Anda di halaman 1dari 395

HEJDEN VAJT

METAISTORIJA
ISTORIJSKA IMAGINACIJA U EVROPI
DEVETNAESTOG VIJEKA

Preveo sa engleskog
RATKO R A D U N O V I
I

Struna redakcija
U R IC A KRSTI

CID
PODGORICA
SADRAJ
P r e d g o v o r ...................................................................................................................................... 9
U vod : POETIKA ISTORIJE........................................................ .................................................. 15

Prvi dio
PRIHVAENA TRADICIJA: PROSVJETITELJSTVO I
PROBLEM ISTORIJSKE SVIJESTI
Glava 1
ISTORIJSKA IMAGINACIJA IZMEU METAFORE I IRONIJE.......................................... 57
G la v a 2
HEGEL: POETIKA ISTORIJE I PRAVAC IZVAN IRO NIJE.................................................. 91

D rugi dio
ETIRI VRSTE REALIZMA" U ISTORIJSKOM
PISANJU DEVETNAESTOG VIJEKA
Glava 3
MISLE: ISTORIJSKI REALIZAM KAO ROMANTIKA.......................................................... 139
Glava 4
RANKE: ISTORIJSKI REALIZAM KAO KOMEDIJ A .................................. ........................... 165
G la v a 5
TOKVIL: ISTORIJSKI REALIZAM KAO TRAGEDIJA............................................................ 191
G la v a 6
BURKHART: ISTORIJSKI REALIZAM KAO SATIRA............................................................ 227

Trei dio
ODBACIVANJE REALIZMA" U FILOZOFIJI ISTORIJE KASNOG
DEVETNAESTOG VIJEKA
G la v a 7
ISTORIJSKA SVIJEST I PONOVNO ROENJE FILOZOFIJE ISTORIJE............................. 261
Glava 8
MARKS: FILOZOFSKA ODBRANA ISTORIJE U MODUSU M ETONIMIJE.................... 273
Glava 9
NIE: POETSKA ODBRANA ISTORIJE U MODUSU M ETAFORE...................................... 317
G l a v a 10
KROE: FILOZOFSKA ODBRANA ISTORIJE U MODUSU IRO N IJE............................... 359
Z a k l ju a k ....................................................................................................................................... 407
B iblio g r a fija ......................................................................................................................................415
In d e k s .................................................................................................................................................... 421
PREDGOVOR

Ovoj analizi dubinske strukture istorijske imaginacije prethodi jedan


metodoloki Uvod. U njemu pokuavam da izriito i sistematski izloim
principe tumaenja na kojima je zasnovan ovaj rad. Iitavajui radove kla
sika evropske istorijske misli devetnaestog vijeka postalo mi je oevidno da
potreba da se oni smatraju formama prezentacije istorijskog razmiljanja
istovremeno iziskuje i formalnu teoriju o istorijskom radu. Stoga sam u
Uvodu pokuao da stvorim jednu takvu teoriju.
U toj teoriji istorijski rad posmatram onako kako se on uglavnom i treti
ra i kakav najvema i jeste: kao verbalnu strukturu u obliku narativnog pro
znog diskursa. Istorije (kao i filozofije istorije) podrazumijevaju sjedinjenje
izvjesnog broja podataka11, teorijskih pojmova i tumaenja i objanjenja11
ovih podataka, kao i narativnu strukturu njihove prezentacije ukupne slike
pretpostavljenih dogaaja u prolim vremenima. Stavie, drim da one po
sjeduju i duboku strukturalnu sadrinu koja je generalno poetske i naroito
lingvistike prirode, i koja slui kao prethodno prihvaena paradigma onoga
to bi posebno ,,istorijsko objanjenje trebalo da bude. Ova paradigma
funkcionie kao metaistorijski11 element u svim istorijskim djelima koja su
po opsegu uglavnom sveobuhvatnija od jedne monografije ili arhivskog do
kumenta.
Terminologija koju sam koristio u karakterizaciji razliitih nivoa na ko
jima se istorijska svjedoanstva odvijaju, kao i u definisanju tipologije istori-
ografskih stilova, moe se pokazati kao obmanjujua. No, prvobitno sam po
kuao identifikovati oigledne - epistemoloke, estetske i moralne - dimen
zije istorijskog rada, i tek potom prodrijeti u dublje nivoe na kojima ove teo
rijske operacije zasnivaju svoje implicitne, prethodne argumente. Za razliku
od ostalih analitiara istorijskog pisanja, ja ne smatram da se metaistorij-
ska podstruktura istorijskog djela sastoji od teorijskih pojmova koje ekspli-
citno koriste odreeni istoriari ne bi li svojim naracijama podarili aspekt
objanjenja11. Vjerujem, naime, da takvi pojmovi objedinjuju jasne nivoe
djela ukoliko su u stvari prikazani na povrini11 teksta i ukoliko se obino
mogu identifikovati bez mnogo problema. Meutim, razlikujem tri vrste
strategija koje mogu koristiti istoriari kako bi doli do razliitih oblika
efekta objanjenja11. Stoga ove tri posebne strategije oznaavam kao obja
10 METAISTORIJA

njenje formalnim argumentom, objanjenje emplotmentom* i objanjenje


ideolokom implikacijom. U svakoj ovoj strategiji postavljam etiri mogua
modusa artikulacije pomou kojih istoriar moe doi do svojevrsnog efekta
objanjenja. Za argumente postoje modusi formizma, organicizma, mehani
cizma i kontekstualizma; za emplotmente postoje arhetipovi romanse, kome
dije, tragedije i satire, dok za ideoloke implikacije imamo taktike anarhi
zma, konzervativizma, radikalizma i liberalizma. Specifina kombinacija
ovakvih modus ini ono to nazivam istoriografskim ,,stilom specifinog
istoriara ili filozofa istorije. Pri tom sam teio iroj formulaciji ovog stila u
mojim studijama o Mileu (Michelet), Rankeu (Ranke), Tokvilu (Tocquevil-
le) i Burkhartu (Burckhardt), od istoriara, i o Hegelu (Hegel), Marksu
(Marx), Nieu Nietzsche) i Kroeu (Croce), od istorijskih filozofa Evrope
devetnaestog vijeka.
Da bih povezao ove razliite stilove i doao do elementa jedinstvene
tradicije istorijskog razmiljanja, bio sam primoran da poem od pretpostav
ke o dubljem nivou svijesti na kome istorijski mislilac bira pojmovne strate
gije pomou kojih razjanjava ili prezentuje svoje podatke. Na tom nivou,
vjerujem, istoriar se odaje izvoenju onoga to je u biti poetska radnja, u
kojoj on predoava itavo istorijsko polje utvrujui ga kao domen u kome
e primijeniti specifine teorije kojima e objasniti ,,ta se doista dogodilo
u njemu. Ovaj akt prefiguracije moe se izraziti u brojnim formama, odno
sno tipovima za koje su karakteristini lingvistiki modusi u kojima su oni
prvobitno dati. Slijedei tradiciju tumaenja koja potie jo od Aristotela, ali
koju je nedavno razvio Viko (Vico), modemi lingvisti, kao i teoretiari knji
evnosti, ove tipove prefiguracije oslovljavam nazivima etiri tropa poet
skog jezika: metaforom, metonimijom, sinegdohom i ironijom. No, s obzi
rom na to da e ova terminologija biti strana veini mojih italaca, u Uvodu
sam razjasnio zato sam je koristio i ta mislim ovakvom kategorizacijom.
Jedan od mojih prvjenstvenih ciljeva, osim identifikacije i tumaenja
glavnih oblika istorijske svijesti u Evropi devetnaestog vijeka, bio je utvri
vanje tih jedinstveno poetskih elemenata u istoriografiji i filozofiji istorije u
kojoj god eri da su bili primjenjivani. esto se govori daje istorija mjeavi
na nauke i umjetnosti. Meutim, dok su noviji analitiki filozofi postigli
uspjeh u razjanjavanju stepena do kojeg se istorija mogla smatrati vrstom
nauke, vrlo malo panje bilo je posveeno njenim umjetnikim komponenta
ma. Otkrivanjem lingvistikog podneblja u kome su date istorijske ideje
iskovane, potrudio sam se da utvrdim neizbjeno poetsku prirodu istorijskog
rada i blie oznaim element prefiguracije u istorijskim izvjetajima po koji
ma su teorijski pojmovi u njemu preutno afirmisani.
Kao polaznu taku stoga uzeo sam etiri najglavnija modusa istorijske
svijesti, i to na osnovu prefigurativne (tropoloke) strategije poto se tako

* Emplotment {plot = zaplet) je bukvalno neprevodiva istoriografska kovanica Hejdena


Vajta upravo u ovom njegovom radu. U pitanju je niz istorijskih dogaaja objedinjenih u jednu
naraciju kroz svojevrsni zaplet. - Prim. prev.
PREDGOVOR 11

omoguue karakterizacija i sutina koje su bitne za svaki od tih modusa -


metaforu, sinegdohu, metonimiju i ironiju. Svaki ovaj modus obezbjeuje
osnovu specifinog lingvistikog protokola pomou koga se istorijsko polje
moe prefigurisati i na ijoj se osnovi specifine strategije istorijskog tuma
enja mogu uzeti kao sredstva njegovog objanjenja44. Tvrdim da se priznati
majstori istorijske misli devetnaestog vijeka mogu razumjeti, i da se njihove
meusobne veze kao kreatora ustaljene tradicije sistematskog istraivanja
mogu ustanoviti kroz objanjenje razliitih tropolokih modusa koji proi
maju i karakteriu njihov rad. Ukratko, moje je miljenje da dominantni tro-
poloki nain i njegov pratei lingvistiki protokol ine nesvodljivu meta-
istorijsku44 osnovu svakog istorijskog rada. Takoe smatram da ovaj meta-
istorijski element u djelima velikih istoriara devetnaestog vijeka utemeljuje
filozofije istorije44 koje, pak, implicitno ovjekovjeuju njihove radove i bez
kojih oni ne bi mogli stvoriti takvu vrstu djela.
Na kraju, pokuao sam da pokaem kako se djela glavnih filozofa isto
rije devetnaestog vijeka (Hegela, Marksa, Niea i Kroea) razlikuju od onih
koje potpisuju njihove kolege u oblasti koja se ponekad naziva pravom
istorijom44 (Mile, Ranke, Tokvil i Burkhart) samo po zanosu, a nipoto po
sadrini. Ono to ostaje sveobuhvatno kod istoriara jednostavno je izneto
na povrinu i kategoriki branjeno u radovima velikih filozofa istorije. Nije
ni udo, stoga, to su glavni filozofi istorije takoe sutinski (ili se to tek
docnije otkrilo) bili i filozofi jezika. Upravo zbog toga su i mogli da doseg
nu - manje-vie samosvjesno - ono poetsko i, u najmanju ruku, lingvistiko
tlo na kome su naune44teorije istoriografije devetnaestog vijeka stekle svo
je porijeklo. Dabome, dotini filozofi su traili da ih oslobode optubi za lin
gvistiki determinizam kojim su obiljeavali svoje protivnike. Meutim,
neosporno je, po mom miljenju, da su svi oni razumjeli sutinski zakljuak
do koga sam htio doi: u bilo kojem polju djelovanja koje jo uvijek nije
svedeno (ili uzdignuto) na status prave nauke, misao ostaje zavisna od lin
gvistikog modaliteta u kome trai da prigrabi obrise objekata koji naselja
vaju polje njene percepcije.
Generalni zakljuci koje sam izvukao iz svoje studije o istorijskoj svije
sti devetnaestog vijeka mogu se saeti na sljedei nain: (1) ne moe posto
jati prava istorija44koja u isto vrijeme nije i filozofija istorije44; (2) potenci
jalni modusi istoriografije isti su kao i potencijalni modusi spekulativne filo
zofije istorije; (3) ovi modusi su, u stvari, formalizacije poetskih uvid,
shvatanj koja im analitiki prethode i koja osnauju odreene teorije koje
istorijskim svjedoanstvima ili prikazima daju aspekt objanjenja44; (4) ne
postoji neoborivo sigurno teorijsko polje djelovanja na kome se legitimno
moe bilo koji od ovih modus proglasiti jedino realistikim44; (5) sljed-
stveno tome, primorani smo na izbor izmeu raspoloivih strategija tumae
nja koje uvijek treba da odraavaju opteprihvaenu istoriju; (6) odatle, pak,
proistie daje u krajnjem sluaju najbolje odabrati konkretnu istorijsku per
spektivu na osnovu ocjene njene estetske ili moralne prirode, prije nego epi
stemoloke; (7) potreba za naunom obradom istorije predstavlja samo naj
12 METAISTORUA

podobniji iskaz specifinog modaliteta istorijske konceptualizacije, iji je


osnov bilo moralni bilo estetski, sve dok epistemoloko opravdanje ne bude
ustanovljeno.
U predstavljanju mojih analiz radova priznatih istorijskih mislilaca de
vetnaestog vijeka, po redu u kome se pojavljuju, pokuao sam sugerisati da
njihova misao znai i mogunost topoloke prefiguracije istorijskog polja
primjenom poetskog jezika. Stvarna razrada ove mogunosti je, po mom vi
enju, ono to je i gurnulo evropsku istorijsku misao u ironijsko stanje uma
osobeno za kraj devetnaestog vijeka, a to se katkad naziva i krizom istori-
cizma. Ironija od koje je ova ,,kriza dobila oblik fenomena nastavila je bu
jati kao dominantni modus akademski kultivisane profesionalne istoriografi
je. Ovo je, vjerujem, ono o emu mislimo kao o teorijskoj tromosti najboljih
predstavnika modeme akademske istoriografije, koja obuhvata i one brojne
buntove protiv opte istorijske svijesti koji su obiljeili knjievnost, drutve
ne nauke i filozofiju dvadesetog vijeka. Autor se stoga nada da e ova studi
ja razjasniti razloge kako ove tromosti tako i pomenutih buntova.
Moda nee proi neprimjeeno da je ova knjiga sma po sebi obliko
vana u modusu ironije. Meutim, u pitanju je ironija koja nas obavijetava
da je savreno svjesna sebe i da, s tim na umu, predstavlja nasrtaj ironijske
svijesti na smu ironiju. Ukoliko dokae da skepticizam i pesimizam u okvi
ru kompleksa savremenog istorijskog razmiljanja imaju svoje porijeklo u
ironijskom pogledu na svijet, i daje taj pogled na svijet, u stvari, samo jedna
od mnogih moguih perspektiva ovjeka pred istorijskim zapisom, uspjee
se makar i u maloj mjeri u odbacivanju sme ironije. I na taj nain bie djeli-
mino raien put za rekonstituisanje istorije kao oblika intelektualne ak
tivnosti koja je istovremeno poetska, nauna i filozofska u svojim intereso-
vanjima - to je i bila tokom zlatnog doba istorije u devetnaestom vijeku.
UVOD
POETIKA ISTORIJE
Ova knjiga je istorijat istorijske svijesti u Evropi devetnaestog vijeka,
premda joj je u isto vrijeme cilj da doprinese tekuoj diskusiji o problemu
istorijske nauke. I kao takva, ona predstavlja hroniku razvoja istorijskog raz
miljanja u odreenom periodu svog razvoja, kao i hroniku opte teorije
strukture misli tog modusa koji se naziva ,,istorijskim .
Sta u stvari znai razmiljati istorijski, i koje su jedinstvene karakteri
stike specifino istorijske metode istraivanja? O ovim pitanjima diskutovali
su tokom itavog devetnaestog vijeka istoriari, filozofi i teoretiari drutve
nih nauka, ali obino u kontekstu pretpostavke da se moe doi do nedvo
smislenih odgovora. ,,Istorija je smatrana specifinim modusom, odnosno
nainom postojanja; istorijska svijest specifinim modusom kontemplaci
je, a istorijska nauka autonomnim domenom u spektrumu humanistikih i
fizikih nauka.
Kako god bilo, u dvadesetom vijeku razmatranja ovih pitanja preduzeta
su sa donekle manje samopouzdanja, suoena sa poimanjem daje moda ne
mogue doi do definitivnih odgovora. Mislioci kontinentalne Evrope - od
Valerija (Valry) i Hajdegera (Heidegger) do Sartra (Sartre), Levi-Strosa
(Levi-Strauss) i Miela Fukoa (Michel Foucault) - iskazali su ozbiljne sum
nje na raun vrijednosti posebne ,,istorijske svijesti, ukazavi na fiktivni ka
rakter istorijskih rekonstrukcija, izazivajui pri tom tvrdnje istorije da bude
uvrtena meu ostale nauke.1 U isto vrijeme, angloameriki filozofi stvorili
su brojnu literaturu o epistemolokom statusu i kulturnoj funkciji istorijskog
razmiljanja, literaturu koja, uzeta u cjelini, opravdava ozbiljnu sumnjia
vost o statusu istorije kao striktne nauke i istinske umjetnosti.2 Posljedice

1 Vid. moj lanak The Burden of History , History and Theory, 5, br. 2 (1966): 111-34, za
diskusiju o uzroku ovoga bunta protiv istorijske svijesti. a neto novije argumente, vid. Klod Le-
vi-Stros, The Savage Mind (London, 1966), str. 257-62; i idem, Overture to le Cru et le cuit, u
Structuralism, priredio Jacques Ehrmann (New York, 1966), str. 4 7 ^ 8 . Dva rada Miela Fukoa
takode se mogu konsultovati: The Order o f Things: An Archeology o f the Human Sciences (New
York, 1971), str. 259 i dalje; i L Archologie du savoir (Paris, 1969; [prevedena kao Arheologija
znanja, Plato, Beograd, 1998 - prim. prev.]), str. 264 i dalje.
2 Sutina ove debate kompetentno je rezimirana u Louis O. Mink, Philosophical Analysis
and Historical Understanding", Review o f Metaphysics, 21, br. 4 (June, 1968): 667-98. Veinu
16 METAISTORIJA

ova dva pravca istraivanja odrazile su se u utisku daje istorijska svijest ko


jom se zapadni ovjek ponosio od poetka devetnaestog vijeka moda tek
neto vie od teoretske osnove za ideoloki stav sa kojeg je zapadna civiliza
cija sagledavala svoje veze ne samo sa kulturama i civilizacijama koje su joj
prethodile, ve i sa onima koje su joj savremene i geografski bliske.3 Ukrat
ko, mogue je sagledati istorijsku svijest kao specifino zapadnu predrasudu
prema kojoj je mogue retroaktivno pretpostaviti superiornost modernog, in
dustrijskog drutva.
Moja analiza dubinske strukture istorijske imaginacije u Evropi devetna
estog vijeka namijenjena je stvaranju jedne nove perspektive u tekuoj debati
o prirodi i funkciji istorijske nauke. Ona funkcionie na dva nivoa sistemat
skog istraivanja. Prvo, strijemi analizi priznatih majstora evropske istoriogra-
fije devetnaestog vijeka, a potom prikazu radova najistaknutijih filozofa istori-
je iz tog perioda. Generalna svrha joj je da utvrdi srodne karakteristike razlii
tih koncepcija istorijskog procesa koji je, u stvari, posebno naglaen u radovi
ma klasinih naratora. Drugi cilj joj je da prepozna najrazliitije teorije kojima
filozofi istorije toga vremena opravdavaju tokove istorijske misli. A da bih
ostvario ove ciljeve, istorijski rad tretiram onakvim kakav on uopteno i jeste
- kao verbalnu strukturu u obliku proznog diskursa kojim se pretpostavlja da
se model ili ikona prolih struktura i proces sastoje u interesu objanjavanja
onoga to su oni bili, tako to ih i sm predstavlja.4 Moj metod je, prosto ree-

stavova koje su zauzeli glavni uesnici u debati predstavljena je u William H. Dray, prireiva, u
Philosophical Analysis and History (New York, 1966).
3 Vid. Foucault (Fuko), The Order ofThings, str. 367-73.
Ovdje, naravno, naginjem razmatranju zasigurno najkomplikovanijeg problema u moder
noj (zapadnoj) literarnoj kritici, problema realistike11 literarne prezentacije. Za diskusiju o ovo
me problemu, vidjeti Renea Veleka (Ren Wellek), Concepts o f Criticism (New Haven and Lon
don, 1936), str. 221-55. U sutini, moj lini pristup ovom problemu u kontekstu istoriografije sli
jedi primjer Eriha Auerbaha (Erich Auerbach), Mimesis: The Reprsentation ofReality in Western
Literature (Princeton, 1968). Cjelokupno pitanje aktivne" prezentacije realnosti" detaljno je ob
raeno, i sa specijalnim uvidom u vizuelne medije, kod Gombriha (E.H. Gombrich), Art and Illu
sion: A Study in the Psychology ofPictorial Reprsentation (London and New York, 1960). Sm
Gombrih dri da porijeklo piktorijalnog realizma u zapadnoj umjetnosti lei u naporima grkih
umjetnika da na vizuelni jezik prevedu narativne tehnike epova, tragedija, kao i radove sopstvenih
istorijskih autora. Poglavlje 4 knjige Art and Illusion govori o razlikama izmeu konceptualne
predodreenosti mitski orijentisane bliskoistone umjetnosti i narativne, antimitske umjetnosti
starih Grka koja moe biti uveliko poreena sa famoznim prvim poglavljem Auerbahovog Mime-
sisa, koji pak narativne stilove Petoknjija (prvih pet jevrejskih knjiga u Bibliji) suprotstavlja Ho
meru. Nije neophodno istai da se te dvije analize razvoja realizma" u zapadnoj umjetnosti, koje
nude Auerbah i Gombrih, prilino razlikuju. Auerbahova studija je totalno hegelijanska i apoka-
liptina u tonalitetu, dok Gombrihova djeluje u okviru neopozitivistike (i antihegelijanske) tradi
cije koju najbolje predstavlja Karl Poper (Popper). Meutim, dva spomenuta rada obraaju se op-
tem problemu - prirodi realistike" prezentacije, koja jeste primami problem modeme istorio
grafije. Ali nijedan od njih tom prilikom ne pristupa analizi kljunog koncepta istorijske prezenta
cije, iako obojica uzimaju ono to se moe nazvati istorijskim osjeajem" za centralni aspekt re
alizma" u umjetnosti. Ja sam, u nekom smislu, preokrenuo njihovu formulaciju. Oni postavljaju

niki" elementi ,,reali$Ji|


sam zavisio od dvojic i
UVOD 17

no, formalistiki. Ja neu pokuati da odluim je li djelo odreenog istoriara


bolja, ili u mnogome tanija, hronika datih zbivanja ili segmenata nekog isto
rijskog procesa, od njihovog prikaza drugog istoriara. Naprotiv, moj cilj bie
identifikovanje strukturalnih komponenti tih prikaza.
Prema mom vienju, ovakva procedura opravdava koncentrisanje na
istoriare i filozofe specifino klasinih dostignua, onih koji jo uvijek slu
e kao prepoznatljivi uzori po ijim se modelima shvata istorija: to su istori-
ari kao Mile, Ranke, Tokvil i Burkhart, i filozofi istorije kao Hegel,
Marks, Nie, i Kroe. Razmatrajui djela ovakvih mislilaca, usredsrijediu
se na onaj sluaj koji predstavlja najprecizniji pristup izuavanju istorije.
Njihov status moguih uzora istorijske prezentacije ili konceptualizacije ne
zavisi od prirode ,,podataka koje koriste da bi podrali svoje generalizacije
ili teorije kako bi objasnili te podatke. Prije e biti da njihov status najvie
zavisi od dosljednosti, usklaenosti i prosvijetljujue moi njihovih vizija na
polju istorije. Upravo zbog toga oni ne mogu biti ,,opovrgnuti , niti njihove
generalizacije mogu biti ,,oborive, kako zahtjevom za novim podacima koji
bi mogli iskrsnuti u narednim istraivanjima, tako i razradom neke svjeije
teorije o tumaenju hronike dogaaja koji ine predmet njihove prezentacije
i analize. Na kraju, njihov status uzora za istorijsku naraciju i konceptualiza-
ciju zavisi prevashodno od prekonceptualne i specifino poetske prirode nji
hovih vienja istorije i njenih procesa. A sve ovo radi opravdanja formali-
stikog pristupa izuavanju istorijske misli u devetnaestom vijeku.
S tim na umu, odmah postaje oigledno da radovi ovih mislilaca pred
stavljaju alternative i, naizgled, suprotstavljene koncepcije istih segmenata
istorijskog procesa i zadataka u istorijskom razmiljanju. Uzeti kao isto
verbalne strukture, njihovi radovi kao da posjeduju radikalno drugaije for-

Nortrop Fraj (Northrop Frye), The Anatomy o f Criticism: Four Essays (Princeton, 1957); i Kenet
Berk (Kenneth Burke), A Grammar o f Motives (Berkley and Los Angeles, 1969). Takoe sam te-
dro koristio francuske strukturalistike kritiare: Lisjena Goldmana (Lucien Goldmann), Rolana
Barta (Roland Barthes), Miela Fukoa i aka Deridu (Jacques Derrida). Kako god, volio bih na
glasiti da su ovi potonji, sutinski, zarobljenici tropolokih strategija tumaenja na nain na koji
su to bile njihove kolege iz devetnaestog vijeka. Fuko, na primjer, kao da nije svjestan da su kate
gorije kojima se koristi u analiziranju istorije humanistikih nauka tek neto vie od formalizacija
tih tropa. Na ovo sam ukazao i u mome eseju, Foucault Decoded: Notes from Underground", Hi-
story and Theory, 12, br. 1 (1973): 23-24.
U mome vienju, itava diskusija o prirodi realizma" u literaturi tavori u nemogunosti da
kritiki procijeni od ega se originalno istorijska" koncepcija realnosti" u stvari sastoji. Uobiajena
taktika je da se istorijsko" namee povrh mitskoga", u smislu daje prvobitni izraz realno empirij
ski, a potonji nita vie osim konceptualnog, a zatim da se locira podruje aktivnog" izmeu ta dva
pola. Literatura se onda sagledava kao vie-manje realistika, zavisno od srazmere empirijskog u od
nosu na konceptualni element sadran u njoj. Takva je, na primjer, Frajeva taktika, kao i taktike
Auerbaha i Gombriha, iako se mora navesti da je Fraj bar detaljnije prouio taj problem u sugestiv
nom eseju, New Directions From Old", u Fables ofldentity (New York, 1963), o odnosima izmeu
istorije, mita i filozofije istorije. Od filozofa koji su se suoili sa elementom aktivnog" u istorijskoj
naraciji, naao sam da sljedea imena tome najvie doprinose: W. B. Gallie, Philosophy and the Hi-
storical Understanding (New York, 1968); Arthur C. Danti al Philosophy o f History (Cam-
bridge, 1965); and Louis O. Mink, The Autononly of.. irstanding", in Philosophical
Analysis and History, priredio Dray, naroito str. 179J
METAISTORIJA

malne karakteristike i kao da se ne pridravaju predvienog koncepta koiim


jasnjavaju identine skupove podataka vezane za fundamentalno razliite
naine. Na najposn ijem nivou, na primjer, rad j e d n o g ^ S T n S S
dyahronican i proceduralan (naglaavajui injenicu promjene i transforma
nu " : f 3 r ? SU>i d0k rad drag0g -nozi i m a S S l
U 1 statiku formu (naglaavajui cinjenicu strukturalnog kontinuiteta^
Drugim rjecima, gdje jedan istoriar moe uzeti za svoj zadatfk daprizove u
Sdre rza do S Sk0
dogaaja ne bi li razotkrio
,duh,,zakone
Pr01 g d0ba dl^ - oiji jee lduh
ili ,,principe d Esamo
^
spoljavanje odreene forme ili fenomenski oblik Ili, da s p o j e m jo jednu
ndamentalnu razliku, pojedini istoriari zamiljaju svoj rad prvenstsveno
kao doprinos osvetljavanju tekuih drutvenih zbivanja i sukoba dok drugi te
ze da prigue sline brige u prezentaciji, pokuavajui da utvrdestepen do ko
ga se dati period prolosti razlikuje od njihovog sopstvenog vremena u okvi^
onoga sto se uglavnom moe nazvati ,,antiki p o g L na s f i j S
atko, najcesce smatrane kao formalne verbalne strukture istoriie
razliite koncec^1Znatl deve,naesto8 viJ * > P ^ j u radikalno
razliite koncepcije onoga od ega istorijski rad treba da se sastoji Znai
da bismo ldentifikovali zajednike karakteristike razliitih vrsta istorijske
ili devetnaestog vijeka, neophodno je prvo utvrditi od ega se idealno-ti
? ^ rada/ HOe sast j ati-1 iln bi ta^va idealno-tipi-
asneb f hnn J Ja blh uPotriJ'ebio mjerilo za odreivanje onih
aspekata bilo kojeg istonjskog rada ili filozofije istorije koji se moraju raz-
te Potom hih ' ; entlt'kUjem njeg jedinstvene strukturalne elemen
te. Potom bih, rasporeivanjem transformacija po nainima na koje istorijski
Lrasporeuju ih pom u
tt e at obJasnJen ja , bio u poziciji da izradim mapu
undamentalne promjene u dubinskoj strukturi istorijske imaginacije za pe-
od u pitanju. Ovo bi, zauzvrat, dozvolilo izuavaocu da karakterie razlii
te istorijske mislioce tog peroda u terminima njihovog zajednikog statusa
uesnika u svekolikom univerzumu diskursa u 'k om etu drukji ! ^ v i
istonjskog razmiljanja bili mogui.

Teorija istorijskog rada

skomPradW lP d T eV ljedeih nivoa konceptualizacije u istorij-


menta i (5) m dUS emPlotmenta; (4) modus argu-
enta i (5) modus ideoloke implikacije. Uzeu ,,hroniku i priu da bih
(! '1 elemente u istorijskomprikazu; meutim ijedno i
1Zb0ra i-ra? 0reda POda,aka iz G r a e n ih to
ne S . mpls! ucmll razumljivijim auditorijumu odree-

ostaUm , s^
UVOD 19

Pre svega, elementi na istorijskom polju organizuju se u hroniku na


osnovu slijeda dogadaj koji se moraju obraditi u vremenskom redosljedu
njihovog zbivanja; potom se hronika oblikuje u priu kroz dalje organizo-
vanje dogadaj u komponente predstave" (spektakla) ili procesa deava-
nja, za koji se utvrdi da ima uoljiv poetak, sredinu i kraj. Ova transfor
macija hronike u priu sprovodi se karakterizacijom pojedinih dogaaja u
hronici u terminima poetnih motiva, nekih drugih dogaaja, u smislu za
vrnih motiva i, najzad, nekih treih, u terminima prelaznih motiva. Izvje
sni dogaaj naprosto zabiljeen da se dogodio u odreeno vrijeme i na od
reenom mjestu sopstvenom karakterizacijom transformie se u poetak
zbivanja: na primjer: Kralj je otiao u Vestminster 3. juna 1321. godine.
Tamo je dolo do sudbonosnog sastanka izmeu kralja i ovjeka koji e
potom osporiti njegovo mjesto na tronu, iako j e u tom trenutku izgledalo
kao da su ta dva ovjeka predodreena da budu najbolji prijatelji..." Prela-
zni motiv, s druge strane, itaocu stavlja na znanje da ne puta mati na vo
lju kad je rije o znaaju relevantnog zbivanja u svojevrsnom stanju neiz
vjesnosti, sve dok ne otkrije zavrni motiv: Dok je kralj putovao ka Vest-
minsteru, njegovi savjetnici su ga obavijestili da ga tamo iekuju neprija
telji, kao i da su izgledi za sporazum u korist krune prilino jalovi." Zavr
ni motiv ukazuje na oigledno razrijeenje ili krajnji ishod nekog procesa
ili kritine situacije: estog aprila 1333. godine vodila se bitka kod Beli-
boma. Kraljeve snage izvojevale su pobjedu, a pobunjenici natjerani u bi
jeg. Potonji sporazum u zamku Hout, potpisan 7. juna 1333, donio je mir -
premda e se pokazati da je to bio krajnje nesiguran mir, izgubljen zbog
pogroma i verskih sukoba sedam godina docnije." Kada je dati slijed doga
aja oznaen prema motivu, itaocu je predoena pria; hronika zbivanja
pretvorena je u upotpunjeni dijahronini proces, o kome zatim italac mo
e postavljati pitanja kao daje rije o sinhroninoj strukturi veza.5
Istorijske prie prate sekvence dogaaja koje teku od poetka do (pro
vizornih) zavretaka socijalnih i kulturnih procesa na nain na koji to u kro
nikama ne mora da se ini. Strogo uzev, hronike imaju otvorene krajeve;

5 Razlikovanja izmeu hronike, prie i zapleta koja sam pokuao razviti u ovom odeljku si
gurno imaju vie vrijednosti kad je u pitanju analiza istorijskih djela nego kad je rije o izuava
nju knjievnih fikcija. Za razliku od knjievnih fikcija kao to je roman, istorijska djela su sai
njena od zbivanj koja postoje van poimanja svijesti datog pisca. Dogaaji u romanu, s druge stra
ne, mogu biti izmiljeni na nain koji ne moe niti treba da bude prisutan u istoriji. To samo ote
ava mogunost razlikovanja izmeu hronike dogaaja i prie koja se pripovijeda u knjievnoj
fikciji. Donekle se pria koja se, recimo, nalazi u romanu kao to su Budenbrokovi Tomasa Mana
prosto ne moe razlikovati niti izdvojiti od hronike" dogaaja u tome tekstu i pored toga to mo
emo napraviti razliku izmeu ,,hronike-prie i ,,zapleta (koji je, inae, ironijska tragedija). Za
razliku od pisca, istoriar se suoava sa haosom istinitih zbivanja odve utvrenih, iz kojih, zatim,
mora odabrati elemente pomou kojih e ispriati svoju priu. A svoju priu on tvori tako to u
nju ukljuuje neke elemente a iskljuuje druge; na primjer pojedine naglaava dok ostale baca u
zapeak. Ovakav proces iskljuivanja, naglaavanja i podreivanja izvodi se u interesu konstitui-
sanjaprie odreene vrste. Bolje rei, on ,,emplotuje svoju priu. O razlici izmeu prie i zaple
ta, pogledati eseje klovskog (Shklovsky), Ajhenbauma (Eichenbaum), i Tomaevskog (Toma-
chevsky), predstavnika ruske kole formalizma, u Ritssian Formalist Criticism: Four Essays, prire
dili Lee T. Lemon i Marion J. Reis (Lincoln, Neb., 1965); kao i Frye, Anatomy, str. 52-53, 78-84.
20
METAISTORIJA

u principu, nemaju poetak, ve jednostavno poinju" u trenutku u kome


hromar pone da biljei zbivanja. U njima takoe nema kulminacije ni raz-
njesenja. Bolje rei, mogu se protezati u nedogled. Prie, meutim, imaju
uoljiv oblik (ak i kad je to slika nekog haotinog stanja) kojim se dogaaji
sadrani u njima izdvajaju od drugih manifestacija koje se eventualno mogu
pojaviti u sveobuhvatnijoj hronici datih godina na koje se odnosi njihov sli
jed dogaaja.
Ponekad se kae da je cilj istoriara da objasni prolost tako to e
pronai", identifikovati", ili otkriti" one prie" koje lee zakopane u
hromkama; kao i to da se razlika izmeu istorije" i fikcije" nalazi u inje
nici da istoriar pronalazi" svoje pripovijesti, dok autor fikcije izmilja"
svoje. Koncepcija istoriarevog zadatka, na kraju krajeva, prikriva stepen do
koga izmiljanje takoe ima udjela u istoriarevim operacijama. Jedan isti
dogaaj moe posluiti kao druga vrsta elementa sainjenog od razliitih
istorijskih pria, zavisno od uloge koja joj je povjerena u odreenoj linoj
karakterizaciji sklopa kome on pripada. Smrt jednog kralja moe biti poe
tak, svretak ili jednostavno prelazni dogaaj u tri razliite pripovijesti. U
hronici, ovaj dogaaj prosto je tu" kao element takvog redoslijeda dogaa
ja, ali on ne funkcionie" kao element prie. Istoriar, naime, preraspodje-
ljuje zbivanja u hronici po znaenjskoj hijerarhiji tako to odabranim doga
ajima dijeli razliite funkcije kao elemente prie da bi obznanio formalnu
usklaenost cjelokupnog toka dogaaja sagledanog kao savreno shvatljiv
proces sa primjetnim poetkom, sredinom i krajem.
Preraspodjela odabranih dogaaja jedne hronike u priu postavlja u prvi
plan onu vrstu pitanja koja istoriar mora anticipirati i na koja mora odgovo
riti dok konstruie sopstvene pripovijesti. Ta pitanja mogu biti: ta se po
tom desilo?"; Kako se to dogodilo?"; Zbog ega su se stvari dogodile na
ovaj nain, a ne drukije?"; Kako je sve ispalo na kraju?" Ovakva pitanja
odreuju pripovjedake taktike kojima se istoriar mora koristiti pri sasta
vljanju svoje prie. Ali takva pitanja o slinosti dogaaja od kojih nastaju
elementi prie koju je mogue pratiti trebalo bi razlikovati od pitanja druge
vrste: Cemu sve to?" i Kakva je svrha svega toga?" Ova pitanja sad ve
ukazuju na strukturu itavog slijeda dogaaja na koji se gleda kao na upot
punjenu priu i koji pozivaju na sinoptiki sud o odnosu izmeu date pripo
vijesti i ostalih storija koje mogu biti naene", identifikovane" ili otkrive
ne" u toj hronici. Na njih se moe odgovoriti na brojne naine. Ja te naine
nazivam (1) tumaenjima putem emplotmenta, (2) tumaenjima argumen
tom, i (3) tumaenjima ideolokom implikacijom.

Tumaenje putem emplotmenta


Obezbijediti znaenje" prii tako to e se prethodno identifikovati
vrsta prie koja je upravo ispriana naziva se objanjenje putem emplotmen
ta. Ako je pripovjedakom toku svoje prie istoriar snabdije strukturom za
pleta jedne tragedije, on ju je objasnio" na jedan nain; u sluaju da ju je
UVOD 21

tretirao kao komediju, on ju je objasnio" na drugi nain. Emplotment je na


in na koji se sled dogaaja oblikovanih u pripovijest postepeno otkriva ne
bi li ukazao na priu odreene vrste.
Pratei misao Nortropa Fraja iznetu u njegovoj Anatomiji kritike,
identifikovao sam najmanje etiri razliita modusa emplotmenta: romansu,
tragediju, komediju i satiru. Mogue je da postoje i drugi modusi, kao to
je ep; meutim dati istorijski prikaz najvjerovatnije e sadrati prie obli
kovane po jednom modusu u ime aspekata ili faza itavog skupa pripovije
sti emplotiranih po drugome. Dati istoriar svakako je prisiljen da emplo-
tuje itav skup pria, na taj nain konstruiui svoj narativni tok kao sveo
buhvatan arhetipski oblik pripovijesti. Mile, na primjer, predstavlja sve
svoje istorije u romantikom modusu, Ranke svoje predstavlja u komi
nom, dok se Tokvil, pak, slui tragikim modusom, a Burkhart satirom.
Epska struktura zapleta izgledala bi preteno kao implicitni modus sme
hronike. Veoma bitan momenat jeste da e svaka pojedina istorija, ak i
ona ,,najsinhronizovanija i ,,najstrukturisanija , biti ipak na neki nain
emplotovana. Satiriki modus omoguio je formalne principe pomou ko
jih se navodna nepripovijedaka" Burkhartova istoriografija moe identi
fikovati kao pria" odreene vrste. Jer, kao to je Fraj pokazao, prie
predstavljene u ironijskom modusu, od kojih je satira fiktivan oblik, posti
u svoje dejstvo ba tako to osujeuju normalna oekivanja oko tipova
razrijeSenj koje pruaju prie predstavljene u drugim modusima (romansi,
komediji, ili tragediji, zavisno od njihove namjene).6

6 Svjestan sam da se, sluei se Frajevom terminologijom i klasifikacijom strukture zapleta,


izlaem koplju kritike onih teoretiara knjievnosti koji se ili protive njegovim naporima klasifi
kacije ili, pak, posjeduju sopstvene klasifikacije koje nude namjesto Frajevih. Nemam elju da ka
em kako je Frajeva kategorizacija jedino mogui kriterijum u klasifikaciji anrova, modusa,
mythoi-a, i njima slinih oblika; ipak mislim d aje ona korisna naroito za analizu istorijskih rado
va. Glavna kritika Frajeve knjievne teorije izgleda da je, iako njegova metoda analize prilino
dobro funkcionie u domenu knjievnih anrova drugog reda - kao to su bajke i detektivska sto
rija - ona je isuvie kruta i apstraktna da bi se mogla primijeniti na tako tekstualno bogata i vie-
znana djela kao to su Kralj Lir, U traganju za izgubljenim vremenom, ili ak Izgubljeni raj. To,
naime, moe biti istina, a vjerovatno i jeste. Meutim, Frajeva analiza glavnih oblika emplotmen
ta mitske i bajkovite knjievnosti slui za razjanjenje jednostavnih oblika emplotmenta sa kojim
smo se suoili u takvim specifinim11 umjetnikim oblicima kao to je istoriografija. Istorijske
,,prie imaju tendenciju da potpadnu pod Frajeve kategorije ba zbog toga to je istoriar motivi-
san da se odupre konstrukciji kompleksnih peripetija koje, u stvari, predstavljaju glavno oruje pi
saca i dramaturga. Ba zbog toga to istoriar ne pria (ili tvrdi da ne pria) pripovijest samo pri
e radi , ve je sklon da emplotuje svoje prie u najkonvencionalnijim oblicima - kao bajku ili
detektivsku storiju u jednu ruku, odnosno romansu, komediju, tragediju, ili satiru u drugu.
Valja se setiti injenice da se normalno obrazovan istoriar devetnaestog vijeka kolovao na
glavnom korpusu klasine i hrianske literature. Mythoi sadrani u ovakvoj vrsti literature snab-
djeli bi ga fondom oblika prii koje bi on mogao uzimati u pripovjedake svrhe. Meutim, bila bi
greka pretpostaviti daje ak i suptilan istoriar kao Tokvil bio u stanju uobliiti te oblike pria za
onu svrhu koju udesni pjesnik, nalik Rasinu (Racine) i ekspiru (Shakespeare), moe osmisliti.
Kada istoriari kao Burkhart, Marks, Mile i Ranke govore o tragediji'1ili komediji11, oni obino
imaju suen pogled na to ta ovi pojmovi treba da predstavljaju. Drugaije je sa Hegelom, Nie-
om, i (dodue u manjoj mjeri) Kroeom. Kao estetiari, ova tri filozofa imala su daleko komplek-
sniju koncepciju anra i kao rezultat toga napisali su daleko sofisticiranije istorije. Istoriari u glo-
22
METAISTORIJA

Romansa je u sustini drama o samoidentifikaciji, gdje je simbolizovana


junakova transcedencija u svijetu iskustava, njegova pobjeda nad samim so
bom, kao i na koncu, njegovo krajnje osloboenje od svega - vrsta drame
vezana za legende o Gralu ili prie o Hristovom vaskrsnuu u hrianskoj
mitologiji. To je drama o trijumfu dobra protiv zla, vrline spram poroka
svjetla spram tame, kao i konane ovjekove transcendencije nad svijetom u
kome se nalazio bukvalno zatoen zbog biblijskog pada u grijeh. S druge
strane, arhetipska tema satire je suta suprotnost ovoj romantikoj drami o
iskupljenju; re je o drami o rascijepu, o drami u kojoj dominira poimanje da
je ovjek, na kraju, zatoenik svijeta a nipoto njegov gospodar, kao i shva-
tanje da ce, u konanoj analizi, ljudska svijest i volja uvijek biti nedorasle
zadatku da u potpunosti nadjaaju mrane sile smrti, koje naposljetku pred
stavljaju vjenog ovjekovog neprijatelja.
Komedija i tragedija, meutim, sugeriu u najmanju ruku mogunost de-
hmicnog oslobaanja od pada i privremenog izlaska iz podijeljenog stanja u
kome ljudi zive na ovom svijetu. No, ovakve privremene pobjede drukije su
zamiljene u mitskim arhetipovima zbog kojih se strukture zapleta komedije i
tragedije smatraju uzvienim oblicima. U komediji se nada prua zarad privre
mene pobjede ovjeka nad svijetom oliene kao povremena izmirenja prisut
nih sila u drutvenim i prirodnim svijetovima. Ovakva izmirenja simbolizova
na su prilikom svetkovina koje pisac komedije tradicionalno koristi ne bi li
okonao svoje dramatine slijedove dogaanja promjene i transformacije. U
tragediji ne postoje svearski momenti, osim onih lanih ili iluzornih; umjesto
toga, ima prisnosti stanja u ljudskoj podjeli koja su grozomomija od onoga to
je prvobitno i potpirilo tragiki agon (tj. stalnu tenju za pobedom u takmie
nju) na poetku drame. Ipak, poetski pad protagoniste i uzdrmanost svijeta ko
ji on naseljava na samom kraju tragike drame ne javlja se kao nadasve prije
tei za one koji preive agonini test. tavie, dolazi do progresije u svijesti
pratilaca takmienja. I upravo se za tu progresiju mislilo daje sadrana u poja
vljivanju zakona koji upravlja ljudskom egzistencijom i koji je u sutini i iza
zvao junakove napore u njegovom nadjaavanju sa svijetom.
Izmirenja do kojih dolazi na kraju komedije su izmirenja ljudi sa ljudi
ma, ljudima sa njihovim svijetom i njihovim drutvom; stanje drutva prika
zano je kao daje postalo istije, lucidnije i zdravije kao rezultat konflikta iz
meu oevidno neizmjenjivo suprotstavljenih elementa u svijetu; za ove ele
mente otkrivamo da su, na duge staze, u meusobnom skladu, izjednaeni sa
samima sobom i sa drugima. Izmirenja koja se dogaaju na kraju tragedije u
mnogome su melanholinija; najee posjeduju svojstvo rezignacije ljudi
zbog stanja pod kojima moraju da pate na ovom svijetu. Za ova stanja s dru
ge strane, kategoriki se tvrdi da su neizmjenjiva i veita, ime se podrazu-

Za F r d , ! t SU kritiki nastrJeni Prema SV0J 'm izvorima, najee su naivni pripovijedai


238 O v t ? er ZaCffrU 0Vmh struktura zaPleta vid begovu Anatomiju kritike, str. 158-
Frye u kniizi W f ey *Jartmn' Ghostller Dmarcations: The Sweet Science of Northrop
s t 2 1 BeyondFormallsm: Llterary Essays, 1958-1970 (New Haven and London, 1971),
UVOD 23

mijeva da ih ovjek ne moe promjeniti ve da mora raditi uprkos njima.


Ona postavljaju granice do kojih se moe strijemiti i na ta se legitimno mo
e ciljati prilikom potrage za sigurnou i razboritou u svijetu.
Romansa i satira izgleda da upoljavaju meusobno iskljuujue naine
emplotmenta proces realnosti. Sami pomen romantike satire predstavlja
smisaonu protivrjenost. Moja malenkost opravdano moe zamisliti jednu
satirinu romansu, no ono to bih tim terminom podrazumijevao bio bi oblik
prezentacije sa namjerom da, sa ironijskog stanovita, podvuem stupidnost
romantike koncepcije svijeta. S druge strane, ono o emu moja malenkost
moe govoriti jeste komina satira i satirina komedija, ili satirina tragedija,
kao i tragika satira. Meutim, ovdje se mora zapaziti da je veza izmeu
anra (tragedije ili komedije) i modusa u kome je ona (satiriki) uobliena
drugaija od one koja funkcionie izmeu anra romanse i modusa (komedi
je i tragedije) u kome romansa moe postojati. Komedija i tragedija predsta
vljaju kvalifikacije romantikog vienja svijeta u nekoj vrsti procesa, sa ci
ljem da se ozbiljno shvate sile koje se suprotstavljaju naporima ljudskog is
kupljenja naivno izdignutog u vidu mogunosti za ovjeanstvo u romansi.
Komedija i tragedija konfliktima prilaze ozbiljno, ak i ako je prvome kraj
nja vizija konanog izmirenja suprotstavljenih sila, a potonjem otkrivenje
prirode sila protivu ovjeka na drugoj strani. Takoe je mogue za pisca ro
manse da asimiluje istine o ljudskoj egzistenciji otkrivenoj u komediji i tra
gediji u strukturi drame o iskupljenju koje on ima u svojoj viziji konane po
bjede ovjeka nad svijetom iskustava.
Meutim, satira predstavlja drugaiju vrstu kvalifikacija za nadanja,
mogunosti i istine o ljudskoj egzistenciji otkrivenoj u romansi, komediji i
tragediji. Ona gleda na ova nadanja, mogunosti i istine ironijski, u atmosfe
ri koju je stvorila bojazan zbog bespogovome nepodesnosti nae svijesti da
sreno prebiva u svijetu ili da ga iole bolje shvati. Satira, stoga, pretpostavlja
krajnju nepodesnost vizij svijeta podjednako dramatino predstavljenog u
anrovima romanse, komedije i tragedije. Kao faza u razvoju umjetnikog
stila ili knjievne tradicije, napredak satirinog modusa oznaava predubje-
enje daje svijet veoma star. Kao i sama filozofija, satira slika svoje sivilo
na sivoj pozadini41u poimanju vlastite nepodesnosti u ulozi valjane slike ove
realnosti. Na taj nain se priprema svijest za sopstveno odricanje od svih so
fisticiranih konceptualizacija svijeta i anticipira povratak mitskom razumije
vanju svijeta i njegovih proces.
Ova etiri arhetipska oblika prie omoguavaju nam karakterisanje raz
liitih vrsta relevantnih uticaja kojima istoriar moe strijemiti u oblasti pri
povjedakog emplotmenta. Oni mu takoe dozvoljavaju da razlikuje izmeu
dijahronikih, ili razvojnih, naracija od vrsta koje su stvorili Mile i Ranke,
kao i od sinhronikih, ili statikih, naracija po kojima su poznati Tokvil i
Burkhart. U onim prvim, osjeanje strukturalnog preobraaja dri najvie
mjesto u primarnoj prezentaciji. U potonjoj preovlauje osjeanje struktural
nog kontinuiteta (naroito kod Tokvila) ili zastoja (stz, kod Burkharta).
Meutim, razlikovanje izmeu sinhronijskih i dijahroninih prezentacija
24
METAISTORIJA

istorijske realnosti ne bi trebalo uzimati kao zajednike i iskljuive naine


emplotovanja istorijskog polja. Ovo razlikovanje samo ukazuje na drugaije
naglaavanje u posmatranju veze izmeu kontinuiteta i promjene u datoj
prezentaciji istorijskog procesa kao cjeline.
Tragedija i satira su modusi emplotmenta u sazvuju sa interesom onih
istoriara koji u kompleksu mnogobrojnih dogaanja sadranih u hronici sa
gledavaju trenutnu strukturu veza ili vjeni povratak istoga u razlinome.
Romansa i komedija naglaavaju iskrsavanje novih sila ili stanj proisteklih
iz proces koji na prvi pogled izgledaju ili nepromjenljivi u svojoj biti ili
promjenljivi u svojim pojavnim oblicima. No obje ove arhetipske strukture
zapleta podrazumijevaju kognitivne operacije pomou kojih istoriar namje
rava da objasni ta se zbilja dogodilo tokom procesa koji mu obezbjeu-
je sliku svojeg pravog oblika.

Tumaenje formalnim argumentom


Pored nivoa akcije pomou koje istoriar emplotuje svoj narativni ma
terijal onoga to se dogodilo, postoji jo jedan nivo u kojem on moe po
kuati da na kraju pojednostavi svrhu svega toga ili emu sve to. Na
ovom nivou razlikujem operaciju koju nazivam objanjenjem formalnim,
eksplicitnim, ili diskurzivnim argumentom. Takav argument omoguuje ob
janjenje onoga to se desilo u prii tako to priziva principe kombinovanja
koji slue kao pretpostavljeni zakoni istorijskog objanjenja. Sledstveno to
me, na ovom nivou konceptualizacije istoriar razjanjava dogaaje u prii
(ili oblik dogaaja koji im je on nametnuo putem svojeg sopstvenog emplot
menta u datom modusu) tako to konstruie nomoloko-deduktivni argu
ment. Ovaj argument moe se analizirati u okviru silogizma, ija se gornja
premisa sastoji od nekih tobonjih univerzalnih zakona uzronih veza, od
donje premise ogranienih uslova u kojima se primjenjuje zakon, kao i od
zakljuaka u kojima se dogaaji koji su se doista zbili odreuju na osnovu
premisa putem logike nunosti. Najpoznatiji od tih tobonjih zakona je vje-
rovatno Marksov takozvani zakon veze izmeu nadgradnje i osnove ili infra
strukture. Po tom zakonu, gdjegod postoji bilo kakav peobraaj u infra
strukturi (koji uzrokuju inioci produktivnosti i modusa vez izmeu njih),
postojae i peobraaj u osnovnim dijelovima nadgradnje (drutvenim i kul
turnim institucijama); toga, na primjer, nee biti u obratnoj vezi (promjene u
svijesti, na primjer, nee uzrokovati promjene u infrastrukturi). Drugi pri
mjeri slinih tobonjih zakona (kao, lo novac istiskuje dobar novac**, ili

Rije je o ortodoksnoj marksistikoj koncepciji koja opisuje veze izmeu ekonomije (in
frastruktura) i politike, prava i ideologije (nadgradnja). Prim. prev.
Famozna fraza Ser Tomasa Greama (1519-1579), finansijskog savjetnika kraljice Elizabe
te I, iz vremena u kome kraljevi, imperatori i vlade u vjenoj trci za novcem nisu prezali od sniava
nja vrijednosti sopstvenog novca. Iz upotrebe bi povukli kovani novac koji sadri pravilnu koliinu
metala i zamijenili bi ga daleko lakim kovanicama sa mnogo manje metala (dobar" novac i ,,lo
novac), razliku, dabome, stavljajui u svoj dep. Ova tendencija za sniavanjem vrijednosti novca ne
bi u se dobar novac odstranio iz cirkulacije, jo se naziva i Greamovim zakonom - Prim. prev.
UVOD 25

ak takvih banalnih opaski kao to je, ono to se vine ka nebu mora pasti na
zemlju ) obino su u najmanju ruku preutno prizvani tokom istoriarevih
napora da objasni takve fenomene kao to su Velika ekonomska kriza ili pad
Rimskog carstva. Zdravorazumska ili konvencionalna priroda ovih potonjih
uoptavanja ne utie na njihov status pretpostavljenih donjih premisa nomo-
loko-deduktivnih argumenata koji objanjavaju dogaaje u datoj prii. Pri
roda ovih generalizacija ukazuje jedino na protonauni principijelni karakter
istorijskog objanjenja, ili na neadekvatnost drutvenih nauka iz kojih se
ovakve generalizacije, iskrsavajui u podesno izmijenjenom i nadasve rigo-
roznije utvrenom obliku, mogu pozajmiti.
Bitna odrednica glasi: bar to se tie istoriarevog nuenja tumaenja
pomou kojih se konfiguracija dogaaja u njegovoj pripovijesti objanjava
putem neega nalik na nomoloko-deduktivni argument, takva tumaenja se
moraju razlikovati od eksplikativnog djelovanja vlastitog emplotmenta nje
gove sopstvene prie kao prie odreene vrste. Ovo se ne deava zato to
neko ne mora tretirati emplotment kao vrstu tumaenja putem nomoloko-
-deduktivnih sredstava. U stvari, emplotment tragedije moe da se tretira kao
primena zakon koji u izvesnim situacijama upravljaju ljudskom prirodom i
drutvima; i, ukoliko su sline situacije odve utvrene u odreenom vreme
nu i mjestu, te se situacije mogu smatrati objanjenim prema principima na
koje se aludira, i to na isti nain na koji su objanjena prirodna zbivanja pre
poznavanjem univerzalnih uzronih zakona za koje se pretpostavlja da ruko
vode njihovim vezama.
Mogao bih rei da je, kad je u pitanju istoriar koji obezbjeuje za
plet" pomou kojeg je dogaajima u prii koju on pripovijeda data neka vr
sta formalne usklaenosti, on ini istu stvar koju i naunik kada identifikuje
posebne elemente nomoloko-deduktivnog argumenta u kome njegovo obja
njenje treba da bude oblikovano. Meutim, ja ovdje pravim razliku izmeu
emplotmenta dogaaja istorije za koje se smatra da su elementi izvjesne pri
e, kao i karakterizacije onih zbivanja kao elementa u okviru pretpostavlje
nih uzronih veza u posebnim podrujima vremena i prostora. Ukratko, na
trenutak u zdravo za gotovo uzeti tvrdnje istoriara da oni ujedno stvaraju i
umjetnost i nauku, kao i razliku koja se obino ini izmeu istoriarevih is
traivakih operacija u jednu ruku, i njegove pripovjedake operacije, u
drugu. Prihvatiemo da je jedna stvar predstaviti ,,ta se desilo" i zato se
tako desilo", a da je sasvim druga stvar obezbijediti verbalni model, u obliku
naracije, pomou kojeg se tumai proces razvoja koji vodi od jedne situacije
do neke druge, tako to e se prikloniti optim zakonima uzronosti.
Meutim, istorija se razlikuje od nauke ba zbog istoriarevih neslaga
nja, i ne samo zbog toga kakvi su zakoni drutvenih uzronosti koje oni mo
gu prizvati ne bi li objasnili dati niz dogaaja, ve i zbog pitanja oblika koje
nauno" tumaenje eventualno treba da zadobije. Postoji i duga istorija ne
slaganja oko toga da li prirodna nauna i istorijska objanjenja moraju posje
dovati identine formalne karakteristike. Ova debata pokree problem da li
one vrste zakona koje su moda relevantne prilikom naunih tumaenja mo-
26
METAISTORIJA

gu biti sline onima u domenu humanistikih ili drutvenih nauka, kao to su


sociologija i istorija. Fizike nauke kao da napreduju zahvaljujui vrlini usa-
glasavanja, kome lanovi cenjenih naunih zajednica pristupaju s vremena
na vrijeme, uvaavajui samo ono to se smatra naunim problemom ili ob
likom koji nauno objanjenje naposljetku mora zadobiti; ovo se odnosi i na
vrste podataka kojima e biti dozvoljeno da se ubroje kao dokazi u pravi
nom naunom opisu realnosti. Meu istoriarima ne postoji takvo usaglaa-
vanje niti je ono ikada postojalo. Ovaj podatak samo odraava protonaunu
prirodu lstoriografskog posla, no veoma je bitno imati na umu to uroeno
neslaganje (ili nedostatak usaglaavanja) oko onoga to se smatra specifino
storijskim tumaenjem bilo kojeg datog niza istorijskih pojava. Ovo inae
znai da su istorijska tumaenja predodreena da budu zasnovana na razlii
tim metaistorijskim pretpostavkama kada je rije o prirodi istorijskog polja,
pretpostavkama koje generiu razliite koncepcije one vrste tumacenj to
mogu biti koriene u istoriografskoj analizi.
Istonografske diskusije na nivou ,,tumaenja u stvarnosti se vode oko
vjerodostojne" prirode istoriarevog posla. Istorija ostaje u stanju konceptu
alne anarhije u kojoj su prirodne nauke postojale tokom esnaestog vijeka, ka
da je bilo onoliko razliitih koncepcija naunog posla koliko i metafizikih
stanovita. U esnaestom vijeku, razliite koncepcije onoga to bi ,,nauka tre
balo da bude najposlije su uslovile razliite koncepcije ,,realnosti i razliite
epistemologije koje su nastale kao njihov proizvod. S tim na umu, diskusije
o o toga ta bi istorija trebalo da bude takoe su odraavale sline ili pro-
menljive koncepcije pravinog istorijskog objanjenja, to treba da podrazu
mijeva drugaije koncepcije - koncepcije istoriarevog zanata.
Ne treba rei da na ovom mjestu nije rije o onim vrstama rasprava ko
je niu na stranicama recenzenata u strunim asopisima, u kojima se erudi
cija i preciznost izvjesnog istoriara moe dovesti u pitanje. Govorim o
onim vrstama pitanja koja se javljaju kada dva naunika, bezmalo iste erudi
cije i teoretske dubine, dou do alternativnih, iako ne sasvim suprotstavlje-
nih tumaenja istog skupa istorijskih zbivanja, ili do razliitih odgovora na
pitanja kao to je kakva je istinska priroda renesanse? Ono to je ovdje
upleteno, makar na nivou konceptualizacije, jesu razliita miljenja o prirodi
istorijske realnosti i odgovarajuem obliku koji istorijski prikaz, smatran za
formalni argument, treba da ima. Pratei analizu Stivena C. Pepera iz njego
ve knjige Svjetske hipoteze ( World Hypotheses) poeo sam razlikovati etiri
paradigme od oblika istorijskog objanjenja koje se inae dri diskurzivnog
argumenta i za koje se moe zamisliti da posjeduje: formistiku, organici-
stiku, mehanicistiku, i kontekstualistiku tezu.7

7 Primjedbe s potovanjem upuene Fraju u fusnoti 6 mogu se primijeniti, mutatis mutan-


, na Peperovo miljenje o osnovnim oblicima filozofske refleksije. Zasigurno najvei filozofi -
Platon, Aristotel, Dekart (Descartes), Hjum (Hume), Kant, Hegel, Mil (Mili) - odupiru se svoe
nju na arhetipove ciji je izvornik upravo Peper. U najmanju ruku, njihova misao predstavlja po
sredovanje izmeu dvije ili vie vrsta doktrinamih stavova koje navodi Peper. Peperovi idealni
uzorci ipak obezbjeuju veoma podobnu klasifikaciju uproenijih filozofskih sistema ili svjeto
UVOD 27

Formistika teorija o istini usmerena je na spoznaju jedinstvenih karak


teristika objekata koji nastanjuju istorijsko polje. U skladu sa time, za formi-
stu je jedno objanjenje potpuno samo ako je dati skup objekata podesno
identifikovan, ako su mu odreeni klasa, rod i ostali specifini atributi, kao i
ako mu se priiju etikete o njegovim osobenostima. Objekti na koje se aludi
ra mogu biti individualiteti ili kolektiviteti, partikulariteti ili univerzalizmi,
opipljivi entiteti ili apstrakcije. Tako zamiljen, zadatak istorijskog tumae
nja jeste da razbije poimanje o takvim slinostima za koje ispada da ih dijele
svi objekti u polju djelovanja. im je istoriar utvrdio jedinstvenost odree
nih objekata u polju, ili raznolikost one vrste elementa koje to polje manife-
stuje, istovremeno je omoguio i formistiko objanjenje o takvom polju.
Formistiki modus tumaenja moe se pronai kod Herdera, Karlajla
(Carlyle), Milea, a zatim i kod romantikih istoriara i znamenitih istorij-
skih pripovjedaa kao to su Nibur (Niebuhr), Momzen (Mommsen), i Tre-
velijan (Trevelyan) - u svakoj istoriografiji gdje su deskripcije raznolikosti,
boj i obilnosti istorijskog polja uzete kao izvorni cilj istoriarevog posla.
Da bi bio siguran, formistiki istoriar moe biti sklon da ini generalizacije
o prirodi istorijskog procesa kao cjeline, nalik Karlajlovoj karakterizaciji
sri beskonanih biografij . Meutim, u formistikim koncepcijama isto
rijskog tumaenja, jedinstvenost razliitih izvrilaca, sredstava i akata koji
pak sainjavaju zbivanja" koja vrijedi objasniti, centralna je bit nauniko-
vog ispitivanja, a ne ,,tlo ili scena" nasuprot kojih se uzdiu ovi entiteti.8

nazora, onu vrstu generalne koncepcije realnosti koju pronalazimo kod istoriara kada govore kao
filozofi - bolje rei, dok prizivaju odreeno generalno miljenje o sutini neega, ili tee za nekim
optim teorijama o istini i dokazivanju, i tako izvode etike implikacije na osnovu vjerovatno
utvrene istine, i tome slino. Veina istoriara rijetko kad nadvisi taj nivo filozofske prefinjeno-
sti kao kod Edmunda Berka (Edmund Burke). Taj grandiozni vigovac zasigurno je imao svoj po
gled na svijet, no sumnjam da se to ba moglo prepoznati kao filozofija". Isto je i sa veinom
istoriara, ne izuzimajui ak ni Tokvila. U suprotnosti sa tim, najvei filozofi istorije imaju ten
denciju da razvijaju filozofiju, kao i da podrobno iskazuju svoj pogled na svijet. U ovom smislu
oni su vie kognitivno odgovorni" od istoriara, koji uglavnom jednostavno zauzmu jedan pogled
na svijet i tretiraju ga kao da je u pitanju kognitivno odgovoran filozofski stav. O osnovnoj svjet
skoj hipotezi" vid. Stephen C. Pepper, World Hypotheses: A Study in Evidence (Berkeley and Los
Angeles, 1996), dio 2, str. 141 i dalje.
8 Zakljuio sam da kritika terminologija Keneta Berka najvie pomae u mojim pokuaji
ma da karakteriem ono to sam nazvao istorijskim poljem", prije nego to sam preao na anali
zu i njegovu prezentaciju od strane istoriara. Berk dri da sve literarne prezentacije realnosti mo
gu biti analizirane u terminima petougaonika hipotetikih gramatikih" elemenata: scene, izvri-
oca, akta, sredstava i svrhe. Naini na koji su ovi elementi karakterisani, kao i relativna teina ko
ja im je posveena u obliku uzronih sila, u jednoj drami" iji su oni protagonisti, otkrivaju po
gled na svijet implicitan u svakoj prezentaciji realnosti. Na primjer, materijalistiki pisac naveden
je da naglasi element scene" (miljea, ma kako zamiljenog) prije elemenata kao to su izvri-
lac", akt", sredstva" i svrha", ne bi li ovaj potonji skup uinio da, na utrb scene", izgleda tek
kao propratna pojava. Za razliku od njega, idealistiki pisac motivisan je da svrhu" vidi na sva
kome mjestu, dok e smu scenu" preobratiti u neto malo vie od obine iluzije. Vid. o optoj
diskusiji, Burke, A Grammar o f Motives, str. 3-20.
S obzirom na to da su od pomoi kao sredstvo karakterizacije istoriareve koncepcije neis-
tananog istorijskog polja", Berkove teorije imaju i negativnu stranu jer karakteriu istoriareve
utiske o sopstvenom polju djelovanja tek poto je ono gramatiki" ifrovano. Njegova knjiga
28
METAISTORIJA

nn n i ! ? 1 Se Peperovim terminima, formizam je sutinski vie ,,rasut


p nalitickim operacijama koje primenjuje na podatke, nego to je obiedi-
jujuci kao orgamcistika i mehanicistika tumaenja. Na taj nain, iako
ormisticka eksplikativna strategija naginje velikodunosti u ,,obimu - op
s u j e u onim vrstama posebnosti koje identifikuje kao najistaknutije u po-
ns f t T L ?, V0pStavaiVa 0 Procesima primjetnim u polju izazvae ne
dostatak konceptualne preciznosti". Romantiki istoriari a svakako i naj-
ec broj narativnih istoriara", skloni su uoptavanjima u itavom polju
orije i znaenju lstonjskih procesa koji su toliko ekstenzivni da naposljet
ku imaju veoma malu vrijednost kao stavovi koji mogu biti potvreni ili
nr: i kPn T anjem empinjske P datke- Takvi istoriari, meutim, obi-
o nadoknauju ispraznost u uoptavanju ivopisnou rekonstrukcija poje-
ih zvrsilaca, sredstava i akata predstavljenih u njihovim naracijama.
rgamcisticke svjetske hipoteze i njihove teorije o istini i argumentu re-
t vno su vise objedinjujue" i time ue u svojim dejstvima. Organicista na-
s i S k i f n m 3Ze ? i 0 en0Stl prepoznatlj ive u polJu istorije kao komponente
vp7f P a' Srcu 0rganicistike strategije nalazi se metafizika oba
veza prema paradigmi o mikrokozmiko-makrokozmikoj vezi; organicistiki
n rn rSV ! biti sklon da ugleda individualne entitete kao komponente
p esa koji se skupljaju u cjeline vee ili kvalitativno drugaije od skupa nji
hovih dijelova. Istoriari koji primenjuju ove strategije tumaenja, popu^Ran-
ffon^fheTr na^ " a 'stlckih istoriara srednjih decenija devetnaestog vijeka
! 5 (1[ n SyJbel] Momzen, Trike [Treitschke], Stabs [Stubbs], Mejt-
lend [Maitland], itd.), imaju tendenciju da strukturiu svoje naracije kao da
kavaju konsolidaciju ili kristalizaciju naizgled razbacanih dogaaja u ne-
f ISaT en e ljl je znaaJ vei od biI kakvih drugih individual
nih entiteta analiziranih ili opisanih u toku pripovijedanja
Idealisti, u principu, kao i dijalektiki mislioci, a naroito oni kao He-
istoVijskomapolju aV PnStUP Pr0blemu tumaenJa proces razaznatljivih u
No, istini za volju, pie Peper, istoriari koji rade u ovom modalitetu
zamteresovaniji su za karakterizaciju integrativnih proces nego za prikazi
vanje njegovih individualnih elemenata. Istorijskim argumentima oblikova
nu u ovom modusu u stvari se ukazuje na njihov apstraktni" kvalitet.

u L0S Angf V ? 65! namiijena ispitivanju moralnih dimenzija


neramoj prezentaciji, kao i Langiiage as Symbohc Action (Berkeley and Los Anseles 1QfiSi sL

j . simbologija, koje su same po sebi u potpunosti alegorine prezentaciie realnn

is to r iL S ? A j ^ Usavrsi Fraj- Smatrane ka oblik kognitivno odgovornog diskursf


moralni traktat o ltg T e d ffe d ^ PeperovojTerminolog|. I, s m r k lo
UVOD 29

tavie, istorija napisana u ovakvom modusu sklona je orijentaciji prema


utvrivanju kraja ili cilja ka kojima, kako se pretpostavlja, bukvalno svi pro
cesi pronaeni u polju istorije strijeme. Istoriar kao to je, dabome, Ranke
svjesno e se oduprijeti tenji da specifikuje ono to moe biti telos itavog
istorijskog procesa i zadovoljiti se naporom da utvrdi prirodu izvjesnih pri
vremenih teloi, posrednim objedinjujuim strukturama poput ivlja", naci
je" ili kulture", koje on tvrdi da percipira u tekuem istorijskom procesu.
Ranke je miljenja da se odreivanje krajnjeg cilja cjelokupnog istorijskog
procesa moe naslutiti jedino u religioznoj viziji. Iako se Ranke istie po
svom detaljnom opisivanju dogaaja, njegovim naracijama je data struktura
i formalna usklaenost u vidu objanjenja proces koje opisuje prevashodno
zbog njihove opteprihvaene privrenosti organicistikom modalitetu pode
snom za istorijsko objanjenje, modalitetu utkanom u vlastitoj svijesti kao
paradigma onoga to bi bilo koje valjano tumaenje bilo kog procesa na svi
jetu trebalo da bude.
Karakteristino je kod organicistikih strategija objanjenja da namjer
no prenebregavaju potragu za zakonima istorijskih procesa, ukoliko se ter
min zakoni" koristi u smislu univerzalnih i nepromjenljivih uzronih veza u
maniru njutnovske fizike, lavoazijeovske hernije, ili darvinovske biologije.
Organicista je sklon da govori o principima" i idejama" koje proimaju i
vode individualne procese percipirane u polju kao i sve procese uzete kao
cjelina. Ovi principi ili ideje vieni su kao projekcije ili predoavanja kraja
kome tei proces kao cjelina. Oni ne funkcioniu kao uzroni izvrioci i
sredstva, osim kod istoriara snane mistike ili teoloke orijentacije, zbog
ega se procesi obino tumae kao manifestacija Boje volje i Njegove krea
cije. U stvari, takvi principi i ideje funkcioniu kod organiciste ne kao ogra
nienje ljudske sposobnosti da uvidi specifini ljudski cilj u istoriji (kao to
se za zakone" istorije moe pretpostaviti da funkcioniu u mislima mehani-
cista), ve kao garancije sutinske ljudske slobode. Na taj nain, iako organi
cista pokuava da nae smisao u istorijskom procesu tako to prikazuje inte
grativnu prirodu istorijskog procesa kao cjeline, on ne donosi one pesimi-
stike zakljue koje je striktni mehanicista motivisan da obznani na osnovu
svojih kontemplacija o nomolokoj prirodi istorijskog bia.
Mehanicistike hipoteze svijeta na slian nain su objedinjujue i inte
grativne u svom cilju, no ipak su sklone suavanjima prije nego sintetizova-
nju. Ili, prema terminima Keneta Berka, mehanicizam naginje posmatranju
akata" onih izvrilaca" koji naseljavaju istorijsko polje kao manifestacije
vanistorijskih sredstava" ije je porijeklo u sceni" u kojoj se odmotava
akcija" (razvoj radnje) prikazana u naraciji. Mehanicistika teorija tumae
nja odbacuje traganje za zakonima uzronosti koji bi odreivali ishode
proces otkrivenih na istorijskom polju. Objekti za koje se misli da nastanju
ju istorijsko polje zamiljaju se u okviru modaliteta pola-pola vez, ije su
specifine konfiguracije odreene zakonima za koje se pretpostavlja da
upravljaju njihovim interakcijama. Na taj nain, mehaniciste kao to su Baki
(Buckle), Ten (Taine), Marks ili, naroito, Tokvil, izuavaju istoriju ne bi li
30
METAISTORIJA

mtativno sagledali zakone koji u sutini upravljaju njenim dejstvima- oni


pisu storiju kako bi u narativnom obliku prikazali njene uinke i dejstva.
n(ir,;,-raganje za zakona koji upravljaju istorijom i odreivanje njihove
specifine prirode moze biti manje ili vie izraeno u prezentaciji onoga ta
stu Nn d v U ISt0r'JSk0m Procesu u odreeno vrijeme i na odreenom mje-
. No, dok se ispitivanja jednog mehaniciste izvode tokom istraivanja za
ovakvim zakonima, njegovom poimanju e zaprijetiti ista tendencija ka ap-
dmlnT? t ttJe U0Stam- Pnsutna 1 kod organiciste. On smatra da su indivi-
1 entiteti manje bitni kao dokazi nego kao vrsta pojave kojoj oni mogu
pripadati; meutim ove vrste zauzvrat su njemu manje bitne od zakon koji
sh]Vo h ^ man StUJU n J l W nePraviInosti- Najposlije, za jednog mehanici-
tu objanjenje se smatra potpunim jedino kada on otkrije ,,prave zakone
S , 7 l t0,,)1' - t 23 Zak ne flZlke P o v i j a da upravljaju
p rodom. Zatim on primjenjuje ove zakone na podatke kako bi postigao da
tnmpT H>nt raC1J<r budu razumljive u ulogama funkcija tih zakona. Prema
me, kod lstoricara kakav je Tokvil, odreeni atributi date institucije, obia
ja, prava, oblika umjetnosti, i slino, manje su bitni kao dokaz nego to je to
rsta, klasa i rodne tipicnosti koje, nakon analize, mogu predstavljati odgo
varajue primjere A ove tipicnosti Tokvil zauzvrat smatra - a sa njim sva
kako i Baki, Marks i Ten - manje bitnim od zakona drutvene strukture i
svesrdno S v ^ 6 t0k0m 1St0rije Zapada ijim 86 deJ'stvima ni, inae,
. .v?gledno j f !ako.se odlikuju konceptualnom preciznou, da su meha-
lcisticke ideje istine i tumaenja bukvalno raspoluene zbog nedostatka
obima i tenje ka apstrakciji, na isti nain kao i kod njihovih organicistikih
savremenika. Iz perspektive jednog formiste, i mehanicizam i organicizam
ktn YSU , ad Je rec 0 raznolikosti i boji individualnih entiteta u
istorijskom polju. Ipak, da bi se povratio eljeni obim i vrstina, ne bi treba
lo pribjegavati pretjerano ,,impresionistikoj koncepciji istorijskog tumae-
vUStalr 0U formizmu- Ponajprije treba prigrliti kontekstuali-
IZ t koji, kao teorija o istim i tumaenju, predstavlja funkcionalnu"
oncepciju znaenja ili smisla dogaaja percipiranih u istorijskom polju.
sniti tJ ^ PretP stavka]kontekstualizma jeste da se dogaaji mogu obja
sniti tako sto bi se umetnuli u kontekst" njihovog zbivanja. Zbog ega su se
ni dogodili na dati nain bilo bi objanjeno otkrivanjem specifinih veza
koje su imali u odnosu na druga zbivanja koja su se odvijala u okruenju nji
hovog istonjskog prostora. Ovdje, kao i u formizmu, istorijsko polje uzima
nnal pre, ? va osno bogato spletena goblenska mrea kojoj, na prvi
pogled, nedostaju stancanost i jasnoa, a i svaka druga percipirajua funda-
tTtete prosto
titete nrostHzbog
hnra' 23osobenosti
njihove raZKkU d iformiSte k0j ijeste
jedinstvenosti, sklon zbog
odnosno da uzima en
njihove
ono to i d anIICH? Stahh e? lteta U POlju ' kontekstualista insistira da se
, -| 0 ^02 obJasmtl specifikacijom funkcionalnih veza iz-
vremenu Ca * SredStaVa kojl naseljavaju istorijsko polje u odreenom
UVOD 31

Odreivanje ovih funkcionalnih meuveza odvija se pomou operacije


koju su neki moderni filozofi, poput V. H. Vola (W. H. Walsh) i Isaije Ber
lina (Isaiah Berlin), nazivali koligacijom".9 U ovoj operaciji cilj tumaenja
je da identifikuje ,,niti koje povezuju pojedinca ili instituciju u pitanju sa
njihovom varljivom drutveno-kultumom sadanjou. Primjeri ove vrste
strategije tumaenja mogu se nai kod svakog istoriara vrijednog svoje vo
kacije, od Herodota do Hojzinge; ona vidi izraz prevashodno kao dominant
ni princip objanjenja u devetnaestom vijeku u radu Jakoba Burkharta. Kao
strategija tumaenja, kontekstualizam tei da izbjegne radikalno disperzivnu
tendenciju formizma kao i apstraktne tendencije organicizma i mehanicizma.
Umjesto toga, kontekstualizam strijemi relativnoj integrisanosti pojave koja
postoji u ogranienim sferama istorijskog fenomena u smislu usvojenih
pravaca" ili generalnih fizionomija datih perioda ili epoh. Dosadanja pre-
utna pravila kombinovanja radi odreivanja srodnih karakteristika entiteta
koji naseljavaju ograniene sfere istorijske pojave, ne tumae se kao ekviva
lenti univerzalnih zakona uzroka i posljedice od kojih polazi mehanicista niti
kao generalni teleoloki principi organicista. Ponajprije su ta pravila protu
maena kao prave veze za koje se pretpostavlja da su postojale u specifi
nom vremenu i mjestu, iji se prvi, krajnji i materijalni uzroci nikad ne mo
gu saznati.
Peper nam govori da kontekstualista nastavlja tako to izoluje pojedine
(u stvari, bilo kakve) elemente istorijskog polja kao predmet svog izuava
nja, bez obzira na to da li je element obiman poput Francuske revolucije"
ili neznatan poput jednog dana u ivotu odreene osobe. On zatim nastavlja
da izdvaja niti" koje povezuju dogaaj koji vrijedi objasniti sa razliitim
oblastima u kontekstu. Te niti se potom identifikuju i smjetaju u sveopti
prirodni i drutveni prostor u kome se taj dogaaj zbio. Obje te stvari pome-
raju se unazad, kako bi se utvrdili zaeci" samog dogaaja, a onda unapri
jed, kako bi se odredile njihove posljedice" i uticaji" na budua deavanja.
Ova operacija lociranja okonava se u taki na kojoj niti" ili nestaju u
kontekstu" nekog drugog zbivanja", ili se uzajamno zbliavaju", izaziva
jui pri tom pojavu nekog novog dogaaja". Nije podsticaj integrisati sve
dogaaje i pravce u polju istorije, nego ih prije svega povezati u lanac provi
zornih i restriktivnih karakterizacija u okviru ogranienih oblasti koje su ja
sno ispoljene kao znaajne" pojave.
Trebalo bi da je oigledno da se kontekstualistiki pristup problemu
istorijskog tumaenja moe posmatrati kao kombinacija disperzivnih podsti
caj a koji stoje iza formizma, sjedne strane, i integrativnih podsticaj a organi
cizma, s druge. Ali, u stvari, kontekstualistika koncepcija istine, tumaenja
i verifikacije izgleda daje sasvim skromna u onome to trai od istoriara i

9 Vid. W. H. Walsh, Introduction to the Philosophy o f History (London, 1961), str. 60-65;
Isaiah Berlin, The Conception of Scientifc History" publikovano u Philosophical Analysis and
History, priredio Dray, str. 40-51. O koligacij i generalno, vid. Minkove primjedbe u -
tomy , str. 171-72. [Colligation: spajanje izolovanih injenica u generalnu hipotezu. - Prim.
prev.]
32
METAISTORIJA

zahtijeva od itaoca. Ipak, na osnovu svoje organizacije istorijskog polja u


razliite oblasti zbivanja, po ijoj osnovi se meusobno mogu razlikovati do
ba i epohe, kontekstualizam predstavlja vieznano rjeenje problema kon
strukcije narativnog modela proces percipiranih u polju istorije. Kontekstu-
alista zamilja protok" istorijskog vremena kao talasastu oscilaciju (ovo je
posebno naglasio Burkhart) u kojoj se za izvjesne faze ili kulminacije smatra
da su sutinski osjetno znaajnije od drugih. Operacija lociranja pojav na
nain koji dozvoljava razlikovanje smjerova u procesu sugerie mogunost
naracije u kojoj bi mogle prevladati slike razvitka i razvoja. Ali, u stvarnosti,
kontekstualistike strategije tumaenja vie se oslanjaju na sinhronijske pre
zentacije segmenata ili sekcija procesa ili, bolje rei, idu noem direktno po
vrh zrna vremena. Ova tendencija ka strukturalistikom ili sinhronijskom
modusu za prezentiranje oznaava sutinu kontekstualistike svjetske hipo
teze. A ukoliko istoriar naklonjen kontekstualizmu sjedini razne periode to
je izuavao u jedan shvatljivi pogled na istorijski proces, on se mora izvui
iz kontekstualistikog okvira, ili prema mehanicistikoj redukciji podataka u
terminima ,,vanvremenskih zakona za koje se pretpostavlja da upravljaju
njima, ili prema organicistikoj sintezi tih podataka u terminima principa"
za koje se misli da otkrivaju teloi ka kojima cjelokupan proces napreduje to
kom dugog vremenskog perioda.
Prema tome, bilo koji od ova etiri modela tumaenja mogue je koristiti
u istorijskom poslu kako bismo obezbijedili neto nalik formalnom argumentu
istinitog znaenja dogaaja opisanih u naraciji, ali oni ipak nisu uivali pod
jednako uvaavanje poznatih profesionalaca u ovoj disciplini u poetnim dani
ma njenog ulaska u akademsku sferu u ranom devetnaestom vijeku. U stvari,
kod akademskih istoriara formistiki i kontekstualistiki modeli gotovo da su
prevagnuli kao primami kandidati za ortodoksnost. Kad god bi se organicisti-
ke ili mehanicistike tendencije pojavile u radu priznatih gospodara ovog za
nata, kao to su Ranke i Tokvil, one su ocenjivane kao nesreni propusti nasu
prot pravilnim formama koje mogu iznedriti tumaenja u istoriji. tavie, kad
je podsticaj za tumaenjem istorijskog polja u preteno organicistikim i me
hanicistikim terminima poeo da biva dominantan kod mislilaca kao to je
bio Hegel, s jedne strane, i Marks, s druge, ovaj podsticaj bio je protumaen
kao razlog za njihov pad u opaku filozofiju istorije".
Ukratko, to se tie profesionalnih istoriara, formizam i kontekstualizam
predstavljali su granice izbora moguih formi koje moe imati karakteristino
istorijsko" tumaenje. Mehanicizam i organicizam predstavljali su, podjedna
ko, primjere neodgovarajue istorijske misli. To je bar bilo miljenje glavnog
toka profesionalnih istoriara i njihovih branilaca meu filozofima koji su fi
lozofiju istorije" smatrali mitom, grekom ili ideologijom. Na primjer, uticaj-
na knjiga Karla Popera Bijeda istoricizma sastoji se od malo ega vieg no to
je dosljedna osuda ova dva modusa tumaenja u istorijskoj misli.10

10 Karl Popper, The Poverty o f Historicism (London, 1961), str. 5-55. Prevedena kao Beda
istoricizma (Dereta, Beograd, 2009). ..........
UVOD 33

Meutim, osnova odbojnosti profesionalnih istoriara prema organici-


stikim i mehanicistikim modusima tumaenja ostaje nejasna. Ili, bolje re
i, razlozi za ovu odbojnost pokazae se da lee u okvirima specifine vane-
pistemoloke vrste. Naime, s obzirom na protonaunu prirodu istorijskih stu
dija, ne postoje apodiktine epistemoloke osnove za davanje prednosti jed
nom ili drugom modusu tumaenja.
Ima i miljenja, naravno, da se istorija moe ratosiljati mita, religije i
metafizike jedino iskljuivanjem organicistikih i mehanicistikih modusa
tumaenja iz svojih operacija. Po optem uverenju, istorija se stoga ne moe
izdii u beskompromisno preciznu ,,nauku, iako vlada miljenje da se, u
najmanju ruku, ovim iskljuivanjem, mogu izbjei opasnosti ,,scijentizma -
dvoline imitacije naunog metoda i nelegitimnog prisvajanja naunog auto
riteta. Jer tako to e ograniiti sebe na tumaenje u modusima formizma i
kontekstualizma, istoriografija e bar ostati empirijska" i oduprijee se pa
du u onu vrstu filozofije istorije" osobenu za Hegela i Marksa.
No, ba zato to istorija nije beskompromisno precizna nauka, ovo ne
godovanje zbog organicistikih i mehnicistikih modusa objanjenja izgleda
da se odnosi samo na predrasudu u jednom dijelu profesionalnog establi-
menta. Ako je dozvoljeno da organicizam i mehanicizam doista daju i uvi
de u bilo koji proces u prirodnim i drutvenim svjetovima koji se ne mogu
postii formistikim i kontekstualistikim strategijama, onda iskljuivanje
organicizma i mehanicizma iz kanona ortodoksnih istorijskih tumaenja mo
ra biti zasnovano na vanepistemolokim razmatranjima. Obaveza prema dis-
perzivnim tehnikama formizma i kontekstualizma ukazuje jedino na odluku
istoriara da ne pokuavaju onu vrstu integracije podataka koju organicizam
i mehanicizam odobravaju kao samo po sebi razumljivom. Ova odluka, po
tome redosljedu, kao da poiva na unaprijed donijetim stavovima o formi
koju nauka o ovjeku i drutvu mora da ima. A ova miljenja, isto tako, iz
gleda da su generalno etika i, po prirodi, specifino ideoloka.
esto se smatra, naroito u krugovima radikala, da je tenja profesio
nalnog istoriara prema kontekstualistikim i formistikim strategijama tu
maenja ideoloki motivisana. Na primjer, marksisti tvrde da je u interesu
specifinih drutvenih grupa da odbiju mehanicistike moduse istorijskog
objanjenja zato to e objelodanjivanje pravih zakona istorijske strukture i
procesa otkriti istinsku prirodu moi koju uivaju dominantne klase i omo
guiti saznanje o neophodnosti da se spomenute klase otjeraju sa njihovih
pozicija privilegije i moi. Radikali smatraju da je u interesu dominantnih
grupa da kultiviu poimanje istorije u kojoj jedino pojedinani dogaaji, kao
i njihove veze sa njihovim najneposrednijim kontekstima, mogu biti poznati,
ili kojima je, u najboljem sluaju, dozvoljena preraspodjela injenica u laba
ve tipizacije, poto se takve koncepcije prirode istorijskog saznanja prilago-
avaju individualistikim" predrasudama o liberalima" a zatim i hijerar
hijskim" predrasudama o konzervativcima".
Za razliku od njih, tvrdnju radikala da su oni otkrili zakone" istorijske
strukture i procesa liberalni istoriari takoe smatraju ideoloki motivisa-
METAISTORIJA

nom. Smatra se da se takvi zakoni obino izlau radi promocije nekoe nro-
grama drutvene transformacije u radikalnom ili reakcionarnom pravcu
Eksphcitnoj potrazi za zakonima istorijske strukture i procesa to daje nepri
atnost neke vrste kune atmosfere i donekle umanjuje znaaj uenja onih
stoncara koji tvrde da tragaju za takvim zakonima. Isto se moe primijeniti
P m0Uk0J'ih idealistiki filozofi istorije ele daTb asnl
znaenje istorije u njenoj apsolutnosti. Slini principi", na kojima inae
insistiraju pobornici kontekstualistikih, mehanicistikih i formistikih kon
tumaenja uvijek se nude kao pomo ideolokim s ta Z im a koU
retrogradni ih opskurni u svojim namjerama. k0J1 SU
. - se u. f van obznanjuje jedna izrazita ideoloka komponenta svakoe
istorijskog prikaza stvarnosti. Drugim rijeima, to je d n o sta Z S i da t o
rija nije nauka, ili je u najboljem sluaju ekvivalentna protonauci sa specifi
^ odreenim nenaunim elementima u svojoj osnovi Upravo u to m fse sa-
oji tvrdnja daje ona u stanju percipirati neku vrstu formalne usklaenosti u
lstonjskoj evidenciji ime se dolazi do teorije o prirodi i s t o r i j s k o g S i o
samom istoryskom saznanju, uz ideoloke implikacije vezane za^pokuaje
zumijevanja ,,sadasnjosti, kako god ta sadanjost" bila definisana Ili
dragim rijeima, sama ta teza o razlikovanju prolosti od sadanjeg svijeta
loe Jvheta PrakSe l a 1 odreivanJe formalne usklaenosti tog pro
tu f ,,P [ aZUmem koncePcUu oblika koju saznanje o sadanjem svi-
j tu treba da prihvati sve dok je u kontinuitetu sa tim prolim svijetom Po-
svijecenost odreenoj/ saznanja unaprijed odreuje vrste generalizacija
oze
K steciSiz njih,
* aamf H d0i
otuda 0 Sadanjem
i one SVijetU
vrste projekata to 0ne vrste logino
se mogu osmisliti
se

S d X o ? f e SadainJ S,i radi "jen 0g besk c" 8 odravanja u svojoj

Tumaenje ideolokom implikacijom


Ideoloke dimenzije istorijskog prikaza odraavaju etike elemente u
stoncarevom stavu prema prirodi istorijskog saznanja, kao i u implikaciia
M h S Z PS d0?.a? a U Cilju b0lJ eg raz mij ^ " j a ovih sada-
c a teologija ciljao sam na zbir regula o zauzimanju stava o
sv S ^ S ^ ene prakse pod njenim uticaJem (u namjeri da se taj
jet promijeni ili odri u postojeem stanju); takve regule prate argumenti
Ka,r : ^ U " SlatUS koji je iznad nauke" .J-ealiJna-. S
stava S r l' n|C80V:11 U eo ,S j i i u topiji, polazim od etiri ideoloka
stava, anarhizam, konzervativizam, radikalizam i liberalizam.11

ideologij k , i njima
reprezentativno idealnih tipova'1politike sviit^tf I cientific Pohtics, Manhajm navodi pet
vijeku, od kojih su dva vrste knnyervlt J j J 'LSU se J avl11 u devetnaestom i dvadesetom
ne bi kebalo 1 ^ ? ^storicistiki). Ovdje
da je nadmona "" * moe redi
UVOD 35

Postoje, dabome, i drugi metapolitiki stavovi. Manhajm navodi apo-


kalipticizam ranih modernih religioznih sekti, stav reakcionara, kao i stav
faista. Meutim, ovi stavovi su u sri znaajni na nain na koji gore po-
menute ideoloke forme devetnaestog vijeka nisu. Apokaliptiar svoje re
gule za djelanje zasniva na autoritetu boanskog otkrivenja, reakcionar na
nekoj klasnoj grupaciji na koju gleda kao na vjeno validni sistem drutve
ne organizacije, dok se faista dri nepobitnog autoriteta nekog harizmati-
nog voe. I, iako se pobornici ovakvih gledita mogu ukljuiti u polemiku
sa zagovornicima drugih stavova, njima generalno nije stalo da se zalau
za sopstveni kognitivni pogled na svijet, bilo po racionalnim bilo po nau
nim osnovama. Na taj nain, iako mogu ponuditi specifine teorije o dru
tvu i istoriji, te teorije se ne smatraju odgovornim za kritiku sa drugih po-

sformiu ili odre status quo apelom za specifinim koncepcijama u istorijskom procesu. Koliko i
sm znam, nijedan istoriar niti filozof istorije nije pisao u korist jednog, recimo, birokratskog
konzervativca . U svakom sluaju, poto sam definisao konzervativizam ne toliko kao odbranu od
idealizovane prolosti ve pre kao odbranu od sadanjeg drutvenog poretka - konzervativni
istoricizam" koji je osmislio Manhajm moe se sagledati kao prirodno utoite jednog birokrat
skog konzervativca . Vid. Manhajmovu Ideologiju i utopiju: Uvod u sociologiju saznanja (New
York, 1946; Nolit, 1978), str. 104 i dalje; i idem., Conservative Thought" u Essays in Sociology
and Social Psychology [Manhajmovi eseji prevedeni su kao Eseji o sociologiji kulture, Stvarnost,
Zagreb, 1980; i Eseji o sociologiji znanja, Novi Sad, 2009 - prim. prev.], priredio Paul Kecske-
meti (New York, 1953) str. 71-164.
Manhajm je ukljuio i faizam" u idealne tipove modeme politike svijesti. Ja se nisam
sluio ovom kategorijom jer bi bila anahrona u sluaju da se primijeni na mislioce devetnaestog
vijeka. Umjesto toga, koristio sam kategoriju anarhizma" koja je, po Manhajmovom miljenju,
karakteristini oblik devetnaestog vijeka koji tada usvaja apokaliptiko politiko miljenje. Pod-
sjetiu da u eseju The Utopian Mentality" Manhajm navodi etiri idealna tipa utopijskog milje
nja koji predstavljaju razliite faze u evoluciji modeme politike svijesti. To su, orgijastiki ilija-
zam (milenaristika tradicija anabaptista u esnaestom vijeku), zatim liberalno-humanistika ide
ja, konzervativna ideja, i socijalistiko-komunistika utopija. Vid. Ideologija i utopija, str. 190
222. Anarhizam je bio sekularizovani oblik koji je imao orgijastiki ilijazam u devetnaestom vi
jeku, dok je faizam oblik ponikao u dvadesetom vijeku. Vid. ibid., str. 23. Ono to ini anarhi
zam jedinstvenim u istoriji apokaliptine politike jeste injenica da, za razliku od ilijazma i fai
zma, on trai da bude kognitivno odgovoran - odnosno da obezbijedi racionalno opravdanje za
svoje iracionalne stavove.
Moje je gledite da je anarhizam ideoloka implikacija romantizma, to je nastala gdje god
se romantizam javljao tokom devetnaestog vijeka i gdje je zatim, vremenom ga opskrbljujui do
datnim komponentama, prerastao u faizam u dvadesetom vijeku kao, uostalom, i romantizam.
Manhajm je sistematski pokuao da povee romantizam sa konzervativizmom kada su, u stvarno
sti, u njihovim ranim manifestacijama u devetnaestom vijeku, oni jedva paralelno postojali. Filo
zofija istorije koju je stvorio romantiki mythos ne zamilja ideju o potpuno integrisanoj zajednici
koju je mogue ostvariti u istorijskom vremenu a koja nadahnjuje konzervativca panegiricima o
drutvenom status quo-u. Ono to je jedinstveno kod romantizma jeste njegov individualistiki
kvalitet, onaj egoizam koji nadahnjuje vjeru u poeljnost savrene anarhije. Taj kvalitet moe biti
prisutan kod pojedinih samoproklamovanih konzervativnih mislilaca; meutim, ako su oni doista
istinski konzervativni, taj kvalitet bie prisutan kao ideoloki manevar da bi odbranio privilegova-
ni status neke odreene grupacije u trenutnom drutvenom poretku protiv zahtjeva za program
skom promjenom koja dolazi od radikala, liberala, ili reakcionara. U sutini, konzervativac ne
moe tolerisati autentino anarhistiku ideju svijeta vie nego to moe podneti provjerenu radi
kalnu koncepciju. On brani svoj status quo tako to ga prikazuje kao integrisano, organsko zajed
nitvo o ijem dosezanju anarhisti i radikali jo uvijek sanjaju.
36
METAISTORIJA

S o S i ' S ^ S opteno niti za kon,rolu putem io8ifaog mjeriia p-


No, u svakom sluaju, etiri osnovna ideoloka stava koje je identifiko-
vao Manhajm predstavljaju sisteme vrijednosti koji zahtijevaju autoritet -
uma , nauke , ili realizma". Ovaj zahtjev ih preutno vezuje za javni dis-
kurs ostalih sistema koji se pozivaju na sline vrijednosti. To ih ini episte
moloki samosvijesmm na nain na koji predstavnici spomenutih autorita
tivnih sistema to nisu, ah ih i upuuju na to da uine razumljivijim podat-
a L ,s ? Je iSr !, V1Stralteljl drutveng Procesa polazei od alternativnih
gledita. Ukratko, forme anarhizma, konzervativizma, radikalizma i liberali
zma devetnaestog vijeka su kognitivno odgovorne" na nain na koji njihovi
autoritativni" srodnici nisu.12
Na ovom mjestu valjalo bi naglasiti da su termini anarhista", konzerva-
ivac , radikal i liberal" imali da slue namjesto pokazatelja usvojenog ge
neralnog ideolokog stava samo kao amblemi odreenih politikih orijentaci
ja b obzirom na mogunost svoenja izuavanja drutva na nauku, kao i po
eljnost stvaranja takve stvarnosti, oni predstavljaju nadasve razliita milje
nja, razliite ideje o lekcijama kojima nas ue humanistike nauke; razliita
poimanja poeljnosti odravanja ili promjene postojeeg drutvenog stanja-
razliite predstave o smjeru u kojem bi promjene u tom stanju trebalo da idu
kao i o sredstvima koja bi uticala na takve promjene; razliite vremenske ori
jentacije (ka prolosti, sadanjosti ili budunosti kao skladitu za paradigmu
idealnih oblika drutva). Takoe bih naglasio da emplotment datog istoriara
o istorijskom procesu ili nainu njegovog tumaenja kroz formalni argument
ne bi trebalo smatrati funkcijom njegovog svjesno zastupanog ideolokog sta
novita. Prije se za formu koju on daje vlastitom istorijskom zapisu moe rei
da posjeduje ideoloke implikacije saglasne sa jednim ili drugim od gore po-
menuta cetin stava. Kao to je svaka ideologija praena nekom karakteristi
nom misiju o istoriji i njenim procesima, drim d aje isto tako svaka ideja o
istoriji praena specifinim ideolokim implikacijama.
Cetin ideoloka stava o kojima govorim okvirno se mogu okarakteri-
sati u sljedeim terminima. U vezi sa problemom drutvene promjene, sva
cetin stava potvruju vlastitu neizbjenost iako, meutim, predstavljaju
razliita stanovista prema sopstvenim poeljnostima i optimalnom koraku
12
Utisak o kognitivnoj odgovornosti" stekao sam od Pepera. On ga koristi da bi nravio
razliku izmeu filozofskih sistema posveenih racionalnoj odbrani njihovih hipoteza svijeta od
T i ? ' P r eni Prlmjeri 0,ih - n i c i z i antofe L i
skepticizam sto su, u nekoj tacki njihovih argumenata, osueni da se vrate na ideje otkrivenja
autoriteta, ili konvencije. Iako specifini mistici, animisti i skeptici mogu obezbijediti racionalna
u sto ll e ^ V T i T f lm stavovima istiu nasuprot realnosti, takva opravdanja obino su
n e m lw h ! hlperraclona|izma njihovih oponenata. Pozitivni sadraj njihovih doktrina
ma T 0Sn0Vi 6 krajU krajcva oni ^giraiu autoritet samog razu-
World Hypotheses, str. 115-35. Ekvivalente takvih sistema u politikoj misli
vriipHn t J 31 - U ! 11 okovanl sopstvenim tradicijama; reakcionar, koji negira svaku
ljednost sadasnjosti ili budunosti; i faista ili nihilista, koji odbija i razum i ideal o usaglaeno
sti u polemici sa svojim protivnicima. usaglaseno-
UVOD 37

promjena. Konzervativci su, naravno, najvie sumnjiavi prema program


skim transformacijama drutvenog status quo-&, dok su liberali, radikali, i
anarhisti, uopteno gledajui, relativno manje rezervisani kad je re o pro
mjeni i, s tim na umu, manje su ili vie optimistini u pogledu izgleda ubr
zane transformacije drutvenog poretka. Kako Manhajm navodi, konzerva
tivci imaju tendenciju da sagledavaju drutvenu promjenu kroz analogiju
biljnih stupnjevitosti, dok su liberali (u najmanju ruku, liberali devetnae
stog vijeka), naklonjeni da ih promatraju putem analogije sa prilagoeno
stima, ili kroz fino podeavanje" odgovarajueg mehanizma. U obje ideo
logije fundamentalna struktura drutva zamiljena je kao razumna, dok se
neke promjene jasno uviaju kao neizbjene; meutim sama promjena
smatra se najefektnijom kada su odreeni dijelovi u totalitetu, prije nego
strukturalne veze, izmijenjeni. Radikali i anarhisti, meutim, vjeruju u neop
hodnost strukturnih transformacija; ovi prvi ine to u interesu obnove dru
tva na novim temeljima, a oni drugi - u interesu ruenja drutva" i nje
gove zamjene zajednicom" individu koju na okupu dri istomiljeniki
osjeaj o njihovoj zajednikoj ljudskosti".
to se pak tie eventualnih promjena, konzervativci insistiraju na pri
rodnom" ritmu, dok liberali favorizuju ono to bi se moglo nazvati drutve
nim" ritmom parlamentarne debate, ili edukativnim procesom i izbornim
nadmetanjem partij predanih nadgledanju utvrenih zakona upravljanja. Za
razliku od njih, radikali i anarhisti zamiljaju mogunost kataklizmikih
transformacija, premda su oni prvi svjesniji moi potrebnih da se podstaknu
te transformacije i daleko osjetljiviji na inertni uticaj naslijeenih institucija,
pa su stoga vie zabrinuti zbog primjene mera to e iznuditi takve promjene
u odnosu na ove druge grupacije.
Ovo nas, pak, dovodi do elementa drugaijih vremenskih orijentira raz
liitih ideologija. Prema Manhajmovom miljenju, konzervativci su skloni
da istorijski razvoj sagledavaju kao postepenu razradu institucionalne struk
ture koja trenutno preovlauje i koju, inae, posmatraju kao utopiju" - to
jest, kao najbolju formu drutva kojoj se ljudi realistiki" mogu nadati, ili
kojoj, u tom trenutku, mogu legitimno strijemiti. Za razliku od toga, liberali
zamiljaju vrijeme u budunosti kada e ova struktura biti znatno unaprije
ena; meutim, oni projektuju to utopijsko stanje u daleku budunost, i to na
nain koji obeshrabruje svaki napor da se na tome poto-poto poradi u sada
njosti. Radikali su, s druge strane, skloni da na utopijsko stanje gledaju kao
na neto to je iminentno, to inspirie njihovu brigu za sprovoenjem revo
lucionarnih mera ne bi li tu utopiju omoguili istog trena. Naposljetku, anar
histi idealizuju daleku prolost prirodne ljudske nevinosti odakle je ovje
anstvo palo u korumpirano drutveno" stanje, u kome inae trenutno tavo
ri. Zauzvrat oni projektuju ovu utopiju, u stvari, u bezvremenu ravan, po-
smatrajui je kao mogunost ljudskog dostignua u bilo koje vrijeme, samo
ako bi se ljudi usudili da preuzmu kontrolu nad sutinom svoje ljudskosti,
snagom volje ili inom svijesti koji unitava drutveno obezbijeeno vjero
vanje u zakonitosti trenutnog drutvenog ureenja.
38
METAISTORIJA

Vremenska odnjeenost utopijskog ideala zbog koga i postoje razliite


ideologije, dozvoljava Manhajmu da ih klasifikuje po redu njihove tendenci
je ka drutvenoj jednakosti", sjedne strane, i drutvene transcendencije", s
druge. Konzervativizam je ideal sa najvie drutvene jednakosti"; liberali
zam je relativan u tom pogledu; anarhizam je veinom drutveno transcen-
dentan ; radikalizam je relativno takav. U stvari, svaki od ovih pogleda na
svijet predstavlja mjeavinu elemenata drutvene jednakosti i drutvene trans-
cendentnosti. U ovoj taki, njihove meusobne razlike vie su stvar prena-
glaenosti nego sadrajnosti. Svi oni ozbiljno uzimaju u obzir motive za pro
mjene- To je ono to i podrazumijeva njihov zajedniki interes za istoriju,
kao i brigu da omogue istorijsku opravdanost sopstvenih programa. Slino
tome, to vai i za njihovu spremnost da se diskutuje u kognitivno odgovor
nim terminima, dok su, kao argumenti, sporedne stvari poput brzine poeljne
drutvene promjene i sredstava kojima bi se valjalo posluiti radi ostvarenja
te promjene.
, . U pitanJu u stvari, saglasnost oko vrijednosti koju uvaava trenutni
drutveni upravljaki vrh jer je ona kljuna za postojanje razliitih koncepci
ja kako oblika istorijskog razvoja, tako i oblika koji istorijsko saznanje even
tualno treba da dobije. Po Manhajmovom miljenju, problem istorijskog
napretka" razliite ideologije tumae svaka na svoj nain. Ono to je na
predak" za jednu, to je dekadencija" za drugu, s tim to sadanjost" takoe
ima raznovrstan status, kao vrhunac ili kao najnia taka razvitka, zavisno
od stepena otuenosti u datoj ideologiji. U isto vrijeme, ove ideologije slije
de razliite paradigme tumaenja kad su u pitanju relevantni argumeni koji
ma se objanjava ono to se dogodilo u istoriji". Ove razliite paradigme
tumaenja manje-vie odraavaju scijentistiku" orijentaciju raznovrsnih
ideologija.
Tako, na primjer, radikali sa liberalima dijele vjerovanje u mogunost
racionalnog" i naunog" izuavanja istorije, ali obje grupacije imaju razli
ite koncepcije o tome od ega bi racionalna ili nauna istoriografija trebalo
da se sastoji. Radikali tragaju za zakonima istorijskih struktura i procesa, a
liberali za generalnim pokretima ili matinim razvitkom. Kao radikali i libe
rali, i konzervativci i anarhisti vjeruju, drei se generalnih predrasuda de
vetnaestog vjeka, da se znaenje" istorije moe otkriti i prikazati u koncep
tualnim shemama koje su kognitivno validne a ne samo autoritativne. No,
njihova koncepcija specifino istorijskog saznanja ponajprije zahtijeva vjeru
u intuiciju" koja je plodno tlo na kome se pretpostavljena nauka" o istoriji
moe konstruisati. Anarhista tei sutinski empatinoj tehnici romantizma u
svojim lstorijskim prikazima, dok je konzervativac naklonjeniji integrisanju
nekoliko svojh intuicija o objektima u istorijskom polju u sveobuhvatni or-
gamcistiki prikaz itavog tog procesa.
. P mom miljenju, ne postoji vanideoloko tlo na kome se moe arbitri
rati meu zavaenim koncepcijama istorijskog procesa i istorijskog saznanja
kome bi se priklonile sve ove razliite ideologije. Naime, otkad te koncepci
je imaju svoje porijeklo u etikim razmatranjima, pretpostavka datog episte
UVOD 39

molokog stanovita prema kome se moe suditi njihova kognitivna ade-


kvatnost kao takva predstavila bi samo jo jedan etiki izbor. Ne mogu tvrdi
ti da je jedna od koncepcija istorijskog saznanja koju favorizuje odreena
ideologija vie realistika" od drugih, poto se one ne slau ba oko pravo
valjanog kriterijuma realizma". U isti mah, ne mogu tvrditi ni da je jedna
koncepcija istorijskog saznanja vie nauna" od druge, bez prethodne pro
cjene problema vezanog za ono to bi karakteristino istorijska ili drutvena
nauka trebalo da budu.
U devetnaestom vijeku generalno priznatu koncepciju nauke predsta
vljao je mehanicizam. Meutim, drutveni teoretiari meusobno se razliku
ju kad je re o pitanju zakonitosti mehanicistike nauke o drutvu i istoriji.
Formistiki, organicistiki i kontekstualistiki modusi tumaenja nastavili su
da se ire u humanistikim naukama u devetnaestom vijeku zbog ozbiljnih
razlika u miljenju povodom neadekvatnosti mehanicizma kao strategije.
Zato nisam zabrinut ni zbog rangiranja razliitih koncepcija istorije ko
ju je proizveo devetnaesti vijek kad je rije o njihovom realizmu" ili sci-
jentizmu". Na isti nain, nije mi cilj ni da ih analiziram kao projekcije datog
ideolokog stava. Jedino to me zanima jeste da ukaem kako su ideoloka
razmatranja upadala u istoriareve pokuaje da objasni istorijsko polje i da u
naraciji konstruie verbalni model njegovih procesa. Ali, isto tako, pokuau
da pokaem kako ak ni radovi onih istoriara i flozof istorije ija su inte-
resovanja preteno nepolitike prirode, kao to su Burkhart i Nie, imaju
specifine ideoloke implikacije. Smatram da su ti radovi u najmanju ruku
saglasni sa jednim ili drugim ideolokim stanovitem vremena u kome su
napisani.
Takoe smatram da se etiki trenutak istorijskog rada odraava u mo
dusu ideoloke implikacije pomou koje estetika percepcija (emplotment),
a i kognitivna operacija (argument) mogu biti kombinovani da bi se izvukle
normativne potvrde iz onih koje na prvi pogled izgledaju kao isto deskrip
tivne ili analitike. Istoriar moe objasniti" ta se dogodilo u istorijskom
polju tako to e identifikovati zakon (ili zakone) koji upravlja skupom zbi
vanja emplotovanog u prii kao drama sutinski tragikog motiva. Ili, obrat
no, istoriar moe nai tragiki motiv storije koji je emplotovao (pretvorio)
u otkrie zakona", koji pak upravlja sekvencom razrade itavog zapleta. U
svakom sluaju, moralne implikacije datog istorijskog argumenta trebalo bi
da budu izvuene iz veze za koju istoriar, sjedne strane, pretpostavlja daje
postojala u okviru skupa dogaaja koje razmatra, i izmeu strukture zapleta
pripovjedake konceptualizacije i oblika argumenta ponuenog kao ekspli-
citno nauno" (ili realistiko") tumaenje skupa zbivanja, sa druge.
Skup dogaaja emplotovan kao tragedija moe biti objanjen nauno"
(ili realistiki") tako to bismo se priklonili striktnim zakonima uzronog
odreivanja ili, na primjer, zakonima ljudske slobode. U prvom sluaju im
plikacija glasi da su ljudi vezani neizbjenom sudbinom na osnovu svog
uestvovanja u istoriji, dok u drugom sluaju implikacija glasi da se oni mo
gu ponaati na taj nain kako bi kontrolisali ili, u najmanju ruku, uticali na
40 METAISTORIJA

svje sudbine. Ideoloka sila istorij izdignutih pomou ovakvih alternativ


nih naina generalno je konzervativna" ili, esto, radikalna". Ove implika
cije ne iziskuju formalno unoenje u sm istorijski prikaz, ali e moi da se
identifikuju po intonaciji ili tonalitetu po kome je zamiljeno razrijeenje
drame i stupanje na scenu inae zastupanog zakona. Razlike izmeu ove
dvije vrste istoriografije koje na taj nain raspoznajemo su one koje smatra
mo osobenim za rad Spenglera s jedne strane i Marksa s druge. Mehani
cistiki modus tumaenja pengler koristi kako bi opravdao intonaciju ili to
nalitet istorij emplotovanih kao tragedije, ali na takav nain da podvue
ideoloke implikacije koje su drutveno prilagodljive. Kod Marksa, meu
tim, sline mehanicistike strategije tumaenja koriste se zbog primjene tra-
gikih prikaza istorije koja je po intonaciji herojska i militaristika. Razlike
su veoma sline onima po kojima se Euripidova tragedija razlikuje od Sofo-
klove ili tragedija Kralja Lira od one u Hamletu.
Karakteristini primjeri iz istoriografije mogu se ukratko navesti pre-
vashodno zbog ilustracije. Rankeove istorije su dosledno oblikovane u mo
dusima komedije, u formi zapleta koji za centralnu temu ima ideju izmire
nja. Nalik tome, dominantni modus tumaenja koji on koristi bio je organici-
stiki i sastojao se od otkrivanja integrativnih struktura i proces koji, kako
je on vjerovao, predstavljaju fundamentalne moduse veze u istoriji. Ranke se
nije bavio zakonima" ve otkrivanjem ideja" u izvriocima i sredstvima
koja je smatrao iteljima istorijskog polja. Takoe tvrdim da je ona vrsta tu
maenja za koju je on mislio da omoguuje istorijsko saznanje epistemolo
ki srodnik estetskog poimanja istorijskog polja koji, meutim, ima formu
kominog emplotmenta u svim Rankeovim naracijama. Ideoloka implikaci
ja ove kombinacije kominog modusa emplotmenta i jednog organicistikog
modusa argumenta izrazito je konzervativna. Za forme" koje je Ranke raz
likovao na istorijskom polju mislilo se da postoje u onoj vrsti harmoninog
stanja koje se prigodno pojavljuje na samom kraju komedije. itaocu se pre
puta da razmilja o usaglaenosti istorijskog polja koje se, inae, smatra
potpunom strukturom idej" (drugim rijeima, institucija i vrijednosti), i to
na nain na koji to ine gledaoci jedne drame koja je dosegla krajnje komi
no razrijeenje svih oevidno tragikih konflikata u njoj. Boja glasa - ili in
tonacija je prilagodljiva, tonalitet je optimistian, a ideoloke implikacije
konzervativne, sve dok se opravdano ne zakljui iz tako predstavljene istori
je da svi ti elementi naseljavaju najbolji od moguih istorijskih svijetova ili,
u najmanju ruku, najbolji od onih kojima se realistiki" moemo nadati, s
obzirom na prirodu istorijskog procesa koji je, inae, opisan u Rankeovom
prikazu.
Burkhart predstavlja drugu varijaciju ovih istih mogunosti kombinaci
je^ Burkhart je prije svega bio kontekstualista; sugerisao je da istoriari ob
janjavaju" dato zbivanje tako to ga umeu u bogato tkanje slino percipira-
juim individualitetima koji naseljavaju njihov zaokrueni istorijski prostor.
Negirao je mogunost izvoenja zakona iz izuavanja istorije, kao i poelj
nost podvrgavanja istorije tipolokoj analizi. Za njega oblast istorijskog zbi
UVOD 41

vanja predstavlja polje deavanja koje je manje-vie bogato u blistavosti


sopstvenog ,,tkanja i manje-vie podlono impresionistikoj prezentaciji.
Za njegovu knjigu Kultura renesanse, na primjer, konvencionalno se smatra
da uopte ne posjeduje ,,priu niti liniju naracije . Bolje rei, narativni
modus kojeg se on dri jeste satiriki, tzv. satura (ili ,,pasti), koja inae
predstavlja fiktivni modus ironije i postie neke od svojih glavnih efekata ta
ko to odbija da obezbijedi one vrste formalnih usklaenosti koje ovjek
oekuje da nae iitavajui romantinu pripovjest, komediju ili tragediju.
Ova narativna forma, koja je u sutini estetski srodnik specifino skeptine
koncepcije saznanja i njenih mogunosti, prikazuje se kao tip svakojakih na
vodno antiideolokih koncepcija istorije i alternativa onoj filozofiji istorije
koju su podjednako primenjivali Marks, Hegel i Ranke, a koju je Burkhart
lino prezirao.
Meutim, intonacija ili tonalitet satirine naracije ima karakteristine
ideoloke implikacije - liberalne44, ako posjeduje optimistiku intonaciju,
ili konzervativne44, ako je intonacija rezignirajua. Na primjer, Burkhartova
koncepcija istorijskog polja kao teksture44 individualnih entiteta meusobno
povezanih malo ime vie osim svojim statusom komponenata istog domena
i blistavosti u nekim manifestacijama, i kombinovanih sa njegovim formal
nim skepticizmom, preteno je destruktivna za napore njegovog auditoriju-
ma da se poslui istorijom kao sredstvom poimanja sadanjeg svijeta u ka
kvoj god terminologiji osim konzervativnoj. Burkhartov lini pesimizam u
pogledu budunosti ima dejstvo podsticaja kod italaca da zauzmu onaj stav
sauve quipeut (spasavaj se ko moe). Mogue je podstai takva miljenja
u interesu liberalnih ili konzervativnih ciljeva, zavisno od aktuelne drutve
ne situacije, ali zato ne postoji apsolutno nikakva mogunost zasnivanja ra
dikalnih argumenata na toj osnovi, tako da su njihove krajnje ideoloke im
plikacije, u smislu u kome ih je koristio Burkhart, striktno konzervativne,
ako ne ak i naprosto reakcionarne44.

