Anda di halaman 1dari 19

F Tegangan

Ac (Alternating current) dan Dc (Direct current )


pada

i
Digital Osiloskop dan Digital Multimeter

S i

K
A
Lembar Kerja Siswa
Percobaan
Tegangan Dc dan Ac pada Digital Multimeter dan Digital Osiloskop

A. Tujuan Percobaan
Tujuan dari percobaan ini, yaitu
a. Pada arus searah (direct current)
1. Menentukan bentuk gelombang listrik dc pada digital osiloskop.
2. Menentukan periode dan frekuensi gelombang listrik dc pada digital osiloskop.
3. Menentukan besar arus dc pada digital multimeter.
4. Menentukan besar tegangan puncak ke puncak, tegangan maksimum dan
minimum dc pada digital osiloskop.
5. Menentukan tegangan dan arus listrik dc pada rangkaian.

b. Pada arus bolak balik (alternating current)


1. Menentukan bentuk gelombang listrik ac pada digital osiloskop.
2. Menentukan periode, frekuensi gelombang dan frekuensi anguler listrik ac pada
digital osiloskop.
3. Menentukan besar arus ac pada digital multimeter.
4. Menentukan besar tegangan puncak ke puncak, tegangan minimum dan tegangan
maksimum ac pada digital osiloskop.
5. Menentukan tegangan listrik ac pada rangkaian.
B. Alat Percobaan
a. Alat Percobaan
Tabel B.1 . Tabel Alat Percobaan

No. Alat Percobaan Gambar Jumlah

1. Catu Daya 1 Buah

2. Digital Multimeter 1 Buah

3. Digital Osiloskop 1 Buah

4. Hambatan 47 1 Buah

5. Hambatan 100 1 Buah

6. Jembatan Penghubung 5 Buah


7. Kabel Penghubung Hitam 3 Buah

8. Kabel Penghubung Merah 3 Buah

9. Papan Rangkaian 1 Buah

(Gambar B.1.Rangkaian Alat )

C. Rumusan Masalah
Berdasarkan tujuan percobaan, dapat dirumuskan beberapa masalah, yaitu
a. Pada arus searah (direct current)
1. Bagaimana bentuk gelombang listrik dc pada digital osiloskop?
2. Berapa periode dan frekuensi gelombang listrik dc pada digital osiloskop?
3. Berapa besar arus dc pada digital multimeter?
4. Berapa besar tegangan puncak ke puncak, tegangan maksimum dan tegangan
minimum dc pada digital osiloskop?
5. Berapa besar tegangan dan arus dc pada rangkaian?

b. Pada arus bolak balik (alternating current)


1. Bagaimana bentuk gelombang listrik ac pada digital osiloskop?
2. Berapa periode, frekuensi dan frekuensi anguler gelombang listrik ac pada
digital osiloskop?
3. Berapa besar arus ac pada digital multimeter?
4. Bagaimana besar tegangan puncak ke puncak, tegangan maksimum dan tegangan
minimum ac pada digital osiloskop?
5. Bagaimana besar tegangan dan arus ac pada rangkaian?

D. Hipotesis Percobaan
Berdasarkan rumusan masalah diatas, dapat dirumuskan beberapa hipotesis, yaitu
a. Pada arus searah (direct current)
1. Bentuk gelombang listrik dc pada digital osiloskop berbentuk gelombang
tranversal yang terdiri dari bukit.
2. Besar periode gelombang dc berbanding terbalik dengan frekuensi gelombang.
3. Besar tegangan dc berbanding lurus dengan kuat arus dan besar hambatannya.
4. Besar tegangan maksimum berbanding lurus dengan tegangan puncak ke puncak.
5. Besar tegangan dc berbanding lurus hambatan dan arus yang mengalir pada
rangkaian.

b. Pada arus bolak balik (alternating current)


