yaynndan aln
m bir blmle snrlyoruz kendimizi.

yleyse, siz vatansever ev kadnlar, hemen, yarn


sabah sokaklara kn ve her yanda reklamlarla vlen
o harika ucuzluklara koun. yi bir i yapm olursunuz,
nk hi bu kadar ucuzluk olmamtr, dlerinizde bile
gremezsiniz bu ucuzluu. amar, yatak araflar, yatak
rtleri aln, en kk ihtiyalarnz bile karlayn. s
tne stlk yararl etkinlikleri yeniden balatarak vatan
dalarnza daha fazla alma keyfi balam olursunuz,
lkeninin zenginliine katkda bulunursunuz, Lancashire,
Yorkshire ve Belfasta da ans ve umut datrsnz.

Bununla birlikte, devlet ulusal tketimi artrmak iin


kitle psikolojisi maniplasyonlarndan daha farkl olanak
lardan yararlanr. Ailelerin gelir dzeyine bal tketim
eilimi farkllklar stnde younlaan yeniden datmac
bir mali politika toplumun tketim eilimini artrma ko
nusunda etkili bir yoldur. Bylece, sosyal adalet amala
r (gelirlerin adil dalm) ve ekonomik etkinlik (efektif
talebin canlanmas) amalar uzlar ve bunlar krkl yl
larn reformcu programlar temelinde birleirler: zellikle
Beveridge Plan. Bu siyaset Genel Teorinin sonularndan

63
hareketle daha bir dorulanm gzkr ve gerekten de
bundan byle maliye reformu stnde durulmayacaktr
artk; bu balanda yle bir dnce sz konusudur:

Sermaye art bireysel birikime tevik eden gerek


enin gcne baldr ve bu art byk lde zengin
snfn bolluklarndan arnd birikim yoluyla ynlendi
rilir. Ayn ekilde birikimi gerektii gibi tevik edebil
me gerekliliiyle yksek bir faiz orann dorulamak da
mmkn deildir.

B) Faiz oranlan. - Gerekten de, faiz oran Keynes si


yasetinin ikinci silahdr ve Keynesin yaptlarnda stn
de en fazla durduu konu para politikasdr. nk para
arznn denetimi ve resmi indirim oranlaryla ilgili mani-
plasyonlar liberal iktisatlar iin bile ekonomik politika
nn tip enstrmanlardr. Bu balamda kolay bir hedef sz
konusudur: faiz orann drmek iin para arz artrlr,
yle ki, dnem sermayesinin marjinal etkinlik erisi dik
kate alndnda tam istihdamla uyuabilen net bir yatrm
ak salanr.
Bu politikann somut forml olarak Keynes para paza
rna (open market) mdahalelerin genelletirilmesini ne
riyor ve bu konuda ok ak bir tutum sergiliyor:

Para otoritesi belli koullarda btn vadelerde bor


lar alannda iki ynde ilem gerekletirmeyi kabul etsey
di ve, dahas, eitli risk dereceleri olan borlar stnde
ilem yapmay kabul etseydi, faiz oranlar yelpazesi ve
para miktar arasndaki iliki dorudan olurdu. (...) Para

64
ynetiminin tekniine getirilebilecek en nemli pratik
mkemmellik belki de ksa vadeli faaliyetle ilgili olarak
tek indirim orannn yerine Merkez Bankas tarafndan
karmak bir arz getirmektir: tm vadelerdeki hisse se
netlerinin ve devlet tahvillerinin kesin fiyatlarla alnp
satlmas.

Bylelikle, speklasyon gerekesinden kaynaklanan


dorudan doruya nakit para aracl stnde youn
lam para otoriteleri faiz oranlarn ynlendirme gcne
sahip olabilirler ve Keynes tam istihdamn srekli olabil
mesi iin bu otoritelerin bu oranlar her zaman yeterince
dk dzeyde tutmalarn (a cheap money: ucuz para) is
ter. Konjonktr ok uygun olduunda bile tm istikrar
siyasetlerinin bir kez daha reddedilmesidir bu.

Patlamaya kar ila, faiz orannn ykselmesi deil,


dmesidir. nk faiz oranlarnn dmesi istikrarl ve
kalc bir iktisadi ortam hazrlayabilir. Ekonomik evrimin
gerek ilac, patlamalar yok etmek ve yar yarya bir
knt durumunu srdrmek deil, kntleri ortadan
kaldrmak ve patlamaya yakn bir duruma sreklilik ka
zandrmaktr.

Bununla birlikte, bu tr bir siyasetin snr para


tuzadr. Sermayenin marjinal etkisi otuzlu yllarn ba
nda Keynes ve adalarnn karlat durum gibi ok
zayf dzeylerdeyse, bir yatrm atlmna uygun faiz oran
hi kimsenin bor vermek istemeyecei kadar dk olma
ldr. Dolaysyla, sadece para politikasnn etkisiyle ilgili

65
belli bir snr ve devletin mdahalesinin daha ileri bir nok
taya, ekonomik politikann geleneksel enstrmanlarnn
tesine gitmesi sz konusudur. Bu konuda Keynesin derin
inanlarn aydnlatan bir alnt:

Gnmzde ve hi kukusuz gelecekte de sermaye


nin marjinal etki erisi birok nedenden dolay XIX. yz
yla oranla daha dktr. Dolaysyla, ada sorunlarn
arl ve zelliklerinin kayna ortalama istihdam dzeyi
ne uygun ortalama faiz orannn zenginler iin btnyle
kabul edilmez olabilmesidir, yle ki, bunu para miktarnn
basit maniplasyonlaryla dzenlemek mmkn olmaz.

Hi kukusuz, bu durumun kesin bir aresi vardr: bu


balamda hak ettii ilgiyi gremeyen ilgin peygamber
Silvio Geselkin Birinci Dnya Savandan ksa sre nce
ortaya att ve iktisat Irving Fisherin de yararland
nerileri benimsenebilir: eriyen para nerileri. Bu fikir
zgn ve aslnda ok basitti. Geselle gre, para, teki mal
lardan farkldr ve koruma masraflarn kaldramaz; dolay
syla, ayrcalkl bir deer rezervi olur (Keynesin deyiiyle
likidite tercihini aklayan bir durumdur bu) ve bundan
vazgeme bir faiz demeyi gerektirir, sonu olarak yatrm
konusunda engel oluturan bir durum ortaya kar. Buna
are olarak tedavldeki parann her yl postaneler tara
lndan belli bir cret karlnda damgalanmasn neri
yordu. Keynese gre, bu biimiyle uygulanmamaz olmakla
birlikte, bu yntem ilgin bir dnceden kaynaklanyor
du, nk damgann bedelinin yaklak olarak tam istih
dama gerekli yeni bir yatrm atlmna denk den serma-

66
yenin marjinal etkisi stndeki faiz oran fazlalna eit
olmas gerekiyordu.
Ama yzn baka bir tarafa evirdiinde daha gerek
idir:

Biz bugn faiz oranlarn etkileyen para politikas


konusunda olduka kukuluyuz. Yatrmn dorudan r
gtlenmesinde sermaye mallarnn marjinal etkisini he
saplayabilen ve toplumun genel karn gzeten devletin
srekli sorumluluk almasn bekliyoruz.

Fikir yaygnlk kazanmt: yetkililer, zel yatrm can-


landramadklannda kendileri bir kamu yatrm siyaseti
uygulamak zorundaydlar.

C) Kamu harcamalar. - Yatrm siyasetiyle birlikte


Keynesin mdahalecilik eilimi de glenir ve kendisi de
ancak kriz yllarndan itibaren nemli almalarn ger
ekletirebilme olana bulur ve bu balamda zellikle 31
Aralk 1933 tarihli New York Timesta kan nl Bakan
Roosevelte Ak Mektupu anlabilir. Bunun teorik anlamda
dorulanmas ancak Genel Teoride arpan ilkesinin sergi
lenmesiyle gerekleebilir. sizlie kar gerek talep dze
yini ykselterek mcadele etmek iin yatrmlarn artmas
etkili olur ve yatrmlarn zellikle bor fonlaryla, yani
bir bte ayla gereklemesi daha da glendirir bu et
kiyi.
Bor fonlaryla nk bu durumda yatrmn etkisi
ok nettir, bir baka deyile, vergilerle karlanan bte
harcamalarnda grld gibi, tketim talebinin herhan-

67
gi bir biimde dmesi tehlikesi yoktur. Kald ki, ancak
yetersiz istihdam durumunda hibir biimde enflasyonist
eilimlere yol amayan krediyle salanm btnyle pa
rasal bir finansman sz konusu olabilir, nk bu yatrm
mutlaka daha sonraki bir dnemde edeer bir birikim
getirecektir. Ayn nedenle, Klasiklerin dnd gibi
kamu yatrmlarnn zel yatrmlar geriletmesi ve yerini
almasndan korkmaya gerek yoktur.19 Gerekten de, klasik
sistemde retim ve dolaysyla da birikim hacmi belli ol
duundan bu tez inandrc gzkebilir ve kamu vergi ge
lirlerinin azalmasyla (dengeli, hatta fazlalk veren bte)
devletin uygunsuz harcamalar yznden daha az rekabet
le kar karya kalan zel sektr yatrmn kolaylatraca
dncesine gtrebilirdi. Ama Keynesi sistem iinde
fazladan bir kamu yatrm bakalarnn zararna kaynak
lardan yararlanma yoluna gidemez, nk harcamalarn
karlayabilecek kaynak art dourabilir - burada da tek
koul, hatrlayacamz gibi, ekonomide istihdamn yeter
siz olmasdr. Buna karlk, tam istihdam tekrar saland
nda kamu harcamalar balamnda ek abalar ek gelir
vergileriyle karlanacaktr ve Keynes bunu Sava Nasl
Finanse Edilir (1940) adl brornde hatrlatmtr.
Dolaysyla, dengeli bte tartmasz bir dogma deil
dir artk ve, tersine, kamu haramalarnn azaltlmas tam
istihdam gerekleebilecek biimde ayarlanmaldr ve bu
da, ileride greceimiz gibi, ak harcama ve dnemsel
bte "ye gtrr. Borla finanse edilen bir kamu harcama
lar siyasetinden gelebilecek ters etkiler sadece faiz oran-

19) Buna gnmzde safd etm e etkisi denir.

68
larnn ykselme olasldr. Dolaysyla, bunlara yaylmac
bir para politikasnn elik etmesi gerekir.
Bu ama karsnda, verimli olsun olmasn, her yatrm
iyidir, nk arpan srecinin temelinde yeni i alanlar
nn almasyla gelen dorudan gelirlerin artmas vardr ve
yaratabilecekleri retim kapasitesinin daha sonraki art
sz konusu deildir. Keynesin baz nl formllerinden
sz edebiliriz burada:

Kesin bir isizliin hkm srd bir dnemde, ya


rarlar kukulu da olsa, kamusal etkinlikler bedellerinin
karln misliyle derler.

Ya da:

Piramitlerin ina edilmesi, depremler ve hatta sava,


devlet adamlarnn eitimi klasik ekonomi ilkeleri iinde
daha iyi bir zmle kartlat takdirde zenginlii art
rabilir...

Ve u son gereke...

En kabul edilebilir i, toprakta altn madenleri adyla


bilinen delikler amaktr: dnyann gerek zenginliine
herhangi bir ey eklemedii gibi, yararsz bir emek dou
ran bir etkinliktir bu. (...) Devlet adamlarna gre bor
alman paralarla byk harcamalar dorulayabilecek tek
olay sava durumudur, ayn ekilde, altn karma al
malar da bankaclar tarafndan salkl bir finans olarak
grdkleri yerin kazlmas iin tek bahanedir. (...) Eer

69
Hazine eski ieleri kt paralarla dolduracak olsayd,
daha sonra kent kalntlaryla doldurulacak ssz maden
lerde uygun derinlikler asayd ve zel teebbse brak
nz yapsnlar (paral yerlerin iletilmesi hakk tabii ki ak
artrma yoluyla verilecektir) ilkelerine gre yeniden para
karma izni verilseydi, isizlik ortadan kalkabilirdi. (...)
Dorusu, evler ya da yararl baka eyler yapmak daha
akllca bir i olurdu.

Bu, Keynes dncesinin temelidir: bilinli bir yatrm


politikasn srdrmek ve kr otomatizmlere, zellikle de
barbar rlik altn lsne teslim olmamak. Dolaysyla,
tam istihdama ulamak iin eylem zgrln bulabil
mek amacyla alnmas gereken ilk nlem bu modas ge
mi vesayetten kurtulmaktr.

2. D politikalar: yeni bir uluslararas para dze


ni. - Keynes, 1913te yaynlanan ilk kitab Hint Paras ve
Maliyesinde yle diyordu:

iktisadi rgtlenmemizin en hassas dzenlemelerini


srekli biimde talihli bir aratrmacnn keyfine, yeni bir
kimyasal ynteme ya da Asyadaki fikir deiikliklerine
brakmamz anlalr bir ey deildir.

Ve altn ls sistemi o zamandan beri, 27 Eyll


193l de, Mac Donald hkmetinin kararndan alt gn
sonra, The Sunday Expresste lirann altna evrilebilirlii
uygulamasndan vazgeildii aklanncaya kadar srekli
eletirilmitir.

70
Altn zincirlerimizin kopmasndan zevk duymayan
ngilize rastlamak zordur. Mantkl olan yapabilmek iin
nihayet ellerimizin serbest kaldn hissediyoruz.

A) Altn lsnn eletirisi. - Keynes Para Reformu s


tne Denemenin birinci blmnde altn lsne kar
argmanlarn son derece sistemli bir biimde anlatr. Bun
lar aama halinde sralanrlar. ncelikle sava ncesi
paritelere dne ynelik her trl deflasyonu reddeden
konjonktrel bir tavr alma durumu. Deflasyon istenmedi
inden, ayn zamanda gerekesi olan bir reddetme durumu:
ekonomik faaliyette adaletsizlik ve kntnn kayna;
sonuta kanlmaz sosyal tepkiler dourabileceinden
mmkn deildir bu. Dolaysyla, en iyi koullarda, altn
lsne dnle, sava enflasyonunun dikkate alnmas
iin byk bir devalasyonla yeni bir paritenin olumas
gerekir. Ama o zaman da sabit kambiyolara dne kar
daha temel, ikinci argman devreye girer. Keynese gre,
i fiyat istikrar ya da kambiyo istikrar arasnda bir tercih
sz konusudur ve Keynes bilinli bir tavrla i faaliyetin
korunmas amacyla birincisini tercih eder. Bu durumda
kambiyo dalgalanmalarnn ulusal ekonomiyi dnya fiyat
larna kar korumas gerekir. Nihayet, nc argman
altn lsn kabul eden devletlerin kendilerini dar
dan gelen dalgalanmalara teslim etmeleridir. XIX. yzylda
bu rastlantlar altn madenlerinin kefine balyd. Birinci
Dnya Savandan sonra ise ABDnin Federal Reserve Bo-
ardunun iyi niyetiyle balantldr, nk Keynes Ameri
kan para otoritelerinin biriktirdii muazzam stoku grnce
altn fiyatnn bunlara bal olduunu ok iyi anlamtr ve

71
bu balamda merkez bankalar arasnda gerek bir ibirlii
olabileceinden phelenir.
Dolaysyla, bu argmanlarn tm tek bir fikir evre
sinde dner: daha sonra syleyecei gibi, tek bir amaca
ynelmeleri gereken ulusal ekonomik politikalarn ba
mszl fikri: tam istihdam fikri. Bunun iin dardan
gelen deflasyonist basklar ve dolaysyla altn lsnn
ve bunlar oluturan retinin kurallarn reddedebilecek
durumda olmak gerekir. Bu konuda Genel Teoriden alnan
bir pasaj son derece aydnlatcdr:

Bu hatal teorinin etkisiyle Londra kenti dengeyi


srdrebilmek iin yava yava hayal edilebilecek en teh
likeli teknii buldu: bir yandan kesin kambiyo pariteleri
empoze ederken indirim oranlarn deitirmek. Bu po
litikann anlam, lke iinde srdrlebilecek, tam istih
damla uyumlu faiz oranndan btnyle vazgemekti.
Aslnda, demeler dengesi ihmal edilemeyeceinden bu
alanda denetimin salanabilmesi iin kendiliinden bir
aracn gelimesine izin verilmitir: i faiz orann korumak
yerine onu kr glerin etkisine teslim etmek...