Problem istoriografskih stilova


Utvrdivi tri nivoa na kojima istoriari pokuavaju da izazovu efekat tu
maenja u svojim naracijama, prelazim na razmatranje problema istoriograf
skih stilova. Po mom miljenju, istoriografski stil predstavlja karakteristinu
kombinaciju modusa emplotmenta, argumenta i ideoloke implikacije. Ipak,
razni modusi emplotmenta, argumenta i ideoloke implikacije ne mogu biti
olako kombinovani u nekom radu. Na primjer, komini emplotment ne slae
se sa mehanicistikim argumentom, kao to ni radikalna ideologija nije kom
patibilna sa satirikim emplotmentom. Obino postoje razni afiniteti prema
pojedinim modusima koji se mogu koristiti da se doe do efekta tumaenja
na razliitim nivoima kompozicije. Ti afiniteti zasnivaju se na strukturalnim
uklopljenostima koje se opaaju u moguim modusima emplotmenta, argu
menta i ideoloke implikacije. Ti afiniteti grafiki se predstavljaju na sljede
i nain:
42 METAISTORIJA

Modus Modus Modus ideoloke


emplotmenta argumenta implikacije
Romantiki Formistiki Anarhistiki
Tragiki Mehanicistiki R ad ik alni
Komini Organicistiki Konzervativni
Satiriki Kontekstualistiki Liberalni

Ovi afiniteti ne bi trebalo da se shvate kao kombinacije modus kojih bi


se dati istoriar morao pridravati. Naprotiv, dijalektika tenzija koja karak-
terie rad svakog velikog istoriara ponaosob obino nastaje iz napora da se
zdrui modus emplotmenta sa modusom argumenta ili sa ideolokom impli
kacijom koja je neuskladljiva sa njima. Na primjer, Mile je pokuao kombi-
novati romantiki emplotment i formistiki argument sa izrazito liberalnom
ideologijom. I Burkhart se takoe koristio satirikim emplotmentom i kon
tekstualistikim argumentom ne bi li nekako doao do ideolokog stanovita
koje je naposljetku ispalo izriito konzervativno i krajnje reakcionarno. He
gel je emplotovao istoriju na dva nivoa - tragikom i mikrozminom i ko
minom i makrokozminom - i oba je opravdavao pripadnou modusu ar
gumenta koji je sutinski bio organicistiki poto je izazivao utisak radikal
nih ili konzervativnih ideolokih implikacija koje je italac, inae, nepobitno
sticao izuavajui njegov rad.
Meutim, u svakom sluaju, dijalektika tenzija koncentrisana je u kon
tekstu koherentne vizije ili primame slike formi cjelokupnog istorijskog po
lja. Ovo daje koncepciji tog polja individualnog mislioca svojevrsni aspekat
samosvjesne cjelovitosti. Ova koherentnost i dosljednost pruaju njegovom
radu posebne stilistike atribute. Tu je problem odrediti osnove ove kohe
rentnosti i dosljednosti. Sa mog stanovita, ove osnove su, po prirodi, prije
svega poetske i specifino lingvistike.
Prije nego to je istoriar u stanju podacima sa istorijskog polja podre
diti konceptualni aparat kojim e se sluiti kako bi ga predstavio i objasnio,
on mora predoiti to polje i konstituisati ga kao objekat mentalne percepcije.
Ovaj poetski in nimalo nije drugaiji od lingvistikog ina u ijem je polju
bio pripreman za tumaenje kao dati domen karakteristine vrste. Drugim ri
jeima, prije no to dati domen moe biti protumaen, on prvo mora biti ras-
tumaen kao tle koje naseljavaju oigledne figure. Ove figure, zauzvrat, mo
raju biti osmiljene tako da se mogu klasifikovati kao specifini redovi, kla
se, rodovi i vrste pojava. tavie, moraju biti osmiljene tako da budu svoje
vrsni nosioci veza ije bi transformacije konstituisale ,,probleme koji se ri-
jeavaju tumaenjima i objanjenjima11 obezbijeenim na nivoima emplot
menta i argumenta u naraciji.
Drugim rijeima, istoriar se suoava sa poljem istorije na manje-vie
isti nain na koji se gramatiar suoava sa novim jezikom. Njegov prvi pro
blem jeste da nae razliku izmeu leksikih, gramatikih i sintaksikih ele
menta u tom polju. Jedino tada on moe preduzeti trumaenje onoga to tre
UVOD 43

ba da znai bilo koja data konfiguracija elemenata ili transformacija njihovih


meusobnih veza. Ukratko, istoriarev problem je da konstruie lingvistiki
protokol, dopunjen leksikim, gramatikim, sintaksikim i semantikim di
menzijama, po kojima bi mogao okarakterisati polje i njegove elemente svo
jim sopstvenim terminima (umjesto terminima u kojima elementi dolaze obi
ljeeni u dokumentima) i na taj nain ih pripremiti za tumaenje i prezenta
ciju koju e on na kraju ponuditi u svojoj naraciji. Ovaj unaprijed zamiljeni
lingvistiki protokol e se, sukcesivno - na osnovu svoje sutinski predoe
ne prirode - odrijediti terminima dominantnog tropolokog modusa u kome
je i zamiljeno da bude oblikovan.
Za istorijske prikaze tvrdi se da su verbalni modeli ili ikone specifinih
segmenata istorijskog procesa. Meutim, takvi modeli su neophodni zato to
arhivska dokumentacija ne prikazuje savreno nedvosmislenu sliku strukture
zbivanja koja su pohranjena u njima. Kako bi saznao ,,ta se doista desilo u
prolosti, istoriar, dakle, prethodno kao mogui objekat saznanja mora pre
doiti itav skup dogaaja zabiljeenih u dokumentima. Ovaj predoavajui
in je poetian koliko je i prekognitivan i prekritian u ekonomiji same isto
riareve svijesti. Poetian je i sve dok se konstitutivno odnosi prema struktu
ri koja e naknadno biti zamiljena u verbalnom modelu ponuenom istori-
aru kao prezentacija i objanjenje onoga to se doista desilo u prolosti.
Meutim, on je konstitutivan ne samo u odnosu na domen koji kritiar moe
tretirati kao mogui objekat (mentalne) percepcije. Konstitutivan je i u odno
su na pojmove koje e on koristiti kako bi identifikovao objekte koji naselja
vaju taj domen i okarakterisao one vrste veza koje mogu odravati jedna
drugu. U poetskom inu koji prethodi formalnoj analizi istorijskog polja,
istoriar kreira svoj objekat analize i predodreuje tonalitet konceptualnih
strategija kojima e se sluiti da bi ga objasnio.
Meutim, broj moguih strategija tumaenja nije beskonaan. Postoje,
u stvari, etiri glavna tipa, koja korespondiraju sa etiri glavna tropa poet
skog jezika. Prema tome, uvidjeemo da se kategorije za analizu razliitih
modusa miljenja, prezentacije i tumaenja sastaju u takvim nenaunim po
ljima kao to je istoriografija u tonalitetima samog poetskog jezika. Ukratko,
teorija tropa nam obezbjeuje osnovu za klasifikovanje dubokih struktural
nih formi istorijske imaginacije u datom periodu njenog razvoja.

Teorija tropa
Tradicionalna poetika i teorija modernog jezika prepoznaje etiri
osnovna tropa za analizu poetskog ili figurativnog jezika: metaforu, metoni
miju, sinegdohu i ironiju.13 Ova etiri tropa dozvoljavaju karakterizaciju

13 Dva vodea eksponenta tropoloke koncepcije nenaunog (mitskog, artistikog, i oniri-


kog) diskursa jesu strukturalisti Roman (Osipovi) Jakobson i Klod Levi-Stros (Claude Levi-Stra-
uss). Ovaj potonji slui se metaforiko-metonimijskom dijadom kao osnovom za svoju analizu nazi
va sistem u primitivnim kulturama, a i kao kljuem za razumijevanje mitova. Vid. Claude Levi-
-Strauss, The Savage Mind, str. 205^t4 [Divlja misao-, Nolit, Beograd, 1966; 1978-prim. prev.];
44 METAISTORIJA

za ekspoziciju o toj metodi vid. Edmund Leach, Claude Lvi-Strauss (New York, 1970), str. 47, i
dalje. Jakobson koristi istu dijadu za osnovu lingvistike teorije poetike. Vid. njegov maestralni
esej Linguistics and Poetics u Style in Language, priredio Thomas A. Sebeok (New York, Lon
don, 1960), str. 350-77, kao i uveno peto poglavlje knjige Romana Jakobsona i Morisa Hela
(Morris Halle), Fundamentals o f Language [Temelji jezika, Globus, Zagreb, 1988 - prim. prev.],
(s-Gravenhage, 1957), iji je naslov Metaforiki i metonimijski polovi , pretampano i u Criti-
cal Theory Since Plato, prir. Hazard Adams (New York, 1971), str. 1113-16. Za slinu primjenu
ove dijade vidi Jacques Lacan (ak Lakan), The Insistence of the Letter in the Unconscious", u
Structuralism, prir. Jacques Ehrmann (New York, 1966), str. 101-36.
Levi-Stros, Jakobson i Lakan zamiljaju metaforu i metonimiju kao polove" lingvistikog
ponaanja koji predstavljaju kontinualne (verbalne) i nekontinualne (nominalne) osovine govornih
radnji. U Jakobsonovoj lingvistikoj teoriji stila, sinegdoha i ironija se tretiraju kao vrste metoni
mije, koje se zatim posmatraju kao fundamentalni tropi realistike" proze. Tako, na primjer, Ja
kobson pie: izuavanje poetskih tropa preteno je upravljeno ka metafori, i takozvana realisti
ka literatura, intimno vezana sa metonimijskim principom, jo uvijek se odupire tumaenju, iako
je identina lingvistika metodologija, koju inae poetika koristi kada analizira metaforiki stil
poezije romantizma, u potpunosti primjenljiva na metonimijsku teksturu realistike proze". Vid.
Jakobson, Linguistics and Poetics" [pogledati Oglede o poetici, Presveta, Beograd, 1978 - prim.
prev.], str. 375. U stvari, analizu istorije realizma u romanu posredstvom njegovog sutinskog me-
tonimijskog sadraja izveo je Stiven Ulman (Stephen Ullmann) u studiji Style in the French Novel
(Cambridge, 1967). Ulman demonstrira progresivnu nominalizaciju" sutinski verbalnog" stila
romantikog romana od Stendala do Sartra.
Poto se metaforiko-metonimijska dijada pokazala nadasve plodonosnom kada je u pitanju
analiza lingvistikih fenomena, njen okvir za karakterizaciju knjievnih stilova je, meutim, bar
prema mom miljenju, prilino ogranien. Sklon sam korienju etvorostruke koncepcije tropa,
uobiajenih jo od renesanse, kako bih nainio razliku izmeu stilistikih konvencija unutar jedne
tradicije diskursa. Kao to je Emil Benvenist (Emile Benveniste) opazio u svojem otroumnom
eseju o Frojdovoj teoriji jezika: Bie da prije moemo stil nego jezik uzeti za termin uporeiva-
nja sa osobinama koje Frojd otkriva kao indikativne u onirikom jeziku... Nesvjesno se koristi
stvarnom 'retorikom, koja, kao i sm stil, ima svoje figure, stari katalog tropa snadbio bi inven
tar prigodan dvoma tipovima izraza (simbolikom i znaenjskom)". Emil Benvenist, Remarks on
the Function of Language in Freudian Theory", u Problems o f General Linguistics (Coral Gabels,
Florida, 1971). U ovom eseju, Benvenist slama distinkciju izmeu poetskog i proznog jezika, iz
meu jezika snova i jezika budne svijesti, izmeu metaforikih i metonimijskih polova. Ovo je sa-
glasno mojoj tvrdnji da su slinosti izmeu poetskih i diskurzivnih prezentacija realnosti isto toli
ko bitne koliko i njihova razlinost. Sa realistikim" fikcijama je, naime, isto kao sa snovima:
Priroda sadraja ini da na vidjelo izrone svi varijeteti metafore, jer simboli nesvjesnog preuzi
maju svoje znaenje i svoju sloenost iz metaforikog preobraaja. One takoe upoljavaju ono
to tradicionalna retorika naziva metonimijom (krinju za sadraj) i sinegdohom (dijelom cjeline)
[sic], i kad sintaksa simbolinih sekvenci bude prizvala jo jedno sredstvo prije nego neko dru
go, to postaje elipsa." Ibid. ' "
Dio sloenosti pri prelazu sa lingvistike ka stilistikoj karakterizaciji u formama realistike
literature mogue je da lei u neuspjehu da se istrai konvencionalna retorika distinkcija izmeu
tropa i figura s jedne strane, i tropa i shema sa druge. Retoriari esnaestog vijeka, pored Petera
Ramusa (Peter Ramus), klasifikovali su stilska sredstva u terminima etiri tropa (ili modusa): me
tafore, metonimije, sinegdohe i ironije, meutim bez naglaavanja njihove uzajamne iskljuivosti,
na taj nain obezbjeujui savitljiviju koncepciju poetskog diskursa, kao i suptilnije isticanje
razlik meu knjievnim stilovima nego onima koje je nudio dvopolni sistem modernih lingvista.
Zadravajui osnovne binarne razlike izmeu metafore i metonimije, pojedini retoriari su poeli sa
gledavati sinegdohu kao vrstu metaforike upotrebljivosti, a ironiju kao vrstu metonimijske. Ovo je
dozvoljavalo razlikovanje izmeu integrativnog jezika, s jedne strane, i disperzivnog, s druge, jo
uvijek doputajui dalje raslojavanje stepena integracije ili redukcije ciljanog na razliite stilske kon
vencije. U knjizi The New Science, 1725, 1740 [Naela nove znanosti, Naprijed, Zagreb, 1982 -
UVOD 45

prim. prev.] ambatista Viko (Giambattista Vico) upotrijebio je etvorostranu distinkciju meu tro
pima kao osnovu za razlikovanje faza svijesti kroz koje je ovjeanstvo prolazilo od primitivizma do
civilizacije. Umjesto da tu ugleda opoziciju izmeu poetske (mitske) svijesti i prozne (naune) svije
sti, Viko je zapazio kontinuitet. Vid. Thomas G. Bargin i Max H. Fisch (prevodioci), The New Scien
ce o f Giambattista Vico (Ithaca, N.Y. 1968), knj. 2, str. 129, i dalje, o poetskoj mudrosti". O retori
koj teoriji renesanse i o katalogu standardnih stilskih figura, kao i o tropima, vid. Lee A. Sonnino, A
Handbook to Sixteenth Century Rhetoric (London, 1968), str. 10-14; 243^4-6.
Razlikovanje izmeu shem i figur u konvencionalnoj retorici nastalo je na sljedeoj osnovi:
shema (da li su u pitanju rijei [lexeos] ili misli [dianoia]) je red prezentiranja koji ne ukljuuje ira
cionalne" skokove ili zamjene; u suprotnosti s tim, figura tano ukljuuje takve iracionalne (ili, u
najmanju ruku, neoekivane) zamjene, na primjer u frazi hladna strast" gdje bi se prije oekivao
pridjev vrela". No, staje racionalno i ta je iracionalno u lingvistikom jeziku? Bilo koja stilska fi
gura je racionalna ako proizvodi komunikativni efekat na koji cilja njen korisnik. Isto se moe rei i
za sheme, bilo daje re o rijeima ili mislima. Kreativno korienje jezika priznaje, bolje rei zahti
jeva, odvajanje od onoga to svijest prilikom ina itanja, razmiljanja ili sluanja anticipira na osno
vu konvencije. To bi se isto moglo rei i o realistikom" proznom diskursu kao to je poezija, ma
koliko ona bila romantiarska". Ono to formalni terminoloki sistemi zamiljaju, poput onih to su
osmiljeni zbog oznaavanja podataka koji se tiu fizike, jeste uklanjanje sveukupne figurativne
upotrebe, konstrukcije perfektnih shema" rijei u kojima se ne pojavljuje nita neoekivano", a u
cilju imenovanja objekata koji se izuavaju. Na primjer, pristanak da se kalkulus koristi kao termino
loki sistem za diskusiju Njutnove fizike realnosti predstavlja shematizaciju diskursa te ere, premda
ne u vezi sa milju kod objekata izuavanja. Misao o fizikom svijetu ostaje sutinski figurativna,
napredujui pokraj svih vrsta iracionalnih" skokova i granica iz jedne teorije u drugu - ali uvijek u
okvirima metonimijskog modusa. Problem za kreativnog fiziara je da obrazloi svoja zapaanja,
ostvarena figurativnim sredstvima, u shemi rijei karakteristinoj za komunikaciju sa ostalim fizia
rima podreenu matematikom terminolokom sistemu koji je obezbijedio Njutn.
Fundamentalni problem realistike" prezentacije u onim oblastima iskustva koji nisu ter
minoloki disciplinovani na nain na koji fizika jeste, sastoji se u obezbijeivanju adekvatne she
me rijei zarad prezentacije sheme misli koja se uzima kao istina naspram stvarnosti. Ali, kad je u
pitanju karakterisanje jedne oblasti iskustva oko koje ne postoji osnovna saglasnost oko toga od
ega se sastoji ili ta moe biti njena istinska priroda, ili kad je cilj konvencionalna karakterizacija
fenomena kao to je revolucija - otpada distinkcija izmeu onoga to je legitimno oekivati" i
onoga to nije. Misao o objektu da bi bio prezentovan i o rijeima kako bi bile koriene u prezen
taciji bilo objekta bilo misli o objektu podreena je upotrebi u figurativnom diskursu. Imperativno
je, meutim, u sluaju analiziranja pretpostavljene realistike" prezentacije stvarnosti utvrditi
dominantni poetski modus u kome je njen diskurs oblikovan. Kroz identifikovanje dominantnog
modusa (ili vie modusa) diskursa, ovjek prodire do onog nivoa svijesti na kome je svijet isku
stva konstituisan prije nego to je analiziran. I, tako to e nastaviti sa korienjem etvorostruke
distinkcije meu superiornim tropima", kako ih naziva Kenet Berk, ovjek moe razvrstati razli
ite stilove misli" koje se mogu pojaviti, manje ili vie skriveno, u bilo kojoj prezentaciji stvar
nosti, evidentno poetskoj ili proznoj. Vid. Burke, Grammar, dodatak D, str. 50317. Upor. Paul
Henle, prir., Language, Thought, and Culture (Ann Arbor, Mich., 1966), str. 173-95. Literatura o
tropima je izuzetno raznolika i krcata neslaganjima. Neki od tih problema na koje se nailo prili
kom analize tropolokih dimenzija diskursa mogu se javiti u raznim karakterizacijama tropa datih
u Princeton Encyclopedia ofPoetry and Poetics, prir. Alex Preminger et al. (Princeton, 1965).
Zadravanje etvorostruke analize figurativnog jezika posjeduje dodatnu prednost odupira
nja padu u esencijalno dualistiku koncepciju stilova koja unapreuje dvopolnu koncepciju stil-
-plus-jezik. U stvari, etvorostruka klasifikacija tropa doputa korienje kombinacije mogunosti
binarne klasifikacije stilova. Njihovim korienjem mi nismo prisiljeni, kao to je to, recimo, Ja
kobson, da podijelimo istoriju knjievnosti devetnaestog vijeka na romantiarsko-poetsko-metafo-
rike tradicije, s jedne strane, i realistiko-prozno-metonimijske tradicije, s druge. Obje tradicije
mogu se sagledati kao elementi u zasebnom pristupu diskursu u kome su prisutne sve tropoloke
strategije lingvistikog korienja u razliitim stepenima kod razliitih pisaca i mislilaca.
46 METAISTORIJA

objekata pri razliitim vrstama indirektnog ili figurativnog diskursa. Oni su


pogotovo korisni za razumijevanje operacij pomou kojih se sadraj isku
stva koje se, pak, zasniva na opisu kristalno jasnih proznih prezentacija koje
prefigurativno mogu biti spoznate i pripremljene za svjesno poimanje. U
metafori (doslovno, prenoenje"), na primjer, pojave se mogu karakterisati
u terminima njihovih slinosti i razlik u maniru analogije ili poreenja, kao
recimo u frazi moja ljubav, jedna rua . Putem metonimije (doslovno,
promjena naziva), naziv jednog dijela neke stvarice moe se zamijeniti
imenom cjeline, kao u frazi pedeset jedara" u onome to upuuje na pede
set brodova". Sa sinegdohom, koju pojedini teoretiari dre za oblik metoni
mije, jedan fenomen moe biti karakterisan tako to e se koristiti da simbo-
lizuje neki kvalitet za koji se pretpostavlja daje inherentan u totalitetu, kao u
izrazu on je pravo srce . Konano, posredstvom ironije entiteti mogu biti
karakterisani tako to se negiraju ili im se protivrijei na figurativnom nivou
to se, pak, pozitivno ogleda na bukvalnom nivou. Figure oigledno apsurd
nih izraza (katahreze), poput slijepih usta, i eksplicitnih paradoksa (oksi-
morona), poput hladne strasti", mogu biti uzete kao simboli ovog tropa.
Ironija, metonimija i sinegdoha vrste su metafore, ali se razlikuju jedna
od druge u vrstama redukcij ili integracij, koje su podsticajne na bukval
nom nivou njihovih znaenja i vrstama prosvijetljavanja uperenih ka figura
tivnom nivou. Metafora je sutinski prezentativna, metonimija je reduktivna,
sinegdoha je integrativna, a ironija je odrina.
Na primjer, metaforiki izraz moja ljubav, jedna rua", potvruje pri
kladnost jedne rue kao simbola voljene osobe. Time se insistira na tome da
slinost postoji izmeu dva objekta u naliju evidentnih razlika meu njima.
Meutim, identifikacija voljene osobe sa ruom samo je bukvalna tvrdnja.
Ova fraza namijenjena je da se zdravo za gotovo uzme tek figurativno, kao
indikacija kvaliteta ljepote, vrijednosti, delikatnosti, i tako dalje, ime je vo
ljena osoba opsjednuta. Termin ljubav" slui kao znak odreene individue,
dok se za termin rua" podrazumijeva da predstavlja figuru" ili simbol"
kvaliteta pripisanih voljenoj osobi. Voljena osoba je identifikovana sa ru
om, ali na takav nain da potencira karakteristinost voljene osobe ukazuju
i pri tom na kvalitete koje ona (ili on) dijele sa ruom. Voljena osoba nije
svedena na ruu, to bi bio sluaj da se ta fraza itala metonimijski, niti je
sutina voljene osobe uzeta kao identina sa sutinom jedne rue, kao to bi
izgledalo daje ovaj izraz shvaen kao sinegdoha. Takoe oevidno, nije pla
nirano da se dati izraz protumai kao implicitno odricanje od onoga to je
nedvosmisleno utvreno, kao to bi se dogodilo u sluaju ironije.
Slina vrsta prezentacije sadrana je u metonimijskom izrazu pedeset
jedara" umjesto pedeset brodova" to bi bilo njeno pravo znaenje. Ali ov
dje je termin ,jedro" zamijenio termin brod" na nain da bi cjelinu sveo na
jedan od njenih dijelova. Dva razliita objekta se implicitno porede (kao u
frazi, moja ljubav, jedna rua"), no objekti su eksplicitno osmiljeni da
stvore vezu dio - cjelina. Modalitet ove veze, meutim, nije mikrokozmi-
ko-makrokozmiki, to bi bilo daje termin ,jedro" namijenjen simbolizova-
UVOD 47

nju kvaliteta koji dijele i ,,brod i ,,jedro, pri emu bi to onda bila sinegdo-
ha. Bolje rei, sugerisano je da se ,,brodovi na neki nain mogu identifiko-
vani sa tim dijelom sebe bez kojeg inae ne mogu ni funkcionisati.
Kod metonimije se pojave implicitno spoznaju po uzajamnoj vezi u
modelitetu vez dio-dio, na osnovu kojih se moe izazvati svoenje jednog
od dijelova i dovesti do statusa aspekta ili funkcije onog drugog. Da bi se ra-
zumjeo bilo koji dati skup pojava u modalitetu vez dio-dio (ne kao u meta
fori, u vezama objekat-objekat) potrebno je da se misao podredi zadatku
razlikovanja izmeu onih dijelova koji jesu reprezentativni dijelovi cjeline i
onih koji su samo njeni aspekti. Tako je, na primjer, izraz tutnjava groma
metonimijski. U ovom izrazu cjelokupan proces kod kojeg se proizvodi zvuk
groma podijeljen je na dvije vrste pojava: uzrok, s jedne strane (grom) i po
sljedicu, s druge (tutnjava). Potom, poto se dolo do ove podjele, grom je
povezan sa tutnjavom u modalitetu uzrono-posljedinog redukovanja. Zvu
ku tipiziranog terminom ,,grom pridodat je aspekat ,,tutnjave (karakteri
stina vrsta zvuka), koja dozvoljava da se (metonimino) govori o gromu
koji tutnjavu izaziva .
Metonimijom je, zatim, mogue istovremeno spoznati razliku izmeu
dvije pojave i svesti jednu na status manifestacije one druge. Ova redukcija
moe imati oblik veze izvrilac-djelo (grom tutnji), ili uzrono-posljedi-
ne veze (tutnjava jednog groma). Prema redukcijama koje su izveli Viko,
Hegel i Nie, svijet pojav moe se naseliti mnotvom izvrilaca i sredstava
za koje se pretpostavlja da postoje iza njega. im je jednom svijet pojava
podijeljen na dva reda postojanja (izvrilaca i uzrok na jednoj, djela (ino
va) i posljedic na drugoj strani), primitivna svijest je opskrbljena iskljuivo
lingvistikim sredstvima kao takvim, zajedno sa konceptualnim kategorijama
(izvriocima, uzrocima, utvarama, sutinama) neophodnim za teologiju, nau
ku i filozofiju civilizovanog odraza.
No, sutinski spoljanja veza za koju se pretpostavlja da karakterie
dva reda pojav u svim metonimijskim redukovanjima moe se, uz pomo
sinegdohe, tumaiti u maniru jedne inherentne (unutranje) veze meusobno
dijeljenih kvaliteta. Metonimija prepoznaje razliku izmeu pojava zamilje
nih u maniru vez dio-dio. Taj ,,dio iskustva koji se, inae, percipira kao
posljedica14 povezan je sa onim dijelom11 koji se posmatra kao uzrok11 u
maniru jedne redukcije. Tropom kao to je sinegdoha, meutim, mogue je
objasniti dva dijela u maniru jedne integracije u okviru cjeline koja je kvan
titativno drugaija od zbira dijelova i kod koje su ti dijelovi samo mikroko-
zmine replike.
Da bih ilustrovao sve ono to je upleteno prilikom korienja sinegdo
he, analizirau izraz on je pravo srce11. Kod njega postoji ono to naizgled
moe biti metonimija - odnosno, naziv dijela tijela upotrijebljen je ne bi li
okarakterisao itavo tijelo jedne individue. Meutim, termin ,,srce mora se
figurativno shvatiti; on ne ukazuje na dio tijela, koliko na kvalitet karaktera
konvencionalno simbolizovanog terminom srce11u zapadnoj kulturi. Za ter
min srce11ne misli se da ukazuje na onaj dio anatomije ija se funkcija mo
48 METAISTORIJA

e koristiti za karakterizaciju funkcije itavog tijela, kao pedeset jedara" za


pedeset brodova". Prije e biti da njega vrijedi protumaiti kao simbol kva
liteta karakteristinog za datog pojedinca i smatrati ga kao kombinaciju fi
zikih i duhovnih elemenata koji zajedno obrazuju kvalitet u modalitetu mi-
krokozmiko-makrokozmike veze.
Tako je u izrazu on je pravo srce", sinegdoha kombinovana sa metoni
mijom. Ako bismo izraz shvatili bukvalno, on bi bio beznaajan, ali ako bi
se tumaio metonimijski, bio bi reduktivan, sve dok bi jedino priznavao pre
poznavanje centralnosti srca nasuprot funkcionalnosti jednog organizma ka
ko bi ak i figurativno postao sugestivan. No, ako bi se tumaio sinegdohi-
ki - odnosno, kao izjava to sugerie kvalitativnu povezanost elemenata jed
nog totaliteta - on je vie integrativan nego reduktivan. Za razliku od meto-
nimijskog izraza pedeset jedara" koji se koristi kao figura za pedeset bro
dova", on je podreen ukazivanju ne samo na promjenu naziva", nego i na
promjenu naziva namijenjenog totalitetu (on") koji posjeduje pojedine kva
litete (dareljivost, dobrodunost, itd.) koji se ire i eventualno konstituiu
sutinsku prirodu svih dijelova od kojih je i satkana. Kao i kod metonimije,
ovim izrazom pretpostavlja se veza izmeu razliitih dijelova tijela koja se
meu tim dijelovima mora spoznati u terminima centralne funkcije srca. Kao
sinegdoha ovaj izraz, prije svega, pretpostavlja vezu izmeu dijelova jedne
individue, vezu koja je u prirodi prije svega kvalitativna i u kojoj uestvuju
svi njeni dijelovi.
Ova tri do sada diskutovana tropa smatramo jeziki omoguenim para
digmama operacija pomou kojih je svijest u stanju predoiti oblasti isku
stva koje su kognitivno problematine ne bi li ih naknadno izloili analizi i
tumaenju. Hou rei, prilikom same lingvistike upotrebe, misao je snab
djevena alternativnim paradigmama tumaenja. Metafora je reprezentativna
na nain na koji se formizam moe vidjeti kao takav. Metonimija je reduk-
tivna u mehanistikom maniru, dok je sinegdoha integrativna na isti nain
kao i organicizam. Metafora sankcionie predoavanje svijeta iskustva u ter
minima objekat-objekat, metonimija u terminima dio-dio, a sinegdoha u ter
minima objekat-cjelina. Svaki trop takoe unaprijeuje kultivisanje jedin
stvenog lingvistikog protokola. Ovi lingvistiki protokoli mogu se nazivati
jezicima identiteta (metafora), spoljanjosti (metonimija) i unutranjosti (si
negdoha).
Nasuprot ovim tropima, koje karakteriem kao naivne" (s obzirom na
to da se mogu koristiti samo ako se vjeruje u kapacitet jezika da spozna pri
rodu stvari u figurativnim terminima) trop ironije stoji kao sentimentalni"
(u Silerovom osjeanju samosvjesni") savremenik. Sugerisano je daje iro
nija sutinski dijalektika, jer predstavlja samosvjesnu upotrebu metafore u
interesu verbalnog samoodricanja. Osnovna figurativna taktika ironije jeste
katahreza (doslovno, zloupotreba"), istaknuto apsurdna metafora kreirana
da podstakne ironijsko promiljanje povodom prirode okarakterisane stvari
ili neadvekatnosti same te karakterizacije. Retorika figura aporia (doslov
no, sumnja"), u kojoj autor unaprijed ukazuje na pravu ili simuliranu nevje-
UVOD 49

ricu u istinitost sopstvenih izjava, moe se smatrati omiljenim stilistikim


sredstvom ironijskog jezika, kako u fikciji ,,realistikije vrste tako i u istori-
jama koje su napisane u samosvjesno skeptinoj intonaciji ili su, pak, relati-
vizujue u svojim namjerama.
Cilj ironijske izjave jeste da preutno potvrdi negativnost onoga to je
na bukvalnom nivou potvreno kao pozitivno, ili obratno. Njome se pretpo
stavlja da italac ili slualac odve zna, ili je u stanju da prepozna, apsurd
nost karakterizacije neke stvari prikazane posredstvom oblika metafore, me
tonimije ili sinegdohe. Na taj nain, izraz on je pravo srce postaje ironijski
im se prozbori odreenom intonacijom glasa ili u kontekstu u kome ciljna
osoba oevidno ne posjeduje kvalitete koji joj se pripisuju korienjem ove
sinegdohe.
Odmah se moe primijetiti da je ironija u jednom smislu metatropolo-
ka poto se razvija u samosvijesnom prepoznavanju eventualne zloupotrebe
figurativnog jezika. Ironija pretpostavlja navalu ,,realistike perspektive na
stvarnost, koja moe dovesti do nefigurativne prezentacije svijeta iskustva.
Ironija, tako, predstavlja fazu svijesti u kojoj se prepoznaje sama problema
tina priroda jezika. Ona ukazuje na potencijalne nesuvislosti svih lingvisti
kih karakterizacija stvarnosti, kao i na apsurdnost vjerovanja koje ona paro
dira. Ona je, stoga, dijalektika, kao to je naveo Kenet Berk, ali ne toliko
zbog anticipacije svjetskog procesa koliko zbog kapaciteta jezika da naini
nerazumljivim vie nego to bi pojasnio bilo koji akt verbalnog oblikovanja.
U ironiji se figurativni jezik lomi sm od sebe i dovodi u pitanje sopstvene
mogunosti za remeenje percepcije. Zbog toga karakterizacije svijeta obli
kovane u ironijskom modusu esto se smatraju sutinski prefinjenim i reali
stikim. One kao da prognoziraju sputanje misli u datoj oblasti izuavanja
na nivo samosvijesnosti na kome istinski prosvijetljena41 - odnosno, samo
kritina - konceptualizacija svijeta i njeni procesi postaju mogui.
Trop ironije tada omoguuje lingvistiku paradigmu u modusu misli
koji je radikalno samokritian ne samo u pogledu date karakterizacije svijeta
iskustva, nego upravo u onom istinskom naporu da se valjano oslika istina
stvari u jeziku. Ukratko, re je o modelu lingvistikog protokola u kome su
skepticizam u misli i relativizam u etici izraeni konvencionalno. Kao para
digma oblika u kome prezentacija svjetskog procesa treba da se ogleda, ona
sutinski ometa ,,naivne formulacije formistikih, mehanicistikih i organi-
cistikih strategija tumaenja. S druge strane, njena fiktivna forma, satira,
sutinski je antagonistika prema arhetipovima romanse, komedije i tragedi
je kao modusima koji predstavljaju oblike samog ljudskog razvitka.
Egzistencijalno projektovana u validni pogled na svijet, ironija kao da je
prije svega transideoloka. Ironija se takoe moe koristiti taktiki u odbranu
liberalnih ili konzervativnih ideolokih stavova, zavisno od toga da li onaj ko
ironise govori protiv utvrenih drutvenih formi ili protiv utopijskih" refor
mista u potrazi za izmjenom postojeeg stanja. Nju takoe mogu uvrijedljivo
koristiti anarhisti i radikali u pokuaju da omalovae ideale svojih liberalnih i
konzervativnih protivnika. Meutim, kao osnova pogleda na svijet, ironija ima
50 METAISTORIJA

tendenciju da ralanjuje itavo vjerovanje u mogunost pozitivnih politikih


akcija. U svojoj anticipaciji fundamentalne gluposti ili apsurdnosti ljudskog
stanja, ona strijemi izazivanju vjerovanja u ,,ludilo same civilizacije i inspiri-
sanju bezmalo mandarinskog prezira prema onima koji tragaju za poimanjem
prirode drutvene stvarnosti, bilo u nauci ili umjetnosti.

F aze u istorijskoj svijesti devetnaestog vijeka


Teorija tropa prua nain za karakterisanje dominantnih modusa istorij
ske misli koja je svoj oblik dobila u Evropi u devetnaestom vijeku. I, kao
osnova opte teorije poetskog jezika, ona mi doputa da karakteriem dubin
sku strukturu istorijske imaginacije tog perioda smatranog, inae, za fazu ili
trenutak u okviru tradicije diskursa, koja sa metaforikog, preko metonimij-
skog i sinegdohikog pogleda na istorijski svijet, prodire u ironijsku antici
paciju nesmanjene relativnosti cjelokupnog saznanja.
Prva faza u istorijskoj svijesti devetnaestog vijeka dobila je svoj oblik u
kontekstu krize istorijske misli kasnog prosvjetiteljstva. Mislioci kao Volter,
Gibon, Hjum, Kant i Robertson najzad su poeli gledati na istoriju ponajvie
u ironijskim terminima. Takozvani preromantiari - Ruso (Rousseau), Ju-
stus Mozer (Moser), Edmund Berk, vajcarski pjesnici prirode, pobornici
pokreta Sturm und Drang, a pogotovo Herder - protivili su se ovoj ironijskoj
koncepciji istorije u korist samosvjesne ,,naivne koncepcije. Principi ove
istorijske koncepcije nisu bili dosljedno razraivani niti su ih dopunjavali
razliiti kritiari prosvjetiteljstva, premda su svi oni dijelili zajedniku anti
patiju prema njenom racionalizmu. Oni su vjerovali u ,,empatiju kao metod
istorijskog istraivanja, a njegovali su i simpatije prema onim aspektima
istorije i humanizma na koje su prosvjetitelji gledali s mrnjom i nipodata-
vanjem. Kao rezultat njihovog otpora, odmotala se prava kriza istorijske mi
sli zbog dubokog neslaganja oko stava kojim se moe pribliiti izuavanju
istorije. Ova izma neizbjeno je pojaala interesovanje za istorijsku teoriju,
pa je do prve dekade devetnaestog vijeka problem istorijskog saznanja" po
stao glavna briga filozofa istog perioda. "
Hegel je bio filozof koji je ovom problemu dao svoju najozbiljniju for
mulaciju. U periodu izmeu njegove Fenomenologije uma (1806) i Filozofi
je istorije (1830-31), on je precizno identifikovao glavne uzroke ove izme:
uporne razlike izmeu ironijskog i metaforikog modusa shvatanja istorij
skog polja. Stavie, u svojoj filozofiji istorije Hegel je ponudio razumne raz
loge zbog kojih ju je utisnuo u modus sinegdohe.
U istom tom periodu, svakako, racionalizam prosvjetiteljstva poeli su da
mijenjaju u smjeru organicizma francuski pozitivisti. U radu Ogista Konta
(Auguste Comte), iji se djelo Cours de la philosophie positive poelo poja
vljivati 1830. godine [Kurs pozitivne filozofije, Univerzitetska rije, Niki,
1989 - prim. prev.], mehanicistike teorije tumaenja prosvjetiteljstva priklju
ene su organicistikoj koncepciji istorijskog procesa. Ovo je dozvolilo Kontu
da emplotuje istoriju u vidu komedije, dezintegriui na taj nain satiriki
mythos koji je odraavao pesimizam u kasnoj istoriografiji prosvjetiteljstva.
UVOD 51

Tako su, tokom prve treine devetnaestog vijeka, tri razliite ,,kole
istorijske misli zadobile svoje obrise: ,,romantika , idealistika" i poziti
vistika". I, iako se meusobno nisu slagale oko najpravinije metode izua
vanja i tumaenja istorije, bile su jednoglasne u svom negiranju ironijskog
stava sa kojim su se racionalisti kasnog prosvjetiteljstva pribliili izuavanju
prolosti. Ova zajednika antipatija prema ironiji u svim njenim formama
velikim dijelom oduevljeno se prihvatala kad je re o istorijskom izuava
nju, to je bilo karakteristino za tu eru kao i za samouvjerenost u intonaciji
u istoriografiji ranog devetnaestog vijeka, koja je, uprkos bitnim razlikama,
zadobila prevagu u oblasti metodologije".
Ona je takoe vinovnik karakteristine intonacije u istorijskoj misli to
kom njene druge - zrele" ili klasine" - faze, koja je trajala od oko 1830.
do otprilike 1870. godine. Ovaj period karakterisala je otvorena diskusija o
istorijskoj teoriji i neprekidna produkcija narativnih prikaza kultura i druta
va prolosti. Upravo tokom ove faze naa etiri velika majstora" istoriogra
fije devetnaestog vijeka - Mile, Ranke, Tokvil i Burkhart - napisali su svo
je najvee radove.
Ono to najvie skree panju u istoriografiji ove faze jeste stepen teo
rijske samosvijesti u kojoj su njeni predstavnici sprovodili svoja izuavanja
prolosti i sastavljali odgovarajue istorijske izvjetaje i svjedoanstva. Bez
malo su svi oni bili podstaknuti uvjerenjem da stvaraju svojevrsnu perspekti
vu istorijskog procesa koji e u tolikoj mjeri biti objektivan" koliko je u su
tini bio objektivan prirodni proces pod lupom naunika, i koji e biti reali
stian" koliko su dravnici tog perioda rukovali bogatstvom velikih nacija.
Tokom ove faze, meutim, debata je imala tendenciju da skrene na pitanja
kriterijuma po kojima se moe suditi o autentino realistikoj" koncepciji
istorije. Kao i njihovi savremenici u romanu, istoriari tog doba vodili su ra
una o stvaranju slika istorije koje bi bile osloboene apstraktnosti njihovih
kolega iz ere prosvjetiteljstva, kao to su bile slobodne od iluzija njihovih
romantikih prethodnika. No, isto tako, kao njihovi savremenici u romanu
(Skot, Balzak, Stendal, Flober i braa Gonkur), uspjeli su da stvore samo
onoliko vrsta realizma" koliko je bilo modaliteta za analizu svijeta u figura
tivnom diskursu. Pored protivljenja ironijskom realizmu" ere prosvjetitelj
stva, osmislili su i brojne aktivne realizme" od kojih je svaki bio projekcija
jednog ili drugog modusa metafore, metonimije i sinegdohe. U stvari, kao
to dokazujem, istorijski realizmi" Milea, Tokvila i Rankea sastojali su se
od malo ega vieg osim kritikih razrada gledita i perspektiva koje su
omoguavale tropoloke strategije prikazivanja iskustva na specifino poet
ske" naine. I u Burkhartovom realizmu" italac moe uvidjeti jo jedan
pad u taj ironijski stav od koga je sm realizam" trebalo da oslobodi istorij-
sku svijest tog doba.
Ralanjivanje ovih raznorodnih modus istorijske konceptualizacije
bilo je praeno, a u znatnoj mjeri i uslovljeno, daljim uticanjem na filozofiju
istorije. Tokom ove druge faze, filozofija istorije imala je tendenciju da na
pada Hegelov sistem, ali, uopte uzev, nije znaajnije razvila misao o istorij-
52 METAISTORIJA

skoj svijesti iza take na kojoj ju je on ostavio. Izuzetak od ovog uoptava-


nja je, dabome, bio Marks, koji je pokuao da sjedini Hegelovu strategiju si
negdohe sa metonimijskim strategijama politike ekonomije tog vremena
kako bi stvorio istorijsku viziju koja je istovremeno bila dijalektika" i
materijalistika" - odnosno, istorijska" i mehanicistika".
Sm Marks predstavlja najdosledniji pokuaj u devetnaestom vijeku ko
ji je izmijenio istorijsko izuavanje i pretvorio ga u nauku. tavie, za njega
je bio karakteristian trajni napor u analizi veze izmeu istorijske svijesti, s
jedne strane, i stvarnih formi istorijskog postojanja, s druge. U njegovom ra
du, teorija i praksa istorijske refleksije su najue vezane za drutvenu teoriju
i praksu u kojoj su i ponikle. Vie od bilo kog drugog mislioca, Marks je bio
osjetljiv na ideoloku implikaciju bilo koje koncepcije istorije koja je doka
zivala opravdanost ideje realistike" vizije svijeta. Marksova koncepcija
istorije ponajmanje je bila ironijska; meutim on je uspio u otkrivanju ideo
lokih implikacija svakog istorijskog pojma. Time je takoe obezbijedio vie
nego plodno tlo za silazak u ironiju koja e, pak, obiljeiti svijest posljednje
faze istorijske refleksije te ere - takozvane krize istoricizma do koje je dolo
u posljednjoj treini tog vijeka.
No, istorijskoj misli nije bilo potrebno d aje Marks projektuje u njenoj
treoj, kriznoj, fazi. Krajnji uspjeh istoriara iz druge faze bio je dovoljan da
istorijsku svijest gume u ono stanje ironije koje je u stvari bilo istinska sadr-
ina krize istorizma". Stalna razrada jednog broja podjednako opirnih i
vjerodostojnih, a opet uzajamno iskljuujuih koncepcija istovetnih skupova
zbivanj, bila je dovoljna da povjerenje u zahtjev istorije za objektivou",
naunou i realizmom" ne dobije podrku. Ovo gubljenje povjerenja ve
se naziralo u Burkhartovom radu, esteticistikom po duhu, skeptinom po
pogledu na svijet, cininom u intonaciji i pesimistikom u svakom naporu da
se doe do prave" istine o stvarima.
Filozofski srodnik modaliteta koga je zastupao Burkhart u istoriografiji
je, razumije se, Fridrih Nie. Meutim, estetizam, skepticizam, cinizam i pe
simizam koje je Burkhart naprosto podrazumijevao kao osnove svoje karak
teristine vrste realizma", Nie je samosvijesno prisvojio kao probleme.
tavie, shvatao ih je kao manifestacije stanja duhovne dekadencije koja e
dijelom biti prevaziena osloboenjem istorijske svijesti od nemogueg ide
ala transcendentalno realistike" perspektive svijeta.
U svojim ranim filozofskim radovima, Nie je uzeo kao svoj problem
ironijsku svijest svog doba i, samim tim, specifine forme istorijske koncep-
tualizacije koje su je odravale. I, poput Hegela prije njega (iako u drugai
jem duhu i sa drugaijim ciljem u perspektivi), eleo je da ralani ironiju, a
da prethodno ne upadne u iluzije naivnog romantizma. Meutim, Nie je u
velikoj mjeri doista predstavljao povratak romantike koncepcije istorijskog
procesa sve dok je pokuavao asimilovati istorijsku misao u predstavu
umjetnosti koja metaforiki modus koristi za svoju paradigmatinu figura
tivnu strategiju. Nie je govorio o istoriografiji koja je svjesno metaistorijska
u sopstvenoj teoriji i superistorijska" u svom cilju. Njegova je odbrana, pre
UVOD 53

ma tome, bila odbrana samosvijesne metaforike spoznaje istorijskog polja;


drugim rijeima, ona je samo metaforiki ironijska bila u svojim namjerama.
U Nieovim razmiljanjima o istoriji, psihologija istorijske svijesti otvoreno
i spremno iekuje analizu; tavie, njeno porijeklo u specifino poetskim
poimanjima jasno je obznanjeno. Kao rezultat toga, Nie je, koliko i Marks,
osmislio osnovu za taj pad u krizu istorizma" dokle se inae srozala istorij-
ska misao njegovog doba.
No, tek kad je odluio da odgovori na krizu istorizma, Benedeto Kroe
je sproveo svoje monumentalno eprkanje po dubinskoj strukturi istorijske
svijesti. Poput Niea, i Kroe je prepoznao daje kriza odraz trijumfa sutin
ski ironijskog stava u tadanjoj svijesti. I, kao i on, nadao se da e iistiti
istorijsku misao od ove ironije tako to e je prevashodno utopiti u umjet
nost. Meutim, tokom tog procesa Kroe je bio motivisan da stvori karakte
ristino ironijsku koncepciju same te umjetnosti. U naporima da asimiluje
istorijsku misao za umjetnost, samo je, na kraju krajeva, postigao to da isto
rijsku misao sprovede u dublju svjesnost njenog sopstvenog ironijskog sta
nja. Naknadno je pokuao da je spase od skepticizma koji je ova uzdignuta
samosvijest unaprijedila utapanjem istorije u filozofiju. Meutim, jedino u
emu je uspio jeste unoenje istorijskih elemenata u filozofiju, na taj nain
uinivi je ironijski samosvjesnom u pogledu sopstvenih ogranienja, to je
kasnije postala i sama istoriografija.
Tako zamiljen, razvoj filozofije istorije - od Hegela, preko Marksa i
Niea, do Kroea - moe se porediti sa evolucijom istoriografije od Milea,
preko Rankea i Tokvila, do Burkharta. Isti ti osnovni modaliteti
konceptualizacij pojavljuju se i u filozofiji istorije i istoriografiji, premda u
razliitom nizu svojih potpuno artikulisanih oblika. Sutina je u tome to se,
uzeta kao cjelina, filozofija istorije okonava u istom ironijskom stanju do
koga je stigla i istoriografija u posljednjoj treini devetnaestog vijeka. Ovo
ironijsko stanje razlikovalo se od svog ekvivalenta iz ere prosvjetiteljstva je
dino po prefinjenosti sa kojom je opisano u filozofiji istorije, kao i po opse
gu uenja koja su pratila njenu razradu u istoriografiji vremena.
GLAVA 1

ISTORIJSKA IMAGINACIJA IZMEU


METAFORE I IRONIJE
Uvod
Evropska kultura devetnaestog vijeka svuda je izraavala gnjev zbog
realistikog shvatanja svijeta. Termin realistiki44, naravno, znaio je mno
go vie od pukog ,,naunog poimanja svijeta, iako su izvjesni samoprokla-
movani ,,realisti, poput pozitivista i socijalnih darvinista, izjednaavali svoj
,,realizam sa onom vrstom poimanja prirodnih procesa koju su omoguava
le fizike nauke. No, ak i ovdje termin realizam44 imao je konotacije koje
su navodile na zakljuak d aje u tome kudikamo vie sudjelovalo neto dru
go osim proste primjene naune metode na podatke o istoriji, drutvu i
ljudskoj prirodi. Naime, uprkos njihovoj generalno naunoj44 orijentaciji,
realistike44 aspiracije mislilaca i umjetnika devetnaestog vijeka bile su ute
meljene na saznanju daje bilo kakav napor za razumijevanje istorijskog svi
jeta izazivao posebne probleme i potekoe koje se esto nisu iskazivale u
pokuaju da se svijet spozna kroz isto nauni proces.
Najhitniji od ovih problema stvorila je injenica da su poslenici istorij
skog procesa bili zabarikadirani u njemu ili upleteni u njega na nain na ko
ji, recimo, uesnik prirodnih procesa nije bio. Postojalo je osjeanje u kome
je individua legitimno mogla prihvatiti da se ovjek nalazi i u prirodi i van
nje, da uestvuje u prirodnom procesu, ali i da moe prevazii taj proces u
svojoj svijesti, zauzeti mjesto van njega, i vidjeti ga u njegovim manifestaci
jama na onim nivoima prirodne integracije koji su dokazivo bili neljudski i
preljudski. Meutim, kad je re o odraavanju na istoriju, inilo se da jedino
ovjek od svih prirodnih bia ima istoriju; u tu svrhu, istorijski proces44je
postojao samo u obliku opteg ljudskog procesa. A poto je ovjeanstvo44
sainjavalo jedinu zamislivu manifestaciju tog procesa koji se zvao istorij
ski44, inilo se nemoguim da se o njemu kao cjelini donose takve generali
zacije koje se mogu opravdano donijeti o prirodi44 u njenim isto fizikim,
hemijskim i biolokim dimenzijama. Realizam44 u prirodnim naukama mo
e se izjednaiti sa naunim metodom44 koji nije poeo da se razvija prije
Njutna kad je u pitanju analiza prirodnih procesa. No, ono od ega se reali-
58 METAISTORIJA

stika koncepcija istorije mogla sastojati bio je problem, ba kao to su pro


blemi bili i definicije slino iluzornih termina kao to su ovjek", ,,kultura
i drutvo41. Svaki pojedini bitniji kulturni pokret i ideologija devetnaestog
vijeka - pozitivizam, idealizam, naturalizam, (knjievni) realizam, simboli
zam, vitalizam, anarhizam, liberalizam, i tako dalje - isticao je da je najdalje
otiao u realistikom41 poimanju drutvene stvarnosti. ak i simbolistiko
miljenje da svijet jeste uma simbola11, kao i nihilistiko negiranje vjere u
bilo koji mogui sistem saznanja, bili su praeni argumentima zasnovanim
na realistikoj11prirodi takvog svjetonazora.
Biti realista11 znailo je jednostavno sagledati stvari onakvim kakve
one doista i jesu, i izvui najpodesnije zakljuke na osnovu takvog kristal
nog razumijevanja stvarnosti odvijanja tako shvaenog ivota. Tako zami
ljeno posezanje za sutinskim realizmom11 istovremeno je bilo epistemolo
ka i etiko. Bilo je mogue navesti isto analitiku ili perceptivnu prirodu
neijeg realizma11, kao to su to inili slikari impresionizma, ili moralne i
normativne implikacije neije vizije, to su inili neomakijavelisti povodom
politikih teorija, poput Trikeove. Ali tvrdnja da se polazi od realistike11
pozicije u vezi sa bilo kojom stvari zahtijevala je odbranu od takvog stava u
najmanje dvije take - epistemoloke i etike.
Iz nae superiorne perspektive osme dekade dvadesetog vijeka*, u stanju
smo vidjeti da su najznaajnije teorijske i ideoloke diskusije koje su preplavi
le Evropu izmeu Francuske revolucije i Prvog svjetskog rata, u biti bile ras
prave razliitih grupa oko toga koja od njih ima pravo da utvrdi od ega rea
listika11 predstava drutvene stvarnosti treba da se sastoji. Realnost11jednog
ovjeka bila je utopija11 za drugog, a za ono to se inilo d aje kvintesencija
realistike11pozicije oko jedne dileme, mogla je biti kvintesencija naivnosti11
iz druge perspektive o toj istoj stvari. Ono to je najinteresantnije za itav taj
period, ako ga shvatimo kao okonanu dramu izuavanja i tumaenja, jeste iz
vjestan generalni autoritet sa kojim je gledite realizma11 samo sebe predsta
vljalo. Za sva doba, ak i ona najreligioznija, kao to je era srednjeg vijeka, to
gledite dosee svoju integralnu dosljednost kroz predubjeenje o sopstvenim
kapacitetima da jednostavno zna realnost44 i da prema njenim izazovima rea-
guje realistiki44podobnim odgovorima. Irazita elja da se bude realistian41
ne mora, naime, odraziti ni specifinu koncepciju onoga ta je u stvari sutina
realizma44 ni ta znai biti nerealistian14. Problemi realistikog11 pristupa
stvarnosti, naime, preteno su slini onima sadranim u idejama o lucidnosti11
i zdravlju11. Takve ideje umnogome je lake defmisati pomou onoga to su
ljudi datog vremena i mjesta prepoznali kao njihove suprotnosti - ludilo11 i
bolest11. Na taj nain, specifinu sadrinu koncepcije realizma14 nekog doba
takoe je lake defmisati slijedei postulat koji je ta era u cjelini smatrala
nerealizmom44 i utopijom44. A, kad je u pitanju pokuaj da se karakterie
istorijsko miljenje jednog doba u kome se mnogo razliitih koncepcija isto-

* Treba imati na umu daje Hejden Vajt publikovao ovu svoju knjigu 1973. godine. - Prim.
prev.
IZMEU METAFORE I IRONIJE 59

rijskog realizma nadmee za hegemoniju, neophodno je upitati ta je to o e


mu su se te razliite koncepcije realizma" sloile kad je re o nerealizmu i
,,utopiji u generalnom istorijskom miljenju.
Teoretiari istorije devetnaestog vijeka u sutini su se slagali da su
glavni oblici istorijske misli perioda koji im je direktno prethodio - perioda
prosvjetiteljstva - omoguili modele opasnosti sueljavanja sa bilo kakvom
istorijskom teorijom koja polae pravo na autentini realistiki" pogled na
svijet. To ne znai da su potpuno odbijali sve istoriografske rezultate misli
laca prosvjetiteljstva. U stvari, izvjestan broj filozofa, a ponajprije Volter,
nastavio je da iri veliki uticaj u periodu romantizma, a sm Volter smatran
je za ideal vrijedan podraavanja u krugovima istoriara kakav je bio, na pri
mjer, Mile. No, bez obzira na sve, uopteno gledajui, ono emu je strijemi-
la istorijska misao devetnaestog vijeka u realistikoj" istoriografiji najbolje
se moe okarakterisati kroz zamjerke te misli prethodnicima iz osamnaestog
vijeka. A ono emu se u najveem broju istoriografskih radova u prosvjeti
teljstvu zamjeralo bila je njihova sutinska ironija, ba kao to se veini tih
radova u domenu kulturne refleksije zamjeralo na skepticizmu.
Treba, meutim, naglasiti, da se nije zamjeralo onome to se obino
smatralo glavnom karakteristikom prosvjetiteljske filozofije istorije ili, bo
lje, njenim pretpostavljenim optimizmom" i doktrinom napretka koja ju je
obino pratila. Istorijski mislioci tokom veeg dijela devetnaestog vijeka ni
su bili nita manje zainteresovani od svojih kolega iz osamnaestog za dola
enje do osnov za vjerovanje u mogunost napretka", s jedne strane, i do
neke vrste opravdanja istorijskog optimizma", s druge. Za veinu njih poj
movi napretka" i osjeanja optimizma" bili su kompatibilni sa realisti
kim" pogledom na svijet i sa njihovim nadama da e mu svojim istorijskim
pisanjem samo pridonijeti. Za njih je bitna stvar bio podatak da pojam na
pretka i neizbeni pojam optimizma jo uvijek nisu imali odgovarajue kog
nitivno opravdanje. Neki od njih - pogotovo Tokvil i Burkhart - strahovali
su da upravo takvo opravdanje nikada nee biti moguno pa, zbog toga, do
nekle depresivna intonacija i odlikuje njihova djela, za razliku od one koju
pronalazimo u krajnje optimistikim duama kao to su Mile (njegovi rani
radovi) i Marks (svi njegovi radovi).
Iz opteg ugla, realizam" istorijske misli devetnaestog vijeka sastoji se
u potrazi za valjanim tlom podesnim za vjerovanje u optimizam i za udalja
vanje od punog, nerazblaenog poimanja o neuspjehu istorijskih mislilaca
osamnaestog vijeka da to isto omogue. Ako bi trebalo razumjeti specifinu
prirodu istorijskog realizma devetnaestog vijeka, smatranim inae matricom
nainjenom od zajednikih vjerovanja razliitih kola istorijske misli tog
vremena, onda se prvo mora tano orediti priroda neuspjeha istorijske m isli
devetnaestog vijeka. Taj neuspjeh, po mom miljenju, nije bio u nedostatku
naunog dostignua - drugim rijeima, nedostatku znanja - niti u neadekvat
noj teoriji istorijske refleksije. On se sastojao od ironijskog modusa u kome
su nauna istraivanja i teorijske sinteze oblikovali izuzetni istorijski mislio
ci prosvjetiteljstva.
60 METAISTORIJA

Dijalektika u istoriografiji prosvjetiteljstva


Istorijska refleksija osamnaestog vijeka nastala je u pokuaju da se
sprovedu metonimijske strategije redukovanja na istorijske podatke kako bi
se opravdalo vjerovanje u mogunosti ljudske zajednice zamiljene u modu
su sinegdohe. Drugaije reeno, prosvjetiteljstvo je pokualo da opravda or-
ganicistiku koncepciju idealne ljudske zajednice na osnovu analize drutve
nog procesa koji je po svojoj prirodi u sutini mehanicistiki. Na taj nain,
prema tome, prosvjetiteljstvo je kritikovalo drutvo kroz optiku ideala koji je
bio moralan i principijelan, iako se ta kritika pokuala predstaviti kao ista
analiza uzroka istorijskih procesa. Sledstveno tome, zavrni dio u kome je
istorijsko predstavljanje trebalo da bude koristan doprinos, nije bio u skladu
sa sredstvima koja su doista koriena u konstruisanju istorijskih naracija.
Rezultat ovog sukoba izmeu sredstava istorijskog predstavljanja i zavrnog
dijela kome je ono mislilo da doprinese, kasnije e odvesti misao o istoriji u
poziciju koja je prenaglaeno i militantno ironijska. Ono to je zapoelo kao
kreativna tenzija u ranoj istorijskoj misli prosvjetiteljstva izmeu kominih i
tragikih koncepciji zapleta u istoriji, izmeu mehanicistikih i organicisti-
kih koncepcija njenih procesa, i izmeu relevantnih konzervativnih i radikal
nih implikacija, postepeno je degradiralo u nejasnou i, na kraju, u ambiva
lentnost, bar to se tie svih glavnih problema istoriografskog predstavljanja
i generalnih drutvenih ciljeva. Do posljednje etvrtine osamnaestog vijeka,
ova ambivalentnost pretvorena je u ironiju koja se izraavala u istorijskoj
epistemologiji, inae velikim dijelom skeptinoj i etiki orijentisanoj, koja je
bila inspirisana oevidno relativiziranim skepticizmom. Do kraja prosvjeti
teljstva, mislioci kao to su Gibon, Hjum i Kant efikasno su razbili razliko
vanje izmeu istorije i fikcije na kome su raniji mislioci poput Bela (Bayle) i
Voltera zasnivali svoje istoriografske aktivnosti. Zamjeranje fikcionalizaci-
ji istorije i ovom ironijskom stavu prije postavljanja kljunih ,,naunih za
dataka bilo je ono to je najvie interesovalo istoriare osamnaestog vijeka, a
protiv ega su bili Herder, Berk i pokret Sturm und Drang. No, prije no to
se ova pobuna uopte moe razumjeti, mora se doi do tropoloke dinamike
istoriografske tradicije kojoj se ona protivila.

Konvencionalne koncepcije istoriografije


U osamnaestom vijeku, mislioci su konstantno razlikovali tri vrste
istoriografije: bajkovitu, istinitu i satirinu. Bajkovita istoriografija bila je
ist rezultat mate; injenice su se izmiljale i predstavljale sub specie hi-
storiae, ali samo da bi zabavile ili zadivile neim u ta je imaginacija bila
spremna da vjeruje kao u bitan aspekt stvarnosti. Nepotrebno je rei da je
misliocima poput Bela i Voltera ova vrsta histoire romanesque bila ispod
svakog nivoa i neto to istoriar ne moe da pie a ozbiljan ovjek da ita.
Istina je bila ono ime se istorija izriito bavila i nita osim toga - ili je ta
ko, bar glasila teorija. U tom smislu je Bel, na primjer, napisao u svom
Istorijskom rjeniku:
IZMEU METAFORE I IRONIJE 61

Istorija je, generalno govorei, najsloenija literarna kompozicija kojoj se


jedan autor moe posvetiti, ili bar jedna od najsloenijih. Ona iziskuje ubjedlji-
vost miljenja, plemenit, ist i koncizan stil, besprijekoran integritet autora,
mnogo izvrsnog materijala, kao i vjetinu njegovog slaganja u zavidan redosljed
i, pored ostalog, mo odupiranja instinktu religioznog uzbuenja, koji nas pod-
stie da naprosto viemo ono za to mislimo daje istina [tom I, str. 170].
S obzirom na to da je istina dua istorije, smatram da je za istorijsku
kompoziciju od velikog znaaja da bude liena svih lai. Ona treba da odie i
svim ostalim istotama i savrenstvima da bi bi bila istorija a ne puka bajka ili
romansa liena istine [173],
Istoriar, zatim, mora na svaki nain da izdubi put do istine, izbjegava
jui pri tom, koliko je god to ljudski mogue, bajkovitost" po svaku cijenu,
i priguujui sopstvene predrasude i partijske interese strahujui da e mo
da postati rtva zbog blaenja. Bel u tom smislu kae:
Negativno ponaanje veoma je izraeno i kod onih ljudi koji su ivjeli po
svijetu kao i kod onih van njegovih tokova, tako da to ovjek vie tei da bu
de verodostojan i istinit, utoliko vie upada u opasnu situaciju da ga optue za
objavljivanje pisanih kleveta [Istorija i satira"].

Bejlov cinizam ne bi smio proi neopaeno. Bel sugerie da je svaki


iole istiniti iskaz o ljudskoj civilizaciji predodreen da zadobije etiketu kle
vete jednostavno zato to je uobiajena struktura nae civilizacije vie nepo
tena nego plemenita, i to je sama istina zbog toga izloena mogunosti da
zadobije aspekte klevete.
Piui jednu generaciju kasnije, Volter je reagovao na slian nain:
Istorija jeste rcital podataka predstavljenih kao istina. Bajka, nasuprot to
me, jeste rcital podataka koji su predstavljeni kao fikcija {Djela, X, 61).
Sve je prilino simetrino. Ipak, Volter povlai liniju izmeu istinite prezen
tacije ljudskih greaka i nesuvislosti, i onih istorija napisanih da bi blatile
kroz falsifikate. Spominjui izvjesna lana sjeanja41 (objavljena pod ime
nom gospoe de Mentenon), Volter je zapazio:
Gotovo svaka stranica uprljana je lanim i zlobnim izjavama o carskoj
porodici i ostalim vodeim porodicama u kraljevstvu, bez i najmanjeg autoro
vog pokuaja da svoje klevete bar malo prekrije lanim bojama. Ovo nije pisa
nje istorije; ovo je pisanje kleveta koje zavrijeuje stub srama [Fil. rje., Dje
la, X, 86-87], ' ' '
Naravno, u djelima kao to je njegova Filozofija istorije, Volter nije
prezao od uvrtanja injenica ili komentara povodom njih zbog cilja za koji
se borio: istina protiv neistine, razum protiv gluposti i prosvijeenost protiv
sujevjerja i neznanja. Meutim, ovdje je polemiki interes bio oigledan i
njegova razmiljanja o istoriji svijeta zadobila su aspekt kritikog eseja prije
nego nauno traganje o istinitosti datih injenica. injenice su koriene sa
mo da se ukae na daleko optije istine koje je Volter htio da rasprostre pred
svoje itaoce u prigodno obojenoj formi.
62 METAISTORIJA

Pristup je sasvim drugaiji u radu kakav je Volterova Istorija arla XII.


I ovdje injenice slue kako bi podrale teoriju o gluposti" jednog vladara,
ma koliko on bio svemoan i darovit u svojim tenjama za vjenom sla
vom" kroz osvajanja i vojevanja. Kako istie Lajonel Gosman (Lionel Gos-
sman), ova istorija napisana je kao lani ep, to, pak, znai da se u njoj
opisuju dogaaji koji od arlovog ivota tvore bezmalo tragediju koja napo
sljetku ne uspijeva da to i bude, ba zbog gluposti" ciljeva koji su motivisa-
li protagonistu. Naime, Volter nikada nije proputao priliku da komentarie
krajnje nesuvislosti onoga to se moglo nazvati arlovim projektom ili pute-
estvijem, niti da ta zbivanja opskrbi slikama to su uglavnom sugerisale i
taocu izvjesne stvari koje uopte nisu morale biti izriito reene. No, bez ob
zira na sve, injenice su tretirane kao struktura objektivnih vez koje istori-
ar ne mora da povrijedi. Volter je doputao da date injenice mogu dovesti
do razliitih zakljuaka; ali dolaenje do podataka, kao i do istine o tim po
dacima, instistirao je on, moraju se drati dalje od istina - moralnih, estet
skih i intelektualnih - koje tuma eli da odvoji od razmiljanja o podacima,
kako najposlije on ne bi bio optuen za pisanje bajkovite" ili satirine"
istorije, ve hvaljen zbog opisivanja istinitog".
Naravno, tu postoji i vieznanost sadrana u poreenju istinite" istori
je sa bajkovitom" istorijom, sjedne strane, i sa satirinom" istoriografijom
s druge. Ovo navodi na zakljuak da postoje tri vrste roda istorijskog pisa
nja", dva nestabilna i jedan stabilan, sa razlikama koje su i te kako oigled
ne. Kako god bilo, u realnosti je oevidno da se mora pretpostaviti postoja
nje i etvrtog aspekta istorijske svijesti ako se za ove razlike moe pretposta
viti da su ispravne. Drugim rijeima, metaistorijska svijest je ta koja stoji
nad njima i sudi o tome koja se od tri vrste istoriografije (bajkovita, satirina
i istinita) moe staviti pred itaoca. Ukratko, oita razlika izmeu tri vrste
istorijskog pisanja, osmiljena ne kao suprotnost savreno istinitom i potpu
no izmiljenom, ve kao razliitost kombinacija istine i imaginacije, predsta
vlja oiglednu dobit u istorijskoj svijesti i svojevrsnu prednost nad istorij-
skom svijeu prethodne ere - na koju prosvjetiteljstvo slobodno moe sta
viti svoj peat.
Stav prosvjetiteljstva prema istorijskom pisanju uopte bio je ironijski.
To nije bilo samo sluenje istorijskim saznanjem radi politikih ili polemi
kih ciljeva - to je bila praksa u svim prethodnim erama - ve se to inilo sa
punom svijeu o mogunosti izbora izmeu takvog naina korienja i
prakse, i uprkos svemu, ili radi same istorije. Pisanje istorije u svrhu slube
samoj istini praktikovali su mnogi poznavaoci antike iz osamnaestog vijeka,
Ludoviko Antonio Muratori i La Kim de Sent-Palej (La Cume de Sainte-Pa-
laye), izuzetni predstavnici filoloke istoriografije, koji su prije svega brinuli
o redigovanju i kritikom sagledavanju dokumenata na osnovu naunih prin
cipa. Meutim, kritiki principi po kojima su se moral i intelektualne istine
mogli saznati izuavanjem hronika ili anala, sami po sebi ne bi predstavljali
pouzdane iskaze o onome to se dogodilo" u prolosti, da to prethodno teo
rijski nisu uinili spomenuti velikani.
IZMEU METAFORE I IRONIJE 63

Racionalisti ere prosvjetiteljstva - Bel, Volter, Monteskje, Hjum, Gi-


bon i Kant - i onaj ekscentrini neracionalista, ambatista Viko, prepozna
li su potrebu za kritikim, odnosno metaistorijskim principima pomou ko
jih uoptene istine izvuene iz kontemplacija o prolim podacima u njiho
voj posebnosti i materijalnosti mogu biti dokazane na racionalnim osnova
ma. To to one nisu dovele do stvaranja odgovarajuih principa nije bio re
zultat njihovog metoda razmiljanja, nego same sutine problema. Osam
naestom vijeku je nedostajala odgovarajua psiholoka teorija. Filozofija
ma je prijeko bila potrebna teorija o ljudskoj svijesti u kojoj razum nije do
minirao nad imaginacijom, kao u sluaju stava o istini nasuprot stavu o
greci, ali u kome je kontinuitet izmeu razuma i fantazije bio prepozna
tljiv, i u kome se mogao traiti modus njihove veze izmeu dijelova daleko
uoptenijeg procesa izuavanja dobro poznatog svijeta, kao i procesa u ko
me je imaginacija doprinosila otkrivanju istine u istoj mjeri u kojoj je i sm
razum to mogao.
Prosvjetitelji su vjerovali d aje osnova svake istine razum ali i njegova
sposobnost da sudi o proizvodima ulnog iskustva i da iz takvih iskustava
izvlai istinsku sadrinu nasuprot onome to je sugerisala imaginacija. Vol
ter, na primjer, u svojoj Filozofiji istorije, kae kako se ini da je u istoriji
prilino jednostavna stvar praviti razliku izmeu istine i lai. ovjek samo
treba da upotrebi svoj zdrav razum da bi odvojio istinito od bajkovitog, pro
izvod ulnog iskustva na koje upuuje razum, i isti takav proizvod u istorij-
skim zapisima nastalim pod utiscima imaginacije. Na taj nain dolazilo se u
priliku da se razdvoji istinito od bajkovitog, i zatim da se napie istorija u
kojoj e se jedino istiniti elementi smatrati injenicama41 pomou kojih se
onda mogu izvoditi optije intelektualne, moralne i estetske istine.
To je znailo da su itave grupe podataka iz prolosti - sve ono to je
ouvano u legendama, mitovima, bajkama - izostavljene kao potencijalni
dokaz u odreivanju istine o prolosti; drugim rijeima, govorimo o aspektu
prolosti koji su te grupe podataka direktno predoavale istoriaru koji je po
kuavao da rekonstruie ivot u svoj njegovoj cjelini, a ne samo u terminima
sopstvenih racionalnih manifestacija. S obzirom na to da su sami prosvjeti
telji bili posveeni razumu i zainteresovani da uspostave njegov autoritet
protiv sujevjerja, neznanja i tiranije njihove ere, nije bilo mogue da priute
bilo ta vie od svjedoenja o sutinskoj iracionalnosti prolih vjekova u
onim dokumentima u kojima su ti vjekovi dokumentovani svojom istinom u
mitovima, legendama, bajkama, i slino. Sm Viko je u svom vremenu bio u
stanju da uvidi kako je istorijski problem bilo upravo u nalaenju mjere do
koje isto bajkovito11 ili mitsko11poimanje svijeta moe biti primjereno, po
kriterijumu bilo kakve racionalnosti, kao osnova za razumijevanje specifi
nih istorijskih dogaanja.
Taj problem je, kako g a je Viko vidio, bio otkriti implicitnu racional
nost ak i u najiracionalnijim ljudskim zamislima, sve dok te zamisli u stvari
slue kao osnova za opisivanje drutvenih i kulturnih institucija po kojima
su ljudi mogli ivjeti svoje ivote sa prirodom i protiv same prirode. Pitanje
64 METAISTORIJA

je glasilo: kako je racionalnost (njegovog vremena) urasla u veu iracional


nost, a potom je i prerasla, nagonei nas da pretpostavimo kako je davna
njeg ovjeka ona vodila u stvaranju posebnog oblika civilizacijskog posto
janja? Prosvjetitelji, ba zato to su vezu razuma i fantazije posmatrali kao
antagonistiku prije nego kao vezu ,,dio-cjelina, nisu bili u mogunosti da
formuliu ovo pitanje na istoriografski koristan nain.
Prosvjetitelji istovremeno nisu negirali zahtjeve za fantazijom u ljud
skoj svijesti, ali jesu tvrdili da je problem u odreivanju onih oblasti ljud
skog izraza u kojima je punopravno prisustvo fantazije moglo biti logiki
dozvoljeno i u kojima joj je prisustvo bilo zabranjeno. Oni su pre bili skloni
da misle kako je jedina oblast u kojoj je fantazija mogla ispoljiti svoj znaaj
oblast umjetnosti16, sfera koju su oni postavljali nasuprot samom ivotu11, u
bezmalo identino kontroverznoj vezi, koja je, kako su smatrali, bila osobe-
na za vezu izmeu iracionalnosti11 i racionalnosti11. ivot11 nasuprot
umjetnosti11, morao je biti voen razumom, pa je ak i umjetnost11 morala
da se ostvaruje u punoj svijesti o razlikovanju izmeu istine11 i fantazije11.
I, s obzirom na to daje istorija prvenstveno bila ivotu11, dok je umjet
nosti11 to bila tek sekundarno, morala je biti sroena ne samo pod vodstvom
razuma ve je, u njenoj najiroj perspektivi, morala biti i razumu11, kori
stei pri tom sva mogua saznanja nerazumu11 da bi potencirala razum
kao element u ivotu i umjetnosti.

Istorija, jezik i zaplet


U tekstu o figurativnom jeziku11 u svom Filozofskom rjeniku, Volter
je napisao:
Revnosna imaginacija, strast, elja - najee prevarena - dovodi do fi
gurativnog stila. Ne priznajemo ga u istoriji jer isuvie metafora moe biti ko
dljivo, i to ne samo zbog jasnoe, nego i zbog istine, jer bismo govorili vie ili,
moda, manje o toj samoj stvari [Radovi, IX, 64],
On je napao crkvene oce zbog njihovog pretjeranog korienja figura
tivnog jezika kao sredstva prezentacije i objanjavanja svijeta i njegovih
procesa. Tu zloupotrebu figurativnog jezika poredio je sa njegovim pravil
nim korienjem u djelima klasinih pjesnika kao to je Ovidije, koji je znao
kako da razlikuje knjievno istiniti i bajkoviti svijet i koji se, kako je Volter
naglasio, sluio tropima i figurama na takav nain da ne zavara11 nikoga
(ibid., 73). Istoriarev jezik, kae Volter, mora biti striktan koliko i sm ra
zum koji ga je vodio prilikom potrage za istinom o prolosti, doslovan prije
nego figurativan u njegovoj prezentaciji svijeta koji vidi pred sobom.
Meutim, isti kriterijum korien je i za utvrivanje vrijednosti doku
menata koji su iz prolosti naili u oblandi figurativnog jezika. Za poeziju,
mit, legendu, basnu nije se smatralo da posjeduju bilo kakvu istorijsku vri
jednost. im su prepoznati kao produkti fantazije, svjedoili su jedino o la
kovjernoj prirodi imaginacije koja ih je stvorila ili o stupidnosti onih koji su
ih uzimali kao istine. Iz ovog razloga istorijski prikazi o dalekim erama koje
IZMEU METAFORE I IRONIJE 65

su stvarali prosvjetitelji smatrani su gotovo samo kao puki komentari ili pri
kazi istorijskih radova doista stvorenih u ta daleka doba.
Izuavanje istorijske dokumentacije obavljano je, naravno, na visokom
nivou, o emu svedoe djela velikih erudita tog perioda. Meutim - kao to
je pokazala Gosmanova studija o La Kim de Sent-Paleju i naunim krugovi
ma u kojima se on kretao - ovi ljudi nisu imali nikakav kritiki princip po
kome bi podatke iz svojih hronika o starinama saeto uklapali u opte istorij
ske prikaze procesa opisanih u tim hronikama. U najboljem sluaju, u istori-
ografijama tog doba - ak i u radovima velikog Edvarda Gibona - postoji u
osnovi samo komentar o knjievnim ostacima volebnih istoriara klasine
ere, komentar koji je manje-vie ironijski i u skladu sa Gibonovim percepci
jama racionalnosti istoriara iji rad on parafrazira i komentarie.
U stvari, koncepcija prosvjetitelj o problemu prezentiranja istorije u
verbalnom modelu kroz prikaz svijeta prolosti, jedva da je bila izdignuta
iznad nivoa svijesti vidljivog u njihovoj brizi - treba li ijedan dati skup
istorijskih dogaaja da bude emplotovan kao ep, komedija ili tragedija.
Problem izbora podesnog modusa za prezentaciju - u vidu jedinstvene al
ternative - odgovara razlici nainjenoj na epistemolokom nivou izmeu
bajkovitih, satirinih i istinitih prikaza prolosti. Oblik epa, prema optem
miljenju, ne odgovara prezentaciji istorijskih dogaaja; stoga Volterovu
Anrijadu, epsku poemu o karijeri Anrija IV, iako generalno ocijenjenu
kao tour de force - poetski trijumf, ne bi trebalo uzeti ozbiljno, ni kao
model valjan kako istoriarima tako i pjesnicma. Prosvjetitelji su intuitiv
no osetili (i to prilino tano) d a je oblik epa postao podrijeen kosmolo-
giji izraenoj u Lajbnicovoj filozofiji, sa njenom doktrinom o kontinuitetu
kao vodeem ontolokom principu, i njenom idejom da su sve promjene
samo siune transformacije ,,prirode, tipa korak-po-korak, iz jednog sta
nja ili oblika u drugi, i da se njena sutina uopte ne mijenja. Sve ove ide
je bile su u oitoj suprotnosti sa logikom protivrjenosti i principima iden
titeta u okviru naela da je racionalnost osmiljena da izrazi dominantnu
misao tog doba.
Ipak, izbor izmeu komedije i tragedije, kao jedina alternativa u pisanju
narativnih prikaza prolosti, sm po sebi, ponuen je u ironijskom modusu -
kao kod mislilaca poput Mablija (Mably), ija se knjiga De la manire de
l crire l'histori (O nainu pisanja istorije) pojavila krajem vijeka. Veina
prosvjetitelja naprosto nije mogla da pojmi kako je istorija mogla nuditi tako
mnogo prilika za emplotment u tragikom modusu, i sve to, kako je Bel ra
nije istakao, uz veoma izraenu iskvarenost ponaanja... jer to vie ovjek
strijemi vjerodostojnosti iskaza, to vie dolazi u opasnost da stvara pisane
klevete. Najvjerovatniji Volterov kandidat za sie tragike istorije bio je
ari XII, ali najbolje to je uspio da stvori, razmiljajui o zbivanjima iz i
vota dotinog vladaoca, bio je prozni lani ep, zato to je, po recima Ed-
mona de Gonkura (u knjizi koju je napisao), to doba neprestano tragalo za
,,istinom o stvarima i, im bi je nalo, jedino to je moglo uiniti jeste da -
oajava.
66
METAISTORIJA

Skepticizam i ironija
Skeptini oblik u kome se racionalizam odrazio imao je tendenciju da
inspirie isto ironijski stav prema prolosti, u periodu u kome se njime slu
io kao principom istorijskog razmiljanja. Modus kojeg su se pridravali
svi autori velikih istorijskih radova toga doba bio je ironija; to je dovelo do
toga da se u svima njima strijemi formi satire, najveem dostignuu knjiev
nog senzibiliteta te ere. Kada se Hjum okrenuo od filozofije istoriji jer je
osjeao daje filozofija postala nezanimljiva zbog skeptinih zakljuaka koji
ma je i sm bio sklon, u svoje izuavanje istorije unio je isti taj skeptini
senzibilitet. Mislio je da je, i inae, veoma sloeno zadrati svoje interesova-
nje u jednom procesu koji je posmatrao samo kao vjeno ponavljanje iste
gluposti ali u razliitim formama. Za njega je istorijski izvjetaj bio tek neto
malo vie od izvjetaja o ljudskoj gluposti. To je naposljetku uinilo da mu i
istorija postane dosadna, to se prethodno dogodilo i sa filozofijom.
Ne treba sumnjati u ozbiljnost Hjumovog velikog savremenika Gibona,
ali, naravno, ne treba ni suvie lako zanemariti Gibonovu ocenu sopstvenog
djela Opadanje i propast Rimskog carstva kao plod pokuaja da se on sam
razveseli i sebi malo skrene panju na tu temu. Gibon nam, naime, govori da
se priklonio ovom grandioznom projektu nadahnut ironijom ideje neobrazo
vanih kaluera da svoje sujevjeme obrede dre u crkvi koja se nalazila na
mjestu na kome je nekada stajao paganski hram. Navedena anegdota ne sa
mo sto otkriva Gibonov stav prema ovom zadatku, ve predoava i formu
njegove naracije o padu Rimskog carstva. Njegov opis prelaska od onoga to
je on smatrao najsrecmjim dobom prije njegove ere nije bio tragian opis
vec prije prikaz najveeg dostignua koncentrisane ironije u istorijskoj lite-
ratun. Opis se okonava 1453. godine prikazom pada Vizantije pod vlast fa-
f ? U 1^ n,-,skom predosjeaju trijumfa jednog fanatizma nad
ugim fanatizmom. Ovaj predosjeaj je, meutim, u punom skladu sa Gibo-
novim linim saznanjem o oivljavanju misli i nagovjetaja u Zapadnoj
Evropi sto je kasnije dovelo do renesanse i utrlo put dobu razuma, koje je
upravo Gibon predstavljao. S tim na umu, renesansa je zamiljena kao pro
dukt lronijske cmjenice koja zavisi od prevage jednog fanatizma nad drugim
, r !Za jl sf dovelo do preseljenja naunika iz Konstantinopolja u
Italiju ne bi li sa toga mjesta irili znanje o klasinoj antici, to e naposljet-
u posluiti (ironijski) da se zbaci i potpuno preokrene hriansko sujevjerje
srednjem v ljeu 6 ^ '^ koristil na nain na su to inili kalueri u
Ove ironije, jedna preko druge, koje je Gibonova istorija predoavala
tU7 enJa 1 prezentaciJe nisu mgle iznedriti nita
go do ironijskog stava, bar sto se tie vrijednosti i ideala kojih se sm Gi
bon drao. Na kraju, one su dovele do istog poraavajueg skepticizma pre-
? ?ie8 Je " to j pobjegne kako bi p S l
ucavanju istorije ali koji g aje doekao i na tome mjestu, smetajui ga u
sferu dinamike i misli o cjelokupnoj prolosti. J
IZMEU METAFORE I IRONIJE 67

Jedna od oiglednijih ironija Kantovog intelektualnog razvoja bilo je nje


govo naglo interesovanje, u starijim danima, za moralne implikacije istorij
skog znanja, to je bio predmet koji ga, u najzrelijoj fazi njegove filozofske
karijere, nije ni najmanje zanimao. Njegova briga kao filozofa, prisjetiemo
se, bila je da eventualno uklopi Hjumovo i Rusoovo miljenje u okvire razu
ma, sjedne strane, i legitimnosti emotivnih pretenzija na razum, s druge. Na
suprot Hjumu, on je nastojao da brani misao protiv totalnog skepticizma pozi
vajui na podruja na kojima je nauka manifestovala svoj uspjeh tvrdei da se
svijet moe racionalno spoznati. Nasuprot Rusou, tragao je za mjestom koje u
ljudskoj prirodi treba da imaju emocije i strasti, kako bi ih na taj nain osnaio
kao svojevrsne inioce moralnog i estetskog suda, ali da tom prilikom ne na
kodi autoritetu istine utvrene na naunim i racionalnim osnovama. Intere
santno je primijetiti kako su se ti stari suparnici okrenuli, u odgovarajue izmi
jenjenim formama, ka opsijedanju Kanta u poodmakloj starosti kada je on, na
veden Herderovim idejama o istorijskoj misli i istorijskim zbivanjima revolu
cije, bio prinuen da iskae svoje miljenje o epistemolokim osnovama, mo
ralnoj vrijednosti i kulturnom znaenju istorijskog saznanja.
Prijetnja skepticizma bila je prisutna pred Kantom u injenici da su lju
di nastavili da izuavaju istoriju ak iako je bilo jasno da ovjek iz istorije
nije mogao nauiti nita to prethodno nije mogao nauiti iz izuavanja hu
manizma u njegovim raznim inkarnacijama u kojima su, kao predmeti prou
avanja, imali prednost jer su direktno bili otvoreni za opservacije na nain
na koji istorijska zbivanja to nikada nisu bila. Rusoova sjenka rairila je svo
je pipke u itavom periodu Kantove sarosti kroz ubjeenje - a pri tom se
razvijajui u periodu Revolucije i njenog zaokreta prema teroru i odailjui
utiske da se svijet polako pretvara u ruinu - da itav istorijski proces u stvari
predstavlja neizbjenu degeneraciju iza fasade napretka ili gledita (karakte
ristinih za ironijske pristupe kasnih philosophes). Naime, iako se stvari mo
gu promijeniti, generalno ne postoji nita novo pod ovim nebeskim svodom,
tako da plus a change, plus c est la mme chose.*
Kao Bel i Volter prije njega, Kant je razlikovao tri koncepcije istorij
skog procesa koje je mogue prigrliti kao istinu o procesu kao cjelini. On ih
naziva eudemonistikom, teroristikom i abderitikom koncepcijom. Prema
prvoj, istorija opisuje proces neprestanog napretka u materijalnom i duhov
nom smislu ljudskog postojanja. Po drugoj, istorija predstavlja stalnu dege
neraciju ili neprekidan pad u odnosu na prvobitno stanje prirodnog ili du
hovnog sklada. Trea se odnosi na stanovite stare abderianske sekte filo
zofa cinika, po kome iako izgleda da se stvari razvijaju, u stvarnosti svi po
kreti predstavljaju jedino preraspodjelu primitivnih elementa a nipoto fun
damentalnu izmjenu u domenu ljudskog postojanja.
Trebalo bi napomenuti da ova podjela, po implikacijama u vezi sa tu
maenjem i pisanjem istorije, odgovara onim ranije korienim modusima

plus a change, plus c est la mme chose (franc.) = to se vie mijenja, to je vie ista
stvar; poznati epigram an-Baptista Alfonsa Kara - prim. prev.
68 METAISTORIJA

komedije, tragedije i epa. Razlika izmeu Kantove formulacije epistemolo


kih osobenosti bajkovite, satirine i istinite istoriografije - sastoji se u tome
to je Kant smatrao da su sva tri modusa zasnivanja istorijskog procesa isto
toliko bajkoviti" i fiktivni". Za njega su oni predstavljali dokaze sposob
nosti uma da namee razliite vrste formalne usklaenosti istorijskog proce
sa i razliite mogunosti njegovog emplotmenta, to jest, produkte razliitih
estetikih poimanja istorijskog polja.
Meutim, Kant je isticao moralne implikacije ovih estetskih izbora i
uinke koje je odluka o emplotovanju ili stvaranju istorijskog procesa na
specifian nain mogla imati za nekoga ko je ivio istoriju - implikacije tih
izbora zbog naina na koji se zamilja sadanjost i projektuje budunost.
Istorijsko saznanje ne rjeava u veoj mjeri problem generalnog razumijeva
nja ljudske prirode jer nam ne kazuje nita o ovjeku to se ve ne moe sa
znati prouavanjem stvarnih, ivih ljudi kao pojedinaca ili grupa. Ali ono to
nam to omoguava jeste prilika da se dokui problem moralnog elementa sa
mog kraja ili svrhe zbog koje bi ivot trebalo ivjeti.
Kantov stav je otprilike glasio: nain na koji zamiljam istorijski pro
ces, inae shvaen kao proces prelaenja iz prolosti u sadanjost, u formi u
kojoj ga ja shvatam, omoguuje orijentaciju uz pomo koje se okreem bu
dunosti sa veom nadom ili veim oajem, iako se pri tom suoavam sa
perspektivama koje tom pokretu daju smisao kao pokretu prema poeljnom
cilju (ili udaljavanju od nepoeljnog cilja). Ako istorijski proces zamislim
kao manifestaciju degeneracije (a ja zamiljam daje taj proces, iznad svega,
saznanje o predstavi" koja prolazi i o reviziji pred istoriarevim oima), ja
u ivjeti takvu istoriju kako bih istorijski proces doveo do izopaavajueg
kraja. Slino tome, ako zamislim da je predstava bilo ta vie od vraijih
stvari to se kotrljaju jedna za drugom", reagovau tako da preokrenem eru u
kojoj ivim i pretvorim je u statinu eru, to jest onu u kojoj e napredak biti i
te kako mogu. Ali ako, s druge strane, zamislim predstavljanje istorije, sa
svim njenim glupostima, porocima, sujevjerjem, neznanjem, nasiljem i pat
njom, kao proces u kome sama ljudska priroda menja tu svoju sposobnost da
stvara ova zla u sposobnost da na njih reaguje moralnim razlogom u jednom
jedinstvenom ljudskom projektu, tada u i sam reagovati da bih sproveo ovu
transformaciju. tavie, postoje izvrsne vanistorijske osnove za prihvatanje
ovakvog gledita o istoriji po kome je ona ivjela i bila osmiljena u misli.
Ovakve osnove omoguila je filozofija u kojoj se pojam razuma koristi kao
opravdanje za stvaranje prirode ovjeka koja je bila u stanju da dosegne do
svojih uroenih moi jo od svojih poetaka.
Takva koncepcija istorije koju je razloio Kant jeste ironijska, ali njena
ironija je ublaena principima filozofskog sistema u kome je skepticizam za
ustavljen na korak od odbacivanja samog razuma. Ipak, Kantova zamisao
istorije u znaajnoj mjeri ostaje u okviru prosvjetiteljskog racionalizma. Mo
dalitetu suprotstavljenosti kojim su stvari u istoriji povezane i srodne u mi
sli, nije dato mjesto pored modaliteta kontinuiteta i naizmjeninosti, koji su
sami mogli dovesti do odgovarajueg uvaavanja materijalnosti, individual
IZMEU METAFORE I IRONIJE 69

nosti i ivopisnosti istorijskih zbivanja razmatranih samo zbog njih samih.


Kant je gledao na istorijske podatke kao na pojave kod kojih se, kao uosta
lom i u prirodnim pojavama, smatra da je priroda podreena zakonu (ili,
tanije, univerzalnim i konstantnim zakonima uzronosti). To znai da je on
istorijsko polje tumaio metonimijski, kao suprotnost uslovljenu uzrono-
-posljedinom, drugim rijeima spoljanjom vezom. Nije postojao nauni
razlog, bar za Kanta, za pokuaj, kao to je Lajbnic uradio, sinegdohikog
raspoznavanja dijelova tog polja u njihovoj funkciji komponenata cjeline.
Kada se sve uzme u obzir, Kant je shvatio istorijski proces manje kao sazri
jevanje od jednog stepena do drugog u ivotu ovjeanstva, nego samo kao
nerjeivi meusobni sukob vjeito suprotstavljenih principa ljudske prirode
- racionalnog, sjedne strane, i iracionalnog s druge. Zbog toga je i bio pri
nuen da zakljui, jo jednom u skladu sa tradicijom prosvjetiteljskog racio
nalizma koji su afirmisali Bel, Volter, Hjum i Gibon, da u krajnjoj analizi
istorija mora biti sagledana prije sa estetskog nego sa naunog stanovita.
Jedino se tako ona moe preobratiti u dramu, ije se rijeenje prije moe za
misliti kao komino razrijeenje nego kao tragiki poraz ili bezvremeni ep o
sukobu sa bilo kojom naroitom problematikom uopte. Kantovo rasuiva
nje o izboru kominog utiska u vezi sa znaenjem cjelokupnog procesa, na
kraju krajeva, imalo je etiku svrhu. Predstava istorije morala je biti osmi
ljena kao komina drama, inae ljudi ne bi bili u stanju da prihvate te tra-
gike projekte kojima su sami mogli haos pretvarati u znaajno polje ljudske
preduzimljivosti.
Glavni tok racionalistike istoriografije prosvjetiteljstva zaet je u sa
znanju da istorija ne bi trebalo da bude pisana samo da zabavi, niti prosto u
interesu trenutno prioritetnog konfesionalnog ili politikog cilja. Racionalisti
su shvatili d aje neophodno imati kritiki princip kao uputstvo za razmilja
nje o istorijskom izvjetaju, ako ve planiraju da stvore neto vie od pukih
hronika ili ljetopis. Oni su poeli svoj rad svjesno se suprotstavljajui ro
manesknim ili galantnim14 istoriarima (historiens romanesques ou galants)
prethodnog vijeka, tanije onoj vrsti zabavne44 istorije koju su pisali Abe
de Sen-Real (Abbe de Saint-Real) ili ari de Sen-Evermon (Charles de Sa-
int-Evermond), ti najuoljiviji predstavnici libertinske44 istorijske teorije i
prototipa estetske44 istoriografije koju su, docnije, zastupali Valter Pater
(Walter Pater) i Egon Fridel (Egon Friedell). Istorija je, kako su uvidjeli fi
lozofi44 {philosophes), morala biti istinita44 kako bi mogla tvrditi da poua
va i prosvijetljuje44 itaoca, istovremeno ga zabavljajui i oduevljavajui44.
Ono to je sr problema, pak, jeste doi do najpravinijeg kriterijuma po ko
me bi istinu bilo najlake spoznati. Ili, ukratko, kakav je oblik istina trebala
da zadobije? ta bi bila paradigma istine u optem smislu, u odnosu na ono
pomou ega bi istinito svjedoanstvo o nekim pojedinostima trebalo da bu
de prepoznato?
Kako bismo razumjeli odgovore racionalista na ova pitanja, nije dovolj
no samo ukazati na njihovo razlikovanje bajkovite44 i satirine44, s jedne
strane, i istinite44 istorije, s druge. Nije dovoljno ni samo ukazati na optu
70 METAISTORIJA

zamisao o istini izraenoj u njenoj formalnoj odanosti principima empirij


skog ustrojstva podataka, niti na racionalnu kritiku ocene dokaza i narativne
prezentacije njihovog ,,znaenja u dobro ispripovijedanoj prii. Moemo
razumjeti ta se time imalo na umu samo ako razmotrimo vrste istorijskog
miljenja koje su racionalisti odbacili ili nedovoljno cenili kao alternative
njihovim ironijskim predrasudama i skeptinim tendencijama.

Glavne forme istoriografije pre ere prosvjetiteljstva


U svom klasinom djelu o istorijatu istorijskog pisanja, Geschichte der
neuren Historiographies, Eduard Fiter (Eduard Fueter) je uoio etiri glavne
strukture u istorijskoj tradiciji Evrope sedamnaestog vijeka na osnovu kojih
se, i uprkos kojima se, razvilo ono to je on nazvao ,,odraenom ili kriti
kom istoriografijom prosvjetiteljstva. To su bile crkvene (i uglavnom -
fesionalne) istorije; etnografske istorije koje su pisali misionari i prouava-
oci novih svjetova koje je era istraivanja i otkria pribliila naunom i isto
rijskom izuavanju; istoriografije o velikim eruditama iz raznih perioda sta
rine, veinom filoloke u svojim pristupima i obino posveene stvaranju
tanih hronika i ljetopisa o dalekoj i bliskoj prolosti; i, naposljetku, histori
ographie galante ili romanesque, zasnovane na romanima intrige i ljubav
nih afera napisane u otvoreno beletristikom duhu (Fiter, 413). Za ove po
sljednje, koje je Fiter u svojoj ozbiljnosti uenog njemakog pozitiviste mo
rao prebrzo da odbaci, smatralo se da imaju istu onu vezu sa humanistikom
istoriografijom renesanse koju je salonska mitologija rokoko pjesnik do
vela do robustnog neznabotva velikih pjesnika renesanse (i b i d 412). Bio
je to, kae Fiter, istoriografski ekvivalent galantnog stila u muzici toga
vremena (ibid.).
Ono to je upadljivo kod etiri strukture u istorijskoj misli sedamnae
stog vijeka do kojih je doao Fiter jeste stepen u kome su prve dvije - crkve
na istorija i etnografska istorija - inspirisane munim osjeanjem fatalne i-
zme u ljudskoj zajednici, religioznom podijeljenou u pogledu konfesional
ne istorije, i rasnom i prostornom separacijom u pogledu etnografske istorije
(one vrste koju su pisali Las Kazas [Las Casas], Ovijedo [Oviedo], Herera
[Herrera], itd.). Tu je rije o istoriji pisanoj uprkos zebnjama od podjela koje
su bile najoigledniji dokaz fatalnog zaustavljanja razvoja cjelokupne ljud
ske civilizacije.
FIroniarska forma koju je istorijsko pisanje planiralo da stavi u ruke
velikim istorijskim eruditama toga vijeka - Mabijonu (Mabillon), Tijemonu
(Tillemont) i, malo kasnije, Muratoriju - predstavlja karakteristino istorio
grafski pokuaj da se razumije ona vrsta kontinuiteta koja bi mogla biti stvo
rena kako bi od te ralanjene realnosti sainila jednu sasvim shvatljivu cje
linu. U hroniarskim formama istorijskog pisanja ja sam naslutio ne samo
krajnji napor da se uspostavi neka vrsta poretka nego i preutnu sugestiju da
bi poredak sa temporalnom uestalou mogao biti jedini imperativni princip
u iznalaenju bar nekog smisla. elja za istinom i samo istinom, kao i pri
IZMEU METAFORE I IRONIJE 71

nudna potreba suoavanja sa zbivanjima jedino u njihovim spoljanjim


aspektima - kao funkcijama u jednom dosljednom poretku - bile su u sutini
osnove kritikih principa pomenutih erudita. Istovremeno, ta elja je posta
vila i granice njihovoj koncepciji istorijskog shvatanja. Kao oblik istorijske
prezentacije, hronike su predstavljale napredak u kritikoj svijesti nasuprot
radovima istaknutih konfesionalnih istoriara (kao to je Don Foks [Foxe])
i velikih etnografa (kao to je Las Kazas). Autori hronik nastojali su da se
izdignu iznad predrasuda i pristrasnih licemjerstava ispoljenih u istoriografi-
jama punih religioznih rasprava i opisa rasnih sukoba u prvom planu. Mani
hejskoj prirodi ovih potonjih, oni su se opirali poretkom vremenske dosljed
nosti kao modusom prezentacije koji je bar istoriara liavala mrlje subjekti-
vinosti i nesuvislih izgovora. Pokuavali su biti hladni i neometani svojim
materijalom nasuprot konfesionalistima i etnografima, koji su u potpunosti
bili lino upleteni u istorije koje su pisali. Meutim, na kraju su bili u stanju
samo da stvore materijale pomou kojih se mogla napisati prava istorija, ali
ne i prava istorija u pravom smislu te rijei. Isto se moe rei za njihove na
sljednike - ak i za La Kima de Sen-Pelea - u narednom vijeku.
Ono to se mjerilo moralnom strau konfesionalista i hladnoom hro-
niara, i ono kultivisanje isto estetike istoriografije osobene za galantne
istoriare, ini se d aje manje retrogradno od onoga u ta nas je ubijeivao
Fiter. Ako je Sen-Real uinio mrvicu vie od toga da preusmjeri" svoje i
taoce opisujui zabavne i dirljive" dogaaje, njegove istorije, na primjer
Don Karlos (1672) i Zavjera Spanaca protiv republike Venecije 1618 (Co
njuration des Espagnols contre la rpublique de Venise 1618 (1674), u naj
manju mku nastojale su da dosegnu kritiku perspektivu koja e istovreme
no izdvojiti pojavu koju vrijedi predstaviti, i ujediniti pojave u shvatljivu
cjelinu, ak i ako bi ta cjelina bila malo ta vie od jedne interesantne prie.
Pa ipak, specifinost koju posjeduju Sen-Realove istorije jeste upravo pria,
osmiljena kao jedva neto vie od sredstva za postizanje retorikih efekata.
Njjegove istorije su inae imale taj nedostatak, kako i on sam kae, to nisu
predstavljale istinu" o prolosti, ve samo fikciju" o tome kakve su inje
nice mogle ispasti. Na taj nain, injenice su mogle ispasti i sasvim dugaije,
a isto tako i biti predstavljene kao dijelovi prie (ili jednog broja pria) sa
svim druge vrste.