1. Bentuk gelombang listrik ac pada digital osiloskop berbentuk gelombang
transversal yang terdiri dari bukit dan lembah.
2. Besar periode gelombang listrik ac berbanding terbalik dengan frekuensi
gelombang dan berbanding terbalik juga dengan frekuensi anguler gelombang.
3. Besar arus efektif berbanding lurus dengan arus maksimum yang mengalir pada
rangkaian listrik ac. Arus rata-rata berbanding lurus dengan arus maksimum.
4. Besar tegangan efektif pada rangkaian ac berbanding lurus dengan tegangan
maksimum. Besar tegangan maksimum berbanding lurus dengan tegangan
puncak ke puncak.
5. Besar tegangan ac berbanding lurus dengan tegangan maksimum, frekuensi
anguler, waktu, dan besar arus maksimum. Dan berbanding terbalik dengan
periode gelombang. Besar arus ac berbanding lurus dengan arus maksimum,
frekuensi anguler, waktu, dan besar arus maksimum. Dan berbanding terbalik
dengan periode gelombang.

E. Prosedur Percobaan
a. Pada arus searah (direct current)
1. Tujuan ke- 1 :
Menentukan bentuk gelombang listrik dc pada digital osiloskop.

Langkah - langkah Percobaan :


1. Siapkan alat-alat percobaan yang dibutuhkan seperti digital osiloskop,
digital multimeter dan catu daya.
2. Kemudian siapkan bahan-bahan percobaan yang dibutuhkan, seperti: kabel
penghubung, jembatan penghubung, hambatan (47 dan 100) dan papan
rangkaian.
3. Lalu rangkailah alat dan bahan yang dibutuhkan tersebut seperti pada
gambar percobaan.
a. Pertama, rangkai rangkaian seri pada papan rangkaian seperti pada
gambar.
b. Kedua, hubungkan catu daya, digital osiloskop dan digital multimeter
ke rangkaian yang telah dirangkai.
4. Hidupkan digital osiloskop. Tekan tombol On pada digital osiloskop.
5. Lalu kalibrasi digital osiloskop tersebut dengan cara menekan tombol
Defalut Setup.
6. Kemudian, hubungkan kabel pada digital osiloskop ke tempat kalibrasi.
7. Lalu tekan tombol Auto sebanyak 2 kali. Maka proses kalibrasi akan
berjalan. Apabila tegangan di digital osiloskop tersebut mencapai 3 Volt
lebih dan frekuensi berubah menjadi 10 kHz maka proses kalibrasi tersebut
berhasil.
8. Apabila proses kalibrasi sudah selesai, lepaskan kabel yang terhubung
ditempat kalibrasi. Kemudian hubungkan kabel tersebut ke rangkaian.
9. Setelah semua rangkaian terhubung, maka hidupkan catu daya. Setelah catu
daya dihidupkan, maka akan terbentuk gelombang di layar digital
osiloskop.
10. Kemudian amati gelombang tersebut. Dan jawablah pertanyaan pada tugas
pertanyaan.

2. Tujuan ke-2 :
Menentukan periode dan frekuensi gelombang listrik dc pada digital
osiloskop.

Langkah langkah Percobaan :


1. Dari langkah-langkah tujuan pertama, kita dapat mencari periode dan
frekuensi gelombang dc dengan cara menekan tombol measure pada digital
osiloskop.
2. Apabila sudah menekan tombol tersebut, maka akan muncul hasil
pengukuran pada digital osiloskop. Kemudian, catatlah hasil pengukuran
periode dan frekuensi gelombang tersebut pada tabel pengamatan pada arus
dc.

3. Tujuan ke-3 :
Menentukan besar arus dc pada digital multimeter.

Langkah langkah Percobaan :


1. Gunakan digital multimeter tersebut untuk mengukur besar arus.
2. Apabila sudah terukur besar arus dan tegangan yang mengalir pada
rangkaian, catatlah hasil pengukurannya pada tabel pengamatan pada arus
dc.

4. Tujuan ke-4:
Menentukan besar tegangan puncak ke puncak, tegangan minimum
dan tegangan maksimum dc pada digital osiloskop.