Dolaysyla, zerk bir i siyaset ve ulusal yatrmlar


araclyla tam istihdama ulaabilmek iin uluslararas ti
caretin kurallarndan kurtulmaya alma konusunda du
raksamamak gerekir ve bu amala kur deiikliklerine ama
ayn zamanda belli bir gmrk korumacl uygulamas
na da gidilebilir. Ama bu yolda arlk doru deildir ve
lam istihdamn btn lkelerde gerekleebilmesi iin daha
esnek uluslararas bir para sisteminin devreye sokulmas

72
gerekir. Bylece, Nisan 1943te Keynes Plan duyurulur,
onun yerini Bretton Woods Konferans srasnda ok daha
az yeniliki ama dnemin siyasal g dengeleri asndan
kesinlikle daha gereki olan Amerikal rakibi White Pla
n alacaktr.

B) Keynes Plan. - R. Mossenin20 syledii gibi, Keynes


Lordlar Kamarasnda plannn anahatlarn anlattnda
geleneksel tavrn yle sergiliyordu:

- Sterlinin d deerinin i deere uygun olmasn isti


yoruz, tersini deil.
- Kendi i faiz oranmz stndeki egemenliimizi sr
drmek istiyoruz ve onu olabildiince dk tutmak
istiyoruz.
- D etkilerden gelen bir deflasyonu kabul etmeyece
iz.
- Faiz orann ve i ekonomiyi d artlara gre ayarlama
nn yolu olan kredi kstlamalarn kabul etmiyoruz.

Bu ilkelerin ortaya atlmasyla, plan, dnyann gele


cekteki iktisadi ynetiminin temel direi olabilecek ulus
lararas para kurumu Takas Anlamas evresinde dzenle
niyordu ve bunun yerini daha sonra yeniden yaplanmaya
yardm zel ajans alacakt; finansal abluka silahndan ya
rarlanarak bar tesis etmekle grevli bir rgt; hammad
de fiyatlarn ve stoklarn denetleyen brolar; uluslararas

20) R. Mosse, Les problemes monetaires intemationaux, Paris, Payot,


1967.

73
yatrm bankas; konjonktrel dzenleme servisi... Grl
d gibi, hedefler ok geniti!

Takas Birlii de gerek bir merkez bankalar uluslararas


bankasdr ve ilevi dnya leinde kredilere yn vermek
tir. Bu amala, acil para talebinde bulunmadan, ancak her
devletin uluslararas ticarete katlmnn dikkate alnmasyla
borlanabilecei miktar belirterek ye devletler adna he
saplar aar. Kaytlar uluslararas lekte tutulur ve Bancor
belli bir altn miktarna gre tanmlanr. Buradan hareketle
Takas Anlamas Birlii karlkl kredi ilkesinde kapal bir
sistem gibi alr: ak bteli lkeler borlanrlar ve bt
eleri fazlalk gsteren lkeler bor verirler, uluslararas d
zenlemeler herhangi bir ticari bankadaki gibi basit ilemler
le (hesaptan hesaba virman) gerekletirilir. Hi kukusuz,
kurumun sreklilii iin uluslararas dzenlemelerde den
gesizliklerin ok youn, zellikle de ok kalc olmamalan
gerekir. te yandan, yelerin de disiplinli olmalar gerekir
ama bu balamda en byk zgnlk bu disipline hem ala
cakllarn hem borlularn uymalandr.
Gerekten de, bte aklar srekli olan borlular mali
cezalara arptrlrlar (Birlie altn verme; kademeli faiz
a ) ama zellikle koullarn dzeltici nlemler almak
/orundadrlar: ksa vadeli sermaye hareketlerinin dene
nini ve devalasyon. Burada, Keynesin belli bir kambiyo
esnekliini konuna kaygsn grrz. Ama bor verenler
d> ba l .luladlar, nk sistem iinde grlen denge-
s l l l k l e i d .alat da sorumluluk paylar vardr. Finansal
yi ldei (k m ila. lda denmeyen faizleri) dnda yayl
ma. ya . il. I.. nlseek .orundadrlar: kredi artrm ve1

1
i talep; gmrk borlarnn azaltlmas; gelime amacyla
uzun vadeli bor vermeyi kabul etme; ve paralarn yeniden
deerlendirme. Dolaysyla, dnya ekonomisinin gelimesi
iin birikimcilik tavrnn zararl olduu dncesi ortaya
kar - bir kez daha biriktirmenin zararlan dncesi gr'
lr. Bte fazlalklar satn alma ya da darya kredi verme
yoluyla yeniden deerlendirilmelidir ve ncelikle de altn
biriktirmekten kanmak gerekir. te yandan, Birlik altn
satn alabilir ve kaynaklar uluslararas camialar iin daha
yararl etkinliklere doru ynlendirebilir ama asla satmaz,
nk bylesi merkez bankalarnda verimsiz birikimlerin
tutulmasn destekleyici bir tavr olur. Bylece, Keynes Pla
n, ABDnin hibir ie yaramayan altn biriktirmek yerine
Birlik araclyla 26 milyar dolarlk bor verme faaliyetine
katkda bulunmasn ve kredilerden yararlanmasn tavsiye
ediyordu. Hi kukusuz, Amerikann ekincelerini ve Bret-
ton Woodsta o kadar verimli olmayan White nerilerini
kabul etmesini aklayan budur.
Keynesin i plan dncesinin uluslararas planda sii
reklilii ak ve kesindir. Kolaylklardan yararlananlar h<>r
alan -dolaysyla harcayan- lkelerdir ve kredi vcrenle
yani biriktirenler- dzenleme mekanizmalarnn < m
stlenirler. Gerekten de, deflasyon taknts sim i v< m
nedenle gnmzde btn dnyay kuatan olu/ yll!
enflasyon srecinden sonra Keynes Plannn yenili! I......
baka bir gzle ve 1967den itibaren de zel In id* 1* *1 I ***
gibi baz ge gelen somutlatrmalara belli bil ek..... ..
baklmaktadr.
Ama, belli lde kendilerinin yol al b kon)on!
tr deiikliine ramen, Keynesi dmele .......... t

75
evrelerin dncelerini derinlemesine deitirmitir ve
bu nedenle baz ekonomik politika deneyleri balamnda
pratikteki Keynesilikten sz etmek abart olmaz.

II. - ki sava aras dnemin


atlm politikalar

Anglo-Sakson lkelerinde, mihver glerinde ve bir


lde de Fransada anahatlaryla Keynesi dncelere
uygun atlm siyasetleri hayata geirilmitir.

1. Amerikan New Deal'. - Krizin bandan itibaren,


Bakan Hoover, ayn dnemde Bat dnyasnn baka bl
gelerinde neredeyse genel kabul gren dncelerle uygu
lanan deflasyon siyasetlerine srtn dnerek baz nlemler
almt. Ama Amerikan ynetimi o dnemde banka iflasla
r yznden tedavldeki para miktarndaki olaanst s
kkln farknda deildir: 1929-1932 arasnda 5.000den
fazla banka iflas etmitir! Zaten ada para iktisatlar
sirklasyondaki bu d nedeniyle krizin derinletiini
sylyorlar: zellikle M. Friedman ve A. Schwartz.21
1932 seimlerinden sonra Roosevelt ve ekibinin ald
ilk nlemlerin amac da reflasyondur. Paray hareketsiz
klma ve altn ihrac yasaklanr, gm para basm serbest
braklr, altn olarak karlna baklmakszn kt para te-
davle k.mlr ve zellikle altna oranla dolar kuru aamal

. 1) M I l . m . m v r A . S c h w a r t z , A M o n e t a r y H i s t o r y o fU n ited Sta-
rv , I 'l i l m i I l l v r . l l y lr r s u , 1 9 6 i .

7(>
olarak drlr: 30 Ocak 1934 tarihli Gold Reserve Acte
gre, resmi oran ons karl 35 dolardr; bakan Nixonin
15 Austos 1971 kararlarna kadar korunmutur bu oran.
Keynes nerileri nda yorumlanan bu nlemlerin tm
ABDyi altn ls kurallarndan kurtarmakla eanlamldr
ve bu balamda ama ekonomik faaliyetleri hzlandrmak
niyetiyle hzl bir i para arz uygulamasna gemektir.
Bu hareketlenmeye elik etmek amacyla federal h
kmet bir kamu harcamalar siyaseti benimser ve ayn za
manda tarm, sanayiyi ve kamu almalarn hedef alr.
Hatta devlet -daha nce grlmemi bir olaydr bu- Ten
nessee Vadisinde kurduu ulusal fabrikalarn ve barajla
rn ynetimini de stlenir. Burada da, Keynesi fikirlerin
nda, New Deal zel harcamalarn yerine kamu harca
malarnn getii bir irade eklinde ortaya kar. Bunun
la birlikte, i evrelerinin basksyla kamu harcamalar
1937den balayarak yeniden dengelenir. Global bilano
da altst olur ve belirsizleir. 1933ten sonra bir gelimenin
balad kesindir ama zayf kalmtr bu gelime, nk
kinci Dnya Sava arefesinde 1929 ylnn rekor rakam
larn tutturmak mmkn olamamtr. Keynesilere gre
New Deal olmasayd knt daha derin olurdu ve ABD
leinde tam istihdama kavuabilmek iin devlet har
camalarnda ok daha ileri gidilmesi gerekirdi. Keynesin
kendisi de Rooseveltin tereddtlerini eletiriyordu. 1914
yaznda yaptklar tek grmede onu kesinlikle ikna et
meyi baaramamt.
Ama neoklasikler New Dealn gerek etkinliine inan
mamlardr pek ve en iyi ihtimalle, aslnda uygunsuz bir
mdahalecilikle, zel yatrm motivasyonunu engelleyerek

77
canlanmay engellemekten sorumlu tutmadklarnda Fri
edman gibi onun parasal etkisini tanrlar!

2. Britanya'nn ekonomi politikas. - Britanyada


ekonomi politikasnn yenilenmesi o kadar etkileyici
deildir ve bu durum yle bir dnce dourabilmitir:
Keynesin savaa kadar kendi lkesinin ynetimi stnde
dorudan bir etkisi olmamtr. Bununla birlikte, 1931de
altn lsnn terk edilmesi, sonunda, onun 1923ten
beri salk verdii dk faiz oran politikasnn uygula
nabilmesine olanak salyordu. Ve gerekten de yzde
2ler civarnda tutulabilen bir iskonto oran i yatrmn
canlanmasyla atba gidecekti ve bunun gerek etkisi
nin ne olduunu bilebilmek de pek mmkn olamam
tr. Her ey, Britanya nihayet dnya apndaki rolnden
vazgemi, kendi iine kapanm, sistematik bir biimde
denizar yerlere gideceine i byme snrlarn kefe -
diyormu gibi olup bitiyordu. Keynesin anlatt iktisadi
milliyetilik, hi kukusuz, bunu yaayan ve sistematik
uluslararasclm erdemlerine olan inanlar sarslan i
evreleri tarafndan paylalyordu.
Ayn dnemde ve bir yandan da klasik banazla ok
gl bir balln tankl olan dengeli bir bteyi koru
yarak tarmda da destek nlemleri alnmtr: telafi edici
sbvansiyonlarla gvence altna alnan fiyatlar ve sanayi:
kmr, demir-elik sanayisine yardm ve bir yandan da
evre dzenlemesi siyasetleri.

3. Mihver glerinin devletilii. - Parlamenter


demokrasiye ve bara ok bal Keynesin ilgi alanlarn-

7H
dan ok uzak motivasyonlar izleyen Almanya, talya ve
Japonyann otoriter rejimleri gerekten de sonunda efek
tif talebi artracak ve yetersiz istihdamn stesinden ge
leceklerdir. Tm ekonomik zellikleriyle politikalar Key-
nesilie yakndr. Dolaysyla, burada bundan sz etmek
keyfi bir tavr deildir, nk isizlie ok ksa zamanda
are bulmalar dnya kamuoyunu etkilemitir ve bir kar
latrma yapldnda bu durum liberal ekonominin et
kinliine olan gvenin sarslmasna katkda bulunmutur.
Bununla birlikte, seferberlik btn retici kaynaklaryla
birlikte sava hazrln srdrr ve bu devletlerin ulatk
lar devletilik dzeyinin Keynei motivasyon siyasetle
riyle hibir ortak yan yoktur.

4. Fransa'da Halk Cephesi. - Baz benzerliklere ra


men, Fransann 1936dan itibaren deflasyona srtn d
nerek izledii ekonomi politikas gerek anlamda Keynei
bir politika olmamtr. Gerekten de, birtakm nlemler
alnmtr: memur maalarndan Laval kesintisinin
kaldrlmas ve Matignon Anlam alarndan sonra c
retlerin genel olarak ykseltilmesi, tahl fiyatlarn des
teklemek amacyla Office national interprofessionnel du
hlenin hayata geirilmesi, Caisse nationale des marchds de
lEtatmn kuruluuyla balatlan nemli alma program
lar, rekor bte ann kabul edilmesi ve bununla ba
lantl olarak devlete avans veren Hzinenin ihtiyalarn
karlamak amacyla daha yaylmac bir para siyasetinin
izlenmesi iin Banque de France reformu, frankn serbest
braklmas, nihayet 1 Ekim 1936 para kararndan son
ra sabit parite kurallar kesinlikle bir reflasyon ve etek

79
tif talebin artmas istikametinde gelimiler ve istihdam
artrmlardr, zellikle isizlikle ba etmek iin de baka
bir nleme bavurulmutur: alma sresinin haftada 40
saate drlmesi.
Bylece, yetersiz istihdamla Keynesin savunduu gibi
gerek retim artyla deil, daha ok igcnn azal
masyla mcadele edilebilmitir. Ve 1935-1938 arasnda
isiz says yar yarya azalmsa da, retim 1929 ylna
gre aa yukar yzde 20 orannda azalmtr. Arzdaki
bu gecikme cretlerin gerek anlamda ykselmesini en
gelleyen ve Haziran 1937 ve Mays 1938de iki yeni deva
lasyon empoze eden enflasyonist gerilimlerin ok canl
olmasn aklar. Politika zellikle retimi artrmak ama
cyla Halk cephesinin dalmasndan ve Nisan 1938de
Daladier hkmetinin i bana gelmesinden sonra (Paul
Reynaud Kasmda maliye bakan olur) sapar: bir sa
va devalasyonu orannn kabul edilmesi, Banque de
Francen para pazarna mdahalesinde open marketin
kurulmas, fazla mesailerle 40 saatlik alma yasasnn
dzenlenmesi...
Eer Keynesilikten sz edilebilirse, olsa olsa rtk
bir Keynesilikten sz edilebilir... ikinci Blum kabinesin
de maliye bakanl mstearl yapan P Mendes France,
Fransz yneticilerin ancak 1938de Genel Teoride geli
tirilen fikirleri anlayabildiklerini syler.22 A. Sauvynin
hatrlatt gibi,23 Fransz kamuoyu iin o zamana kadar

22) Les Cahiers de la RtpublUjue iinde, Eyll 1960.


23) Htoire iconamicfue et saciale de la France entre les deux guerres,
lris, l'uyurd, 1963.

80
Keynes sadece Almanyann tazminat demesine ve dola
ysyla Fransann karlarna kar kan bir polemikiydi.
Fikirleri yeni yeni reniliyor ve tartlyordu ve Keynes
referansnn belirginlemesi ancak Beveridge Raporuyla
gerekleebilecekti.