Lajbnic i prosvjetiteljstvo
Hroniarska forma istorijske prezentacije zapravo je svoju prefinjenu
teorijsku osnovu nala u Lajbnicovoj filozofiji. Fiter je smatrao daje Lajbnic
tek neznatno primijenio metodu pisanja istorije osobenu za ove hroniare, ali
za razliku od njih, nije uspio da osmisli hronike carske Njemake", jer se
ograniio na stvaranje genealogija i hronologija beznaajnih dvorova i neza
visnih dravica kao to je Braunvajg. Prema Fiteru, on je sakupio materija
le, ali ih nije obradio" (ibid., 393). Meutim, Fiter je propustio da pravino
procijeni viziju koja proima Lajbnicov rad. Hroniarska forma istoriografi-
72 METAISTORIJA

je bila je saglasna sa njegovim idejama o kontinuitetu u prelaznom stadiju-


mu beskonano malenih stupnjeva, o harmoniji cjeline uprkos rasprenosti
elemenata ili dijelova u vremenu i prostoru. Lajbnic, moda jedini od svih
velikih figura svog vremena, imao je valjane osnove za vjerovanje daje hro-
niarska istoriografija filozofski opravdan modus istorijske prezentacije.
Njegova Monadologija (1714), sa svojom doktrinom kontinuiteta, teorijom
postepenog razvoja, i koncepcijom vezanom za karakteristine dogaaje kao
mikrokozme jednog makrokozma predstavlja formalnu odbranu onog modu
sa shvatanja koji nazivamo sinegdohom. Ovaj modus shvatanja odgovara
mikrokozmiko-makrokozmikoj vezi kao paradigmi svakog tumaenja i
prezentacije stvarnosti. U Lajbnicovoj istorijskoj misli kao da se uoava
uvjerenje d aje prezentacija jednog dogaaja u njegovom punom kontekstu,
s obzirom na to daje sm kontekst osmiljen kao ukupnost pojedinanih zbi
vanja ujedinjenih u svojim razlikama, odgovarajui nain uobliavanja zna
enja datog dogaaja i njegovog odnosa sa cjelinom.
Kosmos, kako gaje Lajbnic zamislio, predstavlja ukupnost pojedina
nih monad, svaka savrena za sebe i svaka jedinstvo izraeno u samostal
nosti cjeline shvaene kao proces beskonane kreativnosti. Savrenu har
moniju cjeline, koja prevazilazi i unitava utisak sukobljavanja i spoljanje
uzronosti, i koja naizgled onemoguuje svaku sutinsku vezu izmeu raz
liitih dijelova, potvrdila je Tvoreva estitost, ije, pak, dobroiniteljstvo
jeste takvo da je On prosto neraspoznatljiv meu sopstvenim kreacijama.
Ovakav nain osmiljavanja svijeta i veze njegovih dijelova sa cjelokupno-
u opravdava hroniarsku prezentaciju proces istorije, a nita manje i
prirode, uzetih u obzir u njihovim pojedinanim materijalnim stvarnostima
kao i u trenucima sveukupnog procesa koji samo djeluje raspreno u vre
menu i prostoru, tako d aje Lajbnic mogao napisati istoriju u formi hronike
poto je vjerovao d aje rasprivanje pojava najee prividno. Po njegovom
miljenju, svijet je jedan i neprekidan u svim svojim dijelovima. S tim na
umu, njegova koncepcija istorijskog procesa, u kome se tranzicija u najma
njim zamislivim stupnjevima moe pretpostaviti u hroniarskim prikazima
ogranienog podruja dogaanja, nije iziskivala razlikovanje izmeu veih
i manjih podruja. Isti taj proces preobraaja u jedinstvo, a i samo jedin
stvo u tom preobraaju, nalazi se u svim dijelovima, bilo d aje pojedinani
dio zamiljen kao osoba, vladajua porodica, kneevina, nacija, kraljevstvo
ili cjelokupna ljudska rasa.
Meutim, upravo su takvu viziju sutinskog jedinstva ili jedinstva itave
ljudske rase prosvjetitelji i uzeli kao ideal koji tek treba ostvariti u istorijskom
vremenu. Oni ga nisu mogli uzeti kao pretpostavku za sopstveno istorijsko pi
sanje, ne samo zato to ga podaci nisu opravdavali, ve i zato to nije bio u
skladu sa iskustvima u njihovim linim drutvenim svjetovima. Za njih je je
dinstvo ovjeanstva predstavljalo ideal koji se moe projektovati tek za bu
dunost, ali pri tom nisu bili u stanju koristiti taj ideal kao paradigmu za isto
rijsko tumaenje i istorijsku prezentaciju, jer je u sklopu tog ideala bilo, prije
svega, da oni izuavaju i piu istoriju kao udio u njihovim zajednikim napori
IZMEU METAFORE I IRONIJE 73

ma da omogue jedno takvo sjedinjenje. Svijet koji su oni poznavali kroz is


kustveni in, zahtijevao je od njih da prizovu paradigmu o prezentaciji i tuma
enju koja je, pak, podrazumijevala injenicu izme i razdvajanja, sukoba i
patnji, kao optepoznatih realnosti. Sukobljenost sil, od kojih su izma i su
kob najjasnije izraeni, utvrdila je modalitete njihovog iskustva istorije zami
ljene kao proces prelaenja iz prolosti u sadanjost. Prolost je stoga za njih
postala nerazum, a sadanjost je bila sukob razuma i nerazuma, dok je sama
budunost predstavljala vrijeme koje su oni mogli da osmisle kao trijumf ra
zuma nad nerazumom i kao savreno jedinstvo i iskupljenje.

Istorijsko polje
Kada je Lajbnic razmatrao daleku prolost, na njenoj pozornici ugledao
je one iste sile koje je vidio svuda oko sebe i u sadanjosti, i to u istim raz-
mj erama. Ove sile nisu bile sile ni razuma ni nerazuma, ve sklad suprotsta-
vljenih dijelova - koje su od razuma i nerazuma tvorile samo razliite izraze
iste jedinstvene sile ili moi koja je naposljetku bila boja. Kada su prosvje
titelji razmatrali daleku prolost, obuzela ih je opsjednutost razlikama izme
u nje i svijeta koji su sami naseljavali, i to u tolikoj mjeri da su gotovo bili
spremni da idealizuju svoju eru i krenu da je uporeuju sa dalekom prolo
u kao njenom antitezom. Iako su se najposlije spasli te namere - premda je
dio njih (prevashodno, Tirgo i Kondorse [Turgot, Condorcet]) podlegao is
kuenju da to doista i uini - vrijedi znati da im je u tome pomogao skeptici
zam koji je osmislio njihovu kritiku savremenog zla. Ali osjeanje odbojno
sti bilo je dovoljno snano da obustavi rasipanje neke vee tolerancije ili
simpatije prema drevnom ovjeku, osim u rijetkim prilikama kada su, kao u
sluaju Gibona, vjerovali da u prolosti mogu uoiti izvjesni prototip one vr
ste ljudi kakvom su zamiljali sebe ili kakvom su eljeli kasnije postati. Ka
ko je njihova veza sa dalekom prolou osmiljena u duhu metonimijske
paradigme, to jest, u modusu razdvajanja ili spoljanjeg protivljenja - i kako
je modus tumaenja koji je metonimija nalagala za objanjavanje veze izme
u suprotstavljenih aspekata cjeline bio tipa ,,uzrok-posljedica, prosvjetite
lji su sve te prole ere shvatili kao uzrono determinisane i pune gotovo
krajnjeg neznanja, sujevjerja i nasilja.
Oni nisu imali potrebe da posvete iole veu panju prezentaciji zbivanja
u dalekoj prolosti (kao, recimo, u sluaju prie o Jevrejima iz Starog zavje
ta) poto su svi ti dogaaji proglaeni za jednostavnu istinu o apsolutnoj od
lunosti ljudskog roda tog doba. Sve je zamiljeno kao ispoljavanje jedne
sutinski nepomuene strasti, neobrazovanosti ili iracionalnosti (Volter je to
nazvao ludilom). Posebna panja mogla se usmjeriti ka prezentaciji nekog
prototipa racionalnog ovjeka, hvaljenog kao ideal svog vremena; no oni su
znali da vie nije mogue govoriti o takvim racionalnim ljudima usred pot
pune iracionalnosti, to je bio sluaj i sa idejom o uzdizanju razuma iz sa
mog nerazuma. Obje ove stvari su podjednako bile ,,udesne iako se na ovu
drugu gledalo kao na dar samog provienja", sve dok se sadanje doba, kao
i budunost, mogu zamisliti kao pozitivni korisnik napretka u doba razuma.
74 METAISTORIJA

Treba, meutim, znati da je uzdizanje razuma iz stanja nerazuma kraj


nje ,,iracionalno, budui da se na izvornu iracionalnost ovjeka ne moe ra
unati kada je u pitanju teorija o sutinski racionalnoj prirodi same prirode.
Jer, ako prirodom vlada razum i ako je ona, sama po sebi, sutinski ureena i
harmonina u svojim funkcijama, zbog ega onda prvi ljudi o kojima imamo
podatke, ljudi koji ive u okruenju prirode, nisu sami pretpostavljali da su
racionalni? Shvaeni kao neposredni proizvodi racionalnog sistema nepre
kidnog lanca uzroka, za prve ljude sigurno se pretpostavljalo da su bili racio
nalni u svom modusu postojanja koliko i sama priroda. Ali oni ne samo to
su oevidno iracionalni, ve su, kako se vidi iz zabiljeaka o dalekoj prolo
sti, izraeno iracionalni. Kako se ovo moe objasniti?
Taktika prosvjetitelja bila je da pou od pretpostavke o postojanju sta
nja prije primitivnih era o kojima imamo zapise, kada su ljudi bili racionalni
poput same prirode, ali iz koje su ispali zbog svog neznanja i stanja oskudice
do kojeg je dolo usled porasta njihovog broja, to je, pak, bilo rezultat bla
gonaklonosti i plodnosti same prirode. Uslovi oskudice izazvali su ljudsku
jagmu za sredstvima za ivot koja neadekvatna tehnologija nije mogla obez-
bijediti u dovoljnim koliinama. To je, zauzvrat, dovelo do ,,stvaranja dru
tva, koje je silom regulisalo ljudske sukobe i vladalo ljudima uz pomo reli
gije, s tim to je ona takoe bila plod sklopa elja i neobrazovanosti. Na taj
nain, stanje samog drutva u isti mah postalo je prepoznatljivo kao uzrok i
manifestacija nerazuma u svijetu. A napredak je bio zamiljen kao postepe
no razobliavanje iracionalne prirode drutvenog stanja kroz delanje male
grupe racionalnih ljudi sposobnih da prepoznaju sutinski despotsku prirodu
upravljaa. Prema tome, znaenje istorijskog procesa moglo se otkriti ne u
uzdizanju razuma iz nerazuma, nego u isto kvantitativnim terminima, kao
vid irenja jednog izvorno ogranienog razuma u podruja iskustva formal
no zaokupljenog strastima, emocijama, neznanjem i sujevjerjem. Nije, dakle,
uopte bila rije o procesu preobraaja.
No, to je ipak znailo da je - u skladu sa djelujuim mehanicistikim
principima - rast razuma morao biti koncipiran kao neto to e se dogoditi
na raun neeg drugog. To drugo bila je sama prolost, izraena u sadanjo
sti kao tradicija, obiaj, a i kao institucije, zakoni, kulturne tvorevine - pro
lost koja je zahtijevala potovanje samo zato to je bila stara. Prosvjetitelji
su, stoga, pisali istoriju protiv same istorije, ili u najmanju ruku protiv onog
segmenta istorije koji su oni doivljavali kao ,,prolost. Njihovo razumije
vanje prolosti, konano, kako je zapisao i Volter, dosezalo je samo do bli
ske prolosti, gdje su pronalazili stvari kojima su se mogli diviti i koje su
mogli potovati jer su prilino liile na njih same. Ovo traganje u bliskoj
prolosti za elementima korisnim za pozitivnu istorijsku prezentaciju dozvo
ljavalo je filozofima njihove malobrojne ekskurzije u sinegdohiku (organi-
cistiku i simpatiko-tipoloku) prezentaciju.
Meutim, ak i ovdje njihove sposobnosti za razumijevanje i toleranci
ju bile su ometane njihovim negacijama nerazuma jo uvijek prisutnog kod
svakog racionalnog ovjeka. To je naroito bio sluaj u njihovom razmatra
IZMEU METAFORE I IRONIJE 75

nju ljudi od akcije, poput arla XII. U Volterovoj predodbi, ari je predsta
vljen kao najdarovitiji i najtalentovaniji vladar u svjetskog istoriji; no i dalje
je bio fatalno unakaen svojom iracionalnom strau za slavom koju daju
osvajanja", koju je Volter inae smatrao ostatkom varvarske prolosti i stu-
pidnog rezonovanja da je rat velika vrlina. Ovaj nedostatak nije uopte bio
tragian nedostatak a ni funkcija arlove briljantnosti; bila je to samo mrlja,
nepravilnost u srcu koje se, inae, nalazilo u besprijekorno zdravom organi
zmu. arlova propast, dakle, nije bila tragina ve patetina. Otuda je njego
va istorija sainjena u maniru oplakivanja zbog moi nerazuma koji prodire i
preobraa ak i najjae ljude.
Ono to je Volter neopozivo mogao zakljuiti iz razmatranja arlove
karijere jeste d aje nerazum neraskidivi dio svijeta i ovjeka, neosvojiv i ne
sumnjiv kao i sm razum, mo koju je vremenom naprosto nemogue uklo
niti, ali koju treba ukrotiti, oplemeniti i usmjeriti u kreativne i humanistiki
korisne kanale. On i pored toga nije bio u stanju razmotriti ovu mogunost
jer je, zajedno sa svojom erom, zastupao mehanicistiku koncepciju o ljud
skoj psihi, koncepciju nuno zamiljenu kao bojno polje na kome su se su
protstavljeni i alternativni oblici svijesti - razum i nerazum, suoavali u
vjenom razdoru sve dok jedan potpuno ne skri mo drugog. Najblie to
su Volter i drugi istorijski geniji tog doba - Hjum i Gibon - prili razumije
vanju kreativnih potencijala nerazuma bilo je njihovo ironijsko kritikovanje
sebe samih i svojih sopstvenih napora da u istoriji nau smisao. To ih je, u
najmanju ruku, dovelo do toga da sebe sagledaju kao potencijalno nesavre
ne, nalik bogaljima za koje su smatrali da defiluju na pozornici istorije.

Istoriografsko dostignue prosvjetiteljstva


Poto sam ukazao na prirodu napretka koju racionalistiki istoriografi
prosvjetiteljstva prikazuju drei se usvojenih obiaja istorijskog razmilja
nja koji su vaili prije njega, i poto sam naglasio nedostatke i ogranienja
pomenute istorijske vizije, prelazim na izlaganje o pojedinostima sadrine
tog napretka. Istoriografija sedamnaestog vijeka poela je sa shvatanjem
istorijskog polja kao haosa suprotstavljenih sila, meu kojima je istoriar
morao da bira, stavljajui se u pisanju svoje istorije u slubu jedne ili vie
njih. Ovo je bio sluaj sa konfesionalnom istoriografijom sedamnaestog vi
jeka i etnografskom istoriografijom misionar i konkistadora. Ova istorio
grafija kljune izme pridravala se dvije sopstvene alternative. Jedna od
njih, tradicija eminentnih istoriara daleke istorije, proistekla je iz elje za
savrenom objektivnou, koja je pak dovela do stvaranja hroniarskog mo
dusa tumaenja i prezentacije, za koji je osobena koncepcija poretka i jedin
stva kao pukog redosleda ili niza pojava u vremenu. Lajbnicova pritajena
odbrana ovog modusa istorijskog pisanja u njegovoj Monadologiji i doktrini
kontinuiteta, podrobno definisanoj u tom radu, bila je u sutini suprotna kon
cepciji filozofa drutvene stvarnosti koja se shvata kao neto to je prirodno
okrnjeno i podijeljeno, i najee usitnjeno. Nasuprot tome, Lajbnicova dok-
76 METAISTORIJA

trina sutinskog sklada suprotnosti izgledala je koliko naivna toliko i ideali


stika4'. Druga reakcija na istoriografiju kljune izme bila je isto estetske
prirode, a njeni akteri su historiens galants (galantni istoriari) koji su, ak i
da su eljeli da se uzdignu iznad pristrasne istorije, smatrali da to mogu ui
niti poricanjem da je istoriografski poduhvat samo dio opsenijeg traganja
za istinom"4koja je motivisala nauku i filozofsku misao toga doba.
Alternativa svim ovim istoriografskim konvencijama bio je ironijski
modus shvatanja istorije koji su razvili filozofi, zalaui se prvenstveno za
objektivnost i, bar preutno, za prepoznavanje nemogunosti ostvarenja tog
cilja. Nadvladani pojmom racionalizma izvedenog iz (njutnovskih) fizikih
nauka, oni su pristupili polju istorije kao tlu podesnom za prikaz uzrono-
-posljedinih veza zasnovanih na silama razuma i nerazuma, sa posljedica
ma koje su, imajui to u vidu, shvatali kao neto to su osmislili prosvijeeni
ljudi, sjedne strane, i oni sujevjemi i neobrazovani, s druge.
Leksiki44 elementi ovog sistema odnosili su se na ljude koji se pona
aju kao pojedinci i kao grupe, poto su gramatiki44bili podobni za klasifi
kaciju u bitne kategorije nosilaca sujevjemih ili iracionalnih vrijednosti, a
samim tim i prosvijeenih i racionalnih. Sintaksa44 na osnovu koje su ove
dvije klase istorijskih pojava povezane sastojala se u neprekidnom sukobu
suprotnosti. Semantiko znaenje ovog sukoba, pak, nije bilo nita drugo do
trijumf potonjeg nad prvobitnim, ili obratno. Meutim, ak ni dokazi koje je
nudilo razmiljanje o tom vremenu, a ni oni koje je nudilo opte razmiljanje
0 istoriji, nisu bili podobni za definitivno usvajanje ili opozivanje ove kon
cepcije istorijskog znaenja. Usled toga, istorijski misaoni pristup glavnoj
tradiciji prosvjetiteljstva bio je sve vie odvajan od njenih prvobitnih meto-
nimijskih shvatanja svijeta, i upuivan ka ironijskom shvatanju, to su inae
ti dokazi i zahtijevali s obzirom na uslove u kojima je izuavanje izvorno i
zamiljeno. Zato, ako poem od toga da je polje na kome se odvija ljudska
istorija podruje zbivanja kojim dominiraju uzrono-posljedine veze, znai
da moram, u krajnjem sluaju, sve na tome polju to se odnosi na bilo kog
ovjeka, instituciju, vrijednost ili ideju, posmatrati samo kao posljedicu44
neke uzrone veze. Drugim rijeima, kao relativnu (i, samim tim, ustano
vljenu) stvarnost, i na taj nain iracionalnu u njenoj sri.
Uprkos ovoj neminovnosti, prosvjetiteljska misao bila je, kao uostalom
1 istorijska misao prethodnog vijeka, rukovoena miljenjem d aje istorijsko
pisanje neka vrsta umjetnosti. No, poto je koncepcija prosvjetitelja o umjet
nosti bila neoklasina - postavljajui umjetnost i sve njene zakone u sm
centar svog poimanja svijeta, na isti nain na koji je to uinila i nauka - isto-
riografija tog doba morala je biti podstaknuta na usvajanje isto satirikog
modusa prezentacije, ba kao to je to bio sluaj i sa knjievnou. Ta era ni
je porodila nijednu veliku tragiku istoriografiju i iz istog tog uzroka nije
stvorila nijedno tragiko pozorite. Osnove vjerovanja u herojsku tragiku
greku, zamiljenu kao krajnji opseg vrline, u potpunosti su nedostajale tom
dobu. Poto se za sve to se dogodilo moralo pretpostaviti da ima i neophod
ne svrsishodne uzroke, ideja o jednom egzistencijalnom paradoksu, o dija
IZMEU METAFORE I IRONIJE 77

lektikoj protivrjenosti proivljavanoj prije no stoje zamiljena, teko daje


uopte mogla biti ideja umjetnika i mislilaca tog doba. Upravo je zato kome
dija, stvorena u toj eri, ak i Molijerova, imala tendenciju podudaranja sa
novom, i to prije nego sa starom atikom komedijom; bila je slinija Menan-
drovoj farsi nego visoko mimetikoj Aristofanovoj ozbiljnosti, ija je kome
dija zasnovana na prihvatanju istina tragedije prije nego bijega ili odstupa
nja od tih istin, to je obino bio sluaj sa Menandrovim i Molijerovim ko
medijama.
Verlen (Verlaine) je, kako se tvrdi, primijetio da su divne dame koje su
slikali Rejnolds i Gejnsborou (Reynolds; Gainsborough) podsjeale na bogi
nje koje nisu vjerovale u sopstvenu sreu. Isto se moe rei i za pisce, istori-
are i filozofe iz ere prosvjetiteljstva. Meutim, to nije zato to oni nisu vje
rovali u sreu, nego zato to nisu mogli da zamisle sebe kao bogove - ak ni
kao heroje. Njima ni komina ni tragika vizija istorije nije bila prihvatljiva,
tako da su se najposlije vratili satirikoj i ironijskoj prezentaciju svijeta u
kome su ivjeli i proces od kojih se taj svijet sastojao. Ovo, meutim, ne
treba uzeti kao prost izbor s njihove strane. S obzirom na to da su se pret
hodno odluili za sliku svijeta kao podijeljenog polja, sa uzrocima, s jedne
strane, i posljedicama, s druge, tako da nikakvo jedinstvo vie nije bilo mo
gue, oni su sve vie odbacivali ideal na utrb stvarnosti. Ova stvarnost im
se predstavila kao nesvodljiva mjeavina razuma i nerazuma, kao okaljana
ljepota i, na kraju, kao mrana sudba koja je bila koliko neshvatljiva toliko i
neosvojiva.
Dolazimo sada do aspekta istorijske misli prosvjetiteljstva kao cjeline.
U glavnom toku primjeujem utvrivanje paradigme o istorijskoj svijesti u
modusu metonimije ili o uzrono-posljedinim vezama, u ijoj su slubi
metaforika identifikacija (imenovanje objekata na polju istorije) i sineg-
dohika karakterizacija pojedinaca, u smislu njihove vrste i roda, potrebne
za razumjevanje njihovog znaenja koje je, konano, po svojoj specifinoj
sadrini, ironijsko. Takoe mislim daje u ovom sluaju ironijskopoimanje
bilo plod metaforikog i sinegdohikog istraivanja polja to je praktino
bilo shvaeno i, prema tome, izgraeno u modusu metonimije. Pretvoreno
u pravilo, ono bi dovelo do sljedee generalizacije: onaj ko istoriji prie
kao polju sainjenom od uzrono-posljedinih veza putevima logike lin
gvistikih operacija, neminovno e to polje poeti da shvata u ironijskoj
terminologiji.
To znai da se istorijska misao prosvjetiteljstva u svom modusu tuma
enja kretala od nomolokih poimanja do tipolokih shvatanja; stoga, najbo
lje to je mogla ponuditi istorijskom razumijevanju bio je neprekidan niz ti
pova" ovjeanstva, sa tendencijom ralanjavanja u pozitivne ili negativne
klase - u ovom sluaju, u razum i nerazum. Modus prezentacije zaet u ep
skom preoblikovanju istorijskog polja, bolje rei u poimanju velikog nadme
tanja izmeu moi razuma i moi nerazuma, nadahnut je nadom da e istori
ja pokazati trijumf herojskih moi nad blokirajuim figurama namijenjenim
tenziji osobenoj za dinamiku pokreta u cjelini. Meutim, istoriari su ubrzo
78 METAISTORIJA

prepoznali da, kad su u pitanju boanska nadigravanja, neto apsolutno mora


biti izgubljeno ili dobijeno u tom konfliktu, to inae niukom sluaju ne
predstavlja jednostavnu preraspodjelu snaga u polju, to jest, shvatili su da ni
ivot a ni istorija nisu igrarija. To je, zauzvrat, dovelo do traganja za even
tualnim kominim ili tragikim nainima na koje cjelokupni istorijski proces
moe popustiti pod tim traganjem. Meutim, naposljetku je priznato da se
komina prezentacija istorijskog zbivanja moe odrati jedino na dogmat
skoj osnovi, kao to su Tirgo i Kondorse pokuali da dokau, a nikako na
empirijskoj, kao to su to Bel i Volter pokuavali.
Ovakva percepcija zahtjevala je razmatranje ostvarljivosti tragikog
emplotmenta istorijskog procesa. To je, meutim, jo od poetka bilo podri-
veno koncepcijom ljudske prirode shvaene samo kao polje uzronih deter
minacija, ime je svaki mogui tragiki nedostatak nekog protagoniste bio
oznaavan kao istinska mana prije nego vrlina koja se ekscesno pretvorila u
porok. Tako su istorijska misao i filozofski i knjievni senzibilitet tog doba
prosto naterani u modus satire koji je, u stvari, ,,fikcionalni oblik ironije.
Satira se moe koristiti - i ovdje se selim u oblast ideolokih implikaci
ja - u konzervativne ili liberalne svrhe, zavisno od toga da li je ismijavani
objekat drutvena sila u nastajanju ili to nije sluaj. Istorijska misao prosvje
titeljstva, sa svojim najboljim predstavnicima, mogla je biti koriena u libe
ralne ili u konzervativne svrhe, ali ne zbog snanog efekta ve zato to je u
ironiji ta misao prepoznala izvjesne istine koje je sama utemeljila kao nedo
voljno defmisane i nepouzdane, a da pri tom nisu iznedrile nikakve naroite
opte istine, ve samo potvrdile floskulu plus a change, plus c est la m
me chose (to se vie menja - sve vie ostaje ista stvar). Na kraju krajeva, si
le demokratije koje su se pomolile u tom periodu filozofima su izgledale
neodgovorno i zastraujue, uostalom, kao i sile aristokratije i privilegije ko
jima su se u poetku protivili konstruiui svoju stvarnost; na taj nain nisu
bili u stanju povjerovati u mogunost istinskog preobraaja bilo ega dru
tva, kulture i njih samih. .
Kantova odluka da istorijsko shvatanje tretira kao fikciju sa jasnim mo
ralnim implikacijama predstavljala je dolazak do svijesti o ironijskoj predi
spoziciji tog doba. I, ba kao u njegovoj filozofiji, njegova ironijska odbrana
nauke utabala je put idealizmu, kao to je njegova ironijska analiza istorijske
misli utrla put preporodu one organicistike koncepcije stvarnosti koju je za
stupao Lajbnic. Kant nije volio Fihteov idealizam, u stvari ekscentrino usa
vravanje njegovog sopstvenog sistema, ba zato to je nauku sveo samo na
projekciju subjektivne volje. Ono to, pak, nije odobravao u Herderovom or-
ganicizmu koji je, s druge strane, oivio Lajbnicovu doktrinu kontinuiteta
preobrativi je u osnovu nove filozofije istorije, bio je njegov (Herderov) po
duhvat da od promjene i preobraaja naini izriitu osnovu ivota ija je pri
roda, u tom sluaju, zahtijevala da se ne postavlja pitanje da li istorija uopte
napreduje.
U radu na koji u se kasnije detaljnije osvrnuti kao na jo jedan primjer
korienja ironijskog pristupa istorijskom saznanju (Nieova studija O kori
IZMEU METAFORE I IRONIJE 79

sti i teti istorije za ivot*), podvuena je razlika izmeu tri vrste istorijskog
senzibiliteta - antikog, monumentalnog i kritikog - nainjena na osnovu
toga ta se moe nazvati dominantnom formom vremenske udnje koja
karakterie svaku tu vrstu ponaosob. Antika istorija, kae Nie, apsolutnu
vrijednost pripisuje svemu to je drevno samo zato to je staro i to snai o
vjekovu potrebu za osjeanjem da su mu korijeni u prolom svijetu, kao i
njegove sposobnosti za iskazivanje potovanja bez kojeg on ne bi mogao da
ivi. Monumentalna istorija, za razliku od antike, ne traga po drevnom ve
ponajvie po znaajnom i herojskom, to potom istie kao primjere ovjeko
ve stvaralake moi da transformie sopstveni svijet. Ona je stoga orijentisa-
na ka budunosti, nema potovanja za antiko i ne zanimaju je praktine bri
ge sadanjosti. Kritika istorija, s druge strane, uputa se i u teme naslijee
nih pijeteta i utopijskih snova o budunosti, funkcioniui u slubi trenutnih
potreba i elja i tabajui put ka kreativnom zaboravljanju, kultivisanju spo
sobnosti zaborava14, bez koga razvoj i aktivnost u sadanjosti uopte nisu
mogui.
Osamnaesti vijek je stvorio predstavnike sva tri tipa istorijskog pisanja,
ali je bio najjaloviji u uzdizanju monumentalne, herojski nastrojene forme.
Koncepcija istorije kao prie o herojima, i istorijskog procesa kao sutine
bezbrojnih biografija44, kako e je Karlajl docnije prekrstiti, bila je posebno
dostignue romantikog doba u ranom devetnaestom vijeku. Meutim, pro
svjetiteljstvo nije proizvelo nita nalik tome zato to nije imalo mnogo po
vjerenja u individue; u ovjeanstvo, da, ali u pojedinane ljude, ne. Razlog
je leao u perspektivi iz koje su prosvjetitelji gledali na sopstvene pokuaje
pisanja istorije u antikoj, monumentalnoj ili kritikoj formi.
Prosvjetitelji su doli do izuavanja istorije preko etvrtog nivoa svje
snosti koji je sm Nie nastojao da uzdigne - to jest do metaistorijske ironij-
ske svjesnosti o onoj ogranienosti koju priroda namee svakom ljudskom
pokuaju da spozna svijet bilo u konkretnim mislima bilo u imaginaciji.
Ipak, oni nisu u potpunosti istraili svoje poniranje u ovaj nivo svjesnosti.
Nisu vjerovali u svoje moi snijevanja, koje je njihova ironijska samosvijest
trebalo da oslobodi. Za njih je imaginacija bila prijetnja razumu i jedino se
mogla davati svijetu u krajnje racionalnim dozama.
Razlika izmeu prosvjetitelj i Niea bila je u tome to je ovaj drugi bio
svjestan aktivne44 prirode svojih linih ironijskih percepcija, zbog ega je i
okrenuo svoje onirine moi protiv njih, polazei sa neistorijske44 pozicije
sa koje je mogao nadgledati napore istoriara da nau smisao44 u istorij
skom procesu u antikim, monumentalnim i kritikim terminima, kao pola
zitima iz kojih se prelazi na nadistorijske44pozicije odakle se mogu stvarati
novi istorijski mitovi44protkani ivotom, umjesto smru.
U poreenju sa njim, prosvjetitelji se nikada nisu uzdigli do pune svje
snosti kreativnih mogunosti sadranih u njihovqm sopstvenom ironijskom
---- *;------O koristi i teti istorije za ivot, Fridrih/SPSfev.
Nie; Beogifad, Grafos, 1977; 1990 (2. izd). -
Prim.prev. / ^ $ ^ 1

f
80 METAISTORIJA

poimanju ,,aktivne prirode istorijske refleksije. Zbog toga oni nikad nisu
uspjeli u razumijevanju ,,aktivne prezentacije istine date u mitovima, legen
dama i bajkama prolih vremena. Nisu ni razmiljali o tome da bajke mogu
biti forme pronalaenja istine koje su samo nedovoljno dobro shvaene, iako
su esto mogle sadravati lai koje su nedovoljno dobro skrivene. Na taj na
in, oni se nikad nisu prepustili tom mitskom uivljavanju u istorijski proces
zamiljen kao boanska misterija, koju je Herder inae slavio u svojoj filo
zofiji, a ni poetskom uivljavanju u istoriju zamiljenu kao ljudska misterija
koju je, na primjer, Viko slavio u svojoj Novoj nauci.

Herderova pobuna protiv istoriografije prosvjetiteljstva


Herderova misao je ,,mitska poto on eli da od metonimije i njene
ironijske posljedice pobjegne u daleko osnovniju vrstu tumaenja i prezenta
cije, to je polazite za smo mitsko poimanje naivne metafore. Meutim,
Herderova misao nije ,,naivna: ona je svjesno usmjerena ka oporavljanju
specifinosti nekog zbivanja u njegovim partikularitetima, i jedinstvu i ma-
terijalnosti u posebnim skupovima metaforikih identifikacija. Na taj nain
se za Herderovu misao moe rei daje poela od poimanja istorijskog polja
kao beskonanog skupa pojedinosti, ije se porijeklo ili uzroci tretiraju kao
sasvim nepoznati razumu - pa su otuda i udotvorni - i ija cjelina se njemu
uinila kao ustalasani, uznemireni okean oevidno uzronog djelovanja. Ali
Herder nije mogao da se zadri na pukom oivljavanju ove nasuminosti kao
krajnje stvarnosti. Insistirao je - iz religioznih i metafizikih razloga - na to
me da ovo polje djelovanja ima svog ontolokog prethodnika i duhovno po
lazite ili svrhu koja osigurava nagovjetaj konanog jedinstva, integraciju i
usklaivanje dijelova.
Herderova misao tragala je za principom u domenu vrline u kojoj se
ova prisnost harmonije i integracije mogla opravdati, ali tako da se otkloni
potreba za njenim specificiranjem u isto fizikim ili uzronim (odnosno,
metonimijskim) terminima. Ovo je bilo potrebno da bi se izbjegao silazak u
ironiju koju takva specifikacija neopozivo povlai za sobom im se u potpu
nosti dokae njen pravi zavretak. On se zadovoljio otkriem ogranienih
formalnih usklaenosti individualiteta koje je zamiljao kao elemente istorij
skog polja onakvog kakvo je neposredno dato; drugim rijeima, uivljavaju-
i se u ono to se moglo nazvati stvarnim univerzalnostima, koje se svode
samo na vrste i rodove zbivanja pronaenih na polju istorije, ali shvaenih
kao stvarni individualiteti: nacije, ljudi, kulture. Zbog toga se njegova kon
cepcija istorije moe vidjeti kao individualistika i tipoloka. Time se obja
njava i zato se cjelokupni Herderov sistem misli legitimno moe povezati
sa romantizmom, s jedne strane, i idealizmom, s druge.
Kao filozofski sistem koji je zadobio svoj oblik nakon reakcije na me
hanicizam prosvjetiteljstva, Herderova organicistika filozofija zahtijevala je
u isto vrijeme prvenstvo i nesvodljivost individualnog ljudskog bia, kao i
odreivanje veza izmeu tipova pojedinih modusa. Herder nije mislio da je
IZMEU METAFORE I IRONIJE 81

potrebno odluiti da li je konkretna individua ili tip koji ona predstavlja on


toloki vie izvorna, jer je individuu i njen tip zamiljao kao podjednako -
alne. To dvoje je na isti nain izraavalo duhovne sile ili moi Boga, koji
je, na kraju, odgovoran za integritet individualnog i integritet tipa, kao i za
njihovo usklaivanje u okviru vee, kosmike cjeline u protoku vremena. Iz
istih razloga, zaetak i prolaznost (odumiranje) individue i vrste, kao i roda
koji one predstavljaju, nije bio problem za Herdera, jer je on pretpostavljao
da se ovaj proces zaetka i prolaznosti ne moe posebno defmisati ni kao
prirodan ni kao duhovni proces, ve kao proces koji je ujedno i prirodan i
duhovan. Zaetak i prolaznost su njemu podjednako bili neprocjenjivi kao
sredstva u odnosu na koje jedinstvena organska sila postie svoj zadatak, na
pokon integriui bie sa samim sobom.
Na taj nain ak ni smrt nije predstavljala okonanje za Herdera; ona
nije stvarna, ukoliko je tu rije o prelaznoj taki iz jednog stanja integracije
u drugo. Na primjer, u Ideen zur Philosophie der Geschichte des Mensch-
heits (1784-91, Ideje za filozofiju istorije ovjeanstva) on kae:
Sve je u prirodi povezano; jedno stanje tei dolasku drugog i priprema
dolazak tog drugog stanja. Ako, dakle, ovjek kao posljednja i najuzvienija
spona zatvara, kao to i izgleda, lanac zemaljskog ustrojstva, on takoe mora
zapoeti i lanac najvieg reda stvorenj kao svojih najniih spona. On je, tako
gledajui, sredinji prsten izmeu dva susjedna sistema kreacije... Ovakav po
gled na stvari... sm po sebi daje nam klju za boanstveni fenomen ovjeka i
otud moda za moguu filozofiju ljudske istorije.
Ako, naime, imamo na umu ovo gledite, bie nam lake da rasvijetlimo
karakteristine protivrjenosti koje su neodvojive od ljudskog stanja. ovjek
smatran za ivotinju dijete je zemlje i privren je za nju posredstvom svojeg
prebivalita; meutim, ako ga shvatimo kao ljudsko bie, kao stvorenje ovje
anstva, on u samom sebi skladiti sjeme besmrtnosti, a ono iziskuje saenje u
drugo tlo. Kao ivotinja, on moe zasititi svoja htjenja; postoje ljudi koji ne
ele nita vie od toga i otud mogu biti savreno sretni gdje god prebivali. No,
oni koji tragaju za plemenitijim ciljem nalaze da je sve oko njih nesavreno i
nepotpuno, jer plemenito nikada nije poduzeto da bi se okonalo do samog
kraja, dok je ono najistije rijetko kad uspjelo da dugo tavori na ovoj zemlji.
Ovo je ivopisno ilustrovala istorija nae vrste kroz mnoge pokuaje i podu
hvate koje je ovjek preduzimao, kao i dogaaje i revolucije koje su ga zausta
vljale u radu. S vremena na vrijeme, mudar ovjek bi izronio da poseje ideje,
propise i djela u plimu vremena. A sve bi to jedva i uskomealo vodu... Budale
svejedno nadglasavaju savjete mudrih a raspikue obino naslijeuju bogat
stva znanj koja su sakupili njihovi prethodnici... ivotinja koja bi odivjela
taj ostatak svog ivota, ak i ako bi godin bilo premalo za to da dosegne i one
bar malo uzvienije ciljeve, njena najdublja svrha bi svakako na kraju bila po
stignuta; njene vjetine su te to jesu i sve ispada onako kako je i zavjetano.
Samo je ovjek meu svim drugim stvorenjima u sukobu sa samim sobom i sa
svijetom. I pored toga to je najsavreniji meu njima u uslovima svojih mo
gunosti, on je takoe najmanje uspjean u njihovom razviu do krajnjih gra
nica, ak i na kraju svojeg dugog i aktivnog ivota. On je predstavnik dva svi
jeta odjednom, i iz ovoga proistie oigledna bipolarnost njegove prirode...
82 METAISTORIJA

No, ovoliko je bar sigurno: u svakoj od ovjekovih moi lei beskonanost ko


ja se ne moe razviti u njegovom trenutnom stanju u kome je suzbijaju druge
sile, ivotinjski porivi i apetiti, koji ga pritiskaju, uopteno govorei, tegobama
i neumoljivostima naih svakodnevnih obaveza... Lajbnicova izreka daje um
ogledalo univerzuma, sadri daleko dublje istine nego to se to na prvi pogled
ini. Naime, sile univerzuma koje naizgled skrivene lee u umu iziskuju samo
organizaciju, ili niz organizacija, da bi poele da djeluju... Nekom umu, ak i
u trenutnim okovima, prostor i vrijeme su samo isprazni pojmovi. Oni samo
premjeravaju i naznauju odnose tijela, a uopte se ne osvru na vjenu spo
sobnost uma koji proima prostor i vrijeme. [Herder, Idem, 146-49 (Bamar-
dovprevod, 280-281); kurziv dodao autor],
U ovom odlomku moemo vidjeti kako je Herder uspio da u poimanje
velikodunosti i sveukupnog sklada - i njegovog neutralisanja - doe do
onog ironijskog zakljuka koji mora vaiti za isto metonimijsko poimanje
svijeta, ako je cilj dosljedno razmiljanje i uvianje svih do kraja izvedenih
implikacija. ,,Protivrjenost ljudskog stanja,paradoks d aje ovjek najuzvi-
enije od svih stvorenja i u isto vrijeme da je u neprestanom sukobu sa sa
mim sobom, da posjeduje najvee sposobnosti a d aje istovremeno jedini i
votinjska jedinka u neprekidnom ratu sa svojom okolinom. Osim toga, ironi
ja je da su najplemenitiji primjerci njegove rase i najnezadovoljniji sopstve-
nim srodnicima i ponajmanje djelotvorni u svojim naporima da sami sebe
oplemene. To je jasan dokaz oigledne bipolarnosti" ljudske prirode koja
je, s druge strane, pretvorena u osnovu vjerovanja u ovjekovo nastanjivanje
dva podruja, prirodnog i duhovnog, izmeu kojih on formira kariku i most,
i odakle ga njegove tenje i nadanja kao ovjeka motiviu za uzvienije ni
voe integracije van prostora i vremena. Sve ovo samo potvruje dvosmjernu
stazu kojom hodi Herderova misao u razmatranju istorijskog procesa: njego
vo poimanje strukture istorijskog polja u modusu metaforike identifikacije
pojedinanih entiteta, ljudskih bia i grupa, koji to polje sainjavaju svojom
neposrednou, kao i njegovo shvatanje ovog polja kao procesa, ili kao
strukture u tom procesu artikulisanja u pravcu integracije svih dijelova u du
hovnu cjelinu.
Herder je odstranio neophodnost metonimijske karakterizacije istorij
skog polja kao prostora uzronih deavanja, izvlaei injenice iz onoga to
se u mehanicistikim filozofijama istorije mora tretirati kao kljuni problem
- problem promjene. U isto vrijeme, nije porekao opravdanost ironijskog za
kljuka kome je prikljuena metonimijska analiza, to jest, oevidno protiv-
rejna priroda ljudske istorije. Jednostavno je uzeo tu ,,protivrjenost kao
oevidnu" realnost, kao stvar koja ne iziskuje objanjenje, sem koliko da se
rastumai kao prosta sklonost prema pretpostavljenom usklaivanju dijelova
u cjelinu u duem vremenskom periodu. Zato mu je misao oscilirala izmeu
poimanja individue u njenoj sveoptoj materijalnosti i integritetu kao svoj
stva obiljeenog svrhom i kretanjem prema cilju, to ga je kod romantiara
koji su ga slijedili uinilo voljenim, s jedne strane, i shvatanja cjeline kao
skupa izvedenih tipova koji upuuju na progresivnu idealizaciju ukupnosti, s
IZMEU METAFORE I IRONIJE 83

druge, to ga je uinilo dragim idealistima. No, ono to je Herdera izloilo


anatemi pozitivistikih filozof njegove ere (kao to je Kant, koji je u svojoj
naunoj filozofiji konstituisao poetak filozofski sigurnog pozitivizma) i
onih koji su doli nakon njega (poput konteanaca) bila je njegova kategorija
uzronosti koja nije u potpunosti odgovarala analizi ljudskih fenomena, ili,
prije, bila je relevantna samo u analizi fizike i ivotinjske prirode, kao i
onih aspekata ovjeanstva koji potpadaju pod (sada epistemoloki nebitne)
zakone materijalne uzronosti.
Ali, ako je ovaj uvid u sfere koje kontroliu razliite vrste nauka (fizi
ke nauke s jedne strane, i humanistike nauke s druge) priklonio Herdera
idealistima i neokantovcima s kraja devetnaestog vijeka, a i naeg vremena,
on je kod Hegela primljen sa daleko manjim oduevljenjem. Veliki kritiki
idealista Hegel prepoznao je daje Herder i ostali nalik njemu tano uoio da
je promjena fundamentalna kategorija istorijske analize, ali je takoe opazio
da ni Herder, kao ni apsolutni idealisti (Fihte i eling), a ni pozitivisti, nisu
stvorili racionalnu teoriju koja bi se uklopila u defmisanje onoga to je ova
promjena uopteno unosila u ljudski ivot, ukljuujui njeno znaenje, njen
smjer i krajnju svrhu.
Herder nije samo vidio plan itave istorijske drame kao komian, ve je
za njega svaki in te drame bio komini komad u minijaturi, majuni, samo
bitni svijet u kome su stvari uvijek tano onakve kakve bi trebalo da budu i
kakve oigledno i jesu. Pa ipak, ova karakterizacija istorijskog postojanja
kao ,,protivrjenosti i paradoksa preutno negira ono to je on dosledno po
navljao kao nepobitnu istinu. Time se otkrivaju moralna ogranienja Herde-
rove koncepcije istorije i formalizma kome je ona teila kao najuzvienijoj
moguoj vrsti saznanja u pokuaju njenog shvatanja. Ovaj formalizam, koji
je inae bio Herderov odgovor ironijskoj istoriografiji poznog (skeptinog)
racionalizma, ova rijeenost da prekine sa poimanjem formalne usaglaeno-
sti u istorijskom procesu, podstakla ga je da mitski rekonstruie polazite
istorijskog tumaenja i prezentacije i tako moda dopre do nove paradigme
istorijskog shvatanja.
Herder je ovu elju za novom paradigmom osmiljavanja istorijskog
polja dijelio sa onom generacijom pisaca i mislilaca koji su se u to doba po
javili irom Evrope (,,preromantiari i pobornici Sturm und Drang pokreta),
generacijom eljnom da raskine sa svim postavkama racionalizma prosvjeti
teljstva u filozofiji i nauci, kao i sa neoklasicizmom u umjetnosti. Njihova
elja da prekinu sa racionalizmom (bar onim u mehanicistikoj formi) i ma
terijalizmom (bar onim bez razvojne dimenzije) nagovijestila je predstojeu
kristalizaciju nove paradigme na osnovu koje su tumaenje, prezentacija i
ideoloka implikacija trebalo da se ostvaruju na tako ,,haotinim poljima
djelovanja kakva su mogla biti samo ona istorijska. Uinivi zato promjenu
u svom sistemu kategorinom, i tek djelimino je izvodei iz jedne uzviene
i nepromjenljive moi, Herder je valjano odgovorio neophodnoj potrebi svo
je generacije da ponovo otpone traganje za optim fenomenima istorijske
promjene. Poto je odbio da precizira te vie i odluujue inioce, oni koji su
84
METAISTORIJA

usvajali njegovo shvatanje istorijskog polja kao gungule stvarnih individua


liteta upletenih na mnogo nama u proces svoje sopstvene artikulacije - mo
gli su koristit! njegov nain shvatanja istorijskog polja u razmiljanju o indi
vidualitetima na tom polju kao i o uzvienijim jedinicama o kojima su svje
doile njihove spsobnosti samoartikulacije.
,9vdJe ,se Pokazuje vanost Herderovog metodolokog pristupa istoriji
istoncar koji se mteresuje samo za individualitete na istorijskom polju vie-
rovatno ce napisati istoriju u romantikom modusu. Takva mitska priroda
neposredno ce se ukazati onim upornim realistima" sljedee generacije kao
s o su Vilhelm fon Humbolt, Ranke i Hegel. Istonar koji eli da izuavaTn-
dividualitete na polju da bi odredio prirodu tajanstvenog ,,duha o ijem po-
\ru !JV f SVJf dol samo nJhovo postojanje, to su inili Fihte, eling
i Vilhelm fon Slegel (Wilhelm von Schlegel), napisae idealistiku istoriju,
cija ce mitska priroda podjednako biti oita onim istim realistima" sljede-
, eijeracije. Ako, meutim, istoriar odvoji Herderove tehnike istraivanja
od daleko opstijih duhovnih interesa koje je uzimao u obzir, i istovremeno
pojmi stvari u njihovim pojedinostima i formalnom skladu sa objektom svog
izuavanja u istorijskom polju da bi definisao specifino ,,istorijsko tuma
enje kao opis formalne usklaenosti izuavanog individualiteta, bilo kao je
dinke ili skupa jedinki - napisae istoriju u modusu ,,istorizma, na koji se u
posljednje vrijeme gleda kao na poseban pogled na svijet, praen ideolokim
implikacijama, msta manje nesvodljivim od onih ,,mitskih sistema protiv
Kojm su se u poetku predlagali svojevrsni protivotrovi. 1

H erderova ideja istorije


Prije izlaganja o porijeklu istoricizma i karakteru njegove paradigme i
razliitim tonalitetima artikulacije, bie rijei o nainima funkcionisanja
Herderovog pogleda na svijet kao polazita jedne mogue metodologije isto
rijskog izuavanja. Poeu uobiajenim opisom Herdera kao istorijskog mi
slioca. Kasni herderovac iste sinegdohike inteligencije koja je krasila Her
dera (i, stavise, onaj k o je unaprijedio svoju filozofiju u slinom duhu tran-
scendentne ironije svog doba), Emst Kasirer (Cassirer), rekao je da je Her-
der razbio im analitikog pristupa i principa identiteta koji su misao pro
svjetiteljstva drali u ropstvu uzrone analize u istorijskom razmiljanju"
Istorija kako ju je Herder zamiljao, pie Kasirer, razbija iluziju identiteta-
0^ sutinski ne: poznaje nita stoje identino, nita to se ponavlja u istom
obliku Istorija iznosi na vidjelo nova stvorenja u neprekidnom nizu i sva-
om od njih daje, po nekoj vrsti prava steenog roenjem, jedinstveni oblik i
nezavisan modus postojanja. Svaka apstraktna generalizacija je, na taj nain
nemona u poreenju sa lstorijom, i nijedna posebna ni opta norma ne mo
e obuhvatiti pojam njenog bogatstva. Svako ljudsko stanje ima svoju karak-
ensticnu vrijednost; svaka pojedina faza istorije ima svoju sveprisutnu pu
novanost 1 nunost" (Kasirer, 231). Ipak, istovremeno, Kasirer dodaje: Te
aze nisu odvojene jedna od druge; one postoje samo radi cjeline. Meutim
svaka faza je podjednako neophodna. Upravo iz takve opte heterogenosti
IZMEU METAFORE I IRONIJE 85

izranja pravi sklad koji je zamisliv samo kao jedinstvo procesa a ne istovjet
nost postojeih stvari (ibid.).
Herderovo osjeanje raznolikosti ivotnih oblika, njegov smisao za
sklad u toj raznolikosti, i njegova zamjena procesa strukturom kao modusom
razumijevanja istorije u njenoj cjelovitosti, predstavljaju njegove doprinose
istorijskom smislu devetnaestog vijeka. Ali, dok je predstavljao svoj sistem
u delu Ideen zur Philosophie der Geschichte des Menschheits (Ideje za filo
zofiju istorije ovjeanstva) ini se daje pokuao previe. Hteo je da ujedini
sfere prirodnog i istorijskog u okviru istih uzronih cjelina. S tim u vezi vri
jedne su panje nie navedene konstatacije na kraju njegovih razmiljanja o
uzrocima propasti i pada drevnog Rima.
Zakon koji odrava svjetski sistem i formira svaki kristal, svakog crva,
svaku snijenu pahulju, takoe formira i odrava i ljudsku vrstu: od sopstvene
prirode nainio je osnovu svog trajanja i progresivnog dejstva, sve dok ljudi bu
du postojali. Sva boja djela sama su po sebi stabilna i u divnom skladu zato to
se sva temelje, u okviru svojih ogranienja, na ravnotei suprotstavljenih sila uz
pomo uroene energije koja ih dovodi u red. Voen ovom injenicom, lutao
sam lavirintom istorije i svugdje sam nazirao boansko harmonino ureenje:
ono to se negdje moe dogoditi, doista se dogaa; ono to moe funkcionisati,
doista i funkcionie. Ali razum i pravda jedini opstaju: ludilo i glupost unitava
ju Zemlju i sebe same [Herder, Ideen, 419 (Manuel izd., 116-17)].
Ovaj pasus odaje sliku sistema koji je istovremeno i bujan i uredan, i
energian i stabilan, i aktivan a ipak nepomian, razvojan a sistematian,
beskonaan a opet ogranien, i tako dalje, sve u smislu ideje uravnoteeno
sti. Zakljuak na osnovu ovog pasusa je da sve to je ikad postojalo odgova
ra uslovima takvog postojanja. Herder se oduevljava injenicom da ono
to se negdje moe dogoditi, doista se dogaa; ono to moe funkcionisati,
doista i funkcionie41.1 na osnovu te konstatacije ukazuje itaocima da nika
ko ne podlegnu impulsu zaprepaenja brigom dalekovide ili retrospektiv-
ne vrste (39). Stvari su uvijek onakve kakve treba da budu, ali ta neophod
nost nije nita drugo osim veze izmeu njih samih i njihovog okruenja:
sve to moe biti, jeste; sve to moe doi, doi e, ako ne danas, onda su
tra44. Predstava zaetka postojanja i prolaznosti (odumiranja) koje istorijski
zapis otkriva svijesti za Herdera nije prilika za oajavanje. Vrijeme mu nije
bilo prijetnja jer ga nije shvatao ozbiljno. Stvari odumru i prou kad doe
njihovo vrijeme, a ne kad vrijeme to zahtjeva. Vrijeme je intemalizovano u
pojedincu; ono nije iznad organske prirode: sve je procvjetalo na zemlji to
je moglo procvjetati, i sve to u svoje vrijeme i u sopstvenom miljeu; sve je
to izblijedilo i prolo, da bi zatim nanovo procvjetalo kad mu doe vrijeme44.
Herder se nije usuivao da se postavi iznad svega to je sretao u istorij-
skim zapisima. ak i prljavi domoroci sa udaljenih obala zemlje Kalifomije,
o kojima su stizali prikazi misionara, u njemu su podsticali vie uzbuenja
nego gaenja koje bi sigurno ophrvalo Voltera. Uprkos tome to su mijenjali
mjesta svog prebivanja moda stotinu puta u jednoj godini44, i to su spavali
gdje god bi to morali, ne obraajui ni najmanju panju na neistou ze-
86
METAISTORIJA

mije, niti nastojei da se uopte zatite od opasnih tetoina41, hranei se zr-


nevljem koje bi ako su bili u nudi, vadili iz sopstvenih ekskremenata11 -
Herder je i dalje u njima nalazio bar mrvu kvaliteta. To je bilo prevashodno
zato to su ti ljudi bili uvijek veseli; uvijek skloni obijestima i smijehu; lije
po graeni, uspravni i aktivni11; podizali bi kamenje i ostale stvari sa tla sa
mo sa dva svoja najmanja prsta obje ruke11, a kad bi se probudili iz sna,
smijali su se, priali i meusobno zadirkivali11 bez ikakvih prekida, sve
dok, iznureni godinama, ne doekaju smrt sa spokojnom ravnodunou11
(181 [9]).
Herder nije sudio ni o emu. Za one stvari za koje se inilo da su istin
ski zle, satkane od patnje i sasvim pogrene, uvijek je smatrao da presuuju
same sebi; njihovo iskorijenjivanje bio je njihov konani sud - one prosto
nisu istrajale. I, prema Herderovom miljenju, to isto je u potpunosti vailo i
za slavne inioce istorije i za one malene, za Rimljane kao i za skitnice u
Kaliforniji. Rimljani su11, pie on, bili tano ono to su mogli da postanu:
sve to je bilo shodno nestanku a u njihovom domenu, nestalo je, a ono nji
hovo to je bilo osueno da traje, ostalo je (394 [267-68]). Nita nije posto
jalo zbog neeg drugog, ali je zato sve bilo nerazdvojivo od cjeline; zakon
cjeline bio je pravilo i svakog pojedinog dijela: istorija prirode nije prigrlila
nijednu prednost iz filozofije krajnjih uzroka, iji su zastupnici morali da se
zadovolje nagaanjem, umjesto strpljivim istraivanjem: a tek koliko je ma
lo izvukla istorija ovjeanstva, sa svojom beskonano zamrenom maineri
jom uzroka meusobno nahukanih jedan na drugi (393 [266-67]; kurziv
dodat). U istoriji, kao i u prirodi, zakljuuje Herder, i sve i nita, sasvim je
sluajno; i sve i nita, sasvim je samovoljno... Ovo je jedina filozofska me
toda sagledavanja istorije, i nju ak i nesvjesno primenjuju svi ivi umovi11
(392 [264-65]).
Dabome, za Herdera nita nije bilo sluajno ni samovoljno. Vjerovao je
da vladajue sredstvo koje je svaemu davalo formu koju treba da ima nije
inherentno istorijskom procesu; u samom procesu, kroz interakciju elemena
ta, stvari se oblikuju u ono to bi izvorno i trebalo da budu. Sva sredstva u
istoriji nose u sebi pravilo svoje artikulacije, i predstavljaju in posvjedoen
formalnim usklaenostima koje su pojedinane stvari odista uspijevale da
dosegnu. Uzdranost pred viestrukou ovih formi treba da odlikuje istori
ara kao i filozofa, a u Herderovoj koncepciji to je takoe i naunikovo pro-
ceduralno pravilo. Posmatran iz ugla samog procesa a ne van njega, kroz ge
nerike pretpostavke, istorijski svijet je izobilje jedinstvenih formi i stvarnih
cjelina, i nijedna od njih nije poput druge, ali zato svaka potvruje prisustvo
vodeeg principa u okviru cjeline.
Granica ove koncepcije istorije i te kako je primjetna. Lavdoj (Love-
joy) ukazuje na to da je Herderu nedostajao svaki princip koji bi mu omogu
io da objasni zbog ega, ako sve uvijek odgovara onome to priroda zahti
jeva, stvari uopte moraju da se mijenjaju (Eseji, 181). U nemogunosti da
poveze injenicu promjene sa injenicom trajanja na bilo koji teorijski ubje-
dljiv nain, Herder je bio primoran, pie Lavdoj, da izdigne i promjenu i
IZMEU METAFORE I IRONIJE 87

trajanje na nivo svete tajne, i razmotri ih kao pojave tajanstvene moi i uje
dinjene organske sile pred kojom je naizmjenino bio sveden na pobono
utanje ili irokogrude panegirike. U svojoj recenziji djela Ideen, Kant, taj
neumoljivi pronalaza metafizike, lakonski je podvukao nenauni karakter
Herderovih refleksija o prirodi i istoriji. Kant je smatrao da ideja o ujedinje
noj organskoj sili samokonstituisanoj u mnogostrukosti svih organskih
stvorenja i naknadnom reagovanju organa u skladu sa njihovim razlikama,
kako bi se dolo do to veeg broja rodova i vrsta", lei ,,u potpunosti van
polja empirijske prirodne nauke". Takva ideja" pripada iskljuivo spekula
tivnoj filozofiji", mislio je Kant, dokazujui da bi, ako je uopte i planirala
da bude primljena na jedno takvo mjesto, ona time unosi veliki nered u pri
hvaene koncepcije" (Kant, O istoriji, 58). elju da se sve povee sa svaim
nauka je odbila, kae Kant; i u duhovitom pasusu o Herderovom pokuaju
da izvede zakljuak o funkcijama dijelova tijela iz njihove opte strukture,
Kant je razgolitio metafiziki nasrtaj cjelokupnog Herderovog sistema:
Htjeti odrediti raspored glave, spoljanji, kad je rije o njenom obliku i
unutranji, kad je rije o mozgu, prije svega povezano sa tendencijom usprav
nog stava; tavie, htjeti utvrditi da tako jednostavna organizacija usmjerena
iskljuivo ovim ciljevima moe posjedovati sposobnost rasuivanja (hajka u
kojoj, dakle, uestvuje i zvijer) - otvoreno prevazilazi sav ljudski razum. Ra
suivanje, tako osmiljeno, klati se na najvioj preki fizioloke ljestvice i sa
mo to ne krene pravcem metafizikog okrilja [38-39],
Ono to je Kant prepoznao u Herderovom sistemu kao greku, bilo je
upravo ono to je ilo na ruku istoriarima i filozofima istorije koji su slije
dili Herdera. Prije svega, injenica da je Herderov sistem prije metafiziki
nego nauni bila je manje bitna od modusa shvatanja istorije koju je on pro
pagirao. Metafiziki aspekti sistema bili su rezultat uoptavanja ishodine
metafore* to ju je podupirao i odobravao poseban poloaj prije cinjenic o
postojanju, s jedne strane, i datog modusa prezentacije prirodnog i istorij
skog procesa, s druge. Spomenuti poloaj prije injenica koji je on naglaa
vao naroito je privlaio ljude koji su proivjeli period revolucije i ono to je
uslijedilo nakon nje, i koji su oduevljeno udjeli za nekim principom kojim
bi potvrdili adekvatnost njihove sopstvene proivljene realnosti nasuprot
ekstremnoj kritici te iste realnosti koja je dolazila od reakcionara, s jedne, i
radikala, s druge strane. Herderovo prihvatanje stava da svaka realnost u su
tini posjeduje svoje sopstveno pravilo artikulacije moglo se proiriti i na sa-
vremeno drutvo, kao i na prole drutvene slojeve, u duhu prihvatljivom i
konzervativnom i liberalnom spektru politike ideologije. Stav koji je poslu
io kao osnova istorizma usmjerenog ka prolosti bio je identian onome ko
ji je sluio za osnov realizma zavisnog od sadanjosti. Identina sveobu-
hvatnost zahvalnosti i razumijevanja" kojoj se Herder vraao u vezi sa sva

* root metaphor = ishodina metafora (oblast empirijske opservacije a istovremeno i taka


porijekla svjetske hipoteze) kovanica Stivena Pepera iz ve spomenute knjige World Hypotheses
(1966) - prim. prev.
88 METAISTORIJA

kim aspektom prirode i ranije istorije postao je duhovno raznolik kao to su


Hegel, Balzak, Tokvil i Ranke postali pioniri specifino realistike istorijske
samosvijesti. Najzad osloboen ekstremnih tvrdnji da je oblik naunog tu
maenja i da je podran kao stav, organicizam je stvorio itav skup
perspektiv u prolosti i sadanjosti koje su posebno dobrodole predstavni
cima utemeljenih klasa u drutvenom poretku, bez obzira na to da li su sami
sebe smatrali liberalnim ili konzervativnim.
Ocjenjujui Herderovu istoriju treba ukazati i na razliku izmeu per
spektive ili stajalita odakle je on odmjeravao istorijske inioce i sredstva, a
potom i glas kojim se obraao svojoj publici, formalne teorije organicizma
koju je nudio kao objanjenje zbivanja u istoriji, prie koju je pripovijedao o
istoriji, i strukture zapleta koja podupire ovu priu i ini je pripovijeu od
reene vrste. Utvrujui te razlike, zakljuujem da je Kant, iako je nesum
njivo u pravu sa izoptavanjem Herderovog organicizma kao metafizike te
orije, samo potkopao jedan od pet razliitih aspekata Herderovog cjelokup
nog sistema. Kao pripovijeda, Herder je dao model za nain prikazivanja
istorije koja se mogla odvojiti od svoje formalne teorijske osnove i o kojoj
se moglo suditi kroz sopstveni metodoloki protokol koji su podjednako pri-
hvatali i romantiari i realisti i istoristi, a ije bi prihvatanje uinilo istorijske
mislioce - bilo da su romantiari, realisti ili istoristi - predstavnicima jedin
stvenog skupa stavova.
Prije svega glas kojim je Herder predstavljao svoju koncepciju istorije
bio je glas svetenikog mistika usred boanske misterije, a ne proroka koji
opominje svoj narod zbog pada u grijeh, podsjeajui ga da se dri crkvenog
zakona. Herder je govorio vie u prilog a ne protiv klevetnika ovjenosti,
ali ne uopteno i samo zbog ovjeanstva; govorio je za, i u ime, svoje sa-
vremene publike, kojoj se direktno obraao, dijelei njihove stavove i vrijed
nosti. Druga stvar je perspektiva koju je Herder nudio kroz svoje materijale;
to je bilo stajalite ovjeka koji svojim dignitetom ne stoji ni iznad a ni ispod
njih. Isto tako, Herder nije mislio da su on i njegovo sopstveno doba samo
poremeena tvorevina neke plemenitije ere niti da predstavljaju nepotpunu
anticipaciju doba koje tek treba da uslijedi. Iako je njegov stav prema pro
losti bio stav kojim se slavi njena inherentna vrlina, on je proirio taj stav i
na sopstveno vrijeme, tako da se za vrlinu prolih vremena, ali i buduih, ta-
koe pretpostavlja da e biti sveprisutna i u njegovom vremenu. Tree, pria
koju pripovijeda je pria o zaecima i prolaznosti stvari u njihovom vremen
skom toku; to je pria organizovana oko motiva promjene i trajanja, sa tema
ma o generacijama, rastu i ispunjenju, iji su motivi i uvjerljivost zavisili od
prihvatljivosti analogije izmeu ljudskog ivota i biljnog ivota kao ishodi
ne metaforike identifikacije u sreditu samog rada. Upravo je odustajanje
od ove metafore priutilo Herderu specifino organicistiku filozofiju, sa
svom prateom strategijom tumaenja i kriterijumima istine, koju je Kant
kritikovao u svojoj recenziji kao nenaunu i metafiziku. I, konano, struk
tura zapleta ili podloga mita koja je Herderu dozvolila da povee teme i mo
tive svoje prie u shvatljivu pripovijest odreene vrste bila je struktura koja
IZMEU METAFORE I IRONIJE 89

je svoj arhetip imala u komediji, to jest u mitu o provienju. To je, pak, na


velo Herdera da primijeti kako, kad se ispravno shvate, svi dokazi o razdva
janju i sukobu prikazani u istorijskim zapisima sastavljaju dramu o boan
skom, ljudskom i prirodnom izmirenju one vrste koja defiluje dramom o is
kupljenju u Bibliji.
U Herderovom cjelokupnom sistemu se, zatim, mogu uvidjeti razlike u
nainima na koje on prilazi istorijskim podacima i pretvara ih u dokaze, s
jedne, i naina na koji ih objanjava i prikazuje, s druge strane. Njegov pri
stup podacima bio je pristup potovanja prema njihovoj raznovrsnosti i i
votnosti, to mu je omoguilo da od njih naini priu u kojoj su ta raznovr
snost i ivotnost istaknutiji od objanjenja. Raznovrsnost i ivotnost za njega
nisu bile sekundarne ve primame kategorije, a vrste zbivanja koje prikazuje
u prii o svjetskoj istoriji bile su namijenjene predstavljanju ove karakteristi
ke koju je takoe trebalo protumaiti. Ona je protumaena tako to su u dvo
struki poredak strategija smjetena tumaenja teorijskih i metafizikih ele
menata, sjedne strane, i poetskih i metaforikih elemenata, s druge. Tako, u
Herderovom djelu Ideen (Ideje) italac doivljava dvoslojnu ravan tog tuma
enja: metafiziku teoriju, sukobljenu sa formalnim filozofiranjem, a naroi
to sa kantovskom kritikom njegovog doba i metaforikim izjednaavanjem
doktrine o provienju sa ivotom bilja, to omoguuje redigovanje pripovje
dakog materijala u oblik tipine komedije.

O d Herdera do romantizma i idealizma


U karakterizaciji istoriografije osamnaestog vijeka razlikujem etiri
modaliteta istorijske konceptualizacije. Glavnu tradiciju racionalizma oka-
rakterisao sam kao metonimijsku i ironijsku u njihovim poimanjima istorij
skog procesa, pokazujui pri tom i kako je ovaj pristup istoriji opravdao su
tinski satiriki modus prezentacije, ije su se apsurdne implikacije savreno
podudarile sa skepticizmom u misli i relativizmom u etici, to je na kraju si
gurno dovelo do dosledno mehanicistikog poimanja svijeta. Nasuprot ovoj
tradiciji, ustanovio sam kao subdominantnu konvenciju istorijske misli, koja
je ustrajavala tokom itavog vijeka, od Lajbnica do Herdera - postojanje
metaforiko-sinegdohikog modusa istorijske konceptualizacije kojim se fa-
vorizuju organicistika ideja tumaenja i komini modus prezentacije, pra
en specifino optimistikim implikacijama, ali koji je istovremeno i sutin
ski vieznaan po svojim moralnim i politikim, odnosno ideolokim, impli
kacijama. Obje ove konvencije suprotstavljaju se konfesionalnoj" istorio-
grafiji prethodnog vijeka koja pretenduje na objektivnost i na hroniarski
modus prezentacije za koji bi bilo ispravno da se pridrava elemenata ivo-
pisnosti, konceptualizacije i sugestivnog tumaenja, to obuhvata i beletri-
stiku koncepciju istoriarevog zadatka koji je bio tako popularan kod histo
riens galants ili romanesques iz doba rokokoa. Po mom miljenju, potpun
preobraaj mehanicizma u ironiju, s jedne, i organicizma u duhovnu samo-
pouzdanost, s dmge strane, izazvao je izmu u istorijskoj svijesti toga doba
90 METAISTORIJA

ispoljenu kao prijetnja mitologizaciji, prijetnja na koju je Kant odmah upo


zorio, navodei da oblik istorijskog procesa, iz moralnih razloga, treba stva
rati na estetskim osnovama.
Ova tendencija ka mitologizaciji istorijske svijesti javila se radi odbra
ne individualnog protiv kolektiviteta u romantizmu, kao i radi odbrane ko
lektiviteta od individualnog u idealizmu. Oba ova pokreta predstavljala su
reakcije na moralnu ironiju u koju su Bel i Gibon odvukli racionalistiku
istoriografiju, zajedno sa ideolokom vieznanou u koju su sinegdohike
postavke Herderove organicistike misli njega odvele krajem 1790-ih.
Romantika istorijska misao moe se zamisliti kao pokuaj preispitiva
nja problema istorijskog saznanja u modusu metafore, kao i problema istorij
skog procesa kao volje pojedinanog, zamiljenog kao jedinog aktera uzro
ne efikasnosti u tom procesu. Idealizam se moe posmatrati u slinom svje
tlu jer takoe predstavlja pokuaj da se istorijsko saznanje i istorijski proces
osmisle u modusu metafore. Kako god bilo, u idealizmu je jedini inilac u
istorijskom procesu - um, ne u njegovoj individualnosti, ve u njegovoj ge
nerikoj sutini, poput svjetskog uma u kome se sva istorijska zbivanja vide
kao djelovanje udaljenih, prvobitnih i krajnjih duhovnih" uzroka.
GLAVA 2

HEGEL: POETIKA ISTORIJE I PRAVAC IZVAN IRONIJE


U vod
Hegelova misao o istoriji poela je u ironiji. On je istoriju sagledao kao
izvornu injenicu svijesti (u smislu paradoksa) i ljudske egzistencije (u smi
slu protivrjenosti) i zatim preao na razmatranje o tome ta metonimijski i
sinegdohiki modusi shvatanja mogu nainiti od takvog poimanja svijeta. U
tom procesu on je metonimijsko shvatanje otpremio do statusa polazita za
fizika nauna objanjenja svijeta, i dalje ga ograniavajui na tumaenje
onih zbivanja koja legitimno mogu biti opisana kao uzrono-posljedine
(mehanicistike) veze. On je zamislio da sinegdohika svijest posjeduje ve
u optu primenljivost u odnosu na podatke iz prirode i iz istorije - sve dok
se i fiziki i ljudski svijet mogu realno pojmiti kao hijerarhija vrsta, rodova i
klasa, ije su meusobne veze sugerisale mogunost sinhronizovane prezen
tacije stvarnosti, sagledane generalno. Tim prije, to je i sama po sebi ona
hijerarhijske prirode, iako je on negirao da ta hijerarhija moe biti osmilje
na tako da vremenski izie na vidjelo u fizikom svijetu. Ova pozicija bila je
saglasna sa naukom Hegelovog doba, koja nije dozvoljavala pripisivanje
sposobnosti za razvoj ni fizikoj ni organskoj prirodi. Uopte uzev, on se za
lagao za stalnost vrsta.
Hegel je stoga bio primoran da zakljui kako je formalna usklaenost
koju ovjek opaa u fizikim predmetima samo to i nita vie; drugim rijei
ma, ona je formalna i predstavlja ishod jedne razvojne veze izmeu njih za
koju ovjek misli da se ogleda samo u funkciji umnog napora da se shvati
kako je svijet sainjen od isto prostornih veza u skladu sa fenomenom vre
mena. Ovo znai da je Hegel, sve dok se drao doktrine prirodnog razvoja,
to inio samo kroz logika razmatranja. Um temeljno organizuje prirodni
svijet zamiljen kao hijerarhija najsveobuhvatnijih formi - od individualnog
i od vrsta, do rodova i klasa - u emu ga motivie pomisao o mogunosti po
stojanja klase nad klasama, to bi pak bio formalni aspekat cjelovitosti bia.
Meutim, ovjek nema osnova da optereti ovu hijerarhiju formi jednim raz
vojem od nieg ka viem, ili od vieg ka niem u vremenskom odnosu. Sva
ka ostvarena formalna usklaenost samo je logina pretpostavka one iznad
92 METAISTORIJA

nje, kao to je ona sama logina posljedica one ispod nje. Zato ipak ni jedna
nije stvarni prethodnik one druge jer se u prirodi same vrste ne mijenjaju niti
evoluiraju; jedino pojedinci to mogu initi, i oni se mijenjaju ili evoluiraju u
pravim linijama (kao kod gravitacionog pada), ili u ciklusima (kao u organ
skim procesima reprodukcije, raanja, rasta, odumiranja i smrti). Drugim ri
jeima, oni se razvijaju u granicama specifinih formi, a ne kroz sve posto
jee vrste.
Za Hegela, svaki stupanj oplodnje meu vrstama predstavlja degenera
ciju, iskvarenost vrste, prije nego poboljanje ili viu formu ivota. Priroda
je, dakle, postojala za ovjeka u modusu metonimije i sinegdohe, a ovjeko
va svijest je odgovorna za potpuno shvatanje njegovih modus postojanja
kada on primjenjuje uzrone pojmove da bi objasnio promjene u prirodi i ti
poloke sisteme koji karakteriu formalnu usklaenost sa nivoima integraci
je, ili rasprivanje koje priroda nudi percepciji voenoj razumom i estetskim
smislom. Meutim, sasvim je drugaije sa istorijom, za koju uzrona tuma
enja i tipoloke karakterizacije njenih podataka predstavljaju mogue mo
duse opaanja daleko primitivnijih nivo dogaaja koji su, pak, ako su obu
hvaeni sopstvenim shvatanjem, izloeni opasnosti od mehanicizma, sjedne,
i formalizma, s druge strane.
Hegel je ogranienja isto mehanicistikog pristupa istoriji smatrao oi
glednim, ne samo zato to je takav pristup neopozivo vodio zakljuku d a je
istorijska cjelokupnost potpuno odreena, ve i zato to se nijedna znaajnija
promjena u istoriji ne moe objasniti bez razmatranja oiglednog razvoja
ljudske kulture u tom kontekstu, paralelno sa preraspodjelom sastavnih ele
menata i njihovih razliitih kombinacija. Takav pogled uinio je veoma jalo
vu uslugu vidnom razvoju religiozne, umetnike, naune i filozofske svije
sti, a pogotovo evoluciji samog drutva. Ovaj pristup mogao je dovesti do
zakljuka da, u stvari, nije dolo ni do kakvog kvalitativnog napretka u o
vjeanstvu, niti ikakvog bitnog napretka u kulturi i drutvu, jo od vremena
divljatva pa do Hegelovog doba - to je zakljuak sm po sebi apsurdan.
Formalizam je predstavljao neto sasvim drugo. Nalazio je smisao u
istorijskom procesu na osnovu razlikovanja viih i niih vrsta ivota u pri
rodnom i istorijskom postojanju. Ali, otkad je prihvatio formalnu povezanost
u smislu u kome je ovo razlikovanje shvaeno kao sutinski bezvremeno,
formalizam nije vie imao nijedan princip po kome bi mogao objasniti svoj
razvoj od niih ka viim formama integracije i nijedan kriterijum pomou
koga bi bio u stanju procijeniti moralni znaaj razvoja uoenog u sferi istori-
je. Kao i mehanicistiki pristup istoriji, formalistiki pristup bio je prisiljen
da bira izmeu zakljuka da su se formalne povezanosti u istoriji nasumino
pojavljivale i nestajale, ili da su predstavljale vjena dogaanja istog skupa
formalnih povezanosti u neogranienom vremenu. Nijedan realni postepeni
razvoj nije mogao biti uoen ovakvim razmatranjem.
Na taj nain, formalizam i mehanicizam podjednako prisiljavaju na izbor
izmeu totalne nepovezanosti svih istorijskih proces (shvaene kao ista slu
ajnost) i njihove totalne povezanosti (u smislu njihovo preciznog odreivanja).
HEGEL 93

Meutim, formalizam je bio opasniji od mehanicizma u Hegelovoj per


spektivi poto je duhovna atmosfera tog vremena znaila privrenost njenim
modusima primene u odreenom vidu poimanja totalne povezanosti ili pove
zanosti dva dominantna kulturna pokreta tog doba, romantizma i subjektiv
nog idealizma, koje je Hegel inae prezirao.
U uvodu u svojoj Filozofiji istorije Hegel je istakao jedan tip rasuivanja
koji se slui jedino formalistikim procedurama u nie navedenom smislu:
...Razvijen je proces rasuivanja u vezi sa pravilnom postavkom da se genij,
talenat, moralne vrline i osjeanja, kao i pobonost, mogu pronai u svakoj zo
ni, ispod svih politikih ustrojstava i uslov, u potvrdu ega primjera ima u iz
obilju [65],
Ovo je ona vrsta poimanja iz koje je Herder razvio svoje organicistike za
kljuke o prirodi istorijskog procesa. Hegel, meutim, nastavlja primjedbom:
Ako u ovoj postavci, pratea razlikovanja budu odbaena kao nevana
ili nebitna, razmiljanje se oigledno ograniava na apstraktne kategorije, za
postavljajui predmet (njegove specifine osobine) koji je u pitanju i koji zasi
gurno ne potpada ni pod jedan princip koji takve kategorije priznaju [65-66].
A potom je ukazao
...da intelektualna pozicija koja usvaja takve isto formalne poglede na svijet
predstavlja iroko polje za ingeniozna pitanja, uena gledita i otroumna po-
reenja [66],
Meutim, po njemu su takve refleksije briljantne11jedino
...u srazmjeri sa neodreenou subjekta na koji se pozivaju, pa su zato podlo
ne novim i raznovrsnim formama u obrnutim proporcijama prema bitnosti za
kljuaka koji se mogu izvui iz njih, i pouzdanosti i racionalnosti njihovih
spornih pitanja [ibici.].
Po tom osnovu, insistirao je Hegel, nije moglo biti sigurnosti oko pita
nja da li je ovjeanstvo uznapredovalo tokom vremena kreui se iz jedne
forme civilizacije u drugu. tavie, takav formalizam postaje rtva moralnog
relativizma kome je on, inae, epistemoloki blizak.
Slian je i u odnosu na onu drugu vrstu formalizma koja podstie ro
mantiara i koja pojedinca posmatra u njegovoj vrstini u jedinstvu, kao for
malnu povezanost umjesto kao vrstu, rod i klasu kojoj taj pojedinac pripada.
Hegel je takoe ukazao na sutinski amoralne implikacije ovog pogleda na
svijet. To neto tek je formalno, sve dok ne cilja ni na ta vie osim na ana
lizu teme, kakva god ona bila, kroz njene sastavne dijelove, kao i na njeno
shvatanje njihovih logikih definicija i formi11 (68). Otuda kod onih (roman-
tikih) filozofa koji tvrde da nalaze genij, poeziju, pa ak i filozofiju11 svu
da, i u jednakom izobilju (ili u ravnomjernom nedostatku), postoji propust u
razlikovanju formi i sadrine, kao i u identifikaciji ovog potonjeg kao jedin
stvenog partikulariteta i kao neprocjenjivog dokaza o ravnomjernoj raireno
sti u svijetu (67). Istina je, kazao je Hegel, da pronalazimo meu svim
94 METAISTORIJA

svjetskim istorijskim ljudima, poeziju, likovnu umjetnost, nauku, ak i filo


zofiju"; meutim, pri tom je insistirao na tome da
...ne samo to, uopte uzev, postoji raznolikost u stilu i smjeru, ve, to je jo
vanije, i u temi; i to je raznolikost najhitnije vrste, jer utie na racionalnost te
teme [69].
Sasvim je beskorisno", prema tome, da pretenciozna estetska kritika
zahtijeva da na fini uitak ne treba da stvori pravilo o temi - i o znaajnim
dijelovima njene sadrine - i podri stav da je bitna upravo ljepota forme
kao takve, volebnost njene arolikosti, i tome slino, emu inae tei lijepa
umjetnost, a to mora biti razmatrano i doivljavano kroz liberalan ukus i
kultivisan um (ibid.). Zdrav intelekt ne moe, mislio je Hegel, da tolerie
takve apstrakcije", zato to ne postoji samo klasina forma, ve i klasini
poredak tematike-, i u umjetnikom radu, forma i tema su takoe blisko po
vezane pa ova prva jedino moe biti klasina do granice do koie ie i potonia
to isto (70).
Sve ovo dovodi do osude onoga to se sada naziva komparativni me-
tod istorijske analize, to je u stvari forma koju metaforika svijest prima
kada se teorijski projektuje u metod. Hegelove primjedbe na raun metafo-
rikog modusa predstavljanja istorije bile su daleko otrovnije nego njegove
zamjerke metonimijskom modusu, zato to su posljedice formalistikih tu
maenja na osnovu ovog modusa i epska struktura zapleta koje koristi za ka-
rakterizaciju pric moralno pogibeljnije. Mehanicistike teorije tumaenja i
emplotment zasnovan na apsurdu, bar ne zahtevaju prikazivanje beznaajnih
proces koji se razjanjavaju kroz ono praznoslovlje koje obino skree pa
nju svojim razglabanjima o ljepoti" svega. One mogu posluiti ak i kao
osnova za izvjesnu vrstu tragikog poimanja svijeta - vrstu tragedije koju su
stvarali Grci, u kojoj se sudbina shvata kao slijepa sudba" - koja, zauzvrat,
moe sluiti i kao polazite za stoiko rjeenje. Pa ipak, na kraju, mehanici
zam i vrsta tragedije apsurda, zamiljeni kao princip umjetnikih prezentaci
ja, mogu, kao to se radilo u staroj Grkoj, unaprijediti epikurejski i stoiki
moralni odgovor. Ukoliko ne postoji neki princip na osnovu kojeg se itava
predstava ljudske sluajnosti i determinacije, slobode i uzdravanja, moe
preobraziti u dramu, sa specifino racionalnim i u isto vrijeme moralnim
znaenjem, u ijoj je ironijskoj svijesti misao Hegelovog doba poela da se
razvija - ta ideja morala bi se okonati u oajanju - ili u nekoj vrsti egoisti-
kog ugaanja sopstvenim hirovima koje bi dovelo do kraja same civilizacije.

Jezik, um jetnost i istorijska svijest


esto se pominje da se Hegel bavio istorijskim pisanjem i itavim pro
blemom istoriografije (umjesto istorijom filozofije) mnogo izraajnije u svo
joj Enciklopediji i Predavanjima o estetici nego u Predavanjima o filozofiji
istorije. Nauka" istorije koju je inae nameravao da oformi u Filozofiji isto
rije bila je, po Hegelovoj koncepciji, proizvod /?as/-istorijske svijesti o fiilo-
HEGEL 95

zofskoj refleksiji u radovima ,,reflektivnih istoriara. U Estetici je, meu


tim, Hegel razradio svoju teoriju o samom istorijskom pisanju kao jednu
granu verbalnih umjetnosti koja zato pripada imperativima estetske svijesti.
Stoga je korisno razmotriti ta je Hegel imao da kae o istorijskom pisanju i
istorijskoj svijesti u ovom kontekstu, kao nekoj vrsti razjanjavanja specifi
ne sadrine svoje teorije istorijskog rada.
U treem dijelu svojih Predavanja o estetici, Hegel obrauje umjetnosti
rijei. Poeo je optom karakterizacijom poetskog izraza i nastavio da utvr
uje razlike izmeu poezije i proze. Poezija je, kako kae,
...starija od umetniki usavrenog proznog govora. Ona je iskonsko predsta
vljanje istine, to jest znanje koje [1] jo ne odvaja ono to je opte od svoje i
ve egzistencije u onome to je posebno, koje [2], naime, zakon i pojavu, cilj i
sredstvo jo ne suprotstavlja jedno drugome [3] kako bi ih zatim putem razmi
ljanja ponovo dovela u vezu; [4] ona jedno od njih shvata samo u drugome i
pomou drugoga [IV, 22 (njemako izd., 240); kurziv dodat].*
Ovakva karakterizacija poezije kao oblika saznanja je u potpunosti ista
kao Vikova; drugim rijeima njome se poezija zamilja kao metaforiko p o i
manje svijeta, koje u samom sebi sadri potencijal za stvaranje ostalih
modus tropoloke redukcije i rasta, metonimije, sinegdohe i ironije. U tom
smislu Hegel kae: Karakter ovog modusa poimanja, ponovnog opremanja
i izraavanja injenica isto je teorijski [rein theoretisch]. Pravi predmeti po
ezije nisu toliko same injenice i njihove kontemplativne postavke, koliko
slike [Bilden\ i govor [Rederi\ (ibid. [241]). U poeziji, nadalje, ono to je is
kazano prosto je korieno radi sticanja predstave o idealu verbalnog samo-
izraavanja. On je kao primjer poetizacije injenice uzeo dvostih koji je
Herodot zabiljeio, i u kome Grci odaju poast izginulima u Termopilskoj
bici - istorijskom dogaaju. Taj natpis glasi:
Hiljade junaka etir, sa puna miliona tri
Vodahu borbu ovde na ovom istom mestu.
[Herodot, Istorija, tom II, knj. VII, pogl. 228, str. 218]**
Hegel je istakao d a je sadrina ovog dvostiha prosta injenica da se e
tiri hiljade Peloponeana sukobilo sa tri miliona neprijatelja u odreeno vri
jeme i na odreenom mjestu. Primami znaaj tog dvostiha, meutim, jeste
,,kompozicija natpisa koji komunicira sa savremenim ivotom i buduim
naratajima putem istorijske injenice, i stoji striktno samo zbog te namjene
{Estetika, 23 [241]). Modus izraavanja jeste ,,poetski, rekao je Hegel, zato
to natpis samome sebi svjedoi o junakom djelu [poiein, 7toisTv], koje,
pak, otkriva sadrinu u svojoj jednostavnosti i istovremeno iskazuje tu sadr-
inu sa izriitim ciljem . Jezik u kome je ta ideja ovaploena toliko je va
an" d a je uinjen pokuaj da se ona namjerno razlikuje od standardnog go-
vora, pa stoga imamo dvostih umjesto jedne reenice (ibid.). Sadrina re

* Citate iz Predavanja o estetici preveo Nikola Popovi. - Prim. prev.


Preveo: Milan Arseni. - Prim. prev.
96 METAISTORIJA

enice je, zatim, data da bude ivopisnija i da jo neposrednije zrai nego to


bi bila d a je izraena jednostavnim proznim prikazom kakvog zbivanja u od
reeno vrijeme i na odreenom mjestu. Prozni" iskaz iste injenice ostavio
bi sadrinu nepromijenjenom, ali se zato ne bi predstavio kao to najue je
dinstvo sadrine i forme prepoznato kao specifian poetski iskaz.
Prozni govor, dokazuje Hegel, pretpostavlja prozni" modus ivota, za
koji se smatra da se razvio posle one faze ljudske svijesti u kojoj je govor
bio poetski bez [svjesne] namjere" da bude takav (ibid.). Prozni jezik pret
postavlja razvoj postmetaforike svijesti, one koja se generalno bavi ogra
nienim stanjima i objektivnim svijetom, to jest ogranienim kategorijama
nauke ili razumijevanja" (24 [242]). Svijet u kome se razvio prozni iskaz
mora se smatrati svijetom u kome je iskustvo usitnjeno i lieno svoje ideal-
nosti i iz kojeg su proizili sve njegovo bogatstvo i sva ivotnost. Protiv ova
kve prijetnje usitnjenosti i uzrone odreenosti, svijest je izgradila trei na
in poimanja svijeta - spekulativnu misao", koja te kategorije sjedinjuje u
slobodnoj ukupnosti" (25 [243]). Prema tome, projekti sinegdohe - u svom
svojstvu antiteze svijetu osmiljenom u metonimijskom smislu - jesu novi
svijet", ali zato to taj novi svijet postoji samo u svijesti a ne u stvarnosti (ili
se, u najmanju ruku, ne osjea da tamo postoji). Problem svijesti je stoga da
taj novi svijet dovede u vezu sa svijetom realnih stvari. Pjesnikov zadatak,
zakljuio je Hegel, jeste da izmiri svijet koji postoji u misli sa svijetom sai
njenim od realnih stvari, tako to e predoiti univerzalno u terminima po
sebnog, a apstrakcije u terminima stvarnog.
Poetski izraz, stoga, traga za ponovnim uspostavljanjem svijesti u nje
noj inherentoj idealnosti u proznom svijetu. U ranija vremena, kada razliko
vanje izmeu poezije i proze nije bilo tako izraeno kao posle razvoja nauke
i filozofije, pjesnik je imao daleko laki zadatak; drugim rijeima, jednostav
no je trebalo da pronikne u sve to je znaajno i oigledno u oblicima stan
dardne svijesti". Meutim, u razvijenijim civilizacijama, u kojima je proza
ve uvukla u svoj nain shvatanja cjelokupnu sadrinu duha, pa je svemu i
svaemu utisnula peat tog svog shvatanja, poezija se mora angaovati oko
potpunog pretapanja i preoblikovanja te sadrine" (26 [244]). Ovo znai da
ona ne mora samo da se
...oslobodi onih okova kojima je obino opaanje vezuje za ono to je ravno
duno i sluajno, i da posmatranje one povezanosti stvari zasnovane na razu
mu uzdigne na stupanj uma ili da spekulativno miljenje ponovo izrazi u fan
taziji, takorei u samome duhu, ve isto tako mora zbog svega toga da preo
brazi uobiajeni nain izraavanja prozne svesti u poetski nain izraavanja,
pa da i pored sve reenosti koju takva jedna suprotnost nuno izaziva ipak u
potpunosti sauva izgled one spontanosti i iskonske slobode koje su svakoj
umetnosti neophodno potrebne [ibid. (244-45)].
I, ukazavi na sadrinu i formu poetske svijesti, Hegel je produio da
istorizuje" samu poetsku svijest, smjetajui njene periode briljantnosti i
onemoalosti u opti okvir istorije svijesti objanjene u Fenomenologiji du
ha, Osnovnim crtama filozofije prava i Filozofiji istorije.
HEGEL 97

Poezija je, tako, roena prilikom odvajanja svijesti od samog njenog


predmeta i potrebe (i pokuaja) da se jo jednom doe do jedinstva sa njima.
Ova sutinska razlika stvara dvije glavne vrste poezije: klasinu i romanti
arsku, ime se naglaavaju opte i posebno, kao i objektivni i subjektivni
izraz. Zauzvrat, tenzija izmeu ove dvije vrste poezije ostvaruje tri osnovna
tipa poetske kompozicije: epski, lirski i dramski, gdje prva dva predstavljaju
spoljanjost i unutranjost kao nuno stabilne perspektive svijetu, s tim to
posljednji tip predstavlja napor poetske imaginacije da predvidi pokret po
mou kojeg e ova tenzija biti razrijeena da bi se postiglo jedinstvo subjek
ta i objekta.
Hegel je kazao da nam ep doputa obimnije slikanje spoljanjih stvari
kao i due zadravanje kod epizodnih dogaaja i podvig, usled ega jedin
stvo celine pored poveane samostalnosti njenih dijelova ne izgleda tako kor
jenito." Lirika, vodei rauna o svojim razliitim rodovima, prihvata tako
isto najraznovrsnije naine predstavljanja, tako da as pripoveda as izraa
va samo oseanja i razmiljanja, a as se opet pri nekom vie-manje mirnom
razvoju pridrava izvesnog jedinstva u kome su delovi tenje povezani, dok
opet u neobuzdanoj strasti moe da luta tamo-amo, s predstave na predstavu,
sa oseanja na oseanje, prividno ne vodei rauna ni o kakvom jedinstvu".
Za razliku od epa i lirike, drama zahtijeva izvjesnu strou saetost" spolja-
nje realnosti, iako u specifinom izvoenju moe usvojiti klasinu ili ro
mantiarsku perspektivu kao svoj konstitutivni princip (37 [256-57]).
Hegelova rasprava o poeziji poela je temom o govoru kao instrumentu
ovjekovog posredovanja izmeu sopstvene svijesti i svijeta koji naseljava;
rasprava je potom produila do teme razlikovanja razliitih modus u kojima
svijet moe biti spoznat, a odatle do razlike izmeu poezije i proze, izmeu
klasinih i romantiarskih formi oba ova anra. Okonala se potom raspra
vom o drami kao umjetnikoj formi u kojoj je zamiljen modalitet pokreta
kojim je zacijeljeno ovo raslojeno stanje. Od velikog je znaaja to je, im je
to zavrio, Hegel odmah zapoeo raspravu o istoriji kao proznoj formi, po
svojoj neposrednosti najblioj poeziji u optem smislu, a naroito drami. U
stvari, Hegel nije samo istorizovao" poeziju i dramu, on je poetizovao i
dramatizovao samu istoriju.

Istorija, p o ezija i retorika


Hegelova formalna rasprava o istorijskom pisanju kao umjetnikoj for
mi smjetena je izmeu njegovih rasprava o poeziji i o govomitvu. Ovakav
razmetaj ovih formi - jedne preokupirane izrazom imaginacije u zbilji, a
druge pragmatinim korienjem lingvistikih alatki - sugerie njihovu sli
nost sa dramom, koja je (kako je gore navedeno) oblik posredovanja dobij en
u umjetnosti izmeu epskih i lirskih senzibiliteta. Istorija je prozna prezenta
cija dijalektike razmjene izmeu spoljanosti i unutranjosti na nain na ko
ji je proivljena ta razmjena, na apsolutno isti nain na koji je drama njena
poetska prezentacija, onako kako je zamiljena. Hegel, u stvari, tako ostavlja
98 METAISTORIJA

veoma malo sumnje da su, prema njegovom miljenju, formalni aspekti isto-
rijske i dramatske prezentacije potpuno isti.
Sto se tie istorije, kae on, ne moe biti sumnje da u njoj nailazimo
na brojne prilike za jedinstveni aspekt izrazito umjetnike aktivnosti" za
...razvoj ljudskog ivota u okviru religije i drave, i opis dogaaja i udesa iz
ivota onih najistaknutijih linosti i naroda koji su u tim oblastima aktivni i
koji u njima ostvaruju velike ciljeve ili doivljuju propast svojih poduhvata:
taj predmet i ta sadrina istoriografije mogu biti vani kao takvi i valjani i in
teresantni, te ma kako da se istoriar mora truditi da ono to se u stvari dogo
dilo pomno reprodukuje, ipak o toj raznovrsnoj sadrini dogaaja i karaktera
mora da naini sebi predstavu i da je sa stanovita duha preradi i prikae tako
da o njoj i drugi mogu stvoriti sebi predstavu [38 (257)].
Ovo, iznad svega, znai da se istoriar ne moe zadovoljiti golom po
rukom o jednoj karakteristinoj injenici", ve da mora strijemiti da zdrui
ovaj materijal u usklaenu cjelinu; on mora osmisliti i prigrliti posebna obi
ljeja, pojave i postupke u jednom jedinstvenom konceptu" (ibid.). Zdrui
vanje takvih sadrina sa formom prezentacije u kojoj su one podesno priku
pljene, dozvolie istoriaru da oformi naraciju iju e razradu nositi tenzija
izmeu dvije realne manifestacije konkretnog ljudskog ivota. Ove manife
stacije mogu biti i posebne i opte.
Velika istorijska naracija one vrste koju su proizveli Herodot, Tukidid,
Ksenofont, Tacit ,,i nekolicina drugih" - zamilja istu sliku nacionalne pri
padnosti, vremensku epohu, spoljanje stanje i duhovnu veliinu ili slabost
pojedinaca ukljuenih u taj ivot, kao i karakterizaciju svega toga"; u isto
vrijeme, ona od takvih realnih entiteta zahtijeva asocijativnu vezu" u kojoj
se razni dijelovi slike" pretvaraju u shvatljivu cjelinu idealnog istorijskog
znaenja" (ibid. [258]). Ovo podrazumijeva da istorijska analiza nastavlja
kako metonimijskim tako i sinegdohikim putem, istovremeno ralanjujui
temu na realne manifestacije uzronih sila za koje se mora pretpostaviti da
su posljedice i da idu u pravcu povezanosti koja te entitete vezuje u hijerar
hiju progresivno produhovljenih cjelina. Pa ipak, istoriar ne moe da pro
dui, kako sa slobodom" kojom se moe zadovoljiti pravi pjesnik, tako ni
sa svrsishodnou jednog oratora. Ovaj prvi je slobodan da izmilja injeni
ce" onako kako misli da treba, a potonji da se selektivno slui svojim inje
nicama u svrhu diskursa koji sastavlja. Istorija stoji negdje izmeu poezije i
govomitva, iako je njena forma poetina, a njena sadrina prozna. Hegel to
ovako obrazlae: Nije jedino bitan nain na koji je istorija pisana, nego je
bitna i priroda njene sadrine koja je ini prozom" (39 [258]).
Istorija se bavi prozom ivota", materijalima sainjenim naroito od
zajednikog ivota" (Gemeinwesen), bez obzira na to da li se posmatra kroz
opta religiozna uvjerenja ili dravni poredak sa njegovim zakonima, institu
cijama i instrumentima za nametanje privrenosti vrijednostima opteg do
bra (ibid.). Iz takvog zajednikog ivota, kako Hegel kae, stvaraju se one
sile koje vode ili do ouvanja ili do promjene", i zbog kojih moramo pret
postaviti postojanje pojedinaca spremnih za oba ova zadatka. Ukratko, isto-
HEGEL 99

rij ski proces je prevashodno proizvod sukoba u kontekstu zajednikog stila


ivljenja i itavog skupa takvih zajednikih stilova ivljenja, sukoba izmeu
dostignutih formi sa silom koja nastoji da ih preobrazi, ili sa postojeom mo
i odreenog pojedinca koji joj se protivi u skladu sa sopstvenim osjeanjem
za samostalnost i slobodu. Ovdje se, drugim rijeima, sreemo sa klasinom
situacijom iz klasine tragedije kao i iz klasine komedije.
Drutveni ivot ovjeka nije samo ivotni ep koji, i pored itave svoje
dinamike, boje i nasilja, preteno ostaje ono to je uvijek i bio. Veliki poje
dinci iskrsavaju u prvi plan, nasuprot zajednikom ivotu kroz koji na isti
nain prolaze obini ljudi; oni pretvaraju ovu epsku situaciju u tragian su
kob u kome ne trijumfiije ni ista ljepota ni puka snaga, ali u kome dva su
protstavljena prava, dva podjednako opravdana moralna principa, postaju
ukljeteni u borbi kako bi odredili kakav oblik ljudskog ivota u specifinoj
drutvenoj inkarnaciji moe biti. Ba zbog toga, Hegel je zamislio tri osnov
ne kategorije glumaca u istorijskoj drami: velike, male i loe (heroje, obine
ljude i zloince).
Ove linosti su velike i izvanredne ako se pokae da po svojoj individual
nosti odgovaraju onom zajednikom cilju koji ima osnov u unutranjoj sadrini
postojeih prilika; male su i neznatne ako se pokae da sprovoenju tog cilja ni
su dorasle; ako se pak one, umesto da se bore za ostvarenje optih ciljeva svoga
vremena, posveuju samo svojim sluajnim individualnim interesima koji sa za
jednicom nemaju nikakve veze, onda su one rave i tetne [40 (259)].
U ovom katalogu tipova istorijskih" linosti nalazi se rekapitulacija
kategorija u obliku analize same poezije, ali u modusu metonimije, to jest
uzrone djelotvornosti. Ali, kako Hegel ukazuje u Osnovnim crtama filozofi
j e prava, istorijsko polje ne treba da bude zamiljeno samo kao polje brutal
ne sile. Naime, tamo gdje takva sila dominira, gdje ona nije u sukobu sa
mnogo irim principom - drugim rijeima, sa zajednikim ivotom41 u gru
pi - ne postoji pravi istorijski sukob i, sljedstveno tome, nikakav karakteri
stian istorijski dogaaj". Hegel je ovo razjasnio u pasusu koji se nastavlja
na prethodno navedeni. Tamo gdje bilo koje od tri pomenuta stanja prelazi u
generalno stanje, gdje imamo tiraniju jednog ovjeka, tiraniju obiaja (to je
u stvari tiranija obinog ovjeka), ili tiraniju haosa, vie ne posjedujemo
istinsku [istorijsku] sadrinu niti stanje svijeta koje smo ustanovili u prvom
dijelu naeg istraivanja kao sutinski vanu za umjetnost poezije", to je
inae stanje specifino ljudske kreativnosti (ibid.), zato to
...i kod velikih linosti, naime, onaj sutinski cilj kome se one posveuju jeste
vie ili manje dat, propisan, nametnut; i utoliko ne dolazi do onog jedinstva u
kome ono to je opte i to je celokupni individualitet treba da su potpuno iden
tini, predstavljajui samo cilj za sebe, to jest neku zatvorenu celinu. Jer ak i da
su te linosti same postavile taj cilj, predmet istorije ipak nije individualna slo
boda njihovog duha i karaktera, to jest posebni individualni ivi lik, ve njen
predmet ini ostvareni cilj, njegovo dejstvo na zateenu stvarnost koja predsta
vlja neto za sebe, neto to je kao takvo nezavisno od pojedinaca [ibid].
100 MET AISTORIJA

tavie, dodaje Hegel, u istoriji nalazimo mnogo veu raznovrsnost,


mnogo vie sluajnosti, vie subjektivnosti prikazanih izrazima strasti, linih
miljenja i sudbine, to u ovom proznom modusu ivota govore o daleko
vie krajnosti i varijacija no to to ine uda poezije, koja uprkos irokoj ra
znovrsnosti moraju ostati nepromjenljiva onome ko je valjano i opravdano
na svim mjestima i u svakom vremenu" (ibid. [259-60]).
Konano, istorija ima veze sa projektima i ciljevima koje izvode i posti
u pojedinci i grupe, a to iziskuje neveseli posao potrage za sredstvima koja
odgovaraju tom zadatku, prije svega proznom, prevashodno zbog koristi od
takve aktivnosti, s tim to dokazi u toj sferi moraju biti vidljivi u istoriare-
vom prikazu. Ova panja prema detaljima praktinih aktivnosti, svakako po
ugledu na izuavanja istorijskih svjedoanstava uopte, osobena je za istori-
ara u poetskom ili spekulativnom tonalitetu, i ini da je njegov rad daleko
vie prozan nego rad nekog pjesnika ili filozofa.
Sljedstveno tome, a prema Hegelovom miljenju, istoriar nema pravo
da brie prozne karakteristike onoga to stvara niti da ih pretvara u neto
drugo, poetinije-, njegova naracija prinuena je da prigrli ono to stvarno
lei pred njim, i u obliku u kome on to zatekne i pri tom bez ikakvog poja
avanja [ohne umzudeuten] ili ak i najmanje poetske transformacije" (41
[260]). Koliko god njegova misao mogla pogrijeiti pri saznavanju ideal
nog znaenja oblika bezbrojnih dogaaja koje opaa, njemu nije dozvolje
no da odstupi od tih uoenih stanja, likova i zbivanja, inae sasvim spored
nim u odnosu na njegovu svrhu" - iako, recimo, moe iz svog prikaza od
straniti ono to je samo ista pretpostavka bez iole ozbiljnog znaaja"
(ibid.). Istoriar, sve u svemu, moe dozvoliti da se ta zbivanja odraze u
cjelokupnoj njihovoj objektivnoj sluajnosti, zavisnosti i tajanstvenoj hiro
vitosti" (ibid.). To znai da se istoriareva imaginacija mora kretati isto
vremeno u dva smjera: kritikom, na nain koji bi mu dozvolio da odlui
ta se moe odstraniti iz datog svjedoanstva (premda ne moe izmiljati ni
dodavati nautrb optepoznatih injenica); i poetskom, to bi mu dopustilo
da opie, u nesmanjenoj ivotnosti i individualnosti, mjeavinu zbivanja
kao da su se doista tako odigrala pred itaoevim oima. U svojoj kritikoj
funkciji, istorijska svijest jeste djelotvorna samo kao sredstvo iskljuiva
nja. U svojoj sintetikoj funkciji, ona djeluje jedino u vidu sposobnosti da
obuhvati ono to je potrebno obuhvatiti. Jer, ak i ako istoriar moe doda
ti svojim svjedoanstvima sopstvene refleksije kao filozof, pokuavajui
na taj nain da dokui apsolutne osnove takvih zbivanja... on e u svakom
sluaju naii na prepreku u vidu zvanine potvrde zbivanja kad je re o i
njenici od najvee vanosti, to nije sluaj sa poezijom koja na to ima is
kljuivo pravo kao poezija" (42). Istoriar ne mora da zapadne u metaisto-
riju, iako moe spekulativno da spozna osnove po kojima je metaistorijska
sintetika vizija mogua jer:
...jedino poeziji pripada sloboda da nesmetano raspolae datim materijalom
kako bi uinila da on i po spoljanjosti bude u skladu sa unutranjom istinom
\ibid\.
HEGEL 101

S ovim na umu, i govomitvo ima veu slobodu od istorije, zato to, s


obzirom na to da je oratorska vjetina razvijena kao sredstvo postizanja
praktinih ciljeva, kao to je pjesnikova nastala za postizanje idealnih, orato
ru je dozvoljeno da se slui istorijskim injenicama kao eljama, selektivno i
u odgovor cilju koji je zamislio (43).
Prema tome, Hegel se ponovo poziva na razlikovanje, pomenuto na po
etku njegovog uvoda u Filozofiju istorije, izmeu izvornog" i reflektiv-
nog (onog do ega se dolo refleksijom), na razlikovanje po osnovu sutin
ski poetske prirode prvoga i preteno prozne prirode potonjega, a u okviru
reflektivne istoriografije, po osnovu razlikovanja izmeu univerzalnih, prag
matikih i kritikih tipova. Univerzalna ili opta istorija je, kao to je on za
pazio, najpoetinija jer za svoju temu uzima itav poznati istorijski svijet,
oblikujui ga kao odgovor na uoene idealne forme, posredstvom metafore,
u usklaenu poetsku cjelinu. Pragmatika istoriografija, napisana pod impul
som da slui nekom praktinom cilju, uzdie se iznad univerzalne raznovr
snosti, kreui se od poetskog do oratorskog modusa prihvatanja svog zadat
ka, od vizije idealnosti cjeline do svjesnosti o nivou do koga se vizija cjeline
moe primjeniti. Brojnost takvih suprotstavljenih vizija istorijskog procesa
podstie kritiko" razmiljanje o samom istorijskom pisanju, to zauzvrat
omoguuje uspon u svijesti eventualne idealnosti cjeline kroz misaoni pro
ces u modusu sinegdohe. Ovo je otvorilo put Hegelovoj istoriji filozofije,
koja je trebalo da razjasni postavke i oblike naina razmiljanja putem kojih
istoriarevi sutinski poetski uvidi mogu biti zdrueni u svijesti i pretvoreni
u kominu viziju cjelokupnog procesa. Meutim, ovo je zadatak filozofa
istorije, a ne pukog istoriara. Kao i Tukidid, istoriar moe ostati blizak po
etskom modusu poimanja, blizak metaforikoj identifikaciji sa svojom te
mom, ali u isto vrijeme mora biti vie samokritian, vie svjestan naina
shvatanja korienih u preobraaju poetskog uvida u sadrinu daleko racio
nalnijeg saznanja.

M ogue strukture zapleta


Ovo me dovodi do Hegelove teorije o istorijskom emplotmentu. Kad god
se okrenem ovoj temi, krenem od razmatranja istorije kao objekta izvjesne sa-
drine i forme koji istoriar treba da percipira i preobrazi u naraciju, pri emu
mogua forma, sa napisanom naracijom, postaje sadrina, objekat refleksije
na osnovu koga se istina o optoj istoriji moe dokazati na racionalnim osno
vama. Ovo, pak, postavlja problem sadrine te istine i forme koju njena afir
macija zahtijeva. Hegelovo rjeenje ovog problema moe se formulisati na
sljedei nain. Istine koje prednjae u istorijskim naracijama najuzvienije vr
ste jesu istine o tragediji. Te istine, meutim, samo su poetski prisutne na tom
mjestu kao oblici istorijske prezentacije, ija sadrina obuhvata stvarne ivot
ne drame koje proivljavaju pojedinci u odreeno vrijeme i na odreenim
mjestima. Stoga, to iziskuje filozofsku refleksiju kako bi se izluila istina sa
drana u formi u kojoj su predstavljena istorijska svjedoanstva. I kao to isto
riar umjetnosti za predmet svog izuavanja uzima razliite forme umjetnikih
102 METAISTORIJA

djela izloenih i sagledanih u svjetskoj istoriji, tako i filozof istorije za svoje


predmete uzima razliite forme onih istorija koje su napisali istoriari u toku
same istorije. On sagledava ove istorije kao formalne sisteme koji mogu prui
ti svjedoanstvo o ivotu u bilo kojem od etiri modusa: epu, komediji, trage
diji i satiri, ili u bilo kakvoj njihovoj kombinaciji.
Meutim, ep nije podesna forma istoriografije, sudei bar prema Hege-
lu, poto se njime ne pretpostavlja neka znaajnija promjena. Isto se moe
rei za satiru koja, iako priznaje promjenu, ne zamilja bitan nain na osno
vu koga se predviene izmjene mogu ocijeniti. Za ep je, dakle, sve promje
na, zamiljena u odnosu na osnovno poimanje bitne nepromjenljivosti. Za
satiru, sva je nepromjenljivost zamiljena u svjetlu percepcije znaajne iz
mjene. (Vid. Hegelove primjedbe o Volterovoj Anrijadi, 131-32.) To se i
dogaa u mjeavini anrova (modeme) romantiarske tragikomedije, koja
nastoji da posreduje izmeu kominih i tragikih vizija svijeta, ali to ini sa
mo frma'no 7 tako to predstavlja svijet u okvim same akcije protagonista
razliitih optih nazora, nikada ih ne objedinjujui niti izjednaujui, nego
ostavljajui svijet razdvojen i u poloaju u kojem ga je prvobitno i zatekla,
bez ikakvog uzvienijeg principa jedinstva koji bi svijest mogla preobratiti u
predmet razmiljanja u cilju podsticanja punog razumijevanja svijeta, tako
rascjepkanog u svojoj unutranjosti. Dakle, samo su komedija i tragedija
ostale kao prigodni modusi emplotmenta istorijskih procesa, a glavni pro
blem je rijeiti njihove meusobne veze kao razliite faze samosvjesne re
fleksije na relaciji svijesti prema svijetu.
Hegel je smatrao da filozofska mudrost, poto se okrene istoriji, ima isti
odnos i prema istorijskoj mudrosti, a poto se okrene istorijskim injenica
ma, izjednaava se sa kominom odnosno sa tragikom vizijom. Dmgim ri
jeima, filozofija posreduje izmeu stvarnih otjelotvorenja ljudskog istorij-
skog postojanja predstavljenog u odreenim istorijama kao sadrine za koju
treba nai valjanu formu prezentacije i modus emplotmenta, to kasnije i
pronalazi u samoj kominoj viziji. Komedija je oblik do koga je razmiljanje
dolo poto je asimilovalo istine tragedije kao takve.