Langkah langkah Percobaan :


1. Dari langkah-langkah tujuan kedua, kita dapat mencari besar tegangan
puncak ke puncak, tegangan minimum dan tegangan maksimum dc pada
digital osiloskop. Dengan cara melihat hasil pengukuran pada layar didigital
osiloskop.
2. Apabila sudah diketahui besar tegangan puncak ke puncak, tegangan
minimum dan tegangan maksimum dc pada digital osiloskop, maka catatlah
hasil pengukuran tersebut pada tabel pengamatan pada arus dc.

5. Tujuan ke-5:
Menentukan tegangan listrik dc pada rangkaian.

Langkah langkah Percobaan :


1. Gunakan digital multimeter untuk mengukur tegangan pada rangkaian. Lalu
ukur tegangan yang mengalir pada rangkaian tersebut.
2. Apabila sudah terukur besar tegangan pada rangkaian tersebut, catatlah
hasil pengukurannya pada tabel pengamatan pada arus dc.

b. Pada arus bolak balik (alternating current)


1. Tujuan ke-1 :
Memahami bentuk gelombang listrik ac pada digital osiloskop.

Langkah langkah Percobaan :


1. Ubalah sumber tegangan yang mengalir pada rangkaian menjadi sumber
tegangan ac.
2. Kemudian amati bentuk gelombang yang dihasilkan sumber tegangan ac
tersebut.
3. Kemudian jawab pertanyaan pada tugas pertanyaan, bentuk gelombang apa
yang dihasilkan sumber tegangan pada arus ac.

2. Tujuan ke-2 :
Menentukan periode, frekuensi gelombang dan frekuensi anguler
listrik ac pada digital osiloskop.

Langkah langkah Percobaan :


1. Dari langkah-langkah tujuan pertama, kita dapat mencari periode dan
frekuensi gelombang ac dengan cara menekan tombol measure pada digital
osiloskop.
2. Apabila sudah menekan tombol tersebut, maka akan muncul hasil
pengukuran pada digital osiloskop. Kemudian, catatlah hasil pengkuran
periode dan frekuensi gelombang tersebut pada tabel pengamatan pada arus
ac.

3. Tujuan ke-3 :
Menentukan besar arus efektif, arus maksimum dan arus rata-rata ac
pada digital osiloskop.

Langkah langkah Percobaan :


1. Dari langkah-langkah tujuan kedua, kita dapat mencari besar arus efektif
dan arus maksimum ac pada digital osiloskop. Dengan cara melihat hasil
pengukuran tadi didigital osiloskop.
2. Apabila sudah diketahui berapa besar arus efektif, arus maksimum dan arus
rata-rata ac pada digital osiloskop, maka catatlah hasil pengukuran tersebut
pada tabel pengamatan pada arus ac.

4. Tujuan ke-4 :
Menentukan besar tegangan efektif, tegangan puncak ke puncak,
tegangan minimum dan tegangan maksimum ac pada digital osiloskop.

Langkah langkah Percobaan :


1. Dari langkah-langkah tujuan ketiga, kita dapat mencari tegangan puncak ke
puncak, tegangan minimum dan tegangan maksimum ac pada digital
osiloskop. Dengan cara melihat hasil pengukuran pada layar didigital
osiloskop.
2. Untuk mencari tegangan efektifnya, kita dapat menggunakan digital
multimeter, dengan cara mengukur tegangannya pada rangkaian.
3. Apabila sudah diketahui besar tegangan efektif, tegangan puncak ke
puncak, tegangan minimum dan tegangan maksimum ac pada digital
osiloskop, maka catatlah hasil pengukuran tersebut pada tabel pengamatan
pada arus ac.