III. - "Refah" politikas ve tam


istihdam aratrmas

Welfare-state ve Full-employment krkl yllar boyunca


Keynes dncelerinin yerlemesine tanklk eden iki ifade
dir.

1. Beveridge Raporlar. - Sosyal gvenceler ve ek hiz


metlerle ilgili ilk resmi rapor Kasm 1942de sunulmutur.
Buradaki iki ama, sefalete kar sava ve hastalkla m
cadeleydi: ulusal gelirin yeniden dalmn salayacak bir
bte katksndan ve yardmlardan en fazla yararlananlar
da normalde en byk vergi mkellefleri deildir.
Ama Mays 1944teki ikinci rapor daha zel bir karak
ter tar ve aklda kalan bir bal vardr: Du travail pour
tons dans une societe libre (zgr bir toplumda herkese i).24
sizlikle mcadele yollarn gsterme konusunda daha ile
ri gider. nerilen giriimin temelinde Keynesi dnceler
yatar. Gerekten de, blgesel sanayilerle ilgili nlemler ve
emek pazarnn rgtlenmesiyle birlikte Lord Beveridgcin
istedii udur:

24) Franszca ev., Paris, Domat>Montchestien, 1945.

81
leride devletin yeni bir kamusal ilev stlenmesi
gerekir: tamamen yeterli bir kesesinden deme durumunu
salamak ve sonu olarak yurttalarn youn bir isizlie
kar korumak... nk efektif talep toplumdaki insan
potansiyelini tmyle istihdam etme konusunda yeterli
olamaynca isizlik olur.

Bu, resmi bir kalemden, ilk kez, saf halde bir Keynes-
iliin ifadesidir. Bununla birlikte, u da bir gerektir ki,
1938-1939 yllarnda sve hkmeti kamusal finans ala
nnda buna yakn bir yaklam benimsemi, konjonktr
deki dalgalanmalar dengelemek amacyla dnemsel bt
e kavramn getirmiti. Ama Genel Teori referans henz
rtkt o dnemde. Neredeyse ayn dnemde Britanya
hkmeti tarafndan yaymlanan istihdam stne Beyaz
Kitap bu eilimi belirginletiriyor ve bir iktisat genel kur
may olutururken u temel amaca yneliyordu: sava
tan sonra istihdam yksek ve istikrarl bir dzeyde tutma
sorumluluu. Bylelikle, Keynesin etkisi Britanyann ik
tisadi ynetiminin gelimesinde belirleyici olmutur.

2. stihdam siyasetlerinin yaygnlamas. - ABDde


de benzer bir gelime grlmtr. Sava sonunda Keynesi
dncelerin kk salmas Harvard ekonomi evrelerinden
i evreleri ve devlet yneticilerine geer25 ve H. Truman
dneminde Employment Actin kabul edilmesiyle (1946)
hayata geer. Bylece, ktisadi Danmanlar Komitesi (Co
uncil of Economic Advisers) bakan nezdinde yrrle girer

25) Bu konuda bkz. ]. K. Galbraith, Com m ent Keynes vient en


Am erique, Fratemite, finances etfantaisie, Denoel, 1971 iinde.

82
ve bakana tam istihdam, retim ve satn alma gcn
canlandrmak amacyla tm programlann, glerini ve
kaynaklarn kullanacak olan bir ekonomik politikayla yar
dmc olma amacna ynelir. Bununla birlikte, altml ylla-
nn sonuna ve Bakan Kennedynin Beyaz Saraya geliine
kadar metin sadece bir irade beyan olarak kalacaktr.
Nihayet, BM nclnde Keynesilie daha byk bir
evrensellik tannacaktr. BM artnn 55. maddesi ak seik
bir biimde tam istihdam aratrmasndan sz etse de, bu
balamda zellikle 1949da bir uzmanlar grubu tarafndan
yaymlanan rapor nemlidir: modern ekonomi politiin te
mellerini sergileyen tam istihdam amacyla ulusal ve uluslara
ras dzeyde nlemler. Gerekten de, yle denir bu raporda:
Aka bu amaca ynelik bir ynetim siyaseti olmadan
kendiliinden bir tam istihdam dzeyinin oluabileceini
dnmek iin bir neden yoktur... Ve arkasndan da u
tespit yaplr: Her hkmet efektif talebi artrmaya ynelik
bir telafi nlemleri sistemini tantmak zorundadr.
Liberal banazlk uluslararas rgtlenmeler iinde bile
Keynesi devrimin stnln tanr ve BMnin en nem
li amalarndan biri bu tr politikalar srdrmek zere
tm ye devletler iinde uzmanlannn normal bir sistem
kurmak zorunda olduklar ulusal muhasebe" modelininin
gelimesini nermek olacaktr.

IV. - Ulusal muhasebeler

Keynes ulusal muhasebeleri ya da ekonomik bteleri


bulan kii deildir, nk ondan ok nce birok ara-

83
trmac zenginlik ya da ulusal gelir deerlendirmeleri
yapma abas iinde olmulardr. Szgelimi, XVII. yz
yldan balayarak Britanyada King, Young, Pettynin a
lmalarndan ya da XVIII. yzylda Fransada Vauban,
Quesnay ve Lavoisiernin almalarndan sz edilebilir.
ki sava aras dnemde baz iktisatlar tarafndan baz
istatistik aratrmalar yaplmt: Britanyada Colin Clark,
Colson ve Fransada Duge de Bernonville, ABDde Martin
ve Kuznets vb.26 Ama Keynes teorisi ekonomi muhasebesi
almalarn hzlandrrken nce nemli ekonomik faa
liyetin daha ak bir tanmn verip ekonomi politikalar
alannda dorudan kullanlabilirliini gsterir onun.

1. Kmelerin tanm. Ulusal muhasebeler olu


turma abas iindeki istatistikiler bir araya getirilebilir
verilerden hareketle anlaml birtakm byklkleri orta
ya karma kaygs iindedirler. Dolaysyla, ortaya kan
sonularn geerliliini, dahas tutarlln salamak iin
iktisat teorisinin acil destei gereklidir. Buna gre, ulusal
muhasebe sadece yardmc bir disiplin deildir, iktisat bili
minin dallarndan biridir.
Genel Teoriden nce, Say Yasasna dnk en azndan
rtk bir gndermeye gre, ulusal faaliyeti deerlendirmek
iin retilen, datlan ya da harcananlar balamnda bu
kavramlar birbirlerinden ak seik biimde ayrmadan
bir mantk yrtlyordu. Efektif talep ilkesinin gelii

26) ll konuda bkz. H.Culmann, Les comptabilites nationales, co


"Um- .i'' H'/"no. I 165, Paris, PUF, 2 .bas. v e J .Marczewski, Comptabilite
iMtmufc, Paris, Dlloz, l% 5.

84
Keynesi ulusal muhasebelerin normallemi byklkle
ri iinde artk bildik olan yaklam ak seik bir bi
imde ayrmaya gtrecekti: Harcama, Gelir, rn. Key
nes gnmzde okunmas ok zor gzken -bu kavramlar
daha yeni aydnlatlabilmitir- bu aklama almalarna,
Genel Teorinin tanmlar ve kavramlara ayrlm ikinci
kitabnda girmitir. Bu okumalar kolaylatran da Guide to
Keynes27 adl yaptyla Hansen olmutur.

Genel Teoride gelir kavramna dayal yaklam bi


imi vardr. Birincisinin hareket noktas tm yatrm ve
tketim harcamalandr; kincisi farkl retim etkenleri
gelirlerinden hareket eder; ncs ise retim maliyet
lerinin snrl total satlarndan hareket eder.

Dolaysyla, birinci yaklam ulusal harcama yaklam


dr ve lkenin faaliyeti tketicilerin toplam alverileri
(C) ve yatrm harcamalaryla (I) deerlendirilmelidir:
C+I=Y. Keynes bu iki kmeyi -tketim ve yatrm- biraz
kark bir yolla sunuyor: tketicilerin alverileri irketle
rin toplam satlar (yani i hacimleri) ve baka irketler
den yaptklar kendi alverileri arasndaki farktr; yatrm
harcamalar belli bir dnemin banda ve sonunda retici
sermayenin deeri arasndaki sapmayla deerlendirilir.
kinci yaklam, datlan gelirlerin toplamna denk
den ulusal gelir yaklamdr: irketlerin yararlandklar
retim faktrleri ve irketlerin krlar.

27) Franszca ev.: Introduction la penste keynesienne, Paris, Duno


1967.

85
Nihayet, nc yaklam, irketlerin satlarna (yani
i hacimlerine) denk den milli hasladr ve bu satlarn
azalmasna Keynes kullanm maliyeti der ve bu aslnda
baka irketlerden yaplan almlar sonucu art donanmn
ypranmasdr. Dolaysyla, bu nc tanm gncel net
katma deer anlayna denk der.
unu da belirtmek gerekir ki, Keynesin harcamay ilk
yaklam biimi olarak benimsemesi bir rastlant deildir.
Aslnda, kavram edeerdir ama aralarnda bir neden-
sellik durumu vardr. Bununla birlikte, efektif talep ilkesi
uygulamasnda retim ve gelir dzeyi toplam tketim ve
yatrma baldr. Dolaysyla, bunlarn bugnk sunulu
larnda geliri bir kalk kmesi olarak alan normallami
ulusal muhasebe (BM-OECD modeli) ve temeli retim
olan Fransz ulusal muhasebesi Keynesi anlaylara bal
deildirler bu noktada.
Gerekten de, Genel Teorinin hedefi deikeler arasn
daki ilikileri ortaya karmaktr ve bu balamda ekonomi
hesaplar sistemin ulat denge durumunu geriye dnk
olarak gstermekle snrlayamazlar kendilerini. Dolaysy
la, entegre olmu hesaplarn tutarllnn tesinde, ileriye
dnk iktisadi btelerin oluturulmasnda bir dzenleme
srecinin analizine doru gitmek gerekir.

2. leriye dnk iktisadi bteler. - ktisadi bte


terimi iinde, gelecek bir dnem iin (bir yl ya da alt ay)
ulusun tm kaynak ve istihdam gcn ileriye dnk ola
rak deerlendirme iradesi yer almaktadr: devletin reete
leri ve harcamalar sayesinde finans yasasnda gelenek
sel olarak yaplm olanlarn geniletilmesiyle. Keynesin

86
balatt ilk almalardan hareketle bu yne doru gidil-
mitir.
Bylece, 1941de yaynlanan, J. E. Meade ve J. R.
Stoneun ngiliz muhasebelerini anlatt ilk Beyaz Kitap,
sava harcamalarnn yl iinde finanse edilme biimini
ngrmek amacyla hemen kullanlmaya balamtr. Gr
dmz gibi, Beveridge Raporu, ksa sre sonra devlet
btesinin gerek bir tam istihdam ulusal btesi iinde
yer almasn ve kamu harcamalarnn ngrlen zel t
ketim ve yatrm harcamalarna eklendiklerinde uygun bir
efektif talep dzeyi salayacak biimde dzenlenmelerini
neriyordu. Ayn giriim 1946 tarihli ve nl Bakann Bir
liin Durumuyla lgili Olarak Kongreye Sunduu Yllk Rapo
ru oluturan Amerikan Employment Billini ve iinde bir
ulusal btenin yer ald eki de esinlemitir.
Yntem genellemi ve kurumsallamaya kadar gidebil
mitir. Bylelikle, Fransada, I956dan beri, ktisadi ve Mali
Rapor -yani ertesi ylla ilgili olarak iktisadi bte-, 2 Ocak
1959 tarihli kararnamenin mecburi kld bu uygulama,
finans yasas gerekelerinin geleneksel sunuunun yerini
almtr. Ve bu ngrleri gerekletiren maliye bakanl
ngr ynetimi ve istatistik ve iktisadi aratrmalar ulusal
enstits devlet btesinin hazrlanmasnda ve daha genel
olarak ta konjonktrel ekononomi politikasnda nemli
bir role sahiptir.
Ama, iktisadi bteler teknii Keynesi dncelerin
dorudan bir yansmas olsa da, bunlarn tm mutlaka
Keynesi dnceler deildir. Gerekten de, bunlarn bu
ekilde nitelenebilmeleri iin Genel Teorinin gelitirdii
emadan esinlenmi olmalar gerekir, yani son talebin, bir

87
baka deyile efektif talebin temellerinin temel bir deer
lendirmesine dayanmalar gerekir.
Bu balamda, J. Benardn bir sunuuna gre,28 Key-
nesi tip model konjonktrel sapmal global bte
modelidir. lk etapta total olarak bir emekten yararlan
ma durumuna denk den potansiyel gayr safi milli hasla
hesaplanr. Dolaysyla, tam istihdam salayan bir retim
dzeyini tanmlar. kinci etapta efektif son talebin eitli
unsurlar yanstlr: onu potansiyel gayr safi milli haslaya
balayan tketim fonksiyonu araclyla tketime ulal
mas gerekir; ayn zamanda, ada almalarda bir ser
maye katsaysyla bir retim dzeyine balanan yatrm
(sermayenin ve faiz orannn marjinal etkisine bal klan
Keynesi anlaytan uzaklama); egzojen bir uygulama
ya tabi tutulan, yani model dnda belirlenen ihracatlar
ve kamu harcamalar. nc etapta ise daha nce elde
edilen iki sonu karlatrlarak konjonktrel sapma irde
lenebilir: bir yanda potansiyel gayr safi milli hasla, te
yanda efektif harcama. Birincisi kincisinden fazla oldu
u takdirde, deflasyonist konjonktrel bir sapma ve bir
yetersiz istihdam riski ortaya kacaktr. Tersi durumda
sapma enflasyonisttir ve fiyat artlarnn hzlanmas
beklenmelidir. Her iki durumda da dzenleyici nlemler
devreye sokulabilir ve birincisinde kamu harcamalarnda
art, kincisinde dme sz konusudur.
Bu tipik Keynesi yntem ncelikle Britanya ve
ABDde, ama ayn zamanda da J. Tinbergen nclnde

28) J. Benard, Comptabilite nationale et modeles de politiq


economique, Paris, PUF, 1972.

88
tmyle biimselletirilmi ilk ekonometrik modellerin g
rld Hollandada, skandinav lkelerinde ve Fransada
(1965: Zogol modeli; 1971: Deca modeli; 1977: Metric
modeli) iktisadi btelerle ilgili ilk almalar esinlemi-
tir. Ama ksa vadeli ngr makromodellerine bavurma
ABDde byk bir gelime gstermitir ve, son yllarda
monetarist esinlenme n plana ksa da, zellikle L. R.
Klein, M. K. Evans, A. S. Goldberger vb. ile temel al
malar byk lde Keynesi almalardr.29
Vaktinden nce olgunlaan Keynesilik New Deal
dneminde ABDde gerekten ilk altn an yaam
sa da, Kasm 1960ta Bakan Kennedynin seilmesinden
sonra demokrat ynetimin yeniden iktidara gelmesiyle
etkisi ok net ve zellikle ok bilinli ve rasyonel olmu
tur.

V. - ABD'de demokrat ynetimin


"New Economics"!30

O dnemde ]. F. Kennedyyi esinleyen -ve daha son


ra Istisadi Danmanlar Komitesinin atsn oluturacak
olan- iktisatlar arasnda zellikle E A. Samuelson, W.
H. Heller, K. Gordon, J. Tobin gibi hocalar ve daha son-

29) Bkz. K. C. Kogiku, Introduction aux modeles macroeconomiques,


Paris, Sirey, 1971.
30) Bu konuyla ilgili olarak bkz. W. H. Heller, Nouvelles perspectives
de la politique economique, Paris, Calmann-Levy, 1968 ve J. Singer-Kerel,
La N ew Economics et Iexpansion democrate, Paris, A.Colin, 1972.