Tragedija i kom edija kao gen erike strukture za p leta


Dramska akcija", pie Hegel, nije ograniena na prosto i neometano is-
poljavanje beskonane svrhe, ve u potpunosti zavisi od stanja sudara ljudskih
strasti i karaktera, dovodei na taj nain do akcija i reakcija, koje onda, zauz
vrat, zahtevaju neko dalje rjeavanje sukoba i razdora" (249). Dramska akcija
posjeduje tada identine formalne karakteristike kao i istorijska akcija:
Zbog toga ono to pred sobom gledamo jesu u stvari ciljevi koji su se in-
dividualizovali u obliku ivih karaktera i situaciji punih sukoba i koji, kao ta
kvi, tee da se istaknu i odre jedni protiv drugih, utiu jedni na druge i uza
jamno se odreuju - i sve to u interakciji trenutnog ispoljavanja; tako isto gle
damo pred sobom, ,,u samom sebi" dati krajnji rezultat cele te ljudske vreve
koja se i pored svih zaplet ipak rasplie i dospeva do smirenja blagodarei
volji i delanju tih karaktera [249-50 (475-76)]. "
HEGEL 103

Prema tome, dramska akcija izdie se, obuhvatajui ih, nad epskim ili
objektivnim, kao i nad lirskim ili subjektivnim pogledima na svijet; drama
kao takva ne uzima za svoje polazite ni jedno ni drugo, nego se kree izme
u njih na takav nain kako bi ih oba drala prisutnima u svijesti. Zato se
moe rei da se drama kree u modusu same ironije, dok dijalektike raz
mjene pogleda na svijet nisu nita ee od onih koje nudi ova ironijska per
spektiva (251-52; vid., Berk, Grammar, 51-17).
Prema Hegelovom miljenju, drama poinje poimanjem aspekta jedno
stranosti svih perspektiva stvarnosti, tragajui za rjeenjem te jednostranosti
sila koje otkrivaju svoju stabilnost u dramskom karakteru" (Estetika, IV,
255). I, kako dodaje Hegel,
...bilo da se te snage neprijateljski suprotstavljaju jedna drugoj, kao u tragediji,
bilo da deluju kao snage koje same sebe neposredno ukidaju, kao u komediji
[256], '
Ovaj posljednji pasus je vaan jer sugerie da Hegel tragediju i komedi
ju ne smatra oprenim nainima gledanja na stvarnost, ve jedino konflikt
nim situacijama koje nastaju sa razliitih pravaca akcije. Tragedija se primi
e kulminaciji neke akcije izvedene sa odreenom namjerom sa take stano
vita njenog izvrioca koji vidi da se pred njim ukazuje svijet koji je ujedno i
sredstvo i zapreka u ostvarenju cilja. Komedija se osvre na posljedice tog
sudara van sfere rjeenja koje je tragika akcija ponudila uesnicima, ak i
ako akcija nije uticala na protagonistu, nego g a je potroila" u toku procesa.
Otuda, kao i kod istorijske situacije, dramska situacija poinje poimanjem
sukoba izmeu svijeta ve formiranog i podeenog u smislu pojedinanih i
drutvenih aspekata (svijet neposredno prikazan u epu), i svijesti koja se od
nje razlikuje i koja je individualizovana kao sopstveno u procesu spo
znaje sopstvenih ciljeva i zadovoljavanja sopstvenih potreba i elja (unutra
nji svijet izraen u lirici). Meutim, umjesto da zastane u razmiljanju o
ovom stanju odvajanja, dramski umjetnik nastavlja da se bavi modalitetom
sukoba koji su rezultat ove asimptotike veze izmeu individualne svijesti i
njenog objekta. Ovaj modus i dubina mudrosti izraena u njemu proizvee
tri vrste akcija postepskih i nelirikih oblika drame: tragediju, komediju i
(srodan satiri) drutveni komad, to je u stvari mijeoviti anr iji je cilj da
posreduje izmeu uvida tragedije i uvida komedije.
Sadrina tragike akcije, pie Hegel, identina je istorijskoj: m ije od
mah opaamo u ciljevima tragikih likova, ali je u potpunosti shvatamo sa
mo kao svijet onih sil koje u sebi nose svoju opravdanost i koje se istinski
ostvaruju u dobrovoljnoj aktivnosti ovjeanstva" (295). Ovaj neimaginami
svijet je svijet porodice, drutvenog, politikog i religioznog ivota u civili-
zovanom drutvu, svijet u kome se u najmanju ruku implicitno prepoznaje
legitimnost individualnih aspiracija ka svjesti o nezavisnom postojanju, s
jedne strane, i zakonima i moralnim normama kolektiviteta, s druge. Porodi
ca, drutvo, religija i politika omoguuju osnove onih akcija koje nazivamo
herojskim". Rije je o pouzdanosti i temeljitosti usklaenim sa porodicom,
104 METAISTORJJA

drutvom i religijom od ega su sainjeni istinski tragiki likovi. Oni su to u


potpunosti, i samo su ono to im sutinski uvid u njihov lik omoguuje i na
lae da budu. Oni nisu samo arolika cjelina razastrta u nizu vizur kao u
maniru epa. Nisu ni samo trenutni individualiteti, ve linosti koje odlikuje
sklad karaktera koji im dozvoljava da budu predstavnici razliitih aspekata
zajednikog ivota ili slobodni strelci koji tragaju za vlastitom samouvje-
renou (295-96). U tragikom sukobu, pak, kao u istorijski znaajnom su
kobu, zajedniki ivot ili linost koja traga za sopstvenom samouvjerenou
izaziva sm taj sukob.
Tragika drama, meutim, nema sm sukob kao svoj predmet (kao kod
epa), ve je njen predmet stanje odluivanja u kome doivljavaju preobraaj
i heroj i zajedniki ivot, koji se, opet, nalaze na drugoj strani tog sukoba:
U tragediji se pojedinci meusobno unitavaju zbog jednostranosti svoje
sutinske volje i svog karaktera, ili pak moraju rezignirano prihvatiti ono emu
se na sutinski nain samo suprotstavljaju [301],
Komedija se, meutim, pridrava vizije tog izmirenja kao pobjede sa
svim linog duevnog ivota, a iji smijeh sve razrijeava u okviru mediju-
ma takvog ivota (ibid.). Ukratko, opta osnova komedije jeste svijet u ko
jem je ovjek, svojom svjesnom aktivnou, sm sebe nainio potpunim go-
spodarem svega onoga to se inae shvata kao sutinska sadrina njegovog
saznanja i njegovih dostignua; to je svijet iji su ciljevi, sljedstveno tome,
izvrnuti zbog sopstvenog nedostatka materije (ibid.).
Uzalud se moe tragati za boljom karakterizacijom svijeta koji se u Fi
lozofiji istorije razmatra sa stanovita filozofskog razmiljanja o tragediji po
jedinanih istorijskih ivota. Sutina komine vizije nee se pronai u sati
rikom pristupu kontrastu izmeu onoga ta jeste i onoga to bi trebalo da
bude - kontrasta koji je u stvari osnov moralnog sukoba u okviru herojske
teme. To e se prije postii kroz beskonanu blagost i povjerenje kojima se
moe uzdii do nivoa sopstvenih protivrjenosti, ne doivljavajui pri tom
nikakvo ogorenje ili osjeanje neuspjeha (302).
Komino raspoloenje je stanje subjektivne blaenosti i sree u kome
je pojedinac siguran u samog sebe, sposoban da podnese ruenje svojih cilje
va i njihovo neostvarivanje" (ibid.). Zbog toga, sugerie Hegel, akcija kome
dije iziskuje ,,rasplet, i to gotovo vie nego u tragikoj radnji (304). ,
po Hegelu, protivrenost izmeu onoga to je po sebi istinito, i individualne
realnosti ispoljava se u kominoj radnji kao neto jo produbljenije nego u
tragikoj radnji (ibid.). A razlog za ovo lei u injenici da, kao prava
umetnost, komedija ne sme predstavljati ono to je po sebi umno, kao ne
to po sebi izopaeno i to usled toga propada, ve, naprotiv, kao neto to
se pobedonosno suprotstavlja budalatinama i ludostima, lanim suprotnosti
ma i lanim protivrenostima, te im ne samo ne dozvoljava da u stvarnosti
pobeuju, ve ni da se u njoj odraze (ibid.). To je ona vrsta svijesti koju
dugujemo Aristofanovim komedijama, koja nikad ne kleveta nita to je od
izuzetno etikog znaaja ,,u drutvenom ivotu Atine, ve se samo ali na
HEGEL 105

raun izopaenosti njene demokratije iz koje su iezli stari obiaji i stara


moralnost" (ibid.). Isto tako, rije je o svijesti koja vodi u filozofiju istorije
iz koje je prava sadrina koja odgovara svom vremenu iezla. Ako se, pak,
ono sto je samo po sebi bez sutine, liava jedino sopstvenog prividnog po
stojanja, onda subjekat i u tome ukidanju igra glavnu ulogu i ostaje neuzne-
miren i prijatno raspoloen" (305).
D a je ovo modus specifino filozofskog shvatanja istorije vidi se po to
me to odgovorna svijest mora da se rukovodi razumom, koji je, pak, antite
za ironije. To ukazuje na Hegelovo doslovno negiranje statusa istinskog
dramskog anra u satirikoj formi dramatske prezentacije. Satirika drama,
po njegovom miljenju, rezultat je neuspjeha u stvaranju bilo kakvog jedin
stva suprotstavljenih strana ljudskog postojanja, subjektivnog i objektivnog.
Najbolje to omoguuje prastara satira i, prema Hegelovom miljenju, mo
dema (romantiarska) tragikomedija nije sueljavanje ili izmjena ovih pro-
tivrjenih pogleda na svijet", ve zajedniko prilagoavanje" koje otupljuje
silinu takvog protivljenja" (306). Postoji tendencija u takvoj drami, kao i u
onoj kavaljerskoj istoriografiji" koja inae pripada istom anru, da se vre
iskljuivo line, psiholoke" analize karaktera ili da se konkretna stanja"
peobrate u odluujue inioce u razvoju radnje, tako da nita plemenito",
najposlije, ne bi moglo da se dokazuje niti osporava kad je rije, na primjer,
o plemiima (307). To je tako sa istoriografijom modernog romantiarskog
doba. Istoriar tog doba traga za pribjeitem od realnosti elementa linosti i
od takve sudbe" koja ne znai nita dmgo do zajedniki ivot" koji je kao
pojam nastao uz pomo sentimentalnog pristupa psiholokim motivima pro
tagoniste, sjedne strane, i materijalnosti svog stanja, s druge.

Isto rija p o seb i i istorija za sebe


Na poetku uvoda u Filozofiju istorije, Hegel je istakao razliku izmeu
tri klase istorijske svijesti (izvorne, reflektivne i filozofske), dok su njegove
primjedbe o ovoj drugoj, vezane za ogranienja mehanicizma i formalizma,
takoe relevantne. Ove tri klase istorijske svijesti predstavljaju razliite faze
istorijske samosvijesti. Prva odgovara onome to se moe nazvati potpunom
istorijskom svijeu (istorijska svijest po sebi)-, druga odgovara istorijskoj
svijesti koja prepoznaje sebe kao takvu (istorijska svijest za sebe), dok trea
odgovara istorijskoj svijesti koja ne poznaje sebe samo kao takvu ve palji
vo razmatra oba stanja svoje percepcije, to jest sopstvene veze sa svojim
predmetom (prolou) i sa optim zakljucima o prirodi itavog istorijskog
procesa, koji moe proizii iz racionalnog pristupa njegovim raznovrsnim
proizvodima, specifinim za istorijske radove (istorijska svijest po sebi i za
sebe).
Potpuna istorijska svijest, iji je proizvod izvorna" (urspriinglich) isto-
riografija, razvija se iz proste svjesnosti o samom istorijskom procesu, osje
anja protoka vremena i svjesnosti o mogunosti razvoja ljudske prirode.
Nje ima kod mislilaca kao to su Herodot i Tukidid, ije su deskripcije
106 METAISTORIJA

uglavnom ograniene na djela, zbivanja i drutvena stanja koja su imali pred


sopstvenim oima i iji su duh dijelili. Oni su sve ono to se odvijalo u svije
tu oko njih prosto prenosili u podruje prezentativnog intelekta . Prema
Hegelovom miljenju, takvi istoriari rade poput pjesnika koji djeluju po
materijalu koji im pruaju emocije, projektujui ga u sliku namijenjenu poj
movnoj sposobnosti [fiir die Vorstellung] (Fil. ist., 1 [njem. izd., 11]). No,
treba rei da su se ovi istoriari vjerovatno sluili svjedoanstvima o djelima
koja su napisali drugi ljudi, koristei ih na isti nain na koji se koristimo
ve utvrenim jezikom14- drugim rijeima, samo kao sastojkom. Za njih ni
je postojala razlika izmeu istorije koju su sami ivjeli i istorije koju su pisa
li (ibid. [12]).
Ovdje Hegel cilja na to da izvorni istoriari11 prevashodno djeluju u
modusu metaforike karakterizacije: oni povezuju kratkotrajne elemente
prie i izlau ih kao dragocjenosti u Mnemosininom hramu44 (ibid., 2 [12]).
Njihov modus ili nain tumaenja jeste poetska prezentacija, iako sa jednom
razlikom: izvorni istoriar sadrinu rada smatra podrujem stvarnosti -
onim to se vidi ili to se [u principu] moe videti11, a ne podrujem snova,
fantazije i iluzije (ibid.). Ovi poetski11 istoriari zapravo stvaraju11 (schaf-
fen ) zbivanja, djela i drutvena stanja14kao posao (ein Werk) pojmovne spo
sobnosti [Vorstellung] (ibid.). Otuda su njihove naracije skuene u izrazu i
ograniene u vremenu. Njihov glavni cilj je da naine ivotnu sliku44
zbivanj o kojima znaju direktno ili iz primarnog izvora ili, pak, od verodo-
stojnog autoriteta. Rasuivanja44nisu za njih poto oni ive ,,u duhu [svoje]
teme11 (ibid.). A s obzirom na to da dijele jedan te isti duh koji inae prua
sliku dogaaja koje prikazuju, u mogunosti su, bez imalo brige o kazni kri
tike, da umeu detalje u svoju naraciju - kao to su govori koje je Tukidid
stavljao u usta svojih protagonista po svom nahoenju, sve dok ti detalji pri-
janjaju uz duh cjeline (ibid.).
Takva poetska istoriografija rijetka je meu modernim istoriarima (ka
ko kae Hegel), to vai i za istoriare koji se bave antikom. Nju su mogli
stvoriti jedino duhovi koji su imali talenat za praktine stvari i poetski tale-
nat, i koji su uestvovali u zbivanjima, to je bio sluaj sa kardinalom de Re-
com (de Retz) ili Fridrihom Velikim. Dopiranje do sutinskih istina u rado
vima koje su napisali ti izvorni istoriari11 iziskuje dugotrajno izuavanje i
strpljivo rasuivanje (zakljuuje Hegel) zbog toga to njihovi radovi predsta
vljaju formu istoriografije koja je istovremeno istorija i originalno svjedo
anstvo vremena u kome su one i napisane. Ovdje je identifikacija istoria-
reve due sa zbivanjima o kojima on pie (i u kojima je uestvovao) potpu
na, i ako elimo upoznati neto od ovoga - poeziju, dogaaje, ili istoriareve
radove - moramo nastojati da ih upoznamo sve. Valja dodati da ih moemo
itati zbog poetskog nadahnua ili intelektualnih potreba, ali da ih pri tom
podvrgnemo kriterijumu kojim se koristimo za procjenu modeme reflektiv-
ne istoriografije profesionalnog naunika, koja, kako pretpostavlja Hegel, i
sama moe nita manje biti indikacija loeg ukusa koliko i neshvatanja va
nosti naune kritike.
HEGEL 107

Neke vrste izvornih istorija kao to su radovi monaha u srednjem vi


jeku, mogu biti kritikovane zbog njihove apstraktnosti ili formalizma, ali
ova ogranienja nastaju zbog udaljenosti ivota onih koji su ih napisali od
dogaaja o kojima su pisali. Mi nemamo razloga ni da saosjeamo sa tim ra
dovima ni da ih kritikujemo; oni su nam potrebni kako bismo iz njih saznali
za bilo kakve relevantne injenice i iskoristili ih za rad na naim sopstvenim
istorijskim prikazima prolosti.
Druga klasa istorijskih radova, ,,reflektivna istorija - istorij za sebe -
napisana je ne samo zbog poimanja o protoku vremena, nego i radi potvrde
svjesnosti razumijevanja distance izmeu istoriara i njegovog predmeta iz
uavanja koju on svjesno pokuava da zatvori. Ovaj napor da se zatvori dis
tanca izmeu sadanjosti i prolosti zamilja se kao poseban problem. Duh
reflektivne istorije stoga prevazilazi [istoriarevu] sadanjost41, pisao je He
gel, a razna teorijska sredstva koja istoriari koriste da zatvore procjep koji
ih odvaja od prolosti i zakorae u tu prolost, doseui njenu sutinu ili sa-
drinu, ukazuju na postojanje raznih vrsta reflektivne istorije.
Hegel je razlikovao etiri vrste reflektivne istorije: univerzalnu, prag
matiku, kritiku i konceptualnu (Begriffsgeschichte). Sve etiri vrste - kako
on navodi - usvajaju metonimijski ili sinegdohiki modus shvatanja. Uni
verzalna ili opta istorija bavi se samo pukom neminovnou svoenja svo
jih materijala na apstrakcije i minimalizacije; ona je arbitrema i fragmentar
na - ne samo zbog obima svoje teme, nego i zbog potrebe da bez velikih
razloga prepie uzroke i sroi tipologije na osnovu nepotpunih dokaza. Prag
matike istorije proizvode istu vrstu slika o prolosti, ali to ine prije u inte
resu percepcije cjelokupne prolosti (koja ima prevlast nad univerzalnom
istorijom). One imaju tendenciju da slue sadanjosti, ne bi li je osvijetlile
tako to e se pozvati na analogije iz prolosti, a i da bi izvukle moralne lek
cije za savremene ljude. Takve istorije, kao i njihovi univerzalistiki srodni
ci, mogu biti veliki umjetniki radovi ili, kao u sluaju Monteskjeovog rada
L 'Esprit des lois ( duhu zakona) istinski prosvijetljujui. No, njihov
autoritet je uglavnom ogranien, ne samo zato to su istine na kojima zasni
vaju svoje lekcije za sadanjost fragmentarne i apstraktne kao i one u univer
zalnoj istoriji, nego i zbog toga to nas iskustvo i istorija ue da ljudi i
upravljake strukture nikad nita nisu nauili iz istorije, niti su ikad reagova-
li po principima izvuenim iz njih (6). Hegel je ovako mislio zato to:
Svako vreme ima svoje toliko osobene okolnosti, ono je takvo pojedina
no stanje da se o njemu mora i jedino moe odluivati na osnovu njega samog.
U vrevi svetskih dogaaja ne pomae opti princip, ne pomae seanje na sli
ne prilike, jer tako neto kao to je bledo seanje uzalud se bori protiv ivota i
slobode sadanjosti [ibid].*
To g a je navelo da artikulie jednu od svojih najpoznatijih izreka:
Bledo seanje uzalud se bori sa ivotom i slobodom sadanjosti [ibid].

* Citate iz Filozofije istorije preveo Boidar Zec. - Prim. prev.


108 METAISTORIJA

Pol Valeri (Paul Valry) je daleko ogorenije primijetio, i to gotovo i


tav vijek kasnije, da nas istorija uglavnom niemu ne ui . Hegel bi, meu
tim, prije naglasio ono uglavnom". italac univerzalnih i pragmatikih isto
rija najvjerovatnije e biti ,,zgaen njima, reagujui na njihovu arbitrer-
nost ili njihovu beskorisnost, ili zbog sklanjanja u razonodu jednostavnog
pripovijedan]a koje, pak, ne usvaja nikakav naroiti pogled na svijet.
Ono to sam do sada mogao protumaiti iz Hegelovih radova svodi se
na sljedee: od istoriara ne moemo nita u potpunosti nauiti o samoj isto
riji, niti moemo doi do bilo kakvog korisnog rjeenja naih sopstvenih
problema. Sta je, dakle, uopte svrha pisanja istorije, osim estetskog uiva
nja u poetskoj kreativnosti to obino prati pisanje ,,izvome istorije, ili mo
ralnog osjeanja sluenja cilju koji oduevljava pisca pragmatike istorije?
Pored ovakve karakterizacije druge dvije forme ,,reflektivne istorije,
ini se da, po Hegelu, razlog pisanja istorije valja traiti u preobraajima svi
jesti. Njeni pokuaji u tom smislu upravo i odgovaraju namjerama ovakvih
istoriara.
Kritika istorija strijemi uzvienijem nivou istorijske svijesti koja se
ogleda u drugim dvijema vrstama reflektivne istoriografije jer se problem
premoavanja procjepa izmeu prolosti i sadanjosti podrazumijeva u sa
mom tom problemu. Drugim rijeima, u problemu ije rjeenje ne bi trebalo
da omogue opta i praktina razmatranja (kao u univerzalnoj i pragmatikoj
istoriografiji), ve to treba da uini samo teorijska inteligencija. U kritikoj
istoriji, naime, istoriar kritikuje i izvore i ostala istorijska svjedoanstva o
temi koju izuava, u pokuaju da iz njih izvue njihove vjerodostojne sadr
aje, ne bi li na taj nain izbjegao zamke arbitremosti, fragmentamosti i su
bjektivnog interesa koji je remetio prethodne tipove istoriografije. Prema
Hegelovom miljenju, kritiko istorijsko pisanje moda bi bolje bilo zvati
istorijom istorij. Meutim, Hegel tvrdi d a je ova forma istorijskog rasui
vanja bila izgraena u odsustvu bilo kakvog utanaenog kriterijuma pomou
kojeg bi se utvrdila veza izmeu napisanih istorija i njihovih predmeta. Ona
ima tendenciju da troi svu istoriarevu energiju na kritike operacije, tako
da, umjesto istorije odreene teme, italac dobija istoriju koja govori o isto-
rijama razliitih istoriara o toj temi. Sutinski formalistiku prirodu ovog
poduhvata pokazuje injenica da je takozvana visoka kritika Hegelovog
sopstvenog vremena u Njemakoj prevashodno nadomjestila sve vrste su
bjektivnih fantazija zbog konceptualnog aparata koji prava kritika istorija
ne bi samo istakla ve bi ga i branila racionalnim argumentima:
...zamislima koje su utoliko valjanije ukoliko su smelije, to jest ukoliko se te
melje na to oskudnijim pojedinostima i ukoliko vie protivree najzasnovani-
jim injenicama istorije" (7).
Na taj nain, kada doemo do posljednje vrste reflektivne, to jest kon
ceptualne istorije (istorije umjetnosti, religije, prava, i slino), nemamo raz
loga da se iznenaujemo injenicom to ona naglaava svoj fragmentarni
karakter na samoj svojoj povrini" (ibid.). Konceptualna istorija prihvata
HEGEL 109

apstraktnu poziciju, no ona takoe usvaja [i] opte stajalite". Na taj na


in ona omoguuje osnovu za prelaz ka filozofskoj istoriji, toj treoj klasi
istorijskog rasuivanja za koju je sam Hegelov rad trebalo da propie princi
pe (7-8), poto ogranci dravnog ili narodnog ivota, kao to su umjetnost,
zakoni i religija, stoje u najuoj vezi sa cjelokupnim kompleksom njenih
istorijskih biljeki", to jest sa podrujem drutvene i kulturne prakse u op-
tem smislu. Otuda konceptualna istorija nuno postavlja pitanje poveziva
nja, to jest odnosa u cjelini" (der Zusammenhang des Ganzen), a to dravna
istorija predstavlja kao zbilju a ne samo kao ideju koju tek treba ostvariti, ili
samo spoznati kao apstrakciju, ve koju treba doista proivjeti (9 [19]). Prin
cipi pomou kojih se moe formirati predstava o sadrini narodne istorije,
kao i ona o idealnom poimanju naina ivota, mogu se ostvariti uz pomo
tih biljeki", kao i naina na koji se veze izmeu svega toga mogu tumaiti.
U tome se i sastoji cilj tree klase istorijskog rasuivanja - filozofskog, koje
je istovremeno i predmet [Hegelove] aktivnosti" o kojoj je rije (8).

Isto rija p o sebi i z a sebe


Sada je oigledno da etiri vrste reflektivne istorije omoguuju tipinu
hegelijansku karakterizaciju faz istorijske svijesti u okviru klase istorijske
svijesti za sebe. Izvorna istorija jeste proizvod istorijske svijesti po sebi, dok
je filozofska istorija rezultat iste te svijesti po sebi i za sebe. Reflektivna
istorija moe se rastaviti u kategorije po-sebi (univerzalna istorija), za-sebe
(pragmatika istorija), i po-i-za-sebe (kritika istorija), kao etvrti tip (Be-
griffsgeschichte) koji predstavlja prijelaz ka novoj klasi - filozofskoj istoriji,
inei i njenu osnovu. Ta etvrta vrsta, naime, poinje u (ironijskoj) spoznaji
nuno arbitremog i fragmentamog karaktera itavog vjerodostojnog istorij
skog saznanja o odreenim dijelovima istorije.
Kako je Hegel kasnije tvrdio, istoriari moraju imati posla sa zbivanji
ma i temama u njihovoj stvarnosti i odreenosti, jer e u suprotnom izdati
svoj poziv. Meutim, ovo znai d a je njihova perspektiva uvijek ograniena i
skuena. Ta ogranienost je cijena koju oni plaaju zato to pokuavaju da
predstave proli ivot u itavoj njegovoj idealnosti i stvarnosti; zato najbolje
slue vlastitoj svrsi kada ne trae da se izdignu iznad puke rekonstrukcije
prolosti i pokuaju da svojim poznavanjem stvarnog dogaaja predoe uni
verzalne principe koji povezuju specifini proli ivot sa njegovim cjelokup
nim kontekstom.
Filozofska istorija, meutim, postavlja pitanje neophodnosti relevantnih
principa, ne bi li razluila prezentacije onih dijelova istorijskog svijeta koji
omoguuju razliite reflektivne istorije. Filozofska istorija, rekao je Hegel,
moe biti defmisana jednostavno kao ona do koje se dolazi logikim raz
matranjem" (idie denkende Betrachtung) istorije (ibid. [20]). Drugim rijei
ma, nije rije o korienju razuma prije nego pojedinanih istorijskih inje
nica u interesu predoavanja novih injenica, ili o ispravljanju zapisa koji
pruaju reflektivni" istoriari izvravajui svoje legitimne iako ograniene
110 METAISTORIJA

zadatke. Rije je o kritiki prosuenom razmatranju" radova koje su istori


ari stvorili. Hegel je pretpostavio da, ukoliko se radovi istoriara ne mogu
sintetiki izraziti u svjetlu optih principa razuma na nain na koji, recimo,
radovi fiziara ili hemiara to mogu, istorija uopte ne moe pretendovati na
status nauke. Naime, ako bi istoriar tvrdio d a je doprinio naem saznanju o
ovjeanstvu, kulturi, ili drutvu u istoriji koju je napisao, a onda porekao da
pravovaljano i iskreno miljenje moe (iako nepotpuno) sintetiki izraziti
znaaj struktura i procesa predstavljenih u datim istorijama - to bi znailo
isto to i ograniiti istoriju na miljenje koje ni nauka ni filozofija ne mogu
odobriti.
Treba navesti daje, prilikom ukazivanja na fragmentarni i arbitremi ka
rakter svakog istorijskog rada istoriara, Hegel zauzeo stav drei se ironij-
skog gledita do kojeg je bilo stiglo razmiljanje doba prosvjetiteljstva u
svom poimanju arbitreme prirode istorijskog rasuivanja. Meutim, namje
sto da zakljui, kako su to inili romantiari, da se tako od istorije moglo na
initi ono to mu je bilo u planu, Hegel je insistirao na tome d a je sam razum
onda morao pretendovati na prednost u dolaenju do istine (ma koliko djeli-
mine) iz tih nesavrenih prikaza prolosti i njihovog meusobnog spajanja
u osnovicu stvarne istorijske nauke - ali samo teorijske osnovice te nauke.
Kako on kae - jedino miljenje koje filozofija prinosi istorijskoj kontem
placiji, jeste jednostavni pojam razuma; razum moe biti gospodar svijeta a
istorija svijeta nam, na taj nain, moe predstaviti [aspekat] racionalnog pro
cesa" (ibid.). Ovo uvjerenje, upozorava on, predstavlja hipotezu u domenu
istorije u njenom pravom znaenju" (ibid). Nije tako u filozofiji, koja, izu
zev ako se prethodno apsolutno ne koncipira, ne bi ni bila mogua. Tip isto
rije Begriffsgeschichte koja predstavlja prelaznu fazu izmeu reflektivne i fi
lozofske istorije, mora biti shvaena u modusu jednostavne samosvijesti -
kao filozofska istorija sama po sebi. Hegelov problem bio je da artikulie
principe istorijske samosvijesti za sebe - drugim rijeima, u modusu Be
griffsgeschichte, bacajui sjenku na svoje sopstvene ideje i veze sa svojom
temom.
Da bi se ovaj problem shvatio, mora se prei iz naivne ironije i modusa
istorijske refleksije kojim se jednostavno pretpostavlja arbitremost i frag
mentarna priroda nalaza, u onaj modus koji dosee one unutranje poveza
nosti koje omoguuje izvestan istoricizam. Ovaj napor nuno e misao dove
sti do razmatranja o metaforikim, metonimijskim i sinegdohikim karakte-
rizacijama objekata istorijskog polja, kao i o odnosima meu njima (uzro
nim i tipolokim), sve do vie faze ironijske refleksije o sutinskom znae
nju istorijske svijesti i istorijskog bia njihove osnovne prirode. Tako zami
ljen, cilj filozofije istorije je da odredi usklaenost istorijske svijesti sa nje
nim objektima na takav nain da se istorijsko znaenje" zamilja i kao i
njenica svijesti i kao proivljena realnost. Jedino e tada istorijska svijest bi
ti podignuta iznad ironije, do stupnja refleksije u kojem nee samo biti u sa
moj sebi i zarad same sebe, nego i uz i za sebe, to jest u skladu sa svojim
objektom.
HEGEL 111

Dabome, sve ove postavke vezane za nivo iznad ironije po kojima se


istorijska svijest moe uzdii, artikulisane su kod Hegela uz punu svijest o
nemogunosti da se ikad dopre do takvog stanja integrisanosti teme i objekta
u sklopu istorijskog vremena. Istina vieg nivoa o istorijskoj svijesti i istorij
skom biu, koja se potom mora podrediti istini o vladavini razuma nad isto-
rijom, kao i o racionalnom aspektu koji istorija, kao dovoljno reflektivna, u
tom smislu mora da ima da bi dosegla svoju sutinu, jeste, na kraju, istina o
filozofiji. Iako umjetnost moe doprijeti do ove istine u svoj njenoj stvarnosti i
formalnoj usklaenosti, i iako je religija moe nazvati istinom o Bojoj vla
sti nad Njegovim svijetom, sama filozofija je tako nikada ne moe nazvati,
jer, kako Hegel tvrdi, filozofija zna d a je istina cjelina" i apsolutni ivot".
Ali sva ova razmatranja irelevantna su za daleko umjereniji cilj ostvari
vanja osnova na kojima se nesavrene i fragmentarne istine koje otkrivaju
pojedini istoriari pravovaljano mogu razmatrati kao teme istorijske nauke.
Isto tako, od njih je znaajnija injenica da nam jedino istorijski proces omo
guuje onaj neophodni dio materijala na osnovu kojeg moemo pojmiti nau
ku o ljudskoj prirodi. Filozofija, pie Hegel, nije nita vie do pokuaj da za
dovoljimo elju za racionalnim uvidom" (10). To nije ambicija nagomila-
vanja prostodune hrpe steenih znanja" ili pribiranja podataka koji treba da
se pretpostave" kao vlasnitvo svakog poslenika neke odreene discipline
(ibid.). Ako jasna ideja o razumu unaprijed nije sazrela u naem umu u sa
mom poetku izuavanja univerzalne istorije, u najmanju ruku moramo ima
ti vrstu vjeru da tu razum doista postoji i da svijet razumijevanja i svjesnog
htjenja nije preputen sluaju, nego da se mora pokazati u svjetlu ideje koja
sama sebe spoznaje [sich wissenden\ (10 [22]).
Pa ipak, naglaava Hegel, tu nema obaveze da se istraje na bilo ka
kvom slinom prethodnom uslovu tipa itaoeve vjere", zato to bi ono to
sam tim povodom napom enuo... trebalo smatrati... sumarnim pogledom na
cjelinu, na rezultat traganja i krajnji cilj" uspostavljanja nastavka istorijsko-
-empirijskog sagledavanaja karaktera" (ibid.). To znai da se mora vjerno
usvojiti sve to je istorijsko" kao materijal za refleksiju, iako su termini
vjerno" i usvojiti" krajnje vieznani (11). Takve hipoteze vezane za kraj
nju racionalnost svjetskog procesa moraju se primijeniti na podatke istoria-
ra do kojih se dolo kroz razne moduse" u kojima istoriari razmiljaju
(ibid.). Hegel u tome nije vidio razlog za uzbunu jer, u istoriji kao i u nauci,
ak i najnepristrasniji" istoriar koji vjeruje i javno izraava da samo po
drava usvajanje onoga do ega je doao okruujui se prikupljenim podaci
ma, nipoto nije pasivan u svojoj moi kontemplacije. On svoje kategorije
nosi sa sobom i pojave koje je vidio svojim mentalnim okom iskljuivo pro
matra upravo tim sredstvima" (ibid.). Filozof koji razmilja o istoriji mora
biti siguran da odrava svoj razum savreno aktivnim tokom itavog traga
nja. S obzirom na sm njen razlog, rezultat mora biti racionalno prikazivanje
istorije kao razumno shvatljivog procesa. Za onoga ko svijet promatra kroz
racionalnu optiku, svijet zauzvrat predstavlja racionalan prizor. Ta veza je
pri tom uzajamna" (ibid.). Bitno je da racionalni prizor ne bi trebalo uzeti
112 METAISTORIJA

kao potpun formalni sklad. Zakoni istorije moraju se spoznati kao sutinski
uklopljeni u sam istorijski proces koji tee, na isti nain na koji se, u nauci,
stvarne funkcije prirode razumno uoavaju u obliku zakon koji se koriste u
njenoj konceptualizaciju ( 12).
Nivo iznad ironije vodi putem koji zaobilazi naivno ili religiozno uvje
renje da istorijom vlada provienje, sve do naune, to jest racionalne i empi
rijske demonstracije boje prirode istorije, ali ne kad je rije o ivotu poje
dinca ili grupe, nego o ivotu svih postojeih vrsta. Hegel smatra da je pri
vlanost vjerovanja u provienje zabranjena jer nauka kojom se moramo
pozabaviti posjeduje tu osobinu da sama dobavlja i oprema dokaze ne potpu
ne i apstraktne istine (o toj doktrini) ve o njenoj ispravnosti nautrb datih
injenica/ 4 A ova ispravnost nautrb datih injenica11 iziskuje od nas da
ponemo priznavati d a je empirijski uoeno polje deavanja samo ovjean
stvo, prije svega voeno strastima. Ovo, pak, znai da se svako objanjenje
istorije mora odnositi na strasti ovjeanstva, genijalnost, preduzimljivost i
sile koje imaju svoju ulogu na toj grandioznoj pozornici14. Mora se i racio
nalnim i empirijskim putem pokazati da se ovaj haos satkan od injenica
moe zamisliti ne samo kao form a ve i kao manifestacija svojevrsnog plana
(.Endzweck - 13). Otkriti opti aspekt ovog plana, ukazati na krajnje struk
ture svijeta44, nagovjetava apstraktnu definiciju44 sadrine44 (Inhalt) tih
struktura, kao i moginost pribavljanja dokaza o njihovom ostvarenju ( Ver-
wirklichung) u vremenu (16 [29]).
U narednim pasusima ukazau na Hegelova shvatanja prirode tog du
ha44 koji je on zamislio kao nosioca ironije misli, osjeanja i postojanja koje
iskuava ovjek, i koje se konano pretau u poimanje integrisanja svijesti
sa sutastvom. Ovdje u samo u kratkim crtama govoriti o nacrtu njegove
doktrine duha, s obzirom na to d a je o tome bilo rijei na drugim mjestima -
u njegovoj Fenomenologiji duha, Logici i Filozofiji prava. Bitno je d a je on
zapoeo ovu raspravu o duhu pojmom radikalne antiteze izmeu duha i ma
terije. Termin svijet44, kae on, ukljuuje fiziku i psihiku prirodu44. Pri
znao je, recimo, da fizika priroda igra ulogu u svjetskoj istoriji, a istovre
meno je prihvatio kao gotovu injenicu da se opis njenih mehanikih opera
cija mora omoguiti tamo gdje je i uticao na njegovu temu. Meutim, njego
va tema bio je duh ija se priroda44 mogla prikazati u smislu njegovih ap
straktnih karakteristika44: sredstvima44 kojima se sluio za ostvarenje sop-
stvene ideje ili aktuelizovanje duha u vremenu i obliku44 koje njegovo savr
eno utjelovljenje prima na sebe.
Duh se, kae Hegel, moe shvatiti kao suprotnost materiji i njegova se
priroda potvruje neim to nije vezano za njega. Duh je samostalno biv
stvo44 (bei-sich-selbst-sein); drugim rijeima sloboda44, jer sloboda nije nita
drugo do nezavisnost ili autonomija, nedostatak bilo kog elementa od koga
bi ona zavisila, ili uzroka koji bi se nalazio van nje. Samostalno bivstvo, na
stavlja on, je i samosvjesnost - svijest o sutastvu, odnosno o onome to je
mogue postati. Hegel je apstraktnu definiciju samosvijesti shvatio kao ana
lognu apsolutnoj ideji istorije: za svetsku istoriju moe se rei da pokazuje
HEGEL 113

kako duh saznaje ono sto je on po sebi (17-18). I, ukoliko je istorija proces
i ostvarivanje u vremenu, ovo saznanje o tome staje duh potencijalno, jeste i
aktuelizacija ili realizacija onoga za ta je on potencijalno sposoban. S obzi
rom na to da je samosvijest samo sloboda, mora se pretpostaviti da aktuali-
zacija duha u vremenu uobliava razvoj principa slobode. Hegel zato kae
da istorija svijeta nije nita drugo do napredak svijesti o slobodi". Ta po
stavka, kako je naveo, dovela ga je do prirodne podjele univerzalne istorije
i predloga za moduse njene rasprave" (19).

Istorijsko p o lje kao struktura


Postoje dva kljuna pasusa u uvodu za Filozofiju istorije u kojima He
gel karakterie istorijsko polje kao problem koji se mora rijeiti u svom
aspektu skupa pojava ije se tumaenje moe oekivati od kritike inteligen
cije. Ove karakterizacije imaju sasvim razliitu prirodu i iziskuju pomno i
detaljno izuavanje.
U svojoj prvoj karakterizaciji istorijskog polja, Hegel ga razmatra kao
strukturu, shvaenu istovremeno kao haos strasti, sebinosti, nasilja, unite
nih nadanja i beznadenih planova i projekata. U drugoj karakterizaciji isto
rijskog polja, sagledava ga kao dijahroni proces, kao oblast koju kao da odli
kuje potpuna promjena. Prva karakterizacija treba da poslui kao osnova za
niz pojmova prema kojima se to polje, vieno kao haos strasti, moe shvatiti
kao manifestacija svrsishodnosti. Druga karakterizacija, pak, treba da poslu
i formiranju skupa pojmova prema kojima je istorijsko polje haos promje
na, pa se zato moe shvatiti kao proces razvoja.
Prva karakterizacija istorijskog polja, kao polja pojav, data je u meta-
forikom modusu, to jest, ne kao potpuna pojava ve kao specifino imeno
vana pojava. Hegel je okarakterisao istorijsko polje rekavi da se ono nudi
spoljanjoj i fenomenalnoj" intuiciji, u smislu svoje estetske forme, kroz
moralne implikacije filozofskog pitanja koje spomenuta kombinacija eventu
alno pobuuje. Dakle, kae on,
Prvi pogled na istoriju uvjerava nas da akcije ljudi proistiu iz njihovih
potreba, njihovih strasti, njihovih karaktera i talenata, i ostavlja na nas dojam
uvjerenja da su takve potrebe, strasti i interesi jedini podsticaji za akciju i naj
djelotvorniji agensi na ovoj pozornici aktivnosti [20],
Istina, Hegel je primijetio da i na ovom nivou shvatanja slobodno mo
emo razlikovati akcije i projekte preduzete zbog privrenosti ciljevima li
beralne ili univerzalne vrste" kao to su dobronamjernost" ili plemeniti
patriotizam"; meutim, takva valjana i opta stanovita su bezmalo nebitna
u poreenju sa svijetom i njegovim poslovima". Sm razum moe razotkriti
svoje uinke razumijevanju, ali na osnovu samih podataka nemamo razloga
da opovrgavamo da najdjelotvorniji podsticaji za akcije ljudi" jesu strasti,
privatni ciljevi i zadovoljenje sebinih tenji" (ibid.).
Kada razmiljamo o tom spektaklu stafti^'$$ehauspiel der Leiden-
schaften), uviajui sutinsku iracionalnos^u;'i f i i ^ ^ ^ b r i m kreacijama i
114 METAISTORIJA

pravinim ciljevima, kad vidimo zlo, porok, rasulo sto je ophrvalo najbuj-
nija kraljevstva koja je ovjeiji um mogao osmisliti", jedva da moemo
sprijeiti svoj pad u sutinski apsurdnu koncepciju te drame. Cjelovitost ova
ko sagledane istorije moe zato djelovati kao obeleena igom iskvareno
sti44 i, ukoliko to truljenje nije proizvod puke prirode, ve [prevashodno]
ljudske volje", moralne ogorenosti41 (einer moralische Betriibnis) i revol
ta dobrog duha sa poprita u nama44- taj utisak moe jo prije iskrsnuti u na
ma (20-21). Tek u toj mjeri estetska ili, to je vie-manje ista stvar, Je d n o
stavna i istinita kombinacija nesrec koje su preplavile najplemenitije nacije
i reime i najpotovanije primjere ljudske vrline44, u stanju je da formira sli
ku takvog uasavajueg aspekta44 (furchtbarsten Gemalde), i izazove uzruja-
nost i tako duboku sjetu, da smo primorani da, u gaenju, pribjegnemo fata-
lizmu ,,i uputimo se u daleko prikladnije okruenje naeg linog ivota, u
nau sadanjost privatnih ciljeva i interesa44 (21).
No, ovaj moralni odgovor na samu estetsku percepciju inspirie razmi
ljanje o pitanju koje samo od sebe iskrsava u svakoj svijesti u kojoj razum
ima neku ulogu. Pitanje glasi: kakvom su principu, kakvom su krajnjem ci
lju ponuene ove enormne rtve?44 (ibid.).
Kad stignemo do ove take, kae Hegel, standardna procedura je da se
pokrene ona vrsta traganja koja je obeleena kao reflektivna istorija44, - to
jest, kao uzrone i tipoloke redukcije pomou kojih polje moe postati
arbitrem o44 ili fragmentarno44. S druge strane, Hegel se opirao takvim re-
duktivnim strategijama smatrajui da su to pojave koje odaju izuzetno su
gestivnu sliku turobnih emocija i razboritih refleksija kao pravo polje
[Hegelov kurziv] koje samo izlae sre d stv a [kurziv dodat] za shvatanje...
sutinske sudbine... ili... pravog rezultata svjetske istorije44 (ibid.). M oralna
refleksija, insistirao je on, ne moe da koristi kao metod istorijskog razu
mijevanja. Uzrone i tipoloke redukcije istorijskog polja nadahnute ta
kvom moralnom refleksijom, iako namijenjene rasplinjavanju depresije
kroz razumijevanje, u najboljem sluaju mogu samo opravdati pojave koje
se namjeravaju razjasniti a, u najgorem, mogu samo potvrditi nae straho
vanje zbog sutinske apsurdnosti te slike kao cjeline. Istorija je ste panora
ma grijeha i patnje44, i bilo kakav pogled na nju koji iziskuje poricanje ove
opaene injenice podjednako ne slijedi principe umjetnosti, nauke i mo
ralnosti. Hegel je prema tome vrsto zastupao ideju istorijskog polja kao
panorame grijeha i patnje44, ali je svoju percepciju o ovoj panorami smje
stio u okvir sredstava i ciljeva na kojima je insistirao kao iniciranim u svi
jesti posredstvom moralne refleksije (kakvom su principu, kakvom su
krajnjem cilju ponuene ove enormne rtve44).
Ukratko, grijeh i patnja44 moraju se posmatrati kao sredstva ostvarenja
nekog principa kojem su pretpostavljeni. Tome superiornom principu nije
dato da ukljui i percepciju, ali se smatra da se generalno koristi u transcen
dentalnim dedukcijama kategorij, i to one vrste dedukcija do kojih je Kant
doao u sferama prirodnih pojava i nauke. Hegel je okarakterisao svretak
itavog procesa kao princip - osnovni stav - zakon44, koji je, priznao je,
HEGEL 115

skrivena, nerazvijena sutina koja kao takva, ma koliko istinita sama po se


bi, nije u potpunosti stvarna [wirklich] (22 [36]). Najverovatniji konani
uzrok ili princip koji tek treba da se materijalizuje mora biti uoen kako kao
krajnje neraspoznatljiv nauci tako i kao nepokretan elemenat u procesu
ostvarivanja u istoriji. Misao stoga mora poeti od podataka prije samog
procesa i sa njihovim poimanjem kao sredstvima radi nekog veeg cilja.
Hegel je na taj nain kao istinitu prihvatio tu predodbu o istoriji koja
je filozofe dovela do oajanja, a romantiare oduevila - prevashodno inje
nicom da je ba ,,strast neposredni uzrok svih istorijskih zbivanja. Apso
lutno moemo potvrditi", rekao je on, da bez uea strasti nita veliko u
svijetu ne bi bilo postignuto [nichts Grosses in der Welt ohne Leidenschaft
vollbracht worden ist] (23 [38]). Istoriar, prema tome, kao svoj predmet
izuavanja ima tano ono to se pojavljuje pred njim: panoramu grijeha i
patnje. Meutim, on ima i svoj koncept" (Begriff), to znai vezu tipa
sredstva-ciljevi", koja posjeduje ideju" (Idee), dakle svoje puno ostvare
nje putem stvarne aktuelizacije svih bia koja se pojavljuju u istoriji kao pre
poznatljivo istorijska, nasuprot samo prirodnim entitetima, pomou kojih se
iz ove panorame izvlai znaenje. I metonimijska redukcija i ironija treba da
se izbjegavaju spajanjem podataka (o panorami grijeha i patnje) sa koncep
tom podobnim za njihovo poimanje izvjesnih sredstava za postizanje odre
enog cilja:
Dva elementa, dakle, ulaze u predmet naeg istraivanja; jedan je ideja, a
drugi su ljudske strasti; jedan je osnova, a drugi je potka velikog, pred nama
prostrtog tepiha svetske istorije [ibid.].
Na taj nain, strast, koja se inae [konvencionalno] smatra zloud
nom" i vie-manje nemoralnom stvari", ne prepoznaje se samo kao injeni
ca ljudske egzistencije, nego se uzdie i do neophodnog i poeljnog instru
menta za postizanje ciljeva veih no to je pojedinac ili grupa ljudi rukovo
enih linim interesima ili svojim karakternim sklonostima u stanju da po
stigne. Odvajanje strasti od uzvienijih ljudskih ciljeva koje pojedinci i gru
pe vremenom zaista ostvaruju je, na taj nain, prebroeno. Dualizam razuma
i strasti koji su prosvjetitelji propustili da prevaziu (metonimijskom anali
zom) nadvisio je - zajedno sa (romantiarevim) lanim monizmom vladavi
ne strasti nad razumom i lanim monizmom subjektivnih idealista - ideju
apsolutne hegemonije razuma nad strau. Instrument posredovanja izmeu
strasti i razuma, kako kae Hegel, jeste drava - ne dravni mehanizam koji
je samo sredstvo takvog posredovanja u stvarnom postojanju, ve drava u
svom idealnom sutastvu, drava kao opredmeena moralnost. Konkretna
sredina i jedinstvo" ideje i strasti jeste moralna sloboda u dravi" (ibid.).

D rava, p o jed in a c i tragiki p o g le d na istoriju


Hegel primjeuje da je idealna drava ona u kojoj su lini interesi nje
nih graana u savrenom skladu sa zajednikim interesom, gdje pojedinac
nalazi svoje zadovoljenje i ostvarenje u drugom pojedincu" (24). Ali svaka
116 METAISTORIJA

stvarna drava, ba zato to je u sutini materijalni i stvarni mehanizam i ak-


tualizacija, a ne samo mogunost ili ostvarenje idealne drave, ne uspijeva
da dosegne ovo harmonino izmirenje individualnih interesa, elja i potreba
sa zajednikim dobrom. Neuspjeh bilo koje drave da utjelovi idealno i bude
entitet koji opravdava slavlje prije nego oajanje, i jeste ta nejednakost izme
u privatnih i javnih interesa koja otvara prostor za primjenu specifino
ljudske slobode. Ako bi svaka drava bila savrena, ne bi postojala legitimna
osnova za takvo nezadovoljstvo koje ljude proima nezavisno od drutvenih
i politikih zasluga, kao ni za moralnu indignaciju zbog nesklada izmeu
onoga to ljudi ele za sebe i onoga to osjeaju. Oni, naime, i pored insisti
ranja na onome to treba da poele, trenutno osjeaju samo kriterijum prava
i potrebu da im elje prevashodno budu moralno opravdane u sklopu zajed
nice u kojoj su se rodili i u kojoj treba da proive svoj ivot. Ljudska slobo
da, kao specifino moralna sloboda, nastaje u okolnostima u kojima nijedna
sadanjost nikad nije valjano pripremljena za ostvarenje ciljeva koje ljudi
smatraju zakonitim i pravednim. Uvijek postoji nepovoljan kontrast izmeu
stvari onakvih kakve i stvari onakvih kakve bi trebalo da budu (35).
Meutim, ovaj preduslov slobode je i ogranienje njene primjene; svaki po
kuaj da se ispravi ili pobolja drava, reformom ili revolucijom, uspijeva je
dino ako se ustanove neki novi mehanizmi koji, ma koliko superiorni prema
onome to je postojalo prije njih, imaju slinu ogranienost u svojoj podob
nosti da izmire privatne (line) interese i elje sa zajednikim dobrom i po
trebama.
Hegel je, inae, sugerisao da cilj treba da bude ouvanje svijesti o iro-
nijskoj (to jest, paradoksalnoj i kontradiktornoj) prirodi ovog jedinstveno
ljudskog stanja koje je, u stvari, proizvod upravo tog razlikovanja izmeu
privatnih i javnih interesa. Samo takav cilj dozvoljava svijesti da vjeruje u
mogunost sopstvenog primjenjivanja slobode i u legitimnost utiska nezado
voljstva usmjerenog ka usavravanju formi jedne ljudske zajednice u kojoj
se svi privatni interesi i javno dobro mogu prepoznati.
Kako Hegel ukazuje, nita nije bilo toliko uobiajeno u njegovom vre
menu, koliko aljenje zbog toga to ideali koje imaginacija postavlja nisu
ostvareni i to ta divna snovienja razara hladna stvamost (ibid.). Takve
albe su, meutim, insistirao je on, samo proizvod sentimentalnog karaktera,
ukoliko oni koji to ine proklinju drutveno stanje kao takvo samo zato to
njihovi ideali nisu ostvareni u njihovom vremenu. Lake je, kae Hegel, nai
nedostatke u pojedincima, dravama i cjelokupnom istorijskom procesu ne
go razlikovati njihov znaaj i vrijednost" (36). je zato to je u ovoj pu
koj potrazi za nedostacima zauzet ponositi stav, ne vodei rauna o tome da
je istovremeno predvien i pozitivni aspekt svake istorijske situacije vezan
za ispunjenje zahtjeva potrebnih za ostvarenje ograniene slobode (ibid.).
Hegelova lina perspektiva trebalo je da otkrije kako je stvarni svijet, sa
svojim suprotnostima i sukobima, ogranien slobodom i patnjom, i da je
onakav kakav i treba da bude u odnosu na postizanje ljudskih ciljeva po
mou sredstava koja odgovaraju datom zadatku (ibid.). Duh ove primjedbe
HEGEL 117

saglasan je sa Senekinom izrekom kojom Viko (pogreno citirajui) okona


va svoju knjigu 5. Nove nauke: Pusilla res hic mundus est, nisi id, quod qu-
aerit, omnis mundus habeat (Ovaj svijet je beznaajna stvar ukoliko sav
ostali ivalj u njemu ne pronae ono za im traga, 1096: 415).
To ne znai da pojedinac izvan tragike sudbine nije u potrazi za svojim
ciljevima. Naprotiv, to znai da oni koji strastveno tragaju za svojim ciljevi
ma, voljom i inteligencijom podesnom za neposredno ostvarenje - drugim
rijeima, sa eljom da istinski preobraze svoja drutva u svjetlu svojih linih
koncepcija o tome kako dobar ivot treba da izgleda - postaju tragine li
nosti. Obian ovjek, kae Hegel, vrsto se dri onoga na emu njegovo dru
tvo insistira kao na ogranienju u kojem on dolazi u priliku da spozna svoje
elje i line interese. Kriminalac se trudi da izbjegne zakone i ogranienja
koja propisuje javni moral, i to ini prevarama ne bi li ostvario svoje line
tenje za materijalnim koristima, ali se pri tom trudi da ne izaziva bilo kakve
sutinske promjene u kanonima javnog morala i zakona (Fil. ist., 28-29). Za
razliku od njega, heroji istorije tipino su oni ija strastvena vjera u praved
nost njihovih linih ciljeva i interesa jeste takva da oni ne mogu trpjeti nika
kav nesklad izmeu onoga to oni ele za sebe i onoga to javni moral i za
konski sistem zahtijevaju od svih ljudi. Cezar je, na primjer, u nastojanju da
ostvari svoje idealne koncepcije, uspio da potpuno rekonstruie rimsko dru
tvo. Veliki ljudi, kako Hegel zapaa, formiraju svrhe kojima zadovoljava
ju sebe, a ne druge i oni su upravo ti koji ne ue od drugih ve od kojih ue
drugi (30). Veliki sukobi izmeu individualne volje, valjano obdarene za
svoj zadatak, i drutvenog reda, iji sljedbenici tee da odre ve postignutu
formu, tvore centralne dogaaje u svjetskoj istoriji, prevashodno obeleene
irokim odnosima" sa kojima svjetska istorija u takvim susretima mora
imati posla (29).
Iz ovog razloga, predstava istorije, u procesu njenog odvijanja, posma-
trana iznutra, sa take gledita nadmonog pojedinca sposobnog da u stvar
nosti promijeni formu ivota ljudi ili velikog broja narod - ili, moe se do
dati, sposobnom da se odupire ulaui herojske napore za sline preobraaje
- shvatljiva je kao specifino tragika drama. Samo na osnovu istorijske svi
jesti, bez dodavanja hipoteze filozofskog naina razmiljanja o istoriji - to
jest, samo na osnovu kombinacije estetskog i moralnog senzibiliteta - mogu
e je istoriju svijeta, umjesto kroz apsurdno orijentisani ep o nerazumnom
sukobu i razdoru, prikazati u formi tragike drame sa specifino etikim
znaenjem. Hegel u tom smislu kae:
Ako bismo se osvrnuli na sudbine istorijskih linosti... neemo biti u pri
lici da naiemo ni na jednu srenu. Oni nisu doivjeli nikakav poseban uitak;
itavi njihovi ivoti u sutini su bili satkani od rada i tekoa; cjelokupna nji
hova priroda bila je svedena na njihovu dominantnu strast. Kada bi se domogli
predmeta svojih elja, otpali bi poput ljutura sa praznih mahuna. Rano bi po
mrli, nalik Aleksandru, ili bi ih ubili, kao Cezara, ili bi ih, kao Napoleona, od
veli na Svetu Jelenu [31].
118 METAISTORIJA

Ukratko, ivjeli bi svoje ivote poput heroja iz neke ekspirove tragedi


je. A opasnost od moralne refleksije o njihovim ivotima je u tome to se
moe doi do zakljuka, nalik onome koji proizlazi iz svakog jednostavnog
i istinitog zapisa sa istorijskog polja, da su njihovi ivoti bili beznaajni i
prolazni, kao uostalom i ivoti onih obinih ljudi koji su ostali zadovoljni
ulogama koje im je sudbina dodijelila.
Takav pogled, meutim, jedino je mogu kroz metonimijski modus
shvatanja koji, zasnovan na lanoj analogiji izmeu prirode i istorije, svaku
akciju opaa samo kao rezultat nekog preanjeg, mehanicistikog, uzroka.
Na taj nain, subjektivni impuls iza toga ina - volje, razuma, ili emocij
pojedinca koji strijemi neem velikom - sveden je na istu osnovnu prirodu
koja je osobena i za obinog ovjeka, koji pak uopte ne tei niem znaaj
nom i stoga ne ostavlja nikakav trag u istoriji osim svojom funkcijom jedini
ce neke skupine. No, pravo je malo udo, kako Hegel dodaje, to su oni koji
polaze od pretpostavke da je istorija samo priroda u razliitoj preobui, vo
eni logikom modusa tumaenja same prirode, doli do zakljuka da istorija
ne posjeduje nikakvo znaenje,
...jer stanjem prirode [u stvari] najvema dominiraju nepravda i nasilje, nesa-
gledivi prirodni impulsi, neljudska djela i osjeanja [41],
. . Ako ve<" ovjek samo i jedino priroda", onda ne bismo mogli obja
sniti civilizacijsku evoluciju - pripitomljavanje" u normalnom toku ovje
anstva, kao to nismo u mogunosti da objasnimo ni zaetak te drutvene
drave", tog izvornog instrumenta ove evolucije. tavie, morali bismo za
kljuiti da su najvea dostignua pojedinih genija u umjetnosti, nauci, religi
ji i filozofiji proizvod svijesti koja sutinski nije drugaija od one karakteri-
ne za ovjeka u njegovom poludivljem stanju, i koja podrazumijeva samo
reorganizaciju, a ne progresivno usavravanje ogranienog broja elemenata
za koje se mora pretpostaviti da su postojali i u poludivljem stanju.
No, istina je da poludivlji ovjek ne stvara nita to je posebno viso
ke kulturne vrijednosti, osim religije i rudimentarnog oblika drutva. To
nam dozvoljava da zakljuimo kako oblik religije" odreuje oblik drave
koja nastaje na principima svijesti koja je inspirie (51) i prua kulturi lju
di njen specifini spoljni izgled (50). Ali pretpostaviti da isti oblik svijesti
to karakterie poludivlji um karakterie i civilizovani um, znai usmeriti
terazije analize u korist otkrivanja samih istovrsnosti, kad ono to je u
stvari prijeko potrebno jeste procjena i objanjenje razlika izmeu dva sta
nja svijesti i njihovih plodova. Takva potraga za istovrsnostima na raun
razlik lei u osnovi svih onih mitova o Arkadiji, mitova o sretnom pri
rodnom stanju, koje je morilo mislioce prosvjetiteljstva a inspirisalo ro
mantiare u njihovom grozniavom traganju za oslobaanjem od bolova
trenutne egzistencije to je mogue samo na niijoj zemlji u kojoj nema
nieg drugog osim beskrajne sree.
Problem je, onda, kako objasniti principe po kojima se razvoj ovjean
stva kroz istoriju moe shvatiti. Ovaj razvoj, sagledan u dijahronikom
HEGEL 119

aspektu, ukazao bi se kao prijelaz od nieg stanja ka viem, a u aspektu sin-


hronizovane strukture, kao povezani sistem pretvaranja principa divljatva u
princip civilizacije.

Istorijsko p o lje kao p ro ces


Ovo nas dovodi do nivoa shvatanja na kojem sinegdohika svijest za
mjenjuje objanjenje uzroka tipolokim objanjenjem, na kojem je slika pot
punog haosa promijenjena i postala slika sukcesije form i ili tipova kulturnih
dostignua, ije je neposredno poimanje dato u aspektu tragedije. Ba ovdje
je Hegel nainio primjedbu koja je veoma esto pogreno koriena kao do
kaz o sutinski formalistikoj prirodi njegove filozofije istorije:
Istraiva mora biti upoznat a priori (ako to tako elimo nazvati) sa ita
vim krugom pojmova kojima, pak, pripadaju principi u pitanju - kao to je i
Kepler (da navedem najglasovitiji primjer ovog naina filozofiranja) morao bi
ti a priori upoznat sa elipsama, kockama i pravougaonicima, kao i sa idejama
o njihovim odnosima, prije no to je mogao otkriti, posredstvom empirijskih
podataka, one njegove besmrtne ,,zakone, koji nisu nita drugo do forme misli
koje pripadaju tim klasama pojmova. Onaj ko nije upoznat sa naukom koja ob
uhvata te apstraktne elementarne koncepcije bezmalo nimalo nee biti u stanju
- premda je moda itavog ivota gledao u svod i zapaao kretanje nebeskih
tijela - da razumje te zakone, a kamoli da ih otkrije [64; kurziv dodat].
Ovdje Hegel pravi razliku izmeu kruga pojmova" i ,,princip karak-
terizacije, i izmeu formi misli" i klasa pojmova" koje oblici misli sadre
u procesu tumaenja razliitih vrsta podataka. Principi i klase pojmova koji
su dozvoljeni u karakterizaciji istorijskog procesa proistiu iz kruga koncep
cija prema kojima su razliite forme misli istodobno diferencirane i poveza
ne jedna sa drugom. Ako treba izbjei isti a priori metod pomou kojeg je
prvobitna pretpostavka, inspirisana predrasudom, jednostavno nametnuta
istorijskom zapisu kroz tumaenje tog zapisa, trebalo bi da postoji neki prin
cip pomou kojeg se data forma misli moe usmjeriti na artikulisanje klasa
pojmova neophodnih za razlikovanje izmeu onoga ta je sutinsko" i ega
nema u uoenom aspektu svjetskog procesa. U krugu pojmova, determinant-
nost i sloboda zamiljeni su da stvaraju principe, oblike misli i klase pojmo
va dovoljno dobrih za karakterizaciju i razumijevanje prirodnih i istorijskih
procesa. Upravo se ovdje misao o istoriji izlae opasnostima od mehanici
zma usled zabune oko istorijskog i isto prirodnog procesa, kao i usled for-
malistike prijetnje jednostavnim prepoznavanjem sukcesije formalnih pove
zanosti u istorijskom procesu.
Pojmovi koje zahtijeva razmatranje istorije kao procesa razvoja jesu
poetak, sredina i kraj, ali ne zamiljeni u modusu u kome se takvi procesi
zapaaju u fizikoj prirodi - to jest, jedino kao poetak, irenje i zavretak.
Istorijski proces mora se smatrati analognim onim vrstama potpunih moral
nih akcija do kojih dolazimo pri rasuivanju o najuzvienijim kreacijama
umjetnosti i religije koje, kao procesi, imaju svoje porijeklo u poetku", a
120 METAISTORIJA

zatim se produavaju kroz dijalektiku" transformaciju izvorne sadrine i


forme, da bi kulminirali u konzumiranju ili razrijeenju koje se istie vie
od prostog zavretka.
Fizika priroda, kao takva, ne posjeduje poetak, sredinu i kraj; ona je
zauvijek i neprestano ono to mora da bude. Mogue je zamisliti kako ona
postaje u odreeno vrijeme i kako se zavrava u odreeno vrijeme, ali se ona
u svom toku ne razvija od jednog trenutka do drugog, zbog ega kaemo da
priroda postoji jedino u prostoru (72). Organska priroda, istina je, doista
predstavlja onu vrstu razvoja koji se moe smatrati ostvarenjem mogunosti
sazrijevanja sadranog u sjemenu. Meutim, pojedinac moe ali ne mora
ostvariti ovaj potencijal. Ako to uini, on dolazi do kraja koji je predodreen
prirodnim zakonom - na takav nain d a je svaki proces sazrijevanja doveden
do svog zavretka savreno isto kao i svaki drugi, poto tu ne postoji nikakav
razvoj od jednog pojedinca do drugog, niti bilo kakav razvitak u cjelokup
nom organskom ivotu od jedne vrste do druge. U tom sluaju, sve dok uop-
te postoji kretanje, ne postoji razvoj ve samo ciklino ponavljanje.
Znaajne promjene u istoriji, meutim, donose onu vrstu koristi ije
prisustvo esto moemo naslutiti ak i kad nismo u stanju blie oznaiti nje
nu sadrinu na kraju tragikog komada ili filozofskog dijaloga u dijalekti
kom modusu. U njemu, kad neto umre, rodi se neto drugo; ali ono to je
roeno nije samo sutinski identina kopija onoga to je umrlo, to je sluaj
u biljnom i ivotinjskom ivotu. U pitanju je neto novo u emu je ranija
forma ivota - akcija komada, argument u dijalogu - sadrana u kasnijim u
vidu njenog materijala ili sadrine; drugim rijeima, u potpunosti je svedena
na sredstva ostvarivanja uzvienijeg cilja koji je tek maglovito nasluen u
poimanju krajnjeg razreenja.
Ovaj uvid u prirodu istorijskog procesa zasnovan je na sinegdohikom
proirenju metaforiki spoznatog i metonimijski shvaenog dogaaja na
istorijskom polju prvobitno zamiljenom kao panorama grijeha i patnje".
Dinamika ovog sinegdohikog zahvatanja naglaena je u Hegelovoj drugoj
bitnoj karakterizaciji cjelokupnog istorijskog polja, zamiljenog sada ne sa
mo kao haos ve i kao promjena.
Hegelova druga karakterizacija istorijskog polja poinje njegovom u
venom izrekom: .......
Opta istorija je, dakle, razvoj duha u vremenu, kao to je i priroda raz
voj ideje u prostoru [ibid.].
Rije koja se u engleskom jeziku obino prevodi kao razvoj" u ovom
kontekstu je na njemakom Auslegung, ili doslovno rasprostiranje ili ire
nje", sa sekundarnim asocijacijama na tumaenje, izlaganje, razjanjenje, ob
janjenje - od latinskih korijena i plicate koji, zdrueni, daju utisak izgla
ivanja (peglanja)" nabor, kao na izguvanom listu hartije ili komadu tkani
ne. Konotacija svega je razmotavanje ili razjanjavanje latentne sadrine.
Ali poimanje ovog procesa zbog onoga to on odista i jeste ne moe
omoguiti samo sinegdohiko proirenje. To je ukazano u pasusu koji slijedi
HEGEL 121

i u kome je saet isti prijelaz svijesti od estetske, preko moralne, do intelek


tualne percepcije na koju nailazimo u Hegelovoj izvornoj karakterizaciji
istorijskog polja u modusima metafore i metonimije:
Ako se potom osvrnemo na svjetsku istoriju, vidjeemo ogromnu sliku
promjena i djela [Taten], beskonano raznovrsne forme drava, pojedinaca,
grupa, u neprekidnoj sukcesiji [Aufeinanderfolge] [ibid.].
Spomenuti spektakl sukcesije form i pobuuje emociju prilino drugai
ju od one koja pothranjuje prvobitno opisani spektakl haosa'.
Sve ono to moe potpuno obuzeti duu ovjeka - sav na senzibilitet
prema dobroti, ljepoti i veliini - ulazi u igru [ibid.].
I dalje moemo primijetiti dominantnost ljudske akcije i patnje, no
isto tako vidjeti i neto nama srodno to pobuuje nae stavove za ili pro
tiv", bez obzira na to da li to ,,neto privlai nau panju ljepotom, slobo
dom i raznolikou" ili, pak, samo svojom energijom" (ibid.).
Katkad primijeujemo da jedna ira skupina nekih optih interesa napre
duje srazmemo sporo, sve dok na kraju, prije no to se raspri i skona u ato
mima, ne bude rtvovana ogranienom kompleksu nitavnih okolnosti. Deava
se i da zbog neije male sposobnosti i loe produktivnosti, doe do kakvog
krajnje trivijalnog ishoda, kao i da od onoga to se ini nebitnim nastaje neto
jako veliko. Na svakom koraku susreemo se sa najraznovrsnijom vrevom de-
avanja to nas privlai u krug razliitih interesa, a kada jedna kombinacija i
ezne, naredna se namah pojavi na njenom mjestu [ibid.]
Prva opta misao koja nastaje u odgovoru nautrb ,,na-taj-nain-spo-
znatog spektakla" - kategorija koja se odmah pomalja u ovoj nemirnoj mu
taciji individu, egzistirajui neko vrijeme a potom iezavajui" - potie od
opte promjene" (die Vernderung iiberhaupt). Ovakva spoznaja se zatim
brzo preobraava u osjeanje tuge" koju doivljavamo zbog krhotina neke
velike drave poput Rima, Persepolisa, ili Kartagine. Ali zato sledea nepo
sredna spoznaja protkana je utiskom o istoj promjeni koja nastaje posred
stvom prepoznavanja formalnih povezanosti vienih u ovom spektaklu. Ona
glasi: dokle god promjena dovodi do razvrgnua, ona istovremeno uplie i
dolazak novog ivota - jer dok je smrt predmet ivota, ivot je takoe pred
met smrti" (72-73). Problem koji se odmah ukazao Hegelu odnosio se na
modalitet po kome ovu sukcesiju formalnih povezanosti treba shvatiti; dru
gim rijeima, kako sekvencu form i treba emplotovati. I u pasusima koji slije
de moe se uoiti razliitost tri strukture zapleta koje se koriste u karakteri
zaciji ovog procesa zamiljenog kao sukcesija formi koja se razlikuje od ep
ske strukture zapleta koriene za emplotovanje spektakla potpune promjene
u izvornom poimanju istorijskog polja kao haosa.
Vraajui se prirodi (odnosno, metonimijskom modusu karakterisanja
promjen kao takvih), ova sukcesija formi moe biti zamiljena na jedan od
dva naina i oba se mogu nazvati tragikim poto se dre injenice da je u
ljudskoj prirodi, u najmanju ruku, smrt predmet ivota, a ivot takoe pred-
122 METAISTORIJA

met smrti (kurziv dodat). Na primjer, sukcesija formi moe biti emplotova-
na kao prijelaz sadrine u novi oblik, kao u orijentalnoj doktrini o metamor
fozi; ona takoe moe biti shvana ne kao prijelaz ve kao neprekidno po
novno raanje novog ivota iz pepela starog, kao u mitu o ptici feniksu (73).
Hegel je to shvatanje iz orijentalnih koncepcija svijeta nazvao velianstve
nim", ali mu je porekao status zasluenih filozofskih istina, i to iz dva razlo
ga. Prema prvom, to shvatanje (dok je smrt predmet ivota, ivot je takoe
predmet smrti) samo je generalno istinito kad je rije o prirodi, ali ne i spe
cifino istinito kad je rije o pojedinostima u prirodi. Prema drugom, jedno
stavne predodbe o prijelazu i sukcesiji ne daju uvid u raznolikost ivotnih
formi koje istorijski proces, za razliku od prirodnog procesa, moe prikazati.
Hegel u tom smislu kae:
Duh - potroivi omota vlastitog postojanja, ne prelazi jednostavno sa
mo u drugi omota, niti se, podmlaen, izdie iz pepela svoje preanje forme;
on dolazi kao izdignut [erhoben], glorifikovan [verklrt] i istiji duh [ein rei-
nerer Geist]. On svakako ratuje protiv sebe - troei sopstveno postojanje; no
prilikom ove zaista velike destrukcije, on prerauje to postojanje u novu for
mu, i svaka sledea faza zauzvrat postaje materijal na kome se on izdie [er-
hebt] do novog stupnja [Bildung\ [ibid.].
Jo jedan razlog itav taj proces jo uvijek liava priznanja da je u sta
nju da unaprijed predoi komino razrijeenje. Principi koji su vani u poi
manju zapleta sukcesije formi jo uvijek ostaju nerazjanjeni. Njihovo tuma
enje iziskuje pogled iz perspektive u sam proces, kako se on ne bi shvatio
samo kao puka sukcesija formalno podjednakih povezanosti, nego kao vrsta
autonomnog procesa samomanipulacije i primjena razliitih modus i pra
vaca", u kojima prethodna forma slui kao materijal i podsticaj za stvaranje
svog nasljednika (ibid.). Iz ove perspektive -
...apstraktni pojam potpune promjene daje mjesta misli o duhu koji manifestu-
je, razvija i usavrava svoje moi u svakom smjeru koji njegova viestruka
priroda moe pratiti [ibid., kurziv dodat].
Moi koje duh za koga se pretpostavlja da rukovodi ovim procesom po
svojoj prirodi posjeduje, mogu se saznati jedino ,,u varijetetima proizvod i
formulacij odakle one i potiu" (ibid.). To znai da se istorijski proces mo
ra sagledati ne kao puko kretanje, promjena ili sukcesija, nego kao aktiv
nost" (72 [99]). Na taj nain, proces je poeo sa istorijskim individualiteti
ma, tim traginim herojima koji su kroz svoja pregnua uspjeli da ostave
svoja drutva u najmanju ruku donekle preobraenim. To je sluaj i sa ita
vim narodima, koji su ujedno i korisnici i zatoenici duhovne forme u kojoj
se manifestuje njihovo pregnue protiv svijeta i za svijet. Time se podrazu
mijeva da je ivot svakog naroda, kao i ivot svake herojske individue u
istoriji, samo tragedija. A prigodni modus datog emplotmenta, njegovog poi
manja kao istorijske realnosti, jeste modus tragike drame. U stvari, Hegel je
emplotovao istorije svih civilizovanih formi koje je uspio razabrati u svjet
skoj istoriji u tragikim terminima. A u njegovoj Enciklopediji filozofskih
HEGEL 123

nauka, kao i u Predavanjima o estetici, predoio je osnove tog modusa em-


plotmenta kao najvieg nivoa reflektivne istoriografije.
U Filozofiji istorije, meutim, on je jednostavno primijenio ovaj modus
uvida u procese zaetka, uspona, raspada i smrti na pojedine civilizacije.
Istodobno nije pokuao da opravda tragiki modus emplotmenta, nego je
jednostavno pretpostavio da je to podesan nain za ocjenu proces razvoja
prepoznatih u ivotnim ciklusima civilizacija kao to su grka ili rimska. To
je mogue jer u njemu svaku sveobuhvatnu istoriju civilizacije, iji je rok
trajanja istekao, svaki profesionalni istoriar moe rutinski emplotovati. Fi
lozofski nesvjestan istoriar, meutim, mogao bi izvui pogrene zakljuke
razmiljajui o obrascu uspona i pada iz aspekta sudbine i neminovnosti.
Mogao bi zakljuiti da ovaj obrazac ne bi smio biti drugaiji i da se, zbog
onoga to je on u sutini, moe shvatiti samo kao tragedija velikih razmjera.
Razmiljanje o istorijskom procesu doista doprinosi njegovom poima
nju kao niza tragedija. Ono to se prvobitno javilo kao epski spektakl stra
sti", preobrazilo se u niz tragikih poraza. Svaki od tih poraza, meutim,
znai pojavu zakona koji rukovodi cjelokupnim nizom. Pa ipak, ovaj zakon
istorijskog razvoja nije zamiljen kao analogan onim vrstama zakona koji
odreuju evoluciju ili interakciju, a takoe i razvitak fizikih tijela; to nije
prirodan zakon. Prije je rije o istorijskom zakonu koji je i zakon o slobodi u
svakom ljudskom projektu ija je kulminacija u tragikom razreenju. A
ovaj zakon prednjai u krajnje kominom ishodu itavog niza formi koje su
neposredno opaene u aspektu tragedije.
Hegelova namjera je da objasni prijelaz od tragike prirode svake spe
cifine civilizacije ka kominom poimanju tekue drame o cjelokupnoj istori
ji. Na isti nain na koji je u Fenomenologiji duha tvrdio da je Aristofanova
komina vizija superiornija od moralnog uvida svojstvenog tragikoj viziji
Euripida, prilikom sagledavanja svjetske istorije on je eleo da obogati cje
lovitost istorije kominim znaenjem koje je inae zasnovano na implikaci
jam a isto tragike koncepcije odvijanja istorijskog ivota uopte, koju mo
da i prevazilazi.

O d tragedije do kom edije


U ciklusu moralnih stavova komedija je logino dola poslije tragedije,
jer predstavlja afirmaciju ivotnih potreba i prava nasuprot tragikom uvidu
po kome su sve postojee stvari u vremenu osuene na propast. Smrt civiliza
cije nije striktno analogna smrti individue, ak i ako je u pitanju heroj pojedi
nac. Jer, kao to heroj nalazi vrstu besmrtnosti u promjenama koje prouzroku
je u ivotnim formama ljudi koji ga podraavaju, tako i herojski narodi nalaze
vrstu besmrtnosti u promjenama koje izazivaju u ivotnim formama odreene
rase. Veliki narod ne umire prostom prirodnom smru", pisao je Hegel, poto
narod nije samo posebni, pojedinani entitet, ve opti duhovni ivot". Smrt
itavih civilizacija vie lii na samoubistvo nego na prirodnu smrt, nastavlja
on, zato to oni, kao rodovi, u samima sebi nose svoja sopstvena svojstva - ,,u
iskljuivo takvoj neodreenosti koja ih i karakterie" (75).
124 METAISTORIJA

Ljudi sebi postavljaju izvjesni zadatak koji bi, uopte uzev, prosto tre
balo da bude neto prije nego nita. itav njihov ivotni put odlikuje se
specifinim formalnim povezanostima izraenim u njihovoj posveenosti
tome zadatku (istovremeno svjesnoj i nesvjesnoj). No, kao zadatak, taj na
por da on bude neto zahtijeva sredstva ija se posebnost podrazumijeva u
stvarnosti njihove primjene na specifine prije nego na opte probleme.
Opti zadaci, kao to su prosto odravanje sklada u tijelu i dui, reproduk
cija, staranje o djeci, uvanje samog sebe od raznih inilaca, aktivnosti
pretcivilizovanih naroda, nastaju kao odgovor optim ljudskim sklonostima
i instinktima predstavljenim u obiajima kroz poglavito spoljanju, ulnu
egzistenciju koja je prestala da se poletno ubacuje u svoj objekat (74- 75).
Ali, ako bi se htelo neto naroito i nimalo nalik na sveoptu struju ovje
anstva, ljudi moraju sebi postaviti idealan zadatak kao i izvjesne praktine
zadatke poto je najvii domet u razvoju naroda - doi do koncepcije sop-
stvenog ivota i stanja, i svoje zakone, svoje ideje o pravdi i moralnosti
svesti na nauku (76). Ovdje je jedinstvo idealnog i realnog postignuto u
mjeri u kojoj sama priroda ljudskog duha to dozvoljava. Ono se nijednom
nije sasvim ostvarilo, i u toj asimetriji izmeu opte namjere i specifinih
sredstava i aktivnosti korienih za ostvarenje tog jedinstva i lei tragiki
nedostatak koji nalazimo u svakom obliku civilizovane egzistencije. Ovaj
nedostatak, shvaen onako kakav zaista jeste, osoben je za kasne faze civi-
lizacijiskog ciklusa. Drugim rijeima, kad ovaj nedostatak postane uoljiv
zbog onoga to on zaista jeste, sama civilizacija e ukazati na oblik iskva
renog ivota prije no to neposredno pone da umire. Kad taj nedostatak
postane uoljiv zbog onoga to zaista jeste, to jest kao protivrjenost izme
u ideala koji civilizacija utjelovljuje i ostvarenja tog ideala u konvencio
nalnom, institucionalizovanom, drutvenom, politikom i kulturnom ivo
tu, cement koji drutvo dri na okupu i privrenost tome idealu, osjeanju
pijeteta, dunosti i moralnosti, poinju da se rue. I
...u isto vrijeme meusobna otuenost pojedinaca i izolovanost od cjeline stu
paju na scenu [ibid. ].
Ljudi poinju da priaju o vrlini umjesto da se po njenim pravilima pona
aju; neprestano zahtijevaju da im se kau razlozi obavljanja dunosti i najpo-
slije nalaze razloge da ih ne obavljaju; poinju ivjeti ironijski, javno govorei
o vrlini a privatno se odajui porocima - ali nikad otvoreno (76-77).
Pretvaranje normalnog ponaanja u porok, meutim, predstavlja odva
janje ideala od stvarnosti koje je, pak, samo po sebi, proiavanje ideala,
njegovo oslobaanje iz problematine mree aktuelizovane egzistencije i
prilika za znaajne umove da sutinski dosegnu taj ideal, da ga konceptuali-
zuju i adekvatno prikau. Na taj nain oni pripremaju ideal za njegovo oslo
baanje iz stega vremena i prostora u kojima se ostvario, spremajui ga za
njegovo prenoenje preko granica vremena i prostora do drugih naroda koji
e ga, sa svoje strane, koristiti kao materijal za dalju razradu prirode ljudske
idealnosti u njenoj sutinskoj istoti.
HEGEL 125

Kako kae Hegel, ako prieljkujemo da steknemo odreenu ideju o to


me ta su stari Grci stvarno bili, moraemo se obratiti izvjetajima u kojima
oni uproeno otkrivaju moduse svojih praktinih veza u drutvu. Ako, pak,
hoemo da saznamo neto o toj ideji u optem smislu, o njenoj pravoj ideal
nosti, moramo je potraiti kod Sofokla i Aristofana, kod Tukidida i Plato
na" (76). Izbor ovih svjedoka idealnog nije sluajan; oni predstavljaju kasni
je forme grke svijesti izraene u tragediji, komediji, istoriografiji i filozofi
ji, i zato ih moramo temeljno razlikovati od njihovih naivnih" pretea (Es-
hila, Herodota, predsokratskih filozofa). Razumijevanje idealnosti nekog na
roda ili civilizacije posredstvom svijesti jeste in koji je istovremeno kon
zervira" i uzdie". Dok ljudi padaju u nitavilo i sluajnu katastrofu, prei
vljavajui moda kao pleme, ali opadajui u moi (u politikom i kulturnom
smislu), duh njihovog naroda se tako spasava kroz svoju svijest u misli i
umjetnosti kao idealnim oblicima.
Duh koji, sjedne strane, ponitava realnost ija je stalnost ono to jeste, s
druge strane dobija sutinu, misao, univerzalni element onoga to on iskljuivo
jeste i bio [77].
Razumijevanje sutine ogranienog modusa aktuelizacije duha kod he
rojskog naroda mora biti sagledano ne samo kao puko ouvanje ili mumifi-
kacija ideala koji ona predstavlja, ve prije kao modifikacija duha samog na
roda - uzdizanje principa kojim se on rukovodi do Jednog, u samoj stvari
daleko vieg principa". Ba ovo uzdizanje ideala, posredstvom svijesti i u
svijesti, do vieg principa koji omoguuje vjeru u krajnje kominu, u sudbin
sku prirodu panorame grijeha i patnje" jeste ono to percepcija trenutno
pronalazi u istorijskim podacima kao prosto istinoljubivu kombinaciju"
cinjenic. Hegel je ukazao i na to da je od velike vanosti" da razumijemo
misao ukljuenu u ovo preobraanje" [dieses bergangs]. Misao" na koju
se cilja nalazimo u protivrjenosti ljudskog razvoja i uspona, i ona je ta koja
se, iako individualno ostaje jedinstvena u svim stupnjevima razvoja, doista
uzdie do vee svijesti o samoj sebi i, u stvari, prodire od nie i restriktivnije
svijesti do vie i sveobuhvatnije. Na isti se nain, kae Hegel, i narod razvi
ja, napreac ostajui ono to je sutinski bio kao odreeni narod, istovreme
no se razvijajui dok ne dosegne stupanj univerzalnosti". Na ovoj taki, za
kljuuje Hegel, nalazi se fundamentalna i idealna neophodnost promjene
[ Veranderung], a to je dua, sutinsko sagledavanje, filozofskog razumije
vanja istorije" (78).
Ovo razumijevanje" je, onda, utemeljeno na poimanju istorijskog pro
cesa kao razvoja ka univerzalnosti, dok se duh, u optem smislu, uzdie i
upotpunjuje do samorazumijevajue totalnostiu (ibid.). Neophodnost kraj
njeg unitenja svake civilizacije sopstvenom rukom zgusnuta je u poimanju
njenih institucija i modus ivota, shvaenih jedino u smislu apstraktnih na
ina organizacije u kojima su ostvareni njeni ideali. Nisu u pitanju vjene re
alnosti, i zato oni ne bi trebalo da budu posmatrani u tom smislu. Njihova
prolaznost, dakle, treba mnogo manje da izaziva retrospektivnu zabrinu-
126 METAISTORIJA

tost nego, recimo, smrt prijatelja ili ak smrt onih traginih heroja sa ijom
se briljantnou moemo identifikovati do te mjere da njihovu smrt poisto
vjeujemo sa nagovjetajem nae sopstvene.
Hegel je predstavio svoje opaanje propadanja institucija i modus i
vota u sljedeoj metafori:
ivot nekog naroda dozrijeva poput nekog voa; njegovo djelovanje stri-
jemi punom ispoljavanju principa koje taj narod utjelovljuje. Samo to se ova
voka ne vraa njedrima ljudi koji su je uzgajili i izgradili; naprotiv, ona im
postaje otrovni napitak. A oni taj otrovni napitak ne mogu tek tako prevideti
ba zato to imaju nezadrivu udnju za njim: ukus tog napitka njihovo je kraj
nje unitenje, premda je u isto vrijeme i nastajanje novog principa [ibid. \ .
Poreenje ovog pasusa sa onima u kojima je Hegel iznio svoje milje
nje o znaaju Sokratovog ivota i smrti za kulturu Atine kao cjeline, osvje
tljava nain korienja metafore otrovni napitak" koja, jednom upotrijeblje
na, okonava stari ivot i utvruje princip novog, uzvienijeg. Sokratova
smrt bila je tragiki spektakl smrti jednog estitog ovjeka i otkrivanje protiv-
rjenosti njegove veze sa atinskim narodom, kojeg je poduio novom princi
pu moralnosti. Sokrat je, kako kae Hegel, bio izumitelj moralnosti" i nje
gova smrt je sagledana kao jedno od djela koje taj princip potvruje kao
praktino pravilo ivota, a ne samo kao ideal (269). Ta smrt je ujedno bila
smrt Sokrata uitelja i uzdizanje principa po kojem je ivio i umro u istin
skom modelu moralnog ponaanja. Njegova smrt pokazala je ne samo da
ljudi mogu ivjeti po moralnom principu ve da ga, kad umru zbog njega, i
transformiu u ideal po kojem i drugi mogu ivjeti. Prepoznavanje njegove
smrti" takoe je i sredstvo preobraavanja ljudskog ivota i same moralno
sti do nivoa samosvijesti vee od ivota" koji je doveo do toga. To je za
Hegela bio inspirativan uvid u kominu viziju i najpunije mogue shvatanje
istorijskog procesa do koga ogranieni um moe teiti. Komina vizija, pie
Hegel u Fenomenologiji, prevazilazi strah od sudbine". Sudbina je -
...povratak svega univerzalnog u definitivnost samstva, defmitivnost koja, kao
ishod, znai potpuni gubitak straha od svega udnog i stranog, i potpuni gubi
tak sutinske realnosti onoga to je strano i spoljanje. Takva defmitivnost je
ste stanje dobrog duhovnog zdravlja i stanja samoodricanja od toga na raun
svijesti i na nain na koji se ona, osim u vrsti [aristofanske] komedije, nigdje
vie ne moe nai [748-49],
Posljednja primjedba - da se stanje dobrog duhovnog zdravlja i stanja
samoodricanja od toga"... nigdje vie ne moe nai osim u izvjesnoj komi
noj viziji, navodi na zakljuak da se komina priroda samog istorijskog pro
cesa moe uoiti (ali ne i shvatiti, osim u apstraktnom smislu) jedino kao ve-
rodostojna mogunost na osnovu racionalno obraenog istorijskog dokaza
velike vjerovatnoe, jer se, kako Hegel navodi u uvodu svoje Filozofije isto
rije, istorija samo bavi prolou i sadanjou; o budunosti ona ne moe
davati nikakve izjave. Pa ipak, na osnovu naeg shvatanja istorijskog proce
sa, to je progresivni razvoj koji je, jo od davnih vremena, doao do nae sa
HEGEL 127

danjosti kao dvojaka priroda istorije shvaene kao ciklus, i do faze u kojoj
je progresija razjanjena samoj svijesti. Zato zakljuujemo
da ivot sveprisutnog duha i krug progresivnih utjelovljenja na koji gledamo iz
jednog aspekta i dalje postoje jedan iza drugog, dok se, gledajui ih iz druge
perspektive, oni pojavljuju jedino kao prolost [Fil. ist., 79],
Ovo znai da stupnjevi za koje se ini da ih je duh ostavio za sobom
nisu izgubljeni i naputeni, nego su jo uvijek ivi i nadoknadivi u bezdani
ma sadanjosti" (ibid.). Ove rijei i ova nada, kojima Hegel zavrava svoj
uvod u Filozofiju istorije, odjekuju zavrnim paragrafom u Fenomenologiji
duha kojom je otvorio zrelu fazu svoje filozofske karijere:
Svrha tog redosljeda je apsolutno znanje ili duh koji sebe prepoznaje u
tom svom svojstvu i koji nalazi svoj put kroz podsjeanje na duhovne forme
onakve kakve su one po sebi, i kako ostvaruju strukturu svoje duhovne kralje
vine. Njihovo ouvanje, posmatrano iz aspekta njihovog slobodnog postojanja
u obliku odreene pretpostavke - jeste istorija. Posmatrane iz aspekta svoje in
telektualno spoznate strukture, pak, te duhovne forme predstavljaju nauku o
nainima na koje se javlja znanje. No, uzete zajedno, a i sama istorija, istovre
meno podsjeaju na golgotu apsolutnog duha, realnost, istinu i izvjesnost nje
nog prestanka, bez ega bi taj duh bio beivotan i usamljen. I jedino...
Penuavi pehar ovog kraljevstva duhova
prinosi Bogu njegovu sopstvenu beskonanost.*
Sada je mogue prikazati dimenzije i mo Hegelove koncepcije istorij
skog saznanja kao modusa tumaenja, prezentacije i ideolokih implikacija.
Poeu ukazujui na to da je njena cjelovitost u stvari uzdrani napor da se
ostane pri sutinskoj ironiji stanja ljudske svijesti a da se pri tom ne upadne
u skepticizam i moralni relativizam koji su obuzeli racionalizam prosvjeti
teljstva, s jedne, i solipsizam u koji je utonuo romantiki intuicionizam, s
druge strane. Ovaj cilj je postignut u preobraaju same ironije u metodu ana
liziranja, u osnovu prezentacije istorijskog procesa i u sredstva dokazivanja
sutinske vieznanosti ukupnog realnog znanja. Hegel je time izdvojio me-
tonimijske (uzrone) i metaforike (formalistike) strategije redukovanja
broja pojava prema redosljedu modaliteta sinegdohikih karakterizacija, s
jedne strane, i samorazrijeavajuih sigurnosti ironije, s druge. Najvaija si
gurnost do koje se stiglo, meutim, jeste intelektualna sigurnost, to jest ona
vrsta sigurnosti koja raa ponos zbog iznalaenja mogunosti da se doe do
apsolutne istine o cjelini. Jedine apsolutne" istine o doputenim granicama
inteligencije jesu one opte", kao to su istina je cjelina" i apsolutno je
ivot", a obje su vie oslobaajue nego represivne istine sve dok preutno
pokazuju da apsolutnom istinom ne raspolae nijedan poseban pojedinac.
No, ovakva vrsta sigurnosti razrijeava se tako to unaprijeuje onu drugu
vrstu sigurnosti - moralnu samosigumost potrebnu radi ivljenja zaista slo
bodnog" ivota. Za egzistencijalnu istinu vano je da sve bude onako kako

* Preveo Nikola Popovi. - Prim. prev.


128 METAISTORIJA

treba da bude, to pak znai da se pojedincu daje mogunost da svoje elje


smatra svojim pravom usmjerenim protiv drutvene cjeline, sve dok takav
posjeduje volju, energiju i sredstva da to uini. U isto vrijeme, to znai d a je
volja grupe ili shvatanje kolektiviteta o tome ta bi trebalo da bude, a to
je obino identino onome to jeste", podjednako opravdana, tako da se o
sukobu ogranienih individualiteta u istorijskom smislu ne moe unaprijed
suditi po kriterijumima njihovih intelektualnih ili moralnih vrijednosti koje
su postojale prije tog sukoba, ve po podrci koju su dobili njihovi zahtjevi
za sticanje autoriteta i lojalnosti kod masa. Na kraju se moe vidjeti d a je i
tava Hegelova filozofija istorije pola od izvorne metaforike karakterizacije
svjetskog procesa i da je, preko metonimijske redukcije i sinegdohike pro-
irenosti procesa objanjavanja modusa njegovih meusobnih veza - dola
do ironijskog shvatanja viestrukosti znaenja" svjetskog procesa, sve dok
se konano nije zaustavila u optijoj sinegdohikoj identifikaciji cjelokup
nog procesa kao drame sutinski kominog znaaja.
Na taj nainje ovaj modus tumaenja svih istorijskih zbivanja trenutno
i metonimijski i sinegdohiki, to samo opravdava karakterizaciju bilo kojeg
specifinog cjelovitog ina drame kao redosljeda formalnih povezanosti ko
jim a vladaju zakoni uzronosti (iako oni moraju biti zakoni duha, zakoni
slobode, prije nego zakoni prirode ili zakoni odreenosti). Shodno tome, em-
plotment bilo kojeg datog segmenta itavog procesa mora biti izveden u tra
gikom modusu, to je inae modus u kome se sukob izmeu bivstva i svije
sti rijeava u uzdizanju same svijesti na vii stepen svjesnosti o sopstvenoj
prirodi i, istovremeno, prirode bivstva, dakle pojave zakona. Meutim, tako
formirane i tako emplotovane ideoloke implikacije istorije imaju vie zna
enja jer u kauzalnom sistemu ne postoji ni ispravno ni pogreno, ve jedino
uzrok i posljedica, dok u formalnom sistemu ne postoji bolje ili gore, ve je
dino kraj formalne povezanosti i sredstva za njegovo ostvarenje.
U ovakvom meusobnom djelovanju uzrok i posljedic, kao i sredsta
va i ciljeva, ironijska svijest opaa posljedice koje su rezultat meusobnog
uticaja ovih elemenata, dok su sredstva njihov zavretak. U stvari, rije je o
progresivnom uzdizanju samog ovjeanstva kroz ostvarenje viih formi sa
mosvijesti, prepoznavanje njegovih razlika u odnosu na prirodu, kao i o pro
gresivnom razjanjavanju zavretka nacionalnog prosvijetljenja kroz oslobo
enje i integraciju koje proces kretanja od prolosti do sadanjosti prikazuju
kao nepobitnu tenju. Dakle, itav niz patetikih, epskih i tragikih drama
sadranih u istorijskom zapisu upija se u dramu sutinski kominog znae
nja, u ljudsku komediju, u teodiceju (opravdavanje Boga) kao obrazloenje
ne toliko bojih puteva ka ovjeku koliko kao razjanjenje ovjekovih pute-
va prema samom sebi.
Tako se, u sutini, postavilo pitanje pristupa kominom, kao krajnje in
tegrativnom i izmirujuem stanju prema kojem strijemi itav proces. Ovo
potvruje estetski smisao kao formu koju istorijski proces dobija u svijesti;
moralni smisao ovo potvruje kao neto to ljudsko samopouzdanje zahtije
va, a intelektualni smisao koji predstavlja razum principijelno tumai tako
HEGEL 129

da se obje te stvari - percepcija i elja, smatraju vjerovatnim. U krajnjoj ana


lizi, najvie to svijest moe izvui iz rasuivanja o istoriji, samo je estetsko
poimanje zasnovano na dobrim moralnim i racionalnim osnovama. Zakoni
cjeline a takoe i forme koju na kraju cjelina dobij a, mogu biti odreeni mi
lju samo u najoptijim crtama.
Penuavi pehar ovog kraljevstva duhova
prinosi Bogu njegovu sopstvenu beskonanost.
Meutim, Minervina sova poinje svoj konani let tek u suton. Do ta
da, misao se moe ovaplotiti iz istine istorije jedino u ogranienim oblastima
znaenja i oekujui vremena u kojima e istina o cjelini biti prije proivlje
na nego prosto promiljena.