5. Tujuan ke-5 :
Menentukan tegangan dan arus listrik ac pada rangkaian.

Langkah langkah Percobaan :


Untuk menentukan tegangan dan arus listrik ac pada rangkaian kita dapat
mnentukannya dengan menggunakan persamaan tegangan dan arus terhadap
waktu. Carilah persamaan tersebut dengan cara menganalis besaran-besaran
yang terkait dengan pengukuran ini, lihat pada tabel pengamatan dan
jawablah pertanyaan pada tugas pertanyaan!.
F. Data Hasil Percobaan

a. Pada arus searah (direct curret)

1. Pada Hambatan 47

Nomor Tegangan Vpp Vmaks Vmin Vef Ief Imaks Ir T f I V


Percobaan Sumber (Volt) (Volt) (Volt) (Volt) (A) (A) (A) (s) (Hz) (Hz) (A) (Volt)

1 3 Volt

2 6 Volt

3 9 Volt

4 12 Volt

Analisis Data (Perhitungan untuk frekuensi anguler)


= 2
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
.......................................................................................................................................

2. Pada Hambatan 100

Nomor Tegangan Vpp Vmaks Vmin Vef Ief Imaks Ir T f I V


Percobaan Sumber (Volt) (Volt) (Volt) (Volt) (A) (A) (A) (s) (Hz) (Hz) (A) (Volt)

1 3 Volt

2 6 Volt

3 9 Volt

4 12 Volt

Analisis Data (Perhitungan untuk frekuensi anguler)


= 2
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

b. Pada arus bolak-balik (alternating curret)

1. Pada Hambatan 47

Nomor Tegangan Vpp Vmaks Vmin Vef Ief Imaks Ir T f I V


Percobaan Sumber (Volt) (Volt) (Volt) (Volt) (A) (A) (A) (s) (Hz) (Hz) (A) (Volt)

1 3 Volt

2 6 Volt

3 9 Volt

4 12 Volt

Analisis Data (Perhitungan untuk arus maksimum, arus efektif, arus rata-rata,
frekuensi anguler, arus dan tegangan).
2
= , = , = , = 2, = ,
2 2

= sin , = sin
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

2. Pada Hambatan 100

Nomor Tegangan Vpp Vmaks Vmin Vef Ief Imaks Ir T f I V


Percobaan Sumber (Volt) (Volt) (Volt) (Volt) (A) (A) (A) (s) (Hz) (Hz) (A) (Volt)

1 3 Volt

2 6 Volt

3 9 Volt

4 12 Volt

Analisis Data (Perhitungan untuk arus maksimum, arus efektif, arus rata-rata,
frekuensi anguler, arus dan tegangan).
2
= , = , = , = 2, = ,
2 2

= sin , = sin
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

G. Tugas Pertanyaan
1. Gelombang apa yang terbentuk pada digital osiloskop jika dialiri arus searah (dc)?.
Gambarkan gelombang tersebut!.
Jawab:
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
Gambar gelombang:

2. Gelombang apa yang terbentuk pada digital osiloskop jika dialiri arus bolak-balik
(ac)?. Gambarkan gelombang tersebut!.
Jawab:
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
Gambar gelombang:
3. Adakah perbedaan antara gelombang ac dan dc yang terbentuk pada layar digital
osiloskop? Jelaskan!.
Jawab:
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................

4. Mengapa pada arus searah (dc) tidak memiliki nilai efektif?.


Jawab:
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................

5. Dari percobaan tersebut, apa yang dapat anda simpulkan mengenai tegangan ac dan
dc?
Jawab:
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................

H. Evaluasi
1. Coba anda analisis, persamaan tegangan dan arus apa yang terbentuk dari Vmaks, Imaks,
(frekuensi anguler), T (periode), f (frekuensi), dan t (waktu) dari hasil
pengamatan tersebut pada arus bolak balik?.
Jawab:
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
2. Coba anda selesaikan persamaan tersebut dengan masukkan hasil pengukuran pada
tabel pengamatan ke dalam persamaan tersebut!. Apakah hasil penyelesaian anda
sama dengan hasil pengukuran besar tegangan dan arus pada digital multimeter?.
Jawab:
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
3. Dari persamaan tersebut, apa yang dapat anda simpulkan mengenai percobaan
tegangan ac dan dc pada digital osiloskop dan digital multimeter?
Jawab:
................................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................