89
ra da Bakan Johnsonla birlikte G. Ackley, J. R Lewis, O.
Eckstein, A. M. Okun, J. S. Duesenberry tmyle Keynes-
i bir mantktan hareketle Amerikan ekonomisinin Kore
Savanm sonundan beri neredeyse srekli deflasyonist
bir sapma iinde olduunu, baka bir deyile eksik istihda
mn snrlarnda dolatn sylyorlard. Bu performans
eksikliinin sorumluluu, yeni bakann danmanlarna
gre, daha nce cumhuriyeti ynetimin srdrd si
yasetin nemli hatalarndan kaynaklanyordu. Bir yan
da, stop and go ilkelerine gre, kredilerin kstland ve
ald, enflasyon ve demeler dengesi sapmas, yetersiz
istihdam korkularnn egemen olduu ok global parasal
bir dzenleme. te yanda, vergilerin ok hzl bir biim
de artrld -vergi gelirlerinin yzde 72sini gelir vergisi
oluturuyordu- bir mali sistem gelime dnemlerinde bt
e kesintilerini otomatik olarak arlatryordu ve bu du
rum gerek bir vergi engeliyle bymeyi yavalatyordu.
Daha nce szn ettiimiz Keynes forml New Econo
mics taraftarlarnn tavnn mkemmel bir biimde zetler:
ktisadi evrimin gerek ilac patlamalar engellemek ve
bir yar knt durumunu srdrmekte deil, knt
durumlarn ortadan kaldrmak ve patlamaya yakn bir
durumu srekli klmaktr. Bu amaca ulaabilmek iin k
tisat Danmanlar Komitesi 1962den itibaren ynde
ve aamal bir biimde hayata geirilecek olan bir politika
nerecektir: kamu mliyesi, para, cretler ve fiyatlar.

1. Kamu mliyesi siyaseti. - Yeni ekibin en arpc ve


hi kukusuz ayn zamanda en Keynesi faaliyeti bu alanda
younlaacaktr.

90
Temel ilke arpan mekanizmasna dayanr. Gerekten
de, yetersiz istihdam durumunda bir yatrm art ona eit
bir birikim dourur, ayn ekilde, balang dnemindeki
bir bte a ekonomik faaliyetin gelimesine katkda
bulunmakla birlikte uygulama srasnda kamu finansman
dengesini yeniden dzenleyecek olan bir gelir fazlas ge
tirecektir. Burada da klasik, sk bte anlayna gre a
deitirme durumu, kaynaklarn belli bir hacmi konusun
da deil, gelimekte olan bir ekonomi dolaysyla greli
olmaktan ok ulus faaliyeti dzeyinde yeni mali reete
olanaklar konusundaki dncelerde yatar. Bakan Ken
nedy bir sre duraksadktan sonra bu manta inanm
tr ve Haziran 1962de Yale niversitesinde yapt nl
bir konumada dengeli bte mitolojisini ifa etmitir;
bu temay Aralk aynda New York ktisat Kulbndeki
konumasnda yineleyecek ve danmanlarna yle diye
cektir: Katksz bir Keynes ve Heller sundum onlara ve
hayran oldular.
Bte ann nedeni harcamalarn artmas (zellikle
savunma ve uzay program) ve zellikle gelirleri yksek ir
ketlere ve ahslara yarayan vergi indirimidir; bu nedenle
Galbraith yle diyecektir: Gerici Keynesin iidir b u ...31
Her halkrda, en azndan 1966ya kadar bu politika
baarl gzkmtr: bir mali yldan (1 Martta balayan)
tekine milyar dolar olarak azalan bte a: 1960-61 de
-2,7; 1961-1962de -2,2; 1962-63te -1,2; 1963-1964'ic
-1,4; 1964-1965te +2,0; 1965-1966da+0,9; 1966

31) A.-M . Schlesinger, Les 1000 jours J KVmdy, I'm t I '...... 1


1966.

<11
1967de -7,3- Bu dzelmenin kayna, ngrld gibi,
gayr safi milli hasladaki arttr ve gerek rakamlarla bir
art grlmtr bu alanda da: 1961de +1,9%; 1962de
+6,6%; 1963te +4%; 1964te +5,5%; 1965te +6,3;
1966da +6,5%: yllk ortalama + 5,1%dir ki bu rakam
tm Amerika tarihinin en kesintisiz gelime dnemine
denk der.

2. Para politikas. - Bununla birlikte, para politikas


da unutulmamtr, nk 1960ta, otuzlu yllardaki gibi
deildi durum: sermayenin marjinal etkisinin ok zayf
oluu karsnda faiz oranlar para tuzann minimum d
zeyinde bulunuyordu ve bu d tm atlm nlemlerini
daha batan etkisiz klyordu. Buna karlk, New Econo
mics finansman projelerinde dorudan etkili olan uzun va
deli faiz indirimiyle zel sektr yatrmlarn desteklemeyi
hedef almtr. Ama paray ynetenler -burada Federal
Reserve Board- dolarn uluslararas rolnden gelen d zor
lamalar dikkate almak zorunda kalmlardr. Gerekten
de, altml yllarda sabit pariteli dolardan vazgeilmesi
ni isteyenlerin says fazla deildi, oysa Keynesi manta
gre bunun gerekli olduu dnlebilirdi ve bu balamda
1925-1931 arasnda ngiliz yneticilerine getirilen ele
tiriler hatrlanabilir. Bunlar, tersine, grnte Keynes
teorisinin en uzlamaz dmanlardr ve zellikle Milton
Friedmanla pazar otomatizmlerine dayanan esnek bir
kambiyo neriyorlard.
Bu balamda, Federal Reserve Board faiz oranlar politi-
kanyla ve Hazine de kamusal borlanmayla zgn bir poli-
k. bciniM-ye eklerdir: yatrmlar desteklemek amacyla

92
uzun vadeli faiz oranlarn aa ekmek, bir yandan da ser-
maye kan engellemek amacyla ksa vadeli faiz oranla
rn korumaktan ibaret olan operation twist". zellikle bu
ynde kullanlan iki enstrman, bir yandan bir open market
politikas (1961den balayarak her vadeye yaylan senet
alm satm) ve te yandan da ticari bankalarn mterileri
iin uygun grdkleri faiz oranlarn dzenleyen regular
tion Q dur. Burada Keynesin Genel Teoriden hareketle
nerdii politikayla tam bir uygunluk sz konusudur.
1966ya kadar yllk gerek anlamda ortalama yzde
7,1lik bir byme oran gsteren zel sektr yatrmlar
stnde olumlu gibi gzken bir etki grlr bu balamda.
Buna karlk, dolarn korunmasyla ilgili olarak sonular
ok daha az nettir ve ABD iki kriz arasnda, hem Ekim
1960tan Mart 1968e kadar ileyen Pool de lorla altn kar
snda hem de teki dvizler karsnda kurlar destekle
mek amacyla kambiyo rezervlerini harcayacaktr.

3. cret ve fiyat politikas. - Bu, New Economicsin


son kanaddr. Bakann danmanlar burada da Keynesi
enflasyon analizi stnde younlarlar. Kamu harcamala
rnn artmas, tketimi artrmak amacyla faiz oranlarnn
drlmesi, nispeten yaylmac bir para politikas arpan
teorisine uygun olarak arz talebin gelimesini karlayabi
lecek dzeyde olduka enflasyonist gerilimlere yol ama
yacaktr. Buna karlk, tam istihdam evresinde bir maliyet
enflasyonunun gelimesi byk bir risktir: nominal cretler
emek pazarndaki artlar nedeniyle artar ve dolaysyla
fiyatlar ykselir. Bu durumda cretlerin ortalama olarak
ancak global retkenliin iyilemesi ritmine gre artna

93
sna dikkat etmek gerekir. Bunlar gelir politikas temeline
dayanan ilkelerdir.
Amerikan konjonktrnn gelimesi bu analizi tam
anlamyla dorulam gzkyor. 1961-1965 arasnda c
retler ve fiyatlar son derece istikrarl bir izgi gstermitir:
cretlerdeki yllk ortalama art sadece yzde 3,3, fiyatlar
daki ortalama art ise yzde 1,3tr. Dolaysyla, bakann
talimatlar tm umutlarn tesinde izlenmi gibidir, nk
bu alanda her trl dorudan denetime kar kan otori
teler fiyatlarn ve cretlerin belirlenmesini salamakla yeti
nirler ve bu amala yllk ekonomi raporunda retkenlik
konusunda ngrler getirir, irketleri ve sendikalar bil
gilendirirler: tvage-price guideposts (cretlerin ve fiyatlarn
iaret levhalar).
Buna karlk, 1965 sonundan itibaren aktif nfusta
yzde 4n altndaki bir isizlikle (ortadan kaldrlabilmesi
minimum dzeyde olan geici isizlik) tam istihdam dze
yine tekrar gelinecek, fiyatlar ve cretler hzla ykselecek
(1966dan balayarak yzde +2,9 ve yzde +4) ve yakla
k on be yl boyunca enerji krizinin de yardmyla yk
selmeye devam edecektir! Bylece Kennedy mucizesinin
snrlar da ortaya kar.
Monetaristler iin bedel demeden oynanmas mm
kn olmayan parasal dzensizliklerin karl olan bu
sonu kanlmazd. Keynesiler iin son baarszlk giri
ilen faaliyetten yeterince erken bir dnemde vazgeme
nin olanakszlnda yatar: ksa vadeli uluslararas sermaye
pazarnn gelimesiyle bozulan faiz oranlarnn tekrar ra
yna oturmas (euro-dolar); Kongrenin reddettii vergi
oranlarnn ykselmesi; baz programlar dikkate alnd-

94
nda neredeyse anlalmaz gzken kamu harcamalarnn
azaltlmas; zellikle de 1967deki Vietnam Savana bal
askeri harekatlar. Bu balamda, J. Denizet yle bir zetle
me yapmtr:32

Amerikallar enflasyon reflekslerini ok abuk


reniyorlar: faiz oranlarnn ykselmesi, tersine, kredi ta
leplerini durdurmuyor. Para silah lmtr ve Kongre
vergi silahndan yararlanmak istemiyor. Nihayet, 1la/ a
1968de Kongre, Nisan 1968 sylevinden sonra neredeyse
istifa etmi kabul edilen bir bakana uyuyor: irketlerden
ve ahslardan alman vergilerin yzde 10 orannda ail
mas... ok ge kalnmtr.

Dolaysyla, Keynesiliin temeli stne -esinledii


siyaset adamlar ok baarl olduklarnda bile bitmeyen
tartmalar dorudan doruya konjonktrn gerilemesine
bal olarak artacaktr.

VI. - "Stagflasyon" ve "kriz" karsnda


Keynesi politikalar

Keynesiliin gerekten de ok fazla duraksamal bl


biimde tartmaya almasnn aamalarm izleyebilme!
iin gene Amerikann durumunu -gereklen zet! bu
politikann eilimlerini tercih edebilecek egemen n l e ,
set- gstermek gerekir.

32) J. Denizet, C hronique d n e decennie, Infltttum, lulh....... .I,!


lar, Paris, Gallimard, 1971 iinde.

95
1. Yetmili yllarn dnemeci. - 1968e (1968 da
hil olmak zere) kadar Amerikan ekonomi konjonktr
Keynesi yoruma uygundur. Fiyatlar ykselmi ve sembo
lik olarak yllk yzde 5 orann bulmusa, bunun nedeni,
gelirler politikasnn, ABDde isizlik orannn ok dk
bir dzeye (yaklak olarak aktif nfusun yzde 3,5i) gel
mesiyle, cret basksna kar koyamaz olmasdr. Ama
1969da, ilk kez, ksa sre sonra stagflasyon denecek olan
durum ortaya kacaktr: enflasyon ve isizliin ykselmesi.
bana gelen cumhuriyeti ynetim, tepki olarak, Chi
cago Okulunun etkisiyle sk para politikas33 uygulamaya
balar. Nakit parann dolamas engellenir ve kamu mli
yesi fazlalk verir. Bu ani yn deiiklii annda isizlii ar-
tnr (onyln bandaki gibi yeniden yzde 6y aar), buna
karlk, enflasyon orannda yarm puanlk bir d olur.
Ve Bakan Nixon da nl formln aklar: imdi hepi
miz Keynesiyiz! Ynetimi ark eder. Faiz oranlar yar ya
rya der, bte yeniden ak verir, 15 Austos 1971den
balayarak, altnla konvertibl olmasnn desteiyle, dolar
d basklardan kurtulur, fiyatlarn ve cretlerin gerek
anlamda denetlenmesiyle destekli gelir politikas benim
senir. Byme -ilk petrol okuna kadar- yeniden balar
ancak isizlikle ilgili sonular gene dkrkl yaratr, bu
alanda ok az bir gerileme grlr, buna karlk, enflasyon
yeniden ykselie geer. 1974 ylnda enerji krizi had saf
haya ular ve bu adan ilk rekor krlr: fiyatlardaki art
yzde 10u aar ve isizlik oran da yaklak yzde 7 olur.

1 i) Bkz. ayn dizi iinde, Le numetarsme, F. Aftalion ve E Poncet,


pm,

96
2. Krizin yaratt sknt. - ki petrol oku arasnda
izlenecek strateji konusunda bir duraksama dnemine gi
rilir. ncelik enflasyona kar mcadeleye verildiinden,
Bakan Fordun greve gelii srasnda faiz oranlar hissedi
lir derecede ykselir ve kamu aklar azalr, sonuta fiyat
artlar sadece 1976da yzde 5in biraz stne kar ancak
isizlik orannda yeni bir art grlr (yzde 8in stn
de). Bylece, her zaman dorulanm gzkse de, Philips
erisinin yukar doru hareketi de (gitgide ykselen enf
lasyon ve isizlik oranlaryla) gene belirgindir. te yandan,
yneticiler yeni bir atlm politikasn hayata geirmeye a
ltklarnda -dk faiz oranlaryla btesel olmaktan ok
parasal eilimli olan arter ynetimi demokrat olmasna
ramen kamu mliyesini yeniden dengelemek istiyordu-
isizlik oran 1978-1979da kesinlikle yzde 6ya gerilemi
ti ama bunun bedeli ikinci petrol oku ncesinde yzde
8e varan ve gene petrol okuyla balantl olarak yzde 10
tasn aan bir enflasyon oranyd.
Bu demektir ki, en kk bir canlama eilimi annda
enflasyonu artrr ve yetersiz istihdam durumunda da bir
deiiklik olmayabilir ve bu arada her trl istikrar politi
kas gene ok hzl bir ekilde isizlii artrr, buna ramen,
para istikrar da salanamayabilir. Ayn ikilem teki Bat
lkelerini de (zellikle Britanya, Fransa) vurur, stne
stlk, bu lkelerde enflasyon fark zararlarna oldu
undan demeler dengesinin yeniden salanmasnn d
zorlaycln stlenme gereklilii vardr.