Z a p let svjetske istorije


Sada bi bilo relativno jednostavno objasniti specifine principe tumae
nja i emplotmenta kojima se Hegel na odgovarajui nain sluio u svojoj Fi
lozofiji istorije. Sami po sebi, oni su bitni kao rezultat dubokoumne i izuzet
no nadahnute istorijske inteligencije, a njihova adekvatnost kao i uenost jo
vie opravdavaju samo to izuavanje. Meutim, njihova najvea vrijednost
lei u teksturi naracije u kojoj Hegel rasvijetljava neku pojedinost najednom
mjestu, ili naznauje neki kontekst na drugom, ostavljajui rasuivanje i
spekulaciju po strani, kako bi docnije generacije godinama morale raditi da
bi dostigle do zakljuaka u svom arogantnom gospodarenju istorijskim zapi
sima, opravdanom jedino visokim stepenom umnosti. Pa ipak, u prilici smo
da se s razlogom zadrimo na jednoj ili dvijema takama u tekstu, ali ne sa
mo da bismo prodrli u Hegelova stanovita o prirodi istorijskog tumaenja i
prezentacije uopte, ve i da bismo pokazali usklaenost kojom je on obla-
gao svoje vrste principe istorijske analize.
Hegel uobiajeno dijeli istoriju bilo koje civilizacije, i civilizacije kao
cjeline, na etiri faze: period raanja i prvobitnog rasta, period zrelosti, pe
riod starosti i period raspada i nestanka. Tako se istorija Rima zamilja u
svojoj prvoj fazi kao proces utemeljivanja koji traje sve do Drugog punskog
rata; u drugoj fazi, od Drugog punskog rata do Cezarevog uvrenja princi-
pata; u treoj, od principata do trijumfa hrianstva, a u posljednjoj fazi, od
treeg vijeka nove ere sve do pada Vizantije. Ovo kretanje kroz etiri faze
predstavlja etiri nivoa civilizacijske samosvijesti; faze po sebi, faze za sebe,
faze po i za sebe, i faze od, po, i za sebe. Te faze se mogu posmatrati kao
obiljeja elemenata klasine drame, sa njenim fazama patosa, agona, spa-
ragmosa i anagnorisisa, koje pak imaju svoje prostome srodnike u utvriva
nju i propadanju elemenata rimskoga duha: sukob sa spoljnim neprijateljem,
ekspanzija van sopstvenih granica u stvaranju imperije, povlaenje u sebe i
propadanje koje je poploalo put za prispijee nove sile - germanske kultu
re, za koju je sm Rim bio istovremeno i povod i rtva.
Vrijedi napomenuti da se ove faze mogu shvatiti kao indikativne egzi
stencijalistike veze, kao naini da se objasne te veze, da se predstave ili
130 METAISTORIJA

iskau kao naini simbolizovanja njihovog ,,znaenja u cjelokupnom proce


su rimskog istorijskog razvoja. Bitna taka za Hegela jeste da se Rim u bilo
kojoj fazi svog razvoja nije posmatrao samo u terminima onoga to jeste ra
dio, niti posljedica mnobrojnih cinilac, ili u smislu formalne povezanosti
(to bi bio generiki sluaj) i samostalne sveukupnosti vez. Drugim rijei
ma, prepoznavanje istorijskog stanja stvari u okviru faze ije se objanjenje
svodi na karakterizaciju relevantnih formalnih atributa i veza koje ta faza
odrava sa ostalim fazama cjelokupnog procesa, da bi sve one bile sagledane
kao podjednako vrijedni elementi ukupne karakterizacije - dakle, u okviru fa
za cjelokupnog procesa u kome se ta stanja pojavljuju. Dabome, za one koji
misle da Hegel primenjuje samo apriorni" metod istorijske prezentacije, svi
ovi naini karakterizacije jedne faze u istoriji civilizacije izgledaju samo kao
projekcije kategorija dijalektike: po sebi (teza), za sebe (antiteza), po, i za
sebe (sinteza), praenih poricanjem sinteze koja sama podrazumijeva novu
tezu (to ne znai nita drugo do novo po sebi), i tako dalje, do beskraja.
Tano je da se moe doi do takve koncepcijske redukovanja Hegelove
metode analiziranja, i na neki nain to ne mora uvrijediti Hegela poto je i
sam smatrao ove kategorije fundamentalnim za logiku i ontologiju i kljuem
za shvatanje bilo kog procesa bivstva ili svijesti.
Meutim, kako ja shvatam njegovo miljenje o lingvistikim modusima
i karakterizacijama ne samo faz bivstva i logike, ve i istorije, sklon sam da
te faze sagledam kao konceptualizacije razliitih modus vez uopte, do ko
jih Hegel dolazi uvidom u nivoe na kojima je jezik, a time i sama svijest,
morao da funkcionie.
Ostae zapameno da je Hegel okarakterisao Rim kao prozu ivota",
nasuprot iskonskoj divljoj poeziji" Istoka i harmoninoj poeziji" grkog
naina ivota (Fil. ist., 288 [350]). Ova karakterizacija podsjea na Vikovo
shvatanje starosti bogova, junaka i ljudi. Rimljani nisu ivjeli prirodnim"
ve prije formalnim" ivotom; drugim rijeima, ivotom bez prisustva
srodnosti, i u vezama kojima vladaju prisila i ritual; ivjeli su odsjeenim"
ivotom kojeg u cjelini dre jedino najmunija pregnua u praktinim sfera
ma politike, pozitivnog ivota i rata, koje istovremeno ostavljaju veoma ma
lo energije ili volje za stvaranjem visoke umjetnosti ili duboke religije ili fi
lozofije koje su Grci stvarali. Ukratko, Rimljani su svoj svijet shvatali u mo
dusu metonimije (u smislu bliskosti), smatrajui ga isto sinegdohikim si
stemom veza. Rimska realnost" svodila se iskljuivo na polje sile, na ideal-
nost itavog jednog svijeta formalno ureenih veza - u vremenu (oboava
nje predaka; sinovi, ene i erke kao im ovinapaterfamilias-a; zakoni naslje
ivanja, i tome slino) i prostoru (drumovi, vojska, prokonzuli, zidine i tome
slino). Ironino, ta realnost kasnije je pala kao rtva pogleda na svijet i du
ha koji se drao nje i njenog ideala u sasvim oprenim terminima. Hrian-
stvo predstavlja negiranje efikasnosti sile radi osvajanja prostora i vremena,
kao i vrijednosti bilo kakvih poglavito formalnih veza. Hrianin sagledava
svijet kao izraz metafore iji je drugi i dominantni izraz onaj kojim su svije
tu dati njegovo znaenje i identitet za koji se zamilja da postoji i u drugom
HEGEL 131

svijetu. I, daleko od toga da prizna postavke metonimijskog i ironijskog


shvatanja svijeta, hrianin tei pevazilaenju svih tenzija izmeu ideala i re
alnosti koje ba ovi modusi shvatanja nagovjetavaju.
im smo dokuili dinamiku sistema pomou kojeg Hegel karakterie
date faze svjetskog istorijskog procesa, moemo jasnije i u dananjem smi
slu razumjeti kako je on stigao do svojih uvida o porijeklu i razvoju svjetske
istorije i zbog ega ju je podijelio u etiri kapitalna perioda. Ova podjela po
dudara se sa etiri modusa svijesti predstavljene modalitetima same tropolo-
ke projekcije. N a primjer, stanje divljatva moe se povezati sa onom fa
zom u kojoj su za ljudsku svijest nepojamne sutinske razlike izmeu sop-
stva i prirodnog svijeta; u kome obiaj diriguje ivotom bez ikakvog prepo
znavanja unutranjih tenzija koje mogu nastati u drutvu u sferi prav poje
dinca da tei neem drugaijem od onoga to nalae obiaj; u neznanju, su-
jevjerju i strahu, bez ikakvog osjeaja za specifini cilj u okviru plemena
kao cjeline; dakle, bez ikakvog uvida u istoriju koja je u tom sluaju beskraj
na sadanjost; bez ikakvog smisla za bilo kakvu apstrakciju koja bi stvorila
religijsku misao (nasuprot mitskoj) i misao o umjetnosti (nasuprot vjetini),
kao i o filozofskom (nasuprot supstancijalnom) rasuivanju; sve to u stanju
represije prije nego moralnosti, to podrazumijeva i nemogunost izbora i
nepostojanje bilo kakvog zakona osim zakona jaeg.
Prijelaz od divljatva do velikih civilizacija Istoka i Bliskog istoka, do
arhainih kultura, moe se porediti sa buenjem svijesti o mogunosti meta-
forikog poimanja, koje je samo po sebi nadahnuto osjeanjem razlike izme
u poznatog i sasvim nepoznatog. Metafora je u tom sluaju modus za pre-
vazilaenje jaza izmeu dva poretka spoznate stvarnosti, pa se u civilizacija
ma starog Istoka nalaze primjeri sutinski metaforikog modusa ivota i svi
jesti. Istok je, pie Hegel, neodraena svijest - sadrinska, objektivna, du
hovna egzistencija... koji subjekat povezuje u formi vjere, povjerenja i po
kornosti" (105). Na taj nain, kad poredi Istok sa periodom djetinjstva u
istoriji, Hegel u stvari hoe da kae - kao i Viko pre njega - da modus shva
tanja svijeta koji se javlja na tom prostoru i u odreeno vrijeme predstavlja
jednostavnu metaforiku identifikaciju subjekta sa objektom.
Prijelaz od djetinjstva istorije do njene adolescencije u Centralnoj Aziji,
izraava se u individualnosti subjekata kroz estinu" i turbulenciju"
plemen nastalih na tom prostoru, sa njihovim monolitskim poretkom koji
im namee vladar u ime jedinstva koje, iako postoji, jo uvijek ne proistie
iz zajednike samosvijesti (ibid., 106). Prijelaz grkog svijeta do adolescent-
ne faze nastavio je da se odvija od poimanja izdvojenosti invidiualnog u
okviru metaforike identifikacije jedinstva, do afirmacije idealnog kao indi
vidualiteta shvaenog kao samostalni uzrok ili metonimijska redukcija. He
gel tim povodom kae: to je na Istoku podijeljeno u dva ekstrema - sa-
drinsko, kao takvo, i individualno, apsorbovano njime - sastaje se na tom
mjestu. Ali ovi razliiti principi samo su neposredno jedinstveni i, shodno
tome, podrazumijevaju najvii stupanj protivrjenosti" (107). Zbog toga je u
Hegelovom vienju grka civilizacija samo djelovala kao sadrinsko jedin
132 METAISTORIJA

stvo; zbog toga je procvala prilino brzo, samo da bi ubrzo uzmakla i uvela
prije no to je dosegla najvii stupanj. Njoj je nedostajao princip koji je
omoguavao modus osmiljavanja jedinstva kao dijela cjeline. Rim je bio
svjestan ovog modusa veze, to jest sinegdohe, ali samo formalno, apstrakt
no, u vidu dunosti, moi ili snage. Njegova ozbiljnost" predstavljala je
prelaenje istorije u period zrelosti. - Djela istinske zrelosti nisu u skladu
sa samovoljom nekog despota, niti su povrgnuta njihovoj milosrdnoj samo
volji; ona postoje u korist sveobuhvatnog cilja, onoga u kome pojedinac i
ezava i svoj sopstveni cilj shvata kao dio tog opteg cilja {ibid.).
Do sada sam opisivao prve tri faze klasinog tragikog zapleta, s tim
to prva faza predstavlja patos, ili opte stanje osjeajnosti kojim se zapoi
nje akcija; druga predstavlja agon, ili sukob, i ona akciju odvodi dalje; trea
se odnosi na ralanjavanje (cijepanje) subjekta, na sparagmos, i ona stvara
uslove za rasplet (dnouement) i odvodi akciju ka razrijeenju (anagnorisis).
Tri faze ove drame nee se, meutim, razrijeiti u modusu tragedije ak i
ako svaka faza predstavlja matricu tragikog uspona i pada. Faza izmirenja
(poravnanja, anagnorisis) u koju je akcija odvedena kroz sutinsku protiv-
rjenost rimske civilizacije i njenog duha obiljeena je ne pojavom gvozde
nog zakona vjere ili pravde koji je klasina grka tragedija zahtijevala kao
svoje razrijeenje, ve, prije, ograivanjem od onoga to se javlja kao takav
zakon u hrianskoj (kominoj) viziji krajnjeg osloboenja ovjeka od ovog
svijeta, i njegovog konanog izmirenja sa Bogom. Tragika vizija je ponite
na u viziji cjeline, koja pak prevazilazi pretpostavljenu ironiju u razrijeenju
klasine tragedije koja je - kroz dolaenje novoga iza koga je uvijek u poza
dini jo vea misterija - u stvari sama sudbina.
Iako faza istorije predstavljena kristalizacijom nove civilizacije u Za
padnoj Evropi moe izgledati kao ulazak ovjeanstva u starost", ovakav
zakljuak bio bi opravdan samo ako bi analogija koja odgovara istoriji bila
prirodni proces. Meutim, kako kae Hegel, istorija je iznad svega ,,duh,
to znai da je u istoriji, nasuprot prirodi, starost" vrsta snage" i J e d in
stva" nasluena u hrianskoj viziji izmirenja" postajanja sa Tvorcem
(109). Tragika vizija je na taj nain preobraena u poimanje itavog svjet
skog procesa po analogiji, ali ne analogiji sa prirodom ili klasinom tragedi
jom, pa ni sa klasinom komedijom (koja samo dokazuje zakonitost ivota u
odnosu na viziju sudbine prikazane u tragediji), ve sa hrianskom boan
stvenom komedijom" u kojoj, na kraju, kao i u Danteovoj epskoj ekspresiji
vodee ideje, sve na kraju dolazi na svoje mjesto u hijerarhiji bivstva. Meu
tim, hrianska vizija je, sama po sebi, samo metaforiko poimanje istine
cjelovitosti. Njena artikulacija mora se izvoditi posredstvom agona i sparag-
mosa njene veze sa svijetom, koja pak zapadnu civilizaciju odvodi, preko
sukoba crkve i drave u srednjem vijeku i sukoba nacij u ranom modemom
periodu, do one take na kojoj je itav proces istorije shvaen u principu kao
drama sjedinjenja ovjeka sa njegovim sutastvom. Drugim rijeima, drama
sjedinjenja slobode i razuma koje ukazuje na vrijeme u kome e savrena
sloboda biti savren razum, a razum sloboda i istina cjelovitosti, koja jeste
HEGEL 133

apsolutno i, kako kae Hegel, nita vie do samog ivota u punom smislu
onoga to on jeste.
Ovo znai da je Hegel mogao smjestiti" svoje sopstveno vrijeme u
perspektivu koja je po prirodi oigledno bila oportunistiki sudbinska, ali
koja se, slijedei svoje principe, nije svodila na naivnu vjeru ili konvencio
nalno uvjerenje, ve je svoju osnovu imala i u empiriji i u racionalnom poi
manju onoga to empiriko treba da oznai. Period revolucije za njega je
predstavljao kulminaciju jednog munog perioda u kome su se nacije raspale
i uruile u svoju drugost, ali su nastavile sa svojim principima unutranje po
vezanosti i meusobnih odnosa. Ovi principi, u formama sinegdohikog
shvatanja u kojima ih je Hegel poredao kao dijelove cjeline, predstavljali su
osnovu za vjerovanje u krajnje sjedinjenje svijeta u novi oblik drave, oblik
koji se poblie mogao odrediti samo teorijski. Amerika i Rusija zamiljene
su kao modeli razvoja novih vrsta drava u budunosti; meutim, istorijsko
saznanje kao i filozofsko shvatanje ove vizije istovremeno su naili na bari
jeru olienu u potrebi razmatranja samo onoga to se ve dogodilo i to je
trenutno u toku. Zato se uglavnom moglo govoriti o mogunostima budueg
loginog irenja pravaca uoenih u itavom procesu, i o formama kroz koje
razvoj mora proi u svom prelasku od materijalnog utjelovljenja ljudskog
duha iz drave-nacije do integrisane svjetske drave.
Hegel je uoio da e ove forme, u kontekstu vieg nivoa integracije svi
jesti i bivstva, posjedovati modalne veze sline onima osobenim za pojedine
faze cjelokupnog istorijskog procesa i za itav taj proces u cjelini. Po njemu,
to je moralo biti tako im su te forme u stvari bile forme same svijesti. Svjet
ska istorija moe biti shvaena samo u tom smislu, poto je to smisao i sa
mih modaliteta svijesti u njihovim sferama inteligencije, emocije i volje.
Unutranja dinamika samo jedne faze u ovom procesu uobliava dinamiku
cjelosti.
Na primjer, struktura" istorije Istoka sama po sebi je bliska analizi sve
etiri faze. Hegel je opisao njeno formiranje kao raskid sa striktno organ
skim procesima egzistencije u divljatvu u kome je dolo do rasprostiranja
jezik i formiranja ras. Istorijska svijest kao takva ne poznaje i ne moe po
znavati ovu primitivnu egzistenciju. A ovjek je jedino poznaje kroz mit i
moe je (kako nagovjetava Hegel) shvatiti jedino u modusu mita - drugim
rijeima, intuitivno, metaforiki. U svakom sluaju, im je ustanovljeno je
dinstvo ovjeka sa prirodom posredstvom istog obiaja, i sama svijest i poi
manje svijeta oslobaaju se mitskog (ili naivno poetskog), shvatajui svijet
kroz optiku udaljenosti izmeu svijesti i njenog objekta (to je, pak, pretpo
stavka naivno prozne egzistencije). Na taj nain, moe se rei d a je to poe
tak mjerodavne istorije jer je istorijski razvoj, nasuprot primitivnoj promjeni
i evoluciji, jedino mogu u kontekstu percipirane protivrjenosti izmeu svi
jesti i njenog objekta. Ljudska svijest doivljava ovu tenziju kao nedostatak
koji ona pokuava da prevazie nametanjem poretka, ije se etiri forme ja
vljaju kao meufaze orijentalnog istorijskog razvoja: kineska, indijska, per-
sijska i, na kraju, egipatska meufaza.
134 METAISTORIJA

Sukcesija ove etiri faze civilizacije Istoka moe se shvatiti i kao tra
gika drama u etiri ina, a i kao proces u kome svijest prelazi od poglavito
metaforikog poimanja svojih civilizacionih projekata, kroz metonimiju i si-
negdohu, do ironijske podjele i nestanka. Cjelokupni proces moe se perci
pirati, prema Hegelovom miljenju, kao dostignue poretka kroz nametanje
arbitreme volje ljudskom materijalu (111). Kina je tako opisana kao teo
kratski despotizam koji funkcionie u modusu (metaforike) identifikacije
(politikog) subjekta sa nezavisnom dravom. Pri tom se ne pravi nikakva
formalna razlika u kineskoj civilizaciji izmeu privatnih i javnih sfera ivo
ta, izmeu moralnosti i zakonitosti, izmeu prolosti i sadanjosti, ili izmeu
unutranjih ili spoljnih svjetova. Kineski vladari su svoju vrhovnu vlast nad
svijetom uvrivali samo u naelu, iako su bili nemoni d a je kao takvu i is-
polje. To je jedan svijet krcat subjektivnou, iako se ta subjektivnost sva
nalazi ne u pojedincima koji ine kinesko carstvo, nego u vrhovnom drav
nom poglavaru41koji je sm potpuno slobodan (112-13).
Hegel meutim kae da u drugoj sferi - indijskoj - moemo vidjeti je
dinstvo politike organizacije... u razgraivanju; naime, neke drutvene sile
kao da su odvojene i ralanjene, i nevezane jedna za drugu11. Kaste su ne
promjenljive i fiksirane, no kad je rije o religioznoj doktrini koja ih uteme
ljuje, za njih je osoben aspekt prirodnih distinkcija11. One postoje u modusu
jedne determinisane razdvojenosti, to jest metonimije - i u konstantnoj su
agonskoj tenziji, za razliku od patosa koji formalno objedinjuje vladaoca i
mase kojom vlada - to odgovara subjektu i objektu u metaforiki orijentisa-
noj kineskoj sferi. U Indiji je despotizam prepustio pijedestal teokratskoj ari
stokrati] i, sa slinim nepostojanjem reda i upravljanja. Poto se za razdvaja
nje vjeruje d a je sutinski sastavni dio i primarna priroda univerzuma, onda
u totalitetu ne moe postojati ni red ni zajedniko upravljanje. Princip ove
civilizacije ovaplouje najoporiju antitezu - koncepcije isto apstraktnog
jedinstva s Bogom i poglavito ulnih moi prirode. Veza izmeu to dvoje je
samo neprekidna promjena - neumorno hrljenje od jednog ekstrema do dru
gog i uskomeani haos neproduktivnih varijacija, koji se pokazuje kao mah
nitost u odnosu na adekvatno regulisanu inteligentnu svijest11 (113).
Princip po kome se ovo razdvajanje moe prevazii i ijim se posred
stvom jedinstvo ljudskog bia moe uspostaviti na osnovici koja odgovara
njegovom prevoenju u drutvene i politike principe - na osnovici (sineg-
dohikog) poimanja duhovne prirode svog sutastva - pojavio se u Persiji,
gdje je, meutim, taj duh11tada jo uvijek bio shvatan u smislu njegove ma
terijalne istovrsnosti i iste blistavosti. Zato Hegel kae:
Kina je neobino orijentalna; Indiju moemo porediti sa Grkom; Persi-
ju, s druge strane, sa Rimom. [Ibid. ]
Naime, ne samo to je teokratska sila iznikla u Persiji u vidu monarhije,
ve je princip primjene vlasti bio duhovni princip, ali materijalno tumaen,
te se na taj nain ostalo bez ikakvih sredstava da se ovaj ideal svjesti osmisli
kao vladavina zakona kojima bi se doslovno dozvolilo priznavanje dostojan
HEGEL 135

stva subjekta. Persijsko jedinstvo bilo je osmiljeno u terminima blagotvor


nog sunca koje podjednako obasjava sve inioce, povezujui dijelove u cje
linu, u isto spoljanju vezu koju su, meutim, subjekti zamiljali i doivlja
vali kao nadasve blagotvornu (114). Kao i u poglavito formalnoj povezano
sti u kojoj se princip veze dijela sa cjelinom razumije kao fundamentalni,
persijsko carstvo je omoguavalo formiranje i razvoj pojedinih naroda, na
primjer, idova, u zabludi da se tim dijelovima moe dopustiti razvoj bez
izazivanja opasnosti od razbijanja duhovnog jedinstva cjeline (ibid.).
D aje razvoj nekog dijela bez ugroavanja jedinstva cjeline naprosto ne
mogu, pokazuju dva primjera: pobuna onih Grka u Joniji koji su, kao apso
lutnu vrijednost, mnogo vie cijenili individualnost nego varljivu univerzal
nost, i pobuna Egipana, koji su se ponovo vratili materijalnosti, napustivi
varljivu duhovnost.
U Egiptu su, kako kae Hegel, antiteze u svojoj apstraktnoj formi pro
bijene prodorom izazvanim njihovim potiranjem (115). Egipani su poimali
svijet putem ironijskog pristupa kao izmatino stanje u kome je razdvajanje
duha od materije doivljavano kao beskrajan bol i tjeskoba. Otuda se egipat
ska kultura prikazuje kao kompleks najprotivrjenijih principa jo uvijek
nepodobnih da sami sebe usaglase, iako je pri tom postavljen cilj da problem
ove harmonije valja rijeiti1, kao zagonetku" za nju samu i za druge. Ova
zagonetka na kraju e se i rijeiti - obezbijedivi time princip prelaska u no
vi svijet - u Grkoj. Rjeenje zagonetke", dabome, bilo je rjeenje do koga
je Edip doao odgonetajui zagonetku Sfinge, koju je susreo na raskru tri
puteljka pred ulazom u Tebu (220-21). Zagonetka koju Egipani nisu mogli
da rijee bio je ovjek", ali injenica d a je rjeenje bilo naeno ne na Istoku
ve na Zapadu (u mitu o Edipu, Sfinga je putovala u Grku), navodi na za
kljuak d a je obogaenje ljudske svijesti kroz tragiki uspon i pad jednog ili
drugog, i kroz inkarnaciju ovjeanstva u specifinoj kulturi, ali ne u datoj
kulturi, ve u onoj poslije nje - znai da kultura u samom svom ustrojstvu
uspijeva da razrijei zagonetke" koje stvara ironijska svijest zakona. Karak
terizacija zagonetke ljudske egzistencije jo je jedan nain ukazivanja na su
tinski kominu prirodu itavog istorijskog izuavanja.
Ovdje je neophodno suoiti se sa potpunom artikulacijom drame ljud
ske istorije koju je Hegel obradio u Filozofiji istorije. Bitna pojedinost lei u
tome to nas je Hegel zamolio da sagledamo sebe kao glumce u drami u ko
joj se, i pored nepredvidljivog kraja, prikazuje red i kontinuitet fino iskova
nog igrokaza ili dijalektikog argumenta, koji nam stoga prua dobre razloge
da vjerujemo kako razrijeenje ove drame ne samo to nee biti beznaajno,
nego ak ni tragiko. Tragikoj viziji je data uloga sredstva za prosvijetlje-
nje izvjesnih aspekata i faza nae egzistencije i, posebno, za razvoj specifi
ne kulture i civilizacije uopte. Meutim, ta vizija uklopljena je u jednu viu
perspektivu komine prirode cjelosti. To je sluaj i sa razliitim modusima
ijim posredstvom spoznajemo svijet i shvatamo ga u svijesti; modusima
metafore, metonimije i sinegdohe, naime, data je uloga sredstava za doseza-
136 METAISTORIJA

nje jedne vie svijesti ija je priroda nesavrena i fragmentarna u bilo kom
shvatanju svijeta zasnovanom na ironiji.
Sa ovim ironijskim stavom ne moemo ui u nauku s obzirom na to da
postojimo u istoriji, te tako nikad ne moemo saznati krajnju istinu o istoriji.
Ono to, meutim, moemo, jeste da naslutimo form u koju e ta istina imati
- kao sklad, sloboda, jedinstvo svijesti i bivstva koje je intuitivno prisutno u
religiji, metaforiki zamiljena u umjetnosti, metonimijski karakterisana u
nauci, sinegdohiki shvaena u filozofiji i ironijski distancirana i nainjena
predmetom irih napora za razumijevanje u samoj istorijskoj svijesti. Doka
ze o ovim velikim naporima vezanim za proces poimanja, uz direktnu ironij-
sku svijest o njihovim neizbjenim ogranienjima, omoguuje sama umjet
nost u kominoj viziji haosa formi i ovijalnih afirmacija cjeline.
Kretanje od percepcije svijeta kroz njegovo religiozno, umjetniko, na
uno, filozofsko i istorijsko shvatanje (pri emu svako shvatanje uzima ono
prethodno kao prosto poimanje) odraava sutinski napredak bivstva u isto
riji u njegovoj sopstvenoj aktuelizaciji i svijesti o linom ostvarenju. Istorij-
ska svijest je sama po sebi roena istovremeno sa specifino istorijskim mo
dusom postojanja u istoriji ovjeanstva. Od Grka pa do Hegelovog vremena
ova istorijska svijest oformila se za sebe, odvojivi se od ostalih formi svi
jesti, da b ije potom pojedinani istoriari koristili radi stvaranja raznorodnih
vrsta ,,reflektivnih istorija. Realno pisanje istorije omoguuje nastanak tre
e vrste istorijske refleksije, to jest, refleksije o prirodi same istorijske svije
sti i o njenoj vezi sa istorijskim bivstvom, unapreujui na taj nain ono to
su oevidni preduslovi za uzvieniju vrstu svijesti u okviru religijske, umjet
nike, naune i filozofske svijesti.
Sama religija, umjetnost, nauka i filozofija izraavaju se u razliitim fa
zama razrijeavanja veze odreene civilizacije (i svijesti uopte) sa svojim
predmetom (koji je, kad je rije o svijesti uopte, isto bivstvo). One mogu
biti koriene u datoj kulturi za karakterizaciju kvaliteta poimanja i shvata
nja samih sebe i vlastitog svijeta u procesu razvoja u modalitetima po-, za-,
po-i-za, i po-za-i-od sebe. To sa svoje strane omoguuje dolaenje do modu
sa karakterisanja etiri faze kroz koje prolaze sve civilizacije od roenja do
smrti. Dodue, filozofsko-istorijsko poimanje prirode ove etiri (Hegelove)
faze, u stvari odraava uspon jednog daleko vieg poretka svijesti koja dose
e do polazita za prevazilaenje ,,ironijske prirode povezanosti svijesti sa
bivstvom uopte, kao i do refleksije o odnosima civilizacije sa njenim ova-
ploenjima u svjetskoj istoriji. Ovaj novi modus svijesti predstavlja uzdiza
nje do poimanja komine vizije svjetskog procesa, koji sada ne samo to
proglaava prvenstvo ivota nad smru u sueljavanju sa svakom tragikom
situacijom, nego poznaje i razloge tog proglaavanja.
GLAVA 3

MILE: ISTORIJSKI REALIZAM KAO ROMANTIKA


Uvod
Hegel, kritiar svakog istoriara koji mu je prethodio, bio je istorijska
svijest ere koja je dola poslije njega. Niko mu se nije ni pribliio po otro-
umnosti i dubini istraivanja istorijske svijesti, pa ak ni Kroe, filozof koji
mu je, sudei po temperamentu i irini interesovanja, najvie nalikovao. No
tada je tek nekoliko istorijskih mislilaca nastojalo da dublje pronikne u sop-
stvena predubjeenja o istoriji i vrsti znanja do koga se dolazi u njenom pro
uavanju. Oni koji su prouavali istoriju u uim granicama profesije bili su
isuvie zauzeti pisanjem istorije da bi se poblie upoznali sa teorijskim osno
vama svojih aktivnosti. Obrazloenje istorijskog saznanja za kojim je Hegel
teio inilo se izlinim i nepotrebno razvuenim. Izuavanje istorije bilo je
profesionalizovano upravo u godinama u kojima je Hegel razmiljao o pro
blemu njenog teorijskog zasnivanja kao posebne forme svijesti, istovremeno
pokuavajui da definie njen odnos sa umjetnou, naukom, filozofijom i
religioznim senzibilitetom. I ova transformacija istorije iz opte oblasti izu
avanja koju su amateri, diletanti i strunjaci za antiku kultivisali u profesio
nalnu disciplinu djelovala je kao sasvim valjan osnov za odvajanje istorio-
grafije od beskrajnih spekulacija filozof istorije14.
Katedre za istoriju osnovane su na Berlinskom univerzitetu 1810. i na
Sorboni 1812. godine. Drutva za obradu i tampu istorijskih dokumenata
ustanovljena su odmah potom: drutvo Monumenta Germaniae Historica
1819. godine, Ecole des Chartes (1821). Dravne subvencije ovim drutvi
ma - nadahnute nacionalnim duhom toga vremena - redovno su isplaivane
ve tokom 1830-ih. Sredinom vijeka poeli su da izlaze i veliki nacionalni
asopisi u domenu istorijskih studija: Historische Zeitschrift 1859, Rvue hi
storique 1876, Rivista storica italiana 1884, English Historical Review
1886. Profesija se na taj nain sve vie akademizovala. Formirana su vijea
obrazovanih ljudi sa ciljem promovisanja i kultivisanja drutveno odgovorne
istoriografije, obrazovanja mladih naunika i podizanja standarda izuzetno
sti. Ta vijea su bila aktivna i u domenu profesionalne komunikacije i, uop-
te, uivala veliki ugled u drutvenim i humanistikim naukama na univerzi-
140 METAISTORIJA

tetima. U ovakvom razvoju istorijskog polja Engleska je kaskala za konti


nentalnim nacijama. Oksford je utemeljio katedru uvoenjem zvanja kraljev
skog profesora istorije, koje je prvi poneo Vilijem Stabs (Stubbs), ali tek
1866. godine. Kembrid je (1869) osnovao istu katedru. Meutim, sve do
1875. engleski studenti nisu se mogli specijalizovati u istorijskim studijama.
Pa ipak, iako su istorijske studije u ovom periodu bile profesionalizova-
ne, njihova teorijska osnova kao discipline ostala je nejasna. Transformaciju
istorijskog miljenja od amaterske u profesionalnu aktivnost nije pratila ona
vrsta koncepcijske revolucije koja je bila osobena za oblasti kao to su fizi
ka, hernija i biologija. U nastavi vezanoj za istorijski metod sutinski se
nastojalo na najrafiniranijim filolokim tehnikama u kritici istorijskih doku
menata kao i na posebnim uputstvima o tome ta istoriar ne bi smio da po
kuava da zakljui na osnovu kritikovanih dokumenata. Na primjer, ubrzo je
postalo klie gledite da istorija nije ogranak metafizike ni religije poto je
njihova mjeavina sa istorijskim saznanjem izazvala pad istorijske svijesti
u jeres filozofije istorije. Umjesto toga smatralo se da istorija treba da bu
de sagledana kao kombinacija ,,nauke i umjetnosti". Meutim, znaenja
termina kao to su ,,nauka i umjetnost44 bila su neodreena. Da bi u tom
pogledu bio siguran, istoriar je trebalo da bude (nauno) struan44 u svom
traganju za dokumentima kako bi uspjeo da pronikne u ono to se doista
desilo44u prolosti, ali i da svojim itaocima na umjetniki44nain predstavi
prolost. Meutim, vailo je opte pravilo da istorija nije precizna44 i rigoro-
zna nauka - disciplina koja funkcionie po naelima, ili ta naela otkriva na
nain na koji to ine fizika i hernija. Drugim rijeima, istorija nije pozitivi
stika nauka, tako da bi istoriar trebalo da se zadovolji bekonovskim, empi
rijskim i induktivnim koncepcijama naunikog zadatka, to je znailo da
istoriografija treba da ostane prenjutnovska nauka. Isto to je vailo i za
umjetnike44 komponente istorijske prezentacije. Iako je rije o umjetnosti,
istorijsko pisanje ne treba smatrati onim to se, na poetku devetnaestog vi
jeka, zvalo slobodnom umjetnou44 - to jest, kreativnom umjetnou ko
jom su se sluili romantiki pjesnici i pisci uopte. Kao forma umjetnosti,
istorijsko pisanje moe biti poletno44 i stimulativno, pa ak i zabavno44, sve
dok se istoriar-umjetnik ne usudi da koristi bilo ta vie osim tehnik i sred
stava tradicionalnog pripovijedanja. U tom smislu karakteristian je uvod u
prvom broju asopisa English Historical Review (EHR, Engleski istorijski
asopis): Daleko od toga da mislimo kako je prava istorija nezanimljiva, mi
vjerujemo da je nezanimljiva istorija uglavnom loa istorija, tako da emo
cijeniti one saradnike koji su u stanju da predstave svoja istraivanja u lako
shvatljivom i djelotvornom obliku.44
Opta ideja je bila da, s obzirom na jaz koji se otvorio izmeu rigoro-
znih (pozitivistikih) nauka i slobodnih44 (romantikih) umjetnosti tokom
prve polovine devetnaestog vijeka, istorija s pravom moe traiti da dobije
neutralno, srednje podruje na kome se dvije kulture44 mogu udruiti radi
zajednikih ciljeva civilizovanog drutva. Ili, kako se kae u uvodnoj rijei
pomenutog asopisa:
MILE 141

Vjerujemo da istorija, ak i u veoj mjeri no to to generalno priznaju nje


ne najvee pristalice, jeste centralna nauka meu humanistikim naukama, spo
sobna za prosvijetljavanje i obogaivanje svih ostalih [Stem, Varieties, 177],
Meutim, da bi se postigao cilj prosvijetljavanja i obogaivanja znanja,
istorija je morala da bude oplemenjena u duhu vanstranakih interesa i kon
fesionalnih predanosti. To je znailo da su istorijska istraivanja i generali
zacije morali biti u granicama sutinske skromnosti, izbjegavajui opasnosti
od stijenjenosti na jednoj strani i neodreenosti na drugoj. Kao to se u
EHR-u ukazuje, do polovine vijeka preovlaivala su dva pogleda na funkciju
istorije; prvi - da je u pitanju samo jo jedan vid politikog komentara i, dru
gi, da je u pitanju komentar o svemu to se ljudima ikad dogodilo. S tim na
umu, predloeno je da se izbjegavaju oba ekstrema tako to su saradnici hra
breni da budu poslenici svakog pojedinog odjela" (175) istorijskih studija, a
iznad svega, urednitvo je odbijalo priloge koji raspravljaju... o starim pita
njima sluei se sadanjim kontroverzama" (176).
U ovom predlogu EHR je pratio liniju na koju je ukazao francuski aso
pis Rvue historique (Istorijski asopis) - kloniti se savremenih kontrover
zi, tretirati tem e... sa metodolokom rigidnou i odsustvom politikih pred
rasuda, pri tom ne tragajui za argumentima za ili protiv doktrin koje su sa
mo indirektno upletene u temu" (173). No, ovoj sklonosti prema metodolo
koj rigidnosti" i neprivrenosti strankama nedostajao je opti uvid o tome
od ega se ona moe sastojati. U stvari, cilj je bio, kako proizlazi iz predgo
vora prvom izdanju nemakog Istorijskog asopisa (Historische Zeitschrif),
odvojiti istorijsko izuavanje od radikalnih i reakcionarnih tendencija sa po
litike scene, kako bi ono posluilo - kroz stvaranje discipline istorijskog iz
uavanja - interesima i vrijednostima novih drutvenih poredaka i klasa koje
su stupile na scenu posle perioda Revolucije.
Historische Zeitschriftje insistirao na tome d aje nauni" asopis i da
mu je cilj da predstavi vjerodostojnu metodu istorijskog istraivanja i ukae
na njegove devijacije". Pa ipak, kako je naglaeno, politika asopisa nije
usko povezivanje sa starom istorijom niti sa aktuelnom politikom. Nije nam
cilj", pisalo je u predgovoru prvog broja, da raspravljamo o nerazrijeenim
pitanjima dnevne politike, niti da se obaveemo nekoj posebnoj politikoj
partiji". Meutim, nije im zvualo protivrjeno" da kao legitimne pristupe
istorijskom prouavanju iskljue stanovita feudalizma, koji namee bei
votne elemente naprednom ivotu, a zatim i radikalizma, koji subjektivnu
arbitremost zamjenjuje organskim razvojem, kao i ultramontanizma, koji
podvrgava nacionalni duhovni razvoj autoritetu nebitne Crkve" (171-72).
Sve ovo je znailo da profesionalizacija istorijskih studija jeste imala odre
enih politikih implikacija i da teorija" na kojoj je bila zasnovana njena
scijentizacija nije bila nita drugo do ideologija srednjih slojeva drutvenog
spektra koji su predstavljali konzervativci, sjedne strane, i liberali, s druge.
U samoj stvari, i u Francuskoj i u Njemakoj u svojim akademskim prikazi
ma ljeviarski istoriari i filozofi istorije iskazivali su svoje oduevljenje i razo
arenje u premisama samog radikalizma. To je znailo da je njihova snaga
142 METAISTORIJA

uglavnom slabila. Viktor Kuzen (Cousin) i Gizo (Guizot) otputeni su 1818. sa


Sorbone zbog uenja o idejama" umjesto o injenicama44 (Liar, , 157-59).
Fojerbahu i Davidu F. trausu je osporena karijera u njemakoj Akademiji zbog
njihovih radikalnih44 ideja. Sloboda predavanja uskraena je 1850. godine na
francuskim univerzitetima u interesu zatite drutva44od prijetnje ateizma i so
cijalizma44(234). Mile i Kine (Quinet) i poljski pjesnik Mickjevi (Mickiewicz)
otputeni su, zabranjene su opasne knjige44, a naroito je istoriarima nareiva
no da ne odstupaju od utvrenog hronolokog reda prilikom predstavljanja svog
materijala (246). Ovog puta su Kuzen i Luj Adolf Tjer (Thiers), i sami ranije r
tve politike diskriminacije, podrali te represivne mjere (234). Interesantno je
daje pjesnik revolucionar Hajne (Heine) namenio neke od svojih najotrijih upa
dica za profesionalne istoriare i oplemenjivae akademskog humanizma.
Piui u izgnanstvu u Parizu, Hajne je nasrnuo na akademsku zajednicu
koja je svoju podrku represivnim reimima skrivala iza maske objektivnog
izuavanja prolosti. Na taj nain je otpoeo ofanzivu protiv akademskog
uenja koju e nastaviti Marks i Nie, sa ljevice i desnice, to e kulminirati
u posljednjoj dekadi vijeka u optem revoltu umjetnika i poslenika drutve
nih nauka protiv tereta istorijske svijesti uopte.
Svijet i ivot su isuvie fragmentarni!
Otii u do njemakog profesora,
on zna da sklopi ivot
i naini od njega razumljiv sistem;
pomou svojih nonih kapa i krpica
zapuie rupe pri stvaranju ivota.*
Hajne je smatrao da su svi bili upleteni - filozofi istorije, filozofi prirode,
Geteom inspirisani estetiari i pametnjakovii44iz Istorijske kole; svi su se oni
zavjerili da prigue troletnu groznicu za slobodom kod njemakog naroda44.
Naroito su istoriari bili gmizavci i spletkaroi44(.Ranken and Rnken, 98), ko
ji su uzgajali prikladno umirujui fatalizam44kao protivotrov za politiku brigu.
ak ni romantiarski pjesnici nisu bili poteeni ovog napada. Dok su istoriari
usmjeravali svijest ka razmatranju prolosti, pjesnici su je projektovali u nedefi-
nisanu budunost, okreui sadanjost jedino u maglovitu anticipaciju onoga to
e se moda dogoditi, sugeriui da ivi ljudi nisu ciljevi sami za sebe, ve sa
mo sredstva za postizanje nejasno percipiranog ,flum anitaf-a (ovjenosti). Ni
nauna44istorija a ni estetska44poezija, kako kae Hajne -
ne usklauju se sa naim ivotvomim osjeanjem ivota. S jedne strane, mi ne
elimo da budemo uzaludno inspirisani i da ulaemo najbolje to imamo u
beskorisnu prolost. S druge strane, zahtijevamo i da trenutak sadanjosti bude
odvagan kako zasluuje i ne bude samo sredstvo za neki daleki cilj. U stvari,
smatramo da smo mnogo bitniji od sredstava za neki cilj. tavie, vjerujemo
da su sredstva i cilj samo konvencionalni pojmovi do kojih je inteligentan o
vjek doao u prirodi i istoriji, i o kojima Tvorac ne zna ba nita. Svaka krea
cija je, naime, sama sebi svrha i svako zbivanje je samozahtjevno, i sve - itav
vrli svijet - jeste ovdje, u punom svom pravu [izd. Ewen, 810].

Sa njemakog prevela Dobrila Begenii. - Prim. prev.


MISLE 143

Hajne je okonao svoju tiradu izazovom antiseptinim pojmovima o


istoriji koje su zastupali profesionalni istoriari, sjedne strane, i filozofi i ro
mantiarski pjesnici, s druge:
ivot nije ni sredstvo ni cilj. ivot je pravo. ivot ite da nasuprot pro
losti ozakoni ovo pravo protiv tvrdnji o zapanjujuoj smrti. Ova opravdanost
ivota jeste revolucija. Elegina ravnodunost istoriara i pjesnika ne bi smjela
da paralie nae energije dok smo poneti ovim poduhvatom, niti bi romantike
vizije onih koji nam obeavaju sreu u budunosti smjele da nas zavedu da r
tvujemo svoja interesovanja za sadanjost i odustanemo od neizbjene borbe
za prava ovjeka, za pravo na sm ivot [809-10].
U svom suprotstavljanju prava ivota idejama o mrtvoj prolosti i jo
neroenoj budunosti, Hajne je anticipirao Nieov napad 1870-ih na sve for
me akademske istoriografije, napad koji je prijetio da postane klie u knji
evnosti 1880-ih (Ibzen), 1890-ih (id, Man) i ranih 1900-ih (Valeri, Dojs,
Prust, D. H. Lorens).

K lasici istoriografije devetnaestog vijeka


Ipak, period izmeu 1821 (godine kad je Vilhelm fon Humbolt napisao
rad istoriarevom zadatku", i 1868 (godine Drojzenovog Historika), do
nio je radove koji e posluiti kao modeli modernog istoriografskog dostig
nua, koliko profesionalcima toliko i amaterima. Jednostavno hronoloko
nabrajanje djela etvorice neospornih majstora istoriografije devetnaestog
vijeka bie dovoljno da nagovijesti i obim i veliku dubokoumnost njihovih
napora da se shvati prolost na nain koji je istovremeno unijeo svjetlo i u
savremene probleme. Majstori o kojima je rije su il Mile (1798-1877),
prvak romantike kole istoriografije, istoriar par excellence i paradigma
akademske istoriografije; Aleksis de Tokvil (1806-1859), osniva drutvene
istorije i prototip modernih sociologa istorije Emila Dirkema (Emile Durk-
heim), i Maksa Vebera (Weber); i, naposljetku, Jakob Burkhart (1818
1897), arhetipski kulturni istoriar, uzgajiva estetske istoriografije i zastup
nik impresionistikog stila istorijske prezentacije. Njihovi radovi su:
1824, Ranke, Istorije latinskih i germanskih naroda {Historis o f the
Latin and Germanie Peoples)
1827, Mile, prevod Vikove Nove nauke {The New Science)
1828, Mile, Kratak pregled moderne istorije (Prcis o f Modem Histor)
1829, Ranke, Istorija srpske revolucije (History o f the Serbian Rvolution)
1831, Mile, Uvod u univerzalnu istoriju {Introduction to Universal
Histor)
1833-44, Mile, Istorija Francuske {History o f France), 6 tomova o
srednjem vijeku
1834-36, Ranke, Istorija pap {History o f the Popes)
1835-40, Tokvil, Demokratija u Americi {Democracy in America)
183947, Ranke, Njemaka istorija u eri reformacije {German History
in the Age o f the Reformation)
144 METAISTORIJA

1846, Mile, Narod (The People)


1847, Ranke, Devet knjiga pruske istorije {Nine Books o f Prussian Hi-
story)
1847-53, Mile, Istorija Francuske revolucije (History o f the French
Rvolution)
1852-61, Ranke, Istorija Francuske u XVI i XVII vijeku (History o f
France in the Sixteenth and Seventeenth Centuries)
1853, Burkhart, Doba Konstantina Velikog (The Age o f Constantine the
Great)
1856, Tokvil, Stari reim i Revolucija (The O ldRegime and the Rvolu
tion)
1859-68, Ranke, Istorija Engleske u XVII vijeku (.History o f England in
the Seventeenth Centur)
1860, Burkhart, Kultura renesanse u Italiji (Civilization o f the Renais
sance in Ital)
1872-73, Mile, Istorija devetnaestog vijeka {History o f the Nineteenth
Century)
Sledei radovi velikog broja drugih istoriara, nita manje uvaenih,
mogu se prikljuiti ovoj listi: na primjer, oni klasinih istoriara kao to su
Grote,* Drojzen, Momzen i Fistel d Kulan (Fustel de Coulanges); zatim
medijevalistiki istoriari Stabza i Mejtlend; nacionalisti kao to su Zibel i
Trike; takozvani doktrinari kao Tjer i Gizo; ili radovi filozofa istorije
Konta, Spensera, Bakla, Gobinoa (Gobineau), Hegela, Fojerbaha, Marksa,
Engelsa, Niea i Tena (Taine). Ali nijedan od njih, osim moda filozofa
istorije, uopte ne moe pretendovati na autoritet i presti etvorice majsto
ra - Milea, Rankea, Tokvila i Burkharta. Dok su svi ostali zalazili u iro
ke oblasti izuavanja i tako postali predstavnici razliitih pravaca istorij-
skog miljenja devetnaestog vijeka, samo spomenuta etvorica jo uvijek
slue kao primjeri izrazito moderne istorijske svijesti. Mile, Ranke, To
kvil i Burkhart, naime, ne samo to imaju originalna dostignua u pisanju
istorije, ve pruaju i alternativne modele onoga to bi realistika44 istori-
ografija mogla biti.

Istoriografija nasuprot filozofiji istorije


U svojoj Filozofiji istorije Hegel je pokuao da doe do teorijskog
obrazloenja tipa istorijske refleksije koju je smatrao jedinstvenom za mo
derno doba. Ono to je on nazivao izvornom istorijom44 postojalo je jo u
vrijeme starih Grka. Svaka od etiri vrste reflektivne istorije koja se pojavila
u razvoju istorijskog miljenja jo od starih Grka, predstavljala je visoku for
mu istorijske samosvijesti. Sama filozofija istorije, kako ju je Hegel zami
ljao, nije bila nita vie od tumaenja princip koji ine podlogu reflektiv-

Hugo Grote, Kroz Crnu Goru i Albaniju, u prevodu Dobrile Begenii, objavio CID,
Podgorica 2006. - Prim. prev.
MILE 145

ne istorije i njenog sistematinog pristupa problemu pisanja univerzalne


istorije u jednom viem i daleko samosvjesnijem ,,reflektivnom maniru. On
nije predlagao da sami istoriari pokuaju da napisu takvu univerzalnu isto-
riju, ali je insistirao da ostave svoju kompoziciju filozofima jer su upravo fi
lozofi bili dovoljno umjeni da shvate ta se podrazumjeva pojmovima re-
flektivne istoriografije i uzdizanja njenih epistemolokih, estetskih i etikih
principa do svijesti - principa koje oni potom primjenjuju na problem istori
je ovjeanstva uopte.
Takav nain razlikovanja izmeu istoriografije i filozofije istorije gene
ralno nije bio razumljiv ili je to bio, eventualno, samo istoriarima devetnae
stog vijeka. Za veinu istoriara filozofija istorije predstavljala je podu
hvat pisanja istorije na osonovu filozofskih pretpostavki koje su iziskivale
,,prilagoavanje dokaza nacrtu do koga se dolo rasuivanjem samog istori
ara. Istorijska metoda - kao to su klasini istoriografi devetnaestog vije
ka razumjeli taj termin - sastojala se od spremnosti za rad u arhivama bez
ikakvih predrasuda, za izuavaje dokumenata u njima, a zatim za pisanje pri
e o zbivanjima o kojima svjedoe postojei dokumenti i to tako da pria u
pitanju predstavlja objanjenje onoga to se desilo u prolosti. Ideja je bila
da objanjenje prirodno proistekne iz samih dokumenata, a potom da se nje
govo znaenje razlui u formi storije.
Pomisao daje sm istoriar ,,emplotovao zbivanja zabeleena u doku
mentima bila je samo letimino dotaknuta u radovima mislilaca osjetljivih
na poetski elemenat prilikom pokuaja narativne deskripcije. To je, na pri
mjer, uradio istoriar J. G. Drojzen a takoe i jo samo filozofi poput Hegela
i Niea. Sama sugestija da je istoriar emplotovao svoje storije sigurno bi
uvrijedila veinu istoriara devetnaestog vijeka. Mogunost da se razliiti
pogledi na svijet efektivno mogu podrediti prolim dogaajima nije bila
iskljuena, ali se smatralo da su ti pogledi na svijet neto toliko lino da bi
mogli bili potisnuti, pa su shvatani vie kao poetske perspektive koje prosvi-
jetljuju u istoj mjeri u kojoj i zamagljuju stvari. Ideja je stoga bila ispriati
priu" o tome ta se desilo bez znaajnog konceptualnog taloga ili ideolo
kog preformiranja materijala. U valjano isprianoj prii objanjenje onoga
to se desilo istaklo bi se u naraciji na isti nain na koji se detalji nekog
predjela istiu na dobro iscrtanoj mapi.
Istorija bi mogla imati komponentu tumaenja, kao ,,legendu na mapi,
ali je ta komponenta morala biti dopremljena do mjesta na periferiji same
naracije, na isti nain na koji je ,,legenda smjetena na mapi. ,,Legendu ne
ke istorije trebalo je smjestiti u specijalan okvir, najee u okviru optih
primjedaba. Pravo tumaenje lealo je u pripovijedanju prie, precizne u
svojim detaljima u mjeri u kojoj je i ubjedljiva u svom znaenju. Meutim,
tanost u detaljima esto je brkana sa istinom vezanom za znaenje prie.
Nije bilo sluajeva da je znaenje prie bilo omogueno modusom emplot-
menta odabranog tako da pria predstavlja storiju odreene vrste. Isto tako
nije se shvatalo daje izbor modusa samog emplotmenta odraavao posvee-
146 METAISTORIJA

nost filozofiji istorije, kao ni to da je Hegel ukazivao na taj elemenat u ras


pravi o istoriji kao formi literarne umjetnosti u svojoj Estetici.
v U emu je, onda, bila razlika izmeu ,,istorije i filozofije istorije?
etiri velika istoriara devetnaestog vijeka dali su razliite odgovore na ovo
pitanje, ali su se zato sloili da prava istorija treba da se pie bez ikakvih
predrasuda, objektivno i sa usmjerenjem samo na injenice o prolosti i ni na
ta vie, kao i bez spremnosti za uklapanje injenica u formalni sistem. Pa
ipak, najupeatljivije obiljeje istorija na koje su ukazali ovi velikani bilo je
formalno povezivanje injenica, njihova konceptualna dominacija istorij-
skim poljem. Od njih etvorice, Burkhart je najbolje uspio da prenese utiske
ovjeka koji je naprosto dozvolio injenicama da govore same za sebe, za
dravi pri tom principe naracije u potpunosti zapretene u teksturi svojih ra
dova. Meutim, ak i u Burkhartovim impresionistikim istorijama ima nje
govih sopstvenih formalnih povezanosti tipa ,,satire kroz koju hiperosjetlji-
va dua ukazuje na pogreke svijeta.
Sa izuzetkom Tokvila, nijedan od ovih istoriara nije stavio formalni
eksplikativni argument u prvi plan naracije. Trebalo je, dakle, izvui princi
pe na osnovu naznaenih implikacija onoga to je reeno u zapletima istorij
koje su oni pisali. To, meutim, znai daje teina eksplikativnog efekta pre
baena na modus emplotmenta. I, u stvari, taj ,,istoricizam po kojem se Mi
le, Ranke, Tokvil i Burkhart sad prepoznaju kao podjednako vrijedni prika
zivai, moe se jednostavno opisati kao zamjena emplotmenta argumentom
koji je u slubi eksplikativne strategije. Ali kada su, u maniru Rankea, uka
zali da prosto priaju ono to se doista i dogodilo i da objanjavaju pro
lost tako to pripovijedaju njenu ,,priu, oni su eksplicitno prigrlili koncep
ciju tumaenja kroz prikazivanje, iako su u stvari primjenili umjetnost tuma
enja emplotmentom. Svaki od njih priao je razliitu vrstu prie - romanti
ku, tragediju ili satiru - ili su u najmanju ruku poli od jedne ili druge forme
pric kao generalni okvir za segment istorije koji se podrobno opisuje. Filo
zofije istorije koje su oni predstavljali morale su tada biti shvaene ne samo
u terminima njihovih formalnih strategija tumaenja, ve i u terminima
modus emplotmenta koji su odabrani za uokviravanje ili za priu koju su
pripovijedali.
No, jo bitnije od modus emplotmenta odabranih za formu pria koje
su priali jeste modus svijesti u kojem su oni unaprijed predoili istorijsko
polje kao domen i kao stav koji su prethodno o tome zauzeli, ukljuujui i
lingvistiki protokol u kojem su ga okarakterisali. etiri velika istoriara de
vetnaestog vijeka predstavljaju razliita rjeenja problema pisanja istorije,
nakon izbora modusa romantike, komedije, tragedije i satire kojim e je oi
gledno emplotovati. Meutim, oni su zauzeli razliite ideoloke stavove o
polju istorije - anarhistike, konzervativne, liberalne i reakcionarne. Imajui
to na umu, recimo da nijedan od njih nije bio radikal.
Lingvistiki protokoli u kojem su unaprijed predoili ovo polje bili su
na slian nain razliiti: metaforiki, sinegdohiki, metonimijski i ironijski.
MILE 147

Rom antika istoriografija kao realizam u metaforikom modusu


U uvodu za moje poglavlje o istorijskoj misli osamnaestog vijeka, su-
gerisao sam da se ,,realizam te misli u devetnaestom vijeku uglavnom sa
stojao u pokuaju da se obrazloi vjera u napredak i optimizam pri izbjega
vanja ironije kojoj su filozofi bili odvedeni. Pokuau da obrazloim da ro
mantika istoriografija predstavlja povratak metaforikom modusu karakte-
risanja istorijskog polja i njegovih proces, ali bez usvajanja organicistike
strategije tumaenja kojom ju je Herder opteretio. Romantiari su se odrekli
svih formalnih sistem tumaenja pokuavajui da do eksplikativnog efekta
dou primjenom metaforikog modusa kako bi prikazali istorijsko polje i
mythos romantike kao elemente njegovih procesa.

Istorijsko polje kao haos bivstva


Ovaj razvod od svih formalnih sistema tumaenja ne bi trebalo da se
prihvati bez rezerve, prevashodno zato to je veina romantiara polazila od
teorije spoznavanja koja je odgovarala njihovoj karakterizaciji istorijskog
polja, a to je bilo ono to je Karlajl nazvao haosom bivstva po kome je
istoriar mogao zauzeti stav i kao posmatra i kao izvrilac procesa. Kod ro
mantiara kao to su Konstan (Constant), Novalis i Karlajl - uzmimo samo
tri primjera - ovaj haos bivstva14 kao stanovite o istoriji inspirisao je tri
razliita stava, a svaki od njih nagovijestio je razliito stanovite o istoria-
revom zadatku. Konstanova pozicija predstavlja romantiku varijantu ironij-
skog pogleda na svijet naslijeenu iz kasnog osamnaestog vijeka, ali ju je
uinio nihilistikijom44zbog nijanse u svojoj reakciji na dogaaje vezane za
Revoluciju i Reakciju. Jedna od njegovih karakterizacija istorijskog svijeta
moe se uzeti kao izraz osjeanja zebnje, koji je istorijsko miljenje njego
vog doba namjeravalo da preobrazi. U svom eseju religiji44, Konstan je
napisao:
ovjek, pobjednik u sukobu iji je sm zaetnik, gleda na svijet raseljen
posredstvom nadmonijih sila, i fasciniran je sopstvenom pobjedom... Njego
va imaginacija, trenutno mirna i usamljena, okree se k sebi. On shvata daje
sm na zemlji i da ga ona moe progutati. Na ovoj zemlji jedna generacija sli
jedi drugu, kratkovjenu, sluajnu, izolovanu; generacije se pojavljuju, pate i
umiru... Nijedan glas onih rasa kojih danas vie nema ne uje se u ivotu rasa
koje jo uvijek ive, dok e glasove ivih rasa takoe uskoro obuzeti ista vje
na tiina. ta je ovjeku raditi, bez sjeanja i nade, izmeu prolosti koja ga
naputa i budunosti koja se zatvara nad njim? Njegovo dozivanje niko ne u
je, njegove molitve vie se ne usliuju. On je prezrivo odbio svaku zamislivu
pomo kojom su ga okruili njegovi preci; sveden je na svoje vlastite snage.
[Navedeno u Poulet, Studies, 212.]
Ovaj pasus je oevidno ironian. Njegova sutinska ironija podstaknuta
je poetnom reenicom gdje je oito pobjedonosno44 ovjeanstvo opisano
kao fascinirano44 ostvarenjem onoga za ime je udjelo i za ta se uspjeno
izborilo. Meutim, ova pobjeda okrenula se protiv samog ovjeka, jer je sa
148 METAISTORIJA

da on ,,sm na zemlji i itelj je svijeta koji ga moe progutati. Prijetnju


pred kojom se sada ljudi nalaze Konstan vidi kao posljedicu otkria bezna
ajnosti istorije i zebnje od bezlinog niza generacija koje slijede jedna dru
gu, kratkovjene, sluajne, izolovane; one se pojavljuju, pate i umiru. Nita
ohrabrujue se ne moe predoiti iz refleksije o odnosima meu generacija
ma: ,,glasovi prolih generacija ne pruaju nikakvu pomo ni savjet ivima;
a ivi se moraju suoiti sa svijetom u kome e i oni uskoro biti potroeni i
obuhvaeni istom vjenom tiinom. ivi ljudi su na taj nain smjeteni iz
meu prolosti14 koja ih naputa11 i budunosti11 koja im je zatvorena11;
oni su primorani da ive bez sjeanja, bez nade11. Sva standardna pomo11
ivota u zajednici je dezintegrisana i ovjek je sveden na vlastite snage11; no
ove sile, kako se naglaava, nedovoljne su za izvrenje zadataka koje su sva
preanja drutva nametala sebi. Ljudska svijest je na taj nain prikazana
kao nepodesna da shvati realnost i primjeni bilo koje djelotvorno sredstvo
kontrole nad njom. Ljudi su prosto bili preplavljeni istorijskim morem koje
je sad postalo prijetnja svijeta prirode sa kojom su se primitivni ljudi suoili
u svom neznanju i slabosti u praskozorju ljudskog postojanja.
Upravo su ovakav ironijski stav prema istoriji dominantni filozofski si
stemi ranog devetnaestog vijeka pokuali da prevaziu i zamjene ga teorijski
daleko opravdanijom koncepcijom o ovjekovim sposobnostima da kontroli-
e sopstvenu sudbinu i da njegovoj istoriji prue znaaj i smjer. Cilj metafi
zikih tendencija tog doba, izraenih u velikim sistemima idealizma, poziti-
vizma i romantizma, bio je da razvrgnu onu vrstu ironijske pozicije koju su
mislioci poput Konstana, u oajanju, uzeli kao jedinu formu koju bi reali
zam11trebalo da usvoji u postrevolucionom dobu.
Odgovor romantiara na ovaj tonalitet zebnje {angoisse) dobio je dvije
forme, jednu preteno religijsku, drugu estetsku. Jedan primjer religijskog
odgovora prua Novalis, koji je, suoivi se sa skepticizmom i nihilizmom
kasnog perioda prosvjetiteljstva i poetka postrevolucionamog doba, prosto
potvrdio - na isti nain na koji je i Herder to uradio - ukazao na pozitivnu
prirodu samog istorijskog procesa. Dogmatizam potpunog skeptika Novalis
je zamijenio fideistikim dogmatizmom. U eseju Hrianski svijet ili Evro
pa11 {Christendom or Europe) izjavio je da uznemirenost njegovog svijeta
potie od neuspjeha u prepoznavanju manjkavosti bilo kojeg isto sekular
nog ili, u cjelini, ljudskog rjeenja drutvenih problema:
Neka paljivi posmatra spokojno i nepristrasno razmilja o novoj eri ko
lapsa drava... Svi vai rekviziti isuvie su slabi ako vaa drava zadrava vla
stitu usmjerenost prema zemlji. Ali poveite njene uzviene pretenzije sa ne
beskim rajem, dajte joj relevantnost sa svemirom, i dobiete neprolazno pro
ljee i uvidjeti da se svaki va napor bogato nagrauje [56].
Novalis je prieljkivao novu formu hrianstva, ni katolikog ni prote
stantskog, ve kosmopolitskog i objedinjujueg. I jo je vjerovao da se obra
zloenje ove nade moe nai u studiji o istoriji. Skreem vam panju na
istoriju11, rekao je. Potraite u njenim instruktivnim povezanostima paralele
MILE 149

vremena i nauite da koristite magini tapi analogije" (ibid.). Na taj nain


je ovjek najzad mogao otkriti duh hrianske rijei i prevazii beskonane
supstitucije jednog ,,slova drugim. Da li e jedno slovo pokazati put do
drugog? pita se on. Da li traite sjeme razdora i u starom poretku, u sta
rom duhu? I da li zamiljate da se nalazite na pravom smjeru da razumijete
bolji duh? {ibid.). Spasenje, insistirao je Novalis, ne lei ni u sentimental
nom povratku starog poretka, ni u doktrinamoj privrenosti ,,slovu novog
poretka, nego u vjeri koja je uzela ,,duh same istorije za uzor.
O, ne bi li da te duh duhova ispuni da bi se odupro ovom budalastom na
stojanju da ukalupi istoriju i ovjeanstvo, i da im zatim prui svoje smjerni
ce! Nije li taj kalup nezavisan, nije li samoovlaen, onako kako je i bezgra
nino ljubak i proroki? Zar ga ne bi izuavao, ne bi li ga slijedio, uio od nje
ga, iao u korak s njim, vjerno pratei njegova obeanja i nagovjetaje - o to
me niko i ne razmilja [ibid.].
Novalisove ideje su ,,mitske nita manje od Konstanovih; drugim rije
ima predstavljaju tonalitet, stav due uzdignut do statusa istine. Istorijski
misticizam jednih je u direktnoj suprotnosti sa istorijskim pironizmom (kraj
njim skepticizmom) drugih ideja, ali su obe podjednako dogmatske. Ovaj
potonji je nastojao da rijei problem ivota potvrujui beznaajnost istorije,
a onaj prvi, izjavljivao da jedino znaenje koje ivot moe imati mora poti
cati od nekritikog povjerenja u mo istorije da omogui znaenje, kao i vje
rovanje da ljudi moraju ,,slijediti istoriju na isti nain na koji su, u prolosti,
slijedili religiju. Isto ono stanje koje je Konstan doivio kao komar, Novalis
je spoznao kao materijal o snu izbavljenja.
Treba napomenuti, meutim, da, ovako koncipirana, ova dva stava
stvaraju istu vrstu istoriografije. U oba sluaja pojedinani dogaaj zadobio
bi vrijednost koju ne bi mogao da ima u istoriografiji pisanoj prema nekom
kritikom standardu u kome je istoriar prinuen da razlikuje izmeu bezna
ajnih i znaajnih zbivanja u istorijskim zapisima. Za Konstana je svaki do
gaaj podjednako beznaajan kao prilog ovjekovoj potrazi za znaenjem;
za Novalisa su svi dogaaji podjednako znaajni kao prilozi ovjekovom sa
znanju i pomo u otkrivanju suvislosti ljudskog ivota.
Na slian nain estetska, ali etiki odgovornija forma romantizma poja
vila se u Karlajlovom eseju Bosvelov Donsonov iv o t. Tu je Karlajl defi-
nisao svrhu istorije kao pokuaj da se porekne sudbinski edikt, kako vrije
me u potpunosti ne bi, i ne vie od nekoliko vjekova, dobilo suverenost nad
nama. Istoriareva svrha, prema Karlajlovom miljenju, bila je da preobrazi
glasove velikih ljudi iz prolosti u savjete i nadahnua za ive. U izuzetnom
istorijskom dokumentu napisao je da su oni kojih vie nema i dalje prisutni:
iako skriveni svakako se ukazuju, iako mrtvi oni ipak zbore. Ovdje je isto-
riarev zadatak zamiljen kao palingenezija (preporod) i puna potovanja re
konstrukcija prolosti u sveukupnom njenom integritetu, iji je duh nastavio
da dominira nostalginom istoriografijom sve do danas. Inspiraciju treba da
prui osjeanje o kome G. B. Nibur kae: Postoji jedna stvar koja prua
sreu - nanovo uspostaviti zaboravljenu i previenu veliinu na poziciji na
150
METAISTORIJA

kojoj ona moze biti prepoznata. Onaj kome srea ovo dozvoli prepoznaje
povezanost srca sa odavno preminulim duhovima i osjea se blagoslovlje
nim kada se slinost djel i uvstava ujedini sa svjeu o njima, svjeu ko
jom on velikog ovjeka voli kao bliskog prijatelja." (Navedeno u Neff Poe-
try o f History, 104-05.) ^
Meutim Karlajlova koncepcija istorije, kao uostalom i njegova kon-
cep<;.lja fllozofije, vie je aktivistika nego kontemplativna, etiki odlunija i
izricitija, i iznenaujue otpornija na nostalgino samozadovoljstvo nego to
je to sluaj sa istorijskim filozofijama ranih romantiara. U eseju istoriii
on kaze da stvar - J
...nije u odigranoj, koliko u zapisanoj istoriji: prava zbivanja ni na koji nain
nisu jednostavno vezana jedno za drugo kao roditelji i njihov porod; svaki za
sebni dogaaj je porod ne jednoga, ve sviju drugih zbivanja, preanjih ili sa-
vremenih, i on e se zauzvrat zdruiti sa drugima kako bi izrodio novi: re je o
svezivom, svefunkcionalnom haosu bivstva, u kome se oblije za oblijem
stvara od nebrojenih elemenata [59-60],
Sa ovim haosom bivstva" - kae Karlajl u svom eseju biografiji" -
lstoncar se mora suoiti u duhu koji je on okarakterisao kao nauan i poetian:
Nauan: jer svaki smrtnik ima pred sobom problem egzistencije koji je,
osim toga, u sutini i u najveem broju sluajeva problem slonosti duha i tije
la; u izvjesnoj mjeri on mora biti sasvim jedinstven; pa opet, istovremeno, mo
ra biti i nalik svakom drugom pa je u tu svrhu, kao na vlastiti, prevashodno
instruktivan, s obzirom na to da smo se mi dogovorili da emo ivjeti tavie
naroito treba biti poetiniji jer se ista ta borba ljudske slobodne volje sa mate
rijalnom neminovnou, koju ivot svake individue, istom sluajnou da o
vjek produava da ivi, vie-manje pobjedonosno istie; to je ono to je iznad
svega, ili ono to sadri sve ostalo, to priziva milosre smrtnih srdaaca u pr-
V1 P'an; * odigrana, ili predstavljena u pisanoj formi, ono nije samo poeziia
vecjejedmoi mogua kao poezija [52-53],
.. Za razliku od Novalisa i religioznih romantiara, Karlajlova pobuna
protiv skepticizma ukljuivala je i odbijanje bilo kakvog truda da se iznae
znaenje ljudskog ivota van samog ovjeanstva. Ljudski ivot u njegovim
individualnim inkarnacijama ima za njega najuzvieniju vrijednost, tako da
storicarev zadatak nije samo jednostavno slavljenje samog istorijskog pro
cesa, la Novalis, ve darivanje svjesti ljudskom ivotu o njegovoj potenci
jalnoj herojskoj prirodi. '
Meutim, Karlajl je odbacivao svaku mogunost napretka izvan (meta-
orickog) pristupa daje svaki ivot kao i svaki drugi" i istovremeno ,,u pot
punosti jedinstven". Odbacivao je mogunost onoga to se prepoznaje kao
posebno lstorijsko objanjenje" svijeta. Ako je svako posebno zbivanje is-
od... svih drugih dogaaja, preanjih ili savremenih", a d a je istorijsko
polje haos bivstva, u kome se oblije za oblijem stvara od nebrojenih ele
menata , onda se ini daje prosto nemogue zamisliti bilo kakav nain da se
umanji ovaj haos" poretka. Prema Karlajlovom miljenju, meutim, shvata-
MILE 151

nje istorijskog polja omogueno je dvojakim kretanjem misli i imaginacije,


ili ,,nauke i ,,poezije, prema kome se stvari prvo spoznaju u njihovoj isto
vrsnosti sa drugim stvarima i tek onda razumeju u njihovim jednoznanosti-
ma ili razliitostima. Ono to je Karlajl uradio jeste da zdrui naune i poet
ske spoznaje svijeta u modusu metafore kako bi osmislio vezu izmeu njih
kao prirodni transfer44 pojmova. Metaforiki modus tumaenja istorijskog
polja, prethodno predoen kao haos bivstva, iziskuje da istoriar jedno
stavno smjesti sebe pred tim poljem u stavu iekivanja i anticipacije bogat
stva koje e mu ono obznaniti, inei to u vrstom uvjerenju da je, poto je
ivot svake individue kao i svaki drugi, on ,,u tu svrhu, na vlastiti i da je,
dakle, neposredno pristupaan svijesti svojim integritetom kao i svojim od
nosom sa bilo im drugim.
Ova ideja o istoriji se, prema tome, razlikuje od Herderove, iako sa
njom ima mnogo slinosti u injenici da se polje doslovno smatra haosom;
ono se ne sagledava kao oevidni haos koji bi funkcionisao iskljuivo u
pravcu totalne integracije njegovih beskonano brojnih komponenata. U
stvari, kao i veina kasnijih romantiara, Karlajl je uoio je da je ovaj haos
potpuno djeljiv na dva reda bivstva, ije su prirode omoguene kategorijama
slinosti i razlika pomou kojih je on u pomenutom pasusu nainio razliku
izmeu naunih i poetskih shvatanja. Istorija kao proces predstavlja jednu
beskrajnu borbu mase protiv izvanrednog ovjeka, heroja. Za Karlajla se,
onda, istorijsko saznanje dobija jednostavnim preispitivanjem haosa biv-
stva kako bi se odredile take na kojima su izvjesne izvanredne individue
iskrsle i nametnule svoju volju indolentnoj i nepokornoj masi. Pojavljivanje
heroja predstavlja pobjedu ljudske slobodne volje nad neminovnou44. Za
datak istoriara na ovom mjestu je da izumi pobjedniku himnu u ast hero
ja, ali ne kao to to ini Novalis, kako bi ispjevao panegirik istoriji uopte44.
Karlajl se, ukratko, drao kritikog principa, onog to je izdvajao poje
dinanog heroja, ovjeka koji je postigao neto nasuprot istoriji, i tako defi-
nisao pravi predmet ovjeno odgovorne istoriografije. Haos bivstva44 koji
Konstan spoznaje kao stravinu prazninu, a koji Novalis sagledava kao neiz-
diferencirani kompleks vitalne snage, Karlajl osmiljava kao situaciju sa ko
jom se suoava herojska individua u vidu polja kojim vrijedi dominirati, bar
samo privremeno i u punom saznanju o konanoj pobjedi koju e taj haos44
slaviti nad ovjekom koji udi da njime dominira. Istorija44, u Karlajlovoj
misli, obogotvorena je veim sutinskim znaenjem no to je ono Konstano-
vo. A ljudski ivot je obogotvoren veom vrijednou i to do onog stepena
do kojega ga individua uzima na sebe kako bi formu nametnula ovom hao-
su, ne bi li istoriji dala obiljeje ovjekove aspiracije da ona bude neto vi
e od tek pukog haosa.
Meutim, haos bivstva44 kao stanovite istorije, u najmanju ruku ima
prednost u vidu oslobaanja istorijske svijesti od one vrste determinizma ko
ji je istorijsku misao racionalizma prosvjetiteljstva kasnije odvukao u ironiju
i satiru, i od istorijskog polja i istorijskog procesa nainio panoramu dogaa
ja u kojoj je akcenat na novom i nadolazeem, umjesto na postignutom i na
152 METAISTORIJA

slijeenom u kulturnom ivotu. Od istorije je nainjena arena na kojoj izra


njaju nove stvari, i na kojoj se stari elementi beskrajno preraspodjeljuju u
ograniene skupove moguih kombinacija. Ali se time nije dolo do bilo ka
kvog pravila po kojem pojedini elementi to iskrsavaju u polju mogu biti
zdrueni tako da ohrabre svaku vrstu povjerenja u to da cjelokupni proces
ima razumljivo znaenje. Samo se, naime, dolo do istorijskog polja kao
smjee formi" kojoj inspirisani pjesnik tri u zagrljaj da bi provjerio svoje
sposobnosti za razumijevanje i uvaavanje.

Mile: istoriografija objanjena kao metafora


i emplotovana kao romantika
Konstan, Novalis i Karlajl su oito romantiarski" mislioci, i njihove
istorijske refleksije stimulisale su njihova poimanja istorijskog polja kao
haosa bivstva" koje su oni, potom, nastavili da shvataju jednostavno kao
haos, kao ukupnost kreativne sile, i kao polje sukoba izmeu herojskih ljudi
i same istorije. Ovakva shvatanja, meutim, nisu bila posebno definisana,
koliko se prosto insistiralo na njima kao istinama koje treba prihvatiti i kao
vjeri u razliite poetske senzibilitete. Francuski istoriar i filozof istorije il
Mile, predstavnik je drugaijeg stava u pokretu romantiara ukoliko je re o
njihovim koncepcijama istorijskog procesa. Kao prvo, Mile je otkrio sred
stva pomou kojih se romantiarsko poimanje svijeta moglo uzdii na nivo
naunog uvida. Za njega je poetski senzibilitet, kritiki samosvjestan, omo
guio pristup specifino realistikom" poimanju svijeta.
Mile je naroito negirao podatak daje bio romantiar. Pokret romanti
ara, kako on kae u svojim pismima, naprosto g aje mimoiao; iako je po
kret cvjetao, on sm je bio zauzet u arhivama, irio je svoje znanje i misao
da bi doao do nove istorijske metode, u kojoj se Vikova Nova nauka mogla
smatrati prototipom. Tu novu metodu" opisao je kao metodu koncentracije
i odjekivanja". Prema njegovom miljenju, ona ga je podarila plamikom
dovoljno intenzivnim da rastopi sve oevidne razlike i da ih ponovo usposta
vi u istoriji u jedinstvu koje su imali za svog ivota". Pokazalo se da ova no
va metoda nije bila nita drugo do osmiljavanja implikacij modusa meta
fore, shvaene kao postupak omoguavanja istoriaru da se doista identifi-
kuje sa onim to izuava, da ga vaskrsne i ponovo proivi ivot prolosti u
njegovoj cjelokupnosti.
Mile je krenuo sa eljom da pobjegne od ironije tako to je odustao od
taktika metonimije i sinegdohe, i to je zauzeo vrst stav u prilog adekvatno-
sti metaforike karakterizacije istorijskog polja i njegovih procesa. Mile je
odbacivao sve blisko mehanicistikim (uzronim) redukcijama i formalisti-
kim (tipolokim) integracijama istorijskog polja. Metaforiko poimanje su
tinske istovjetnosti stvari nadjaava svako drugo razmatranje u njegovom
pisanju, i potpuno ga razdvaja od Karlajla i ostalih romantiarskih sljedbeni
ka individualizma. Upravo mu je ovakvo poimanje istovjetnosti dozvolilo da
svojim strastvenim karakterizacijama istorije prida status naunih istina, i
to na isti nain na koji je Viko zahtijevao nauni status za svoje sutinski
MILE 153

poetske" koncepcije istorije. Mile je strijemio simbolikom zdruivanju


razliitih entiteta to naseljavaju istorijsko polje, prije nego sredstvima za
njihovu karakterizaciju kao pojedinanim simbolima. Kakva god jednozna-
nost postojala u istoriji, nju je Mile sagledavao kao jednoznanost cjeline,
ali ne i dijelova koji ine cjelinu. Individualnost dijelova oigledna je sama
po sebi. Njihov znaaj proistie iz njihovog statusa kao simbol sklada po
kome sve - kako u istoriji tako i u prirodi - nastoji da postane.
Meutim, puka injenica da uopte postoji nastojanje u svijetu navodi
na zakljuak da ovaj sklad treba da bude cilj koji treba postii, prije nego
stanje koje treba okarakterisati. A to ima dvije implikacije za Milea. Jedna
od njih je da istoriar mora pisati svoje istorije tako da unaprijedi ostvarenje
sklada po kome sve nastoji da postane. Druga je da se sve to se dogaa u
istoriji na kraju mora procijeniti u terminima doprinosa ostvarenju cilja ili
stupnju do kojeg dogaaji na to utiu. Mile se stoga vratio modusu emplot-
menta romantike kao narativne forme koju vrijedi koristiti ne bi li se ikako
dolo do smisla istorijskog procesa zamiljenog kao borba sutinske vrline
protiv otrovnog, ali krajnje kratkovjenog poroka.
Kao narator, Mile je koristio taktiku jednog dualiste. Za njega su po
stojale samo dvije kategorije u koje se pojedinani entiteti koji naseljavaju
istorijsko polje mogu smjestiti. I, kao i u svim dualistikim sistemima misli,
nije postojao nain u njegovoj istoriografskoj teoriji za koncipiranje istorij
skog procesa kao dijalektikog ili, jo vie, krajnje postepenog napretka pre
ma eljenom cilju. Jedva daje postojala naizmjeninost sil poroka i sil vr
line, tiranije i pravde, mrnje i ljubavi, uz povremena sjedinjenja, kao to je
bila prva godina Francuske revolucije, pa je to odralo njegovu vjeru da je
taj konani sklad ovjeka sa ovjekom, sa prirodom, a i sa Bogom, i te kako
mogu. U okviru krajnjih granica ljudske tenje, Mile je zamiljao dolae
nje i do krajnjeg simbola, do metafore nad metaforama, koja uslovno moe
biti spoznata kao priroda, Bog, istorija, individua, ili ovjeanstvo uopte.
Nain funkcionisanja modusa metafore i mita o romantici u Mileovoj
istoriografiji moe se uoiti u njegovoj Istoriji Francuske revolucije. Njegov
opis duha Francuske u prvoj godini Revolucije u stvari je sekvenca metafo-
rike identifikacije koja se kree od svoje karakterizacije, kao probijanje
svjetla iz mraka, do vlastitog opisa kao trijumfa prirodnog" strijemljenja ka
bratstvu povezanom sa artificijelnim" silama koje su mu se dugo protivile,
da bi se okonale u sopstvenoj kontemplaciji kao pukom simbolu. Francu
ska, pie on, hrabro napreduje kroz tu mranu zimu [1789-90] prema elje
nom proljeu koje svijetu obeava novu svjetlost". No, Mile se pitao, kakva
je to svjetlost?" To vie nije, kako kae, svjetlost maglovite ljubavi prema
slobodi", ve prije svjetlost sklada o zaviaju" (440). Ljudi, odlutali i iz
gubljeni, poput djece... najzad su pronali svoju mater" (441). U nestanku
provincijalnih stalea u novembru 1789, upozorio je, sve diobe izmeu o
vjeka i ovjeka, ovjeka i ene, roditelja i djeteta, bogatih i siromanih, ari
stokrata i obinih ljudi, takoe doivljavaju slom. I ta preostaje? Bratstvo
je uklonilo svaku prepreku, pa e sve federacije strijemiti konfederaciji, a je
154 METAISTORIJA

dinstva skladu. - Neemo nove federacije! One su beskorisne, samo je jedna


trenutno neophodna, a to je Francuska; ona, pak kao daje preobraena u jul-
skoj slavi (441 42).
Mile je zatim upitao: da li je sve ovo kakvo udo? A njegov odgo
vor, dabome, bio je, da, a najvee i najjednostavnije od svih uda je povra
tak [ovjeka] prirodi", a poto je fundamentalna osnova ljudske prirode
drutvenost", trebalo je doi do itavog jednog svijeta pronalazaka nasuprot
prirodi kako bi se sprijeilo da ljudi ive u zajednici" (442). itav Ancien
Rgime (Stari reim) vien je kao vjetaka barijera pred prirodnim impul
som ljudi da se ujedine. itava komplikovana struktura obicaj, dunosti,
porez, zakon, regulisanja, mjer i novca; cjelokupni pokvareni sistem po
drobno poduprijetih i odravanih" rivaliteta gradova, zemalja i korporacija
- sve te prepreke, ti stari grudobrani, sruili su se i propali u jednom jedinom
danu" {ibid.). A kada se sve to srui, ljudi potom motre jedni na druge, uvi
aju meusobne slinosti i zapanjeni su to se toliko dugo nisu poznavali.
Oni ale zbog tog bezosjeajnog animoziteta to ih je toliko vjekova drao
razdvojenim, i okajavaju ga tako to hrle jedan drugome u zagrljaj, obuzeti
zajednikom toplinom srca" {ibid.). Ne postoji nita drugo, kako kae Mile,
...osim onoga to uliva istu ljubav za sklad... sama geografija je istrijeblje
na. Vie ne postoje nikakve planine, rijeke, barijere izmeu ljudi... Takva je
mo ljubavi... Vrijeme i prostor, ti materijalni uslovi kojima je ivot podre
en, ne postoje vie. udnovata vita nuova, eminentno spiritualna, inei od
sopstvene Revolucije neku vrstu sna, ponekad ugodnog, a katkad uasnog, sa
da poinje za Francusku. Ona niti je poznavala vrijeme niti prostor... Sva sta
ra obiljeja poinju da blijede, dok nova dobijaju sve manje znaaja. Bez obzi
ra na to da li se ljudi na krtenju zaklinju na starome oltaru, ili pak polau za
kletvu pred slikom apstraktne slobode - istinski simbol lei na drugom mjestu.
Ljepota, grandioznost, vjeni arm tih svetkovina, u tome je to je simbol
sasvim iv.
Jer ovaj simbol za ovjeka jeste ovjek [444-45],
A potom je, okreui se glasu koji je ujedno njegov vlastiti kao i glas
ljudi koji su toga dana vjerovali u Revoluciju, Mile napisao:
Mi, idolopoklonici budunosti, koji svoju vjeru stavljamo u nadu, i po
gled okreemo istoku; mi, ija nas je izopaena i krivo tumaena prolost, sva
kodnevno postajui sve sumornija, izbacila iz svakog hrama; mi koji smo, za
hvaljujui naem monopolu, lieni hrama ili oltara, i tako tuni u naim izolo-
vanim mislima, toga dana dobili smo svoj sopstveni hram - i to hram kakav
nikada vien nije! Nije to nikakva vjetaka crkva, ve u stvari univerzalna cr
kva; od Vogeza do Sevena, i od Alpa do Pirineja.
Bez ikakvoga konvencionalnog simbola. Ve puka priroda, puki um, pu
ka istina [450-51]!
Sve je to, kazao je, velianstvena raznolikost... u savrenom skladu"
(452).
Mile je emplotovao svoje istorije kao drame otkrivanja, oslobaanja
duhovnih sila u borbi za sopstveno izbavljenje od sil mraka, drama isku-
MILE 155

pijenja. Koncepcija njegovog zadatka kao istoriara bila je da bude zatitnik


onoga to se iskupljivalo. U svojoj knjizi Narod, objavljenoj 1846, piui o
svojoj koncepciji istorijske prezentacije, kae: Neka moja uloga u buduno
sti bude ne da dosegnem, koliko da oznaim, cilj istorije, i to nazivom koji
jo niko do sada nije dao. Tjer gaje nazvao naracijom, a M. Gizo analizom.
Za mene je to vaskrsnue, i neka taj naziv ostane (citat kod Stema, Varieti-
es, 117). Ova koncepcija istorije kao ,,vaskrsnua moe se primijeniti na
strukturu zapleta u istorijama koje je Mile napisao sa ciljem da ukae i na
eksplikativne strategije koriene u njima. Ona je odreivala i sadrinu Mi-
leovih istorij i njihove forme - u stvari, njihovo znaenje", tumaenje i
prezentaciju. Ali poto je Mile smjestio makroistorijsku taku razrijeenja u
kojoj tokom Revolucije sam narod postie savrenu slobodu i sklad kroz
dezintegraciju ili razvrgnue svih antirevolucionamih procesa nanizanih pro
tiv nje, intonacija njegovog istorijskog rada je morala biti vie melanholina
i elegina, kao to su se uostalom i ideali Revolucije u njenoj herojskoj fazi
povukli u pozadinu meu drutvene klase i politike elite koje su ih u poet
ku i izrodile.
Mile je dominirao poljem istoriografije u Francuskoj tokom Julske
monarhije (1830-1848); njegova modema istorija (Prcis d histoire moder
ne, 1827) bila je standardni prikaz evropske istorije u francuskim kolama
sve do 1850. godine, kada je novi talas reakcije pomeo liberalizam u vlastitu
konzervativnu fazu i u tom nasrtaju raspolutio Mileovu karijeru na univer
zitetu. Njegova Istorija Francuske revolucije (u sedam tomova, publikovana
u periodu uskovitlanih strasti koje su u godinama 1847-53. obuzele Francu
ze na svim stranama) ima predgovor u kome preovlauje elegini ton koji
autora podsjea na smrt oca u jeku bolnog umiranja i ideala Revolucije. Nje
gove istorijske refleksije, kako pie, bile su proete atmsferom nesnosnih
okolnosti koje mogu pratiti jedan ljudski ivot izmeu roenja i groba - kad
se onaj koji je preivio, i sm djelimino mrtav, nalazio na razmeu dva svi
jeta" (Mile, Rev., 14). Mileov romantiki emplotment istorije Francuske
sve do doba Revolucije stoga je bio smjeten u okvire jedne traginije svje
snosti o nadolazeem rasipanju. Ovo ostvarivanje tragike prirode vlastitog
vremena dalo je Mileu jo jedan osnov da afirmie svoju titulu realiste. Nje
gov pristup doveo ga je do stanja u kome se potpuno identifikovao sa posto
jeim stanjem u Francuskoj u 1780-im.
Prcis se okonava uoi noi Revolucije, karakterizacijom razgloblje-
nog stanja u koje je do toga vremena potpalo itavo francusko drutvo. Ili,
kao to gaje Mile opisao:
itav svijet je bio zainteresovan narodom, oboavao je narod, pisao za
narod; la Bienfaisance tait de bon ton, on faisait de petites aumnes et de
grandes ftes [395].
Meutim, dok je visoko drutvo" iskreno privodilo kraju comdie
s e n tim e n ta le veliki pokret svijeta" produio je u smjeru koji e ubrzo
transformisati sve.
156 METAISTORIJA

Istinski miljenik javnosti, Bomareov Figaro iz dana u dan postaje sve


ogoreniji; iz komedije se okrenuo satiri, iz satire tragikoj drami. Kraljevske
linosti, plemii, parlamentarci, svi se oni gegaju od slabosti; itav svijet kao
daje pijan [comme ivre, 395-96].
Sarna filozofija postala je bolesna od ,,uboda Ruso i ilbera (Gilbert).
Niko vie nije vjerovao ni u religiju ni u nereligiju, iako bi svako, meutim,
vie voleo da vjeruje; oni elinog duha su tajno eljeli da vjeruju u Kaljo-
strove i Mesmerove iluzije." Kako god bilo, i u Francuskoj i u ostatku Evro
pe vodio se beskrajan dijalog racionalnog skepticizma: protiv Hjumovog
nihilizma podigao se oevidan Kantov dogmatizam i svuda se mogao uti
snani poetski glas Getea, harmonian, neuzdran i ravnoduan. Francuska,
pometena i puna tjeskobe, nita od ovoga nije razumjela. Njemaka je okon
ala nauni ep; Francuska je stvorila drutvenu dramu" (396). Komina sjeta
{le triste comique) tih posljednjih dana starog drutva bila je rezultat kontra
sta izmeu velikih obeanja i sveopte nemoi onih kojih su ih davali:
,,L impuissance est le trait commun de tous les ministres d alors. Tous pro
mettent, et ne peuvent rien (ibid.).
Komino razrijeenje koje je naslijedilo ovo razglobljeno stanje bila
je sama Revolucija. Nadmetanje koje je ubrzalo Revoluciju odigralo se kao
borba izmeu dva principa, dva duha - starog i novog" (Mile, Rev., 22).
A novi duh, duh pravde, dolazi da udovolji a ne da unitava" (ibid.).
Stari duh, duh nepravde, uglavnom je djelovao nasuprot novome. I taj prin
cip radikalnog oponiranja dao je Mileu osnovu za karakterizaciju Revolu
cije u jednoj jedinoj reenici: Revolucija nije nita drugo do zakanjela
reakcija pravde na vladavinu nepotizma i religiju oprosta" (27). Revolucija
je bila preokret, smjena apsolutne tiranije savrenom pravdom. Ali ovaj
preokret bio je manje protumaen no to je, kao takav, karakterisan. Bilo je
to iskupljenje naroda u ijoj je istoriji Mile itavo vrijeme indirektno
uestvovao.
Jo jedna simbolika slika kojom se sluio Mile kako bi opisao revolu
ciju bila je slika procesa raanja. Meutim, raanje koje je on zamislio do
godilo se vie carskim rezom nego prirodno. Najednom svom putovanju oti
ao je da proeta oblinjom planinom. Razmiljajui na planinskom vrhu ko
ji se probijao navie iz dubokog zemljinog stomaka", Mile je bio podstak-
nut da pomisli: '
Kakve li su onda bile podzemne zemljine revolucije, kakve li su se moi
sukobljavale u njenim njedrima, kad je tolika jedna masa, razvaljujui planine,
probijajui se kroz stijene i drobei granitnu povrinu, mogla tek tako da na
hrupi uvis? Kakve li su tek konvulzije i kakve agonije iz sredita planete potie-
rale taj golemi jecaj! [28] '
Ovakva razmiljanja, kae on, unela su pravu patnju u njegovo srce, jer
ga je priroda isuvie dobro podsjetila na istoriju". A istorija" ga je zauz
vrat podsjetila na pravdu" i njeno dugogodinje pokopavanje u zatvorima
tmine:
MILE 157

Ta pravda, koja je hiljadama godina morala da nosi tu planinu od


[hrianskih] dogmi na svom srcu i, zdrobljena pod njenom teinom, brojala
sate, dane, godine, toliko mnogo izgubljenih godina - izvor je beskrajnih suza
za onoga ko je poznaje. Onaj ko je kroz medije kao to je istorija uestvovao u
tom dugom muenju, nikada se u potpunosti nee oporaviti; to god da se do
godi, on e biti tuan; sunce, sva radost ovoga svijeta, vie mu nikada nee
pruiti utjehu; on je isuvie dugo ivio u emeru i pomrini; i samo moje srce
krvarilo je razmiljajui o dugotrajnom pomirenju sa sudbinom, o krotkosti,
strpljenju i naporima ovjeanstva da poto-poto zavoli taj svijet mrnje i pro
kletstva ispod koga je bio zgnjeen [ibid.].
Ovdje bi trebalo ukazati na sutinsku razliku izmeu Herderovog i
Mileovog pristupa istoriji. S jedne strane, Mile se sigurno nije ustezao
da sudi o raznim likovima koje je prepoznavao u istorijskom pejzau. ta-
vie, on nije gledao na istorijski proces kao na sutinski sklad koji je o
vjeanstvu prikazivao svoju dobrotu i blagonaklonost u svim svojim ma
nifestacijama. Poput Rankea, Mile je borbu i sukob smatrao neizbjenim
aspektima istorijskog postojanja. U pitanju je, naime, jo jedan ozbiljan
elemenat njegovog realizma". Ali, kada je razrijeenje te drame smjestio
u period i u skup zbivanja kojima je neprestano bio uskraivan njihov sta
tus idealnih formi ljudske zajednice - drugim rijeima, u Revoluciju i njen
popularni (i, za njega, anarhistiki) stadijum - Mileovo sutinski roman
tiarsko shvatanje istorijskog procesa postupno se bojilo alosnim poima
njem zbog sve vee beznaajnosti koja je postala princip oko koga se isto
rija uopte mogla organizovati. On je nastavio da brani svoju vjeru u idea
le Revolucije i drutvenu viziju koja ih opravdava; meutim, njegova in
tonacija postajala je sve vie deprimirajua kada su zbivanja u 1789. poe
la da jenjavaju.
Istorijska situacija iz koje se on osvrnuo na prolost, na period Revolu
cije, situacija u kojoj su se sile tiranije ponovo domogle kontrole nad nacio
nalnim i meunarodnim ivotom, nametnula je Mileu pojaano ironijsko
poimanje istorijskog procesa i osjeanje trajnog povratka zla i rascjepa ljud
skog ivota. No, on je ipak odvano tumaio ovaj trajni povratak zla i ras
cjep ljudskog ivota kao privremeno stanje ovjeanstva vienog u duoj
perspektivi. Njegova sumnja inom volje pretvorila se u neko predstanje po
godno za nadu - u stvari, identifikaciju sa nadom. Mogao je samom sebi re
i, kao to je uostalom i rekao govorei o narodu" u predveerje Revoluci
je, kada je svima ivot sigurno izgledao najmraniji:
Ne budite uzrujani sumnjom svojom. Ta sumnja ve je vjera. Vjerujte,
nadajte se! Pravo, iako odloeno, ipak e doi; doi e da sudi, o dogmi i o
svijetu. I taj dan velikog Suda bie nazvan Revolucijom [30].
Na taj nain, romantiarska struktura zapleta cjelokupnog istorijskog
procesa ostala je netaknuta. Okolnosti tragedije i ironije mogli su biti fiksira
ni kroz stadijum itavog procesa, ali samo da bi ih vatra Revolucije sagorela
iako su u njegovim istorijama one inae imale da budu sauvane.
158 METAISTORIJA

Za razliku od Herdera, koji istoriju zamilja kao postepenu transforma


ciju ovjeanstva iz jednog skladnog skupa detalja u drugi, Mile je zamilja
kao niz kataklizmikih preokreta iji su uzrok dugotrajne i sve vee tenzije
koje su ovjeanstvo podijelile u suprotstavljene tabore. U ovim preokreti
ma lana pravda zamijenjena je vjerodostojnom pravdom, nepostojana lju
bav zamijenjena je istinskom ljubavlju, a lana religija ljubavi, hrianstvo -
tiranin koji je zapljusnuo svijet morem krvi - zamijenjena je njenom istin
skom antitezom, duhom Revolucije (31). A kao svoj lini cilj Mile je naveo
svoju ambiciju da bude pravi svjedok protiv kraljevskih i svetenikih laska-
vaca, svjedok koji treba da udavi lanu istoriju i sljedbenike zloina i za
tvori njihove laljive gubice (33).
Simbol stare monarhije bila je, po Mileovom miljenju, Bastilja; ona je
bila simbol ironijskog stanja u kome je vladavina oprosta pokazala svoju
pozitivnu prirodu" i naprasno dozvolila za novac, lettres de cachet, svojim
miljenicima kao i neprijateljima pravde da se iskupe. Najstraniji zloin sta
rog reima bio je osuda ljudi na egzistiranje koje nije bilo ni smrt ni ivot,
ve negdje na granici izmeu ivota i smrti; bila je to osuda na beivotan,
pokopan ivot u Bastilji, u svijetu organizovanom iskljuivo radi zabora-
va. I ba je taj pokopani" ivot Revolucija ekshumirala i prizvala da posta
ne sudija. Revolucija je bila politiko i moralno vaskrsnue svega dobrog i
ljudskog koje je stari reim pokopao.
Tako zamiljena, Revolucija je predstavljala osvetu sjeanja - to jest,
istorije" - za selektivno rtvovanje ivih ljudi i za ponitavanje prava mr
tvih. U Bastilji ljudi nisu prosto ubijani, pisao je Mile; oni su - to je za
njega daleko uasnije, naprosto zaboravljani".
Zaboravljen! Kakve li grozne rijei! Da nikad ivlja dua tek tako iezne
meu drugim ivim duama! Da nije nju Bog stvorio samo s pravom da nam i
vi u mislima? Kakvu jedan smrtnik goru kaznu moe izrei ak i onom najkri
vljem grijeniku, tu najgoru od svih smrti - da bude vjeno zaboravljen? [73]
No, u pasusu koji otkriva njegovu koncepciju svetosti istoriarevog za
datka, Mile insistira:
Ne, nipoto ne vjerujte u nj. Nita nije zaboravljeno - ni ovjek ni stvar.
Ono to se jednom zbilo, nikako se dakle ne moe ponititi. Ovi zidovi prosto
ne zaboravljaju, ak e i kaldrma postati saveznik i otkriti znake i komeanja;
vazduh sm nee zaboraviti [ibid.].
Prije no to se upustio u ironijske kontemplacije o samom ivotu kao o
zatvoru, Mile se potrudio da se prisjeti" ivih mrtvaca i ideala Revolucije,
sa namjerom da ih vrati na njihovo zakonito mjesto meu ivima.
U predveerje Revolucije - kao i u svijetu u kojem je Mile morao da
ivi posle ponovnog rtvovanja revolucionarnog ideala u vladavini Napoleo-
na III - svijet je bio zastrt zatvorima, od pilberga do Sibira, od pandaua
do Mon Sen Miela; svijet je bio zatvor! (Ibid.) I piui istoriju toka Revolu
cije, Mile je milosrdno zaao u narodni pokret i umirio ga pre no to e
ubrzo eksplodirati u nasilje protiv ove uvrede i sjeanja i ivota:
MILE 159

Od svetenika do kralja, od Inkvizicije do Bastilje, put je prav, ali duga


ak. Sveta, sveta Revolucijo, koliko li ti samo treba da doe! - Ja, koji sam
na tebe ekao bezmalo hiljadu godina u ancima srednjeg vijeka... ta! moram
li jo ekati? - Ah! kako li vrijeme samo sporo prolazi! Ah! kako li sam samo
brojao sate! Zar ti nikad nee stii? [79]
A kada su ene i djeca nahrupili na Bastilju da oslobode svoje zatoene
mueve, sinove, ljubavnike i brau, Mile je ushieno uzviknuo: Francu
sko, spaena si! O svijete, spaen si!
Ovo osloboenje dovjelo je do ukidanja svih razlika meu ljudima, me
u mukarcima i enama, starima i mladima, bogatima i siromanima, to je
konano transformisalo jednu naciju u narod. Ovo stanje savrene integraci
je bilo je simbolizovano slikom Jovanke Orleanke: Jo jednom se okreem
nebesima ka mojoj mladolikoj srenoj zvijezdi u koju sam toliko dugo pola
gao svoju nadu - Jovanki Orleanki. Ali onda, u drugom lirskom izlivu, u
koji je uneo i razum i nauku, ali ne i metaforu, Mile kae: Zar je bitno to
je slukinja, promijenivi svoj pol, postala mladi, Hoh, Marso, uber ili
Kleber {ibid.).
U svom oduevljavanju zbivanjima koje je opisivao, Mile je opovrgao
svako osjeanje razlike izmeu ljudi, institucija i vrijednosti. Njegova meta-
forika identifikacija stvari, koja kao da je sasvim drugaija, nadjaala je
svako osjeanje razlike meu stvarima, to je inae bila i prilika za poetak
korienja metafore. Sve razlike bile su negirane u njegovom poimanju skla
da cjeline. Mile je tako napisao da najratobomiji ljudi postaju znamenje
mira, dok oprost, u ije ime nas je tiranija zdrobila, posmatra kao konstan
tu identinu pravdi. Osmiljena kao proces, Revolucija je samo reakcija
prirodnog prava i zakanjelog dolaska vjene pravde; po svojoj sutini, ona
je istinska ljubav, istovjetna sa oprostom (80).
Ovakva stapanja jedne apstrakcije sa drugom nisu bila dijalektiki
opravdana; prevashodno su samo branjena kao takva. Ali zato ih Mile nije
doivljavao ni kao apstrakcije ni kao stapanje, ve kao identifikaciju one su
tine to je ujedno i bivstvo istorije i uzrok u ije je ime on funkcionisao kao
istoriar. ,,Ljubav i ,,oprost su za njega bili pravda", a nju je jo zvao i
svojom majkom", dok je pravo" nazivao svojim ocem". Meutim, za nje
ga su ak i pravda i pravo bili isuvie upeatljivi, pa je naposljetku obje stva
ri identifikovao sa Bogom (vi to ste sad jedno s Bogom!"). {Ibid.)
Najposlije je Bog podrao Milea u njegovoj slubi istoriji i osigurao
njegovu objektivnost koja je samo bila drugi oblik pravde" i oprosta". Na
kraju uvoda u Istoriju Francuske revolucije, Mile se neposredno obratio
Bogu, kao to se ranije obraao revoluciji":
I s obzirom na to da si Pravda, podrae me u pisanju ove knjige, na
mjestima gdje je moja staza obiljeena emocijama mojeg srca a ne linim inte
resima, niti bilo kakvom milju o ovom prolaznom (zemaljskom) ivotu. Ti
budi pravian prema meni, a ja u isto tako biti pravian prema svima. Zbog
koga sam drugo napisao ovo, osim za tebe, Vjena Pravdo? [Ibid.]
160 METAISTORIJA

Ne moe se porei da intonacija i pogled na svijet u Mileovom radu


stoje u izrazitom kontrastu sa njegovim vie realistikim" srodnikom iz
Njemake, pronicljivim Rankeom, koji se dosljedno uzdravao da uopte
sudi" o prolosti ili da stvara zakone za budunost. Meutim, kad je rije o
objektivnosti", razlike izmeu Milea i Rankea vie su povrinske nego
stvarne. One su u injenici da su principi ljubavi, oprosta i pravde, koji su
pratili Mileov pristup izuavanju istorije, bili odve poznati i jasno izraeni
u stavovima o naciji, narodu, i revoluciji", a ne preutno slavljeni i izjedna
avani sa dravom, crkvom i defmisanim drutvom" kao kod Rankea. Mi
le nije bio nita manje zainteresovan za vjerodostojno prezentiranje prolo
sti, u svoj njenoj podrobnosti i skladu, nego to je to bio Ranke; pri tom je,
meutim, vjerovao da ovjek moe pisati istoriju ne zbog bilo kakvog li
nog interesa" niti zbog kakve ideje o ovom prolaznom ivotu", ve jedno
stavno latei se pera i kreui se stazom obiljeenom emocijama [svog] sr
ca". To to je Ranke tvrdio da ga vodi udnja da se uzdigne iznad takvih
emocija , ne treba da zamagli podatak da njegove istorije o pojedincima ni
su nita manje obiljeene dokazima o linim sklonostima ili politikim pred
rasudama nego to su to bile Mileove. Bitno je da su se oba ova istoriara
osjeala kao uvari sjeanja na rasu, izjanjavajui se protiv bilo ije tiranije
koja bi mogla povrijediti to sjeanje kroz sistematsko potiskivanje istine.
Mile je zamiljao daje istoriarev zadatak savreno nalik zadatku onih
ena to su se sjatile na Bastilju ne bi li povratile prava njenih zaboravlje
nih" zatvorenika. Istoriar, kae Mile u jednom od svojih najsamokritikijih
trenutaka, nije Cezar niti Klaudije; on u svojim snovienjima vidi najprije
rulju ljudi koja plae i tuguje zbog svog stanja, rulju onih koji jo uvijek nisu
pomrli, a koji bi htjeli da nanovo oive [qui voudraient revivre]1' (fragment
napisan 1842. godine, a citirao ga Barthes, 92). Ovi mrtvaci ne iziskuju sa
mo umu i suze", i nije dovoljno samo ponoviti njihove uzdahe". Ono to
oni zahtijevaju, kako pie Mile, jeste:
...jednog Edipa koji e za njih rijeiti njihovu zagonetku, koja njima samima
uopte ne znai nita; oni trae onoga ko e im objasniti znaenje njihovih
sopstvenih rijei i njihovih postupaka koje oni sami nisu razumjeli [ibid.].
Ovo, ini se, navodi na zakljuak da istoriar, dok pie o m rtv im ^ pie
i za mrtve, a ne za odreenu ivu publiku u sadanjosti ili budunosti.
No onda je Mile jo jednom promijenio sliku, i figuru Prometeja za-
mjenio Edipom. Kao Prometej, istoriar e mrtvima donijeti dovoljno raz-
gorjelu vatru da otopi led u kojem su njihovi glasovi" bili zamrznuti, tako
da e oni biti u mogunosti da jo jednom progovore" u svoje ime.
^ Pa ak ni ovo nije bilo dovoljno. Istoriar mora da uje i razumije rije-
^ kJe nikada nisu izgovorene, rijei to su ostale u ambisima srca [onih ko
jih vie nema]". Istoriarev zadatak, najzad, jeste da uini da istorijske tii
ne prozbore i oglase se tim snanim orguljskim tonovima [points d orgue]
koji se vie nikad nee oglasiti, a koji su doslovno njeni najtraginiji tono
vi . Jedino ako su glasovi mrtvih i njihova tiina vraeni u ivot -
MILE 161

...mrtvi e mirnije poivati u svojim grobnicama. Tek e onda oni moi da


shvate svoje sudbine, moduliraju svoje disonance u blau harmoniju, i moi e
sebi rei posljednje Edipove rijei: Budite sreni za vjek vjekova41. Sjenama
se salutira i udovoljava. One dozvoljavaju da se njihove ume zatvore... Dra
gocjene ume iz zaboravljenih vremena nose svetenici istorije i prenose ih sa
dubokim pijetetom i obazrivou... kao da nekim sluajem nose pepeo oca
svojega ili sina. Svoga sina? Zar to ne nose sami sebe? [Ibid.]
Ponovo, 1872. godine, pri kraju svog ivota, u predgovoru knjige Isto
rija X IX vijeka (Histoire du XIXe sicle, II, 11), Mile govori o ulozi istori
ara kao sutinskog uvara sjeanja11na mrtve.
Da, svaka mrtva osoba ostavlja neto malo imovine - svoje sjeanje, i
zahtijeva da se neko pobrine za to. Za onoga ko nema prijatelja, neki uvar se
mora pobrinuti za to. Za zakon, pravda je daleko sigurnija nego sve nae zabo
ravljene njenosti i nae suze koje se brzo sue.
Taj uvar je istorija... Nikada nisam u itavoj svojoj karijeri izgubio iz
vida tu istoriarevu dunost. Mnogim mrtvima, tako brzo zaboravljenim, pru
io sam pomo koja e uskoro i meni samom biti potrebna.
Ekshumirao sam ih zarad dmgog ivota. [Citirao Barthes, 91.]
Ova koncepcija istoriareve dunosti ni na koji nain se ne sukobljava
sa Mileovom idejom o neophodnosti istoriareve iskrene i ivahne pristra-
snosti za pravo i istinu11. Lana pristrasnost ula je u istoriju jedino kada su
istoriari pisali u strahu, ili u nadi da ine uslugu utvrenom autoritetu. Naj-
estitiji istoriar, insistirao je Mile 1856. godine, u zakljuku svoje Istorije
Francuske, mora da izgubi i najmanje potovanje11 prema izvjesnim stvari
ma i odreenim ljudima samo da bi bio sudija i iskupljiva svijeta. Ali ovaj
gubitak potovanja dozvolie istoriaru da uoi stupanj do koga se u cjelini
vjekova i potpunom skladu ivota ovjeanstva {dans l ensemble des si
cles et l harmonie totale de la vie de l humanit) injenice i pravo poduda
raju u dugom periodu vremena, nikada ne protivrijeivi jedno drugom.11
Ali, upozorio je on,
...detaljno unoenje u neki sukob ovog fatalnog opijuma filozofije istorije - te
vodee snage lanog mira - znailo bi unijeti smrt u ivot, ubiti istoriju i mo
ralnost i imati potrebu da se kae, u maniru ravnodune due: Sta je zlo? ta
je dobro?11 [90]
Mile je iskreno priznao postojanje moralne11 orijentacije svog posla,
ali njegovo istraivanje, insistirao je, dozvoljavalo mu je da uoi vjernu fi
zionomiju11 vjekova koje je prouio; u najmanju ruku, prenijeo je pravi uti
sak {une impression vraieu) o njima {ibid.).
Mile je citirao Vika kao mislioca koji je stvorio teoriju interakcije svi
jesti i drutva pomou koje se injenice puke sukcesije drutvenih formi mo
gu ocjeniti kao sudbinski proces isto sekularne prirode. Vikova teorija do
zvoljavala je Mileu da ralani sve oevidno formalne kolektivitete u parti-
kularitete i, nakon toga, da u striktno metaforikim terminima karakterie
sutinsku prirodu tih partikulariteta i jednog ireg procesa u kome su oni
162
METAISTORIJA

imali svoje mjesto. Podozrivost prema teorijam velikih razmjera bilo koje
vrste navela je Rankea da stane sa svojim traganjem za znaenjem i poret
kom u istoriji, zazirui od gotovih formi drutva i kulture osobenih za njego
vo vrijeme i ne elei da ih koristi kao standard za bilo kakvo znaenje koje
u optem smislu istorija moe imati. Na taj nain, ova dva istoriara, sa
mnogo toga zajednikog u nainu shvatanja istorijskog polja i njegovih pro
cesa, bila su sklona alternativnim modusima karakterizacije, pa im je to do
pustilo da pobjegnu od prijetnje ironije.
Mile se zaustavio u modusu metafore, i emplotovao je istoriju kao ro
mantiku jer se njegovo osjeanje za povezanost cjelokupnog procesa odra
valo uvjerenjem u jedinstvenu prirodu dijelova. On je dosegao sutinsku ta-
ku do koje je stigao Viko u svakoj specifino istorijskoj koncepciji ljudske
realnosti - a to je, prije svega, da sile koje su prevaziene u bilo kom napret
ku u drutvu, ili u samoj svijesti, slue kao materijali od kojih e se sagraditi
novo drutvo i nova svijest. U tom smislu Mile u uvodu svog rada o Novoj
nauci - Principi filozofije istorije (Principes de la philosophie de lhistoi
re"), kae da je vjera u sudbinsku prirodu istorijskog procesa osigurana, ne
zahvaljujui uvjerenju daje to tako, koliko energiji samog drutva:
udo temelja [drutva] lei u injenici da u svakoj od njegovih revoluci
ja, upravo u pokvarenosti preanjeg stanja, drutvo nalazi elemente nove for
me koji su podobni da to prolo stanje iskupe. Zato je neophodno potrijebno
da se drutvu pripie mudrost koja je vea i od samog ovjeka... [au-dessus de
I homme] [xiv].

Ova mudrost" ipak nas ne vodi pozitivnim zakonima", nastavio je, ali
slui samoj sebi tako to regulie one primjene koje slobodno slijedimo".
Dakle, Mile je zakljuio da centralni princip istorijskog razumijevanja lei
u idejama koje je Viko iznio u Novoj nauci'.
Sami ljudi su nainili drutveni svijet onim to jeste [tel qu 'il est]; no
ovaj svijet nita manje nije proizvod jedne inteligencije, esto kontradiktorne i
uvijek superiorne zbog odreenih ciljeva koje su ljudi postavili sebi [xlv].
On je zatim ponovio listu javnih dobara (podstaknutu lino projektova-
nim interesima) to je obiljeila tok ljudskog napretka od divljatva do civi
lizacije, i zakljuio je primjedbom da ak i kada nacije pokuaju da unite
sebe, one se raspruju u osamu... a feniks drutva se nanovo raa iz pepela"
(xlvi).
Ova slika ptice feniksa bitna je jer ono na ta ona ukazuje - vjeni povra
tak, govori o sutinski antiprogresivnoj tendenciji koju nalazimo u svakom si
stemu tropoloke karakterizacije koja nije inspirisana vrstim dijalektikim
osjeanjem. Metaforiki modus pospjeuje degeneraciju koncepcije istorij
skog procesa u haos formi" kada postavka o metaforikom integritetu istorije
poinje da blijedi. Cim je Mileova vjera u trijumf prava i pravde poela da se
raspada, u vrijeme u koje su antirevolucioname sile poele da preovlauju, ni
je preostalo nita drugo do pada u melanholinu refleksiju o porazu ideala iji
je prvobitni trijumf on ispripovijedao u svojim ranijim istorijama.
MILE 163

Sada se mogu istai glavne razlike izmeu Mileove i Herderove koncep


cije istorije. Herder je karakterisao predmete u istorijskom polju u modusu
metafore, a potom je nastavio do sinegdohike integracije tog polja primjenju
jui organicistike strategija tumaenja i emplotujui strategije komedije. Mi
le je poeo na isti nain, ali strukturni ablon integracija koje je on razlikovao
u tom polju bio je predstavljen iz perspektive njegove sopstvene ironijske
svjesnosti kojom je tumaio njihove letimine i prolazne prirode. Romanti
ka" borbe francuskog naroda protiv tiranije i podjela, i njegov uspjeh u posti
zanju savrenog sklada u prvoj godini Revolucije, podrobno su prikazani za
hvaljujui sve dubljem uvjerenju Milea u mogunost ponovnog (bar privre
menog) oivljavanja i pozitivnog ishoda u borbi sukobljenih sila. Mile je na
stavio da pie istoriju kao branilac nevinih i pravednih; no, iako je njegova po
sveenost njima vremenom ovrsla, njegovo shvatanje injenice da eljeni is
hod tek treba da se postigne, uinilo je tu posveenost realnijom". Za razliku
od Herdera, koji je umeo da vjeruje kako je svako razrijeenje istorijskog su
koba bilo poeljno samo zahvaljujui tome to je u pitanju razrijeenje ili od
luka kao takva, Mile je prepoznao da istoriar mora zauzeti stav za ili protiv
sil u komadu u razliitim inovima ili aktima istorijske drame. Njegovo lino
shvatanje izvrilaca i sredstava u istorijskom procesu bilo je ironijsko; on je
pravio razliku izmeu dobrih i zlih, ak i ako je bio voen nadom daje sukob
izmeu njihovih predstavnika trebalo da ima trijumfalan ishod za sile dobra,
za koji je, pak, mislio daje postignut u Francuskoj 1789. Navodni realizam"
njegove metode sastojao se od ovjekove volje da prikazuje bitne osobine
predstavnika oba tipa suprotstavljenih sila u istorijskom procesu i to jezikom
teko optereenim metaforom. Za razliku od svojih prethodnika iz osamnae
stog vijeka, Mile je osmislio svoj zadatak kao istoriara kao zadatak uvara
mrtvih, bez obzira na to da li ih smatra dobrim ili zlim. Krajnji interes samog
istoriara trebalo bi da bude udovoljenje onoj pravdi u kojoj su dobri konano
osloboeni iz zatvora" ljudske zaboravnosti.
Iako je Mile na sebe gledao kao na liberala, piui istoriju tako da slui
liberalnom cilju kako gaje sm razumio, u stvarnosti su ideoloke implika
cije njegove koncepcije istorije bile anarhistike. Kao to se vidi iz naina na
koji je okarakterisao stanje do kojeg je francuski narod stigao 1789, u svojoj
Istoriji Francuske revolucije, Mile iznosi da je idealno stanje ono u kome
su svi ljudi prirodno i spontano ujedinjeni u zajednicama sa istim emocijama
i aktivnostima koje ne iziskuju nikakve formalne (niti vjetake) smjernice.
U tom idealnom stanju ovjeanstva distinkcije izmeu stvari kao takvih, i
izmeu stvari i njihovih znaenja, u potpunosti su nestale, kako on kae, u
jednom skladu i savrenoj ljupkosti. Na svako dijeljenje ovjeka od ovjeka
gledalo se kao na stanje opresije, koje e oni pravedni i virtuozni pokuati da
rastoe. Razni posredni entiteti koje uspostavljaju drave, nacije, crkve, i
slino, a koje su za Herdera bile manifestacije sutinske ljudske zajednice, a
za Rankea sredstva izjednaavanja, za Milea su bili prepreke do eljenog
stanja anarhije koje je, po njemu, samo po sebi znailo podvig ili dostignue
prave ovjenosti.
164
METAISTORIJA

S obzirom na Mileovu koncepciju jedino mogue idealne forme ljud-


^jedm ce, crni se malo vjerovatnim daje on mogao govoriti o bilo kojoj
specificnoj formi drutvene organizacije u istoriji koja bi predstavljala bar
neki daleki ekvivalent tog ideala. Herder je, drei se logike sopstvene kon
cepcije istorije, bio primoran da prihvati sve, da ne kritikuje nita i da hvali
, ,sta am zat0 t0 t0 Jeste- Mile, s druge strane, nije bio u mogunosti
sljedei logiku svoje koncepcije istorije, da nae vrlinu u bilo emu osim u
jednom trenutku istog sjedinjenja za koji je mislio da ga je uoio u istoriji
Francuske tokom te jedne godine - 1789. Na kraju je bio u stanju da pohvali
one linosti koje je identifikovao kao vojnike u slubi tog ideala, i da posveti
svoj ivot pripovjedanju njihovih pria u intonaciji i tonalitetu koji uzdie
pomenuti ideal za budunost. Sve u svemu, sam taj ideal nikad se nee
ostvariti na vrijeme, u istoriji, jer je prolazan, kao uostalom i stanje anarhije
koje je pretpostavka za ovo ostvarenje.
GLAVA 4

RANKE: ISTORIJSKI REALIZAM KAO KOMEDIJA


Uvod
U pasusu koji je postao kanonski u ortodoksnoj vjeri istoriografske pro
fesije, pruski istoriar Leopold fon Ranke definie istorijsku metodu, iji je
on sm bio osniva, u smislu svog protivljenja principima prezentacije kori-
enim u romanima ser Valtera Skota. Ranke je naprosto bio oaran i zadi
vljen Skotovim slikama ere vitetva. One su u njemu inspirisale elju da jo
vie upozna pomenuto doba i da ga iskusi daleko neposrednije. Tako se on
vratio izvorima srednjovjekovne istorije, dokumentima i modernim prikazi
ma vota toga doba. Isprva je bio okiran time to su Skotove slike najveim
dijelom bile produkti mate, kao i time da je pravi ivot u srednjem vijeku
bio daleko fascinantniji od bilo ega to je neki fiktivni diskurs mogao pri
kazati. Ranke je, naime, otkrio daje istina udnija od fikcije i, njemu samo
me, mnogo primamljivija. Stoga je odluio da se ubudue ogranii samo na
prezentaciju onih injenica koje su potvrene pismenim dokazima, ne bi li
tako potisnuo ,,romantike impulse sopstvene sentimentalne prirode, i napi
sao istoriju u kojoj bi se istaklo samo ono to se u prolosti doista i desilo.
Ovo odbacivanje romantizma postalo je osnova Rankeove vrste realistike
istoriografije, one vrste koja je, jo od Majnekeove (Meinecke) popularizaci
je tog termina, poela da se naziva ,,istorizmom, i koja i dalje slui kao mo
del onoga emu prigodno realistika i profesionalno odgovorna istoriografija
treba da strijemi.
Meutim, Rankeova koncepcija istorije nije se zasnivala samo na odba
civanju romantizma. Bila je protkana i nekim drugim odbijanjima: Hegelo-
vog apriornog filozofiranja, mehanicistikih principa tumaenja koji iroko
vae u fizikim naukama, zatim pozitivistikih kola drutvene teorije tog
doba, kao i dogmatizma zvanine religije. Ukratko, Ranke je odbacivao sve
to jednog istoriara sprijeava da jasno sagleda istorijsko polje, neposredno
i u svim njegovim aktivnostima i svoj njegovoj ivopisnosti. Za njega je pri
godan realistiki istorijski metod bilo ono to je svijesti preostalo da uini
kako bi predstavila zbivanja, odbivi pre toga metode romantike umjetno
sti, pozitivistike nauke i idealistike filozofije tog svog vremena.
166 METAISTORIJA

To nije znailo, kao to su zakljuili neki Rankeovi tumai, da je ova


koncepcija objektivnosti bila u neku ruku bliska onoj koju zastupaju naivni
empiriari. Tu je mnogo vie rije o pogledu na svijet koji je od tada postao
poznat kao istoricizam. On je bio ojaan jednim brojem prethodnih koncep
cija karakteristinim za specifine djelove akademske zajednice Rankeovog
vremena. Radi razlikovanja karakteristinih koncepcija realizma" koji je taj
pogled na svijet gajio u to doba, i razlikovanja njegove line romantiarske,
idealistike i pozitivistike koncepcije ,,realizma, ja u ga definisati kao
doktrinarni realizam44. To inim zato to posmatram realizam kao perspek
tivu koja ne proistie iz bilo kakvih specifinih predubjeenja o prirodi svi
jeta i njenih procesa, ve iz pretpostavke da stvarnost moe biti realistiki"
doarana svjesnim i dosljednim nepriznavanjem formi u kojima se pojavlju
ju specifina moderna umjetnost, nauka i filozofija.