3. Seksenli yllarn banda yeni yneliler. - Bu


makro-ekonomik dzenleme siyasetlerinin baarszl

97
balamnda Keynes stratejilerine getirilen eletiriler gittik-
e iddetlenir ve 1979 sonundan balayarak iki lke, ABD
-bu lkede Bakan Cartern Federal Reserve Systemin
bana Paul Volker getirmesiyle balayan gelime Beyaz
Saraya Ronald Reagarin geliiyle ertesi yl daha bir yo
unlaacaktr- ve Margaret Thatchern Muhafazakr
Partisinin seimleri kazand Britanya bambaka bir stra
tejiyi benimseyeceklerdir. ki konuda gl irade beyan
grlr: birincisi, onyllardr sren Keynesi para politika
sndan faiz oranlaryla kopmak ve tedavldeki para mikta-
nna dorudan mdahale etmek; kincisi, kamusal finans-
lann roln snrlamak, vergileri ve devlet harcamalarn
drmek, zel giriime yeni bir dinamizm kazandrmak,
nihayet sosyal ilikiler de dahil olmak zere sistematik
bir mevzuat yumuamasyla zel sektr desteklemek.
Kimilerinin muhafazakr devrim dedii bu yeni ide
oloji Keynesin yaptlarndan deilse bile sava sonras
Keynesilikten beslenen sosyal demokrat gelenekten ko
par.
Para dnyasnda bu yeni eilimlerin ilk etkisi -mone-
taristlerin ngrlerinin tersine- faiz oranlarn o dne
me kadar grlmemi dzeylere ykseltmektir (bankalar
temelinde yaklak yzde 20yi aan bir oran); bu durum
kambiyo pazarnda Amerikan dolarn ykseltecek ve so
nuta arpc bir dezenflasyon srecine ulalacaktr. Bte
alannda sonular daha elikilidir. Britanya kamu sek
tr finansman ihtiyacn neredeyse btnyle ortadan
kaldrm olsa da, ABDde Reagan ynetiminin raz oldu
u vergi indirimleri -kam u harcamalarnda ayn oranlarda
snrlamalara gidilemediinden- ulusal gelir oran bala-
mnda rekor bir ak ortaya karacaktr. Bu ilgin ayrmn
stnde durmak gerekir, nk Britanya ve ABDde bir-
birlerine ok uzak performanslarn aklanmasna katkda
bulunur. Britanyada ok dk bir dzeyde kalan ortalama
byme hz, cretlerin srekli kemirilmesi (manfaktr
sanayileri sektrnde bile gerek bir k) gitgide kiritik-
leen bir isizlik oran yaratrlar. ABDde ise 1981-1982de
rekor dzeyde bir durgunluk grlmtr34 (bu dnemde
isizlik oran yzde 11 olmutur) ama daha sonra, 1983-
1984te yadsnmas mmkn olmayan bir canlanma, daha
sonra yavalaa da Krfez Savana kadar srdrlebil-
mitir. Dolaysyla, radikal bir biimde anti-Keynesi bir
syleme ramen, yeni Amerikan dinamiine byk lde
yaylmac, altml yllarn New Economicsi dnemindeki-
ne gre ok daha gl bir kamu finansmannn elik ettii
sylenebilir. Ayrca, gerek faiz oranlan (dezenflasyon da
dikkate alndnda) yksek kalm olsa da, gene de nomi
nal faiz oranlarndaki anlaml d 1982 yl sonunda t
ketimde ve ev kadnlarnn harcamalarnda bir canlanma
iareti olmu, arz teorisinin byk lde umut balad
retici yatrmda ak seik bir art gstermitir.

4. Bir policy mixten tekine. - Dolaysyla, ezaman


l parasal ve btesel atlm siyasetlerine dayal Keynesi
stratejinin yerini gerek yksek faiz oranlarnn srdrl
mesiyle birlikte artan bir bte andan olumu daha

34) Ayn dnemde, serbest mbadele ortam nda, Fransa'nn Irk b.


na -v e akntya kar- srdrd atlmn baar ansn tmyle alp
gtrm tr bu.
karmak bir kombinezon (policy mix) almtr: Mundell
denen modelin gecikmi somutlamas.
Ama doksanl yllarn dnemecinde Amerikan ekono
misinin etkilendii yeni -ve gl- durgunluk dnemin
den kmak iin Clinton ynetimi bakml bir stratejiyi
aamal olarak hayata geirmitir: faiz oranlar daha dk
dzeylere ekilir ve bu uygulama Keynesi cheap money
geleneiyle uyuur, buna karlk, bte a srdrlr,
canlanmayla gelen vergi art bu a yava yava kapatr.
ABDnin byme ve istihdam olarak gsterdii per
formans, bylelikle, Avrupa ktasnda alnan vasat so
nularla gitgide eliir ve bu durum, olgular nesnel olarak
irdelendiinde ve sadece niyetler dikkate alnmadnda,
Keynesi referansn sanld kadar khnelemi olmad
n gsterir.

100
IV. Blm

KEYNES TEORSNN UZANTILARI VE


TARTIILMASI

Son derece yeniliki olan Keynes analizleri yarm yz


yl akn bir sredir modern ekonomik politikann geli
mesini etkileyen birok yorum, eletiri ve ayrntl dn
ceye esin kayna olmutur. Bu kuramsal -ve eksiksizlik
asndan tam - gelime iinde Keynesi analizin i derin
lii ynnde gelien almalar n plana karlabilir: onu
daha genel yeniden formlletirmeler iine entegre etmeyi
amalayan almalar ve, nihayet, hl rtlemez olan,
Keynesilie dnk harici kar klar.

I. Keynesi analizde i derinletirmeler

Genel Teorinin dorudan uzants iinde yer alan post


Keynesiler bir yandan analizin temel kavramlarn hdi
ginletirmeye alrlar, te yandan da bu analizi gci yeni
ufuklara tamaya almlardr: zellikle byme teorisini

101
1. Kavramlarn mkemmellemesi. - Bu, tmyle
analitik bir derinletirme olgusunun ve de ampirik do
rulama giriimlerinin bir sonucudur. Keynesi tezlerin
dayand makro-ekonomik byklkler gerek bir deer
lendirmeye tabi tutulabilirler. Dolaysyla, ulusal muhase
belerin salad istatistik enformasyon alanndaki nemli
ilerlemelerle ada Keynesilie nemli bir boyut kazan
dran, Keynesin teorinin olgulara uygulanmasnda ikincil
bir ilev ykledii Genel Teorinin banda altn izdii
ekonometrik aratrmalarda bir gelime olmutur. Bu ge
limeler zellikle Keynes teorisinin en zgn yaplardr ve
artc deildir: arpan mekanizmas, tketim fonksiyo
nu, isizlik-enflasyon ilikisi.

A) arpan mekanizmas. - arpan, esasnda btny


le teorik bir kavramdr ve dolaysyla bir yn deike sz
konusudur bu balamda. Biz burada sadece belli ballarn
dan sz edeceiz.

D ticaret arpan: Birinci yol, Keynesin kendisinin de


syledii gibi, d ticarete ak bir ekonomide, daha nce
grdmz zere, ka analizi konusunda mantk y
rtmektir. Teorik modeller asndan ok byk bir eit
lilik sz konusudur ve bunlar byk lde F. Machlup
(1943) ve L. A. Metzler (1942) tarafndan ortaya atlm
tr. Tmnden edinilen ortak dnceye gre d harca
malar (sermaye kaynakl ithalatlar) i birikim gibi arpan
srecinde bir i ka olutururlar. Buna karlk, d kay
nakl harcamalar (ihracat, sermaye girileri) i tketimde
olduu gibi arpan sreci stnde younlarlar. Deike-

102
ler aralarnda oluabilecek ilikilerin niteliine dayanr:
szgelimi, bir ilk ithalat dalgasyla gerekleen ihracat ya
da tersi. D ticaret arpannn en dorudan formlasyonu
u dnce stnde younlar: s belli bir lkenin marji
nal biriktirme eilimi ise ve m net, marjinal d harcama
eilimini deerlendiriyorsa, yani

AM _ Net d harcama deikeleri


AY Ulusal gelir deikesi
(en basit yaklamlarda marjinal bir ithalat eilimine indir
genebilir) ise u ifade ortaya kar, kapal ekonomide

, 1 . , 1
k = : yerine k = -------
e s+m ' s
Kamu mliyesiyle ilgili arpan: II. blmde arpma s
recinin gelime koullan balamnda ak seik biimde
ve III. blmde de Kennedy ve Johnson ynetimlerinin
bte politikas vesilesiyle yzeysel bir biimde deindii
miz gibi, arpan etkisi yatrmn belirgin zellii deildir,
tmyle balang harcamasnn artmasdr. Dolaysyla,
kamu mliyesinden hareketle byle bir etki salanabilir:
dorudan doruya devlet harcamalarnn artmasyla, do
layl olarak vergi mkelleflerinin harcamalarna art ge
tiren vergi oranlarnn drlmesiyle. Her iki durumda
da arpann teorik deerinin hesaplanmas ilgintir. Bu
amala Keynesin milli hasla ya da gelir (Y) ve bilinen
unsurlar -tketim (C) ve yatrm (I)- dnda belli kamu
harcamalarndan (G) oluan milli harcama arasndaki te
mel eitliini yazyoruz: yani Y = C + I+ G . imdi vergileri
(T) dnelim ve olay basitletirmek iin bunlarn sade-

103
ce tketicilere yklendiini kabul ederek Keynes tketim
fonksiyonunu yazalm: C=c(Y-T); burada c her zaman
tketim eilimini ve tketicilerin vergi sonras gelirlerini
(Y-T) deerlendirir; ortaya kan ifade udur:

Y=c(Y-T) + I+G.

te yandan, kamu harcamalar, vergilerde bir deiik-


lik olmadan deiirse (AG) her ey eittir ve daha nceki
balant u ekilde oluur:

AY=c AY+AG dolaysyla AY= ------AG.


1-c
Ayn ekilde, srekli harcamalarla AT vergilerindeki
deime u sonucu verir:

AY=c (AY-AT), yani AY= (-AT).


1-c
cnin 0 ve 1 arasnda bulunduu hatrlandnda (szgeli
mi: daha nceki rneklerde grld gibi c=0,8) arpan
birinci durumda j =5 j ikinci duruma j - - - = 4 j

gre daha gldr.

Buradan iki sonu kar:


Birincisine gre, fazladan bir bte a vergilerin d
rlmesinden ok harcamalarn artrlmasnn sonucu ol
duunda daha byk bir gelir art getirir.
kincisi, iktisat literatrnde Haavelmo Teoremi ady
la bilinir. Buna gre, bte konusunda banaz grlerin

104
tersine, dengeli bir bte ekonomik faaliyetlere ve -aa
yukar bir tam istihdam sz konusuysa- enflasyona kar
mutlaka ntr deildir. Gerekten de, bte geniledii tak-
dirde ve bir yandan da dengesini korursa ki bu harcama
ve vergilerde eit bir gelime gerektirir (szgelimi +100),
birincilerin gelimeci arpan etkisi udur:

AY = 100, ve kincilerin duraan arpan etkisi ise


1-c
yle olur: AY= (-100).
1-c
Dolaysyla, iki sonucun toplam yledir:

AY = 100 J - L . - - 1 = 100.
[ 1-c 1-cJ
Bir baka deyile, ulusal gelir stndeki etki dengeli
btenin gelimesine eittir. Dolaysyla, tam anlamyla
ntr kamusal harcamalar dengeli olmakla kalmamal, za
man iinde de sreklilik kazanmaldr.

B) Tketim fonksiyonu. - Keynes tketim fonksiyonu


biiminin basitlii kolayca istatistik dorulama giriimle
rine uygulanabilir olmal, tketimle geliri badatrmaldr.
Kronolojik diziler denen birincisi yeterli gzlem saysn
dan yararlanma asndan olduka uzun bir zaman dilimi
iinde global tketim ve ulusal geliri deerlendirir. kinci
si aile bteleri anketleri"nden hareketle ayn dnem iin
farkl sosyal gruplarn gelien yaplara gre snflandrlm
gelir dzeyleri arasnda balantlar kurar. Sonular faik
ldir. kinci durumda Keynes teorisi dorulanm gibidir:

105
toplumun gelirleri leinden ykselme olduka, belli
bir dnemde marjinal tketim eilimi azalma ynnde-
dir. Ama birinci durumda -zellikle Kuznetsin elde ettii
sonular- ulusal gelir uzun bir dnemde ykseldike t
ketim Keynesin dncelerinin tersine gelirin neredeyse
srekli bir paras olur. Bu zelliklerin ve farkllklarn tam
anlamyla ampirik ve teorik aratrmalara konu olmalar
gerekir ve bylelikle tketim fonksiyonu tanm iyiletiril-
melidir.35
Ve J. S. Duesenberry ncelikle greli gelir denen hi
potezi nermitir: tketim belli bir dnemde sadece yaygn
gelire bal deildir, ayn zamanda daha nceki en yksek
gelir dzeyine de baldr. Gerekten de, aileler, birikim
lerini tketme pahasna, gelirleri geici olarak dse de,
altklar yaam dzeyini srdrmek isterler. Bylece, dur
gunluk dnemlerinde iktisadi evrim stnde dzenleyici
bir rol oynayan tketim harcamalarnda bir tr mandal
etkisi sz konusudur. Daha ileri gidelim, Friedman s
rekli gelir denen hipotezle tketimin mevcut gelire gre
ayarlanmadn, ailelerin eski eilimlerine gre bekledik-
leri gelir dzeyine bal olarak ayarlandn dnecektir.
Burada da mekanizma iktisadi evrimin kendi kendisini
dzenlemesi noktasna ular: durgunluk dnemlerinde
tketimin azalmas Keynes teorisinin ifade ettii kadar
hissedilir olmayacaktr ve buna karlk yaygnlama ve ge
nileme dneminde de ilerleme ok etkili olamayacaktr.

35) Bu aratrmalar ve uygulamalarn tm konusunda en ek


siksiz yapt M. K. Evansn Macroeconomic activirysidir, New York,
Harper&Row, 1969.

106
Nihayet, daha genel olarak A. Ando ve F. Modiglianinin
yaam evrimi (Life cycle hypothesis) denen hipotezi t
ketimi sadece mevcut gelire balamaz (Keynesteki gibi),
ncelenmi ve gncelletirilmi gelecek gelirlere ve mal
biiminde biriktirilmi gemi geleceklere de balar.

C) Nominal cret-isizlik balants. - A. W. Phillip


ok nlenmi ve Keynesi analizden pek fazla dorudan
etkilenmemi olan almalar da (1958) isizlik-enflasyon
ilikisinin gsterilmesine katkda bulunmutur. Gerekten
de, Phillips 1861-1967 dneminde ngilterede nominal
cretlerin artmas ve isizlik orannn artmas arasnda bir
iliki kurmutur. Bunun sonucunda, o zamandan beri Phil
lips Erisi denen bir eri olumutur ve buna gre nominal
cretlerin art oran isizlik oranna gre ters ynde dei
me gsterir. Keynesin sylediklerine uygun olarak nomi
nal cretlerin art tam istihdam durumuna yaklaldka,
irketlerin el emeini ekmek amacyla yneldikleri ar
arzla glenir. Ters ynde bir gelimeyle isizlik arttnda
cret artlar yavalar ama sendikalarn direniiyle daha az
hissedilir bu yavalama. Keynesin maliyet enflasyonu tezleri
emek pazarnda, tam istihdam ortamnda ortaya ktn
dan dorulanmtr: retkenlik kazanlar snrnda cret
artlarn denetim altna almaya ynelik her trl gelir po
litikasnn kalk noktasdr bu. Bu almalar Bat lkeleri
ynetimlerinde son derece etkili olmutur ve dolaysyla
bu lkelerde enflasyon ve isizlik arasnda bir orta yol"
ya da acmasz pazarlk durumundan sz edilmi, yetmi
li yllarn dnemecinde rekor enflasyon oranlar ve gene
nemli lde isizlik oranlar grlmtr.

107
Friedman, Phillips Erisinin yukar doru kn
aklamak iin E. S. Phelpsle birlikte uyarlanabilir n-
celemeler hipotezini getirecektir. cretliler parasal
yanlsamann geici kurbanlardr sadece. Eer enflasyon
durumunda nominal cretler fiyatlarla uyum salama ko-
nusunda gecikirse -bunun sonucu kesinlikle gerek cret
lerin dmesi ve neoklasik teoriye uygun olarak istihdamn
canlanmasdr- Keynesi moneter gelime siyasetinden
beklenebilecek olumlu etki ancak ksa sreli olabilir ve
bundan kurtulabilmenin tek yolu iktisadi sistemi ve sos
yal ilikileri bozan, gitgide ykselen enflasyon oranlaryla
fiyat-cret erisi iinde kalmamaktr, iktisadi enformas
yonun gelimesine gre, sendika sorumlular, J. Muthun
deyimiyle, yneticilerinki kadar kesin olan rasyonel (in
celemelere dayandklarndan her trl makro-ekonomik
dzenleme politikas etkisiz kalr; Amerikan yeni klasik
okulunun (J. R- Lucas, T. J. Sargent, N. Wallace) mda
halecilie kar tezlerinin temelini oluturan tavr budur.

2. Keynesi analizin zam ana yaylmas. - Keynes,


belli bir dnemde yetersiz istihdam durumunu aklamaya
alrken btnyle ksa vade iinde yer alan bir teoriyle
snrlamtr kendini. Ardllar zamansal referans ereve
sini geniletirlerken onu dengeli bir ekonomik bymenin
ve ona elik eden muhtemel dalgalanmalarn koullarnn
irdelenmesine kadar gtrmlerdir.

A) Domar modeli hi kukusuz bu noktada en Keynesi


modeldir. Yatrmn iki sonucunun ayrt edilmesine daya
nr.

108
Birincisi gelirin etkisine, yani oluturduu arpma sre
cine denk der ve daha nce grdmz gibi bu arpma
sreci yle ifade edilir: AY=k Al; burada k marjinal birik
tirme eiliminin tersidir.
Kapasite etkisi ad verilen kincisi, dnlen yatrmn
bedelinden gelen retim kapasitesinin artn deerlendi
rir. Keynes titiz bir ksa vade analizinde, retici olan ya
da olmayan yatrndan (topraa ukur amak vb.) irdele
diinde meselenin bu yann bilinli olarak grmezlikten
geliyordu. Ama daha uzun vadeli bir ekonomik byme
balamnda dikkate almak zorunda kalacaktr bunu. Yeni
yatrlan bir sermayenin ortalama retkenliini gsteren
katsay o ile gsterilirse potansiyel retim art AY= \o ile
deerlendirilebilir. Dengeli bir bymenin olabilmesi iin
arpan etkisinin getirdii ek gelirlerin elde edilen ek reti
min zmsenmesini salamas gerekir ya da tersi olmaldr.
Bir baka deyile, gelir etkisinin kapasite etkisine eit ol
mas gerekir ve bu ifade u ekilde yazlr:
Al
Al = Icr. Dolaysyla, = S<7 y a t n m d e n g e s i b y m e
s I
orann tanmlar.
Bununla birlikte, nceki balantnn dorulanmas
iin hibir neden yoktur. Yatrm, birikim ve sermayenin
retkenlii bamsz deikedir ve hibir isel yeniden
dengeleme mekanizmas spontan bir biimde gelimeye
elverili deildir. Burada karmza gene temel bir Key
nesilik eletirisi kmaktadr: pazar ekonomisinin kendi
kendilerini dzenleyen mekanizmalar karsnda k e y m
iliin eletirisi. Dolaysyla, bymenin dengesi ulun

109
mmkndr: gelirin etkisi enflasyonist gerilimler yaratan
kapasite etkisinden yksek olabilir; byk krizin ansndan
etkilenmi olan Domara daha mantkl gelen, kapasite
etkisinin gelir etkisinden yksek olmasdr: bu ar birik
tirme eilimi (yksek s) kapitalizmi srekli bir kntye
gtrr ve sonunda durgunluk kanlmaz olur.

B) Harrod modeli. - Harrodun yaklam gerek an


lamda Keynesi analize daha az sadk gzkse de giriim
cilerin ngrlerinin oynad nemli rolle aklda ok gl
bir biimde yer etmektedir - Keynesin en yakn alma
arkadalarndan birinden gelmesi de artc deildir. Ger
ekten de, Genel Teoride iki ngr durumu saptanmt.
ncelikle gerek talebin deerlendirilmesiyle ilgili ve be
lirli bir retim (ve istihdam) hacminin gerekletirilmesi
ne gtren ksa vadeli ngr. Ve yatrlan sermayenin ge
lecekteki randmanlarnn deerlendirilmesine, bir baka
deyile marjinal etkinliine uygulanan ve yatrm kararn
belirleyen uzun vadeli ngr.
Harrodun giriiminin zgnl bu iki durumun bi
reimini yapmak olacaktr: yatrm kararn giriimcilerin
efektif talebin gelimesiyle ilgili ngrlerine balamak.
Bylece, daha nceki almalarla, zellikle Clark ve
Aftalionun almalaryla balant kurar ve hzlanma
denen ilkeyi yaratr. Hzlandrc (fi), irketlerin kullanmak
istedikleri retim kapasitesi hacmini (K* eklinde yazlr
ve genellikle arzulanan sermaye birikimiyle gsterilir)
ncelenmi talep dzeyine (Y* eklinde yazlr) balayan
katsaydr. Yani K*=/3Y*. fnm srekli olduu varsayl
dnda, ncelenmi talep art AY* bir retim kapasitesi

110
artna (AK*=/JAY*) gtrecektir; dolaysyla AK* ir
ketlerin arzuladklar yatrmdan baka bir ey deildir ve
yle ifade edebiliriz bunu: I*AK*=/3AY*. Bylece, yeni
bir yatrm fonksiyonu ortaya kar ve burada yatrm kara
r dorudan doruya gelecekteki taleplere baldr; Genel
Teorideki gibi sermayenin ve faiz orannn marjinal etkisi
nin karlatrlmasna bal deildir.
Bunun sonucu yatrm ve ulusal gelir arasndaki ikili
ilikidir. ngr dzeyinde olan birincisi hzlandrcyla
ilikilidir. kincisi, sre tamamlandktan sonra arpan
balantsyla ilgilidir.

n g r le n H zlandrc (/3) A rzulanan


talep ------------------- T' yatnm (I*)
deikesi (Ay*) (I*=/?Ay*)

a rp an j-^ - J
U lusal G erekleen
gelirin efektif yatrm
Ay = A li
deiim i (Ay) I s / deikesi Al

Bymenin dengelenebilmesi iin giriimcilerin n


grlerinin dorulanmas gereklidir, bir baka deyile,
Ay=Ay* olmaldr ve arzulanan yatrm I*nn gerekle
mesi gerekir, yani I* = I dolaysyla deerlerinin yeri doldu
rularak u sonuca varlr:
Al = _ a a v e 1//3 y a k la tr ld n d a
I P
Domarnkine ok yakn bir formldr bu. Ama burada da
yatrmn ve de retimin kesinlikle orantl bir biimde art
mas iin hibir a prori neden yoktur: dengeyi salayan s//k
Tersine, dengesizliklerin ortaya kmas olasdr.1

111
Gerekten de, efektif gelirin artmas ngrlenden
yksek olabilecektir; giriimciler yatrmlarn artrmak
isteyecekler ve kmlatif retim art tam istihdam yaka
lanncaya kadar srdrlecek ve bu noktadan sonra azgn
bir enflasyon balayacaktr. Ya da, tersine, balangtaki
ngrlerin ok iyimser olduu ortaya kacaktr. Bu ko
ullarda giriimciler yatrmlarn ksacaklar ve baka bir
kmlatif sre balayacaktr: bu kez knt durumu.
Neoklasik aratrmaclar (zellikle Solow) bu karam
sar vizyona cevap verebilmek iin ve pazar ekonomisinin
kendi kendini dzenleyen zelliklerine yeniden gven ka
zandrmak iin Harrod modelini reddederler: bu modelin
retim dzeyi ve yatrm arasnda sabit bir ilikiye (fi s
reklidir) dayanmasn yadsrlar. Onlara gre, tersine, sa
bit katsayl bir retim fonksiyonunun kstlayc hipotezi
brakldnda, emek (cret oranlar) ve sermayenin (faiz
oranlar) greli fiyatlarnn dzenlenmesi sayesinde den
geli bir byme ve tam istihdam uyumu kabul edilebilir ve
bunun sonucunda klasik analiz retilerine uygun olarak
el emeinin yerini makineler alr ya da tersi olur.
Bu neoklasik argmantasyon da yeni Cambridge Okulu
aratrmaclar (N. Kaldor, daha sonra zellikle J. Robinson
ve E Sraffa) tarafndan reddedilmi ve sermaye birikimi s
reci analizinde yeniden gelir dalm getirilmitir. Ancak,
bu durumda Keyncsrcn ok Ricardo ve Marxa dnlr.
Bununla birlikte, bu tartmalarn tm byyen ya
da sre kli d sii halindeki bir ekonomiye uygulanr; E A.
Samuelson ila titreim retici denen modeliyle evrimsel
dalgalanma olaslnn teorik adan kantlanmas iin
h/landri mekanizmasndan gelen yatrm fonksiyonun-

112
da geciken bir uyarlanma hipotezinin yerletirilmesinin
yeterli olduunu gstermitir. Bu noktadan balayarak
Keynes esinli dalgalanarak byme modelleri kuann
gelimesine tank olunmutur.36

II. - Keynes teorisinin yeni formlasyonlar

Keynes teorisinin sreen yeni formlasyonlar ba


lamnda ama, bir yandan Keynesi emay ve neoklasik
emay daha genel bir sunum iinde entegre etmek -bu
durumda kimi zaman sentez Keynesiliinden sz edi
lir- te yandan da iki akmn biri ya da br tarafndan
ngrlen ekonomik politikann hangi varsaymlar iinde
etkin olabileceklerini gstermektir. Bylelikle, referans
elkitaplannn standart makro-ekonomi olarak bilinen
kavramna ulalm olur ve bu balamda iki byk yap
gelitirilmitir: IS-LM modeli ve dengesizlik teorisi.

1. IS-LM modeli. - Genel Teori'nin yaynlanmasn


dan aa yukar bir yl sonra, J. R. Hicks, Keynes siste
minin ilk yeniden formlasyonunu neriyordu: 1937de
Econometricada Mr. Keynes and the Classics adyla
yaynlanan bir makale. Daha sonra, A. H. Hansen, E A.
Samuelson, L. R. Klein ve O. Lange, D. Patinkin, F. Mo
digliani gibi aratrmaclar tarafndan gelitirilen bu mo
del yaklak otuz yl boyunca Keynes makro-ekonomisinin
niversiteler dzeyinde yaygnlamasna, para ve bte

36) Bkz. Les theories economiques, bl. III.

113
siyasetlerinin karlatrmal etkinlii stne tartmalarn
sunuluuna temel oluturacaktr.

A) Malim* ekonomik denge. - Model iki erinin tanm


na dayanr (ad da buradan gelir).
Biri, yani IS, I yatrm (faiz oranlarnn azalan fonksi
yonu) ve S birikimi (gelirin artan fonksiyonu) arasndaki
farkl denge dzeylerini yanstr. Ayn zamanda da ulusal
gelir ve faiz oranlar arasndaki bir ters ilikiyi belirler.
br, yani LM, Keynesi para talebinin iki unsuru
arasndaki ilikiyi yanstr: L1 alveri talebi (gelirle oran
tl) ve L2 yatrm paras talebi (ters faiz oran fonksiyonu).
Belli bir para arz iin M, L1 ve L2 birbirleriyle rekabet
iinde olduklarndan ulusal gelirin ve faiz orannn artan
ilikisi noktasna ulalr.37
IS ve LM kesimesi faiz oranlarna bal ulusal gelir
dengesini belirler. Bu ulusal gelir dzeyinden sunulan is
tihdam karlabilir ve cretliler asndan istihdam tale
biyle karlatrlabilir. stihdam talebi yksek olduu tak
dirde, srekli isizlik durumu ya da klasik sistemde olduu
gibi basit bir gerek cret oran deiikliiyle zlemeye
cek yetersiz istihdam dengesi ortaya kacaktr. nk
Keynesi sistemde cret oranlarnn, irketlerin sunduklar
istihdam talebini dorudan doruya etkilemeleri sz konu
su deildir ve nominal cretlerin kesin biimde dmesi
dolaysyla bu oranlarn ynlendirilmesi zordur.

17) * irili yks-llrsc alveri paras ihtiyac artar ve bu da yatrm


lt,lM |i -li'i p.y .allr ve niz oranlarnda ykselmeye yol aar.

114
B) Para ve bte politikalarnn etkisi. - Ayn analiz
evesi iinde ekonomik politikadan beklenen etkiler sen
tez edilerek sunulabilir.
Daha nceki iki eitlii yazdmzda:

I(=Sp(Yd)+Sg (D
Burada I global yatrm, i faiz oran, Sp zel birikimler,
Yd vergi sonras kullanlabilir gelir, Sg bte dengesine
eit kamusal birikimdir (T: vergiler, eksi G: kamu harca
malar) .

M = L = (Y )+ L 2() (2)

Burada da M para arz, L1 alveri paras talebi, Y ulu


sal gelir, L2 yatrm paras talebidir ve ayrca eitli marji
nal eilimler sz konusudur:

- yatrm, a=-dl/di;
- birikim, s=/dYd;
- alveri paras birikimi, l = dL 1/dY;
-yatrm paras birikimi, I2= -dL,/di;

(1) ve (2) denklemlerinin kamu harcamalar deikeni


AGye ve para arz deikeni AMye gre farkllamalarn
dan sonra ortaya kan arpanlar unlardr:

1 AG ve AY = AM 1
1, l a l f S 1, 1
s 1 + -
l s 1J 1 1, a 1

115
Buna gre, Keynesi ve neoklasik emalarn tm zel
lonulann yeniden bulmamz mmkndr.

Daha nce belirttiimiz Keynesi snrlamalarla -


nara tuza (12= ) ve ann Oa eit olduu yatrmn teknik
mrlamas- ve kamu harcamalaryla birlikte AY=AG-
lur (basit arpan ifadesi) ve para arzna gre: AY=0dr,
yani para politikasnn toplam etkisizliinin snr duru
mu. Yatrm paras talebinin bulunmad neoklasik hipo
tezde (yani 12=0) AGye gre AY=0dr -bte politikasnn
etkisizlii- ve AY=AM . olur: yani nicelik teorisine

uygun olarak toplam parayla tam orantl gelir art (no
minal) .
Altml yllar derinlemesine etkileyen basit ama kesin
skntlardr bunlar.

C) Basit ekonomide uzantlar. - Mundell ve Fleming,


1962-1963te demeler dengesini tekrar modele entegre
etmeyi nereceklerdir. Buna gre, sabit kambiyo rejiminde
para politikasnn etkileri faiz oranlarndaki deimelere
tepki veren ksa vadeli uluslararas sermaye hareketleriyle
ntralize olduundan, sadece bte politikas etkili olur.
Deiken kambiyo rejiminde etkiler daha karmaktr:
b l y e polil> j m laaliyet d.eyiule dala ilemseldir ve do
laysyla stihdam da ptrt politikasna ar basar, buna kar
l l | n " n l . 11 n al d/eyi ve d >laysyla enflasyon
Ieipi mii la >l.l . bellili yi pi i /k . Bu da bir policy mix
ilaypa yoml si.i;//\v*m (I a/lik ve enflasyonun bir-I

I M
likte olmas) durumlarna kar yaylmac bir para politika
s ve kstlayc bir para politikasndan oluan kombinezon.
Keynesi analize gre, bu paradoksal-konjonktrel du
rum ayn zamanda dengesizlik denen teorinin de kke
nini oluturur.

2. Dengesizlik teorisi. - Bu teori daha geneldir, nk


zel bir durum olarak IS-LM modelinin sonulann bulmaya
yarar. Kkeni R. W. Clowerin 1965te yaynlanan makalesi
The Keynesian Counter-revolutonda18ve A. Leijonhufvudun
yl sonra yaynlanan kitab On Keynesian Economics and
the Economics of Keynestedir;39daha sonraki gelimeler zel
likle R. Barro ve H. Grossman, J.-E Benassy, J. Dreze ve E.
Malinvaud gibi aratrmaclarn eseridir.