Epistemoloke osnove Rankeove istorijske metode


Cesto se ukazuje na to daje Rankeova koncepcija istorijskog tumaenja
i prezentacije uglavnom bila utvrena do otprilike 1850. godine, ali i da ni
ta znaajno nije promijenila ili razvila (u stvari, imala je tendenciju da se
degenerie u mehanicistiki primijenjeni sistem) u narednih tridesetak i vie
godina. Revolucije u periodima 1848-51. i 1870-71. nisu bitnije djelovale
na njega; nisu mu sugerisale postojanje bilo kakve slabosti ili sutinski nedo
statak u sistemu drutvene i kulturne organizacije koju je iskovala Evropa
tokom 1830-ih i 1840-ih kroz bezmalo dvije hiljade godina neprekidne bor
be. Komina vizija ostala je nezamraena, to je, uostalom, Drojzen jasno
vidio u svom uvaavanju Rankea 1868. godine.
U predgovoru u svojoj knjizi Istorija latinskih i germanskih naroda od
1495. do 1514, koja se pojavila 1824. godine, Ranke je tvrdio da je njegova
svrha pripovijedanje istorije narod ,,u njihovom skladu (Stem, 56-57). Ali
do shvatanja o tom skladu moglo se doi jedino kroz uzimanje u obzir odgo
varajuih pojedinosti. Doputao je daje njegova koncentracija na pojedino
sti" mogla stvoriti opor, nepovezan, bezbojan i zamoran" utisak o njegovoj
naraciji. Ali uzvieni ideal" kojem se njegov rad priklanjao, kao zbivanje
u svojoj ljudskoj jasnoi, skladu i raznolikosti", mogao se uoiti jedino kre
tanjem od pojedinosti ka generalnom, a nikada obrnutim redom (57). Kasni
je, u fragmentu napisanom tokom 1830-ih naroito je obratio panju na dva
naina dolaenja do znanja o ljudskim pitanjima" dostupnim isto sekularnoj
ljudskoj svijesti; to su bili: ono to je prolo preko percepcije pojedinosti" i
ono to je nastavilo preko apstrakcije". Prvi nain, kako on kae, bio je
metod" istorije; drugi je bio filozofski (58-59). Osim toga, ukazao je na to
da ono to je on osmislio u stvari predstavlja dva kvaliteta" bez kojih niko
ne moe pretendovati na katedru istoriara - a to su ljubav prema pojedino
stima radi njih samih", i otpornost prema autoritetu unaprijed predoenih
ideja" (59). Jedino e pomou refleksije o pojedinostima" opti tok razvit
ka svijeta... postati oevidan" (ibid.).
RANKE 167

Ovakav razvoj ne moe, meutim, da se okarakterie kroz one univer


zalne pojmove" pomou kojih filozof legitimno moe djelovati. Drugim rije
ima, zadatak istorije je promatranje onog ivota koji se ne moe uvideti
posredstvom jedne misli ili jedne rijei (60). U isto vrijeme, ne moe se po
rei da je svijet izloio dokaze o tome da njime upravljaju duhovne sile u
kojima pojedinosti istorije u krajnjem sluaju moraju nai svoj sklad u dije
lovima cjeline (ibid.). Prisustvo ovog ,,duha opravdalo je vjerovanje da je
istorija vie od puke predstave brutalnih sila. A priroda tog duha moe se
uoiti jedino uz pomo svijesti inspirisane religijom, u kojoj se ne moe tra
iti rjeenje za specifine istorijske probleme. Ali sublimirana forma tog re
ligioznog poimanja svijeta neophodna je radi valjanog uvaavanja dijelova i
njihovog odnosa sa cjelinom. Ranke je u tom smislu konstatovao (tokom
1860-ih) da izuavanje pojedinosti, ak i samo jednog jedinog zbivanja,
ima svoju vrijednost, ako je valjano odraeno... Ali... specijalizovano izu
avanje takoe e uvijek biti vezano za iri kontekst... Konani cilj - jo
uvijek nedosegnut - uvijek e biti i ostati koncipiranje i komponovanje jed
ne opte istorije ovjeanstva44(61).
Specijalizovano izuavanje moe, dabome, zamagliti jedinstvo cjelo
kupnog istorijskog procesa; meutim, naprosto nema potrebe, kako insistira
Ranke, da se plaimo da emo zavriti u nejasnim specifinostima sa koji
ma su bive generacije bile zadovoljne44. U stvari:
Posle uspjeha marljivo i efektivno izvedenih izuavanja preduzetih na
svakom meridijanu, ove specifinosti nisu vie mogle napredovati. Isto tako,
nismo se mogli ni vratiti onim apstraktnim kategorijama kojima su se ljudi ra
nije povremeno sluili. Svojevrsno nagomilavanje istorijskih biljeaka, sa po
vrnim sudom o ljudskom karakteru i moralnosti, isto tako nee biti u potpu
nosti dovoljno da nas dovede do podrobnog i zadovoljavajueg znanja [62].
Na taj nain, istorijski rad je istovremeno morao da se nastavi na dva
nivoa: na nivou traganja za efektivnim iniocima u istorijskim zbivanjima i
na nivou razumijevanja njihovih univerzalnih odnosa44. Shvatanje cjeline44
dok se pokorava diktatima egzaktnog istraivanja44 uvijek e biti i ostati
idealni cilj jer jedino to moe dovesti do vrsto zasnovanog razumijevanja
itave istorije ovjeka44. Istorijsko istraivanje nee patiti, zakljuio je on,
zbog svog odnosa sa univerzalnim44poto bi, bez tog odnosa44, ono omli-
tavilo44. U isto vrijeme, bez egzaktnog istraivanja, koncepcija o univerzal
nom degenerisae u sablast44. {Ibid.)
Ovakve primjedbe esto se citiraju kako bi ukazale na opseg do kojeg
je Rankeov ideal ugrozio metodoloke principe koji su ga vodili u njegovim
istraivanjima. Na primjer, fon Laue je pravio razliku izmeu krupnijih za
kljuaka u Rankeovoj istoriografiji, njegovih religioznih sugestija i filozof
skih ambicija da razumije boanske namjere istorije44, sjedne strane, i njego
ve metode44, s druge, tvrdei da je njegova metoda, za razliku od njegovih
zakljuaka i ambicija, uspjela da preivi. injenica je, kae fon Laue, da je
Ranke napustio veliku kolu istoriara sa njenim zajednikim standardima
objektivnosti. Svuda su akademski istoriari insistirali na potrebi kritikog
168 METAISTORIJA

izuavanja originalnih izvora, prodiranja u sve detalje, stvaranja generaliza


cija i sinteza osnovnih injenica. Oni se jo uvijek ne odvajaju od ideala
objektivnosti i zavisnosti istoriara od materijala koje izuava" (138).
Sve je ovo istina, ali ne ukazuje valjano na stepen do koga se objektiv
nost", kritiko izuavanje", prodiranje u detalje" i generalizacije osnov
nih injenica" dovode do koncepcije prirode istine i realnosti na kojima se
ovi krupniji zakljuci" - za koje je, pak, Ranke tvrdio da potiu iz njego
vog izuavanja materijala - uopte mogu opravdati. Rankeova izuzetna pro
duktivnost (njegova sabrana djela broje vie od ezdeset tomova), podjedna
ko odraava i visok standard istraivanja i talenat za narativnu prezentaciju,
i razumljiva je jedino u uslovima sigurnosti koji karakteriu njegova razma
tranja materijala i njegovu ubijeenost u valjanost miljenja kojima se sluio
pri razdvajanju znaajnih i beznaajnih istorijskih dokaza na kojima je radio.
U stvari, njegovo povjerenje u sopstveni kriterijum, ija je priroda osmilje
na i radi ukazivanja na razliku izmeu njegovog pristupa istoriji i pristupa
pozitivista, romantiara i idealista, bilo je ono to je skrenulo panju mnogih
istoriara - konzervativaca i liberala, profesionalaca i amatera njegovog vre
mena, pa je tako on postao model realistike" istorijske svijesti.
Ranke je intuitivno shvatio da istoriograflja novog doba, ako ve plani
ra da slui svrsi koju njene vrijednosti iziskuju, mora da otpone sa odbaci
vanjem metonimijskog modusa kroz svoje mehanicistike koncepcije uzro-
nosti i kroz sopstvene ironijske implikacije u sferi vrijednosti i uzvienih
ideala. Ovo odbacivanje nije se moralo formalno braniti poto ga je Herder
ve unaprijed opravdao. tavie, Revolucija i reakcija su potvrdile bankrot-
stvo svakog apstraktnog pristupa drutvenoj realnosti, dok je romantizam
demonstrirao zasnovanost iracionalnih impulsa kod ovjeka i u njegovoj po
eziji i umjetnosti. Meutim, istorijska misao nije se mogla okrenuti poglavi
to metaforikom modusu karakterisanja istorijskog polja, pa se i dalje zala
gala za svoj nauni" nivo koji je Ranke inae prepoznavao kao sutinski
potreban ako joj se ve moralo dozvoliti da uspostavlja autoritet koji bi bio
vei od pukog subjektivnog miljenja. U isto vrijeme, ona se nije smjela isu-
vie urno ubaciti u sinegdohiki modus shvatanja koji je, u stvari, odobra
vao traganje za formalnim usklaenostima u istorijskom sistemu, pri tom ne
odraavajui bilo kakvu potrebu za jaanjem napada idealizma, koji bi za
njega bio nita manje fatalan od nasrtaja samoga romantizma. Ranke je zato
unaprijed predoio istorijsko polje u modusu metafore, koji potvruje
osnovni interes za zbivanja u njihovim pojedinostima i jedinstvenostima, u
njihovoj ivopisnosti, boji i raznolikosti; on zatim predlae usvajanje svog
sinegdohikog shvatanja kao polja formalnih usklaenosti i kao krajnji sklad
na koji bi upuivala i analogija sa prirodom dijelova. Ovo nije Rankeu samo
olakalo traganje za univerzalnim uzrocima i zakonima koji vladaju u odno
sima u istoriji izuavanoj u okvirima sinhronike (pozitivistike) ili dijalek
tike (hegelijanske) orijentacije, ali mu je dozvoljavalo da vjeruje da naj-
uzvienija vrsta tumaenja kojoj istorija moe strijemiti jeste narativna de
skripcija istorijskog procesa. Ranke, meutim, nije uoio d aje mogue pro
RANKE 169

sto odbaciti romantiki pristup istoriji u ime objektivnosti, ali da je, dok se
god istorija zamilja kao tumaenje naracijom, nuno da se njome uspostavi
arhetipski mit ili, ponajpre, struktura zapleta pomou koje bi se naraciji mo
gla dati forma.

Istorijski proces kao komedija


Komini mitos je posluio kao struktura zapleta za veinu Rankeovih
istorijskih radova i kao okvir u kome je svaki od njih mogao biti koncipiran
kao pojedinani akt u makrokozmikoj drami. Ovaj mitos je dozvolio Ran-
keu da se usredsrijedi na pojedine detalje u scenama o kojima je on pripovi
jedao, ali i da sa nesmanjenim samopouzdanjem nastavi kroz poplavu doku
menata do sigurne selekcije onih znaajnih i onih koji su, kao dokazi, bezna
ajni. Njegova objektivnost, kritiki principi, tolerantnost, kao i podjednak
stav prema svim stranama u sukobima na koje je nailazio u istorijskim zapi
sima ostvarivali su se u sve zgusnutijoj atmosferi unaprijed predoenog me-
taistorijskog istorijskog polja kao skupa sukob koji se neminovno moraju
okonati u usklaenim razrijeenjima u kojima je ,,prirodu najzad izguralo
drutvo" koje je u isti mah i pravino i stabilno. Tako, u svom eseju Veli
ke sile Ranke pie:
Svjetska istorija ne predstavlja onakvu haotinu vrevu, ratobomost i ne
planiranu sukcesiju drava i naroda kao to to na prvi pogled izgleda. Isto ta
ko, ni esto dubiozni napredak civilizacije nije njeno jedino obiljeje. Tu po
stoje sile, uistinu duhovne, plodne i kreativne sile, u stvari sm ivot, kao i
moralna energija iji smo razvoj u stanju da vidimo. One se ne mogu definisati
ni uklopiti u apstraktnu terminologiju, ali ih istoriar moe promatrati i prou
avati... One se odmotavaju, osvajaju svijet, pojavljuju u raznim formama, su
kobljavaju se, kontroliu i nadjaavaju jedna drugu. Upravo u njihovoj inter
akciji i sukcesiji, u njihovom trajanju, prilikom njihovog pada i podmlaiva-
nja, dolazi do njihovog irenja ka veoj potpunosti, uzvienijoj bitnosti i stup
nju u kome lei tajna svjetske istorije [fon Laue izd., 217],
Ovdje je metafora koja preovlauje oito organicistika, dok je nagla
sak na samom procesu; ali navedeni proces se ne sastoji od prostog nastanka
i umiranja stvari u njihovom vremenu. Smo vrijeme ima vrijednost zahva
ljujui percepciji napretka prema cilju, ak i ako sm taj cilj ostaje nenazna-
en i karakterisan jedino kroz formalnu povezanost i optu usklaenost.
Kraj ili cilj cjelokupnog razvoja je, meutim, odreen u Rankeovom
Dijalogu o politici". Ukazujui na pojedine nacionalne drave koje su se
formirale u duem vremenskom periodu, od srednjovjekovne ere pa do Re
stauracije, Ranke se posluio metaforom nebeskog sistema kako bi prikazao
ishod istorijskog procesa u Evropi.
Ove mnogobrojne odvojene teritorijalno-duhovne zajednice podstaknute
moralnom energijom, rastui nezadrivo, napreduju kroz sva previranja svijeta
prema idealu, svaka na svoj nain! Gledajte ih, ta nebeska tijela, u njihovim
ciklusima, u njihovoj zajednikoj gravitaciji, u njihovim sistemima [180]!
170 METAISTORIJA

Ovdje je organicistiki uvid, iskorien za karakterizaciju procesa rasta


i razvoja, prepustio mjesto mehanistikoj, daleko adekvatnijoj karakterizaciji
sistema ravnotee. Slika solamog sistema bolje izraava kontinuitet kretanja
u sistemu. Istorija se ne zavrava u Rankeovoj eri, ali su u njoj karakteristi
na kretanja bitnih prava i organizacija. Re je o kretanju u ijim je granica
ma ostvaren sistem veza koji se, sm po sebi, vie ne moe percipirati kao
izmijenljiv.
Ranke je vrijeme prije Francuske revolucije shvatio kao period u kome
odgovarajue sile prvenstveno nastoje da pronau svoje pravo mjesto u si
stemu. Sm sistem se sastoji, ili se sastojao, od kompleksa sukoba i posredo
vanja. Ranke je osmislio svoje doba kao postrevolucionamo, kao eru u kojoj
je sistem najzad stvoren i u kojoj je postao konano samostalan mehanizam.
Kretanje, rast i razvoj osmiljeni su tako da traju, ali na osnovi znatno druga
ijoj od one koja je postojala prije no to su svi elementi konano konstitui-
sani. Drutvo je najzad zamijenila priroda kao medij u kome je istorija mora
la funkcionisati da bi ostvarila svoj stalni cilj - dostignue punopravnog o
vjeanstva.

Gramatika istorijske analize


Za Rankea je istorijski proces, sam po sebi, kao bitno drugaiji od
ukupnog svjetskog procesa, predstavljao stabilno polje (iju je stabilnost ga-
rantovao Bog), naseljeno razboritim jedinicama (ljudskim biima, koja je,
pojedinano, stvorio Bog) koje se udruuju i kombinuju u zasebne entitete
(ljude, koje takoe pojedinano stvara Bog), koji zauzvrat tvore specifine
institucije (crkve i drave) iji je cilj ostvarenje sopstvenih sudbina kao
nacij. Ljudska bia, kao pojedinci, stvorena su da bi njima vladala prirodna
ili ivotinjska strast koja ini da su prirodno neorganizovani i destruktivni.
Meutim, po Rankeu, u dvijema institucijama - crkvi i dravi, omogueni su
instrumenti kojima se besciljne energije ovjeka mogu kanalisati u ljudski
korisne projekte.
Ranke se nije zatrpavao beskorisnim spekulacijama o porijeklu crkava i
drava, kao ni o nainima na koji su one stvarane u samim poecima. Gene
ralno koristan karakter ove dvije institucije posmatrao je kao istorijsku i
njenicu, istinu utvrenu ne samo kroz istorijsku refleksiju ve i kroz svaki
danje iskustvo. Intimno je bio uvjeren da je ove institucije utemeljio Bog
kako bi nametnuo red neorganizovanom ovjeanstvu. Isto tako mislio je da
je nepristrasno izuavanje istorije potvrdilo uglavnom blagonaklonu ulogu
ove dvije institucije u ljudskom ivotu koja pokornima nagovijetava njiho
vo boansko porijeklo. Nije, meutim, bilo neophodno vjerovati u njihovo
boansko porijeklo da bi se cijenila njihova komandna funkcija u ivotu lju
di. Te dvije institucije predstavljaju jedine imperativne principe u vremenu
istorije; upravo preko njih ,,ljudi mogu usmjeravati svoje duhovne i fizike
energije prema konstituisanju samih sebe kao ,,nacije.
Tako zamiljene, sile reda i nereda izraene kao osnovni termini u
svjetskom procesu dobijaju svoje istorijske forme u crkvama i dravama na
RANKE 171

jednoj strani i u ljudima na drugoj. Ove kategorije ne iskljuuju jedna drugu,


jer crkve i drave rukovode ljudskim biima kao to ljudi dijele meu sobom
zajedniko mjesto ivljenja i zajedniku kulturu kroz jezik, specifine obia
je i pravila ponaanja, i slino. Posljedica ove injenice jeste da crkve i dra
ve ne djeluju uvijek u ime principa poretka i mirnodopskog napretka, ve s
vremena na vrijeme nastoje da prekorae prirodne sfere svoje vlasti. Na pri
mjer, kler moe pokuati da prigrabi dravnu vlast, to dovodi do toga da
politika snaga naroda primjetno opadne. Isto tako, dravnici mogu pokuati
da prisvoje sav duhovni autoritet, pa tako sva duhovna energija naroda spla
sne, a privatni ivot graana i moralnosti uopte postanu izopaeni. U takva
vremena nacija upada u graanski razdor i priziva osvajae iz susjednih dr
ava koje su postigle daleko adekvatniju ravnoteu politike i crkvene vlasti
kroz usklaenost svojih specifinih nacionalnih ,,ideja. To im daje bolju
mogunost stvaranja jedinstvenije forme i smjera i jaa njihov uroeni im
puls za rastom i irenjem na raun oslabljene nacije. I ukoliko tako ugroena
nacija ne pribegne rezervama svojih duhovnih i fizikih snaga u slinim kri
znim periodima, ne uvede reforme i ne promijeni odnos izmeu crkvenih i
politikih institucija (to zahtijeva njena vodea ,,ideja), dolazi do sveop-
teg kraha, i ljudi te nacije iezavaju iz istorije, da se nikad vie ne pojave.
Specifina koncepcija drave ili crkve moe pridobiti i preteranu mo
nad imaginacijama ljudi na svim stranama, proirujui se izvan granica naro
da kome ona odgovara i uspostavljajui se kao univerzalna crkva (kao to
je Rimokatolika) ili univerzalna drava" (kao to je Sveto rimsko carstvo
njemake narodnosti Sacrum Imperium...). Ovo se, kako je vjerovao Ran
ke, u stvari i dogaalo u srednjem vijeku, to je - kako on kae - dovelo do
usporavanja mirnodopskog napretka" i razvoja ljudi u nacija, kao i do tavo
renja kulture u gotskoj pomrini kolebljivosti i straha. No, na kraju, pojavili
su se reformatori meu onim ljudima koji su inili evropsku civilizaciju koji
su slono napali ideju o univerzalnoj crkvi i univerzalnoj dravi. tavie,
dok su se drali sutinske istine o hrianskoj religiji i sutinskog jedinstva
evropske kulture, ovi reformatori su stvarali forme crkvene i politike orga
nizacije i njihovih meusobnih odnosa koje su odgovarale specifinim potre
bama samih naroda, u skladu sa njihovim posebnim nacionalnim idejama11.
To je bio pravi znaaj renesanse i reformacije, kao i perioda vjerskih ra
tova koji su potom uslijedili. U tom periodu iskrsla je ideja" o naciji kao o
samosvjesnom vladajuem principu naroda Evrope koji su sami ustanovili
svoje posebne nacije sa jedinstvenim istorijskim sudbinama, utemeljivi svo
je crkve i drave u smjeru sopstvenih energija kanalisanih racionalnim i
ljudski korisnim metodama.

Sintaksa istorijskog deavanja


im su se evropski narodi konstituisali u nacije, sa crkvama i dravama
prikladnim njihovim specifinim potrebama, u generalnom evropskom kon
tekstu meusobnog dijeljenja prema vjerskim i kulturnim atributima, evrop-
172
METAISTORIJA

ska civilizacija zala je u kvalitativno novi stadijum istorijskog razvoja. Ute-


meljivanje evropskih naroda u razliite nacionalne drave stvorilo je predu-
slove za pojavu potpuno autonomnog, progresivnog i samoreguliueg siste
ma kulturne organizacije. im su ,,ideje o raznim nacijama postale pristu
pane evropskim narodima, automatski je ustanovljena kontrola regulisanja
meunarodnih odnosa, kao i kontrola crkve i drave u nacijama, sjedne stra
ne, i meu tako konstituisanim nacijama, s druge. Takav sistem nije u potpu
nosti funkcionisao gotovo tri vijeka i, prije nego to je bio usavren, morao
je pretrpjeti napade sekularnih savremenika starijeg, srednjovjekovnog, uni-
verzalistikog koncepta drutvene organizacije, kao i pokuaje evropske, pa
ak i svjetske hegemonije politikih voa kao to su Karlo V, Filip II, Luj
XIV, jakobinci i Napolon. Ali ove pretenzije na politiku hegemoniju bile
su osujeene funkcionalnou principa raznolikosti u jedinstvu koji je
Ranke shvatio kao poseban modus drutvene organizacije evropskog sistema
nacionalnih drava. Ovaj modus je naao svoj oevidni izraz u principu rav
notee moi kao nunoj posljedici nacionalne diferencijacije.
Kao to je nacija pronala u svojoj ,,ideji mehanizam za podeavanje
unutranjih odnosa - meu ljudima, crkvom i dravom, tako je i ,,ideja o
Evropi funkcionisala kao vladajui mehanizam za prilagoavanje spoljnih
odnosa raznih ,,nacija koje su se oformile iz amorfnog i heterogenog svijeta
srednjeg vijeka. Za razliku od mnogih arhainih konzervativaca koji su u
Francuskoj revoluciji vidjeli samo zlo, Ranke je smatrao d aje mnogo dobra
proisteklo iz nje. Na primjer, kao rezultat Revolucije, nacije su dole do ko
nanog stadijuma samosvijesti; velike sile su nale zajedniku svrhu u odr
avanju sopstvenog statusa meu ostalim velikim silama, a evropska civili
zacija je konano zala u sopstveni milenijum, gdje je mirnodopski napre-
dak mogao biti neogranien, i bez realnog straha od revolucije u nekoj na
rednoj taki istorije, ili od ratova i totalnog unitenja koje bi dolo spolja.
Zbog toga je, u uvodu svog eseja Velike sile, Ranke napisao: Ako je
glavni dogaaj u stogodinjem periodu prije Francuske revolucije bio uspjeh
velikih sila u odbrani evropske nezavisnosti, glavni dogaaj perioda od toga
vremena bila je injenica da su nacionalnosti bile podmlaene, reaktivirane i
nanovo razvijene (215). Njegovo doba doivjelo je veliko izbavljenje, ne
samo u smislu razdvajanja nego prije svega u smislu kreativnog objedinjava
nja. Nije dovoljno rei d a je izbavljenje izazvalo nastanak velikih sila. Ono
je takoe obnovilo fundamentalni princip svih drava i svih religija i zakona,
i udahnulo novi ivot u principe svake pojedine drave (216).
ini se da je, za Rankea, konstituisanje zakonodavno autonomnih naci
onalnih drava, ujedinjenih u veem krugu odnos samoregulativne sile,
predstavljalo kraj istorije, onaj kraj koji su ljudi poznavali u to doba. Ukrat
ko, istorija se za njega okonala u sadanjosti; sa utemeljenjem Evrope sre
dinom devetnaestog vijeka, utvrena je i osnovna forma itavog budueg
razvitka. Sistem se nalazio u gotovo savrenoj ravnotei; s vremena na vrije
me iziskivana su podeavanja, kao to je i Njutnov sistem imao potrebu za
intervencijama nebeskog sajdije koji bi ga povremeno izbadario, i ta pode
RANKE 173

avanja bi obino imala formu neregularnih javnih metea ili kratkotrajnih


ratova meu dravama.
Oigledno je da se Rankeova koncepcija evropskog istorijskog razvoja
moe odvojiti od postulata njegovog opteg pogleda na svijet ocjenjenog
kao tumaenje ili shema organizovanog izuavanja evropske istorije. I, pri-
mjenjui njegovu metodu izvornog kritikovanja i objektivnog odreivanja
injenica, neki drugi istoriar mogao bi diskutovati sa njim o komponentama
istorijskog polja i odnosima meu njima. Sm Ranke bio je blagonaklon pre
ma kritiarima njegovog rada koji su panju usmjeravali ne samo na inje
nice" koje je on previdio prikazujui pojedine periode, drave, pojedince,
ideje, i tome slino - ve i na kategorije injenica, kao to su ekonomske,
koje njegov sistem izvorno nije prihvatao. Meutim, bitno je priznati da je
jedan element u njegovom sistemu istorijskog tumaenja funkcionisao vie
kao istorijski podatak: to je bilo njegovo stanovite o ideji nacije".

Semantika istorijskog tumaenja


Preopimost moje karakterizacije stanovita" o ideji nacije" diktira
na je funkcijom kojoj ovo stanovite slui u Rankeovom sistemu, poto
ideja nacije" nije samo jedna meu mnogim idejama o nainima organi-
zovanja ljudskog drutva. U pitanju je jedini zamislivi princip njihove or
ganizacije koja je namijenjena ostvarenju mirnodopskog napretka".
Ukratko, ideja nacije" je za Rankea bila ne samo podatak, ve i vrijed
nost; tavie, bio je to princip ija je primjena mogla sve u istoriji podrediti
pozitivnom ili negativnom znaenju. Ranke je nastanak ideje nacije" ob
znanio kao rezultat vjene i nepromjenljive misli boje. Konstatovao je da
ljudi mogu doi i proi, da crkve mogu nastati i nestati i da drave mogu
niknuti i ieznuti. Istoriarev zadatak je zato da uknjii i pribiljei njihovu
prolaznost i da ih kasnije rekonstruie u njihovoj jedinstvenosti i skladu.
Ali doi do njihove sutine, percipirati njihovu jedinstvenost i sklad, znai
uhvatiti ideju" koja ih je vodila, koja im je dala njihovo bivstvo, njihovu
istorijsku egzistenciju, i nai objedinjavajui princip koji je od njih napra
vio neto prije nego tagod. Ovo je omogueno samo zato to je ideja"
nacije bezvremena i vjena.
Meutim, u principu, ova ideja" se moe spoznati samo ako je ostva
rena u odreenoj istorijskoj formi - to jest, samo onoliko koliko ljudi doista
uspiju u formiranju odreene nacije. Ovo nagovjetava da svi ljudi i sve ci
vilizacije koji jo uvijek nisu stigli do faze samospoznaje u formi nacionalne
drave egzistiraju u nekoj vrsti protoistorijske noi prije dolaska odgovaraju
e istorijske zore u modemu evropsku istoriju u esnaestom vijeku. Prinose-
i ovu drevnu metaforu njenom loginom zakljuku, slijedi daje podne isto
rije locirano u Rankeovoj sopstvenoj sadanjosti, kada je, iz trauma Revolu
cije, samoregulativni sistem u potpunosti konstituisanih evropskih nacional
nih drava dostigao svoju krajnju formu. Ukratko, Ranke je od realnosti
sopstvenoga doba nainio ideal za sva vremena. On se zaloio za mogu
nost istinske transformacije, revolucije i konvulzije, samo za doba koje je
174 METAISTORIJA

prethodilo njegovom; ali je zato budunost za Rankea bila poglavito neodre


eni produetak njegove vlastite sadanjosti.
Posto je stvaranje sistema samoregulativnih nacionalnih drava za Ran
kea bio cilj prema kome cjelokupno kretanje mora konano da strijemi - bi-
1 je potrebno da se svaka druga forma drutvene organizacije smatra nesa
vrenim pokuajem ostvarenja onoga to je ovjek uistinu postigao tokom
svoje egzistencije. Sljedstveno tome, morao je primijetiti da, im je sada
njost zadobila svoje obrise, nikakve dalje forme drutvene organizacije ne
smiju isplivati na vidjelo. Poput Hegela, Tokvila i Marksa, jedina mogua
forma drutvene organizacije koju je on mogao zamisliti, bila je internacio
nalna, ili transnacionalna, zasnovana na nekom kosmopolitskom ili univer
zalnom principu. On je, meutim, iskljuio ovu mogunost polazei od ade-
kvatnosti same istorije: takve univerzalne forme bile su iskuane u srednjem
vijeku - u univerzalnoj crkvi i Svetom rimskom carstvu - Sacrum Imperium
- kada je otkriveno da su manjkave, pa su zato naputene. Ranke je doputao
mogunost da se nanovo uspostave ove univerzalistike forme zajednice; i,
tavie, vidio je te pokuaje u pojavi liberalizma, demokratije, socijalizma i
komunizma. Smatrao je, ipak, da su ti pokreti, nalik ratu, slabe prilike za ja
anje i dalju artikulaciju vjeno odrive nacionalne ,,ideje.

Konzervativne implikacije Rankeove ideje o istoriji


U delu Razgovori o politici (Politische Gesprache) Ranke kae da rato
vi ne odreuju forme unutranje politike organizacije14, ve samo njihove
modifikacije". U radu Velike sile, pak, uporedio je svoje sopstveno doba
sa erom helenizma. Helenistiki period, pie on -
...omoguuje brojne slinosti sa naom visokorazvijenom optom kulturom,
vojnom naukom i djelovanjem u interakciji sloenih meunarodnih poslova,
kao i sa velikim znaajem trgovakih interesa i finansija, industrijskim rivali
tetom i cvjetanjem egzaktnih nauka zasnovanih na matematici. Ali te
[helenistike] drave, stvorene poduhvatima jednog osvajaa i razdorom meu
njegovim nasljednicima, nisu posjedovale niti su bile u mogunosti da ouvaju
bilo koji pojedinani princip egzistencije. One su prosto bile zasnovane samo
na vojnicima i novcu. I upravo su se zbog toga te drave ubrzo raslojile i ko
nano iezle [217],
Odudarajui od toga, Rankeovo vlastito doba bilo je okrijepljeno krea
tivnom moi moralne snage i principa nacionalnosti11. ta bi nastalo od
naih drava, upitao je, da nikada nisu dobile novi ivot posredstvom naci
onalnog principa na kojem su i zasnovane? Nepojmljivo je da bez toga bilo
koja drava uopte moe postojati.41 (Ibid.) Na taj nainje shvatljivo, nago
vijestio je Ranke, da sve dok se princip nacionalnog samoidentiteta moe
odravati, sistem samoregulativnih drava takoe nastavlja da postoji.
Ranke istie da istoriar, kad pie istoriju, treba to da ini tako da do
slovno uvruje princip nacionalnosti kao jedinu mjeru zatite od pada u
varvarstvo. I, u pasusu koji je kasnije odstranio iz sopstvenog izdanja Sabra
RANKE 175

nih djela, objanjava da bi za njega pria o sistemu nacionalnih drava, sli


no razgovoru bogova, mogla trajati zauvijek. A na pitanje da li je sistem na
cionalnih drava moda omeo razvoj svjetske zajednice, on odgovara da sa
ma civilizacija zavisi od razliitosti i podjela.
Neugodna jednolinost postojala bi jedino ako bi razliite knjievnosti
dopustile da njihovi junaci budu zdrueni u jedno. Nikako, poto jedinstvo
svega mora poivati na nezavisnosti svakoga ponaosob. Jedino tada oni mogu
podsticati jedni druge, poletno i zauvijek, bez ikakve dominacije ili povreiva
nja drugih.
Isti je sluaj i sa dravama i nacijama. Odluna, pozitivna nadmonost
jedne moe donijeti katastrofu ostalima. Mjeavina svih njih moe unititi su
tinu svake ponaosob. Iz odvajanja i nezavisnog razvoja izdie se istinski
sklad [218], '
Ukratko, Ranke nije doputao mogunost novih formi zajednica u koji
ma ljudi mogu biti politiki ujedinjeni i osloboeni ogranienja koja nameu
nacionalne drave i crkve. To je ujedno i mjera i forma njegovog konzervati
vizma. Poto ideja nacije funkcionie kao apsolutna vrijednost u njegovoj
teoriji istorije, upravo ova stanovita o univerzalnosti i individualnoj slobodi
sagledana su kao alternative same istorije. One su identifikovane - kao i kod
Kamija kasnije - sa principima totalitarizma, sjedne strane, i anarhije, s dru
ge. I, slino tome, ideja nacije funkcionie tako da obeshrabri bilo kakvu
(drutveno-naunu) potragu za univerzalnim zakonima ljudskog udruivanja
i ponaanja. Takva potraga bi neminovno dovela u pitanje vrijednost nacio
nalno obezbijeenih karakteristika i iziskivala da sama ideja nacije bude
tretirana jedino kao ideja. Drugim rijeima, to bi iziskivalo da ideja nacije,
u stvari, bude shvaena kao ono to i jeste, to jest kao koncept udruivanja
koji je zadobio oblik u odreenom periodu u svjetskoj istoriji, u odreenom
vremenu i mjestu. To je, pak, pretpostavljalo specifinu institucionalnu i
kulturnu formu izmeu esnaestog i devetnaestog vijeka, koja je, prema to
me, razumljivo mogla prepustiti mjesto nekom drugom konceptu ljudskog
udruivanja kao to su klasa, rasa, ili isto ljudskoj sposobnosti za sublima
ciju ovjekovih destruktivnih energija u budunosti.
Ranke je ljudske probleme smatrao rjeivim samo u kontekstu nacije i
institucija formiranih u naciji zbog onih ograniavajuih impulsa koje je on
smatrao neopozivo destruktivnim u neposrednim formama njihovog izraa
vanja. On je smatrao da sve to prijeti crkvenom autoritetu (kao to su mate
rijalizam i racionalizam), ili dravnom (kao to su socijalizam, komunizam,
ili ekumenska religija), radi o glavi i samoj civilizaciji. Svaki pokret koji bi
vjeru ogmuo osloboenom ljudskom prirodom on je vidio kao jedva neto
vie od sentimentalnog humanitarijanizma. I, sve dok su takvi pokreti nasto
jali da se utemelje revolucionarnim sredstvima, on je na njih gledao kao na
sile zbog kojih su drava i crkva bile stvorene da bi ih potiskivale.
Na taj nain, sve dok je Ranke posmatrao crkvu i dravu, na jednoj
strani, i narod na drugoj, kao neto garantovano u svom sistemu i kao racio
nalne entitete sa vidljivim i odredivim karakteristikama, kao i sve dok je na
176 METAISTORIJA

lagao istoriarima da prepoznaju naine pomou kojih se ovi entiteti udruu


ju radi formiranja nacionalne zajednice pomou pojedinanih nacionalnih
,,ideja kao svojim principima formiranja, njegov ideal objektivnog14istorij
skog traganja bio je savreno zadovoljavajui. Ali, kad god su u istorijskim
zapisima o entitetima kao to su drave, crkve, narodi i nacije navoeni vie
kao problemi11 nego podaci11, njegova empirijska metoda nikako nije mo
gla funkcionisati. Istorijsko traganje moglo se nastaviti na osnovu Rankeove
metode samo tamo gdje su drutvene upravljake strukture prilino jako
utvrene i u stanju da ponude svoje koncepcije prave prirode ovjeka, dra
ve i crkve kao prethodno afirmisano pravilo istoriarevog prouavanja. Ta
mo gdje to nije bio sluaj, gdje takve strukture jo nisu poele da se formira
ju ili gdje nisu poele da slabe ili se kolebaju, i gdje su principi drutvene or
ganizacije prestali da budu oigledni, dok je problem najbolje forme ljudske
zajednice stavljen u prvi plan bile su potrebne druge metode za istraiva
nje sadanjosti i prolosti i druge koncepcije karakterisanja istorijskog pro
cesa. Traganje za ovim drugim metodama i koncepcijama dovelo je do stva
ranja novih drutvenih nauka u posljednje tri decenije devetnaestog vijeka.
Ove nove drutvene nauke, po pravilu, bile su upletene u istorijske proble
me, ali su bile podjednako agresivne i u onome to je u to doba poelo da se
naziva istorijskom metodom. U to vrijeme, naime, istorijska metoda je bila
rankeovska metoda, ne samo zbog svog naivnog indukcionizma, nego, prije
svega, zbog svoje pretpostavke d aje nacija jedino mogua (i poeljna) jedi
nica drutvene organizacije, ali i zbog predubjeenja da, shodno tome, naci
onalne grupe predstavljaju jedine izvodljive jedinice istorijskog istraivanja.

Istorija emplotovana kao komedija


Ostae zabiljeeno da je u jednom smislu Rankea mnogo lake podredi
ti generalnoj karakterizacij i nego Milea, a opet, u drugom smislu, to je pro
sto tee. U pitanju je injenica daje struktura zapleta istorije, data u modusu
komedije, formalno koherentnija na narativnom nivou prie nego na roman-
tikom. Zaplet u Mileovoj istoriji Francuske odnosi se na postepeni uspon
protagoniste (francuskog naroda) do punog smisla njegove sutinske prirode
i punog, iako prolaznog, dostignua njegovog sutinskog jedinstva usmjere
nog protiv struktura koje koe - linosti, institucije i tradicije - i koje nasto
je da onemogue njegov rast i samoostvarenje. Ali istota ovakvog uzlaznog
poretka zamraena je metaforikim karakterizacij ama njegovih komponena
ta, gdje svaka mora biti blistavija, ekstremnija, sveobuhvatnija i intenzivnija,
kako bi vjerno prikazala vii stadijum na koji protagonista stie svakim svo
jim trijumfom. Stavie, poto je Mile napisao istoriju o ovom uzlaznom
procesu vienom kroz njegovu kulminaciju, uz svijest o kasnijem padu sa
doivljenog vrhunca zbog izdaje ideala Revolucije - trud da se osvoji isto
ta, blistavost i svetost vrhunskog trenutka mogao je uspjeti samo kao naj-
lzvitoperenija poetska projekcija na poslednjoj obali na kojoj su se sama zbi
vanja izvorno i dogodila.
RANKE 177

Kao Ranke, i Mile je bio istoriar doba restauracije, iako je on doivio


taj period istorije o kome je pisao na nain koji je bio dijametralno suprotan
Rankeovom doivljaju iste te ere. Onim to je Mile iskusio kao pad od utvr
enog ideala kao postkoitusnu depresiju, figurativno govorei, Ranke se na
slaivao kao ispunjenjem, i to u doslovnom smislu te rijei. Nije tu bila rije,
kao u Mileovoj koncepciji revolucionarnog trenutka, o taki na kojoj je po
stignut sklad uklanjanjem vetaki postavljenih prepreka da bi se zabranila
unija naroda sa samim sobom, koliko o istinskoj integraciji elemenata u pret
hodnom svojevrsnom meusobnom sukobu, u sklopu jedne vie forme zajed
nice - nacionalne drave, i jednog meunarodnog sistema u kome svaka naci
onalna drava ima svoje mjesto i funkcionie kao neophodni dio cjeline.
Organicistiko poimanje istorijskog procesa koje je ponudio Herder jo
je bilo prisutno u Rankeovom radu u vidu metafore kao metode shvatanja
procesa kao cjeline. Ali je ono bilo podvrgnuto kominoj strukturi zapleta
prema kojoj priu o evropskoj istoriji treba razumjeti kao priu u kojoj se
nudi sasvim odreeno znaenje. Ovakva struktura zapleta je sama po sebi
sloenija od one koja je obeleila znaenje Mileovih romantikih istorija.
Mile je emplotovao istoriju u vidu manihejskog sukoba u kome su pro
tagonista i antagonista sklupani u smrtnoj borbi i u kojoj jedan ili drugi mo
raju biti eliminisani kako bi pria dola do svoje kulminacije i postala mani
festacija iskupljenja ili osude. Meutim, Ranke je smjestio predstavu sukoba
u poimanje irih jedinstava koja proistiu iz borbe izmeu protagoniste i an
tagoniste, naglasivi pri tom ta e drutveni poredak uopte dobiti injeni
com postojanja same te borbe. Predodba o konanom jedinstvu ovjean
stva premjetena je do take na samom kraju istorijskog vremena, sa ciljem
da slui kao vizuelizovani cilj koji vjera ili imaginacija mogu osmisliti ne bi
li proces potjerali u svom smjeru. Primami znaaj je, pak, dodijeljen forma
ma drutvenog sklada preteno postignutom u institucijama i nacijama stvo
renim u procesu milenijumskog sukoba koji je trajao od kasnog srednjeg vi
jeka do same restauracije.
Trostruko kretanje komedije iz stanja oiglednog mira, kroz otkrivanje
sukoba, do razrijeenja sukoba u upravljakoj strukturi iskreno miroljubivog
drutvenog poretka, dozvolilo je Rankeu da predstavi, samopouzdano i ubje-
dljivo, glavne jedinice vremena u koje se ukupni istorijski proces moe
smjestiti. injenica da se privremeni proces moe isto tako sigurno emploto-
vati uvjerila je Rankea da prihvati politike i drutvene forme svog vremena
kao ,,prirodne jedinice istorijske analize pomou kojih se mapa istorijskog
polja moe smatrati prostornom ili sinhronijskom strukturom.
Zapadnoevropska civilizacija podijeljena je u svoje latinske i germanske
sektore kulture, a oni se dalje dijele u razne porodice jezik. Ove porodice
evropskih jezika slue kao osnova simbiotske veze izmeu kulture i prirode
prema kojoj se narodi konstituiu. Zatim, u samim nacijama stvaraju se speci
fine forme politikog i crkvenog organizovanja koje odgovaraju karakteristi
nim vrlinama i snazi raznorodnih naroda. Meu samim nacijama, pak, stvaraju
se svojevrsni modaliteti vez - izraenih u ideji ravnotee sila - kao sredstvo
178
METAISTORIJA

na koje ukazuju svi sukobi meu nacijama. Dijelovi se analiziraju poto su iz


dvojeni iz cjelina, a onda se cjeline ponovo stvaraju iz dijelova u toku naracije
koja je realno napisana, tako da se postepeno otkrivanje odnosa dijelova prema
cjelinama doivljava kao objanjenje uzroka stvarnih dogaanja.
^ Modus tropoloke karakterizacije koji odgovara ovim strategijama ob
janjavanja i tumaenja jeste sinegdoha. Metodoloka projekcija44 ovog tro
pa jeste onaj organicizam koji su moderni poslenici istorijske misli identifi-
ovali kao lstoricizam44 (Historismus). Rankeova objanjenja uzroka stvar
nog dogaanja stvari neodoljivo podsjeaju na Mileova, na nivou na kome
je dogaaj koji treba objasniti smjeten u linom kontekstu identifikacije
svih vlakana koja zbivanju daju teksturu44 odreene pojedinosti. Ali karak-
terizacija datog konteksta - kao to je onaj u kome se govori o srednjem vi
jeku , ili o reformaciji44, ili o sedamnaestom vijeku44, i tako dalje - otkriva
itaocu smisao niza formalnih povezanosti kroz koje akcija napreduje suge-
nsuci integraciju dijelova sa veom istorijskom cjelinom, to je, pak, forma
same evropske civilizacije u njenom krajnjem stadijumu.
Kao to naracija sadri elemente prie koji omoguuju odgovore na pi
tanja sta se dalje dogodilo44 i kako je sve ispalo na kraju44, takoe se i tu
maenje kree na dva nivoa. Najednom nivou pitanje ,,ta se dogodilo44 do-
bija odgovor u ukljuivanju odreenog dogaaja ili skupa dogaaja ime se
stvara utisak bogate teksture zbivanja koja nije podlona bilo kakvom nomo-
loskom tumaenju. Na drugom nivou, na pitanje zbog ega se neto dogo
dilo onako kako se dogodilo44, odgovara se kretanjem iz jednog ve formira
nog konteksta do drugog kako bi se prikazala potpunija integracija pojava u
svakom uzastopnom stadijumu - i to u modusu organicizma. Poricanje da
torma nad formama moe biti poznata istoriaru ima efekat jaanja posljed
njeg stadyuma procesa, onoga u kome je postavljena ve postignuta formal
na usklaenost lstoriarevog sopstvenog vremena sa statusom generalno
pretpostavljenog telosa, kraja, ili svrsishodnosti svih prethodnih stadijuma.
Ukratko, storijsko polje se izvorno posmatra kao kompleks ratrkanih zbi
vanja vezanih jedno za drugo samo vlaknima i koncima koji od njih ine go-
blensku mreu zbivanja - kontekst u maniru meusobnih vez. Polje se po
tom obiljeava u vidu strukturalnih abloni integrisanih cjelina koje odlikuje
mikrokozmiko-makrokozmika veza, to jest odnos dio-cjelina, i uvijek ta
ko da se stekne utisak kako je posljednja formalna usklaenost prepoznatlji
va u istoriji u stvari vrhovna forma drutvene i kulturne organizacije koja se
odista moze percipirati u cjelokupnom procesu.
Ranke je imajui to u vidu, istoriji prilazio u modusu sinegdohe. Preve
deno na metod, to mu je doputalo d aje emplotuje u modusu komedije i tu
mai u maniru organicizma. Ako, meutim, elja da formalno branimo oba
modusa modus emplotmenta i modus tumaenja, koji su posebno karakte
ristini za njegovu navodno realistiku44 nauku, onda se, osim Rankeovim
djelima, moramo okrenuti i na drugu stranu. Ove odbrane prihvatio se prili
no rano jos 1821. godme, dravnik, filozofi naunik Vilhelm fon Humbolt
u eseju (i predavanju u Berlinu) zadacima istoriara44.
RANKE 179

Form alna odbrana organicizma kao istorijske metode


Momiljano (Momigliano) je nazvao Rankea, zajedno sa Bekom
(Boeckh) i Drojzenom, idealnim uenikom Vilhelma fon Humbolta. U no
vije doba, pak, Dord Ajgers (George Iggers) je podrobnije pisao o slino
stima njihovih stavova o prirodi istorijske misli, dravi, drutvu i budunosti
evropske kulture (pogl. III-IV). Humboltov esej, meutim, proirie ovo
pomno ispitivanje kao formalnu odbranu eksplikativnih principa koje je
Ranke kombinovao sa svojim kominim emplotmentom istorije kako bi na
neki nain doao do konzervativnih ideolokih principa koristei se objek-
tivnim razmatranjem istorijskih podataka44.
Humbolt je poeo izriitim poricanjem istoriareve sposobnosti da tra
ga za nomolokim shvatanjem istorije; umjesto toga, na pitanje emu se isto-
riar moe nadati, on odgovara: jednostavnoj prezentaciji onoga to se doi
sta i dogodilo44 (57). To, meutim, ne znai daje istoriar poglavito prijem
iv za sve, daje samo pasivan prenosilac44. Naprotiv, on moe biti i aktivan
i kreativan44 zato to su zbivanja samo parcijalno vidljiva u ulnom svijetu,
pa ostatak treba dodati uz pomo intuicije, zakljuivanja i nagaanja44. Isto
tako, manifestacije jednog dogaaja su ratrkane, raslojene, izolovane, a
sutinski sklad44 tog arenila44 dogadaj potisnut je iz direktnog promatra
nja44 (57-58). Smo promatranje, naglaava Humbolt, jedino moe prikazati
okolnosti koje prate jedna drugu44; ono ne moe prodrijeti do unutranje
uzrone veze44 od koje unutranja istina44skupa zbivanja ,,u potpunosti zavi
si44 (58). Ono to promatranje otkriva jeste polje samo parcijalno percipira
nih predmeta i kompleksa odnos koji su oito dvosmisleni, i u kojima se
pojedinani skupovi zbivanja ukazuju onakvim kakvi jesu prije no to dobi
ju svoje oblike vidljive jedino na udaljenosti44 (ibid.).
Unutranja istina44 ovih skupova zbivanja jeste oblik44koji im istoriar,
sluei se ulom drugaijim od onoga kojim se koristi pjesnik, oito pripisuje.
I, kako kae Humbolt, istoriar se mora sluiti svojom imaginacijom44 kako
bi obznanio istinu o dogaaju prodirui u materiju, umeui i spajajui nepo
vezane fragmente direktnog promatranja44. No, za razliku od pjesnika, istoriar
se ne smije sluiti istom fantazijom44. Umjesto toga, moe se posluiti speci
finim istorijskim modusom shvatanja koji Humbot naziva vezivnom spo
sobnou44 (58-59). Ova sposobnost je rezultat istoriareve primjene zakona
neophodnosti44koji slui kao konica pri korienju ula intuicije44(ibid.), to
pak znai da istoriar mora u isto vrijeme slijediti dva metoda... u pristupu
istorijskoj istini; mora [voditi] egzaktnu, nepristrasnu, kritiku istragu o zbiva
njima... [i] prikljuiti joj ve istraena zbivanja44(59).
Meutim, vezivna sposobnost ne smije se proiriti na cjelokupan istorij
ski proces jer je istorijsko polje -
...nepregledna, zbijena vreva ovozemaljskih poslova, koji se dijelom izdiu iz
prirode tla, ljudske prirode i karaktera nacija i pojedinaca, a dijelom niu bez
malo niotkuda, kao da su na tome mjestu zasaeni pukim udom, zavisei od
nejasno percipiranih sila i uoljivo aktiviranih suprotnim idejama duboko uko
rijenjenim u dui ovjeka. Svi oni ine takvu neizmjemost koju na um nikada
ne moe pretoiti u posebnu formu [60],
180
METAISTORIJA

A lstoriareva spremnost da se zaustavi nadomak nametanja posebne


orme nad itavim istorijskim poljem i da se zadovolji davanjem provizornih
tormalnih povezanosti srednjeg dometa nekoj ogranienoj oblasti u polju i
ni tu njegovu profesiju doista specifino realistikom".
Istoriar, kako kae Humbolt, mora nastojati da probudi i podstakne
senzibilitet za realnost". U stvari, kako on tvrdi, sutinski elemenat" u ko
me lstonari funkcioniu jeste osjeanje realnosti" koje je definisano kao
svjesnost o prolaznosti postojanja u vremenu i o zavisnosti od prolih i sa
danjih uzroka" i, u isto vrijeme, kao svijest o duhovnoj slobodi i prepozna
vanju razuma". Samo ovakva dvostruka svjesnost o kratkotrajnosti i uzro-
nosti, sjedne strane, i svijesti o duhovnoj slobodi, s druge, dozvoljava istori-
caru da sastavi narativna zbivanja na takav nain da itaoeve emocije bu
du obuzete njima kao i samom realnou". (Ibid.)
Najinteresantniji aspekt ove koncepcije istorijskog realizma je u tome
sto se i na svojoj povrini on jedva razlikuje od romantikog haosa bivstva"
kao shvatanja istorije koje je uveo Karlajl. Realizam istorijskog saznanja iz
gleda da se sastoji u istoriarevom nastojanju da itaocu predstavi paradoks
ljudskog ivota koji je istodobno i slobodan i unaprijed odreen. U stvari,
Humbolt je naroito poricao da se istorijsko saznanje moe koristiti kao na
uk za sadanjost koja se pita ta da radi i ta da izbjegava". Ali, u isto vrije
me, on je odbijao da prihvati stanovite da se istorijsko saznanje sastoji sa
mo od onog saosjeanja" koje romantika pjesnika" koncepcija stavlja u
samu iu. Istorija je, po Humboltu, korisna zahvaljujui svojoj moi da
okrijepi i oplemeni nae osjeanje reagovanja na stvarnost", ali ovaj njen
kvalitet se vie manifestuje u omoguavanju da se doe do forme privre
ne za zbivanja" nego do jednostavne spoznaje samih tih zbivanja (61). I ov
dje sinegdohike pretpostavke o njegovoj koncepciji istorijskog objanjenja
postaju oevidne. Istorijsko objanjenje se, po njemu, sastoji od prezentacije
lorme koju valja raspoznati u skupu zbivanja, prezentacije u kojoj je svako
zbivanje prikazano kao dio cjeline", a svako opisano zbivanje" kao puto
kaz za raspoznavanje forme istorije per se (ibid.).
Iako je Humbolt vjerovao da se istorijska prezentacija sastoji u otkriva
nju vjerodostojne forme zbivanja" i unutranje strukture" cjelokupnog
skupa zbivanja sadranih u naraciji, oigledno je d aje ono na ta je on mi
slio bio sinegdohiki pristup u kome su svi dogaaji osmiljeni u svojoj po
vezanosti sa cjelinom koja je i mikrokozmika i makrokozmika. On je ipak
pr 'jet' ,^a istorijska prezentacija, ili mimeza (podrugljivo podraavanje
tuih rijei - prim. prev.), mora biti reprodukovanje ne samih zbivanja u nji
hovim pojedinostima, nego formalnih povezanosti svih vlakana zbivanja
koja, ako se sprovedu, postaju filozofija istorije". Zbog toga on razlikuje
dvije vrste mimeze kod pukog kopiranja spoljnog oblika neke stvari i rasui
vanja o njenoj unutranjoj formi". U prvom pokuaju reprodukuju se samo
konture jednog predmeta, kao to to ini crta, dok se u onom drugom prua
model megcrnh proporcija i njegove simetrije, kao to to ini ozbiljan umjet
nik (61-62). Ova druga operacija zahtijeva da sm umjetnik omogui ide
RANKE 181

ju koja moe preobraziti glavni dio podataka u specifinu formalnu poveza


nost. Upravo je ova ,,ideja dozvolila Humboltu da razlikuje istinu o foto
grafskoj reprodukciji, s jedne strane, od vjerodostojnosti forme, s druge
(63). im je primijenjena na istorijsku prezentaciju, dabome, ova distinkcija
ini da istoriar postane otvoren onoj vrsti subjektivnosti i relativizma koje
su se drali romantiari poput Milea kako bi opravdali svoje nazore o ,,sao-
sjeanju kao prikladnom vodiu za istorijsko razumijevanje. Ali Humbolt
se odupirao ovom padu u subjektivnost tako to se upitao da li uopte po
stoje ideje kadre da vode istoriara i, ako postoje, koje su vrste" (ibid.).
U pasusima koji neposredno slijede za maloas citiranim, Humbolt je
obznanio sutinski klasine i krajnje aristotelijanske osnove svoje koncepci
je istorijskog saznanja, razlikujui ,,ideje u estetskom, filozofskom i istorij-
skom smislu. To je uinio da bi sprijeio izjednaavanje istorijskog saznanja
sa onom vrstom saznanja koje je Aristotel povjerio poeziji. Vrsta razumije
vanja koje istoriar ima o realnosti, kae on, nije vrsta umjetnika romanti
zma, za koga to nije isto subjektivno saznanje ili izraz linog emotivnog
stanja, ve poimanje svijeta koji bi mogao postojati u samim zbivanjim to
se pojavljuju u istorijskim zapisima.
Istoriari, govorio je Humbolt, tragaju za istinom o jednom dogaaju
slino umjetniku" koji trai vjerodostojnost forme (64). U istoriji, razu
mijevanje" je kombinovani proizvod postojanja [jednog dogaaja] i senzi
biliteta posmatraa" {ibid.). Postoji, kae on, lini afinitet kad su u pitanju
istorijska zbivanja i modusi shvatanja koje istoriar koristi. Istorijski doga
aji su manifestacije tenzij koje postoje izmeu ostvarenih formi ivota i
tendencija koje utiu na preobraaje tih formi; istorijsko shvatanje sastoji se
od dvojakog poimanja onih sila" koje doprinose inovacijama u drutvu i
kulturi, i onih pravaca" koji vezuju pojedinosti u vee jedinice miljenja,
osjeanja i volje (ibid.). Zbog toga istorijsku istinu", uopteno govorei,
vie ugroava filozofija nego umjetniki pristup" (ibid.).
Filozofija, po Humboltovom miljenju, uvijek nastoji na svoenju
ukupnosti na status ostvarenja jednog integrativnog procesa koji je po priro
di teleoloki. Istoriar, s druge strane, mora da se suoi ne sa konanou ili
okonavanjem, ve sa pravcima i procesima. I, tretirajui te pravce i proce
se, on ne bi trebalo da namee svoja stanovita o tome ta oni u krajnjem
sluaju mogu sugerisati u domenu znaenja; umjesto toga, idejama" koje
oni prikazuju u njihovoj formalnoj povezanosti trebalo bi dozvoliti da ispli
vaju na vidjelo iz gungule zbivanja, ili, preciznije, da se shvate kroz kontem
placiju o ovim zbivanjima prikazanim u pravom istorijskom duhu" (ibid.).
Istoriar, dakle, odmah mora dati" formu idejama" kroz svoj uvid" u zbi
vanja u svjetskoj istoriji i mora odvojiti" tu formu od samih zbivanja"
(ibid.). Ovo moda zvui kao protivrjenost", priznaje Humbolt, ali zapra
vo, kako kae, puno razumijevanje" pretpostavlja izvornu, preanju po
dudarnost subjekta i objekta"; ono se uvijek sastoji od primjene prethodne
generalne ideje o neem novom i specifinom" (65). I, u sluaju istorijskog
razumijevanja, ta prethodna generalna ideja odnosi se na reagovanje ljud-
182
METAISTORIJA

skog srca koje obezbjeuje kako osnovu istorijskog postojanja tako i osno
vu svijesti neophodne za sopstveno shvatanje (ibid.). '
Samo bi najblagonakloniji kritiar mogao ovom argumentu pripisati bi
lo kakvu krutosti koja bi bila osobena za pravu filozofsku analizu. Ona, nai
me, otvara mogunost stvaranja naune koncepcije istorijskog objanjenja
samo zato da bi se ta mogunost ponitila u negiranju osnovanosti bilo kojeg
uzronog ili nomolokog tumaenja iji je cilj postizanje istorijske istine.
Ovo je bio primarni Humboltov pokuaj da odvoji istorijsku refleksiju od fi
lozofije i priblii je svojoj koncepciji umjetnosti kao striktno mimetikoj ak
tivnosti. On je smjestio istorijsko saznanje izmeu haosa podataka koje neo
braeni izvjetaji i zapisi nude percepciji, i ideala nauke i zakonitosti kojima
se taj haos podvrgava redu i racionalnom shvatanju. Time se onda istoriaru
uskrauje mogunost da tei bilo kakvom nomolokom shvatanju sil koje
dominiraju istorijskim procesom. On je stoga pribjegao analogiji izmeu
umjetnosti i istoriografije, koristei pri tom koncepciju umjetnosti kojom se
pretpostavlja podesnost ideja sadranih u operaciji predstavljanja formi
stvari uoenih u svakom pojedinanom biu. Dobijena teorija istorijskog sa
znanja bila je formistika po prirodi i tipoloka po implikacijama; meutim,
misterija istorijskog bia ostala je nerijeena i njegov haos sveden je na op-
^ rma^ u Povezanst one vrste koju je neoklasina umjetnost smatrala
najviim ciljem kome treba teiti. Romantiarska i subjektivno-idealistika
koncepcija bila je pri tom zapostavljena u mjeri u kojoj um namee formu
percepciji i u takvom izopaavanju realnosti postie svoju humanizaciju.
Humbolt je uporno tvrdio da je fikcija savreni sklad svijesti i bia, a za to
su se zalagali i Lajbnic i Herder, iako u mnogo manje metafizikoj i manje
nezgrapnoj formi.
Na taj nain, kako kae Humbolt, istoriar za sebe percipira generalnu
sliku form i povezanosti sa svim zbivanjima!1 iz koje moe izvui i sliku su
tinskih povezanosti svih zbivanj koja ine istorijski proces (ibid. ; kurziv
dodat). On je zato iskljuio tri koncepcije povezanosti u istoriji kao nepode
sne za shvatanje predmeta koji se izuava. Rije je o mehanicistikim, fizio
lokim i psiholokim pristupima istoriji koji su, po njegovom miljenju, kon-
centrisani samo na uzrone povezanosti radi objanjenja onoga to se doista
zbilo u istorijskom procesu (66-67). Humboltove zamjerke tim pristupima
odnosile su se na njihovu nepodobnost da dosegnu pogled na svijet koji bi
bio izvan podruja ogranienosti", odakle svaki dio svjetske istorije" mo
e biti shvaen i kontrolisan (67). Ovdje je ponudio sopstvenu doktrinu
idej, zasnovanu na konceptu neadekvatnosti generalizacija proisteklih iz re
fleksije o ukupnosti reagovanja ljudskog srca na ukupna zbivanja u svjetskoj
istoriji, shvaenih kao osnov specifinog istorijskog" poimanja realnosti.
Dijelovi svjetske istorije, kako kae Humbolt, mogu biti integrisani u vizi
ju cjeline, zamiljene na osnovu uvida u svjetsko upravljanje" ili na osnovu
ideje da cjelokupan istorijski proces izraava djelovanje jednog vieg principa
sklada, to jest precizne prirode koja ne moe biti specifikovana ali ije se po
stojanje moe nagovijestiti na osnovu dokaza koji je istorijski shvaen.
RANKE 183

Na taj nain proizlazi da istoriar prije treba da tei identifikaciji neop


hodnih stanja u sferi inovacija koje tek iskrsavaju nego odreivanju uslova u
kojima one nastaju. U principu se zahtijeva da se same okolnosti nikad ne
smeju kriviti zbog javljanja novih formi u istorijskom procesu. I, poto je
svrha nauke da odredi neophodne uslove za javljanje jednog zbivanja, ini
se da je istoriarevo traganje za takvim uslovima iskljueno jo u samom po
etku. Ono to istoriaru ostaje na raspolaganju kad razmatra takve inovacije
jeste teak zadatak njihove prezentacije", poto je on istorijski uslovljen
postojeim formalnim povezanostima.
Meutim, ako ova metoda odgovara poimanju nastanka takvih inovaci
ja u istoriji, njena uloga u njihovom potiranju nije velika, o emu svjedoe i
Herderove koncepcije.
Humbolt ovo ilustruje primjerima stvaranja energij, pojav za ija
objanjenja su pratee okolnosti prilino jalove, zatim sluajevima erupcije
umjetnosti ,,u njenoj istoj formi u Egiptu i iznenadnog razvoja svojevrsne
slobodnije umjetnosti41 kod Grka (68). Humbolt je naroito grka dostignu
a prikazao kao udesna; tu, naime, za njega nije moglo biti objanjenja44,
poto ona predstavljaju isto pojedinane44uspjehe individualnosti44. Istori-
arev zadatak, kad je rije o ovom udu, nije da ga objasni, ve da ga jedno
stavno predstavi onakvim kakvo jeste - to jest, kao manifestaciju sutinske
ljudske slobode (ibid.). U isto vrijeme, istoriar mora priznati da uticaj ovog
uda nije dugo trajao, i da je grka kultura potonula i preminula. Njen nesta
nak se pripisuje upletenosti njene ideje u forme fenomenoloke egzistencije;
ovo je kao materijalno i uzrono tumaenje preutno ponudio Humbolt.
(Ibid.)
To stanovite je veoma neobino, s obzirom na to da su pojave osmi
ljene tako da njima rukovodi jedno pravilo u procesu njihovog ostvarivanja,
a drugo u procesu nestanka, i to djelovanjem iskljuivo duhovnih44 sila u pr
vom sluaju i specifino materijalnih, fiziolokih i psiholokih, u drugom.
To za posljedicu ima klijanje novog procesa i njegov rast sa daleko veom
vrijednou nego to je to sluaj sa sazrijevanjem, degeneracijom i nestan
kom usljed neobine asimetrije koja se moe razjasniti jedino pretpostavkom
da istorijska svijest ima prevagu u naroito optimistinim i sigurnim uslovi
ma. Prvi korak, prvi odbljesak iskre44- to jest, iskrsavajua realnost - jeste
udesna44u grkoj istoriji, i u istom onom trenu u kome jedna odlazi u neja-
snost i tminu, nova obznanjuje svoje prisustvo. Bez ovog prvog koraka44,
kae Humbolt, korisne okolnosti ne bi mogle djelovati i nikakva duga prak
sa ili postepeno poboljanje, ak ni vjekovno, ne mogu dovesti do bilo ka
kvog uspjeha44. (Ibid.)
Vrijednost nadolazee inovacije dovodi do koncepcije istorijskog pro
cesa u kome se duh moe smjestiti iznad materije, kao forma u odnosu na
sadrinu, a njihova izmjena uvijek je posljedica dejstva neprirodne sile onih
prethodnih. Humbolt je htio da usmjeri osjeanje teine znaenja44 prema
ranim stadijumima procesa, ali njegova elja nije bila utemeljena na njego
voj karakterizaciji procesa raanja, rasta i opadanja u istorijskom vremenu.
184 METAISTORIJA

Ideja44 neke stvari, kae on, mora biti povjerena individualnoj duhov
noj sili. Njena individualizacija, meutim, povod je i njenog nestajanja, po
to upravo zbog te individualizacije duhovna sila potpada pod okrilje zakon
koji vladaju fenomenolokom egzistencijom. Njena unutranja vrijednost
odailje se u privremenu ogranienost i podvrgava procesu degeneracije. No,
insistira on, njena prolaznost u vremenu mora biti osmiljena ne kao dokaz
ustanovljene prirode istorijske egzistencije, ve prije kao pojava vjetine du
ha da trai sopstvenu artikulaciju u sferi fenomena. Ta artikulacija i nestanak
shvataju se kao dokaz o uzronosti u domenu nezavisnosti14 duha, a ne kao
dokaz o djelovanju uzronih zakona u njemu (69). Kretanje ideje do njene
pune artikulacije u vremenu i prostoru osmiljeno je ne kao razvoj u vreme
nu i prostoru, nego kao kretanje od unutranjeg44do spoljanjeg44bivstva.
Humbolt je nastojao da prepozna ovo kretanje od unutranjeg do spolj-
nog kao formu istorijskog razvoja, a da pri tom nije naznaio cilj kome ide
itav razvoj; stoga je upao u idealizam i filozofsku44 koncepciju istorijskog
saznanja. On je, u stvari, mislio da kae kako nam misao dozvoljava da sa
gledamo istoriju u idealistikom44 maniru ali da, s druge strane, ne shvata-
mo razliite forme istorijske egzistencije kao idealistike vizije cjeline. Ov
dje se susreemo sa onim formalizmom44 u istorijskoj misli koji je Hegel
prokleo zbog intelektualne i moralne dvosmislenosti. Ova dvosmislenost po
staje oigledna u Humboltovoj misli kada se, na kraju svog eseja, sloio da
je mogue zapaziti, povrh pravaca i nadolazeih energija u istoriji, i idealne
forme koje su, iako ne sainjavaju ljudsku individualnost, vezane za nju, ak
i indirektno41. Naveo je da takve idealne forme zapaa i u samom jeziku, koji
odraava44 i duh sopstvenog naroda44i raniju, nezavisniju osnovu44, koja je
uticajnija no to je podlona uticaju44, tako da svaki bitni jezik izgleda kao
jedinstveno sredstvo za stvaranje i prenos ideja11 (70). Poslije ove analogije
Humbolt je nastavio sa razmiljanjem o maniru u kome su izvorne i vjene
ideje o svemu to se moe posmatrati kao egzistencija i mo44prije svega i
stije i sveobuhvatnije: one znae ljepotu u svim duhovnim i tjelesnim oblici
ma, to vai i za istinu u neizbjenom djelovanju svake sile u skladu sa nje
nim sutinskim zakonom, kao i za pravdu u neumoljivim procesima zbivanja
koji beskrajno sude i kanjavaju sami sebe (i b i d kurziv dodat).
Meutim, on je negirao sposobnost ljudskog suda da percipira planove
direktnog upravljanja svijetom44. Najvie to moe, kako on kae, jeste da
ih intuitivno nadmai u idejama kroz koje se oni sami manifestuju44. (Ibid.)
To mu je dozvoljavalo da zakljui kako cilj istorije44 mora biti aktuelizaci-
ja ideje koju ovjeanstvo tek treba da razvije, na svaki nain i u svakom ob
liku, u koji ograniena forma moe doi u sklad sa idejom44. Cjelokupan pro
ces se jedino moe zavriti u taki u kojoj su ograniena forma44 i ideja44
sjedinjene i ,,u kojoj obe vie nisu podobne za dalju integraciju44 (ibid. ; kur
ziv dodat).
Vraajui se zatim na svoje originalno poreenje istoriara sa umjetni
kom, Humbolt primjeuje da kakvo god bilo umjetnikovo poimanje prirode
i... organskih struktura, ono je za istoriara jedino poimanje sila koje se po
RANKE 185

javljuju u ivotu kao aktivni i vodei [principi]". Ono to umjetnik sagleda


va kao proporciju, simetriju i pojam iste forme, istoriar vidi kao ideje
koje same sebe razvijaju... u spoju sa svjetskim zbivanjima, a da pri tom
ipak nisu dio [tih dogaaja]" (ibid.). Ovo je dalo Humboltu osnovu za njego
vo konano i najjednostavnije rjeenje za [problem] istoriarevog zadatka",
koji se svodi na prezentaciju borbi ideja da same sebe ostvare" (ibid.).
Naglasak treba d aje na rijei sukob", zbog toga to, kako kae Hum
bolt, ideja nee uvijek uspjeti da se ostvari u prvom pokuaju; ona se moe
iskvariti" u svom pokuaju da potpuno zagospodari aktivno opiruom ma
terijom" u kome ona trai sopstvenu aktuelizaciju (ibid.). Ali nz tragedij
kroz koje neuspjeh ideje da se ostvari moe proi, mora biti na kraju osmi
ljen kao komian proces, i to je bio njegov unaprijed odreeni zakljuak jer
nijedno zbivanje nije u potpunosti odvojeno od generalnog spoja stvari";
stoga cjelinom rukovodi sloboda koju dio samo nejasno predstavlja u svom
procesu aktuelizacije. Na taj nain, naglasak jeste pomjeren do slobode koja
postoji u cjelini - to jest, do pojava promjena i ishoda, omoguujui utoliko
jai razlog za odupiranje interesu za bilo kakvim traganjem za usklaenim
ablonom cjeline". Tragajui za ablonom cjeline znai pripisati joj mogu
nost odrijeenja.
Iz ovog razmatranja Humboltove koncepcije istorije moemo vidjeti
vezu koju Ranke i akademska istoriografja koju on predstavlja ima sa Her-
derovim organicistikim pristupom. Postoj ipak pomjeranje naglaska. To po-
mjeranje se sastojalo u smanjenom impulsu za nalaenjem dokaza o totalnoj
integraciji istorijskog svijeta koji je i dalje bio predominantan u Herderovoj
misli. Formistika koncepcija tumaenja bila je zamijenjena organicistikom
koncepcijom koju je Herder otvoreno podravao. Kao posljedica toga, po
stoje labavost u teksturi istorijskog polja i nejasnost u impulsu da se general
no razumiju procesi koji ga karakteriu kao totalno polje deavanja ili ue
stalosti pojava. Ali generalni okvir, mitski znaaj, sutinski komina priroda
modus pomou kojih ovi procesi treba da budu emplotovani, ostaju netak
nuti. Taj prijelazak se moe karakterisati kao modifikacija u kojoj je impuls
za objanjenjem zgusnut u elju da se prosto opie proces u svom odmotava-
nju pred istoriarevim pogledom. Znaenje procesa ostaje isto. Ono je zami
ljeno kao komina drama ije razrijeenje tek treba da se postigne. Ali odr
avanje kominog okvira, koje se tada pretpostavlja, dozvoljava spoznaju
zbivanja koja se dogaaju u tom okvira u specifino optimistikom tonalite
tu. Ostavljajui neodreenim svretak drame, istovremeno se potvruje neop
hodnost vjerovanja da cjelokupan proces uvodi na scenu dramu specifinog
kominog razrijeenja, u kojoj se borba i sukob mogu sagledati kao vjerni
elementi istorijske realnosti, iako se ni na koji nain tim elementima ne pri
pisuje, na duge staze, mogunost njihovog trijumfa u istoriji. Svaki poraz
jedne inspiracije smatra se samo prilikom za dalju razradu ideje sadrane u
njoj, tako da njen krajnji trijumf u realnosti moe biti siguran.
Zlo, bol i patnja mogu se sagledati poglavito kao prilike za duh da po
stigne svoje mogue aktuelizacije u vremenu. Negativni karakteri u istorij-
186 MET AIST0R1JA

skoj drami dovoljno su stvarni, ali njihova funkcija sada je shvaena kao pri
lika duha da bude uspjean u prevazilaenju uslova svoje sopstvene aktueli-
zacije. Svaki proli sukob ovjeka sa ovjekom, nacije sa nacijom, ili klase sa
klasom, moe biti izdvojen i prosuivan u potpunom samopouzdanju trijumfa
ljepote, istine i pravde na duge staze. Od kominog znaaja cjelokupne drame
ne pravi se predmet refleksije, kako to ini Hegel, nego se on jednostavno sa
gledava kao cilj koji moemo spoznati sa nae pozicije u istoriji, ije pravo
shvatanje mora ekati integraciju ogranienih oblika44u posljednjoj sceni po
sljednjeg ina. Kako cjelokupan proces funkcionie samo je generalno pozna
to i samo se generalno moe i upoznati. Najbolje emu istoriar moe strije-
miti jeste narativna prezentacija proces u kojima je dosegnuta privremena
formalna usklaenost u razliitim vremenima i mjestima u svijetu. Pojava no
vih formi ostaje ,,udo, predmet percepcije ali ne i shvatanja.
Rastapanje postojeih formi pripisuje se dejstvu njihovih rukovodeih
ideja u uslovima njihovog specificiranja; drugim rijeima, u uslovima zako
na fizike promjene i nestajanja. Meutim, Humboltovom sistemu ne moe
se pripisati uspon i trijumf onoga to je on nazvao abnormalnim stanjima
ivota, kao u nekim bolestima, poto je njemu praktino bilo nezamislivo
da zlo, zablude i nepravde mogu imati svoje ,,idealne forme na nain koji
vai za dobrotu, istinu i pravdu. Nesumnjivo je, kako on kae, da postoji ne
ka vrsta analogije izmeu abnormalnih44 i normalnih44 stanja ivota, analo
gije pravaca koji se iznenada ili postepeno javljuju bez ikakvih razjanjivih
uzroka, kao da slijede sopstvene zakone i ukazuju na skrivenu vezu izmeu
svih stvari44. No, on nije djelotvorno sagledao nain na koji ovi pravci mogu
biti dijelovi istorijske drame kako ju je on zamislio. Ova mrana strana isto
rijskog procesa njemu je ostala tajanstvena, pa je tvrdio da e protei jo
mnogo vremena prije no to njeni principi postanu korisni istoriji44 (69).
Razmatrajui prijelaz od Herdera preko Humbolta, pa sve do Rankea u
terminima naprijetka od organicistike do formistike strategije tumaenja,
uz sutinski komini modus emplotmenta koji ostaje netaknut, usudiu se da
napustim standardnu terminologiju koja je postala klie, i u kojoj su se isto-
riografski sporovi ranog devetnaestog vijeka uobiajeno raspravljali. Mogu
e je uoiti da se ona nije direktno okretala problemima suprotstavljanja in
dividualnog generalnom, niti materijalnog apstraktnom, a ak ni tome da li
istorija moe biti filozofski sagledana ili empirijski izvedena, ili da lije ona
vie nauka nego umjetnost. Predmet svih rasprava u kojima se ta terminolo
gija koristi odnosi se na pravo znaenje pojedinih termina i naine na koje se
umjetnost, nauka i filozofija sagledavaju, sjedne strane, i prirodu veze izme
u pojedinanog zbivanja i njegovog konteksta, s druge.
Zapravo, Humbolt je, kao i Ranke, smatrao daje istorija saznanje o po
jedinanom dogaaju u njegovoj materijalnoj aktuelizaciji i da je problem sa
kojim se istoriar suoava jedino u povezivanju pojedinanog sa kontekstom
u kome se ono pojavljuje i u kome ispunjava svoju sudbinu. tavie, on i
Ranke su smatrali daje istorija, na kraju krajeva, samo umjetnika forma, u
stvari specifino klasina umjetnika forma; drugim rijeima mimetika
RANKE 187

umjetnika forma zainteresovana za prezentaciju realnosti onoga to se ,,doi-


sta pojavljuje u datom vremenu i mjestu. Povrh toga, on je smatrao da je
svrha istorijskog izuavanja da nadahne razumijevanje itavog istorijskog
procesa, ali ne samo zato da bi se prikazao skup jednog niza slika prolosti,
ve i da bi se dolo do jedne vie konceptualizacije veza osvijetljenih u pro
cesu ije slike predstavljaju samo dijelove ili fragmente. Istorijska refleksija,
kae Humbolt, podstaknuta je specifino moralnim brigama, ovjekovom
potrebom da na neki nain sazna zato je njegova priroda takva, kako bi bio
u stanju da zamisli budunost koja bi bila daleko bolja no to to njegov ivot
trenutno omoguuje. Predmet rasprave bio je kako kontekst u kome se odvi
jaju istorijski dogaaji, tako i njihov odgovarajui okvir ili tlo treba da budu
osmiljeni, kao i da li se proces povezivanja zbivanj u vremenu moe osmi
sliti kao progresivan ili kao nazadan u svojim moralnim implikacijama.

Zakljuak
U Rankeovoj misli o istorijskom procesu susreemo se sa idejama koje
oznaavaju njegov definitivni raskid sa nekim najvanijim pretpostavkama
knjievnog romantizma. Romantiarski impulsi u Rankeovim istoriograf-
skim radovima, razumije se, ne mogu se porei; on sm je svjedoio o njiho
voj moi nasuprot svojim mladalakim razmiljanjima. Oni su prisutni u nje
govom interesovanju za pojedinane dogaaje u sferi njihove materijalnosti,
a ima ih i u njegovoj koncepciji istorijskog objanjenja kao naracije, kao i u
njegovom interesovanju da zae u svijest glumaca u istorijskoj drami i vidi
ih kao to su se oni sami vidjeli i da rekonstruie svjetove sa kojima su se
oni suoavali u svom vremenu i mjestu. Istovremeno, meutim, Ranke se
uporno borio protiv impulsa da likuje razmatrajui terevenke formi koje
istorijski zapis moe sugerisati nekritikom oku. Njegovo miljenje je da
istorija - uprkos svojoj oevidno haotinoj prirodi - doista prikazuje pravil
no usmerenoj istorijskoj svijesti znaenje i razumijevanje one potpune sigur
nosti u pogledu njenog krajnjeg znaenja koje je religijska senzibilnost spo
sobna da izvue iz refleksije o njoj. Ovo ,,znaenje sastoji se u poimanju
formalnih usklaenosti ogranienih segmenata istorijskog procesa i poima
nju struktura koje naslijeuju jedna drugu u vidu jo obuhvatnijih integracija
ljudskog ivota i drutva. Za Rankea je, ukratko, znaenje koje istorija pri
kazuje svijesti isto organicistike prirode. U pitanju, meutim, nije holisti
ki organicizam koji je Novalis nazirao u cjelokupnom procesu, ve je to fe
nomen ,,dio-cjelina koji posmatrau doputa da u mikrokozmu ugleda na
govjetaj vee usklaenosti koja postoji u cjelovitosti. Ranke je prikladno
poimanje prirode ove vee usklaenosti ustupio specifino religioznom sen
zibilitetu i uskratio ga pravilno osmiljenoj istorijskoj svijesti, ali je zato
istoriaru omoguio onu vrstu uvida koji raa znaenje ili izvjestan broj zna
enja, uvida koji moe prevazii Konstanov oaj, s jedne strane, i onu vrstu
naivne vjere za koju se zalagao Novalis, s druge. Pronalaenje formi u koji
ma istorijska realnost rjeava samu sebe u razliitom vremenu i mjestu, u na
poru jedne rase da shvati ljudsku zajednicu - bila je Rankeova koncepcija
188 METAISTORIJA

istoriarevog zadatka. Ta organicistika doktrina je i obiljeila Rankeov


glavni doprinos teoriji po kojoj je istorija konstituisana kao autonomna di
sciplina u drugoj etvrtini devetnaestog vijeka.
Istina je da se rasprave kao one izmeu Rankea i Hegelovog uenika
Hajnriha Lea (Heinrich Leo) okreu problemima pristupa pojedinostima u
odnosu na generalno, ili generalnom u odnosu na pojedinosti; u ove rasprave
se, meutim, ulazi u okviru zajedniki usvojene pretpostavke daje istorijsko
polje mjesto u kome se generalno i pojedinano, univerzalno i individualno,
sastaju i objedinjuju u istorijski proces kao cjelinu. Pravo pitanje povezano
je sa zahtjevom za strogim pristupom konceptualizaciji, sjedne strane (to je
pozicija koju je zauzimao Hegel), i sa mogunostima odupiranja rigoroznoj
konceptualizaciji na osnovu istorijskog saznanja, s druge (pozicije Humbolta
i Rankea). U organicistikoj koncepciji tumaenja, nerazgovijetnost u nekom
dijelu analize jeste neosporiva vrijednost, i nju zahtijeva poimanje istorij
skog polja kao mjesta na kome se sutinske inovacije podvlae pod stanja i
impulse koje je sutinski nemogue spoznati. To je stvarna sadrina prava na
korienje empirijskog" metoda u istorijskom istraivanju koji su primje
njivali Ranke i njegovi sljedbenici. Meutim, ovaj empirizam" manje nadi
re iz rigoroznog promatranja pojedinosti nego iz odluke da se izvjesne vrste
proces tretiraju kao sutinski otporne na analizu, a druge kao sutinski
ograniene.
Ovakvo poimanje krajnje misteriozne (ili, moda, udesne) prirode
istorijskog deavanja ublaeno je ipak prihvatanjem sutinski komine
strukture zapleta koja se javlja u svakoj storiji isprianoj o istorijskom pro
cesu u njegovim makrokozmikim dimenzijama. Ovo poimanje krajnje ko
mine prirode procesa lei u osnovi takozvanog optimistikog pogleda na
,,istoristiku sliku svijeta. Ono to naznake rankeovskih istoristiki opti
mistikih" predrasuda ini nerazgovijetnim jeste opseg u kome se on doi
vljava poglavito optimistiki i djetinjasto, zanemarujui pri tom naelo ko
jim se opravdava vjera u njegovu istinu. U sinegdohikoj svijesti Humbol
ta i Rankea to naelo jeste predrasuda, i sama kritiki neanalizirana i neo-
brazloena, koja je prosto afirmisana kao stav kojim ljudi, iz moralnih ob
zira treba da posmatraju istoriju, ukoliko ve ne ele da padnu u depresiju.
Ali opravdanje za vjerovanje u njega omoguuju vjerodostojne prezentaci
je svjetskog procesa u kome komini emplotment ukupnog procesa prolazi
ogled vjerovatnoe.
Prijetnja kojoj je istoricizam bio izloen nije teoretska, poto je organi-
cistiku koncepciju tumaenja nemogue napasti van dometa njenih sopstve-
nih postulata. Ono to je bilo potrebno kako bi se podrili ovi postulati nije
argument po kome se istorijski zapis moe shvatiti pomou mehanicistikih,
formistikih ili kontekstualistikih modusa tumaenja, ve argument po ko
me isti proces, predstavljen kao komina drama u radu jednog istoriara mo
e biti predstavljen kao tragika drama ili apsurdni proces u radu drugog.
Kada su ovakvi alternativni emplotmenti ponueni javnosti koja je u velikoj
mjeri izgubila vjeru u vlastite mogunosti da obezbijedi komino razrijee-
RANKE 189

nje drame u kojoj ona igra ulogu glavnog protagoniste, interes za organici-
stika tumaenja istorije moe pruiti razloge da se posegne za mehanicisti
kim ili kontekstualistikim tehnikama tumaenja. To se i dogodilo u velikim
dijelovima uenog svijeta u posljednjoj etvrtini devetnaestog vijeka, to je
zaslugapozitivizma i marksizma, sjedne strane, i estetizma, s druge.
Meutim, u takvim okolnostima, organicizam ne treba odbaciti; neop
hodno je samo uiniti pomak od prezentacije istorijskog procesa kao komi
ne drame do njene prezentacije kao apsurdistike drame jer e se na taj nain
obelodaniti gubitak hrabrosti dominantnih klasa drutva i potpuni slom nji
hove vjere u svoje sopstvene sposobnosti naunog razumijevanja realnosti.
Upravo to je Burkhart i postigao.
Znaaj Humboltovog eseja lei ne u njegovoj koncepciji istorijskog tu
maenja, koja nipoto nije adekvatna ni po logikim ni po naunim osnova
ma, ve prije svega zbog njegove podrke organicistikom pristupu istorij
skog izuavanja. Po njegovom miljenju, ako su istorijske prezentacije dobi
le na snazi kroz uvjerenje o konanoj formalnoj usklaenosti cjelokupnog
istorijskog procesa, istorijska misao moe biti osloboena haosa bivstva
romantikog uvida, s jedne strane, i ideje o njenoj savrenoj razumljivosti
koju nagovijetavaju idealisti i pozitivisti, s druge. Ukratko, Humboltov esej
dao je prednost sinegdohikom modusu shvatanja.
Mythos sinegdohe jeste san o komediji i poimanje svijeta u kome su sve
borbe, razdori i sukobi nestali prilikom ostvarenja savrenog sklada, u poku
aju dostizanja stanja u kome se zloin, porok i zabluda najzad prepoznaju
kao sredstva za stvaranje drutvenog poretka do koga konano dolazi na kra
ju predstave. Meutim, komino razrijeenje moe imati dvije forme: trijumf
protagoniste nad drutvom koje onemoguava njegovo napredovanje ka ci
lju, ili ponovno uspostavljanje prava kolektiva nad individuom koja mu se
usprotivila kao definitivnoj formi zajednice.
Prva vrsta kominog emplotmenta moe se nazvati komedijom elje, a
druga komedijom dunosti i obaveze. Mile je pisao svoje istorije Francuske
sve do Revolucije u tom prvom modusu; Ranke je napisao istorije svih
evropskih naroda u drugom. Ono to ih je povezivalo kao predstavnike nove,
ili realistike" istoriografije druge etvrtine devetnaestog vijeka bilo je pre-
dubjeenje da e prosta deskripcija istorijskog procesa u svim svojim poje
dinostima i raznolikostima u prvi plan izbaciti dramu okonanja, ispunjenja i
idealnog poretka ime bi se od prianja prie dobilo objanjenje pravih uzro
ka dogaanja. Iza njihove namjere da se udube u haos podataka i zbivanja u
istorijskim zapisima, nalazilo se i njihovo uvjerenje da e taan opis dogaa
ja u njihovim pojedinostima dobiti ne u prikazu haosa, ve u viziji formalne
usklaenosti koju ni nauka ni filozofija ne mogu da spoznaju, a jo manje
verbalno prikau. Obojica su teila da dosegnu sutinu ,,ideje u srcu proce
sa razvitka i zarobe je u narativnoj prozi.
GLAVA 5
TOKVIL: ISTORIJSKI REALIZAM KAO TRAGEDIJA
U vod
Postojanost Mileove istorijske misli proistekla je iz dosljednosti kojom
je on primjenjivao metaforiku karakterizaciju individue i proces prepozna
tih u polju istorije. Mileovo formistiko poimanje predmeta koji naseljavaju
istorijsko polje potpomogao je mit o romantici koji je on koristio za emplo-
tovanje redosljeda zbivanja iji je vrhunac dosegnut u Revoluciji 1789. Naj
vea nedosljednost u njegovoj misli lei u njegovom trudu da ukae na spe
cifino liberalne ideoloke implikacije koncepcije istorijskog procesa koji je
sutinski anarhistiki. Nikakva takva nedosljednost nije optereivala Ranke-
ovu misao i rad. Njegova teorija saznanja bila je organicistika, njegov mo
dus emplotmenta komian, a njegova ideoloka pozicija konzervativna.
Sledstveno tome, dok itamo Rankea, koliko god da smo impresionirani nje
govim uenjem i naratorskim moima, svjesni smo i izvjesne praznine u
svemu to je napisao o vrsti tenzije koja nas podsjea na veliku poeziju, veli
ku prozu i veliku filozofiju - pa ak i na veliku istoriografiju. To moe biti
objanjenje povremenog poveanog interesovanja za istoriare kao to je
Mile, to je, pak, na neki nain prosto nemogue kad je u pitanju Ranke. Mi
se divimo dostignuima ovog drugog, ali direktno i s punim razumijevanjem
reagujemo na agilnost prvog.
Kad je rije o izradi mape istorije ovjeka i drutva u velikoj razmjeri,
nikome se ne moe pripisati ona vrsta sigurnosti kojom je, ini se, proet
Rankeov rad. Znanje je rezultat rvanja ne samo sa injenicama44 koliko sa
samim sobom. Tamo gdje se alternativne vizije realnosti ne ostvaruju kao
generalne mogunosti, proizvod misli pluta prema otupjelosti i nezaslue
nom samopouzdanju. Zato emo se prije odazvati Rankeu nego to emo
morati da se odazovemo Geteu; nijedan od ova dva mislioca nije bio prinu
en da se upusti u neto to u svom srcu nije znao da e postii. Staloenost
koju intuitivno osjeamo u sreditu Rankeove svijesti bila je u funkciji skla
da izmeu njegove vizije i primjene te vizije na sopstveni rad kao istoriara.
Taj sklad nedostajao je kod Milea na nivou na kome je on nastojao da svoju
viziju istorije dovede do ideoloke pozicije kojoj je svjesno bio podreen
iako je protivrijeila samoj viziji. Njegov rad je stoga mnogo turbulentniji,
192 METAISTORIJA

strastveniji i neposredniji nama koji ivimo u doba u kome moralno samopo


uzdanje, ako je uopte mogue, u najmanju ruku izgleda koliko opasno toli
ko i poeljno.
Turbulentnost, vrtloenje, nalik onom koje sagledavamo kod Milea,
bitna je osobenost rada njegovog velikog savremenika i zemljaka Aleksisa
de Tokvila. Ova turbulencija ima svoj izvor u dvije emocije koje je Tokvil
dijelio sa Mileom: u velikoj sposobnosti za razumijevanje ljudi razliitih od
njega, i u strahu od unitenja stvari koje je on najvie vrednovao u svojoj
prolosti i sadanjosti. Ukazali smo da je Mile teio ironijskoj koncepciji
istorije shvaenoj generalno, dok je francuski politiki ivot sve dalje odmi
cao od stanja u kome je postignuto idealno jedinstvo nacije u euforiji 1789.
godine - bar prema Mileovim principima. Dok je taka vrhunca u francu
skoj istoriji polako odlazila u prolost, romantiarski mit kojim se Mile ko
ristio u oblikovanju istorije Francuske sve do 1789, sve vie je potiskivan
kao nagovjetaj onoga to tek moe biti ishod francuske istorije, ako bi isto-
riar bio u stanju da sprovede svoj posao rekonstrukcije i vaskrsavanja pro
losti u njenom integritetu, obojenosti, raznolikosti i ivotu. U razvoju To-
kvilove istorijske misli uopte, i posebno kad je rije o francuskoj istoriji,
svjedoci smo slinog prilaenja ironiji dok pratimo njegove radove, od De-
mokratije u Americi (1835) do Sjeanja (napisanih pred smrt, 1859). Ali ta
ka odakle je Tokvil poeo sa tom tendencijom drugaija je od Mileove. M i
le je poeo sa romantikom, proao kroz tragiko poimanje sudbin koje iz
daju ideale za koje se on borio kao istoriar, da bi se zaustavio u mjeavini
sublimisanog romantizma i neskrivene ironije kojom je promatrao francusku
istoriju posle 1789. Tokvil je, meutim, poeo sa specifino tragikom vizi
jom istorije i potom postepeno zapadao u ironijsko odstupanje, stigavi do
stanja u kome je mogao zapaziti samo malu mogunost za prerano ili preka
sno osloboenje.
Novije prouavanje Tokvila u potpunosti je objelodanilo intelektualne i
emotivne osnove njegove misli, ,,uticaje koje su na njega imali raniji i sa-
vremeni mislioci, kao i njegov stav o drutvenom i politikom svijetu orle-
anske Francuske. Njegov status kao znaajnog prethodnika modeme socio
loke misli prilino je dobro utemeljen, a njegovi doprinosi ideologijama li
beralizma i konzervativizma danas su optepriznati. Nije mi svrha da dopu-
njujem razumijevanje ovih aspekata Tokvilove misli, rada i ivota. Vie sam
zainteresovan za analizu njegove misli o istoriji kao modela specifinog stila
istorijske refleksije.
Ovaj stil nije iroko deskriptivan u smislu date ideoloke etikecije (kao
to je liberalna ili konzervativna) niti u smislu specifine discipline (kao to
je socioloka44). U stvari, moje je uvjerenje da je aktuelna logika implika
cija Tokvilovog rada kao istoriara - radikalna. Budui d a je izuavao istori
ju kako bi odredio zakone koji su bitni za njene manifestacije kao procesa,
on je, samim tim, bio posveen koncepciji manipulacije drutvenim proce
som koju povezujemo sa radikalizmom u njegovoj modernoj, materijalisti
koj formi. Ovaj preutni radikalizam odrazio se u tragikom mitu koji uka
TOKVIL 193

zuje na naglaeni makroistorijski kontekst u oba Tokvilova najznaajnija ra


da, Demokratija u Americi i Stari reim i Revolucija.
U ta dva rada, oevidna forma saznanja o drutvenoj realnosti jeste ti
poloka, to navodi na zakljuak d aje, na kraju krajeva, Tokvilova svrha bi
la da izazove formistiko rasprivanje ili organicistiko sjedinjenje proces i
sil prepoznatih kao de facto konstruisanih tipova. No, za razliku od Milea i
Rankea, ni neureeno mnotvo formi ni sintezu suprotstavljenih sila Tokvil
nije shvatao kao pravu mogunost budue Evrope. Za njega je bilo malo vje-
rovatno izmirenje ovjeka sa ovjekom u drutvu. Sile u istorijskoj igri, koje
od nje ine arenu neizbjenog sukoba, nisu sklone pomirenju i skladu ni u
drutvu ni u srcu samog ovjeka. ovjek, kako pie Tokvil, ostaje na ivici
izmeu dva ambisa, jednog koji ini drutveni red bez koga on i ne moe
biti ovjek, i drugog sainjenog od one demonske prirode u njemu koja ga
sprijeava da bilo kad u potpunosti postane ljudsko bie. U stvari, taj ovjek
se ka svijesti o ovakvoj egzistenciji na ivici izmeu dva ambisa neprestano
vraa na kraju svakog svog pokuaja da se uzdigne iznad ivotinje i ras
plamsa ,,anela u sebi, toliko potisnutog i sputanog.
Svaka Tokvilova misao lebdi u poimanju primordijalnog haosa koji od
poretka u istoriji, drutvu i kulturi ini koliko enigmu toliko i blagoslov. Kao
i njegov veliki savremenik, pisac Balzak, Tokvil je likovao uprkos misteriji
injenice da ovjek ,,ima istoriju. Meutim, njegova koncepcija mranih
ambisa iz kojih se ovjek izdigao i nasuprot kojima tvori ,,drutvo kao bari
jeru totalnom haosu, nije mu dozvolila da se, bar s vremena na vrijeme, nada
bilo emu vie do umjerenoj koristi od svog saznanja o silama koje na kraju
odreuju svjetski proces. Tokvilu je, naime (za razliku od Marksa), smo
bivstvo bilo misterija; on nije mogao svoju misao uzdii do kontemplacije o
pravoj nauci istorije koju je njegova tipoloka organizacija istorijske pojave
oevidno odobravala. Ovaj nesvarljivi ostatak misterije sprijeio je njegovu
konceptualizaciju zakona procesa, to bi mu, inae, dopustilo da zakljui ka
ko se moda sama istorija raspada u meusobno potirue tipove drutvenih
pojava sa povratnim dejstvom.
Meutim, za razliku od istih ironiara koji su mu prethodili u prosvje
titeljstvu i koji su ga slijedili do kraja devetnaestog vijeka, Tokvil nije do
zvoljavao sebi da vjeruje kako istorija uopte nema generalno znaenje. Ono
to tragini agon neprestano otkriva, jeste injenica d a je tajna istorije samo
u vjenom ovjekovom nadmetanju sa samim sobom. Misterija istorije je na
taj nain osmiljena as na eshilovski as na sofoklovski nain, prvo kao po
mo afirmativnoj akciji u sadanjosti radi bolje budunosti, a potom kao
podsjeanje na opasnosti preuranjene propasti povoljne prilike za ostvarenje
tek djelimino shvaenih drutvenih ili individualnih programa. Ta dvostru
ka perspektiva istorije bila je osnova Tokvilovog liberalizma. Tek na kraju
ivota njegova intonacija i tonalitet dobili su karakter ironijskog uvjerenja
jednog Evripida ili, kasnije, ekspira, prema kome ivot moda uopte nema
bilo kakvo znaenje. Kad je ovo uvjerenje ojaalo, Tokvil ga je bre-bolje
potisnuo, prevashodno iz moralnih razloga, iz straha od njegovih negativnih
194 METAISTORIJA

posljedica za ljude koji su prinueni da naporno rade najbolje to mogu, ne


bi li stvorili ivot od nitavnog materijala koji im je udijelila sudbina. On je
ak napao i svog prijatelja Gobinoa koji je, u ime istine, pokuao da doe do
koncepcije istorije koja bi pridonijela razbijanju sve veeg straha kao zadat
ka filozofa i istoriara.
Ako je Tokvil smatrao da istorija uopte nema nikakvog znaenja i da,
zapravo, ne nudi polazite za bilo kakvu nadu, ili, obrnuto, ako ima znaenje
koje u potpunosti moe biti znano ovjeku, moe se zakljuiti da bi on tada
bio podstaknut da se okrene ili reakcionarnom stavu njegovog prethodnika
Burkharta ili radikalnom stavu njegovog savremenika Marksa. No, on je e
lio vjerovati u sve to - i da istorija ima znaenje i da se ono moe nai u mi
sterioznoj prirodi samog ovjeka. Tu je u pitanju bila vrijednost koju je To
kvil podreivao toj misteriji, misteriji koja g a je i uinila protagonistom ide
olokog stava koji je postao poznat kao liberalni, uprkos injenici da ga je
njegova koncepcija nomoloke prirode istorijskog procesa mogla odvesti do
usvajanja radikalnog stava o veini drutvenih pitanja tog doba.
Tokvilovo nauno" izuavanje istorije zavravalo se u rasporeiva
nju istorijskih zbivanja u tipove, klase, rodove, vrste, i slino. Podaci su
pretvarani u znanje im je njihovo smjetanje u ogranieni skup tipova
drutvenih, politikih i kulturnih pojava bilo sprovedeno. Na primjer, To
kvil je analizirao dvije vrste drutva: demokratsko i aristokratsko. I njego
va koncepcija istorije modeme zapadne civilizacije, od kasnog srednjeg vi
jeka do njegovog doba, usmerila se problemu razvoja te dvije vrste drutva
u okviru te civilizacije, problemu prirode veze i njihovih interakcija, kao i
procjeni njihovih izgleda u budunosti. Pitanje na koje je Tokvil morao od
govoriti bilo je - kakva je priroda procesa u kome su se ove dvije sutinski
nepromjenljive vrste drutva razvile, reciprono djelovale, i sukobljavale
se jedna sa drugom?
Tokvil se zapravo nije direktno suoavao sa ovim pitanjem. Tvrdio je
da raspoznaje dugorone pravce politike, drutvene i kultumo-istorijske
prirode koji su po njegovim principima ukazivali na opadanje jednog od tih
tipova drutva (aristokratskog) i uspon drugog (demokratskog). Takoe je
naznaio d aje pad aristokratskog tipa drutva funkcija uspona demokratskog
tipa, to je pak znailo d a je cjelokupni istorijski proces vidjeo kao zatvoreni
sistem sa ogranienom koliinom korisne energije, u kome je svaki dobitak
morao biti plaen gubitkom u nekom drugom dijelu sistema. Sistem kao cje
lina, sagledan kao proces, zapravo je bio mehanicistiki osmiljen, a veze iz
meu dijelova bile su osmiljene u mehanicistiko-uzronim terminima.
Ako je Tokvil bio idealistiki (ili organicistiki) mislilac, onda je mo
rao biti podstaknut da u ovoj razmjeni energije uoi priliku za pozitivan raz
voj ljudske svijesti uopte, razvoj koji bi se mogao primjetiti u dubljem po
niranju u misli i pojave njegovog doba nasuprot svih prijethodnih era - u
maniru Hegela ili moda Rankea. Meutim, razvoj koji je Tokvil izdvojio u
procesu ne moe se otkriti u napretku svijesti uopte, nego prije u moi sil
koje same po sebi jaaju zbog pada aristokratije i uspona demokratije, to jest
TOKVIL 195

zbog jaanja moi centralizovane drave s jedne strane, i moi mas, s dru
ge. Ove dvije sile, po njegovom miljenju, spajaju se kao da upuuju ozbilj
nu prijetnju ne samo civilizaciji i kulturi njegovog tipa, ve i samom ovje
anstvu. Stavie, na razvoj ovih sila on je gledao ne kao na sporadian ili
prouzroen proces, nego kao na stalnu eroziju dragocjenih ljudskih resursa -
intelektualnih, moralnih i emotivnih.
Cjelokupni proces posjeduje neizbjenost tragike drame, i Tokvilove
rne ideje o istoriji i istorijskom saznanju bile su jasno defmisane u zadatku
istoriara kao posrednika izmeu novih sila koje se javljuju na njegovim ho
rizontima, i onih starijih, prisutnih u sve slabijim kulturnim idealima kojima
one prve prijete svojim usponom. Tokvilov svijet bio je rasparan svijet.
Njegov cilj bio je da mu slui najbolje to moe, kako bi napukline i naprsli-
ne u njegovoj strukturi bile zakrpljene, ako ne i potpuno zalijeene.
Tokvil je za iri kontekst svoje refleksije uzeo cjelokupnu istoriju za
padne civilizacije, smjestivi u nju svoje analize evropskih i amerikih vari
jacija relativno istih tipova sadranih u totalnosti u vidu mogue budunosti
sopstvene generacije. Shodno tome, obje ove stvari - njegov opti pogled na
istorije dva tipa, i intonacije u kojoj ih je pripovijedao, znaajno su se razli
kovale meu sobom. Stav prilikom razmatranja amerike demokratije je stav
posmatraa koji je superioran u odnosu na izvrioce i sredstva koji grade ta
kav tip drutva. Taj tonalitet odlikuje se manirom dobroudne ironije, bar u
prvom tomu njegove Demokratije u Americi, za razliku od radova kojima je
zbunjivao svoje evropske itaoce i u kojima je pisao o snazi i slabosti poten
cijala evropskog drutva kad je rije o izgledima za budunost. U poreenju
sa tim, u Starom reimu mijenjaju se i intonacija i pogled na svijet u smjeru
naznaenom u drugom tomu Demokratije u Americi, koji je daleko vie ana
litian u domenu amerikih institucija, tradicije i vjerovanja, i direktnije kri
tian kad je rije o prijetnji koju one predstavljaju u odnosu na mnogo vri-
jednije komponente evropskog kulturnog ivota. Na njegov pogled na svijet
daleko vie utiu uesnici u procesu iz koga poto-poto eli da istupi; pri
tom ukazuje na njegove opte karakteristike i tendencije, ne bi li anticipirao
njegov kraj ili smjer i upozorio one upletene u njemu gdje vrebaju najvee
opasnosti po njih. Intonacija se stoga promijenila kako bi bila podudarna sa
promjenom pogleda na svijet. Tonalitet je sad mnogo tmumiji a tragiki
mythos diktira formu naracije iznosei je blie povrini. Jezik je preteno
metonimijski, to je sluaj u drugom tomu Demokratije u Americi, dok su
slike procesa umnogome vidljivije, naglaavajui i potrebu vee osjetljivosti
za protok vremena i za razvoj.
Izmeu prvog toma Demokratije u Americi i djela Stari reim primetna
je bitna promjena u naglasku - od razmatranja strukture do razmatranja pro
cesa; naime, naglasak je sada vie na narativnom nivou prezentacije u ovom
drugom djelu. Proces zapadnoevropske istorije od reformacije do oko 1830-ih
godina bio je naprosto pretpostavljen kao kontekst za analizu strukture ame
rike demokratije u navedenom prvom tomu. U tom procesu amerika de-
mokratija djeluje kao rigidna struktura iji jedini pokret ili razvoj poiva u
196 METAISTORIJA

artikulaciji njenih sastavnih elemenata i njenih veza. U poreenju sa tim, u


Starom reimu, razlika izmeu procesa i strukture bezmalo ne postoji. Poslje
dica je, sljedstveno tome, nadasve literamija, dok se za ideolokom posljedi
com, prirodno, vie tragalo. Ali implikacije ova dva rada sastaju se u zasebnoj
slici o stazi, odrijeenju, frustraciji, represiji i dehumanizaciji. Vodei impuls
u itavom Tokvilovom rad u je vizija zagonentnog poraza i oaja koja nadah
njuje ironijski mythos gdje god se pojavljuje. Tokvil je samo velikom voljom
sprijeio sebe da ne zapadne u ovaj oaj, u stanje koje bi ga natjeralo da nasta
vi da govori kao krajnji liberal, i koje bi sve to je ikad napisao o istoriji kasni
je odvuklo ka radikalnoj pobuni ili ka reakcionarnom nihilizmu

Antidijalektiar
U Tokvilovom radu, za razliku od Rankeovog, postoji veoma malo
osjeanja za dijalektiki preobraaj istorijskog polja; preovlauje osjeanje
odloenog pada sa vrhunca, i neuspjelog korienja raspoloivih moguno
sti. Dualizam istorijskih sila koje je Ranke vidio kao preduslov drutvenog
kompromisa doista i postignutog u njegovo vrijeme, Tokvil je sagledao kao
glavnu prijetnju samoj civilizaciji. U stvari, Tokvilovo cjelokupno istorio-
grafsko dostignue bilo je rezultat njegovog truda da utvrdi sve ono to se
moe spasti sveopte katastrofe sukoba sil koje su, kako ih je on vidio, iz
gledale nepomirljive.
Dualizam koji je kod Tokvila karakterisao istorijski proces ogledao se
(ili se projektovao) u njegovoj koncepciji same ljudske prirode. U tom smi
slu on pie jednom svom prijatelju 1836. godine:
^ togod radili, prosto ne moemo sprijeiti ljude da pomire tijelo i duu...
I sam zna da ivotinja u meni nije nita vie ukroena no to je to sluaj kod
veine drugih ljudi; no ja oboavam anela i dao bih sve da potpomognem
njegovu dominaciju. Ja sam, stoga, neprekidno u poslu da otkrijem srednji tok
koji ljudi mogu slijediti, a da pri tom ne postanu sljedbenici Helagabala ili
uenici svetog Jeronima; ubijeen sam, naime, da veliku veinu nikada nee
mo nagovoriti da se povinuju bilo kojem od ove dvojice, a naroito svecu,
iako mu je konkurent jedan imperator [Sjeanja, I, 318].
Identini dualizam prenet je u Tokvilovo shvatanje politike izazivajui
traganje za slinim srednjim tokom. O svom politikom stavu on je jed
nom primijetio: J
Meni pripisuju naizmjenino aristokratske i demokratske predrasude...
Ali moje roenje, sreom, olakalo mi je da se uvam i klonim oba... im sam
zakoraio u ivot, aristokratija bijae mrtva a demokratija jo uvijek neroena.
Moj instinkt me, dakle, nije slijepo mogao voditi od jednoga do drugoga... U
ravnotei prolosti i budunosti, bez ikakvih prirodnih instinktivnih sklonosti
ka jednom ili drugom, ja sam bez i najmanje napora spokojno mogao sagledati
obje strane svakog pitanja [ibid., II, 19]. '
Tokvil je podsjeao na Makijavelija po svojim uvjerenjima d a je njego
vo sopstveno doba patilo od nemogunosti da izabere svoj pravac izmeu
TOKVIL 197

alternativnih drutvenih sistema i kulturnih ideala. Jo od pada Napoleona,


vjerovao je on, Evropa se nalazila, bolje rei visila je, izmeu starog aristo
kratskog i novog demokratskog sistema; ona nikad nije sasvim napustila pr
vi, niti je u potpunosti prigrlila potonji; i dok je patila od nedostataka oba si
stema, nije uivala u prednostima ni jednoga od njih. Glavni problem, kako
g a je vidio Tokvil, bio je odmjeriti prednosti i nedostatke oba sistema, proci
jeniti njihove perspektive i ohrabriti izbor onoga to je prosto bilo neizbje
no, i to na nain kojim bi se najvie unaprijedile ljudske slobode i kreativ
nosti. Dio ovog projekta morao je imati istorijske konotacije; meutim, ni
jedno istorijsko preispitivanje nije valjano moglo sluiti potrebama tog doba.
Ta era je iziskivala istorijsku viziju koja nije bila, sama po sebi, ni aristo
kratska" ni demokratska", ali je zato bila sposobna da objektivno sudi o oba
sistema, i da za budunost spase sve to je bilo korisno u njima.
Slino tome, kultura njegove ere, kako je vjerovao Tokvil, kolebala se
izmeu idealizma starog aristokratskog perioda i materijalizma nadirue de
mokratske epohe. Prosvjetiteljstvo je kritikovalo aristokratski idealizam i
skrenulo je panju ljudi na realni i vidljivi svijet" kao prikladni predmet iz
uavanja. Isprva su misao i umjetnost bile iskljuivo koncentrisane na fiziki
svijet, svijet van ovjeka". Ali ova fascinacija prirodom nije bila jedina te
ma tog doba, niti mu je bila najprikladnija; ona je pripadala, kako kae To
kvil, samo periodu tranzicije". U eri koja je tek trebalo da doe, kako je
prorekao u Demokratiji u Americi, misao i imaginacija usredsredie se na
samog ovjeka" i, preciznije, na budunost ovjeanstva (II, 76-77).
Za razliku od aristokratij, koje idealizuju prolost, demokratije su op
sjednute vizijom onoga to e tek biti; u ovom smjeru njihova nesputana ima
ginacija raste i iri se izvan svakog poimanja" (78). Na taj nain, iako materi
jalistika i utilitaristika priroda demokratske kulture neizbjeno unapreuje
duhovno obezglavljivanje ovjeka, u isto vrijeme ona bar gaji nadu za budu
nou. Meu demokratskim ljudima poezija nee biti pothranjivana legenda
ma ili sjeanjima na nekadanje tradicije. Pjesnik nee pokuati da naseli uni
verzum natprirodnim biima u koje su njegovi itaoci kao i on sm prestali da
vjeruju, niti e on hladno personifikovati vrline i poroke koji su bolje primlje
ni ba onakvi kakvi su (80). Ogroman spektar moguih tema za poeziju koji
je nudila grozniava aristokratska imaginacija najednom je suen, a imagina
cija je satjerana u samu sebe, tako da pjesnik u ljudskoj prirodi nalazi svoj je
dini podesni predmet. Svi njegovi resursi ga iznevjeravaju, ali ovjek ipak
preostaje, i pjesniku ne treba nita vie od toga" (80-81).
Ako se od smog ovjeka moe nainiti predmet i mjera cjelokupne mi
sli i umjetnosti, isto bi tako bilo mogue, kako je vjerovao Tokvil, stvoriti
novu kulturnu viziju koja nije ni idealistika ni materijalistika, ve kombi
nacija obje - herojska i realistika u isto vrijeme. U tom smislu on pie:
Nema potrebe da obilazim zemlju i nebo da bih otkrio udesne predmete
satkane od suprotnosti, od bezgranine veliine i krajnje siunosti, od guste
tmine i blistave svjetlosti, podobnih da istovremeno izazovu sklonost, divlje
nje, grozu, prezir. Sve to treba da uinim je da pogledam u sebe. ovjek nie
198 METAISTORIJA

ni iz ega, prevaljuje vrijeme i zauvijek iezava u prsima Boga; on jedva i da


je uoen, luta ivicom izmeu dva ambisa, a tu i nestaje [80],
Ova egzistencija na ivici izmeu dva ambisa proizvodi osjeanje je
dinstvene ljudske patnje ili oaja, ali isto tako stvara jedinstvenu ljudsku e
lju, impuls za znanjem i kreacijom.
Kad bi ovjek bio sasvim neupuen u sebe, u njemu ne bi obitavalo ni
malo poezije, jer je praktino nemogue opisati ono to um prethodno ne
osmisli. Kad ovjek oito nasluti sopstvenu prirodu, njegova imaginacija osta
je u stanju mirovanja i nema ta da doda slici na tafelaju. Meutim, priroda se
ovjeku sasvim dovoljno otkriva i omoguuje mu da sazna tota o sebi, ali
mu je isto tako i dovoljno nejasna da bi sve ostalo moglo biti porinuto u mrklu
tamu za kojom e on vjeno posezati, zauvijek bezuspjeno, samo da se doko
pa nekog sveobuhvatnijeg uvida o sopstvenom bivstvu. \Ibid]
Bilo je neophodno, predosjetio je Tokvil, u ivotu zadrati i oaj i tenju
radi ljudske svijesti, kako bi ljudski um bio usmjeren budunosti, ali u isto vri
jeme uz podsjeanje da bolja i daleko ljudskija budunost moe doi samo
kroz otpor najjezovitijoj patnji kroz najtei mogui rad i muku. Zato je za do
ba koje je trebalo doi on predvidio jednu umjetnost koja se kretala od modu
sa epa iz doba aristokratije, prola kroz lirski modus prijelaznog perioda i sti
gla do nove tragike percepcije ljudskog stanja. Takoe je uvidio da e se filo
zofija odmai od ranijeg idealizma, da e proi kroz materijalizam u doba
tranzicije, i najzad stii do novog, realistikijeg humanizma. Drutveni sistem
koji najvie odgovara ovoj novoj viziji ovjeka nije bio ni isto aristokratski ni
isto demokratski, ve kombinacija i jednog i drugog: ravnopravan, materijali
stiki i utilitaristiki, u skladu sa principima demokratije, i individualistiki,
idealistiki i herojski, u skladu sa principima aristokratije. Istoriarev zadatak
je bio da pomogne u stvaranju ovog novog drutvenog sistema tako to e po
kazati kako principi aristokratije i demokratije jesu u funkciji jednog poseb
nog istinskog impulsa u evropskoj civilizaciji, jedne elje za slobodom koja je
karakterisala zapadnu kulturu jo od njenih zaetaka.
Treba naglasiti da je Tokvilova koncepcija posrednike uloge istoriara
bila nagovijetena u ironijskom raspoloenju u koje je on sve vie tonuo to
kom svojih kasnijih istorijskih refleksija. Na poetku svoje karijere istoria
ra, on je ciljao na ostvarenje tragike vizije istorije koja pretpostavlja per
cepciju zakon koji vladaju ljudskom prirodom kroz njihovo nadmetanja sa
sudbinom i, jo vie, zakon koji rukovode drutvenim procesima uopte.
Ako je, u stvari, ovakve zakone mogue otkriti istorijskim ispitivanjem, on
da bi oni u principu mogli biti primjenjljivi i u naporu stvaranja situacija i
okolnosti neizbjenih u ljudskom razvoju uz minimum bola i patnje - kao
to je Tukidid predloio u svom uvenom poetnom dijelu Peloponeski rato
vi. Meutim, optimizam koji treba da podstakne mogunost otkrivanja ta
kvih zakon u istorijskom procesu fatalno je ogranien koncepcijom ljudske
prirode u ije su ime oni trebalo da budu primijenjeni. Ako je sm ovjek
osmiljen kao sudbinski nesavren, na primjer zbog prisustva iracionalnih
TOKVIL 199

sila u njemu koje unaprijed mogu sprijeiti njegove akcije u sopstvenom ra


cionalno osmiljenom najboljem interesu, otkrie zakon koji rukovode nje
govim akcijama kao drutvenog bia moe se sagledati i kao prosvijetljuju-
e, ne toliko u smislu sutinske slobode, koliko u smislu sudbinske odredlji-
vosti. I ba je ova koncepcija sudbinske nesavrenosti ljudske prirode, kon
cepcija ovjeanstva koje nikad nije za sebe, ve zauvijek, na neki nain,
van sebe - zabranjivala Tokvilu da se sa svog stanovita pomjeri na radikal
nu ideoloku poziciju prema kojoj ga je gonila njegova prvobitna potraga za
zakonima istorije.
U stvarnosti je Tokvil potisnuo radikalne implikacije svoje nomoloke
koncepcije istorije i sa traganja za zakonima sve vie se prebacivao na kon-
struisanje tipologija. Ovaj napredak do epistemolokog nivoa ogledao se i na
estetskom nivou slinim napredovanjem od strukture zapleta koja je bila
preutno tragika, do one koja je sve vie satirika. U kasnijim fazama svoje
misli, Tokvil je bio podstaknut da prikae stupanj do kojeg su ljudi povezani
stanjima u kojima moraju teko raditi kako bi stekli svoje kraljevstvo na ze
mlji, kao i da razjasni nemogunost da se ono ikada uistinu i stekne. A iole
vei pritisak na nalije ove ironijske percepcije potvruje njegov sutinski li
beralizam kao ideologa.
Tokvilove lojalnosti bile su - i ostale - aristokratske, to potvruje nje
gova form a mentis kao sutinski konzervativna po ocjeni onih koji su ga
prouavali u ovakvom svjetlu. Meutim, Tokvil se opirao tipinom zado
voljstvu jednog konzervativca situacijom u kojoj su stvari onakve kakve je
su. Na neki nain, o emu e nie biti rijei, njegovo neslaganje sa sopstve
nom erom bilo je slino neslaganjima reakcionarnog grofa de Gobinoa. Ali,
za razliku od Gobinoa, Tokvil nije pokleknuo pred impulsom da obelodani
imperativni razlog svog potovanja vrlina aristokratske kulture; prevashodno
je to bilo uvjerenje da je njegovo vrijeme predstavljalo apsolutni p a d u od
nosu na raniju idealnu eru. Kao i Kroe posle njega, Tokvil je dokazao da
primjeuje nedostatke u svakom prolom idealu ili drutvenoj realnosti koji
iziskuje druge, energinije forme istorijskog ivota. To je znailo da je ari-
stokratiju i demokratiju u krajnjoj analizi morao sagledati ironijski. No, ak
je i on odbijao da javno istakne implikacije sopstvenih ironijskih senzibilite
ta. Formalno je ostao posveen tragikom vienju istorije, ali ga je iznevje
rio svojom nevoljnou da precizira zakone istorije koji su se preutno pret
postavljali u njegovom emplotmentu toka evropske istorije kao tragine dra
me. To je potvrdio i svojim ustruavanjem da izvue radikalne zakljuke ko
je je nalagala njegova nomoloka koncepcija istorije.