A) Sabit fiyat dengeleri. Dengesizlik teorisinin hareket


noktas arz ve talebin eitlenmesi konusunda fiyat dei
iklikleri araclyla neoklasik hipotezin reddedilmesidir:
Walras Dengesi Hipotezi.40 Aslnda ok az pazar byle bir
fiyat dengesi belirleyebilmeye elverilidir; ncelikle kurum
sal zorlamalar nedeniyle (kamu ynetimlerinin empoze et
tikleri en yksek ya da en dk fiyatlar); ikinci olarak da
yetersiz rekabet uygulamalar dolaysyla (tekeller, fiyat re
kabetinden ok rn farkllamalar vb.); nihayet -ve daha

38) F. H. H ahn ve F. R R. Brechlings ynetim inde The Theory oj


Interest Rates iinde (Londra, Mac Millan, 1965).
39) Oxford, University Press, 1968.
40) G erekten de Leon Walras 1874te Lozanda yaynlanan Elements
d economie politique pure adl yaptnda bir ticaret ekonomisinde genel
denge durum unun belirlenmesi iin gerekli koullar aklamtr.

117
genel olarak- bir muhamminin fiyat dengesinin oturmas
ve bu fiyat bulunmadan nce hibir alveriin yaplmamas
iin mdahalesi gerekli olduundan: sadece ok zel pazar
larda (ticaret borsalar, mezatlar vb.) bulunan bir kouldur
bu. Dolaysyla, fiyatlar esnek olmaynca sunulan ve talep
edilen miktarlar bir sabit fiyat dengesi sistemi iinde birbirle
rine gre -alveri yapanlann yararlandklar enformasyon
gz nnde bulundurulduunda- ayarlanrlar.
Keynesi emayla olan balant bu son unsura da ba
ldr ve baz boyutlar fiyatlarla deil, miktarlarla ayar
lanr. Daha nce grdmz gibi, bu balamda birikim
ve yatrm rnek verilebilir; bunlar faiz oranlarndaki de
iikliklerle ilgili olarak deil, arpan sreci araclyla
gelir deiiklikleriyle ilgili olarak eitlenirler. Ayn ekilde,
isizlik dorudan doruya cret oranlarndaki deiiklik
lerle ortadan kaldrlamaz, nk istihdam arznn kayna
sadece giriimcilerin efektif talep ncelemeleridir, buna
karlk, istihdam talebinin kaynanda akif nfus vardr.

B) Farkl rejimler. - Bu yaklamn sonucu, hipotezlere


gre eitli durumlar (ya da durumlar), Walras fiyat
dengesinde eitlenme olmadndan arz ve talebin kanl
maz bir biimde kendi aralarnda, kstl bir alanda olutuu
(pazarn ksa kenar ad verilir buna), alverite bir tarafn
gerek bir snrlanma olgusuyla kar karya kald eit
li pazarlardaki sabit liya dengelerini41 kavrama olasldr.
En basit model usliindc dmlduunda: iki pazarla birlikte

41) Eksiksiz bir sentez iyl 14, I I1 IVnassy, Macroeconomie du


distquilibre, Paris, Dunod, 1984.

1 ti
kapal ekonomi: mallar ve emek ve iki grup faktr: aileler
ve firmalar, sabit fiyat dengesiyle drt rejim, tasarlanan snr-
lamalarm niteliine gre teorik anlamda kavranabilirdir.
Bylece, mal ve emek pazarlarnda ar arz Keynes teorisinin
sonulann yanstr (isizlik ve yetersiz istihdam), buna kar
lk, ar mal talebine bal olarak emek pazarnda an arz
neoklasik stagflasyon durumunu yanstr. Her iki pazardaki
an talep baka bir olaslktr ve srekli dizginlenen enflas
yonla tam istihdama denk der (bkz. ekonomileri merkezi
planlamaya gre dzenlenmi baz lkeler); ama drdnc
rejim (ar mal arz ve ar emek talebi) gerekddr, n
k rnleri iin i alanlar bulunmayan iletmelerin daha
fazla emek peinde komalarn anlamak kolay deildir.
Bu analiz erevesi iinde ekonomi politikasyla ilgili
sonular da tekrar ortaya kar. Birinci durumda Keynesi
talep araclyla atlm politikalar etkilidir ve bir safd
etme etkisi sz konusu deildir, oysa stagflasyona kar
sadece gerek bir cret indiriminin istihdam ve retimi
artrabilecei ikinci durum iin geerli deildir bu.
Bu eitli yeni formlasyon giriimleri Keynesi ema
nn makro-ekonomik tipteki yaklamn korurlar ama
bununla birlikte neoklasik tarzda farkl pazar dengelerinin
birlemesine dayal bir analize ynelirler. Kimi aratrma
clara gre bir devre dinamii evresinde dzenlenen
makro-ekonomik byklkler arasndaki dorudan zincir
lenmeleri nemseyen -Genel Teoriye uygun olarak- radi
kal Keynesilerin kar ktklar nokta budur.42

42) Bkz. A. Barrere ynetim inde C ontroverses sur le systim


keynesien, Paris, Economica, 1976.

119
Ama sadece teorik deildir -hararetli tartmalar
buradan kaynaklanr- nk Keynes referans tek bana
makro-ekonomik dzenleme konusunda iradeci siyaset
lerin temelini oluturmay srdrmektedir. Bu nedenle,
daha retisel nitelikli bir d eletiriyle ona srekli bi
imde kar klmaktadr ve bu eletiri ayn zamanda Key-
nesiliin tarihinin de btnleyici parasdr.

III. - Keynesilie dardan


eletiriler

Hibir zaman yok edilemeyen bu kartlk Keynesili-


in reformist karakterine saldran Markslktan ve uy
gun bulunmayan bir mdahaleciliin her trl dorulan-
n nceden mahkm eden neoliberal evrelerden gelir.

1. Markslk ve Keynesilik. - Keynesiliin Mark


sist adan eletirisi ilk bata Kapitalin ve Genel Teonnin
analizi arasndaki ok karmak gzkebilen yaklatrma
lara dayanr.

A) Keynes ve Markslk. - Keynesin kendisi, J.


Robinsonn dedii gibi, Marx retisine zellikle tepki
gsteriyordu. Aydn ncler aratrmasnda sistemli bir
biimde atlamtr onu ve srekli klasik okulun bir rn
gibi grm, Say Yasasnn temel olarak dorulandn
kabul etmitir. Burada da nl alntlar sz konusudur.
( crckten de, Keynes, Harrodun aktard G. B. Shawla
im I w|'l. m;l;mnda yle demitir:

120
ihtiyar Marxi bir kez daha okumaya altm... Ama
modas gemi tartmalardan baka bir ey bulamadm
onda."

Ya da:

Bir kitap yazdm (Genel Teori) ve ilgin bir biimde


iktisadi sorunlar dnme biimi konusunda devrim a
rs yapyorum, hemen deil, gelecek on yl iinde. Byk
bir deiim olacak ve zellikle Marksln Ricardocu te
melleri dalacak.

Gerekten de, burada Marx eletirisi Kapital aracly


la deil, XIX. yzyl ba Byk Klasikler zincirlenmesi
ne gre yaplr. Szgelimi, Genel Teori'de Keynes anarist
esinli Gesellin yaptlarnn yorumu araclyla yle der:

Denebilir ki, kitabn genel amac anti-Marksist bir


sosyalizm ina etmek, braknz yapsnlar zihniyetine kar
mcadele etmek ve bu amala Marxinkinden btnyle
farkl teorik nedenlerden yararlanmaktr, nk bunlar
tam bir rekabet zgrl stne klasik tezlerin kabul
edilmesine ve onun yok edilmesine deil, reddedilmesine
dayanrlar. Bize gre, gelecek Marxin dncesinden zi
yade Gesellin dncelerinden ok ey alacaktr.

Kald ki, Marksln somut yansmalarna kar da


aktr ve 1926da New Yorkda yaynlanan denemesi Lais-
ser-faire and Communismde Marxm teorilerinin mantk
sz, eskimi, bilimsel adan yanl, modern dnyaya pratik

121
yarar salamaktan yoksun olduklarn yazdktan sonra
ikna Etme Denemelerinde unlar ekliyordu:

Snf mcadelesi sz konusu olduunda, benim ki


isel ve dargrl yurtseverliim, herkesinki gibi (...)
kendi ortammla ilikilidir. Adalet ve saduyu olduuna
inandm eylere duyarsz kalamam; ama snf mcadele
si beni eitimli burjuva safnda bulacaktr.

Gerekten, Harrodun da yazd gibi, Keynes ok


zenle seilmi bir elitin bilgeliinde entelektel otorite
nin yce deerine inanyordu. Dolaysyla, tavrnn ii
hareketiyle hibir ilgisi yoktur ve sosyalizm ve daha genel
olarak da sosyal-demokrat reformizmin kendisinde buldu
unu sand eyler onun hilafnadr.43

- Bununla birlikte, Marxin ekonomi politii ve Key-


nesilik arasnda teorik dzlemde anlaml yaknlklar bu
lunabilir. ncelikle iki yaklam yntemi sistemin denge
durumuna deil, gelime yolundaki bir sree (geniletilmi
rprodksiyon emas ya da efektif talep ilkesi) uygulanrlar.
Ayrca, liberal kapitalizmin gizli kriz durumu iki durum
da belirgindir: sistemin yaratt yedek sanayi ordusuna
irade d isizlik denk debilir. Ama zellikle ekono
minin, biri tketim mallar retimi, br yatrm mallar
olmak zere iki sektre ayrlmas -talebin iki unsurunu
ayr ayr oluturarak- basit benzerlik durumunun tesin-

43) Bkz. R. H. Crossman, ltvenir du travaillisme, Fr. ev., Paris E


tions Ouvrires, 1954.

122
dedir. Szgelimi, J. Robinson Essai sur leconomie de Marx44
adl yaptnda Kapitali efektif talep balamnda yeniden
yorumlamakta duraksamyor ve Marxta rprodksiyon
emalar konusunda yle diyor:

Emekilerin tketimi yoksulluklaryla snrldr, oysa


kapitalistlerin tketimini belirleyen sermaye itahdr;
sermaye onlar lks tketimlerini gelitirmeleri yerine bi-
riktirmeye iter. Ama tketim mallar retimi kstlysa, bu
retim mallar talebini de snrlar ve yok eder, nk t
ketim mallar sanayilerinin srekli sermayesi retim mal
lar sanayilerinin potansiyel retimini zmseyecek kadar
abuk gelimez.

Bylelikle, yatrm talebinin tketim ve global gelir


arasndaki a her zaman kapatamad (sermayenin
marjinal etkisinin azalmas dolaysyla spontan biimde
gitgide daha az mmkn olmaktadr bu) Keynes teorisiyle
paralellik kurulur.

B) Marksist eletiri. - Ama J. Robinsonun kendisi ve


Keynesi Marks adan eletirenler, zellikle E Mattick,45
sermayenin marjinal etkisinin azalmas (Keynes) ve kr
oranndaki dme eilimleri (Marx) arasndaki temel far
kn altn izerler. Bu temel fark, kapitalist kr i gcnn
smrlmesine balayan Marksist analizin temeli olan

44) Fr. ev., Paris, Dunod, 1971.


45) E M attick, Marx et Keynes, les limites de lecoromie mixte, Fr. ev.,
Paris, Gallimard, 1969.

123
deer yasasnn dikkate alnmasna ya da alnmamasna
baldr. Marxa gre, sermayenin organik kompozisyonu
(bir baka deyile srekli ve deiken sermaye ilikisi, daha
kaba bir tabirle makine-emek ilikisi) ykseldii iin kr
oran dme eilimine girer. Keyneste buna benzer hibir
ey yoktur. Ona gre, kapitalizmin dimamizmini yitirme-
sinin nedeni sadece yatrm olanaklarnn zayflamasdr
bunun aresi de devletin rasyonel mdahalesidir; Marksist
yaklama gre, sistem, ancak irket iflaslarna ve prole
tarya ayaklanmalarna yol aan i elikiler nedeniyle
kebilir. Gene Mattickin yazd gibi: Keynesin yaptlar
Marksist analizin burjuva dehasyla yinelenmesidir ve ran
tiyelerin intiharn sosyal devrim hayaletine tercih eden
akll bir kapitalizmin son ansdr.

- Keynesiliin nesnel fonksiyonu, burada, Marksist ak


mn yorumunda dorulanmtr. Keynesi teori, yaratcs
gerek anlamda farknda olmadan, sistemin genel krizini
erteleme olana veren genel bir devlet mdahaleciliini
dorular. Sonuta Keynesi mdahalecilik tekelci devlet
kapitalizminin referans ideolojisinden baka bir ey deil
dir ve younlama srecinin ok youn olduu ve ABDde
byk sanayiciler tarafndan aka desteklenen demok
rat ynetimler tarafndan benimsendii kriz dnemle
rindeki baars bunun kantlardr (bkz. Galbraithn ifa
ettii endstriyel askeri kompleks). Ayrca, H. Denisnin
belirttii gibi,46 daha nce andmz Keynesin iktisadi

46) H. Denis, Histoire de la pensee economique, Paris, PUF, 10. bas.,


1994.

124
milliyetiliinin ve altn lsnn kaldrlmas i alan
lar mcadelesini ve dolaysyla savalarn iktisadi neden
lerini yok edecektir ifadesindeki ama, aslnda ada
kapitalizmin anlalmasnn temel zellikleri olan emper
yalizm sorununu ve nc Dnyada az gelimilik so
rununu gizlemektir.
Dolaysyla, Markslk Keynes reformizmine kar
duyarl deildir ve bu konudaki eletirileri nemsediin
den Genel Teorinin gncel fikirlerin gelimesinde basit bir
yan olgu olmamasnn gnmz Bat toplumlarnn anla
lmasnda nemli bir halka olduunun altn izer.

2. Neoliberalizm ve Keynesilik. - Otuzlu yllardan


beri liberal iktisatlar da Keynesiliin temelini srekli
eletirmilerdir. Bunun nedeni, liberal kapitalizmin gele
cei konusunda Keynesin tavrnn ar gzkmesi deil,
dzenleyici otomatizmleri eletirmesi ve devlet mdahale
sine ar yapmasnn gitgide ar bir devletilie gtren
ark harekete geirmeye elverili olmalardr. Keynesi
devrim teorik alanda doduundan ona verilecek ceva
bn da ayn dzlemde olmas gerekir ve bu amala neok-
lasik esinli ekonomik analiz de mkemmelletirilmelidir.

A) Keynes ve liberal kapitalizm. - Keynes ilke olarak


kapitalizme kar deildi ve bu sistemin en nemli erde
minin zellikle bal olduu bireycilie dnk byk say
gs olduunu dnyordu. Ama o zellikle bu sistemde
uyumlu bir dengenin kendiliinden salanabilecei dn
cesine karyd. Bu koullarda devletin global ve snrl bir
mdahalesi ncelikle tam istihdamn salanmasna olanak

125
vermeli ve daha sonra da sistemi amacna ulatrmak iin
yeterli ekonomik gelimeyi gerekletirmelidir. Gerekten
de, Keynesin vizyonu, A. Barrierein belirttii gibi, tmy
le amat zellikler tar.47 XIX. yzyla zg bir dnce
geleneiyle balantlar kurmutu ve gerekten de tek bir
kuak boyunca sermaye birikimi probleminin kesinlik
le zlmesi gerektiini ve toplumun o kadar dorudan
biimde kar karya olmad baka amalara ynelebi
leceini dnyordu. Ekonomik problemin nemini
abartmayalm, szde gerekliliklerini daha nemli ve daha
srekli baka meselelere feda etmeyelim, der Torunlar-
m?: in ktisadi Hedefler48 adl denemesinde. Ama Keynes,
Marxin tersine, iktisadi sorunlar zmek iin kapita
lizmden kopmann gerekli olduuna inanmyordu. Ona
gre, sistemin gncel kurumlan iinde sre sonuna kadar
srdrlebilirdir ve bunun tek koulu bu sistemin dzeni
nin benimsenen global bir politikayla salanmasdr.
Baz alntlar bu tavn aydnlatyor:

yle diyor Keynes: Sermaye talebinin son derece


snrl olduuna inanyoruz, yle ki, marjinal etkisi ok
zayf bir dzeye ininceye kadar donanmlarn artmas zor
deildir... Kapitalizmin arpc zelliklerini byk l
de aama aama ortadan kaldrmak en akllca yoldur hi
kukusuz (...) bir insan, daha sonra harcamak amacyla

47) A. Barrere, Theorie economique et impulsion keynesienne, Paris,


Dall, 1952.
48) 1930da yaynlanm ve kna Etme Denemelerinde de yer bul
mutur.