Poezija i istorija u dva modusa


D a je Tokvil zamiljao istoriografiju kao sposobnu da popusti pred za
konima drutvenog procesa - la Marks - vidi se iz rasprave, u njegovoj
Demokratiji u Americi, o odnosu izmeu istorije i poezije i iz njegove kon
cepcije o tonalitetima istorijske svijesti obraene u drugom tomu istog djela.
200 METAISTORIJA

Kako je i sm ukazao, poto poezija traga za idealom ili za prepozna


vanjem ideala (75), istorija mora rei istinu o svijetu ljudskih pitanja i pri
kazati istinske sile objedinjene na ovaj ili onaj nain u svakom pokuaju da
se ostvari taj ideal; takoe mora popisati i realne mogunosti za budunost
drutva. Meutim, Tokvil je primijetio da ni aristokratska ni demokratska
ideja istorije ne mogu obezbijediti vjerodostojnu i potpunu viziju realnog, jer
aristokratski i demokratski istoriari nuno trae i opaaju sasvim razliite
stvari kad razmatraju istorijske zapise. N a primjer:
Kad istoriar aristokratskog doba razmatra svjetsku pozornicu, on ujedno
percipira veoma mali broj prominentnih glumaca koji vode itav komad na
sceni. Ovi veliki protagonisti u prvom planu pozornice grabe svu panju i pod
reuju je sebi; i dok je istoriar sklon tumaenju tajnih motiva u recima i rea-
govanju ovih linosti, one ostale izmiu njegovoj panji [90].
Aristokratski istoriari su prinueni da sve pojave podreuju odree
noj volji i karakteru odreenih individua; oni su vini da najhitnije revoluci
je pripiu sitniavim nezgodama" (ibid.). Sledstveno tome, dok su najee
sposobni da istrae i najmanji uzrok sa velikom otroumnou, deava im
se i da ne zapaze one najuoljivije uzroke" (ibid.). Prilino je drugaije sa
demokratskim istoriarima. U stvari, njih krase savreno suprotne karakte
ristike". Oni ne tee pripisivanju bilo kakvog uticaja pojedinca na sudbinu
jedne rase, ili graanina na sudbinu jednog naroda; s druge strane, meutim,
otkrivaju velike opte uzroke svakojakih malih dogaanja" (ibid.). Aristo
kratski istoriar, ak i ako mnogo manje idealizuje od pjesnika, jo uvijek se
istie u opisivanju stupnja do kojeg pojedinci utiu na sopstvenu sudbinu; on
nema osjeanja za sile koje djeluju na pojedinca, izigravajui ga, onemogu
ujui ga i podreujui ga svojoj volji. Za razliku od njega, demokratski
istoriar tei da otkrije neko vanije znaenje u masi sitnih detalja koje on
razlikuje na istorijskoj pozornici. Podstaknut je da skrene panju na sve, a
nikako na pojedince nego samo na velike apstraktne i opte sile. On na taj
nain tei da sagleda istoriju kao depresivnu priu o ovjekovoj nesposobno
sti da ovlada svojom budunou, nadahnjujui itaoca ili depresivnim cini-
cizmom ili neosnovanom nadom da e se stvari pobrinuti same za sebe.
Ove dvije ideje o istoriji po meni su formistika i mehanicistika, i one
funkcioniu kao dva modusa svijesti, kao metaforiki i kao metonimijski.
Tokvil je ironijski" razdvojio ova dva modusa istorijske svijesti, ukazujui
(pravilno) da, kako ih je on zamislio, n ijed an od njih ne moe biti odgovo
ran za istorijski razvoj, za evoluciju jednog stanja ili za uslove drugog, razli
itog stanja. Aristokratski pravac ne vidi nita osim pokreta, obojenosti i i
vosti u istorijskom polju i stoga ne moe vjerovati u trajanje, u kontinuitet.
Demokratski pravac vidi istu stvar kao cjelokupno opaeno kretanje i pro
mjenu, i zbog toga uopte ne moe percipirati bilo kakav razvoj.
Ono to je Tokvil predloio kao alternativu za ove sukobljene i neade
kvatne forme istorijske svijesti, nije bila neka trea forma ve, prije svega,
kombinacija aristokratskih i demokratskih formi. Svaka je, kako on kae, na
TOKVIL 201

neki nain ispravna, ali svaka mora biti relevantna radi analize specifine vr
ste drutva. Uvek postoji neka vrsta afiniteta prema izboru modusa istorijske
svijesti koja se moe koristiti u izuavanju i analizi datog drutva i drutvene
strukture nekog doba ili kulture. U stvari, Tokvil predlae dva reda uzrono-
sti koja fimkcionie u istorijskom procesu - jedan endemian, za aristokrat
ska, a drugi za demokratska drutva. U tom smislu on kae:
Mislim da u svako vrijeme jedan veliki dio zbivanj u ovom svijetu mo
e biti pripisan upravo optim injenicama, a drugi specijalnim uticajima. Ove
dvije vrste uzrok uvijek su u funkciji; jedino to varira jeste njihova proporci
ja. Opte injenice slue da objasne mnogo vie stvari u demokratskim nego u
aristokratskim erama, tako da se mnogo manje stvari radije pripisuju individu
alnim uticajima. U periodu aristokratije dogaa se obrnuto: specijalni uticaji
su jai, a opti uzroci slabiji, osim ako, dabome, za opti uzrok uzmemo samu
injenicu nejednolikosti stanja koja pojedinim individuama doputaju da zava
raju prirodne tendencije svih ostalih [91].
Ovo ukazuje na to da je Tokvil mislio kako nije ba neophodno birati
izmeu individualistikih, deterministikih, haotinih i sudbonosnih koncep
cija istorijskog procesa koje bi se nadmetale za prednost. Sutinski je to bilo
pitanje nalaenja dominantnog uzronog principa koji djeluje u vrsti drutva
koje se izuava. Tako su istoriari koji se trude da opiu ta se dogaa u de
mokratskim drutvima u pravu... kad uglavnom navode opte uzroke kao re
levantne i kad posveuju svoju panju njihovom otkrivanju. Meutim, uop
te nisu u pravu kad poriu specijalne uticaje pojedinaca zato to nisu u sta
nju da ih prate koliko je potrebno (91-92).
Ali problem koji nastaje u pokuaju da se ovaj princip tumaenja primi
jeni na istorijsko izuavanje j e u tome to se smatra da je rjeenje ono to je
u stvarnosti sm problem. Ako bih htio da objasnim uruavanje aristokrat
skog drutva, nee mi mnogo pomoi koncepcija prave prirode pojave koja
se analizira. To bi znailo nekritiki prihvatiti heuristiku korisnost ideologi
je o dominantnoj klasi datog drutva. Pored svega, Tokvilov problem je bio
da raseljenoj aristokratskoj klasi objasni zbog ega je raseljena, dakle pro
blem koji predstavnik te klase nije bio u mogunosti da rijei primjenom
modusa istorijske svijesti koja je za njega bila ,,prirodna zbog njenog ,,ari-
stokratskog svojstva.
Ovo je sluaj i sa problemom dolaska demokratije14 u moderno doba.
Ako je Tokvilova svrha bila da otkrije - podjednako i demokratama i aristo-
kratama - pravu prirodu ove nove forme drutva i da obrazloi njen trijumf
u postrevolucionamim vremenima, modus istorijske svijesti specifian za
drutva koja su bila odve demokratizovana ne moe posluiti kao objanje
nje za one pripadnike aristokratije koji su i drutvo koje se analizira i njegov
modus svijesti sagledavali kao iste katastrofe.
Tokvilova namjera bila je da na neki nain uvid dobijen iz sadrine jed
nog drutvenog sistema pretoi u termine shvatljive ljudima koji su prinue
ni da na svjetski proces gledaju iz perspektive koju nudi lojalna struja dru
gog drutvenog sistema. To je znailo d a je njegov zadatak da posreduje iz
202 METAISTORIJA

meu dva modusa svijesti, metaforikog i metonimijskog, kako bi potvrdio


d a je vrsta realizma" oba ova modusa mogla biti odriva. S obzirom na To-
kvilove intelektualne prohtjeve, polazite sa kojeg je ovo posredovanje tre
balo da uzme maha bila je - ironija. Meutim, nije mu bilo mogue da di
rektno krene sa pretpostavkom o ironijskoj koncepciji istorije kroz moralna
razmatranja. Kominu koncepciju istorije, sa njenim odobravanjem sinegdo-
hike svijesti, on uopte nije mogao prihvatiti jer je njegov svijet bio svijet
drutvenih sila. Kominu viziju nije ak ni razmatrao kao opciju, a i njemu
samom, kao to to proizlazi iz Tokvilovih primjedaba o Hegelu i Fihteu, bilo
bi nedopustivo da jednu takvu ideju o istoriji kriom ugura u eru koja je bila
rastresena koliko i njegova.
No, to vai i za demokratsku" ideju istorije i njenu neospornu metoni-
mijsku svijest. Iako se Tokvil formalno posvetio traganju za razlozima koji
ma bi se objasnila specifina forma njegovog doba, smatrao je i dalje da je
traganje za generalnim uzrocima ogranieno, u smislu programa izuavanja,
moralnim obzirima koji bi mogli uticati na one koji ga prilino jednostrano
slijede. Zato je istakao:
Kad tragovi naih pojedinanih akcija u ivotu nacije budu izgubljeni,
esto se deava da ugledate kako se svijet kree bez oiglednog upliva sile na
gona. Isto tako postaje veoma sloeno raspoznati i analizirati razloge koji se, s
obzirom na to da funkcioniu odvojeno od volje svakog pojedinog lana zajed
nice, na kraju podudaraju kako bi pokrenuli itave mase. Ljudi, dakle, nuno
vjeruju da je ovaj pokret nehotian i da su drutva nesvjesno podreena nekoj
vioj sili koja upravlja njima. Ali ak i kad bi opta injenica koja upravlja li
nim htjenjem svih pojedinaca trebalo da bude otkrivena, princip ljudske slo
bodne volje i dalje ostaje nesiguran. Dovoljno irok uzrok koji moe uticati na
milione ljudi istovremeno, i dovoljno jak da ih sve upravi u istom smjeru, mo
e izgledati neodoljivo privlaan; vidjevi da mu ovjeanstvo doista povlau
je, u m je zato najblii zakljuku da mu ovjeanstvo ne moe odoljeti [92],
Istorijska misao njegovog doba, kako je Tokvil (pogreno) vjerovao,
uspjela je da stvori istoriju koja je poricala ideju prema kojoj skupina ljudi
uopte ima mo da promijeni sudbinu jednog naroda" i da sm narod posje
duje mo za izmjenu svog sopstvenog stanja" (ibid.). Istoriari sa svih stra
na vjerovali su da istorijom rukovodi ili nesavitljiva sudbina" ili neka sli
jepa nunost" (93). Tokvil se pribojavao da bi ova doktrina, ukoliko sa isto-
riara pree na itaoce, mogla ogubati masu zajednice" i ak paralisati ak
tivnost modernog drutva" (ibid.).
Tokvilova svrha je zatim bila da potvrdi dejstvo optih uzrok" u isto
riji, ali tako da se ogranii njihova efikasnost u odnosu na specifine vrste
drutava, s jedne strane i, shodno tome, u odnosu na specifino vrijeme i
mjesto, s druge. U demokratskom drutvu, kao to je ono to je uzelo maha u
Americi u njegovo doba, traganje za optim uzrocima bilo je opravdano jer
je smo drutvo bilo proizvod optih uzroka. U Evropi, za razliku od Ameri
ke, traganje za takvim uzrocima bilo je - ili je u najmanju ruku tako izgleda
lo 1830-ih godina - mjeavina demokratskih i aristokratskih elemenata.
TOKVIL 203

Za Tokvila je to znailo da je mogue analizirati ove procese u okviru dva


skupa zakona, opteg i specifinog, ili moda prije u okviru dvije vrste uzro
nih inilaca, optekultumih na jednoj strani, i individualno ljudskih, na drugoj.
Osjeanje sukoba izmeu ova dva uzrona agensa, s tim to su oba bila sma
trana podjednako legitimnim u moralnom pogledu u istorijskom procesu, pru
ilo je Tokvilovim ranim refleksijama o istoriji aspekt tragike vizije.
Tokvil je smatrao da je istoriarev zadatak sutinski slian onome koji
je Eshil video kao zadatak tragikog pjesnika: terapeutski. Djevianska isto-
rijska svijest pomogla bi da se istjeraju ostaci straha od starih bogova i da se
ljudi pripreme da preuzmu odgovornost za sopstvenu sudbinu, utemeljujui
institucije i zakone prikladne za kultivisanje sopstvenih plemenitih sposob
nosti. Kultivisanje ovakve istorijske svijesti, meutim, iziskuje specifino
spasavanje aristokratskog pogleda na svijet, ali ne u vidu osnove za drutve
nu organizaciju, nego kao moguu perspektivu realnosti i kao protivotrov
potreban za moralne nedostatke demokratske44 ideje istorije.
Aristokratska ideja istorije, prema kojoj ovjek, ako ve eli da bude
gospodar ovog tla i upravlja srodnim biima, prije svega mora u sebi da raz
vije svijest o potrebi da postane gospodar samog sebe44 - morala se suprot
staviti demokratskoj ideji prema kojoj je ovjek u potpunosti nemoan nad
sobom i okolinom koja ga okruuje44. Da li je bilo mogue, pitao se Tokvil,
kombinovati aristokratsku istoriografiju, koja je savjetovala ljude samo ka
ko da upravljaju44, i demokratsku, koja je propagirala princip da samo vrije
di biti posluan?44 Na kraju je zakljuio da je mogue ne samo spojiti ove
dvije koncepcije istorije u novu vrstu istoriografije, ve i ii i van njih i
uokviriti istoriju tako da se ona moe sjediniti sa poezijom, to vai i za sje
dinjenje realnog sa idealnim i istinitog sa lijepim i dobrim. Jedino bi tada,
kako on kae, misao mogla da probudi ula u ovjeku44 umjesto da upot
puni njihovu iznurenost44 (ibid.). Tokvil je stoga ponudio Demokratiju u
Americi kao knjigu u kojoj se pokazuje da njen autor ne slijedi nikakva po
sebna stanovita i... da nema ambiciju da slui ili da napada bilo koju stran
ku44. On nije namjeravao da na stvari gleda drugaije od ostalih, ve da sa
gleda dalje od njih44. Tvrdio je d a je istoriji dodao novu dimenziju, jer dok su
drugi istoriari bili zauzeti samo sutranjim danom44, on je svoje misli okre
nuo cjelokupnoj budunosti44 (I, 17). U stvari, pokuao je da budunost tre
tira kao istoriju.

Liberalna maska
Treba naglasiti d a je Tokvilova ocjena interesovanja za savremene isto-
riare zauzete samo sutranjim danom44 nasuprot njegovom linom intere-
sovanju za cjelokupnu budunost44 u naelu bila pogrena, ili da, u najma
nju ruku, predstavlja preuveliavanje. U stvari, vei broj znaajnih istorio-
grafija njegovog doba, osim specijalizovanih radova u kojima je iskljuivo
izuavana antika, bio je posveen objanjavanju sadanjosti i pripremi savre-
menog drutva za realistiki44 korak naprijed u budunost. No, razlikovanje
204
METAISTORIJA

,St0n0ugrf ' J e 0 nepodesnoj budunosti i istoriografije koja se obraa


iib e ra ln 7 id e o fn m irS tr 6 d, Sn V kjoj Se moe knstruisati
lil i f g J, U jenoj Postrevolucionarnoj fazi. Ona istoriaru dozvo-
java da potencijale te budunosti razmatra nauno i objektivno to je nak
8 U utllltanstikim i pragmatikim razmatranjima njegovih dru-
kod T o k X - T savremenika. Mil (Mili) je prepoznao ovu pristrasnost
kv la kao 1 sutinski antilibertanjanske implikacije u njoj - u svojoi
recenziji djela Demokratija u Americi, 1836. godine J J
, , .Tokvil Je Pnznao da uopte ne sumnja u to da je budunost drueaiia
o i o ega spoznatog u prolosti ili sadanjosti, iole mogua. Na taj nain
ri koiif " zervativaca u kJe su Pnekad ubrajali komentato-
koji su samo nazirali njegovu elju da spase ono to je bilo vrijedno hvale
u starom Meutim, ideje da e budunost biti istorijska budunost i
neka vrstakofitmuneia sa sadanjou i prolou, a ipak toliko razliita od
t i ! r , ' n S a S U Predrasude kJe su ga konkretno priklanjale liberalnoj
tradiciji. On je u toj tradiciji uestvovao tako to je odbijao da predvidi pre
cizne forme koje ce budunost zadobiti, na ta g a je gonila njegova tendenci-
0 1'0810^ ? rCe opisivanJe svih moguih budunosti sa
kojima je bila suoena sadasnjost, a zatim da se vrati sadanjosti kako bi
! 3 ? JUdsk0g lzbora sPecif lne budunosti koja e zapravo i
izbora S ? Stl, 1St0riJskom milJ'u kak0 bi ljude uiveo u situaciju
ora, kako bi im podario mogunost izbora i obavijestio ih o tekoama
koje ce ushjediti nakon svakog izbora koji uine. Ovo neprestano kretanje
d slavljenja ovjekovih sposobnosti da sm satka svoju budunost, do pod
sjeanja na to da svaka akcija podrazumijeva izvjesne opasnosti i patnje - i
P -i0^ 0, vracanJa na slavljenje borbe i rabote, istovremeno je uinilo To
kvila i liberalom i tragikim ,,realistom.

Istoriografija socijalne meditacije


Je kao,svoJ zadatak vidio ne samo posredovanje izmeu altema-
vmh koncepcija drutva i izmeu prolosti i sadanjosti, ve i izmeu sada
njosti i budunosti. Izmeu polova aristokratije i demokratije nudile su se
rojne mogunosti za razmatranje, prostirui se od tiranije elite do tiranije
mase. Istoricarev zadatak bio je da pokae kako se ove mogunosti mogu is-
kristahsati u posebne alternative za budunost i kako ih mogu nadahnuti
07h i S t a 8, pnrode lstonj skg postojanja i odgovarajua mjeavina
sumniao i! toH " S& alteraativa - Tokvil ni za i a k nije
sumnjao u to da je demokratija u jednom ili drugom obliku neizbjena za
vropu ali pitanje kako e ljudi izgraditi svoju egzistenciju u toj demokrat-
s oj uducnosti ostalo je otvoreno. Ilije on bar tako vjerovao 1835. godine
ada je recenzentu svoje knjige Demokratija u Americi pisao da se jako tru
d i d a svoje itaoe pridobije za jednu budunost koja nesumnjivo dolaS-
n a d a ^ d ^ r 1 ^ lla bar djelimin0 Pzltlvna dt bi se moglo
ie dom inantna T m?;rsiratl prema ispunjenju svoje sopstvene sudbine. To
J nantna ideja u knjizi - ideja koja privija k sebi sve ostale {Sjeanja,
TOKVIL 205

I, 398). Ova ,,sudbina, kako se nadao, ne bi bila ni aristokratska ni demo


kratska, ve njihova kombinacija koja bi ouvala onu nezavisnost duha sta
rog reda i ono potovanje prava koje donosi novo vrijeme.
Tokvilovo nadahnue u to doba bilo je dijalektiko; on je traio nain
da opravda vjerovanje u mogunost uklapanja antitetikih elemenata u isto
riji. Meutim, metod analize kojim se sluio eliminisao je svaku mogunost
ovakve sinteze. U tom smislu predlagao je tipoloki metod analize, ali je
ipak osmislio reduktivnu, dualistiku tipologiju. Shodno tome, to je njego
va analiza bila savrenije izvedena, to je sve dalja bila mogunost bilo kakve
sinteze sukobljenih elemenata. Poto je istoriju shvatao u metonimijskom
smislu, njegova misao nuno je bila odvuena percepciji nemogunosti sje
dinjenja glavnih komponenata prepoznatljivih u analizi jednog pojmljivog
sistema misli ili prakse.
Sagledana na najpovrniji nain, Tokvilova Demokratija u Americi ne
odreuje se kao istorijska naracija. Hronoloki okvir naprosto se pretposta
vlja; podroban uvid u naraciju ne iziskuje razumijevanje kategorij analize
korienih u tumaenju pojav demokratskog drutva. Evolucija demokratije
u Americi prosto je uzeta kao data injenica; ideja evolucije nije, stoga, or
ganizacioni princip samog izlaganja materije. Sve to se dogodilo u Americi,
od vremena prvobitnih naseobina evropskih kolonizatora, sve do deksonov-
ske ere, jednostavno predstavlja proienje ili artikulaciju nepromjenljivih
elemenata u sistemu, tako da se ono to na kraju procesa proizlazi kao proiz
vod Tokvilovog doba jedva moe shvatiti kao homogeni sistem u kojem su
svi retstriktivni elementi u njemu izbrisani.
Tokvil u uvodu Demokratije u Americi kae da je taj rad napisao pod
uticajem neke vrste religioznog zanosa koji ga je obuzeo razmiljajui o
velikoj demokratskoj revoluciji" koja je vjekovima napredovala uprkos
svim preprekama i koja i dalje napreduje kroz ruevine koje je sama prou
zrokovala" (I, 3, 7). Sirenje demokratije sadri pojavu sudbinske injeni
ce... ona je univerzalna, trajna, i konstantno izbjegava svako ljudsko uplita-
nje i sva zbivanja; s druge strane, svi ljudi mogu doprinijeti njenom napret
ku" (6). Upravo je u prirodi tragike sudbine evropsko drutvo osjetilo prve
udare ove demokratske revolucije, ali bez one pratee promjene u zakoni
ma, idejama, obiajima i moralu koja je bila neophodna da takvu revoluciju
uini korisnom" (8). Evropa je raistila put ka novom drutvu, ali sada okli
jeva da zakorai u njega: unitili smo aristokratiju i preuzeli obavezu da sa
mozadovoljno sagledamo njene ruine i da ih prihvatimo" (11).
Prirodno je bilo za ljude da se uzdre od idealizovanih sjeanja na pro
lost nakon to se prvo revolucionarno oduevljenje ohladilo: smjeteni u
sredite jakog izvora, mi prkosno posmatramo ruevine koje se jo uvijek
mogu nazrijeti na obali koju smo upravo napustili, dok nas za to vrijeme
struja nosi jo dalje i odvlai natrag - ka ambisu" (7). Meutim, nije bilo
mogue vratiti se: Ubijeen sam da svako ko pokua, u eri u koju upravo
ulazimo, da svoju slobodu utemelji na aristokratskoj privilegiji - nee u to
me uspjeti, a to vrijedi i za onoga ko pokua da izvue i zadri vlast u okviru
206 METAISTORUA

bilo koje klase (II, 340). Ovo je, sljedstveno tome, zahtijevalo i uvid u to da
je problem u sueljavanju sa novom erom, ne da bi se rekonstruisalo aristo-
kratsko drutvo, nego u tome kako da uinimo da sloboda proistekne iz tog
demokratskog stanja u drutvu u koje nas je Bog smjestio" {ibid.).
Tokvil se, meutim, nije zalagao za ono to je izgledalo neizbjeno.
Vjerovao je da je princip jednakosti" bio bremenit opasnostima za nezavi
snost ovjeanstva"; uistinu, ove opasnosti bile su nita manje grandiozne
od onih i najmanje oekivanih koje je budunost drala u rezervi" (348). Ali
ove opasnosti, nadao se on, nisu bile nesavladive. Ljudi u demokratskim
drutvima bili bi eljni normiranj" i umorni od nepromjenljivosti ak i
onog stanja koje oni zahtijevaju". Prevashodno bi bili eljni moi, skloni mr
nji prema onima koji su je imali, i veoma spremni da im izmaknu iz ruku
{ibid.). Pa opet, on je vjerovao da u svemu tome nije postojalo nita sutinski
uasavajue. tendencije", smatrao je, uvijek e se ispoljavati;... one
nastaju u temelju drutva koje nee pretrpjeti nikakvu promjenu-, dugo vre
mena one nee dozvoliti bilo kakvom despotizmu da naudi postojeoj vlasti,
i iskovae novo oruje za svaku narednu generaciju koja e biti na strani
borbe za slobodu ovjeanstva" {ibid.). Bilo je, prema tome, znaajno zami
sliti podesnu istorijsku perspektivu o tome ta se deava u sadanjosti i
...ne osuivati pri tom stanje drutva koje je sada poinjalo da ivi shvativi
stanje drutva koje vie nije postojalo; kako su ova stanja drutva bitno druga
ija u svojoj strukturi, ona se ne mogu podvrgnuti pravinom ili potenom po-
reenju. Jedva da bi bilo razumno od naih savremenika zahtijevati neke po
sebne vrline to su potekle u drutvenim uslovima njihovih predaka, s obzirom
na to da je taj drutveni uslov sm po sebi pao i u ruevinu odvukao i dobro i
zlo prolosti [351].

Bilo je nemogue unaprijed utvrditi da li bi stanje svijeta u nastajanju


bilo bolje ili gore od prethodnog; vrline i poroci podjednako su prisutni u
oba. Ljudi novog doba i ljudi starog bili su kao dva razliita reda ljudskih
bia, od kojih je svaki imao svoje vrijednosti i svoje nedostatke, svoje pred
nosti i svoja zla" {ibid.). U vremenu u kome ive, kako Tokvil primjeuje,
pojedini ljudi nisu uopte bili u stanju da shvate princip jednakosti osim
onih anarhistikih tendencija na koje je taj princip podsjeao". Oni su se ,je-
ili od sopstvenog sredstva slobode, strahovali su od samih sebe". Ostali su
drugaije sagledali perspektivu: osim one staze koja poinje principom jed
nakosti a zavrava se u anarhiji, oni su najzad otkrili put za koji se inilo da
ljude vodi do neizbjenog ropstva. Oni pri tom unaprijed pripremaju svoje
due u susret ovom stanju koje dolazi; i vapei da ostanu slobodni, oni svu
svoju poslunost u srcima ve uveliko posveuju gospodaru koji e uskoro
doi. Oni prvi naputaju slobodu jer misle d a je opasna; ovi drugi, jer misle
da je ona nemogua" (348). Tokvil je tragao za osnovom negiranja obje al
ternative. Tana i dovoljno iroka vizija istorije mogla je pokazati zabludu
naivne predstave o principu jednakosti kao i olakog straha od njega. Tokvil
je okonao Demokratiju u Americi izriitom porukom javnosti da se nada
TOKVIL 207

budunosti uz onu korisnu predostronost koja ljude nagoni da neprestano


prieljkuju i strijeme slobodi, a ne uz onaj prigueni i uzaludni strah koji
obeshrabruje i mlitavi srce (ibid.).

Sintaksa znaajnih istorijskih procesa


Tokvil nije, kako kae, uao u izuavanje demokratije u Americi samo
da zadovolji svoju radoznalost", ve, prije svega, kako bi osmislio sliku sa
me demokratije, sa njenim tendencijama, karakterom i predrasudama, i kako
bi u stvari nauio ega se imamo plaiti ili emu nadati tokom njenog napre
dovanja" (I, 14, 17). Drugi motiv mu je bio da obezbijedi osnovu nove nau
ku o politici" koja e biti potrebna novome svijetu" (7). Njegova prava te
ma bio je ideal slobode koji je vodio evropski kulturni ivot od samog poet
ka i kome su i aristokratija i demokratija, svaka na svoj nain, davale svoj
doprinos.
Pa ipak, Tokvilova koncepcija demokratije u Americi bila je neka vrsta
uasavanja". Za njega je amerika demokratija predstavljala razdor i izmu
u tkanju zapadne civilizacije, jednostrani i ekstremni razvitak tendencije ko
ja je postojala u Evropi jo od raspada feudalne zajednice u esnaestom vije
ku. Amerika je nudila primjer istog tipa demokratije; tamo su prvi put,...
teorije do tada neznane, ili smatrane nepraktinim, nainile spektakl za koji
svijet nije bio pripremljen u svojim prolim istorijama" (26). Ogromna pri
rodna dobra Amerike i nepostojanje bilo kakvog unaprijed utemeljenog dru
tvenog poretka omoguila su, za razliku od tradicije misli i akcije koja je u
Evropi bila u odstupanju, rast i cvjetanje svih potencijala kreativnosti i de
struktivnosti u idealu slobode. Tako je Amerika postala neka vrsta staklene
bate za puni razvoj drutvenog sistema koji je tada u Evropi tek poeo da
zadobija svoje obrise, premda je bio ,jo uvijek u oblandi ostataka svijeta
koji se raspadao zbog svoje sopstvene trulei" (II, 349). No, upravo je posto
janje ovih istorijskih ostataka starog drutva otvorilo mogunost da se u
Evropi stvori jedan drutveni sistem koji je bolji od onoga koji je uzeo maha
u Americi.
U vrijeme objavljivanja drugog toma Demokratije u Americi, ameriko
drutvo poelo je, po Tokvilu, da manifestuje izvjesne fatalne manjkavosti.
Najoiglednija od njih bila je tendencija da se ono mijenja bez ikakvog raz
voja. Tokvil je naao deprimirajuu stzu u amerikom drutvenom i kultur
nom ivotu, otpor prema inovaciji, nemogunost da se promjena preobrati u
napredak. Na taj nain, kako on kae, ameriki narod je sebe predstavljao
modemom posmatrau kao sutinski isto stanje u kome je i doao iz Evrope
dva vijeka ranije (7). Takoe g a je alostio endemini materijalizam u ame
rikom ivotu, a na nekim mjestima u tekstu on je izrazio bojazan da e plu-
tokratija koja uzima maha u Americi naposljetku, dok bude podrivala ideal
jednakosti, propasti u naporu da nadomjesti zdravu nezavisnu misao i akciju
koje su karakterisale aristokratiju u Evropi u njenoj ranoj, kreativnoj fazi.
Da su Evropi potencijalno prijetile sline opasnosti vidi se iz Tokvilo-
vog zakljuka da ne postoji nita ameriko" u amerikoj demokratiji. Svaki
208 METAISTORIJA

aspekt amerikog ivota imao je svoje korijene, tvrdio je on, u Evropi. Zato
je napisao, ako paljivo ispitamo drutveno i politiko stanje u Americi na
kon izuavanja njene istorije, nesumnjivo emo uvidjeti da nema tog milje
nja i obiaja, a kamoli zakona, pa ak ni zapisanog dogaaja, koji [evropsko]
porijeklo tog naroda ne moe objasniti" (I, 39). Takoe je velikim dijelom
statini kvalitet amerikog ivota pripisao potrebi za demokratskom revolu-
c|j m na kojoj bi se utemeljeni drutveni sistem mogao podvrgnuti perio
dinoj kritici i procjeni, i iji bi se impulsi progresivnog preobraaja mogli
kultivisati (7).
Ba je ova potreba za revolucionarnom tradicijom generalno najvie
razlikovala ameriki od evropskog drutvenog ivota. Kako je u Americi de
mokratski ideal tek bio utemeljen, u Evropi je taj ideal morao da utemelji se
be nasuprot aristokratskom protivljenju i centralizovanoj dravi, koja je bila
neprijatelj i aristokratiji i demokratiji. Ovo protivljenje prisililo je neke ari
stokratske segmente kulture da prigrle demokratski ideal, to je dovelo do
stapanja principa jednakosti sa revolucionarnim impulsom, stvorivi na taj
nain onu tradiciju demokratske revolucije zbog koje je Evropa bila obdare
na potencijalom za progresivnim preobraajem koji je amerikoj demokratiji
nedostajao. Prema tome, budui da su se, uopte uzev, samo dva inioca mo
rala uzeti u razmatranje radi razumijevanja amerike istorije (vodei dru
tveni ideal i prirodno okruenje u kome se ona razvija), u razumijevanju
evropske istorije morala su se izuiti etiri inioca. To su bili aristokratski
drutveni ideal, demokratski drutveni ideal, centralizovana drava i tradici
ja revolucije. I ako je drama Amerike pokazala, u krajnjoj analizi, da pred
stavlja rvanje ljudi sa prirodom samo zbog utemeljenja principa jednakosti -
dakle, da je stoga patetina - evropska drama je sutinski bila drutveno-
-politika, uz sukobljavanje ideja o drutvu i uz djelovanje dravne moi ko
ja se suprotstavljala tim idejama koristei ih u svom interesu, kao i uz revo
lucionarnu tradiciju koja je, zauzvrat, bila oprena principu dravne moi i
periodino ga podreivala idealu slobode. Drugim rijeima, evropska drama,
nasuprot amerikoj, posjedovala je sve sastojke prave tragedije.

Semantika amerike istorije


Ova tema obraena je u prvim poglavljima drugog toma Demokratije u
Americi. Tu je Tokvil opisao glavne principe demokratske misli u Americi i
Evropi, sve do reformatora religije u esnaestom vijeku. No, on je ukazao
da, bez obzira na to to se duh nezavisnog ocjenjivanja i kritike nastavio da
razvija u Evropi - od Lutera preko Dekarta, do Voltera - on se u Americi
degenerisao u prihvatanju javnog miljenja. Tako, dok je u Evropi postojala
demokratska filozofska tradicija koja je njegovala i potpomagala revolucio
narnu tradiciju u kulturi, politici i religiji, u Americi jedva d a je postojala fi
lozofska tradicija i, uopte, interesovanje za filozofiju. Ameriko drutvo, iz
niklo u religioznim uvjerenjima, prihvatilo je ta uvjerenja bez prethodnog
preispitivanja" poto je imalo obavezu da ih prigrli kao neku vrstu moralne
istine meu mnogim istinama ija je osnova na ovaj ili onaj nain bila u reli-
TOKVIL 209

giji ili povezana sa njom (II, 7). U Evropi je, za razliku od Amerike, razvoj
i filozofije i revolucije bio nadahnut otporom principu jednakosti i aristo
kratskim klasama u centralizovanoj dravi. Shodno tome, tamo su obje - i
tradicija spekulativne samokritike i tradicija kritike - bile odravane u ivo
tu posredstvom revolucionarne akcije. One su nudile mogunost stvaranja
novog drutva koje je, iako u principu egalitaristiko, jo uvijek propagiralo
individualnost u miljenju i akciji, to je, pak, nedostajalo Americi.
Na kraju je, dakle, Amerika predstavljala vrstu grotesknog razvoja sa
mo jedne polovine evropske tradicije slobode. Evropska civilizacija je nasta
la iz sukoba dva drutvena ideala (aristokratskog i demokratskog) i dvije po
litike tendencije (dravne centralizacije i revolucije). U poreenju sa tim,
amerikoj civilizaciji je nedostajao aristokratski drutveni ideal koji bi joj
sluio kao potivtea dravnoj centralizaciji. Glavna opasnost za budunost
slobode u Americi leala j e u mogunosti sjedinjenja principa dravne cen
tralizacije sa demokratskim drutvenim idealom koji bi mogao dovesti do ti
ranije veine (13). U Evropi su tradicija aristokratske nezavisnosti i tradicija
revolucije nudile provjeru razvoja demokratskog ideala koji moe biti ili te
tan ili koristan, u zavisnosti od toga kako su te tradicije primjenjene. Tokvil
s tim u vezi ukazuje svojim savremenicima u Evropi da nacije nae ere ne
mogu sprijeiti ljude da postanu jednaki", no oni i dalje zavise od samih se
be s obzirom na to da li e ih princip jednakosti odvesti do robovanja ili do
slobode, do saznanja ili do varvarstva, do prosperiteta ili jada (352).
U Tokvilovim refleksijama o Americi postoji veoma malo toga to se
moe uzeti kao neosnovana hvala i mnogo toga to se moe uzeti kao kriti
ka. Njegov stav prema Americi bio je ironijski do ekstrema. On se drao iz
nad nje i sudio je o njoj u svim njenim aspektima, sagledavajui je kao kom
pleks stanj i proces koji su nudili veoma malo nade da Amerika moe pro
izvesti ita vrijedno za ovjeanstvo u optem pogledu. Tokvil je emploto-
vao ameriku istoriju ne kao romantiki uspon a ni kao tragiki uspon i pad
u kome protagonista obogauje svijest kroz patnju koju trpi. Demokratija u
svojoj amerikoj form i - drugim rijeima, bez ikakve povezanosti sa svojim
sutinskim impulsima u odnosu na tiraniju - mogla se razviti, kad je rije o
patetikom diskursu, samo dugim putovanjem kroz vrijeme.
No, istini za volju, Tokvil nas podsjea da nacije nikada ne vodi neka
nesavladiva i neinteligentna sila koja se uzdie iz prethodnih zbivanja, iz nji
hovog nadmetanja, ili iz tla i atmosfere njihovih zemalja". Tokvil je naroito
kritikovao vjerovanje u takve deterministike principe, nazivajui ih lanim i
kukavnim"; oni samo mogu stvoriti jalove ljude i malodune nacije". Kako
Provienje nije stvorilo ovjeanstvo kao potpuno nezavisno i savreno slo
bodno, mogue je zamisliti neku slobodnu oblast u kojoj svaki ovjek moe
biti sm svoj gospodar. Istoriarev zadatak je zato da pokae da, iako je oko
svakog ovjeka ocrtan sudbinski krug koji on ne smije prekoraiti, u irokim
granicama tog kruga on je punopravan, moan i slobodan". I ,,i kao to je sa
ljudima, tako je i sa zajednicama". (Ibid. ) Meutim, Tokvil je u svojoj knjizi
pruio veoma malo razlog za bilo iju nadu u budunost Amerike ili demo-
210 METAISTORIJA

kratije, to se vjerovatno moe pripisati nedostatku interesovanja za njegov


rad u njegovoj zemlji u drugoj polovini devetnaestog vijeka. M ilje prepoznao
ovaj neizgovoreni animozitet prema demokratiji u Tokvilovoj misli, pa iako
g a je hvalio zbog dubokoumnosti njegovih istorijskih uvida i sociolokih raz
matranja, negirao je vrijednost implikacija tog francuskog aristokrate kad je ri
je o budunosti demokratije, kako u Americi tako i u Evropi.

Drama evropske istorije


Uz sve potovanje za dramu evropske civilizacije, Tokvil je vjerovao
d a je ivio u posljednjoj sceni prvog, aristokratskog, ina, i da je u Americi
vidio jedini zamislivi ishod poetka drugog, demokratskog, ina. Svrha mu
je bila da pokae kako taj in moe da se odigra u Evropi sa kominim
umjesto sa tragikim razrijeenjem. Njegovo prouavanje demokratije u
Americi trebalo je da bude ne samo hipotetika deskripcija evropskog doba
koje nastaje, ve i doprinos Evropi u njenom izbjegavanju d a je ponese mo-
nolitska demokratska sudbina.
Zapadna civilizacija njegovog doba, kako ju je on vidio, nalazila se u
raslojenom, izmatikom stanju: na jednoj strani Atlantika nalazio se ame
riki uas; na drugoj, Evropa pokidana sukobljenim idealima i nemoguno
u da meu njima izabere pravi, i nesigurna u svoje moi, a nesvjesna sop-
stvenih izvora za obnavljanje, i kolebljiva, nepouzdana i nesigurna. Zaklju
ivi svoju dijagnozu amerikog drutva i svoju prognozu njegovog nepo
srednog upadanja u tiraniju mase, Tokvil se okrenuo analizi evropskog dru
tva, ne bi li procijenio ta je opstalo a ta nije od njenih vjekovnih tradicija,
istovremeno odredivi njene perspektive za budunost. Njegov Stari reim i
Revolucija, prvi od mnogih planiranih tomova prouavanja uticaja Revoluci
je na evropsko drutvo, bio je namijenjen opravdavanju aristokratskih kul
turnih ideala. Strategija knjige bila je ista kao i u Demokratiji u Americi, ali
je zato taktika donekle bila drugaija. Izuavanje amerike demokratije bilo
je ubaeno u statiki svijet orleanske Francuske kao protivotrov za strah od
demokratije, na jednoj strani, i za nepromiljenu privrenost demokratiji, na
drugoj. Ono je trebalo da umiri strahove reakcionara tako to e im pokazati
stupanj do kojeg je demokratija bila endemina u evropskoj istoriji, i isto
vremeno da zauzda oduevljenje radikala tako to e im otkriti manjkavosti
u istoj demokratiji razvijenoj u Novom svijetu. To djelo imalo je slinu
dvostruku svrhu. S jedne strane, uskladilo je dio oduevljenja demokrata po
kazavi im kako je njihova dragocjena revolucionarna tradicija sama po sebi
kreacija aristokratskog drutva, i kako je (ironijski) Revolucija bila proizvod
upravo onog drutvenog sistema kojeg je pokuala da zbaci. S druge strane,
meutim, naglaavalo je (ironijske) elemente kontinuiteta starog i novog re
ima, pogotovo u irenju centralizovane drave, koja je prijetila principu
slobode zbog kojeg su se revolucionari i borili. Predubjeenje da se asov-
nik istorije vie ne moe vratiti protie itavim ovim djelom, a udnja da se
asovnik ipak vrati unazad suspregnuta je kad god bi sevnula u Tokvilovom
TOKVIL 211

umu. No, cijena koju ljudi moraju platiti za jednakost sagledana je hladno, a
gubici za ljudsku kulturu koja dobij a na drutvenom napretku kroz potrebu
za jednakou bili su pripisani svijesti.

L iberalno stanovite, konzervativna intonacija


U uvodu za Stari reim Tokvil je napisao da je njegova knjiga namije
njena da raisti po kakvim pitanjima [sadanji drutveni sistem] podsjea
na sistem koji mu je prethodio, i po kakvim se od njega razlikuje, kao i da
odredi ta je izgubljeno a ta dobijeno tim kompleksnim prevratom" (xi). U
tom smislu on pie:
Gdje god sam kod naih predaka nabasao na one vrline neizmjerno bitne
za naciju, a danas bezmalo iskorijenjene - duh zdrave nezavisnosti, prodornih
ambicija, vjere u sebe i u cilj - ja bih ih podvukao. Slino tome, kad god bih
naiao na tragove bilo kojeg od onih porok koji su poslije unitenja starog po
retka jo uvijek uticali na politiko tijelo, njih bih istakao; jer ba u svjetlu zala
kojima su se oni nekada pomagali da se uzdignu moemo procijeniti tetu koju
jo uvijek mogu nainiti [xii].
Ovdje jo jednom izuavanje starog reima nije namjenjeno poglavito
kao kolski primjer istorijske rekonstrukcije kao cilj sam po sebi; svrha je
bila pomoi Tokvilovom dobu da se oslobodi sterilnog gnjeva zbog onoga
to se uveliko dogaalo u prolosti, kao i od podjednako sterilnog i nekriti
kog zadovoljstva sopstvenim dostignuima u sadanjosti. Takvo stanovite
oigledno je bilo liberalno, ali je intonacija bila konzervativna. Tonalitet,
iako navodno objektivan, bio je usklaen kroz tragiko prihvatanje neizbje
nog uz ironijske napomjene sljedbenicima starog poretka da paze na sop-
stvene najbolje interese i postupaju u skladu sa tim.
Revoluciju Tokvil nije predstavio kao rezultat nekog neizbjenog me-
taistorijskog procesa niti kao jedinu mogunost koja odreuje budunost.
Naprotiv, revolucija je, insistirao je on, produkt ljudskog izbora uprkos al
ternativama koje nude prirodni i specifini drutveni uslovi. Revolucija je,
kao i stari reim, bila istorijski dogaaj koji se odnosio na specifinu pro
lost sa njenom karakteristinom fizionomijom i ivotnim stilom, sa poro
cima koji su za aljenje i vrlinama koje valja kultivisati. Kao i stari reim, i
Revoluciju su opravdavali njeni razlozi, razlozi da se okona i dobije oblik
koji bi bio prihvaen u umu ivih ljudi. Meutim, Tokvil je nastojao da po
kae kako se dogodio prijelaz iz starog reima u novi, ali ne dijalektiki,
ve ponajprije kataklizmiki, u procesu u kome se ljudska svijest pomirila
sa stanjem drutvene egzistencije, i uprkos posebnim namjerama aktera u
toj drami tranzicije.
Stari reim je, prema tome, bio esej o ouvanju. Tokvilova svrha nije
bila da Evropu okrene starijim vremenima ni da je zaustavi u sadanjosti,
ve da demokratsku budunost uini slobodnijom i humanijom. Ali ova hu
manija budunost bila je osmiljena u iskljuivo aristokratskim terminima.
U znaajnom komentaru o Berku, Tokvil je posebno naglasio taj svoj cilj:
212 METAISTORIJA

elite da iskorenite zloupotrebe vae vlasti rekao je [Berk] Francuzi


ma, zbog ega onda izmiljati novotarije? Zbog ega se onda ne vratiti staroj
tradiciji?44... Berk nije vidio d a je ono to se odvijalo pred njegovim oima bi
la revolucija iji je cilj upravo da svrgne ono praiskonsko evropsko obiajno
pravo41 i da tu nije moglo biti ni rijei o navijanju asovnika unazad [21].
Revolucija je cjelokupan drutveni sistem44 podvrgla sumnji; bio je to
pokuaj francuskog naroda da raskrsti sa prolou i da, po svemu sudei,
napravi rez u svom ivotu i stvori nepremostivi bezdan izmeu svega to je
bio do tada i onoga to se eljelo za budunost44 (vii). Bitno je, meutim, da
taj pokuaj nije uspeo, a dalje izuavanje e pokazati da je, iako radikalna,
Revolucija donijela mnogo manje izmjena nego to se najee misli44 (20).
U isto vrijeme, neuspjeh pokuaja da se u potpunosti raskrsti sa prolou ne
moe se sagledati kao argument pritiv Revolucije. Jer, kako kae Tokvil, ak
i da do Revolucije nikada nije ni dolo,
...stara drutvena struktura svakako bi, prije ili kasnije, svugdje bila satrvena.
Jedina razlika bi bila u tome to bi se, umjesto da se raspukne sa takvom bru
talnom naprasnou, ona raspadala komadi po komadi. U jednom obruava-
juem trenutku, bez upozorenja, bez ikakvog prijelaza i bez premiljanja, Re
volucija je dovela do onoga to je u svakom sluaju, makar i postupno, trebalo
da se dogodi. [Ibid.]
Za Tokvila je Revolucija bila najrazumljivija kao manifestacija vie lo
gike u istoriji, ali naroito u francuskoj istoriji: Bio je to neizbjeni ishod
dugog perioda inkubacije, nagli i nasilni svretak jednog procesa u kome je
est generacija igralo sporadinu ulogu44. Tokvil je stoga predstavio Revolu
ciju kao sutinsku realnost44 u starom reimu, prisutnu na samom pragu44.
(Ibid.) Daleko od toga da su voe prieljkivale radikalni raskid sa prolou
- to su, inae, vjerovali njihovi neprijatelji - Revolucija je zapravo prirod
ni ishod postojanja ba tog drutvenog reda koji je pourila da rasturi44. Tako
zamiljena, Revolucija nije bila ni boanski ni dijaboliki opredijeljena, ve
je bila kvintesencijalni istorijski dogaaj; drugim rijeima, proizvod prolo
sti i sadanjosti kao takve, ali i neophodan eljeni element svake budunosti
za Evropu. Zato je, dok je veina njegovih savremenika, liberala i konzerva-
tivaca, poela da se saglaava oko pitanja uzroka namjeravanog oslobaa
nja44 masa, a pogotovo njihovog oslobaanja tokom Revolucije, Tokvil na
stavio da kultivie potovanje jednog realiste prema Revoluciji i masama,
prevashodno zato to su one odista postojale (pa se, prema tome, sa njima
trebalo suoiti) i, drugo, zbog onoga to su otkrivale o ljudima uopte i o
neophodnim vezama izmeu pojedinaca, klasa i drutvenih sistema.

Tragiki sukob sagledan iz ironijske p ersp ektive


Protagonista u djelu Stari reim bio je sm stari reim, uhvaen izmeu
balasta sopstvene prolosti i sopstvene svjesti o promjenama neophodnim za
njegov dalji opstanak. Moda je pretjerano rei da je Tokvil zapravo perso-
nifikovao stari reim i uinio od njega tragikog heroja svoje pripovijesti,
TOKVIL 213

premda u sutini postoji kralj-lirovski kvalitet u dilemi njegove storije. To


kvil je monarhiju i njene pratee institucije prikazao kao da su nabijene na
rogove dileme koju je stvorila logika dravne centralizacije, sjedne strane, i
logika ljudskih namjera, s druge. On je pokazao kako je stari reim probao
brojne reforme radi poboljanja uslova pod kojima su ljudi svih klasa morali
da ive, kao i da su te reforme uvijek bile krcate protivrjenim oprijedelje-
njima u odnosu na odreene dijelove drutvenog poretka. Pokazao je i kako
je, kad bi se preduzela neka reforma u interesu ove ili one klase ili grupacije,
ona samo ukazivala na potrebu za daljim reformama u korist drugih klasa ili
grupacija. Uoi Revolucije, Francuska je predstavljala mreu protivrjenosti
i paradoks koji su u ljudima budili zajedniko osjeanje animoziteta prema
drutvenom sistemu koji je samo pokuaj sveopte obnove mogao primiriti.
S jedne strane, u pitanju je bila nacija u kojoj je preovlaivala ljubav pre
ma bogatstvu i luksuzu, a s druge, vlada koja je, konstantno podstiui tu
strast, istovremeno nastojala da je osujeti; ta fatalna nedosljednost je i zapea
tila njenu sudbinu [179].
Mnogo vjekova, pisao je Tokvil, francuski narod je osjeao
...udnju, nekontrolisanu i duboku, da potpuno uniti sve one institucije koje
su nadivjele srednji vijek i, nainivi mjesta za to, izgradi novo drutvo u ko
me nee biti razlika meu ljudima i u kome e njihov status biti to je vie mo
gue jednak, dozvoljavajui pri tom postojanje uroenih razlika izmeu poje
dinaca. Druga vodea strast, daleko skorija, a ipak doboko ukorijenjena, bila je
udnja da ljudi ive ne samo u jednakosti, ve i kao slobodni pojedinci.
Potrebu ruenja starog reima ove dvije strasti osjeale su podjednako
iskreno i stoga su bile podjednako funkcionalne. Kad je revolucija poela, one
su se zbliile, stopile jedna s drugom i, uzajamno ojaane, od revolucionarnog
ara nacije nainile lomau [208].
Tako predstavljena, Revolucija je bila proizvod sukoba izmeu ljudske
svijesti i drutvenog sistema; u najoptijem smislu, bila je izraz opravdanog
pokuaja da nanovo dovede do sklada izmeu misli i osjeanja, sjedne stra
ne, i zakonskih i politikih institucija s druge. To nije bio proizvod ni isto
duhovnih ni isto materijalnih inilaca, a ni manifestacija neke autonomne
ili odreujue metaistorijske moi. Glavni uzrok Revolucije bila je injenica
da su Francuzi odjednom shvatili da njihovi ideali nisu vie podudarni sa
drutvenim sistemom koji ih je valjano sluio prethodna dva stoljea.
Velikim dijelom, ovo odvajanje svijesti od drutva bilo je rezultat, kako
pie Tokvil, kritikog stava intelektualaca prema starom reimu. Njihove
utopijske vizije imale su za posljedicu otuivanje masa od drutvenog poret
ka koji je namjeravao da im slui najbolje to moe. Prema tome:
...pored tradicionalnog i zbrkanog, da ne kaem haotinog, drutvenog sistema
tog doba, u umovima ljudi postepeno je narastala vizija jednog idealnog dru
tva u kome bi sve bilo jednostavno, skladno, pravino i racionalno u potpu
nom smislu tih termina. Upravo je ova vizija savrene drave rasplamsala ma
tu masa i, malo-pomalo, odradila ih od sadanjice. Okrenuvi lea stvarnom
214 METAISTORIJA

svijetu oko sebe, one su se unijele u snove o neem boljem i zavrile ivei,
duhovno, u idealnom svijetu koji su izmislili pisci [146].

Ideal utopije nije opravdan, kako misli Tokvil, ne zato to stari reim
nije bio haotian (on je to stvarno i bio), ve zato to je objektivno stanje
francuskog naroda bilo bolje u godinama prije Revolucije nego u decenija-
ma posle nje. Uporedna statistika", pie T o k v il,,jasno daje na znanje da ni
u jednoj deceniji neposredno posle Revolucije na nacionalni prosperitet nije
nainio tako strelovite korake naprijed kao u dvijema to su joj prethodile"
(174). Paradoks" je bio u tome to je ovo poveanje djelovalo negativno na
reim koji g a je odnjegovao. Tako je u jednom karakteristinom pasusu To
kvil primijetio:
Uvjerenje da su veliina i mo nacije jedino rezultat njene administrativ
ne mainerije jeste, u najmanju ruku, kratkovido; ma koliko da je savrena ta
mainerija, sila koja njom rukovodi je ono to se rauna. Samo treba pogledati
Englesku, sa njenim ustavnim sistemom koji je daleko sloeniji, neujednaeni-
ji i iregulamiji nego to je danas francuski. Pa ipak, postoji li bilo koja druga
evropska zemlja ije je nacionalno blago vee; gdje su lini prosperitet i sta
bilni drutveni sistem tako blisko povezani? To se nije dogodilo zbog pogod
nosti koje pruaju bilo kakvi specijalni zakoni, ve zbog duha koji pokree"en
glesko ustrojstvo kao cjelinu. injenica da izvjesni organi mogu biti nesavre
ni ne znai gotovo nita ako ivotna sila u tijelu posjeduje toliku jedrinu [175],
Tokvil je zatim ukazao na posljedicu stalno rastueg prosperiteta" po
stanovnitvo Francuske neposredno prije Revolucije. Ovaj sve vei prosperi
tet svuda je izazivao stanje nestabilnosti. Javnost je, sve nezadovoljnija, po
stajala odbojna prema svakoj staroj instituciji; postalo je doista oevidno da
nacija hrli u revoluciju". (Ibid)
Tokvil se potom okrenuo razmatranju drutvene situacije u odreenim
regijama, poredei Il-dFrans, gdje je stari poredak vrlo brzo iskorijenjen
zbog potreba za reformama, sa onim oblastima Francuske u kojima su meto
de prolosti vrsto odravane. Upravo u tim dijelovima Francuske je i dolo
do najveeg porasta narodnog nezadovoljstva" (176). On dalje kae:
To moe zvuati nelogino; meutim, istorija je puna takvih paradoksa.
Stvar je, naime, u tome to revolucije ne izbijaju samo kad stvari idu od loeg
ka najgorem. Naprotiv, ee se dogaa da se ljudi, koji moraju dugo da trpe
represivnu vladavinu bez protesta, shvativi da vlada poputa svoj stisak, bre-
-bolje pribjegnu oruju. Na taj nain je drutveni poredak zbaen u revoluciji
uvijek bolji od onoga koji ga nuno slijedi, pa nas iskustvo ui d a je najopasni
ji trenutak za lou vlast uglavnom onaj u kome ona eli da izmiri raune. Sa
mo besprijekorno politiko liderstvo moe omoguiti kralju da spase svoj tron
kada nakon dueg vremena represivne vladavine on poeli da izravna raune.
Veoma dug period ugnjetavanja koji potpuno onemoguuje unutranji mir, do
vodi do gotovo neizdrljivih nedaa, a to, sa svoje strane, odjednom otvara
mogunost da one budu uklonjene. Sama injenica da su neke zloupotrebe
najzad uklonjene privlai panju tamo gdje to nije sluaj, te one tada postaju
bolnije; ljudi moda manje pate, ali je zato njihova osjetljivost pojaana. Na
TOKVIL 215

vrhuncu svoje moi sm feudalizam nije izazivao toliko prezira kao to ga je


bilo uoi njegovog pada. Za vrijeme vladavine Luja XVI najtrivijalniji ubodi
bahate moi izazvali su vie prijekora nego cjelokupni despotizam Luja XIV.
Kratkorono utamnienje Bomarea (Beaumarchais) okiralo je Pariz vie ne
go organizovana pogubljenja (dragonnades) 1685. godine.
1780. godine vie se uopte nije moglo govoriti o tome kako se Francu
ska nalazi na silaznoj putanji; naprotiv, inilo se da pred njom nema bilo ka
kvih prepreka. No ba tada su poele da kolaju teorije o ovjekovom nesagle-
divom savrenstvu i neprestanom napretku. Dvadeset godina prije prosto nije
bilo nade za budunost, a 1789. godine nije se osjeala nikakva uznemirenost.
Zaslijepljen mogunou neodsanjane sree, a sada najzad na korak od nje, na
rod naprosto nije bio svjestan najznaajnijeg poboljanja koje se upravo zbilo,
elei samo da se zbivanja ubrzaju [177],
Ovim pasusima se predlae koncepcija zakona drutvene promjene na
lik onoj sa kojom smo se suoili u grkoj tragediji. Rije je o zakonima po
kojima se oni ije se ivotno stanje osjetno poboljalo odmah spremaju za
dolazak neke nesree u bliskoj budunosti: to je obino rezultat konfuzije u
njihovim ogranienim sposobnostima za razumijevanje svijeta ili za real-
no sagledavanje samih sebe. U isto vrijeme, Tokvil se koristio organicisti-
kom metaforom kako bi ocrtao moi starog reima i sile to su popustile u
vrijeme njihove primjene.
Izgleda da u svim ljudskim institucijama, kao uostalom i u ljudskom tijelu,
postoji skriveni izvor energije, sm ivotni princip, nezavisan od organa sa razli
itim funkcijama potrebnim za preivljavanje; im ovaj vitalni plamen pone sla
bije da gori, cjelokupan organizam vene i odumire, pa iako se ini da drugi orga
ni funkcioniu kao prije, oni sutinski ne slue nikakvoj korisnoj svrsi [79].
Kada je ovaj skriveni izvor energije presuio, stari reim je baen na
stazu koja vodi njegovom samounitenju; i to god on inio, samo bi doprini
jelo njegovoj propasti. Njegovi napori da pobolja svoju siituaciju stvorili su
ono drutveno stanje usitnjenosti koje je ljude prirodno navodilo na pobunu.
im je graansko odvojeno od aristokratskog, a seljatvo i od jednog i od
drugog, i im se slino razdvajanje zbilo u svakoj od ovih klasa, raslojivi ih u
manje grupe od kojih je svaka ponaosob bezmalo bila ograena od susjedne,
bilo je neizbjeno, iako je nacija djelovala kao homogena cjelina, da se njeni
dijelovi vie ne dre zajedno. Nije vie bilo niega to bi ometalo centralnu
vlast, ali, istovremeno, i niega to bi je podupiralo. Zato je ova grandiozna
graevina koju su podigli nai kraljevi bila osuena da propadne kao kula od
karata, im je sam drutveni poredak na kome je bila utemeljena poeo da se
remeti [136-37],
Poslije ovakvih uoptavanja Tokvil je nastavio da ironijski ukazuje na
neuspjeh upravo njegove generacije da bilo ta naui iz navedenih iskustava:
Ispalo je da ova nacija, iako je izgledalo kao d a je mudro uila iz greaka
i nedostataka svojih prolih vladara, ipak, i pored svog zbilja impresivnog ra-
tosiljanja njihove dominacije, nije sposobna da se lii lanih ideja, loih navika
i zloudnih tendencija kojima su je oni darivali ili joj dozvolili da stekne. Po
216 METAISTORIJA

nekad, doista, uoavamo njen ropski mentalitet ba prilikom korienja svoje


slobode, kao i njenu nesposobnost da rukovodi sobom onako kako je bila ne
popustljiva prema sopstvenim gospodarima [137],
Ovi redovi otkrivaju Tokvilovu vjetinu da se kree sa ozbiljnom ubje-
dljivou od ekonomskih, pa do drutvenih, politikih i psiholokih inilaca,
sagledavajui ih kao razliite aspekte jedinstvenog istorijskog procesa i da
jui svakome njegovu odgovarajuu teinu i, u principu, ne izdvajajui nije
dan kao najaktivniju silu. Meutim, u tim redovima postoji i izvjestan broj
pretpostavki o akcijama pojedinaca izraenim kao funkcije iskljuivo stale-
ke pripadnosti, a takoe i znakova metodoloki ograniavajuih predubee-
nja o statinoj ljudskoj prirodi, ukljuujui i izvjesne nagovjetaje o stale-
koj lojalnosti i ideolokim sklonostima. Tokvil je tvrdio d a je u tom smislu
on iznad bitke, to je doista tano. Ali on nipoto nije bio obini empatini
posmatra svih sila upletenih u njoj. Prije e biti d a je bio nepristrasni sudija
pojedincima uhvaenim djelovanjem sila i situacija za koje nisu imali ni naj
manjeg razumijevanja.

Ironijski za vreta k revolucionarne dram e


Tokvil je, istodobno, prijelaz od staroga do novoga predstavio kao pro
ces u kome e najgori elementi prolosti preivjeti kao aspekti ostvarene sa
danjosti. Kao Mile i Ranke, Tokvil je otkrio linije kontinuiteta koje su po
vezivale njegovo vlastito doba sa linijama staroga reima. No, ovaj kontinui
tet se sastojao od dubioznog nasljea; od tendencije ka centralizaciji drave i
ljubavi prema jednakosti. Na nesreu, ukazao je on, ova dva inioca nisu an-
titetika. Francuska nacija, po njemu, bila je osuena da podnosi, u svakoj
vladi, praksu i principe koji su, u stvari, oruje despotizma samo dok ta
vlada povlauje i laska udnji za jednakou (210).
Jo jedna i daleko sloenija nit uoena je kako povezuje sadanjost sa
prolou, nit upredena od onoga to je Tokvil zvao eljom za slobodom
(ibid.). Dok su tenja prema centralizaciji drave i udnja za jednakou sve
vie rasle, elja za slobodom se i uzdizala i padala: U nekoliko navrata u
periodu koji je trajao od izbijanja Revolucije sve do naega vremena nalazi
mo da je elja za slobodom oivljavala, da bi zatim klonula i opet se vratila,
ali samo da jo jednom nestane i u trenutku ponovo zaplamti (ibid.). Ni
centralizacija ni ljubav prema jednakosti nisu nuno bile prenosioci elje za
slobodom, ovog puta iz oiglednih razloga. U ovom drugom sluaju, zato
to su borci za jednakost bili ustri, svojeglavi i slijepi, i esto spremni da
ine svakojake ustupke onima koji im povlauju (ibid.).
Gdje je, onda, leala nada za slobodom u budunosti? Tokvil je tvrdio
da je nalazi u neprirodnom karakteru samog francuskog naroda, karakteru
koji je stvorio a potom i pomogao tradiciju revolucije.
Jedva je mogue d aje ikad postojao neki narod toliko pun razlika i krajno
sti u svom djelovanju, gotovo u potpunosti voen samo emocijama, a tako malo
utemeljen u principima, uvijek se ponaajui ili bolje ili gore no to se to od nje
TOKVIL 217

ga oekivalo. Jedno vrijeme Francuzi bi se izdizali iznad norme humanizma, a


opet, drugi put bi padali ispod nje. I sve dok uopte ne razmilja o otporu, mogu
e je jednoga Francuza voditi na uzici, ali im se revolucionarni pokret pokrene,
nita ga ne moe sprijeiti da ne postane njegov pripadnik... Francuzi su zato
istovremeno i najbriljantnija i najopasnija nacija u Evropi, nacija koja ima sve
uslove da, u oima drugih naroda, postane predmet divljenja, prezira, saosjea-
nja, ili uzrujavanja - ali nikad predmet ravnodunosti [210-11],
Kroz svoju nepredvidljivost, beskonanu raznolikost i ekstremizam,
Francuzi su pruali sliku autentinog antitipa amerikog naroda, i Tokvil
nije nimalo skrivao da hvali ono najbolje to je nalazio u njima. Meutim,
on nije pripisivao francuskom narodu karakteristike boanske tajne, onako
kako je to inio Mile. Neobina priroda francuskog naroda imala je svoje
porijeklo u posebnim istorijskim uslovima, koje Tokvil, izmeu ostalog,
navodi i u svom Starom reimu. Ipak, on Francuze posmatra kao p a r excel
lence uitelje revolucionarne tradicije koja je Evropu mogla odbraniti od
anarhije i tiranije. Ova tradicija bila je rastvara za sve poroke egalitarija-
nizma u njegovim najekstremnijim formama, predstavljai protivteu eks
cesima politike centralizacije, protivotrov bilo kom impulsu vraanja u
prolost ili zadovoljstva sadanjou, i najbolji jem ac stalnog irenja ljud
ske slobode u budunosti.

Pokuaj odolijevanja ideolokim implikacijama ironijskog stanovita


Tokvil je vie vrednovao poredak nego slobodu, ali nikad nije dozvolio
da njegova ljubav prema poretku ima snagu znaajnog argumenta protiv
drutvene promjene, kao to je to Berk inio ranije a hegelijanska desnica u
Tokvilovo doba. U stvari, Tokvilovo divljenje Hegelovoj moralnoj filozofiji
bilo je ozbiljno podriveno kada je, tokom posjete Njemakoj 1854, vidio ka
kvim se sve sredstvima pruska vlast sluila uz pomo Hegelove misli. U pi
smu te godine istakao je da se hegelijanizam tumaio kao politiki smjer
usmjeren ka svim ustanovljenim injenicama i d a je upravo ta okolnost bila
dovoljna da se od privrenosti njima naini dunost" {Sjeanja, II, 270).
Ukratko, hegelijanizam, bar onaj na koji je Tokvil naiao etvrt vijeka posle
Hegelove smrti, kao d a je od postojeeg stanja pravio boanstvo. To se pro
tivilo Tokvilovom uvjerenju o sutinskoj istorijskoj vjerodostojnosti svega, o
pravu ljudi da sude o svemu to je prihvaeno iz prolosti i da to preispituju
u svjetlu izmjenjenih okolnosti i ljudskih potreba. Podjednako je bio zgaen
rasistikim doktrinama svog prijatelja Gobinoa, ali iz drugaijih razloga.
Gobino je od daleke mitske prolosti pravio boanstvo koje je u svakom po
gledu bilo despotsko kao i ,,hegelijanizovana Pruska tog doba.
Ironijska istoriografija kasnog prosvjetiteljstva nije odumrla u prijelazu
ka periodu Sturm und Drang i romantizmu; ona je prosto gurnuta u pozadi
nu. Ironijska koncepcija istorije ini podlogu de Metrovih (de Maistre) anti-
revolucionamih jeremijada, atobrijanovih deprimirajuih refleksija o uda
ljavanju Evrope od hrianske vjere, Kjerkegorovih (Kierkegaard) neoorto-
doksija, Stimerovog nihilizma i Sopenhauerove filozofije, to je mnogo vie
218 METAISTORIJA

od ironijskog odgovora Hegelovom kominom emplotmentu cjelokupnog


svjetskog procesa. Meutim, ironijski pristup istoriji nije uspio da se uteme
lji kao ozbiljna alternativa romantikim i kominim pristupima sve do sredi
ne vijeka, kada je, upravo kao i sama openhauerova filozofija, poeo da se
javlja kao alternativa ,,naivnosti istoricar kakvi su bili Mile i Ranke, kon-
cepcijski se suprotstavljajui filozofiji istorije" Marksa i Englesa. U atmos
feri realizma" koja je karakterisala evropsko akademsko obrazovanje,
umjetnost i knjievnost posle revolucija 1848-51, ironijska perspektiva isto
rije svuda je nadomjestila romantike i komine poglede kao dominantni
modus misli i izraza. I ova perspektiva je odobrila dravnu kolu nacional
ne istoriografije koju su predstavljali Trike i fon Zibel, pozitivistika" ko
la Tena, Bakla i socijalnih darvinista i estetistika" kola Renana, Burkhar-
ta i Patera.
Tokvil je u potpunosti prepoznao privlanost ironijske koncepcije isto
rije i predvidio njen uspon. Ranih 1850-ih video g a je u radovima svog prija
telja Artura Gobinoa i, shodno tome, pokuao da pronae alternativnu tra-
giku koncepciju istorije koja bi ga, dozvoljavajui mu da se prilagodi iro-
nijskom uvidu, to bi mu kasnije, u najmanju ruku, obezbijedilo polazite za
umjerenu nadu njegove generacije.

Gobinoova kritika
U svom u to vrijeme slavnom radu Ogledi o nejednakosti ljudskih rasa
(Essai sur l ingalit des races humaines) Gobino je potpuno odbacio mit o
napretku inspirisan kako romantikom tako i kominom percepcijom istorije.
Daleko od toga da neposrednu (revolucionarnu) prolost ili svoju sadanjost
sagledava kao kulminaciju duge drame ljudskog izbavljenja, Gobino je itavu
istoriju posmatrao kao jedan dugotrajni ,,pad od navodne ere rasne istote u
iskvareno stanje opte rasne imoralnosti i mulatstva". Glas kojim se Gobino
obraao bio je glas istokrvnog ironiara po insistiranju na maksimalnom rea
lizmu i bezrezervnom prepoznavanju injenica" ivota i istorije. Odgovaraju
i na kritike zbog iskvarene" prirode njegove knjige, Gobino kae:
Ako uopte i kvarim, onda kvarim kisjelinom, a ne parfemom. Vjerujte
mi da to nipoto nije svrha moje knjige. Ne govorim ljudima: puteni ste na
slobodu" niti osueni ste na zatvorsku kaznu"; ja im govorim: vi um irete"...
Ono to govorim jeste da ste proli kroz svoju mladost i da ste sada dosegli
doba vae propasti. Vaa jesen je nesumnjivo punija energije od onemoalosti
ostatka svijeta, no svejedno je to jesen; a kada zima doe vie neete imati dje
ce. [Gobino u pismu Tokvilu, 1856, iz Tokvilovog djela Evropska revolucija i
korespondencija sa Gobinoom, 284-85],
Kontrast izmeu tonaliteta ovoga pasusa i Konstanove intonacije, ranije
citirane kao primjer nihilizma postrevolucionamog oaja, i te kako je oevi
dan. Konstanova intonacija je melanholina, a Gobinoova perverzno hladna
i objektivistika. Gdje je god ovaj prvi iskazao samo svoju impresiju, ovaj
drugi je pokuao da utvrdi naunu istinu. Gobino je, kao i mnogi drugi isto-
TOKVIL 219

riari 1850-ih i posle te ere, ukazivao na to da samo slui kao dijagnostiar


drutvenih procesa, a ne kao pjesnik ili gatara:
Zborei vam o onome to se zbiva i to tek treba da se desi, da li vam ja
to neto oduzimam? Ja nisam ubica, a to nije ni doktor koji nekome saoptava
da mu se blii kraj. Uostalom, ako grijeim, nita nee preostati od moja etiri
toma. Ako sam, pak, u pravu, injenice nee trpjeti zbog elje onih koji prosto
nee da se suoe sa njima [285],
Tokvilove glavne primjedbe Gobinoovim teorijama bile su etike priro
de; on je strahovao od posljedic koje one mogu imati po duh njegovog do
ba. Tokvil je 1853. napisao Gobinou: Zar ne primjeuje da su u tvojoj
doktrini sadrana sva zla koja je stvorila trajna nejednakost: ponositost, me
usobno brutalno omalovaavanje bliskih ljudi i tiranija u svim njenim obli
cima?" (229) Gobinoove doktrine, smatrao je Tokvil, samo moderno zvue,
samo su materijalistike verzije kalvinistikog fatalizma (227). Da li doista
vjeruje", pitao je Tokvil Gobinoa, da e ovakvim popisivanjem greaka u
sudbinama ljudi zaista razjasniti istoriju? I da e nae znanje o ljudima po
stati daleko sigurnije kad napustimo praksu koje smo se drali od zaetka
vremena, mi i najvei umovi koji su tragali za uzrocima ljudskih zbivanja i
uticajima pojedinih ljudi, emocija, misli i vjerovanja?" (228) Razlika izmeu
Tokvilovog pristupa istoriji i Gobinoovog pristupa bila je, kako je insistirao
Tokvil, samo izmeu metoda koji je zavisio od injenici" i metoda koji je
zavisio iskljuivo od teorij" (pismo iz 1855, 268). Tokvil je podnosio isti
nu, a Gobino samo miljenje, tavie miljenje karakteristino za generacije
prinuene da se prilagode postrevolucionamim uslovima koji su dovodili do
depresije i pesimizma bez ikakvog podstreka istoriara (pismo iz 1853, 231).
Na ove primjedbe Gobino je odgovorio da je, naprotiv, on taj koji je
obavetavao o injenicama", ne iznosei moralne implikacije istin obzna
njenih kroz njegovo otkrivanje injenica. U pismu 1856. napisao je: Moja
knjiga je istraivanje, izlaganje injenica. Ove injenice ili postoje ili ne po
stoje. Drugo se nita ne moe rei" (Gobino Tokvilu, 1856, 286). Na ovo je
Tokvil odgovorio:
Ti si potpuno nepovjerljiv prema ovjeanstvu, u najmanju ruku prema
naoj vrsti; ti vjeruje da ona ne samo to je dekadentna, ve i apsolutno ne
sposobna da se ikada vie izdigne nad vlastitim emerom. Upravo nas krhkost
nae fizike kondicije, prema tvom miljenju, osuuje na to da vjeno budemo
u ropstvu. Zato je, dakle, prilino logino d a je potrebno, da bismo odrali bar
i najmanji red u takvoj masi, d a je vladavina maa i bia jedino emu ljudi kao
mi moemo da teimo i da se nadam o... to se mene tie, ne mislim da imam
pravo da gajim sline ideje o mojoj zemlji i o mojoj rasi, jer vjerujem da ih ne
treba gledati samo kroz prizmu oaja. Za mene su ljudska drutva, kao uosta
lom i pojedinci, postali neto vrijedno samo zbog njihove tenje za slobodom.
Oduvijek sam govorio d a j e mnogo komplikovanije stabilizovati i odrati slo
bodu u naim novim demokratskim drutvima nego u nekim aristokratskim
drutvima prolosti. No, svakako ne mislim da je to nemogue. I molim se
Bogu da me On nadahne idejom koja e mi uliti dovoljno snage da istrajem u
220 METAISTORIJA

tome, bar sve dok ne ponem da oajavam. Nipoto neu da vjerujem da je


ova ljudska rasa, kao nosilac svake vidljive kreacije, postala bastardno stado
jaradi kako ih ti naziva, i da nita drugo ne preostaje ve da ih bez budunosti
i bez ikakve nade dotjera malom broju pastira koji su, pored svega, nita zna
menitije ivotinje od nas samih, ljudskih jaradi, a koji, uistinu, mogu biti i
mnogo gori. [Tokvil Gobinou, 1857, 309-10].
Ovaj pasus ukazuje na sutinski etike osnove Tokvilove koncepcije
istorijskog saznanja, koja, daleko od toga da je nepristrasna u traganju za i
njenicama radi njih samih, u stvari, ne predstavlja nita vie do potrage za
nadistorijskim stanovitem koje inae pisac tragedije eli da usvoji i predoi
svojim itaocima, i ije razmatranje moe predstavnike raznoraznih partija
na politikoj areni da pomiri sa ogranienim karakterom ljudskog znanja i
provizornom prirodom svih rjeenja problema izgradnje drutva.
Ako komina koncepcija istorije stvara istoriografiju drutvenog prila-
goavanja, tragika koncepcija predstavlja osnovu onoga to se moe nazva
ti istoriografijom drutvene meditacije. Ironijska perspektiva sadri posred
niki aspekt ako je predstavljena u duhu dobroudne satire, to je, pak, sta
novite koje dolazi posle kominog razrijeenja. Ali, u optem smislu, ironij
ska istoriografija javlja se na drugoj strani tragedije kojoj pisac prilazi poto
je registrovao istine tragedije ak i ako je njihova neadekvatnost bila percipi
rana. Tokvil se trudio da se odupre padu iz stanja tragikog izmirenja sa
oporim istinama otkrivenim u razmiljanju o istoriji modernog doba, u ono
ogorenje osobeno za polazite Gobinoove ironijske istoriografije i za onaj
duh prilagoavanja stvarima onakvim kakve jesu koji je inae inspirisao
Rankeovu kominu istoriografiju.

Pad u ironiju
U svojim Sjeanjima, napisanim 1850, Tokvil se osvrnuo na istoriju
svoje zemlje od 1789. do 1830. godine. Ova istorija mu se ukazala, kako ka
e, kao slika jedne ogorene borbe koja se vodila etrdeset i jednu godinu
izmeu starog reima, njegovih tradicija i uspomena, njegovih nadanja i nje
govih shvatanja koja su zastupali aristokrati - i jedne nove Francuske koju je
predvodila srednja klasa (comme le tableau d une lutte acharne qui s tait
livre pendant quarante et un ans entre l ancien rgime, les traditions, ses
souvenirs, ses esprances et ses hommes reprsents p a r l aristocratie, et la
France nouvelle conduite par la classe moyenne). Do 1830, trijumf srednje
klase nad aristokratijom bio je definitivan". Sve to je preostalo od ancient
rgime, od njihovih poroka i vrlina, razvrgnuto je. Takav je bio opti izgled
ove epohe {physionomie gnrale de cette poque', 30).
Tonalitet Sjeanja razlikuje se o onoga koji preovlauje u Demokratiji
u Americi, objavljenoj petnaestak godina ranije. Isto tako razlikuje se od
onoga koji proima korenspondenciju sa Gobinoom. U Sjeanjima ironijska
perspektiva zamijenila je tragiko stajalite sa kojega je Demokratija u Am e
rici bila komponovana. U Sjeanjima se Tokvil potpuno preputa oaju koji
nije mogao predoiti Gobinou, a to g a je istovremeno sprijeilo i da doe do
TOKVIL 221

punog izraaja u svojim javnim refleksijama o francuskoj istoriji. Svrha te


knjige, pribiljeio je Tokvil, nije bila da postane une peinture que j e destine
au public (slika koju namjenjujem javnosti), ve prije svega odmor moga
duha a nikako literarno djelo (un dlassement de mon esprit et non point
une oeuvre de littrature^). Rad o Revoluciji (1789) koji je istoriar planirao
da stavi na uvid javnosti trebalo je da bude ,,objektivno ispitivanje onoga
to se dobilo i to se izgubilo samom Revolucijom.
U Demokratiji u Americi (1835-40), Tokvil je insistirao na tome d aje,
iako je mnogo izgubljeno bujanjem demokratskog principa u Evropi i
Americi, isto tako mnogo i dobijeno; i, u smislu potrebne ravnotee, uvjera
vao je, dobitak je bio vrijedan gubitka. Tako je, na primjer, razdor u godina
ma 1789-1830. u Evropi doneo ne samo novi drutveni poredak, ve i novu
drutvenu mudrost podobnu da vodi ljude ka ostvarenju novog i boljeg ivo
ta. Ali do trenutka u kome je Tokvil iskovao planove za pisanje drugog toma
svoje istorije pada ancient rgime i uspona Revolucije, njegova ranija nada i
stoika rezignacija koja ju je naslijedila ustupile su mjesto oaju, ali ne ona
kvom koji je bio osoben za Gobinoove refleksije o istoriji uopte.
Do 1856. godine i objavljivanja prvog toma Starog reima i Revolucije,
posrednika intonacija znamo je smanjena. Svrha tog rada bila je da raisti
na ta [sadanji drutveni sistem] podsjea i po emu se razlikuje od drutve
nog sistema koji mu je prethodio kao i da utvrdi ta je izgubljeno a ta dobije
no tim velikim prevratom41 (xi). Drutveni kontekst za koji se inilo da oprav
dava postojei optimizam 1830-ih nije se mnogo promijenio do 1850-ih, pa je
Tokvil sada imao tekoa da obrazlae osnove bilo ega osim osnove oba
zrivog pesimizma. Pa ipak, vjera tragikog pisca jo uvijek je bila iva. On
je bio ubijeen da su pad starog reima, Revolucija, i njene posljedice bili
odraz drutvenih procesa koji su, ako se objektivno definiu, mogli i dalje
biti instruktivni i ljekoviti za strasti i predrasude koje su prouzrokovali. I da
lje je postojalo odobravanje Revolucije i njenih ideala kao manifestacija
drutvenih procesa koji se ne mogu zapostaviti a ponajmanje prezreti kao za
blude koje bi se pokuale premostiti. Nada u prvoj knjizi ustupila je mjesto
rezignaciji u drugoj.
U svojim biljekama o Revoluciji, Tokvil je, meutim, napisao: Nova
i uasna stvar ugledala je svjetlost dana - potpuno nova vrsta revolucije iji
su najjai akteri bile najmanje obrazovane i najvulgarnije klase, dok su nju
samu podstakli i njene zakone napisali intelektualci44 (Evr. rev., 161). Neto
novo se rodilo, ali ne samoprilagoavajui i samoregulativni drutveni si
stem koji je Ranke prepoznao sa svog sigurnog mjesta u Berlinu, sa sasvim
druge strane Revolucije - te nove i uasne stvari44 sa svojim mogunostima
i za dobro i za zlo. Definisati prirodu ove nove i uasne stvari44 i zakon ko
ji su njom upravljali, da bismo intuitivno shvatili njen budui razvoj, ostao
je cilj Tokvilovog rada kao istoriara tokom itave njegove karijere. Intona
cija i tonalitet njegovog rada bili su dosljedno usmjereni ka ironiji i pesimi
zmu, ali je stajalite ostalo tragiko. Zakon koga se on drao u percipiranju
istorijske svijesti nije bio zamiljen u perverznom Gobinoovom tonalitetu
222 METAISTORIJA

iskazivanja pustoenja i koji je predskazivao Evropi i svijetu, ve se sastojao


u neprekidnom naporu njegove svijesti da mu omogui da se okrene drutve
nom dobru.
Tokvil je do samog kraja pokuavao da se odupire impulsu da od odre
enog doba u istorijskim zapisima naini kriterijum po kome e se ostala do
ba suditi i proklinjati. Pokuao je da odri podjednaku nepristrasnost prema
svim drutvenim staleima. I, pored toga to je tvrdio da gaji neku ,,nadu za
nie poretke, nije imao mnogo vjere u njih. U maniru koji se jedino moe
nazvati dobroudni skepticizam, on je napisao:
Nae stanje je doista veoma ozbiljno; i dalje zdrav razum i opti pogled
na mase ostavljaju neto mjesta za nadu. Do sada je njihovo ponaanje bilo
vrijedno svake hvale; i da oni samo imaju voe koje su u stanju da ove pozi
tivne tendencije pretvore u stvarnost i zatim preuzmu njihovo rukovoenje, mi
bismo se brzo rijeili svih tih opasnih i neostvarljivih teorija, i postavili Repu
bliku na jedini trajni temelj, temelj slobode i pravinosti [Sjeanaja, II, 91].
Poto je bio liberal u svojim linim uvjerenjima (to je znailo da je u
naelu prieljkivao promjenu), a istovremeno i aristokrata koji je preivio
mnoge revolucije (i otud iz iskustva znao da bez patnje ne moe doi do pro
mjene), Tokvil je u svojim refleksijama o istoriji usvojio mnogo realistiki-
ji stav nego Mile. Ali, kao i kod Milea, intonacija njegovog rada je posta
la melanholinija s pribliavanjem kraja njegovog ivota i, samim tim, reak-
cionamija. Zato razlog to Tokvila nije toliko cijenila sljedea generacija i
nije teko shvatiti. Tragiki realizam koji je njegovao od samih poetaka bio
je isuvie dvosmislen za eru u kojoj vie nije bilo mjesta za dvoznanost.
Revolucije iz 1848. razorile su sredite na kome je liberalizam cvjetao jo od
osamnaestog vijeka. U eri koja je uslijedila, istoriari, kao i svi drugi, morali
su se oprijedeliti za ili protiv revolucije i odluiti da li istoriju da itaju kon
zervativnim ili radikalnim oima. Tokvilova vizija, kao i Hegelova, izgleda
la je isuvie fleksibilna, isuvie ambivalentna, isuvie tolerantna, za mislioce
koji su osjeali neophodnost biranja u filozofiji izmeu openhauera i Spen-
sera, u knjievnosti izmeu Bodlera i Zole, i u istorijskoj misli izmeu Ran-
kea i Marksa.