126
emeiyle kazand bir paray biriktirmekte zgrdr tabii
ki. Ama biriktirdii zenginlii kendiliinden oalmaz...
Bu durum belli dzeydeki bir bireycilikle btnyle uyu-
ur. Ama gene de rantiyenin intihar eksik deildir bura-
da ve arkasndan da kapitalistin, ender olmas dolaysyla
sermayeye verilen deerden yararlanmasna eklenen bas-
k gcn gitgide kaybolmas durumu gelecektir...
Bu noktaya varmak iin devletin fonksiyonlarnn ge
niletilmesi gereklidir kesinlikle (tketim eilimini can
landrmaya ynelik vergi dzeni, sermayenin marjinal
etkisiyle balantl olarak dk faiz oran, yatrmn ola
bildiince sosyalletirilmesi, ama bunlarn dnda toplu
mun iktisadi hayatnn nemli bir blmn kucaklayan
bir devlet sosyalizmini dorulayabilecek hibir inandrc
argman gelitirilememitir). Devletin stlenmesi bala
mnda nemli olan, retim aralarna sahip olma durumu
deildir. Devlet bu aralarn (retim) gelitirilmesine ay
rlm kaynaklarn global hacmini ve bularn srelerine
mal edilen temel cretlendirme orann belirleyebilirse
gerekli her eyi yapm olur. Sonu olarak: Bu genileme
(devletin fonksiyonlarnn) tersine, bize gncel iktisadi
kurumlarm tamamyla yok olmasn engellemenin olas
tek aresi ve bireysel giriimin verimliliinin tek koulu
gibi gzkyor. nk efektif talep yetersiz olunca top
lumda sadece kaynak israf byk bir rezalete yol amaz,
stne stlk bu kaynaklar harekete geirmeye alan
giriimci bireyin de ans dner.

Dolaysyla, Keynes kesinlikle tehlikeli bir devrimci


deildir ve gelecekte iyi ynetilen bir sistem vizyonu,

127
tersine, kesinlikle karamsar deildir. Kapitalizmin son
kertede ulaaca deimezlik durumu arpc yanlarn
aylak kapitalistin safd edilmesiyle yok edecektir; en
der bulunan bir sermaye birikiminden deil, deiiklik
lerden, tekniklerden, zevklerden, kurumlardan ve nfus
saysndan gelen ilerlemelerdir bunlar. Dolaysyla, otuzlu
yllarn sonunda ve sava srasnda, bymenin esas g
cnn (nfus art, yeni alanlardan yararlanma balamn
da yatrm snrlar ve teknik bulular) tkanmasndan
kaynaklanan yatrm teviki yetersizliiyle bloke olmu,
kapitalizm korkuluunu diken durgunluk yanllarnn
(A. Hansen, R Sweezy, B. Higgins) dramatik vizyonu de
ildir bu.
Ama, F. Perrouxnun belirttii gibi,49 Keynesi mda
haleciliin etkisizlii, teorisinin sonularndan ok, ken
disine mal edilebilirdi; rencileri onun amak istemedii
snrlarn ok daha tesine geeceklerdir: planlama tek
nikleri, retim aralarnn toplumsallatrlmas, kapal
ekonomi...

B) Liberal tepki. - Bununla birlikte, liberal akm Keynes-


iliin temelini srekli eletirmitir. zellikle F. von Hayek
ve Mont'Pelerin Demei bnyesinde bir araya gelen iktisat
lar evresinde Keynesin devletilii srekli eletirilmi
tir. Szgelimi, Ekim 1974te Hayek Daily Telegraphta yle
diyordu: zlerek syleyeyim ki, bugn btn dnyay
sarsan enflasyonun sorumlusu btnyle iktisatlardr ya
da en azndan Lord Keynesin teorilerini benimsemi olan

49) K Perroux, La generalisation de la theorie generale, stanbul, 1950.

128
meslektalarmdr. Bakan Reagann danman Martin
Feldsteinin de benimsemi olduu tavrdr bu: Uzmanlar
Keynesin fikirlerinin ve reetelerinin otuzlu yllar iin ge
erli olup olmadn sorgulamaya devam etseler de, bun
larn ok etkili olduklar altml ve yetmili yllarn bugn
Amerikan ekonomisi iin geerli olmadklar kesindir.
Tez basittir: isizlie kar Keynesi mcadele politikas
grlmemi bir nakit arzyla yansmtr. Tam istihdamn
srdrlebilmesi iin para miktar teorisine uygun olarak,
rekor dzeyde ve engellenmesi mmkn olmayan bir enf
lasyon grlr. Gerekten de, gene Hayekin dedii gibi:
Enflasyonla gelen iler srekli fiyat artna baldrlar ve
enflasyon durur durmaz yok olacaklardr. Bu balamda
zm sadece eitli istihdam kategorilerinin, cretle
rin, eitli sektrlerde arz ve taleple belirlendii gerek bir
emek pazar gerektiren deiken taleplere srekli uyarlan
mas olabilir.
Bu, Keynesin ortodoks teori dedii eyin ok ak
bir dorulamasdr. Ama neoliberallerin pazar ekonomisini
dzenleyen otomatizmlere olan inanlar ve para miktar
teorisinin kanlmazln yeniden sergilemi olmalarnn
nedeni daha yakn dnemdeki almalarda Keynesilie
saldrlmasdr.
Tmyle teorik dzlemde, Keynesi kar devrim,
kimi zaman belirtildii gibi, ncelikle miras kalan davra
nlar balamnda bir analize dayandrlmtr, oysa Genel
Teoride sadece gelirle ilgili davranlar dikkate alnmtr.
Gerekten de, Keynese gre, iktisadi etkenler her de
virde alkanlklar belirleyen bir gelir akna yol aarla
tketmek ya da biriktirmek (tketim fonksiyonu) ve bu

129
sonuncu durumda yatrmak ya da biriktirmek (likidite
fonksiyonu)... Neoklasikler ise miras kalan davranlar
etkileyebilecek deiiklikleri yeniden devreye sokacak-
lardr. Daha sonra, daha politik bir dzlemde arz teorisine
dn Keynesi mdahaleciliin arlklarna kar bir al
ternatif olarak sunulmutur.

a) Zenginliin etkileri ve para talebi. - Para miktar teori


sine yeniden itibar kazandrmak -Keynes esinli analizlere
ve politikalara kar- ncelikle Don Patinkinin almala
ryla daha nce szn ettiimiz gerek birikimlerin etkisi
nin (ya da Pigou etkisi) genellemesinden geer. Bylece,
ek bir para arz, hem gerek birikimlere bal zenginlik
etkileriyle hem de mallarn fiyatlarnn (gerek aktifler)
ya da senetlerin fiyatlarnn (finansal aktifler) grece de
imelerine gre, gerek birikimler ve aktifler arasndaki
deimelere bal olarak btn mallarn yeni bir dal
mn getirecektir. Birincilerin ak seik biimde kincile
re baskn kt kantlanrsa, monetaristlerin (zellikle
Brunner ve Melter) dndkleri gibi faiz oranlar arac
lyla aktif para politikas etkisiz kalacaktr; ama James
Tobin ve blew-View Keynesilerinin destekledii bir tavr
olan tersi durumda etkisini srdrecektir.
Daha basit bir biimde, Milton Friedman mal yne
timi davran olarak para talebine yeni bir yaklam ne
rerek miktarla ilgili benzer sonulara varmtr. Para
birikimleri zenginlik biriktirme biimlerinden biridir. Bu
nunla birlikte, Friedman iin nemli olan, bu adan ba
kldnda para talebinin zaman iinde olduka istikrarl
gzkmesidir ve bunun ekonometrik planda anlaml bir

130
biimde dorulandn syler. Sonuta, para talebi eer
istikrarlysa, iktisadi etkinlii dzenlemenin en iyi biimi
ayn zamanda istikrarl bir para arzna dikkat etmektir...
Bu, uyulmas gereken ve dorudan (faiz oranlar mani-
plasyonu) ya da dolayl biimde (yatrmn parasal fi
nansman) para araclyla evrime mdahale balamn
da tm Keynesi giriimlerle kartlaan altn kuraldr;
Friedman Enflasyon ve Moneter Sistemlerde bir cmlede
zetlemitir bunu:

Para sirklasyonu hznn arpandan daha istikrarl


olduunu rendik ve gzlemlerimiz arpann etkenler
den ounun geliimini ngrmeye olanak vermedii ama
para miktarndaki deimeleri dolayl biimde yanstt
fikrini dorulamtr.

Bu gzlemler ABD nin Para Tarihine ve zellikle banka


iflaslar dolaysyla sirklasyondaki para miktarnda yaa
nan grlmemi skklk araclyla 1929 krizine antr
ma yapar; bu koullar sayesinde Kapitalizm ve zgrlkte
u grleri sergileme olana bulmutur: Baat isizlik
dnemlerinin ou gibi Byk Kriz de zel sektrdeki her
hangi bir istikrarszlktan ok, Amerikann kt ynetil
mesi sonucu ortaya kmtr. Tersi bir moneter konjonk
trde, Hayekin Keynesi iktisatlar yetmili yllardaki
enflasyona yol amakla sulamasna Friedman ve Chicago
Okulu da destek olmutur ve hatta bunlar daha ileri gi
derek Keynesiliin kolaylklarndan gelen enflasyonun
zararl etkilerini toplumun hafzasndan atabilmek iin yl
larn gemesi gerektiini syleyeceklerdir.

131
Dolaysyla, neoklasiklerin Keynesilerin karsna
kardklar politika, szcn aktif anlamnda gerek bir
moneter politika deildir ve parasal etkilerin stnl
nn tannmas karsnda kesinlikle keyfi bir politikanm
btnyle tersi bir para arz dzenlemesidir. Dolaysyla,
liberal gelenee uygun dmeyen hibir ey yoktur: para
alannda bile devletin etkisi bireylerin etkisinin yerini al
mamal ve ona empoze etmemelidir kendisini.

b) Arz teorisi. Teori, Keynesilie kar -daha re


tiselbaka bir tepkinin dikkate alnabilmesi balamnda
ok ar bir ifadedir. Gerekten de, analizde hibir yenilik
sz konusu deildir ama sadece global talebin desteklen
mesiyle -gelirlerin yeniden dalm ve zellikle kamu har
camalar politikasyla- ilgilenmenin yeniden ifade edilmesi
sonucu serbest bir ekonomide retimin, gelirin ve istihda
mn artmasnn gerekli koulu olan giriimcilik zihniyeti r
ktlmtr. Schumpeterci yansmalar olan bu tema50
aslnda efektif talep ilkesinin zellikle giriimcilerin sat
larn ne almalaryla bekledikleri krlara bal kararlarna
(dolaysyla arza) dayandn syleyen Keynesin ilk kay
naklarn oluturan eilimlerden uzak deildir.
Her halkrda arz tarafnda yer alan Reagonominin
ilk esinleyicisi Supply Siders (A. G. Laffer, B. Barlett, G.
Gilder...) vergi mkelleflerinin daha fazla retim faaliye
tinde bulunma yerine vergi karma iiyle daha fazla me
gul olmamalar iin ve isizlere altklar zamanki ka-

50) Bkz. Capitalisme, socialisme et dfrnocratie (1942), Fr. ev., Paris,


Payot, 1963.

132
dar, hatta daha iyi bir hayat salayan sosyal aktarmlarn
kaldrlmas iin ok ileri dzeyde vergi indirimleri ister.
Dolaysyla, burada sz konusu olan, Keynesiliin tar
tmaya almasndan ok, bir refah ekonomisine (Welfa-
re State) kar kmaktr. Burada u soru cevapsz kalmtr
gene: bu balamda devletin her trl mdahalesi sistemli
bir biimde dlanmal mdr -nk, kanlmaz bir biim
de, bireysel davranlarn rasyonalitesinden daha etkili
bulunur51- yoksa, Keynesin istedii gibi, sadece pazarn
kr otomatizmlerine teslim olmamak iin devletin global
ve snrl bir mdahalesine mi dnmek gerekir. Daha az
devlet ya da daha iyi devlet... Sorun budur.

51) Baz kamusal ekonomi kuramclarnn savunduu mkslmM


tavra gre, szgelimi bkz. (neredeyse talama biiminde) J. M. Bucl
nan, J. Burton, R. E. Wagner, The consequences of M.Keynrs New
York, H obart Paper, 1978.

133
SONU

Keynesiliin kaderi ilgintir. Bir knt dnemi iin


tasarlanan -ve bu balamda zellikle krize kar bir politika
gibi sunulan- bu reti aslnda en byk etkisini otuz yllk
olaanst gelime dneminde tanmtr. Baka bir kriz
ortaya kar ve yeni bir hareket noktas bulamadndan,
tersine, saldrya urar; hem de ekonomi politikalarnn
efektif etkisinden ok, retisel referanslar dzleminde.
Ama canlanma iaretlerinin ortaya kmasyla birlikte bir
soru sorulur: baz lkelerde devletin bir ykmlln
den vazgemesi ok ileri noktalara gtrlmemi midir?
Ve kambiyo oranlarnn belirlenmesinde belli bir koordi
nasyonun yeniden salanabilmesi iin yeni bir Bretton-
Woods tasarlanr.
Ayn zaman dilimi iinde radikal Keynesiler kaynak
lara dn, Genel Teorinin yeniden okunmas (Collected
Writings olmadndan) anlan yaparlar ve bu balamda
amalan Keynesi analizin sadece global talepin deike
lerine dayal basitletirici bir mekanikle -dolaysyla irketle
rin ayn derecede stratejik tavrlanna global arz tarafndan
yaklaarak- ve Keynesi politikann da nceden herhangi
bir mdahalecilik biimiyle zdelemelerini engellemektir.

134
Keynesiliin belli bir dnemi -altml yllar- hi ku
kusuz alm olsa da, Keynes referans kaybolacak gibi g
zkmemektedir. Bu retiden, en azndan Genel Teorinin
nsznn sonundaki mesaj kalacaktr: Zorluk yeni fikir
lerin anlalmasnda deildir, zor olan, oumuz gibi ayn
formasyona sahip insanlarn zihinlerine iyice yerlemi
haldeki eskimi fikirlerden kurtulabilmektir. Keynesi de
olsa, her trl egemen banazlktan kuku duymaya bir
davettir bu.

135
K ey n e s ve K e y n e s l k
PIERRE DELFAUD

Trkesi: SMAL YERGUZ

JOHN MAYNARD KEYNES BYK TARHSEL D N M N


KESM NOKTASINDA VERD ESERLERN: BRNC D N YA SA
VAI SONRASINDA ALMANYAYA UYGULANACAK YAPTIRIMIN
MZAKERE EDLD BARI GRMELER, BYK BUNALIM
VE KNC DNYA SAVAI. TM BU KIRILMA N OK TA LA RIN D A
KULLANDII NSYATF VE FKR BABASI O LD U U EK O N O M K
PROGRAM ONU YRMNC YZYILIN EN DKKAT EKEN VE EN
OK TARTIILAN KTSATISI YAPTI. BU ALIM AN IN AM ACI
DA, GER PLANDAK TARHSEL DNAM MERKEZ ALARAK,
KLASK KURAMDAN SYASAL KTSADA DEK FARKLI BALANTI
YA DA KOPU NOKTALARI ZERNDEN KEYNES D N C E S
NN ANAHATLARINI ZLEMEK VE SSTEMN AKIBET ZERN E
KURULMU IKARIMLARA BR G Z ATMAK.

Kltr Kitapl: 99; ktisat: 2