Zakljuak
Moja malenkost je hvalila Tokvila kao eksponenta tragiko-realistike
koncepcije istorije i kao nasljednika tog sintetiko-analitikog istoricizma koji
je svoj najvii teorijski izraz naao kod Hegela. Kao i Hegel, Tokvil je svoju
viziju okrenuo ka drutvenoj povezanosti kao primarnoj pojavi istorijskog
procesa, ali je u njoj poglavito naao taku na kojoj su se susretale ljudska svi
jest i spoljne nunosti, sukob i podbaaj u traganju za njihovim razrijeenjem
u sutinski progresivnom otkrivanju ljudske slobode. Svaka misao o natpri
rodnom i transcendentalnom uzroku bila je istjerana iz ovih istorijskih reflek
sija, ali se u isto vrijeme Tokvil odupirao iskuenju da objasni ljudske akcije
pozivajui se na psihohemijske pobude. Za njega je priroda igrala ulogu u
TOKVIL 223

istoriji, ali vie kao pozornica, preko svojih sredstava, pasivnim ograniava
njem drutvenih mogunosti, nego kao determinanta. Po njegovom miljenju,
ljudska svijest i razum i, nita manje, volja, funkcioniu kao glavne struje isto
rije, uvijek djelujui protiv drutvenog tkiva naslijeenog iz prolosti, traei
da ga radi budueg napretka preobraze u svjetlu nesavrenog ljudskog sazna
nja. Iako je bio individualista kad je rije o etikim, idealima, Tokvil se odupi
rao i prometejskim i sizifovskim koncepcijama ljudskih mogunosti koje su
vodile romantiku misao tokom njene dvije glavne faze. U svojoj koncepciji
istorije, kao i kod njegovog velikog savremenika u romanu, Balzaka, ovjek
proistie iz prirode, stvara drutvo koje odgovara njegovim nunim potrebama
pomou svog razuma i volje, i onda se uplie u fatalnu borbu sa njima i sa
sopstvenim kreacijama kako bi stvorio dramu istorijske promjene. Istorijsko
saznanje slui, kao to je sluilo i Hegelu, kao inilac ove borbe u dato vrije
me i na datom mjestu. Smjetajui ovjeka u njegovu sadanjost i obavetava-
jui ga o silama sa kojima i protiv kojih on mora da se bori da bi doao do
sopstvenog carstva ovdje na zemlji, istorijsko saznanje se kree od kontempla
cije prolosti kao da je ono u njoj ve mrtvo ali kao da je zato ivo za sada
njost, da bi ovjekovu panju svratilo na tog demona u njegovim redovima, i
pokualo da istjera taj strah iz njega, pokazujui mu da je njegova sopstvena
kreacija s tim i potencijalni predmet njegove volje. Tokvil je, meutim, na
kraju bio prisiljen da prizna kako drama ljudske istorije nije tragika niti ko
mina, nego da je to drama o degeneraciji, ona vrsta drame zbog koje je on
kritikovao njenu gobinoovsku predstavu namijenjenu javnom mnjenju.
Tokvilu je esto poricana ili umanjivana titula istoriara, a bio je i uzdi
zan na nivo sociologa, prevashodno zato to se njegovo interesovanje za isto
rijske detalje stalno i pomno pojavljivalo kao zanimanje za tipologiju, ili zato
to je bio vie fasciniran strukturom i trajnou, a manje procesom ili dijahro-
nikom varijacijom. No, dok takve distinkcije izmeu istoriara i sociologa
mogu biti od velike pomoi u istraivanju take nastanka novih disciplina u
istoriji humanistikih nauka, one su potencijalno negativne i gotovo uvijek de
struktivne u pravilnoj ocjeni doprinosa pojedinih mislilaca u ovim oblastima.
U Tokvilovom sluaju, pokuaj da se on definitivno smjesti izmeu istoriari
i sociolog prilino je anahron, s obzirom na to da u njegovoj eri nije postoja
lo nita nedosljedno u istoriarevom pokuaju da se uzdigne iznad istog inte-
resovanja za prolost do teorijske analize koja od pojedinanih zbivanja sai
njava elemente optih procesa. Ovaj pokuaj bio je u najboljoj tradiciji prero-
mantike istoriografije i savreno j e u skladu sa Hegelovom analizom onoga
to su istoriari u stvari radili pri konstruisanju svojih naracija. Jo vanije, iz
nad svega je hegelijansko bilo odbijanje da se bude zadovoljan pukom kon
templacijom o tome kako je neto izniklo iz neega u elji da se otkriju opti
principi koji povezuju proivljenu sadanjost sa poznatom prolou, kao i da
se da naziv onim principima u klasinom smislu izvedenom iz tragike svje
snosti o ovjekovoj borbi sa naslijeenim drutvenim formama.
Prije Tokvila, mnogi liberalni, konzervativni i radikalni istoriari bili su
zadovoljni da injenicu revolucije shvataju kao podatak i da stoga sebe sasvim
224 METAISTORIJA

nesvjesno podrede koncepcijama raznih doktrinamo liberalnih, konzervativ


nih, radikalnih i reakcionarnih izvjetaja o tome kako se Revolucija (1789) do
godila i, u najboljem sluaju, zato se desila na nain na koji se desila. Tokvil
je debatu pomjerio jedan korak unazad, do prethodnog pitanja da li se Revolu
cija zapravo dogodila ili nije; drugim rijeima, do pitanja da li se neka revolu
cija doista zbila. Takoe je ukazao na ovo pitanje ne u vidu semantike pri
mjene ve kao na potrebu izvornog izuavanja konane prirode stvari u istorij-
skom svijetu i nacin na koje stvari treba da budu nazivane. Ova revizija slo
enih zbivanja kao to je (francuska) Revolucija ili amerika demokratija,
ovaj pokuaj da se ogole sloenosti zamagljene preuranjenim ili nesavrenim
lingvistikim korienjem, bio je prilino radikalniji no to to moe biti bilo
koji doktrinarni pristup onome ta se zapravo desilo u razliito vrijeme i na
razliitom mjestu. Jer, budui da potonja primjena ostavlja netaknutim ideolo
ke osnove neslaganja oko toga ta se zapravo dogodilo, poglavito sluei
kao afirmativni podatak za strane za koje je i u ije je ime sve i napisano, To-
kvilovo preispitivanje tradicionalnog lingvistikog korienja pri karakteriza-
ciji sloenih istorijskih zbivanja vodi misao do margina ljudskog izbora, a po
jedinca liava ugodnosti opteprihvaenog korienja, dok itaoca prisiljava
da sam odlui ta se zapravo dogodilo14 onako kako on eli da se dogodi u
njegovoj sopstvenoj budunosti, traei od njega da izabere izmeu ugodne
plovidbe istorijskim izvorima i rvanja sa njenim brzacima.
Tokvilove istorijske analize su, nasuprot standardnom vjerovanju da je
on socijalizovao istoriju, zapravo dematerijalizacije jezika u praksi. Takva i
jeste posljedica bilo koje prave ironijske koncepcije istorije. Naime, prilikom
interakcije komponenata njene manjkave vizije sadanjosti, ironija posebno
mami itaoca koji je sklon da sopstvene ideje nalazi u prolosti da bi tako iza
brao budunost u smislu neposredno odvaganih sadanjih potreba, udnji i
aspiracija. Nita toliko ne emancipuje kao Tokvilov posredniki istoricizam
jer on znaenje11 istorijskih zbivanja, kao to su Revolucija i uspon demokra
tije, smjeta ne u prolost ve u budunost, u budunost koju bira pojedinac
koja je proiena otkrivanjem sutinske dvosmislenosti prolosti.
Tokvilova intuitivna koncepcija istorijskog pisanja kao obnovljenog
kreativnog prepoznavanja koja dovodi do moralne dvosmislenosti naposljet
ku g a je uinila liberalom - i to zajedno sa njegovim velikim britanskim sa-
vremenikom Donom Stjuartom Milom. U svom eseju Priroda Mil pie:
Jedina prihvatljiva moralna teorija o Stvaranju jeste boji princip da je
nemogue odjednom i u cjelosti podriti moi zla, kako fizikog tako i moral
nog; isto tako, On ne moe smjestiti ovjeanstvo u svijet lien neophodnosti
za neprestanim trvenjem sa zlosutnim silama, ili ga uiniti nepobjedivim u
tom sukobu, ali ga moe, i najposlije gaje takvim i uinio, osposobiti da pove
de tu borbu sa potrebnom energijom i sa sve veim uspjehom [386].
v Takva teorija, smatra Mil, daje utisak da je primjenljivija radi bodrenja
[ovjekovog] pregnua nego radi neodreenog i neusklaenog pouzdavanja
u Tvorca dobrote koji bi takoe trebalo da bude i tvorac zla (387). I, u
TOKVIL 225

svom eseju Korisnost religije, Mil smatra da postoji samo jedna forma vje
rovanja u natprirodno" koje se -
...u potpunosti dri daleko od intelektualnih protivrjenosti i moralne dvosmi
slenosti. Upravo je to ono to, neopozivo napustivi ideju o svemonom Tvor
cu, prirodu i ivot ini ne izrazom zaokruenog moralnog karaktera svrsishod-
nosti Boanstva, nego ishodom sukoba izmeu prave estitosti i nesavitljive
materije, u to je vjerovao Platon, ili rezultatom djelovanja principa zla, to je
inae bila doktrina manihejaca [428],
Drei se te dualistike koncepcije svjetskog procesa, Mil pie da -
...edno ljudsko bie usvaja... uzvieni karakter pravog pregaoca u zajedni
tvu sa Vrhovnim, tog zajednikog borca u velikom nesporazumu, doprinosei
ono malo to je u stanju da uini, to, pak, u velikom skupu ljudi kao to je on
sm, dobija na brojnosti a time i na progresivnom uticaju i krajnjem i potpu
nom trijumfu dobra nad zlom na koje istorija neprestano ukazuje i emu nas
ova doktrina ui putem sagledavanja plana Bia kome dugujemo sve one mno
gobrojne prednosti na koje nailazimo u prirodi. [Ibid.]
Citirao sam ove Milove pasuse jer ih, uprkos njihovom besprijekornom
kvalitetu kao liberalnih izvora, isto tako moe potpisati i Tokvil. Tokvil je
naao mjesto u liberalnom panteonu zbog svog prilaganja istorijske dimenzi
je ovom tipino etikom manihejstvu. Tokvilova ideja istorije upuuje na
dualizam iji su sastavni termini dijalektiki povezani, ali u kojima nema
govora o konanoj sintezi koju bi bilo mogue odrediti. Ljudske prednosti
takvog dualizma su oigledne jer, kao to Mil kae govorei o manihejskom
kredu, dokazi tog dualizma su magloviti i nepotpuni (i nedogmatski), a obe
anja o nagradi koju on nudi ljudima daleka su i nesigurna (pa stoga ne dje
luju suvie privlano prostodunom koristoljublju).
Neko ne moe sumnjati u etike motive i ciljeve manihejaca. Nalazei
se usred sukobljenih sila i lien svake nade u laku pobjedu, onaj ko vjeruje u
ovaj kredo, bez obzira na svoje talente i profesionalne sposobnosti, stavlja u
slubu dobra samo ono to on sam vidi kao dobro. U isto vrijeme, on prepo
znaje legitimnost i istinu onoga to njemu izgleda kao zlo. Zaustavljen izme
u dva ambisa, on moe dozvoliti sebi da se okua u nedokazivoj hipotezi o
ivotu posle smrti; ali on na to gleda kao na mogunost koja nije nita manje
pristupana i njegovim neprijateljima. No, ako manihejac uspije postati libe
ral, on se odrie ove hipoteze i zadovoljava se sluenjem ovjeanstvu koje
nema ni poznato porijeklo ni pojmljivi cilj, ve samo skup zadataka koji su
neposredno pred njim, iz generacije u generaciju. Svojim izborom, liberal
sainjava dio ovjeanstva u vidu same njegove sutine. Samokritinou i
kritikom drugih on tei da osigura postepeni razvoj sloenih ljudskih tekovi
na. Stalnim prepoznavanjem, sukcesivnim otkrivenjima sloene realnosti ko
ja ini podlogu opte poznatim imenima, naslijeenim sa njegovim instituci-
onalizovanim prtljagom koji ona specifikuju, liberalni istoricista u pomo
poziva tragiko-realistiku viziju svijeta i, odriii se impulsa za apsolutnom
posveenou, on ironijski uporno traga za minimalnom ali moguom slobo
dom za svoje nasljednike.
GLAVA 6

BURKHART: ISTORIJSKI REALIZAM KAO SATIRA


Uvod
Dok se odvajamo od romantikih i kominih i prelazimo na tragiko i
ironijsko predstavljanje istorije, i od procesne ili dijahronike do struktural
ne i sinhronike istorije, elemenat teme tei da bude prevazien elementom
zapleta, u najmanju ruku sve dok zaplet moe biti osmiljen kao strategija
artikulisanja i odmotavanja prie. Misle i Ranke su se suoili sa istorijom
kao sa priom koja se razvija. Tokvil ju je zamislio kao interakciju nepomir
ljivih elemenata u ljudskoj prirodi i drutvu i za njega se istorija kree prema
sudaru velikih sila u istoriarevoj sadanjosti ili u neposrednoj budunosti.
Burkhart, meutim, nije vidio da se bilo ta razvija; za njega su stvari srasta-
le jedna s drugom kako bi formirale tkanje veeg ili manjeg sjaja i intenzite
ta, manje ili vee slobode ili represije, manje ili vee pokretljivosti. S vreme
na na vrijeme, uslovi bi se zaverili sa genijem da bi priredili briljantan spek
takl kreativnosti u kome su ak i politika i religija zadobile karakter umjet
nosti". Ali, prema Burkhartovoj procjeni, nije postojao progresivni razvoj u
umjetnikom senzibilitetu, tako da na kraju nije ostalo nita osim opresije
to bi moglo proistei iz politikih i religioznih impulsa. Istine o kojima je
uila istorija bile su melanholine. One nisu vodile ni prema nadi ni prema
akciji. Nisu ak dale do znanja ni da e se smo ovjeanstvo uopte odrati.
,,Ironija, kae Viko govorei o tropima, nije mogla ni poeti sve do
perioda refleksije jer je satkana od lai posredstvom one refleksije koja nosi
masku istine (Nova nauka, 408: 31). U njegovoj teoriji ciklus {corsi) kroz
koje civilizacija prolazi od svojih poetaka do svojih svretaka (ere bogova,
heroja, i ljudi), ironija se nalazi u modusu svijesti koja oznaava konani
raspad. U tom smislu Viko u zakljuku Nove nauke, raspravljajui o vreme
nu kao to je kasno Rimsko carstvo, pie:
Koliko god drave i narodi postajali korumpirani, to se deavalo i sa filo
zofijama. One se strmoglavljuju u skepticizam. Obrazovane budale spale su na
grane klevetanja istine. A iz toga je proistekla lana elokventnost, uvek sprem
na da ,,nezainteresovano podupre bilo koje suprotno gledite. Otuda je zlou
potreba elokventnosti, nalik onoj osobenoj za tribuna pred plebsom, dovela do
228
METAISTORIJA

toga da se kod rimskih graana javi nezadovoljstvo zbog bogaenja na osnovu


poloaja, a zatim i elje da stvore instrumente vlasti. I kao kad razjareni sje
verni vjetrovi za tren oka ustalasaju more, tako su i ti graani izazvali graan
ske ratove u svojim zajednicama dovodei ih u stanje metea. Svoje besprije
korno slobodne zajednice sveli su na besprijekornu tiraniju, na anarhiju ili na
nesigurnu slobodu osloboenih ljudi, to je u stvari najgora od svih tiranija
LI 102: 423],

Treba imati na umu daje Viko ironiju ukljuio u etiri superiorna tropa
pomou kojih se specifina vrsta lingvistikog protokola mogla izraziti kon
vencionalnom frazom - kazati jednu stvar a misliti na drugu. Ironija je,
kako on naglaava, iskovana od lai posredstvom refleksije koja nosi ma
sku istine" Dokazi o kristalizaciji ironijskog jezika u stvari odraavaju us
pon skepticizma u filozofiji, sofizma u javnom besjednitvu kao i one vrste
argumenata koje je Platon nazivao ,,eristinim (kontroverznim) u politi
kom diskursu. Podloga ovog modusa govora lei u prepoznavanju rastrijese-
ne prirode drutvenog bia, dvolinosti i samouvjerenosti politiara, egoi
zmu koji vlada u svim profesijama korisnim za drutvo, goloj moi (dratos)
koja caruje onamo gdje bi zakon i moralnost (ethos) trebalo da opravdaju
ljudske akcije. Ironijski jezik, kako je Hegel kasnije ukazao, izraz je -
srene svijesti ovjeka koji reaguje kao d aje slobodan ali zna da ga vezuju
moi van njega, moi tiranina koji jedva d aje zainteresovan za slobodu po
danika i, uostalom, i za dobrobit res publicae uopte.
Centralna tema ironijske knjievnosti, primjeuje Fraj, jeste iezavanje
herojskog (,Anatomija, 228). Element ironije postoji u svakom knjievnom
stilu ili modusu - u tragediji i komediji - usljed dvostruke vizije koja ih
nosi i stabilizuje; postoji u izvjesnoj mjeri i u romantizmu sve dok pisac tog
anra injenicu sukoba ne uzme dovoljno ozbiljno u obzir kako bi podsjetio
svoje itaoce na mogunost konanog trijumfa protivnih sila. Meutim, u
ironijskoj knjievnosti uopte, ova dvostruka vizija degenerie (ili se uzdie)
do one slabije druge prirode koja na svakom mjestu trai crva u voki vrline
- i u tome i uspijeva.
Ironija je neherojski talog tragedije", nastavlja Fraj, koja se usredsre-
uje na temu o smetenom porazu'1(224). U svojoj dobroudnoj formi, koja
se sree kod ranog Hjuma, ona prihvata shvatanje o ljudskoj osujeenosti i
neprilagoenosti u okviru opteg zadovoljstva trenutnom drutvenom vlada-
juom strukturom. U ovoj formi, ona naginje kominom modusu, koncentri-
sui se na razotkrivanje" zablude gdje god se ona javlja, i zadovoljavajui
se optom istinom da se ak i u najherojskijoj linosti mogu pronai dokazi
makar i najmanje zablude. U svojoj najekstremnijoj formi, meutim, dok se
uzdize u atmosferi drutvenog sloma ili kulturne propasti, ironija tei ap
surdnom svjetonazoru. Nita nije ironinije od rane egzistencijalistike filo
zofije Z. P. Sartra, u kojoj je naglasak uvijek na ovjekovoj osobini da bude
nedobronamjeran", da izda samoga sebe i sve ostale. U toj filozofiji se na
svijet gleda kao na brutalno samoporobljavanje, dok se obaveza prema dru
gima" smatra formom smrti.
BURKHART 229

Ironijski stilovi su generalno bili dominantni u periodu ratova protiv su-


jevjerja, nezavisno od toga da li se ono moda identifikuje kao naivna religi
ja, mo jedne monarhije, privilegija aristokratije ili buroasko samozado
voljstvo. Ironija predstavlja prijelaz doba heroja i sposobnosti da se vjeruje u
heroizam. Ovaj antiheroizam jeste ono od ega se sastoji ,,antiteza romanti
zma. Kad to pone, meutim, na drugoj strani tragiko poimanje svijeta, s
pogledom na ono to je ostalo posle herojevog agona sa bogovima ili svojim
sunarodnicima, javlja se tendencija da se naglasi mrana strana ivota vie
na ,,odozdo. Iz ove perspektive, primjeuje Fraj, ironija ukazuje na ljud
ski, isuvie ljudski aspekat onoga to je prethodno vieno kao herojski i de
struktivni aspekt svih oevidno epskih susreta. To je ironija u njenoj reali-
stikoj fazi (237). Tokvil je predstavio ovu fazu ironijskog pristupa u svom
posljednjem radu - Uspomenama i u biljekama o Revoluciji napisanim ne
posredno pred smrt.
Kad su implikacije ironije ,,s druge strane tragedije izvedene do svojih
logikih zakljuaka i kad je fatalistiki element u ljudskom ivotu podignut
do metafizikog, misao poinje da tei vraanju na staro i sagledavanju svi
jeta u simbolu toka, u vidu vjeitog ponavljanja i zatvorenih ciklusa iz ko
jih nema bjekstva. Ovo poimanje svijeta Fraj naziva ironijom ropstva ali je
tu prije rije o komaru drutvene tiranije nego o snu o iskupljenju, o de
monskoj epifaniji (238-39). Svijest se okree kontemplaciji o gradu gro
zovite noi i ironijski unitava svu vjeru u ovjekov idealni cilj i bilo kakvu
potragu za zamjenom izgubljenog ideala. Zato moemo rei, zajedno sa Fra-
jem, daje sparagmos, ili osjeanje da su heroizam i djelotvorna akcija od
sutni, neorganizovani i predodreeni da propadnu, i da konfuzija i anarhija
vladaju svijetom, to je arhetipska tema ironije i satire (192).
Lingvistiki modus ironijske svijesti odraava sumnju u podobnost sa
mog jezika da valjano prenese ono to prua percepcija i to misao stvara
kao prirodu stvarnosti. On se razvija u kontekstu svjesnosti o fatalnoj asi
metriji izmeu procesa stvarnosti i svake verbalne karakterizacije tih pro
cesa. Na taj nain, ovaj modus, kako navodi Fraj, dobija izgled neke vrste
simbolizma osobenog za romantizam. No, za razliku od romantizma, ironi
ja ne traga za krajnjom metaforom, metaforom nad metaforama, koja e
nagovjestiti sutinu ivota. Tako, ironija na kraju ima tendenciju da se
okrene igri rijei i postane jezik o jeziku, ne bi li na taj nain skinula
vradbinu svijesti izazvanu samim jezikom. Ona sumnja u sve formule, a
raduje se ukazivanju na paradokse sadrane u svakom pokuaju da se osvo
ji doivljaj u jeziku. Takoe tei odricanju od plodova svijesti u aforizmi
ma, uzreicama, gnomskim izrazima koji se okreu sebi i ponitavaju sop-
stvenu oiglednu istinu i adekvatnost. Na kraju, spoznaje svijet uhvaen u
zamku zatvora nainjenog od jezika, ujedan svijet poput ume simbola.
Ona ne vidi izlaz iz ove ume i zadovoljava se prskanjem svih formula i
svih mitova, u interesu iste kontemplacije41 i rezignacije prema svijetu
stvari onakvih kakve jesu.
230
METAISTORUA

Burkhart: ironijska vizija


Njemaki filozofi istoriar ideja, Karl Levit (Lwith) iznosi gledite po
kome je tek od Burkharta ideja istorije najzad osloboena mita i daje rani
ja pogrena filozofija istorije izrodila smjesu mita sa istorijskim sazna
njem koja je dominirala istorijskom milju od ranog srednjeg vijeka do sre
dine devetnaestog (Znaenje u istoriji, 26). Levit nije vidio da su rafinira
nost, mata i tenja da se stvari vide onakve kakve jesu44 i da su reakcionar
ne implikacije saznanja kao isto ,,vienje koje je Burkhart propagirao sa
me po sebi elementi specifine vrste mitske svijesti. Burkhart je izbavio isto-
rijsko razmiljanje ne od mita ve samo od mitova istorije koji su preokupi
rali matu njegove ere, mitova romantike, komedije i tragedije. No, u proce
su spasavanja misli od ovih mitova, on je to razmiljanje prepustio drugom
mitu, mitu satire, u kome je istorijsko saznanje definitivno odvojeno od bilo
akvog odnosa prema drutvenim i kulturnim problemima sopstvenog vre
mena i mjesta. U satiri istorija postaje umjetniki rad, ali pojam umjetnosti
pretpostavljen ovom formulom sasvim je kontemplativan44- sizifovski, vie
nego prometejski, pasivan prije nego aktivan, vie rezigniran nego herojski i
naklonjeniji prosvijetljenju sadanjeg ljudskog ivota.
Generalno gledano, postoje dva pogleda o Burkhartu kao istoriaru. Po
jednom je on osjetljivi komentator degeneracije kulture kao rezultat naciona
lizacije, industrijalizacije i masifikacije drutva. Po drugom gleditu on je
istoriar istanane inteligencije i zastupnik neadekvatne vizije istorije kao
procesa razvoja i uzrone analize proistekle iz ne tako duboko pokopane o-
penhauerovske koncepcije ljudske prirode i svijeta i saznanja. Prvi pogled
ima tendenciju da previa Burkhartove nedostatke kao teoretiara u interesu
hvaljenja njegove percepcije41 i pretvaranja njegove doktrine vienja44 (An-
schauen) u jedan istorijski metod od najvee vrijednosti. Drugi pogled
usredsreuje se na Burkhartove manjkavosti kao filozofa i teoretiara dru
tva, kritikuje jednostranost njegovih istorijskih i etikih ideja, i tei da ga
svede na status pukog predstavnika svog doba, umjesto da ozbiljno razmotri
njegove ideje o prirodi istorijskog procesa.
Istina ne lei ,,izmeu ova dva pogleda ve ispod njih. to se tie pr
vog, pohvalna koncepcija Burkhartovog dostignua zamagljuje etike i ideo
loke implikacije epistemoloke pozicije ali priznaje originalnost njegovoj
koncepciji istorije i autentinost njegovog naina d aje napie. A druga, de-
rogatoma koncepcija njegovog dostignua, zamuuje estetsko obrazloenje
etikih principa koje, inae, pravilno izdvaja kao dokaze Burkhartovog su
tinskog nihilizma, egoizma i reakcionarne ideoloke pozicije.
Burkhartova istorijska vizija poela je u onom stanju ironije u kome se
Tokvilova zavravala. Oduevljenje romantike, optimizam komedije i rezig-
mranost tragickog poimanja svijeta nisu bili za njega. Burkhartov svijet bio
je svijet u kome se vrlina obino zanemarivala, talenat izjalovljivao, a mo
koristila u manje vrijedne svrhe. Burkhart je nalazio veoma malo valjanosti
u svom vremenu i bezmalo nita emu bi mogao iskazati bezuslovnu privr
BURKHART 231

enost. Njegova jedina lojalnost bila je ona prema kulturi stare Evrope.
No, on je o ovoj kulturi stare Evrope razmiljao samo kao o ruini. Njemu je
ona bila poput jednog od onih krtih drevnih rimskih spomenika koji su uvi
jek u prvom planu Pusenovih pejzaa, prekrivenih lozom i mahovinom u
svom odupiranju utapanju u ,,prirodu protiv koje je i bio podignut. Burkhart
uopte nije gajio nadu na restauraciju ove (evropske) ruine. Bio je prosto za
dovoljan samo sjeanjem na nju.
No, Burkhartov stav prema prolosti nije bio nekritian. Poput Herdera
(kojeg je esto citirao, odobravajui ga), on nije bio nekritiki zagovornik
svega starog. Za razliku od Rankea, nije gajio iluzije da e stvari na duge
staze uvijek ispasti onako kako i treba da bude, i to na nain kako bi line
poroke kasnije prevele u javnu korist. Za razliku od Tokvila, on nije guio
svoje najintimnije strahove u nadi da e razum i razboriti jezik moi doprini
jeti spasavanju neega vrijednog iz sadanjih sukoba. I - to je sasvim oi
gledno - nasuprot Mileu, nije osjeao nikakvo oduevljenje ni zbog ega,
pa ni zbog borbe ili nagrade. Burkhart je bio ironian doslovno u odnosu na
sve, ak i na samog sebe. U sutini, nije vjerovao ni u sopstvenu ozbiljnost.
U svojoj mladosti Burkhart je imao simpatija za liberalna shvatanja. Iz
gubio je protestantsku vjeru svojih oeva, i prilino rano poeo gledati na li
beralno nasljee kao na prikladnu zamjenu religije. Meutim, njegov novi li
beralizam bio je - kao uostalom i njegova ranija religiozna uvjerenja - prije
intelektualna nego egzistencijalna obaveza. Za politiku je mislio da ne odgo
vara ukusima jednoga dentlmena; kao i posao, i politika je skretala panju
ovjeka sa onog istrajnog kultivisanja ivotnog stila kome se on divio naro
ito kod starih Grka i renesansnih Italijana. Nikad ne bi trebalo, napisao je
1842, ni pomisliti da postanem agitator ili revolucionar44 (Pisma, 71). Tako
se, kroz itave 1840-e, u vrijeme liberalne euforije44, Burkhart upustio u iz-
uavaje istorije, muzike, crtanja i bel monde-a jednog Pariza, Rima i Berlina,
sve to vrijeme formirajui sebe kao liberala i sagledavajui duh slobode44
kao najuzvieniju koncepciju istorije ovjeanstva44 i tvrdei da je rije o
njegovom vodeem uvjerenju44(71).
Revolucije koje su se okonale 1840-ih uzdrmale su njegovu vjeru u
korijenu. Njegov voljeni grad Bazel, gdje je radio kao profesor univerziteta,
bio je obezglavljen graanskim sukobom, i sve to je on smatrao iole vrijed
nim u Evropi vidio je da biva premetano akcijama radikala44. O tim zbiva
njima je napisao, iako odve plahovito: Vi ne moete ni da pojmite kako
ovakve stvari mogu naruiti unutranji mir jednog ovjeka i potpuno ga iz
baciti iz kolosjeka. Zbog njih ovjek ne moe ni da radi, a kamoli da se upu
ta u neke daleko uzvienije stvari44 (93). I nakon to su ovi dogaaji istut-
njali, on je ogoreno primijetio: rije sloboda zvui raskono i predivno, ali
niko ne bi trebalo da je pominje ako iz prve ruke nije iskusio ropstvo pod
masama galamdija zvanih narod, i ko nije svojim oima vidio i izdrao
graanske nemire... Ja isuvie znam o istoriji da bih sada oekivao bilo ta
od despotizma mas osim budue tiranije koja e ujedno znaiti i kraj istori
je44(ibid.).
232 METAISTORIJA

Kao mnogi njegovi ugledni liberalni savremenici, Burkhart se naglo


odvojio od svog izuavanja i izloio morbidnoj stvarnosti pijace u kojoj je
vladala ogoljena sila, i to saznanje bila je kap vode to je prelila au. e
lim pobjei od svih njih, pie on, od radikala, komunista, industrijalista,
intelektualaca, pretencioznih, razumnih, apstraktnih, apsolutnih... od filozo
fa, sofista, od drave, od fanatika, idealista, od svih tih moguih -ist i
-izmov (96). Jo jednom se zakleo, kao to je to uinio u mladosti, da na
mjerava biti dobra privatna individua, i posveeni prijatelj, i uvijek dobroga
duha... jer sa drutvom kao cjelinom ne mogu uiniti bukvalno nita (ibid.).
I toj zakletvi je dodao: Svi moemo nestati ali bar elim otkriti zastoje ko
risno da ja to treba da nestanem prevashodno za staru kulturu Evrope (97).
Zapravo, Burkhart se sakrio. Izolovao je sebe u Bazelu, drei predava
nja onom malom broju studenata koji su dolazili na univerzitet, takoe stalno
razdiran, da bi potom otkazao sve svoje veze sa uenim drutvima, odbijajui
ak i da bilo ta objavljuje posle 1860. Do tada je, meutim, njegova slava bi
la gotovo na vrhuncu. Ponude o daleko znaajnijim namjetenjima nisu pre-
stajale da stiu na njegovu adresu, ali on ih je sve glatko odbijao. Sa svog sta
nita na Gornjoj Rajni gledao je na Evropu kako hrli u sopstvenu propast, nad
zirao je krah liberalizma, uviao njegove uzroke i prorekao njegove posljedice
i pad u nihilizam. Pri tom je ipak odbijao da se i sm ukljui u borbu. Iz ovoga
razoaranja iskovao je teoriju o drutvu i istoriji koja je bila onoliko tana u
predvianju kriz u budunosti koliko i simptomatina za bolesti koje e je
kasnije izazvati. Burkhart je gledao na svoje povlaenje iz svijeta kao na po
stupak koji ga oslobaa bilo kakve dalje odgovornosti za nadolazei haos. Za
pravo, taj postupak je ukazivao na zatajenje hrabrosti i volje u evropskom
obrazovanom ovjeku koji na kraju nije stvorio nijednog protivnika silama
koje e najzad evropsku civilizaciju sjuriti u ambis totalitarnog terora.
Burkhartova glavna istorijska djela su Doba Konstantina Velikog
(1852) i Kultura renesanse u Italiji (1860), oba objavljena tokom njegovog
ivota, dok su druga dva - Povijest grke kulture i Razmatranja o svjetskoj
istoriji objavljena posthumno, na osnovu biljeaka sa njegovih predavanja.
Doba Konstantina Velikog, studija o kulturnom padu, svjesno je evocirala
poreenje pada Rimskog carstva sa pribliavanjem kraja evropske civilizaci
je. Renesansa je bila tour de force gdje je Burkhart bezmalo sm stvorio sli
ku pomenute ere kulturnog procvata i pruio je modernoj naunoj zajednici.
Obje knjige, jedna o onemoalosti, druga o preporodu, suoile su se sa jedin
stvenim problemom: sudbinom kulture u doba krize, njenog podreivanja i
izbavljenja od velikih neminovnih sila (Potenzen) svjetske istorije, koje je
Burkhart vidio kao religiju i dravu. Konstantin je pokazao kulturu oslobo
enu lanaca apsolutistike drave starog svijeta, ali sputanu okovima religije
srednjeg vijeka. Renesansa je govorila o slomu religioznog duha i procvatu
individualistike kulture renesanse prije utemeljenja moderne dravne sile u
osamnaestom vijeku.
U Burkhartovim knjigama heroji, predstavnici kulture, uvijek su dina
mine linosti voene svojom unutranjom vizijom svijeta, linosti koje se
BURKHART 233

izdiu iznad ustaljenh shvatanja vrline. Oni se (kao i on) povlae iz svijeta i
gaje svoje nesputane linosti u tajnosti ili se uzdiu iznad uobiajenog ljud
skog stanja svojim izuzetnim i odlunim postupcima, zamiljajui svijet iz
loen dominaciji njihovog kreativnog ega. Burkhart je ovaj tip poredio sa pi-
tagorejcima u staroj Grkoj i sa isposnicima srednjeg vijeka; drugi tip je
obino bio predstavljan kroz umjetnike i prineve renesanse. Ukratko, Burk-
hartova generalna tema bili su odnosi i djelovanja velikih linosti i neizbje
nih sila drutva, to je tema, kao teorija, u potpunosti zastupljena u njego
vim Razmatranjima o svjetskoj istoriji.
Burkhart je uvijek negirao da se dri filozofije istorije, i s prezirom je
govorio o Hegelu koji je pretpostavljao da e stvoriti svjetski plan ( Weltplan)
koji e navodno objasniti sve, i sve sloiti u prethodno organizovani intelektu
alni okvir. Pa ipak, u svojim pismima Burkhart je hvalio Tena, ija je opta
svrha bila identina Hegelovoj, i ija je filozofija istorije mnogo manje sup
tilna i elastina. Za Burkharta je sutinska razlika izmeu Hegela i Tena leala
u injenici daje prvome filozofija istorije bila podlona radikalnim zakljuci
ma, dok je filozofija ovog drugog naprosto zanemarila. Zapravo, Burkhart je
dobro znao, iz Rankeovog primjera, da porei vrijednost filozofije istorije u
stvari znai afirmisati drugu filozofiju, ali samo onu konzervativne vrste. Po
rei mogunosti filozofije istorije znai porei sposobnost razumu da utvrdi
obrazac zbivanj ili pravu volju da im nametne obrazac. Kao njegov uitelj
Ranke, i Burkhart je htio istoriju da izvue iz politikih arki tog doba ili bar
da pokae daje izuavanje istorije unaprijed iskljuivalo svaku priliku stvara
nja politikih doktrina na osnovu nje - a to je samo po sebi ono to ide u pri
log konzervativnoj stvari. Tako je Burkhart svoju filozofiju istorije nazvao
,,teorijom istorije, i predstavio je samo kao proizvoljan" raspored materijala
radi bolje prezentacije i analize. On nije mogao pokuati da odredi pravu pri-
rodu zbivanj jer mu je vlastiti pesimizam onemoguavao rasko pretpostav
ke da dogaaji uopte posjeduju bilo kakvu ,,prirodu. U Burkhartovom umu,
ovaj pesimizam je naao svoje intelektualno opravdanje u openhauerovoj fi
lozofiji. Ono to je Fojerbah bio za Marksa i politiku Ljevicu, openhauer je
bio za Burkharta i politiku Desnicu.

Pesimizam kao p o g led na svijet. openhauer ova filozofija


I pored toga to se u prethodnoj formi pojavila jo 1818. godine, open-
hauerova filozofija izazvala je prilino malo panje sve do 1840-ih. Nakon
1850, meutim, postala je arite evropskog intelektualnog ivota, ne toliko
za profesionalne filozofe koliko za umjetnike, pisce, istoriare i publiciste:
za intelektualce ija su interesovanja imala filozofske konotacije ili za one
koji su osjeali da ono ime se bave iziskuje neku vrstu polazita u formal
nom filozofskom sistemu. Sopenhauerova koncepcija svijeta naroito je go
dila potrebama intelektualaca tree etvrtine tog vijeka. Ona je bila materija
listika ali ne i deterministika; dozvoljavala je ljudima da se slue termino
logijom romantike umjetnosti i govore o ,,duhu, ,,ljepoti i slino, ali nije
iziskivala da ovim idejama bude priznat natprirodni status. tavie, koncep
234 METAISTORIJA

cija u pitanju bila je krajnje moralno cinina. Doputala je svako mogue za


dovoljstvo trenutnim opravdanjem shvaenim kao neophodni melem za otu
enu duu, ali je i dozvoljavala bol i patnju onih kojima bi izgledala da su
one isto tako nune i poeljne, pa im zato ne treba posveivati neku posebnu
brigu ili panju. ovjeka je dovodila u vezu sa ennui (dosadom, amom -
prim. prev.), osobenom za egzistenciju vie srednje klase, kao i patnjom naj
niih stalea. Takoe je bila ekstremno samoiva.
Sopenhauerova filozofija sastojala se, dakle, od poetne take i barijere
koju su mogli prevazii mnogi mladi pisci i mislioci posljednje etvrtine vi
jeka. Nie, Vagner, Frojd, Man, i Burkhart uili su od nje, naavi u open-
haueru uitelja koji je razjasnio nezadovoljstvo ivotom kod svakoga od njih
kao kreativnih umjetnika i prouavalaca osjeanja ljudske patnje. Od pome-
nute petorice, dvojica - Vagner i Burkhart - ostali su openhauerovi sljed
benici do samoga kraja.
Sopenhauer nije imao drutvenu teoriju a ni filozofiju istorije. Ipak, nje
gov cjelokupni sistem bio je uporan pokuaj da se pokae zato su drutvene
brige i istorijsko interesovanje suvini. Zato je imao negativnu teoriju i o
jednom i o drugom. Obezbijedio je alternativu istoricizmu u svakoj formi.
er Luka openhauera vidi kao ideologa njemake buroazije nakon
1848. godine, kada je liberalni humanistiki naturalizam Fojerbaha definitiv
no bio naputen i reakcionarni, pesimistiki i egoistiki pogled na svijet po
stao nuan u to doba i u situaciji u kojoj se zatekla njemaka srednja klasa.
Sopenhauer, meutim, nije bio jednostavan ideolog, kao to je, recimo,
Spenser bio u Engleskoj i Prevo-Paradol (Prevost-Paradol) u Francuskoj. Po
Lukaevom miljenju, Sopenhauer je bio indirektni apologeta naina ivota
klase koja je, uprkos svojim afirmisanim idealima, morala pronai neki raz
log svoje nemoi da reaguje, kao i - ne govorei prethodno o napretku i pro
svijeenosti - razlog negiranja mogunosti dalje reforme (Istorijski roman,
178-81).
U jednom smislu, dabome, Sopenhauer je bio bezobzirni kritiar buro-
askih vrijednosti - to jest, interesa za praktinom aktivnou, nagona za bez-
bjednou, i samo formalne privrenosti hrianskom moralu. On je negirao
frazeologiju laissez-faire kapitalistike teorije, kao i tradiciju Rankeovog
istoricizma proetog pijetetom - ideju da skrivena ruka upravlja drutvom
vodei ga ka ostvarenju opteg dobra, da nadmetanje naloeno zakonom
stvara saradnju, i tome slino. Umjesto toga, tvrdio je da prikazuje ivot
onakav kakav doista jeste: kao grozomornu, nerazumnu hajku za besmrtno-
u bez kraja, svrhe ili bilo kakve realne mogunosti za uspjeh. Na kraju
krajeva, openhauerov opti pogled na svijet uopte ne dotie bilo koji raz
log za ono to se moe desiti u neko odreeno vrijeme, podrivajui tako sva
ki impuls da uopte reaguje voen bilo kakvom motivacijom, sebinom ili
nesebinom.
Privlanost openhauerovog sistema za intelektualce kasnog devetnae
stog vijeka lei u stepenu u kome se on moe prilagoditi darvinovskoj shemi
prirode. Darvinova priroda nije imala cilj, a takoe ni Sopenhauerova. Iz to-
BURKHART 235

gaje proisticalo daje ovjek takoe besciljan. openhauerov drutveni svijet


bio je skupina atomiziranih individu, zatoenih, svaka za sebe, u svojim
sopstvenim udnjama; bio je to svijet prepun individua koje su se neprekid
no ukale i nasumino naletale jedna na drugu, ostavljajui utisak daje sva
ka od njih samo mogue sredstvo uzajamnog samoivog zadovoljavanja.
Marks je prepoznao ovo otuenje ovjeka od prirode, i od samog sebe; me
utim, on je to sagledao kao neto to se u krajnjem sluaju moe dovesti do
ponovnog pravog zdruivanja sa prirodom, sa drugim ljudima i sa samim so
bom. Njegova teorija drutvene promjene dozvolila mu je da vjeruje kako se
izvjesne privremene zajednice pregnua, misli i vjere mogu postii u odree
nim ogranienim sluajevima.
openhauer je sve to negirao: sve eventualne zajednice su puka iluzija i
zabluda; svako izjavljivanje ljubavi je prevara; sav napredak u stvaranju ve
eg ljudskog razumijevanja isti je mit. Marks je potkrjepljivao ovjekovu
otuenost specifinom vezom sa prirodom u specifino vrijeme i mjesto, i
zamiljao prevazilaenje ovog otuenja i pravovremeno ostvarenje univer
zalne ljudske zajednice. openhauer, meutim, ukazuje da je ovjekovo
odvajanje od ovjeka utemeljeno na ontolokim osnovama same prirode, i
da je na taj nain sutinski elemenat drutva. Takoe je ukazao na to da ovo
odvajanje moe jedino biti prevazieno kod samo nekoliko izolovanih geni
ja, koji ne opte sa drugim ljudima ve sa samima sobom u stanju svijesti
koje znai unitenje volje za bilo kakvu vrstu akcije.
openhauer se slagao sa Fojerbahom da su realnost i ulnost ista stvar.
I takoe se sloio sa njim daje ovjek ona faza prirode u kojoj ivot dosee
svijest. Ali za openhauera je svijest bila teret koliko i izbavljenje, jer je za
njega ona izvor razlikovanja izmeu sadanjosti i budunosti, dakle izmeu
iekivanja i kajanja i, na kraju krajeva, osnovnog ljudskog osjeanja patnje.
ovjek ne osjea samo bol, kao sve ivotinje, ve zna i da je to to
osjea u stvari bol - to jest, patnja i daje tako on rtva dvostrukog bola, bola
kao takvog, i saznanja da moda ne pati od tog bola. U pitanju je impuls da
se oslobodimo bola inom koji vodi specifino ljudskom trudu u svijetu.
Meutim, trud pomou kojeg se liava bola ili zadovoljava udnju postaje,
na kraju, potpuno samoporaavajui, jer je ili uspjean ili neuspjean. Ako je
neuspjean, on samo pojaava izvorni bol; ako je, pak, uspjean, on zamje
njuje izvorni bol, doivljen kao htjenje, kroz drugi bol koji se doivljava kao
prezasienost i njena desna ruka - dosada, zasnivajui tako jo jedan ciklus
traganja, sada za nekakvim osloboenjem od dosade koja se, inae, osjea
samo zato to se prethodno dobilo ono to se prvobitno eljelo.
Prema tome, sav ljudski napor se temelji na ciklusu ,,volja-djelanje
koji apsolutno nema nikakvu svrsishodnost ili znaenje, i koji je potpuno ne
zadovoljavajui, a opet neodoljiv, sve dok smrt ne otpusti individuu u zajed
niko prirodno tlo iz kojeg se kristaliu sve individualizovane volje. open
hauer je otkrio da je teiti {treberi), to je Fojerbah trijumfalno pripisivao
ovjeku kao temelj njegove ljudskosti i opravdanja njegovog ponosa, ujedno
i fundamentalna injenica i fundamentalni teret ljudske egzistencije. Ljudski
236 METAISTORIJA

razum i saznanje njemu nisu bili instrumenti u procesu ljudskog razvoja kroz
saradnike akcije niti ovjekovih afektivnih postupaka. Razum vas jedino
obavjetava o vaem unaprijed odreenom kvalitetu; on pronalazi volju u
vremenu i mjestu, sferu potpune odreenosti, i time u individui unitava sva
ko osjeanje da ona uopte moe postupati po svom nahoenju. Razum do
zvoljava ovjeku da sagleda svoje stanje samo teorijski, ali mu ne omoguu
je nadu u to da e svaki pokuaj oslobaanja patnje i bola biti uspjean.
Na osnovu snage ovog argumenta, Sopenhauer je morao razmotriti mo
gunost samounitenja kao nain izlaska iz ivota koji nije nita vie no osu
jeena udnja. Meutim, on je iskljuio ovu alternativu, sve dok, za njega,
ona nije postala i rjeenje za problem ljudske egzistencije a ne samo dokaz
da se ivot shvatao suvie ozbiljno. Samoubica voli ivot ali ne moe da
podnese uslove pod kojima se ivot mora ivjeti. On se ne odrie volje za i
votom; on predaje samo svoj ivot. Suicid porie jedino individuu, a nipo
to vrstu (Sopenhauer, 325).
openhauerov cilj bio je da porekne vrstu. Zato je ovjekovu volju za
slikovitim prezentacijama sagledao kao sredstvo kojim se ovo moglo postii.
ovjekova istinska sloboda lei u njegovim sposobnostima za stvaranje sli
ka. Volja nalazi sopstvenu slobodu u svojoj podobnosti da izgradi svijet iz
percepcija koje sama odabere. Ona doivljava svoju utemeljenu prirodu jedi
no kad zahtijeva reagovanje na osnovu ovih fantazija. Potom se ona dri
onoga daje najuzvieniji cilj individualne volje da iskusi svoju slobodu i da,
ako je mogue, to uini samo primjenjujui svoje aktivne sposobnosti, svoj
najbolji ivot - onaj koji se pojavama slui samo kao materijalom za ponov
no aktivno stvaranje.
Istorijska misao je primorana da zauzme drugo mjesto u ovakvoj shemi
jer pretpostavlja da tu postoji neto to je stvarno vrijeme i da su ljudski do
gaaji objektivna stvarnost, za razliku od svijesti koja ih samo opaa; takoe
pretpostavlja i da je mata ograniena na korienje uzronih kategorija u
traganju za smislom ovih dogaaja. Istorijska egzistencija je nepromjenljiva
igra udnje i napora da se zasiti htjenje ili doe do uspjeha (ili neuspjeha),
kao i podsticaj za ostvarivanje nove elje u sluaju da doe do uspjeha, od
nosno osjeanje bola pri neuspjehu. To je haos konfliktnih akcija, to se ina
e sve kriju iza motiva, izjava i formi koje analitiki mogu biti svedene sa
mo na slijepi i samoivi podstrek.
Spoljne granice ovog ciklusa iscrtali su bol i patnja. Ovo nagovjetava
da veliki drutveni dogaaji, kao to su ratovi, revolucije i slino, imaju svo
je stvarne uzroke u nekom nezadovoljstvu koje djeluje na individualne pod-
sticaje, i da su slogani pod kojima se nude na razmatranje ista fasada (152
53). No, po svojoj sutinskoj prirodi biti genije ne znai biti upleten u istorij-
ski proces, ve oznaava sposobnost da se ostane punopravni posmatra.
Cilj genija jeste da u svom umu upotpuni formu kojoj tei u datoj pojavi. to
se tie istorije, to znai da se sa istorijskim materijalima moe initi to god
se eli, prihvatajui ih ili odbacujui po linom nahoenju, da bi se od njih
nainila zadovoljavajua slika za razmiljanje.
BURKHART 237

Ovako zamiljeno, istorijsko saznanje samo je drugi stepen znanja, jer


poto svoju panju usredsreuje na stvari u njihovom detaljnom egzistiranju,
ono istovremeno ne doputa lagano kretanje od pojave do razmiljanja o nje
noj sveprisutnoj ideji. Istorijska refleksija je na taj nain opsenija u mjeri u
kojoj se procjenjuje poezija - odnosno, naputaju pojedinosti koje upuuju
na manjkavosti koje se uzdiu do kontemplacije o unutranjoj istini tih
pojedinosti.
Na taj nain, stari istoriari, poput Tukidida, koji su izmiljali govore
istorijskih aktera u skladu sa onim to je trebalo da kau u nekoj prilici,
umjesto da su ispriali ono ta su doista rekli, bili su prosvijetljeniji od onih
rankeovaca koji su prekidali naraciju na mjestima gdje se dokumentacija
okonava, ili su se ograniavali na rekonstrukciju onoga to se zaista dogo
dilo. Saznanje uliva osjeanja ponositosti i oslobaanja sve do stepena u ko
me je ono smo osloboeno injenica, sjedne strane, i razmatranja o katego
rijama koje povezuju stvari u njihovoj zajednikoj odrijeenosti u svijetu
vremena i mjesta, s druge.
Tako je openhauer klasifikovao umjetnosti u terminima stepena do
kojeg su one napustile pokuaje da kopiraju realnost i zapravo prevazile
prostorna i vremenska ogranienja.
Fantazija stoji iznad injenice, iz ega proistie daje poezija iznad isto
rije. U datoj umjetnikoj formi mogue je nainiti ovakvo klasifikovanje; ta
ko je tragedija superiornija od komedije, komedija od epa, i tako dalje. To se
odnosi i na likovne i vizuelne umjetnosti. Arhitektura je inferiornija od
skulpture, s obzirom na to da praktini interesi one prve onemoguuju njene
aspiracije da dosegne do formalne dosljednosti. A skulptura je inferiornija u
odnosu na sliku, jer je u skulpturi prostorna odrijeenost daleko vea. Na sli
an nain, poezija je superiornija od slikarstva, jer rijei mogu slobodnije bi
ti ureene od vizuelnih predodbi. Ali poezija je, s druge strane, inferiorna u
odnosu na muziku jer se potonja u potpunosti oslobaa rijei i potrebe za
kontemplacijom o istoj formi van vremenskih ogranienja. I tako se to na
stavlja, do najuzvienije umjetnike forme koja se nikad ne transponuje u
prostome termine niti se ikad artikulie; ona zato ostaje ista i neokrnjena u
umu umjetnika, doivljena kao sjedinjenje sa sutinskim formama svih stva
ri - to je inae svrha svijeta, koji tei da se ponovo sjedini sa samim sobom.
Oigledno je da je openhaueru bilo kakav pogled na spas ponuen in
dividui mogao biti jedino individualan, a ne kolektivan. Mi smo nepovratno
odsjeeni od ostalih individu, koje smo u stanju samo zamiljati kao protiv
ne volje koje na nas gledaju kao na predmete u njihovim vizuelnim poljima.
Sve drutvene institucije su, na taj nain, ogoljene u njihovim inherentnim
vrijednostima, dok se na sve njihove opte drutvene impulse gleda kao na
greke i manjkavosti. Meutim, openhauer je odbijao da vjeruje da bilo ko
ja opta teorija, fizika ili psiholoka, uopte moe posredovati izmeu ono
ga to jesmo i onoga to bismo voljeli da budemo. Nauka je iskljuivo provi
zoran i, sutinski, inferioran nain uvoenja realnosti u tonalitete vremena i
prostora kao i postavljanja kategorija odreivanja u postizanju nunih prak
238 METAISTORUA

tinih ciljeva preivljavanja organizma. Antiteza nauke, umjetnost, nije inte


grativna ve razdvajajua, s obzirom na to da je umjetnika vizija ona vizija
ija je vrijednost strogo lina i dostupna jedino umu onoga ko se njome bavi.
Tako su i umjetnost i nauka po svojoj prirodi otuujue; prva, zato to jaa
nae elje da se povuemo iz akcije, a druga zato to smatra daje svijet nai
njen od stvari, kako bi se na taj nain manipulisalo njima zbog praktinih ci
ljeva. Istorija gaji izvjesne vrste svijesti tako to ohrabruje traganje za varija
cijama ljudske ideje u kojoj se svaki neuspjeh u postizanju cilja pripisuje sa
moj svijesti. U mjeri u kojoj nam govori o ovim varijacijama, istorija je, da
kle, pria o sveukupnoj katastrofi. Ona ostavlja utisak o svijesti vrste dokle
god smo sami u mogunosti da u naim imaginacijama upotpunimo forme
kroz koje pojedinana zbivanja postaju dokazi o potpunim promaajima.
Prema tome, mi udovoljavamo istinskoj ovjenosti naim prevazilaenjem,
ali ne samo istorije, ve i samog vremena.
Sve ovo znai da su uobiajena razlikovanja kojima se istoriari slue
da organizuju svoje materijale, hronoloki i uzrono, prilino beskorisna
osim kao stepenice u ostvarivanju istine koju su irili tragiki pjesnici, a to
je, prema Sopenhaueru, najvei zloin ovjeka od kada se on uopte i ro
dio . Bespredmetno je priati o tome kako se ovjeanstvo razvija i napre
duje; u stvari, bespredmetno je uopte govoriti o promjeni. A jo je besciljni-
je priati o ljudima koji pribjegavaju zajednikim projektima kako bi sagra
dili zajedniko drutvo veeg ili manjeg dometa. Sopenhauerova vizija isto
rije bila je konstruisana na isto linim potrebama i resursima. Za openhau-
era, jedina istorija koju cijeni je ona koja u njegovom umu uveava neop
hodnost zanemarivanja istorije u cjelini.
Tako se openhauer izdigao iznad rasprave izmeu Hegela i Rankea o
takvim predmetima kao to su istorijski znaajna11klasa i istorijski znaaj
no'1 doba. Prema njegovom miljenju, svi ljudi su u osnovi isti; neki imaju
sposobnost da se povuku iz akcije, i samo su takvi blaeni. Oni koji reaguju,
propadaju. To se dogaa i sa onima koji odbijaju da reaguju, no oni bar mo
gu postii zadovoljstvo razmiljajui o istij formi
Slino tome, bilo kakvo razlikovanje izmeu prolosti, sadanjosti i bu
dunosti nestaje u Sopenhauerovoj misli. Postoji samo sadanjost. Prolost i
budunost su tek modusi za organizovanje anticipacije promjene u neijem
umu. I Sopenhauerova poruka sadanjosti ista je za sve: obuavajte sebe da
udite samo za onim to moete imati i u emu moete uivati itavog ivo
ta. Ova elja mora biti usmjerena prema nematerijalnom, jer se materijalne
stvari mijenjaju. Isto tako mora biti poglavito lina, jer ako zavisi od neeg
drugog, mora se odbaciti. Tako se Sopenhauerova filozofija okonava tako
to postaje savreno narcistika. U kontemplaciji neije sopstvene koncepci
je forme manifestovane ovom pojavom, mislilac strijemi onom stanju za ko
jim je eznuo i budistiki mudrac - nirvana. U nepomuenom zadovoljstvu
koje obezbijeuje kontemplacije o nepromjenljivoj oblasti lino projektova-
ne forme, takva linost eka svoj sopstveni posljednji povratak slijepoj pri
rodi koja ju je izbacila u bolnu individualnost. openhauer na taj nain pre-
BURKHART 239

vazilazi bolove istorijske i drutvene egzistencije koje je oplakivao Ruso. Za


njega su tenzije o kojima govore realisti u svojim koncepcijama troslojnog
svijeta prirode, svijesti i drutva u potpunosti bile prevaziene. Cjelokupnost
se rasturila u haos. Sopenhauer je prema tome rastoio istoriju tako to joj je
porekao ne samo ovjenost nego i samu njenu prirodu.
Sopenhauerov pogled na svijet savreno je odgovarao potrebama onih
dijelova ovjeanstva koji su htjeli potpuno da zapostave drutvena pitanja.
Onima koji bi za trvenja izmeu stalei, sjedne strane, i imperativ tradicije
i inovacije, s druge, tvrdili da su isuvie bolna za razmatranje, Sopenhauero
va filozofija je dozvoljavala da vjeruju kako je uzaludno uopte kontempli-
rati o njima. U isto vrijeme, doputala je onima koji su i dalje bili prinueni
da izuavaju ovjeanstvo kako bi na taj nain definisali sopstvenu ovje
nost - kao nain da izbjegnu solipsizam da prouavaju samo one dijelove
istorije koji su im pruali najvie zadovoljstva; ili, jo bolje, da prouavaju
samo one aspekte nekog doba koji uveavaju njihovo zadovoljstvo u konci
piranju samih sebe. Burkhart je komponovao svoju jednostranu i iskrivljenu
sliku Italije petnaestog vijeka u svjetlu ove predrasude; Nieova studija o
grkoj tragediji bila je njen proizvod; Vagnerova totalna umjetnika forma
komponovana je pod njenim egidom, a Budenbrokovi Tomasa Mana imali
su u njoj svoje opravdanje.
Karakteristino za sve ove mislioce jeste oevidno gaenje prema dru
tvu u kome su ivjeli, a pogotovo ogoreno odbijanje da se priklone ideji da
bilo koja javna ili privatna akcija uopte moe promijeniti drutvo nabolje.
Svi su oni iskazivali impuls da realnost uklope u umjetniko iskustvo zami
ljeno ne kao neto to sjedinjuje ovjeka sa ovjekom u zajednikom poi
manju minimalne ovjenosti, nego kao neto to ga izoluje u njegovim sop-
stvenim zajednicama i zabranjuje mu svaku komunikaciju sa drutvom. Nie
i Man su se docnije odrekli svoje openhauerovske koncepcije umjetnosti,
dobro uvidjevi da ona izbjegava sutinu i da se ne podudara sa idejom o
umjetnosti kao ljudskoj aktivnosti. Vagner je do kraja ostao dosljedan o-
penhauerovskoj viziji, istraujui njene mogunosti i samozavaravajui se u
sferi najuzvienijih umjetnikih vjetina. Isto je uinio i Jakob Burkhart, mo
da najtalentovaniji istoriar druge polovine devetnaestog vijeka.

Pesimizam kao osnova istorijske svijesti


Kao i Sopenhauer, Burkhart nije bio mnogo cijenjen u svoje doba. Ve
ina istoriara osjeala je daje on bio isuvie neodgovoran, isuvie subjekti
van, da bi zavrijedio njihovu panju. Tek je pred kraj vijeka - kad je postalo
oigledno da je rankeovski pristup istoriji brojna pitanja ostavljao netaknu
tim, i kad su istorijski orijentisani mislioci poeli da shvataju kako e morati
da biraju izmeu stavova Marksa i openhauera - Burkhartova zvijezda po
ela da sjaji. Neto nam govori o Burkhartu i akademskim krugovima ka
snog devetnaestog vijeka i injenica da je ovaj openhauerovski pesimista,
koji je istoriju sagledavao kao samoivu umjetniku vjebu najzad doao na
svoje u to doba. To je doba osjeanja sloma i pada, ali i doba koje to nipoto
240 METAISTORIJA

nije htjelo i priznati, doba koje je pribjeglo koncepciji umjetnosti kao opija-
tu, i u kome je Burkhart konano dobio priznanje za svoj pogled na istoriju.
Do tog vremena Nie je ve uveliko otkrio crva u sri openhauerovske filo
zofije i izloio ga pred svima u vidu prostog straha od ivota. Pokuao je upo
zoriti Burkharta na opasnosti koje postoje u njoj i sugerisao da, iako je Burk-
hartova istorija pokazala put do nove koncepcije o drutvu koje se moe su
protstaviti izjednaavajuim tendencijama Marksa i Rankea, taj njegov dopri
nos nije bio dovoljan. Burkhart je odbijao da odgovori na Nieovu kritiku. To
se obino pripisivalo pohvalnoj nespremnosti da se uleti u besplodne filozof
ske rasprave; meutim, u tome nije bilo nieg vrijednog hvale. Burkhart je od
bijao da se ukljui u intelektualne sporove jer je prezirao arke bilo koje vrste.
Sopenhauer mu je pokazao daje svako pregnue uzaludno i da samo onaj ko
radi ono to mu se radi - u misli, kao i u akciji - dobro ivi.

Satiriki stil
Burkhart je svoj najuveniji rad, Kultura renesanse u Italiji, poeo slje
deim uvodom:
Ovaj rad nosi naziv eseja u najstriktnijem smislu te rijei... Svakom oku,
pretpostavljam, nacrt date civilizacije odaje razliitu sliku; i prilikom razma
tranja civilizacije koja jeste majka ove nae, i iji se uticaj i dalje osjea meu
nama, neizbjeno je da individualni sud i osjeanje na isti nain ispripovijeda
ju svaki svoj trenutak i piscu i itaocu. U prostranom okeanu na koji polako iz
lazimo, mogue procedure i pravci veoma su brojni; i iste one studije koje su
koriene u ovom radu, u drugim rukama ne samo to bi mogle biti primjenjiva
ne drugaije, nego bi takoe mogle dovesti do sutinski drugaijih zakljuaka
[1-2]. J
Zatim je ukazao na neuspjeh svoje prvobitne namjere da tom svom radu
prikljui dodatak o umjetnosti renesanse, da bi potom, bez ikakvog drugog
uvoda, poeo priom o istoriji Italije u dvanaestom i trinaestom vijeku, kao
nekom vrstom preludijuma za analizu renesansne kulture i znanja.
Rezultat je bio izuzetan pregled, nalik na sliku kakvog impresionisti-
kog velikana, u kome su skicirani glavni pravci politikog razvoja Italije.
Prikazani su generalni nacrti za istorije raznih italijanskih graova-drava i
priroda meunarodne politike, ukljuivi i izvanredan opis politikog ivota
tog doba. To je sadrina uvenog uvodnog dijela, Drava kao umjetniko
djelo. Nakon krae rasprave o prirodi rata u doba renesanse i o poziciji pap-
stva u italijanskom politikom ivotu, taj dio se zavrava karakterizacijom
prirode patriotizma u toj eri. Centralna ideja bila je daje priroda italijanskog
politikog ivota ,,u boljim duhovima toga doba raspaljivala patriotsko gae
nje i otpor (79). Burkhart je poredio italijansku politiku situaciju sa situa
cijom u Njemakoj, Francuskoj i paniji. Svaka ta drava imala je spoljnog
neprijatelja sa kojim je mogla ratovati i protiv kojeg je monarhija mogla uje
diniti sopstveni narod i iz feudalnog haosa nainiti uniju. U Italiji je situacija
bila drugaija. Tu je postojanje papske vlasti, crkvene drave, ostalo stal
BURKHART 241

na prepreka nacionalnom jedinstvu (80). Na taj nain, italijanski politiki


ivot propustio je svoju priliku za ostvarenje jedinstva i integraciju. Kad je
ideja o nacionalnom jedinstvu uzela maha u Italiji, bilo je suvie kasno. Ze
mlja je bila preplavljena Francuzima i pancima. Za lokalni patriotizam"
moe se rei daje dobio karakter izvornog nacionalnog osjeanja, ali, kako pi
e Burkhart, to je bio izuzetno jalov ekvivalent" (ibici.). Pomenuti odeljak za
vrava se zato u melanholiji i u osjeanju proputenih prilika, izdaj stava naci
onalnih ciljeva, zaboravljenih plima i zapostavljenih plemenitih zadataka.
Dio pod naslovom Drava kao umjetniko djelo" jedan je od est u ko
jima su analizirani razliiti aspekati kulture Italije u eri renesanse osmiljene
u njenom najirem smislu: kroz drutvene obiaje, zakone, religiju, knjiev
nost, dramu, festivale, ceremonije, i tome slino - i uvijek s pogledom na i
roke kategorije u koje su bili organizovani bogati raspoloivi podaci, o emu
govore sami naslovi odeljaka - Razvoj individue", Procvat antike", Ot
krie svijeta i ovjeka" i Moral i religija". Knjiga je tako prireena u dome
nu koji je Burkhart kasnije analizirao u svojim Razmatranjima svjetske isto
rije, i u iju temu ulaze svjetovi politike i religije koje determinie kultura".
Renesansa je, prema Burkhartovom miljenju, bila period u kome se kultur
no" smo oslobodilo podreenosti politike i religije i nekako isplivalo iz to
ga haosa, postavi dominantan i odreujui inilac u kasnijem formiranju
politike i religije. Sve to je iole znailo u daleko prozainijim sferama ljud
ske egzistencije bilo je transformisano u umjetnost; drugim rijeima sve ono
to je bilo namijenjeno da tei svojoj sopstvenoj uzvienoj form i i savrenoj
kombinaciji praktinih i estetskih briga. Sve to je bilo bitno u ivotu dru
tva osloboeno je obaveze da slui praktinosti, sjedne strane, i lieno tran
scendentalnih aspiracija, s druge. Zahtevalo se da sve bude ono to jeste sa
mo sebi", i da se ne kvari razmatranjima koja unitavaju savrenstvo su
tinskih pojmova. Stvari su se poele sagledavati jasnije, i ivot se ivio sa
mo radi postizanja formalne dosljednosti.
Pa ipak, Burkhartova iskustva sa svakom od ovih tema sa kojima se su
oio - individualizmom, procvatom antike, humanizmom, drutvenim odno
sima i religijom - okonavala su se u istoj onoj melanholiji u kojoj se okon
ao i dio o politici. Ova melanholina nota natkrilila je sve ostalo poput zvo
na za veernju molitvu u parohijskoj crkvi. Tema bi bila predstavljena i po
tom dovedena do svog punog ostvarenja kroz neku figuru ili kljuno zbiva
nje, ali samo kako bi se podsjetilo da se sve ljudsko pretapa u nitavilo. Dio
o razvoju linosti zavrio se razmatranjem o lukavom i ironinom" Aretinu.
O njemu je Burkhart napisao:
Dobar je znak za trenutni duh Italije d aje takav lik i da je takva karijera
postala nemogua po hiljadu puta. Ali istorijska kritika uvijek e u Aretinu na
i bitnu tematiku [103],
Odjeljak pod naslovom Procvat antike" zavrava se zapaanjem o gu
bitku kontrole humanista u domenu akademij i o banalizaciji kulture prois
tekle iz toga. Kratki zavrni pasus zakljuuje se mranom primjedbom:
242 METAISTORIJA

Sudbina italijanske pozornice, a potom i opere, bila je dugo u rukama ovih


[provincijskih] udruenja" (170). Odjeljci Drutvo i festivali" i Moral i re
ligija" ostali su bez ikakvih komentara, osim jednog indirektnog, napisanog
na osnovu citata iz izvora. Prvi se zavrava pasusom iz uvenog manifesta
ovanija Pika dela Mirandole ovjekovom dostojanstvu", to na mjestu
na kome se nalazi jedino moe govoriti o stepenu u kome njegova uzviena
koncepcija ljudske prirode nije bila slavljena u svijetu poslije njegovog.
Odjeljak posle ovoga, za razliku od prethodnog, okonava se stihom Loren-
ca Velianstvenog:
Mladost je prekrasna,
Ali i nestalna!
Ko moe bit radostan, pustite ga da se raduje.
Dolazak jutra sutranjeg, uopte pouzdan nije. [260]
Najzad, odjeljak Moralnost i religija", kojim je stavljena taka na knji
gu, okonava se saetkom generalne teze cjelokupnog rada, ali samo raspra
vom o Generalnom duhu sumnje" i razmatranjem Fiinovog platonizma i
firentinske Akademije:
Odjeci srednjovjekovnog misticizma ovdje se stapaju u jednu struju sa
Platonovim doktrinama i karakteristino modernim duhom. Jedan od dragocje
nih plodova znanja o svijetu i ovjeku ovdje dosee svoju zrelost, i samo zbog
toga italijanska renesansa mora biti ocjenjena kao predvodnik svih modernih
era [341],

Tako se zavrio Burkhartov esej" o renesansi koji nije imao podesan


poetak kao ni kraj, a u svakom sluaju ne kraj koji bi trebalo da bude konac
ili razrijeenje drame. Predmet obrade bila je potpuna tranzicija. I kao takav,
u eseju je prikazano mnogo vie o eri koja je prethodila renesansi (srednjem
vijeku), i o onome to je potom uslijedilo, nego o svojoj navodnoj temi - sa
moj renesansi. No, razumije se da je kazao dosta i o renesansi u Italiji jer je
prepun informacija, uvida, sjajnih uoavanja i otroumnih procjena o jazu
izmeu ideala i stvarnosti u tom periodu kulturnog preporoda i aktivnosti.
Ipak, tu prevashodno nije bilo prie" o renesansi a ni o integrisanom razvo
ju, to bi inae dopustilo saetiju karakterizaciju njene sutine. U stvari, sve
dok Burkhart tu temu nije razjasnio u Sudovima o istoriji i istoriarima, po
biljekama sa njegovih predavanja o eri revolucij, renesansa je predstavlja
la meuprogram - entracte izmeu dva velika represivna perioda - srednjeg
vijeka, u kome su kultura i politika uvjerenja bili podreeni imperativima
religije, i modernog doba, u kome su i kultura i religija postepeno postale
podreene dravi i imperativima politike moi.
Tako sagledana, renesansa nije bila nita vie do vrijeme slobodnih
oscilacija" kulturnog trenutka u pauzi izmeu dva despotizma. Poto je rije
o slobodnim oscilacijama, to se nije moglo postii onom vrstom analize koja
je prikladna za srednji vijek ili moderno doba. Produkt tog doba mogao se
doslovno uhvatiti i predoiti samo u prolazu, u njegovim pojedinostima i u
izvjesnim veoma opsenim i generalnim kategorijama, i to samo radi pred
BURKHART 243

stavljanja a ne radi prave naracije. Kad se sve zaelo i kad se zavrilo, nije
bilo lako ustanoviti. Proizvodi tog doba bili si nalik na penuavi vrh najve
eg talasa dok se probija kroz dvije morske hridi. On se u pravom smislu ni
je zavrio, koliko se prosto povukao. Njegove kasne, slabe pulsacije (prigu
ene, ali ne i sasvim zaustavljene) podsjeale su na blago zapljuskivanje ta
lasa o lukobran, koji su ljutito podigli svojeglavi ljudi od moi, inei im se
da nisu u stanju da ive sa tom ivopisnom raznolikou, blistavou i plod-
nou ovog perioda. Ovaj lukobran, po Burkhartovom miljenju, bila je
Francuska revolucija a kamen od koga je zidan inili su materijalizam, ma-
lograantina i banalnost modernog doba.
Burkhartova slika renesanse podsjea itaoca na kombinaciju tem sa
slika Pjera di Kozima i Rafaela, sa slika okupanih utihnutim svjetlom Bam-
Donsa i Rosetija. Intonacija je elegina, ali su zato predmeti na slici isto
vremeno vjerni i dostojni svaijeg potovanja. ,,Realizam teme dopire od
htjenja da se nita brutalno ili oporo ne prikriva, pa ipak se itaocu, iz strani
ce u stranicu, skree panja na cvijee to buja na ovoj naubrenoj hrpi ljud
skog nesavrenstva. Modus je svakako ironijski. U itavom radu, neizgovo
rena antiteza tog doba velikih dostignua i briljantnosti jeste sivi svijet sa
mog istoriara, evropsko drutvo u drugoj polovini devetanestog vijeka. Nji
hovim poreenjem ak ni srednji vijek ne trpi nedae koje se uoavaju u mo
derno doba. Renesansa je bila sve to modemi svijet nije bio. Ili, bolje rei,
moderno doba predstavlja jednostrani razvoj svih onih crta ljudske prirode
koje su bile sublimirane u velikom kulturnom usponu u renesansi. Moderno
doba je proizvod ljudskih gubitaka. Neto je bilo mimoieno u periodu iz
meu 1600. i 1815. i to neto" bila je ,,kultura.

Sintaksa istorijskog procesa


U svojim predavanjima o modernoj istoriji na bazelskom Univerzitetu
od 1865. do 1885, Burkhart je esnaesti vijek smatrao periodom sveanog
zapoinjanja. Poslije njega je doao, kako on kae, skup ,,metastaz u vidu
iznenadnih iracionalnih premjetanja moi i simptom sa jednog organa ili
dijela drutvenog tijela na drugi {Sudovi, 66). Pojam metastaze" bio je sre
dinja metafora u Burkhartovom miljenju o istoriji. On ne podrazumijeva
da moe da tumai ove prijelaze ili pomjeranja; ta pomjeranja bila su prije
svega misteriozna. Njihovi uzroci nisu se mogli odrediti, ali su njihove po
sljedice zato bile i te kako oigledne. Zbog toga smo, ak iako niko nije mo
gao ponuditi sveobuhvatnije objanjenje razvoja istorije, bar bili u stanju da
hronoloki zapis podijelimo na manje segmente ili oblasti deavanja. Na pri
mjer, ba kao i u etrnaestom vijeku, neto novo i tajanstveno promolilo je
svoju glavu u italijanskim gradovima-dravama, a to se dogodilo i u po
sljednjim decenijama prije Francuske revolucije, kroz zbivanja i linosti spe
cifino novih vrsta" (163). To je znailo da je period izmeu renesanse i te
Revolucije u principu imao svoju uoljivu i potpuno neobjanjivu paralelu u
samoj Renesansi. ,,U povezanosti sa grandioznim poecima modeme svjet
ske epohe posle 1450. godine moemo govoriti o kontinuitetu, shvatajui
244 METAISTORIJA

eru Revolucije kao pitanje okonanja prethodnog doba i pripreme za ono ko


je dolazi'1(165). I to je takoe, meuin ili pauza" (ibid.).
Meutim, doba Revolucije je za Burkharta, kao to je ono bilo i za To-
kvila, nova i strana stvar11. Revolucija, pie on, prvo liava okova sve ide
ale i aspiracije, a potom sve strasti i sebinosti. Naslijedila je i primjenjivala
despotizam koji e sluiti kao model svim despotizmima za vjek vjekova11
(219). Kod njega, meutim, uopte nije bilo onog Tokvilovog pokuaja
da ispita ,,ta se dobilo, a ta izgubilo11 deavanjem ove nove i strane stvari.
Za Burkharta je sve bilo gubitak. Osvrui se na period o kome je pisao To-
kvil, on kae: J
Treba rei da je u tri decenije u kojima smo se rodili i odrasli bilo mogu
e vjerovati daje Revolucija neto svreno, kao i da ju je zatim bilo mogue
objektivno opisati.
_U to vrijeme pojavile su se izvjesne knjige, dobro napisane, ak i klasi
ne, to su pokuale da prue opti prikaz perioda 1789-1815, shvatajui ga
kao dovrenu eru - a ne objektivan pogled dabome, ali i pokuavajui da budu
potene i nenapadno ubjedljive. Sada, meutim, znamo da nas ista ta oluja ko
ja je poela tresti ovjeanstvo 1789. godine nosi i dalje. Iako smo u stanju
iskreno da potvrdimo nau nepristrasnost, opet smo bili nesvjesno uhvaeni u
ekstremnoj neobjektivnosti [225].
Odluna nova stvar koja se pojavila u svijetu kroz Francusku revoluci
ju jeste dozvola i volja da se stvari promijene, sa javnim blagostanjem kao
primamim ciljem11. Ishod je, pak, bio da se politika uznela do najvie pozici
je, ali bez ikakvog principa koji bije vodio, osim anarhije, sjedne, i tiranije,
s druge strane, i neprestano ugroena udnjom za revizijom ili despotskim
reagovanjem na razlamanje politikih formi" (229).
Motivaciona sila iza ovog avolstva11bila je iluzija11 o dobrodunosti
ljudske prirode11 (230). Idealistiki umovi" su svoje elje i fantazije pre
hranjivali blistavim vizijama o budunosti u kojoj e se duhovni svijet izmi
riti sa prirodom, a misao i ivot postati jedno", i tako dalje (231). No sve je
to bilo proizvod iluzije", kae Burkhart. Realista to zna bolje, a istoriar u
najmanju mku zna da enja" za neim ne znai i njeno ostvarenje. Burk-
hartov cilj bio je da raspri ove iluzije i ljudsku svijest vrati prepoznavanju
sopstvenih ogranienja i odreenja, i svojim nemogunostima da ikad nae
sreu u ovom svijetu {ibid.). Na zadatak, namjesto eznua za ovim ili
onim, jeste da se to vie oslobaamo budalastih igrarija i strahova, i da prije
svega podstaknemo same sebe na razumijevanje istorijskog razvoja" (231
32). Burkhart je prepoznao tekou ovog zadatka, postoje za njega objektiv
nost najsloenija od svih perspektiva u istoriji, toj najnenaunijoj od svih
nauka" {Prisila i sloboda, 199), a jo vie otkad smo prije svega postali
svjesni svog poloaja" u naem vremenu, zateeni na manje-vie neisprav
nom brodu koji pluta najednom od milion talasa". Upozorio je svoje itaoce
i da se isto tako moe rei da smo i mi, svi zajedno, jednim dijelom taj ta-
las" {Sudovi, 232). Najbolje emu se moemo nadati, onda, zasigurno nije
proroanstvo, ukoliko se nae mjesto nalazi u segmentu istorije koji je poeo
BURKHART 245

Revolucijom; forma naeg razumijevanja istorije ne sme biti nita vie osim
prepoznavanja na kome talasu velike oluje usred valovitog mora mi pluta
mo" (252).
Talas i metastaza - te dvije slike i predodbe, predstavljaju na saet nain
Burkhartovu koncepciju istorijskog procesa. Prva slika sugerie ideju o stalnoj
promjeni, druga nepostojanje kontinuiteta izmeu impuls. Njegova koncepci
ja nije ciklina; poslije pada ne postoji nikakvo nuno ulaenje u novi ciklus
erozije (27). Ali ti padovi jesu, meutim,, neophodni, ili u najmanju ruku neiz
bjeni u dogledno vrijeme. Ono to mora da se objasni u istoriji jesu trenuci
kulturne nesvakidanjosti i dostignua; oni su taj problem.
Volja za mo (osnova politikog uspjeha) i udnja za iskupljenjem
(osnova religiozne podreenosti) ne iziskuju nikakva objanjenja; one jesu
fundamentalne osnove ljudske prirode. I one neprestano fluktuiraju, kao pli
ma i osjeka, i kao kvantitet i kao kvalitet date civilizacije. Za razliku od njih,
kultura, primjeuje Burkhart, istovremeno je isprekidana u svojim trenucima
i razvijana u malim koracima. Drugim rijeima, ona proizvodi beskonano
mnogo kvalitativno istorodnih trenutaka nesvakidanjosti i iste vizije ime
stalno uveava ljudski duh. Kultura, meutim, moe cvjetati samo ako su
prinudne" sile - drava i religija, toliko oslabljene da nisu u stanju osujetiti
njene najskrivenije impulse, i samo onda kada su materijalni uslovi za cvje
tanje najstabilniji {Prisila i sloboda, 127).

,,Sem antika istorije


Prema Burkhartovoj procjeni, upravo to se izgleda i dogodilo u vrijeme
italijanske renesanse. Nikakvo formalno objanjenje tog perioda kulturnog
preporoda nije ponueno osim opteg uvida u kulturu kao vjenom fenome
nu ljudske prirode koji buja kada su prinudne sile slabe. Drugim rijeima,
odreen je samo negativni uslov, jer su crkva i drava bile slabe u Italiji i,
kao rezultat milenijumskog nadmetanja koje ih je obje iscrpio, kultura je na
la svoje mjesto da raste, iri se i cvjeta. No to cvjetanje je samo po sebi mi
sterija, ili tako bar izgleda. Opruge kulture, naime, imaju svoje porijeklo u
najskrivenijim vibracijama ljudske due, to naroito vai za umjetnosti:
One se uzdiu iz misterioznih vibracija saoptenih dui. Ono to te vibra
cije odailju prestalo je da bude individualno i vremenski ogranieno, i postalo
je simboliki znaajno i besmrtno. [Ibid.]
Uz praktini ivot koga je predstavljala drava, i iluzorni ivot pod
okriljem religije, kultura je izdigla drugaiju, idealnu kreaciju, jedinu ne
prolaznu stvar na zemlji, jezik sviju nacija" (128). Spoljna forma ove ideal
ne kreacije" je materijalna i otuda je podlona napastima vremena, ali je sa
mo jedan djeli dovoljan da nam predstavi slobodu, inspiraciju i duhovno
jedinstvo" u stvaranju slik i predodbi u njihovom stvaranju. U stvari, kae
Burkhart, taj djeli je naroito otporan", jer umjetnost ostaje umjetnost,
ak i u odlomku, skici, istom nagovjetaju". I mi smo u stanju da, uz po
mo analogije", uvidimo cjelinu iz fragmenata". {Ibid.)
246 METAISTORIJA

Jezik kojim se Burkhart sluio bio je jezik ironije, u formi u kojoj je bio
predstavljen i u sadrini kojom je panju skretao prema onome to treba naj
vie vrednovati. I Burkhartov manir predstavljanja renesanse bio je manir
strunjaka koji stoji nad gomilom fragmenata prikupljenih na arheolokom
nalazitu iji kontekst on intuitivno podrazumijeva putem analogije" sa jed
nim dijelom. Meutim, na formu konteksta moglo se samo ukazati, a nipoto
je odrediti. To lii na one stvari po sebi za koje Kant kae da ih je potreb
no prethodno odrediti kako bismo ih verodostojno predstavili naoj nauci, ali
o kojima mi ne moemo rei nita. Glas kojim se Burkhart obraao svojoj
publici bio je glas jednog ironiara i profesora uzvienije i tunije mudrosti
od one njegovih slualaca. On je sagledavao svoj predmet izuavanja, svoje
istorijsko polje, ironijski, kao polje ije je znaenje nedostino, neodreeno,
pojmljivo samo rafiniranoj inteligenciji, i pretjerano suptilno, polje koje tre
ba napasti svim ulima. On je uoavao svijet istorijskih predmeta doslovno
kao neopisivu mjeavinu fragmenata i predmeta odvojenih od svog original
nog konteksta ili konteksta koji je nepoznat ili podoban da se sastavi na raz
ne naine, ili da mu se teorijski prie na vie naina sa podjednako validnim
znaenjem. Pored svega", kae on u Prisili i slobodi, nae istorijske slike
su u velikoj veini puke konstrukcije" (74). Fragmente moemo na mnogo
naina sastaviti, mada ne bismo smjeli to uiniti tako da damo podstrek ilu
zijama ili skrenemo panju sa sadanjeg naeg okruenja. Pria koju pripo
vijeda je ironijska, stilizovana aforistiki, anegdotski, duhovito i nonalantno
(revolucije 1848. buknule su zbog ame i dosade" drutva; Napolon je po
raen sopstvenim nestrpljenjem", i tome slino). Struktura zapleta te prie
je ironijska; to jest, svrha svega" je da nema svrhe" prema kojoj su se
stvari generalno kretale i da nije bilo zakona koji djeluju, ni bilo kakvih ko
nanih izmirenja ili prevazilaenja. U svojoj epistemologiji on je bio skep
tik, u svojoj psihologiji pesimista. Prosto se oduevljavao sopstvenim otpo
rom prema silama koje su preovlaivale u njegovo vrijeme i prema uoenom
smjeru u kome su one vodile. Takoe nije imao potovanja ni prema istoj
naraciji" kako ju je sm nazivao (Sudovi, 29), jer ne samo to je odbijao pro
ricati kako e stvari ispasti na kraju", ve nije vidio ni bilo kakve krajnje
znaajnije i provizorne zavretke u onom dvosmislenom meuvremenu iz
meu nepoznatog poetka i nepredvidljivog kraja.
Ipak, ako je neto bilo konstantno u Burkhartovoj misli, to su neprijate
lji kojima se odupirao. Ti neprijatelji su za njega bili, kao uostalom i za sve
ironiare, iluzije , i dolazili su u dva glavna oblika: u metaforikom redu-
kovanju, to udahnjuje ivot alegoriji, i u pretjeranom simbolizmu, koji raa
metafiziku. U stvari, njegova formalna teorija istorije, sa njenim koncepcija
ma troslojnih interakcija kulture, religije i drave, uglavnom je bila odraz
njegove teorije kulture koja se sastojala, sa njegovog stanovita, iz troslojne
akcije alegorijskih, simbolikih i istorijskih senzibiliteta. Ova teorija kulture,
koja je predstavljala sr Burkhartovog shvatanja realizma, nije bila obrazlo
ena ni u jednom od njegovih formalnih teorijskih radova, a vjerovatno
nijednom s njegove strane nije ni bila priznata kao teorija. No, bila je ipak
BURKHART 247

prisutna i prilino koncizno predstavljena u djelu o italijanskom slikarstvu u


njegovom ieroneu, vodiu za naslaivanje" umjetnikim djelima Italije
objavljenom 1855.

Struktura zapleta mjeavine fragm enata


Burkhart je ponajvie direktno ostavljao utisak, najmanje inei to svje
sno, jednog istoriara u ulozi procjenitelja i uvaavaoca umjetnosti, a pogo
tovo italijanske umjetnosti. To je bila tema najbliskija njegovom srcu i u po-
menutom djelu ierone, sa podnaslovom Vodi za naslaivanje umjetni
kim djelima Italije (Eine Anleitung zum Genuss der Kunstwerke Italiens,
1855), i sainjenom u godini nakon njegovog prvog velikog istorijskog rada
- Doba Konstantina Velikog (1852), Burkhart se prikazao u najboljem svje
tlu - i najvie engag. ierone je Burkhartu dao priliku da uroni u otvorene
i veoma line refleksije o istorijskim predmetima na nain na koji to nije bi
lo mogue u refleksijama o ivotu u prolosti. Cjelokupan univerzum umjet
nikih kreacija direktno mu se naao pred oima kao predmet njegove per
cepcije; njihova sadrina ili znaenja nisu bili prenoeni jezikom, ne bar ver
balnim jezikom. ovek nije morao intuitivno zakljuivati ta neki medij po
kuava da kae prije no to bi se upustio u razmatranje njegovog znaenja.
Za Burkharta, bar dok je rije o umjetnikim predmetima, medij i poruka su
bili - ili je trebalo da budu - doslovno identini. Izuavalac je samo imao da
se suoi sa djelom u njegovoj cjelini i da iz njega izvue formalni sklad.
Slina operacija, u domenu istorije uopte, nije bila mogua, mislio je Burk
hart, zato to su sami dokumenti mogli biti formalno usklaeni a da pri tom
uopte ne ukazuju na bilo kakvu sutinsku vezu sa prirodom zbivanja koje
treba da predstave. Umjetniki predmeti bili su samoreferentni i, iako su se
kvalitet, tonalitet i stil jednog doba mogli ocrtati u njima, da bi se u njima
uivalo, gledalac uivalac ne mora da ulazi u problem veze tih predmeta sa
miljeom u kome su nastali. U stvari, Burkhartova odluka da ne razmatra vi-
zuelne umjetnosti u svojoj Kulturi renesanse u Italiji svakako moe biti re
zultat njegove elje da obeshrabri ideju da je vrhunska umjetnost na bilo koji
znaajniji nain zavisna od spoljnih okolnosti u kojima je nastala.
U svojim raspravama o umjetnicima renesanse, Burkhart se uvijek sta
rao da odredi mjeru u kojoj su sadrina i forma datog umjetnikog djela re
zultat uticaja interesa ili pritisaka mecen. A njegove rasprave o srednjovje
kovnoj umjetnosti bile su zasnovane na ideji prema kojoj, dok je veliki
umjetnik mogao da se izdigne iznad nje, umjetnost koja je nastajala pod van-
umjetikim pritiscima, kao to su pritisci religije i politike, bezmalo je uvi
jek bila nepotpuna umjetnost.
Zanimljivo je istai d aje ovaj najmanje istorij ski od svih Burkharto-
vih radova najpotpunije organizovan po hronolokim principima. ierone
je podijeljen na tri dijela, arhitekturu, skulpturu i slikarstvo, i u njima se, u
skladu sa Sopenhauerovom estetikom, opisuje hijerarhija uzlazne duhovno
sti" (vid. predgovor prvom izd.). Svaki od posebnih segmenata poinje ras
pravom o klasinom i paleohrianskom periodu i zakljuuje se periodom
248 METAISTORIJA

baroka, koji se kod Burkharta produava u osamnaesti vijek. Ispripovijedana


pria govori o postepenom rastu, prelazi preko stanja savrenstva koje pred
stavlja kasna renesansa, da bi dola do pada ili razdvajanja u skladu i ravno
tei dosegnutom u to vrijeme na sva tri polja. Zavrni periodi, meutim, opi
sani su patetikim, vie nego tragikim, terminima. Intonacija u zakljunim
pasusima sva tri dijela nadasve je elegina, melanholina. Segment o arhi
tekturi okonava se opisom ljetnikovaca i vrtova" (naroito sa kratkim opi
som vil na jezeru Komo); segment o skulpturi zavrava se priom o Kanovi
(pogotovo o nadgrobnom spomeniku Klimenta XIV), a dio o slikarstvu re
fleksijama o pejzaima Nikole Pusena i Kloda Lorena (naroito o njihovim
pejzaima rimske Kampanje).
Segment o arhitekturi imao je najvei neposredni uticaj na Burkhartove
itaoce, dok je dio o slikarstvu najinformativniji kad je rije o principu isto-
rijske senzibilnosti i naraciji koji je sm Burkhart podredio podacima istorije
sagledane u optem smislu. Paleohrianske i vizantijske faze zapadne
umjetnosti prikazane su kao inferiorne, bar kad se govori o tendencijama
pukog mehanikog ponavljanja" na koje su dogma i vlast prisiljavali umjet
nike tog razdoblja. Umjetnost romanesknog perioda primamo je sagledana
kao mitska i simbolika, iako je dokaza o sutinskoj prirodnosti bilo, po
Burkhartovom miljenju, u pojavi jednostavnog narativnog" stila (iero-
ne, Clough izd., 18). Gotski period u italijanskoj umjetnosti (za razliku od
onoga na sjevem) predstavljen je kao znak raanja onog naturalizma koji je
cvjetao u renesansi. Slikarstvo je osloboeno sluenja arhitekturi i, iako je
ostalo u slubi religije, puteno je da razvija sopstvene jedinstvene mogu
nosti, pogotovo kod Dota, koga je Burkhart vidio kao osnovu na kojoj e
najvea dostignua Mikelanela i Rafaela konano uzeti maha.
otovo dostignue nije bilo definisano prvenstveno u terminima izra
avanja idealne ljepote" ili njegove moi realistikog izvoenja", u emu
su ga prevazili savremeni i modemi slikari (32). Ono je, tanije, lealo u
njegovim sposobnostima kao naratora", pripovjedaa pric. Doto je dao
ono to je bilo potrebno da se pria ispria jasno, jednostavno i divno" (33).
Doto se tako ukazao Burkhartu kao gospodar istorijske scene, kao narator
onih zbivanja u ivotima Hrista, svetog Franje i drugih dostojnika Crkve ko
ji su za ljude tog vremena predstavljali autentina istorijska dogaanja. Li
nosti na velikim freskama i panelima Padove, Asizija i drugih mjesta postoje
samo radi jedne jedine svrhe, svrhe osvetljavanja (neke) prie (35); one ne
maju samo funkciju ikona i ne ukazuju niti aludiraju na neto izvan samih
sebe. Sve u njima postoji jedino zbog storije koju vrijedi ispriati, zbog do
prinosa tumaenju scene na slici (ibid.). Istini za volju, alegorijski element
nije potpuno eliminisan u otovoj umjetnosti, nita vie nego u Danteovoj; i
upravo je do tog stupnja i ostao, prema Burkhartovom miljenju, iako slaba
an, i veoma izloen opasnostima alegorije od kojih je jedva uspio da po
bjegne. Ovaj element alegorije, sa svojom tendencijom metaforike degrada
cije teme, ostao je, prema Burkhartu, prijetnja renesansnoj umjetnosti.
Rafal je, recimo, bio superiorni predstavnik renesanse zato to je vladao
BURKHART 249

elementom alegorije u svojoj umjetnosti, koristei je u sopstvene svrhe i ne


dozvolivi joj da mu se nametne. Za Burkharta je alegorija predstavljala
podlonost elementu ,,misterije (39), to je, zauzvrat, bilo neuspjeh vizi-
je, to jest, percepcije (Anschauen).

Antim etafora
Obiljeje trijumfa misterioznog momenta nad pokuajem da se stvar
nost sagleda jasno i da se potpuno podredi metafori, prema Burkhartovoj
procjeni, uvijek unitava i umjetnost i istinu. Tako, u svojim primjedbama o
Dotu on kae:
Predstavljati obavezu prema nematini kao brak sa njom jeste metafora, a
jedan umjetniki rad nikad ne treba da se zasniva na metafori, odnosno, na ideji
prebaenoj na novu fiktivnu realnost, koja nuno daje lani utisak o slici... to
se prije alegorijske linosti stave u akciju, to je manje mogunosti da se bilo ta
uini bez metafore, a sa njom izranjaju i priproste apsurdnosti. [Ibid.]
Burkhart je nedugo potom doao do uvjerenja da se itav trijumf rene
sanse moe opisati u smislu sopstvenog shvatanja opasnosti koje dolaze od
metaforikih karakterizacija svijeta.
Nedostatak potpune alegorije ne moe a da se ne osjeti u umjetnosti. Kao
njen sastavni dio stvorene su prezentacije apstraktnih ideja uglavnom izvedene
iz antike i koriene samo u vezi sa alegorijama... (Dante se takoe izuzetno
slui ovim modusom prezentacije.) Takve linosti... ostaju samo isti rariteti
kojima se procjenjuje naivno istorijsko saznanje tog doba [3940].
Ukratko, on je postavio naivnost istorijskog saznanja datog doba nasu
prot njegovim tendencijama ka metaforikoj karakterizaciji svijeta. Time je
pokazao mjeru njenog impulsa da pobjegne od zamke metafore u otovom
razvoju specifino narativnog" stila prezentacije.
Alegorijski elemenat u umjetnikom djelu ne treba, meutim, mijeati
sa simbolikim elementom. Simbolizam je neophodan, ukazao je Burkhart,
zbog izraavanaja sublimnih ideja koje se ne mogu uklopiti u bilo kakvu
isto istorijsku kompoziciju, a ipak u umjetnosti tragaju za svojim najdjelo
tvornijim predstavljanjem. Umjetniko djelo koje pokuava da predstavi
ove sublimne ideje bie stoga daleko impresivnije jer sadri manje alego
rije a vie trenutne upeatljive akcije (40).
Ove sublimne ideje imaju veze sa svime to je vezano za svijet izvan
groba i, dodao je, izvan proroanstava44 iz Jevanelja i Apokalipse, kao i
onim vrstama razmatranja karakteristinim za Danteovu Komediju. Meu
tim, upozorava Burkhart, ovo interesovanje za sublimne ideje mora poticati
iz elje za umjetnikom prezentacijom pojedinih dogaaja. Simboliko
znaenje Boanstvene komedije... vrijedi shvatiti kao knjievnost i istoriju,
ali ne i kao poeziju. Poetska vrijednost poiva na uzvienoj umjetnikoj pre
zentaciji pojedinih dogaaja, na odmjerenom vrhunskom stilu koji je od
Dantea uinio oca zapadne poezije. (Ibid.)
250 MET AISTORIJA

Istorija umjetnosti Zapada se, prema tome, razvija u troslojnoj tenziji


koju stvaraju tendencije ka alegorijskoj, istorijskoj i simbolikoj prezentaci
ji. Stil renesanse, pak, posmatra se kao proizvod postepenog gaenja tradici
onalnog alegorijskog ili metaforikog impulsa koji se odravao zbog teolo
kog duha srednjovjekovne civilizacije. No, im je ova teoloka orijentacija
iskorijenjena, za veliku umjetnost renesanse postala je karakteristina krea
tivna tenzija izmeu dvije vrste prezentacije - sublimnim idejama (simboli
kim aktivnostima) i naracijom (,,istorijskom aktivnou).

Realizam kao ironija


Realizam" renesanse eliminisao je metaforu i pri tom ostao vjeran
dvojakom zadatku istorijske naracije i izraavanja sublimnih ideja u sim
bolima. Burkhart je svoja gledita o umjetnosti rane renesanse (kvatroenta)
izrazio kroz analizu takvog realistikog elementa koji se ispoljava u udnji
za umjetnikim prikazivanjem detalja ljudske forme (umjesto umjetnikog
prikazivanja tipa), i slivanje i pokret ljudske figure, kao i kroz otkrivanje
pravil perspektive (57-58). Sve ovo nije bilo rezultat zavisnosti od starih
modela, ve prije svega izuavanja prirode (58). No, ovo interesovanje za
spoljnu realnost nije se nalazilo u vakuumu; razvilo se u punom saznanju o
onim sublimnim idejama" to su dozvoljavale taktinosti" da odredi svoje
granice udnovatog":
[Renesansa] je u vidu originalnog dara sa nebesa, raspolagala taktinou
da slijedi nau spoljnu realnost u svakom detalju, ali samo do onog stepena na
kome via poetska istina ne treba da trpi posljedice zbog toga. Tamo gdje je
ona isuvie bogata detaljima, preobilna j e u arhitekturi, dekoracijama i boan
stvenim draperijama, ali ne i u proznim nezgodama spoljnog ivota. Utisak
koji se dobija, dakle, nije zamomost, ve rasko. U nekim sluajevima oni
svoje sutinske dijelove prikazuju kao velianstvene i gospodske; mnogi deta
lji se i pogube u svojoj udnovatosti, to je inae opta tendencija petnaestog
vijeka... a opet ta opta grandioznost formi prua svom pomodarstvu prijatnost
i, tavie, zadovoljstvo [59].
Ovdje je Burkhartova definicija najpoeljnijeg mogueg realizma" ona
vrsta realizma koju bi on volio da ukljui u sopstvena istorijska prouavanja
koja je osmislio kao umjetnika djela u renesansnom maniru. Ovaj realizam
se veoma razlikovao od onoga u devetnaestom vijeku, koji se, po njegovom
miljenju, sastojao jedino od vulgarnog interesovanja za fotografsku repro
dukciju detalja, ne rukovodei se bilo kakvim optim pravilom o privreno
sti sublimnim idejama". Tako je, za razliku od protesta protiv filozofije
istorije", njegova koncepcija realistike istoriografije iziskivala posebnu,
iako potisnutu, optu koncepciju prirode realnosti, potpuno odvojenu od bilo
kakvog znanja o materijalnim detaljima. Ma koliko sublimisana, ona bi isto-
rijskom radu pruila poeljnu formalnu usklaenost. Iako je uglavnom odbi
jao da ovu optu koncepciju prikae kao formalnu teoriju, ona je svakako
ograniila njegovo poimanje injenica istorijske egzistencije, tako da tak-
BURKHART 251

tini" realizam, realizam koji nee upasti u udnovatost", moe biti ostva
ren. Kao i renesansna umjetnost, Burkhartova istoriografija se razvila izme
u simbolizma i naracije. Njeni glavni neprijatelji bili su metafora i njena
forma koju dobija prilikom prezentacije stvarosti - alegorija.
Renesansa je, kae Burkhart, iznenada pohrlila naprijed" tokom in-
kveenta (tzv. kasna renesanse), kao bljesak munje... kao dar samih nebe
sa. Kucnuo je as... Veliki majstori sada zdruuju svoje vjene istine u ne
prolaznim umjetnikim djelima. Svaki od njih to ini na svoj nain, tako da
ljepota ne moe mimoii nijednoga, ve svi zajedno dostiu vrhunac sa
mnogo lica". Treba rei, ipak, da, kao i sa svim lijepim stvarima, vrijeme
punog cvata doista traje kratko... Na neki nain je i kratki ivotni vijek Ra-
faela [1483-1520] bio svjedok uzdizanja neeg to je bilo potpuno savreno
i da je sa onim to je slijedilo odmah poslije njega, ak i s najveim majsto
rima koji su ga nadivjeli, propadanje definitivno poelo" (111).
Ovo propadanje uveliko je bilo najavljeno u radu Rafaelova dva velika
savremenika, Leonarda i Mikelanela. Prvi se iroko pomagao ili je prilino
zavisio od pomoi pejzaa", pomou koga stvara onaj sanjalaki efekat"
kod okonde (koji je, inae, Burkhartu prilino smetao), nagovestivi tako
povratak alegoriji (114). Kod Mikelanela, za razliku od Leonarda, istorij
ski" element je imao tendenciju da ustupa mjesto simbolinom. Sve je bilo
pretjerano sublimno; nije uspostavljena nikakva protivtea, nikakav materi
jalni detalj svega onoga to nam ivot ini milim"; zakljuio je zato da je
ono sasvim sublimno i divno u prirodi prenaglaeno" (123).
Ono to je nedostajalo Mikelanelovim slikama, kako je Burkhart ista
kao u svojoj raspravi o freskama Sikstinske kapele, bila je istorija" (125).
To im je pruilo njihovu grandioznost" i ujedno oznailo poetak neposred
nog pada u odnosu na savrenost Rafaelove umjetnosti. Mikelanelova po
treba za taktinou iskazana je u njegovom Stranom sudu, to, sugerisao je
Burkhart, nije bila podesna tema za prezentaciju, ak ni u smislu ostvarljivo-
sti ili poeljnosti (ibid.). Mikelanelo otkriva prometejsko zadovoljstvo
oivljavanja svih sposobnosti pokreta, pozicije, minimizacije i grupisanja i
ste ljudske forme" (126). To je bila tendencija koja se kao nedostatak sama
iskazivala u vidu manirizma (128). A Burkhartov sud o Mikelanelu, bez
obzira na sve panegirike kojim ga je jasno obiljeio kao genija, na koncu je
bio negativan. Nakon njegove smrti svrgnut je sveobuhvatni princip iz svih
moguih umjetnosti; svaka je teila da postigne apsolutno jer nije shvatala
da je ono to je kod Mikelanela izgledalo nekontrolisano, u stvari dobijalo
svoj oblik iz unutranjosti njegove linosti" (ibid.).
Izgledalo je, onda, daje Leonardov genij poao stranputicom (ako je to
bilo mogue) u smjeru udnovatosti, dok je Mikelanelov grijeio kreui u
smjeru simbolizma. Kod Rafaela, za razliku od ove dvojica, udnovatosti
uopte nije bilo i uspostavljena je savrena ravnotea na taki izmeu simbo
lizma i istorije: Kod Rafaela detalj pogaa tako mono da se ovjek ne mo
e uzdrati od pomisli da je ta sitnica doslovno sutinski dio slike; pa ipak,
arm cjeline je ono to je tu najjedinstvenije" (139). No, osjeaj cjeline od
252 METAISTORIJA

nosio se na formalno savrenstvo a ne na sirovi simbolizam. Kod ranih firen


tinskih portreta, kae Burkhart, Rafal uveliko ostavlja utisak velikog isto-
rijskog slikara (ibid.). ak i u slikama Djeve Marije, kako misli Burkhart,
Rafal je uvijek koristio simbolizam to je manje mogao; njegova umjet
nost nije zavisila od asocijacija izvan sfere date forme, a isto tako potpuno je
ovladao i modusom simbolike koji je koristio samo na prikladnom mjestu,
to se d vidjeti iz njegovih fresaka u Vatikanu (143). Cak je i u Jezekilje-
voj viziji Rafal za temu uzeo iroko konvencionalnu storiju srednjovjekov
ne umjetnosti i pretvorio je, ak i tako vulgarnim simbolom, u duh najveli-
anstvenije divote11 (144). U freskama Camera della Segnatura, u Vatikanu,
konano, Rafal se slui alegorijskim i istorijskim predmetima drei se tra
dicije i autoriteta, i zatim ih odvaja da bi ih pojedinano obradio - kako po-
smatrau ne bi dopustio zadovoljstvo da vidi njihovu mjeavinu - i na kraju
prikazao istorijske scene koje samo potvruju njegov karakteristino izba
lansirani genij.
Linosti iz Disputa, na primjer, tretirane su isto piktoralnim motivi
ma. To su gotovo u potpunosti figure koje pripadaju prolosti, manje-vie
kao premjetene iz nje, koje vie odavno nisu ive, osim u idealizovanom
sjeanju11 (150). Atinska kola, recimo, potpuno je bez ikakve misterije11, a
razlog lei u svjesno primijenjenom simbolu zdravog sklada izmeu moi
due i moi uma, dok je raspored figura jedna sveobuhvatna harmonija
piktoralnih i dramatinih motiva11 (151). Camera della Segnatura, zakljuuje
Burkhart, prvi je umjetniki rad koji je potpuno usklaen i formom i ide
jom11 (152). I u njegovoj optoj karakterizaciji Rafaela iz tog perioda, Burk
hart otkriva svoju bitnu ideju umjetnikog savrenstva:
Rafal je prvi kod koga je forma u potpunosti divna, plemenita i u isto
vrijeme intelektualno iva, bez ikakve tete po cjelokupni efekat. Nijedan de
talj se ne istie; umjetnik tano razumije delikatni ivot svojih velikih simbo
likih predmeta, i zna koliko lako posebno zanimanje za detalj moe nakoditi
cjelini. Bez obzira na sve, njegove pojedinane figure postale su najvrijednije
sredstvo izuavanja itave jedne umjetnosti [152-53],
U fascinantnom ciklusu Stanza d Eliodoro, Stanza del incendio i Sala
di Constantino, u vatikanskoj Loi, kao i u crteima za tapiserije, produava
Burkhart, Rafaelove moi kao istoriara i dramatiara konsolidovane su i
produbljene. Iznad svega, njegovo tumaenje Konstantinove bitke, koju je
nazvao idealnim istorijskim trenutkom11 istie se savrenom jasnoom i
imaginacijom (157). Prisiljen da se dri papinih uputstava o pristupu temi i
linostima, Rafal je sve unutranje i spoljanje prohtjeve uspjeno podredio
svom geniju. Podjednako ostajui dosljedan i istoriji i umjetnosti, stvorio je
djela koja pobuuju panju svojom ljepotom i vjenim ushienjem. Dua
modernog ovjeka nema u oblasti divotne forme veeg majstora i uvara od
njega11, zakljuuje Burkhart jer je antika dola do nas kao ruina, a njen duh
nikada nije bio na duh11 (164). Rafal je ostao podjednako dosljedan i isto-
rijskom i estetskom smislu, insistira Burkhart, a to ga je nainilo sutinski
BURKHART 253

moralnim", a ne prosto estetskim" genijem. Procjena ovog idealnog


umjetnika zavrava se, karakteristino za Burkharta, melanholinom notom:
Ovaj moralni kvalitet ostao bi uz njega sve do starosti, daje poivio du
e. Ako samo pomislimo na kolosalnu mo stvaranja u njegovim posljednjim
godinama, zasigurno emo osjetiti ta je zauvijek bilo izgubljeno njegovom
smru. [Ibid]
Poslije ove poasti odate Rafaelu, Burkhartova pria o italijanskoj
umjetnosti postaje pria o postepenom padu. Ticijan i Tintoreto predstavljali
su visoku umjetnost, svaki na svoj nain, ali taj pad u mediokritetstvo i vul
garnost prosto je bio neizbjean. Burkhart je naao brojne primjere velikih
majstora, talenata u jednoj ili drugoj liniji, ali nita to bi konano moglo za
ustaviti kretanje ka raspadu koji se okonao onim to je on nazvao moder
nom kolom".
Dominantni doprinos modernoj koli, prema njegovom miljenju, dala
je njena sopstvena tendencija ka vulgarnom realizmu.
U svim poduhvatima idealne vrste ova modema slika ne uspijeva u posti
zanju najuzvienijih ciljeva jer ustrajava na isuvie direktnoj prezentaciji i ilu
ziji, i kao proizvod kasnijeg perioda kulturnog preporoda, ona ne moe biti su-
blimna zbog svoje jednostavne ingenioznosti. Ona se trudi da sve to postoji i
to se zbiva uini stvarnim; tavie, smatra to prvim uslovom ukupnog efekta,
bez ikakvog razmatranja ugoaja koji e to pruiti unutranjem oku posmatra-
a, inae sviknutog da traga za emocijama sasvim drukije vrste [235],
Burkhart je analizirao specifine greke modeme kole bez ikakve na
klonosti ili tolerancije prema ijednom od njenih predstavnika. U narativne
slike ukljueno je sve to je impresivno" (237), a ono se obino okonava u
vulgarnosti", kao na Gverinijevom Sv. Tomi (240). U istorijskoj slici, kae
Burkhart, sve se potire pred morbidnim interesovanjem za muenitvo, i to
je prizor naturalistikiji" to je slika bolja. Govorei o Karavaovoj Meduzi,
Burkhart istie daje element uasa takav da pobuuje gaenje prije nego du
boku emociju (241). Puka ekspresija, umjesto forme, obino je koriena da
predstavi emocije (243); izuvijana enska tijela dominiraju u prezentacijama
ekstaza i slavlja, a najsvetiji i najprofaniji predmeti se obino zdruuju, pre
plavljeni standardnim pretjerano ulnim naturalizmom (249). Za Burkharta
je anrovsko slikanje koje je stvorio Karavao, teilo da bude odurno hu-
momo ili uasavajue dramatino" (252). Jedino je u pejzau genij nekog
slikara potpuno i direktno ulazio u prvi plan, iako je italijanski pejza obe-
smren u modemom stilu velikim dijelom bio kreacija neitalijanskih umjet
nika. Kod Pusena i onih poslije njega, kae Burkhart, vidi se djevianska
priroda u kojoj se tragovi ljudskog pregalatva oitavaju jedino kao arhitek
tura, i to poglavito u vidu mevina starog vremena ili jednostavnih kueraka.
Ljudska rasa koju zamiljamo ili je nalazimo predstavljenu na tim mjestima
pripada ili starom udesnom svijetu, ili svetoj istoriji, ili provincijskom ivo
tu, tako da je cjelokupna ekspresija u stvari herojska pastorala" (257). Klod
Loren je, napokon, predstavio prirodu koja je zborila glasom voljnim da
254 METAISTORIJA

utjei ljudsku rasu. Burkhart tako zakljuuje svoj vodi za naslaivanje


italijanskom umjetnou rijeima, onome ko se u potpunosti predaje svojim
radovima... dalje rijei nisu potrebne (ibid).

Istorija i poezija
Rivalstvo izmeu istorije i poezije, pie Burkhart u Prisili i slobodi,
konano je rijeio Sopenhauer. Poezija postie vie od saznanja o ljudskoj
prirodi... [a] istorija je zahvalna poeziji zbog uvida u prirodu ovjeanstva
kao cjeline." tavie, oblast koju je [poezija] stvorila daleko je sublimnija
nego istorija" (136). Ovo oito znai da poezija omoguuje principe kojima
se sa istorijskim vienjem povezuju zbivanja i formira konstrukcija, vie ili
manje adekvatna, za prezentiranje unutranje sadrine ili sutinske forme tih
zbivanja. Burkhart na taj nain ne ostavlja nimalo sumnje da su najinforma
tivniji dokumenti bilo koje civilizacije oni u kojima se jasno otkriva prava
unutranja priroda materije; to su dokumenti koji se u najveoj mjeri odnose
na poeziju: istorija u poeziji nalazi ne samo jedan od svojih najhitnijih, ne
go i najistijih i najprefinjenijih izvora (ibid.).
Meutim, prijetnja upuena istom poetskom izrazu identina je onoj
upuenoj taktikom realizmu". Iako se, prema Burkhartovom miljenju, pr
vobitno pojavila kao glas religije", poezija je ubrzo postala sredstvo izraa
vanja pjesnikove sopstvene ,,linosti (139). Razdvajanje poezije od religije
predstavljalo je za Burkharta aspiraciju ljudske volje ka sublimnom, ka viso
kom cilju dosegnutom u atikoj drami Eshila i Sofokla, koji su inae eleli
da idealne linosti uine takvim da govore glasom cjelokupnog ovjean
stva" (142). Za razliku od toga, poezija srednjeg vijeka ostala je dio liturgi
je i vezana za odreenu priu, dok je poezija modernog doba protkana im
pulsima alegorijske i satirike moralnosti" (143).
Burkhartova istoriografija ne trai pravo da postane sistem"; njegove
istorijske slike, kako je iskreno priznao, bile su samo refleksije nas samih"
(74-75). No, prilino je oigledno daje shvatanja da istorijska naracija moe
popustiti pred svijeu on smatrao sutinski identinim sa valjano napisanom
poezijom. Istorija, kao i poezija, i, tavie, kao Rafaelova vizuelna poezija,
izbjegava opasnosti pretjerane upotrebe alegorije, s jedne strane, i pretjera
nog simbolizma, s druge. Ovo se svodi na napad na sve vrste formi metafo-
rike karakterizacije predmeta koji naseljavaju istorijsko polje, kao i na sve
vrste veza za koje se pretpostavlja da postoje meu tim predmetima. Upravo
je ovaj antimetaforiki stav sr Burkhartove ironije, to je i sama sutina
svakog ironijskog stava. Zato smo u stanju i nazrijeti oevidnu istotu"
Burkhartovog stila. On prosto vrvi od jednostavnih reenica, dok je glagol
ski oblik najee odabran bezmalo do take brisanja aktivnog glasa iz
Burkhartovih karakterizacija zbivanj i procesa, da bi jednostavno postao
veznik. Njegovi pasusi predstavljaju virtuozne varijacije na jednostavnu ide
ju bivstva. Nasumce odabran pasus iz odjeljka Otkrie svijeta i ovjeka" u
Kulturi renesanse, ilustruje ono to hou da kaem:
BURKHART 255

Druga velika era italijanske poezije, nastala krajem petnaestog i poet


kom esnaestog vijeka, kao i poezija na latinskom jeziku iz istog perioda, obi
luje dokazima o monom uticaju prirode na ljudski um. Ve prvi pogled na lir
sku poeziju tog doba ubijedie nas u to. Razraeni opisi prirodnog okruenja,
istina, jesu veoma rijetki, poto su u to dinamino doba, romani, kao i lirska i
epska poezija imali da se suoe sa sasvim drugim stvarima. Bojardo i Ariosto
ivopisno slikaju prirodu, ali to je mogue jezgrovitije, i pri tom ne ulau ni
najmanji napor da svojim deskripcijama utiu na osjeanja itaoca, do kojeg u
stvari ude doprijeti jedino naracijom i likovima. Pisci pisama i autori filozof
skih dijalog u stvari su bolji dokaz sve vee i vee ljubavi prema prirodi no
to je to sluaj sa pjesnicima [183].
Rapidno prepoznavanje polja i fgur na njemu podsjea na umjene
poteze kistom slikar impresionizma, kojima impresiji nije dato nita vie do
naznake o odvojenim percepcijama koje zbrajaju jednu temu, a ne jednu te
zu (184). Struktura itavog pasusa, poput strukture sekcija koje sainjavaju
dijelove, kao i samih dijelova, jeste parataksina, to jest reanje rjeenica.
Tu se ini da postoji svjesno potiskivanje svakog impulsa prema hipotaksi-
noj konstrukciji zbivanja kako bi sugerirao argument. Dio koji slijedi, o temi
otkria ovjeka" doista ima svoju izriitu tezu, pa ga je kao takvog obilje
io i Burkhart (185), ali je zato sa zadovoljstvom priznao da injenice koje
emo citirati kao dokaze nae teze nee biti brojne". Ovdje je, kako on kae,
...autor svjestan da koraa po opasnom tlu nagaanja i... da ono to se njemu ini
kao jasan, iako osjetljiv i postepen prijelaz u intelektualnom pokretu etrnaestog
i petnaestog vijeka, ne mora biti tako jasno i drugima. Postepeno buenje due
jednog naroda jeste fenomen koji moe ostaviti razliite utiske na svakog po-
smatraa. Samo vrijeme moe ocijeniti koji e utisak biti najvjerniji. [Ibid.]
Zatim, nakon brojnih primjera novog duhu izraenog u poeziji, Burk
hart je saeo svoj utisak o cjelini: prema tome, svijet italijanske sentimen
talnosti staje pred nas u nizu slika, jasnih, saetih i najdjelotvornijih u svojoj
jezgrovitosti" (187). Oigledno je da Burkhart nije poredio svoje puke im
presije" sa (nadasve manjkavim) impresijama drugih ljudi, koliko je to inio
sa svojim osjeanjem sublimnog. Ali nieg tu nije bilo spornog, ve je u pi
tanju bila samo konstatacija. Ta sila u vidu objanjenja onoga to se desilo u
polju istorije ka kome je on usmjeravao nau panju bila je, u stvari, funkcija
poetske senzibilnosti samog Burkharta, funkcija koja, prema njegovoj sop-
stvenoj procjeni, predstavlja konano osloboenje od metafore kao sredstva
deskripcije i objanjenja. Rije je o antitezi romantiarskoj koncepciji poezi
je i istorije koja se u svojima najistijim izrazima odupirala iskuenjima da
se upusti ne samo u metonimiju ve i u sinegdohu.
Burkhartova teorija uspona i pada renesansne umjetnosti omoguuje
kljucne uvide u njegovu koncepciju pisanja istorije kao umjetnikog djela.
Dvostruka prijetnja istorijskoj umjetnosti za njega je bila identina onoj koja
je ugroavala umjetnost renesanse: alegorija i upotreba simbola - to jest, iz
vlaenje moralnih implikacija iz istorijskih injenica sjedne strane, i subli
macija materijalne realnosti u nagovjetaje o bezvremenim duhovnim snaga-
256 METAISTORIJA

ma, s druge. Drava boja* Svetog Augustina predstavljala je prvu prijetnju


i svoenje istorijskih zbivanja na status manifestacija moralnih sila za koje
se pretpostavlja da upravljaju univerzumom. Augustinova knjiga, prije sve
ga, predstavljala je podjarmljivanje istorijske svijesti od strane jedne od ,,pri-
nuujuih sila, u ovom sluaju religije, iako je istorija pisana u slubi odre
ene ideologije takoe bila primjer alegorijske" istoriograflje. S druge stra
ne, Hegel je predstavljao opasnosti od pretjeranog korienja simbola, rasto-
avanja materijalnih istorijskih zbivanja u interesu propagiranja nekog for
malnog sistema, metafizikog po prirodi, prema kome e svi dogaaji biti li
eni svojih karakteristika i prevedeni u kategorije klasa, rodova i vrsta. Sadr-
inska istoriografija, poput Rafaelove umjetnosti, predstavljala je podvrga
vanje alegorijskih i simbolizirajuih impulsa u istoriarevoj svijesti potreba
ma realistike" prezentacije. Ovaj realizam", pak, ima dvije komponente:
poimanje istorijskog polja kao skupa odvojenih zbivanja, u kome ne postoje
dva istovetna; i shvatanje tog polja kao tkanine satkane od meusobnih vez.
Taj stav dovodi do toga da sama struktura prikazivanja treba da izgleda kao
ona pozornica na kojoj je Rafal postavljao svoje figure u Atinskoj koli, u
Konstantinovoj bici ili u udu u Bolzeni. ak i oni periodi u kojima preovla-
uje nasilje, kada kulturu obino porobi politika, imali su svojevrsnu formal
nu usklaenost u pripovijestima velikih istoriara, kao uostalom i u osjea
nju za forme koje se izdiu iz kontemplacije Rafaelovog Poara u Borgu,
koji je oevidan kao pokret i zanos, ali je sutinski remek-djelo formalne
usklaenosti svojih dijelova kao i svoje cjeline. Meutim, razliiti periodi
istorijskog procesa odvojeni su jedan od drugog kao i razne slike koje je sli
kao Rafal. Svaka slika je drugaija svojom sadrinom koliko i formalnim
nainom kojim je rijeena njena kompozicija. Kriterijumi su striktno estet
ski. Elementi istorijske slike mogu varirati kao i elementi svake date istorij
ske" umjetnike slike. Ne postoje pravila za odreivanje onoga to moe ii
u sliku kad je rije o njenoj sadrini, iako istoriar moe, naravno, i da ne iz
milja svoje likove, nita vie no to je to Rafaelu bilo dozvoljeno u Kon
stantinovoj bici. Ono to istoriar izmilja" jesu formalne veze koje se stiu
meu elementima u slici. Ovi elementi su povezani u dogaaj kroz svoj kon
tekst, prije nego kroz povezanost mikrokozma sa makrokozmom. Nije mo
gue podrobnije razlikovati izmeu dogaaja i njegovog konteksta, ba kao
to to nije mogue ni u sluaju Poara u Borgu i elemenata opisanih u Rafa-
elovom tumaenju te slike. I, suvino je i kazati da se uzroci" nekog doga
aja, kakvi god bili, jedva uopte i uzimaju u obzir.

Zakljuak
Kakvu god da nam je formalnu teoriju istorijskog objanjenja Burkhart
ponudio, rije je samo o teoriji okvira" u kome se razvijaju istorijska zbiva
nja. Nije u pitanju teorija veze izmeu dogaaja i samog okvira, ve teorija
veze utemeljena, u krajnjoj liniji, na poimanju nemogunosti razlikovanja iz

* U prevodu Marka Viia objavio CID, Podgorica 2004.


BURKHART 257

meu dogaaja i ireg istorijskog okvira u kome se on odvija. Ova teorija je


kontekstualistika jer pretpostavlja da je objanjenje istorijskih zbivanja
omogueno kada se razne niti koje obrazuju tkanje neke istorijske ere odva
jaju i prikazuju kao veze izmeu dogaaja koji ine materijal44 istorijskog
polja. Veza izmeu dogaaja i njegovog konteksta nije, meutim, sinegdo-
hika, to jest ona u kojoj je odnos dijela sa cjelinom osmiljen kao mikroko-
zmiko-makrokozmika veza. Istina je d aje Burkhart esto koristio ovaj je
zik u svojim istorijskim radovima, ali je dosljedno bio rezervisan prema ka-
rakterizacijama velikih trenutaka u doba hegemonije kulture nad (prinuuju-
im) moima drave i crkve, ili politike i religije. Postoje unutranja dosljed
nost i sklad izmeu dijelova cjelokupnog umjetnikog djela i individualnog
ivota proivljenog u vidu umjetnikog djela - to je u direktnoj suprotnosti
sa modusom veze same kulture sa politikom i religijom. Ova veza se perci
pira metonimijski, kao razlomljeno i oteeno stanje, stanje izme i sukoba
interesa, sudara nezajaljivih sil ije je porijeklo u dubinama ljudske priro
de i koje su u krajnjem sluaju tajanstvene u svom djelovanju. ovjek se
moe suoiti sa ishodima ovog sukoba jedino fenomenoloki44, kako se to
danas moe rei. Mogue je napisati istoriju44 ovih ishoda u formi naraci
je44; meutim, ta naracija nee ocrtati liniju razvoja koja vodi do iskupljenja,
izmirenja ili zakona ija je priroda iscjeljujua u smislu otkrovenja.
Pria koju je Burkhart ispriao o prolosti bila je uvijek pria o padu44
sa visokog stepena dostignua na daleko nii. Sve to je preostalo istoriaru
za razmatranje, nakon to se desi ovaj pad44, jeste samo istorijska olupina
zamiljena kao fragmenti44 i ruine44, iji patos proistie iz vapaja prigue
nog u njima radi traganja za minulim vremenom44. Ovo traganje za minulim
vremenom jedina je istoriareva obaveza. Od njega se zahtijeva da na posto
jee fragmente ne namee izmiljotine koje mogu ukazivati na herojstvo u
sadanjosti. Njemu nije dozvoljeno da ih dramatizuje44 na nain koji bi tre
balo da ulije vjeru u iscjeljujue sposobnosti zdruene drutvene akcije. A
nametnuto mu je da se naroito ustruava od traganja za optim zakonima
istorijskog i kosmikog procesa koji sadanjim generacijama mogu pruiti
pouzdanje u njihove vlastite sposobnosti da ponovo uspostave svoje mloha
ve moi i usrdno krenu naprijed u borbu za podesnije ovjeanstvo.
Burkhart je proklamovao da e u istoriji nai nagovjetaj istin u trage
diji; meutim, njegova koncepcija tragedije bila j e u stvari Sopenhauerova.
Jedinu pouku koju je mogao izvui bila je depresivni zakljuak daje najbo
lje uopte se ne roditi44. Ilije, u najmanju ruku, od ivotne sree on napravio
mogunost, ali jedino za ljude iz minulih vremena, ukljuujui u to samo ne
koliko prethodnih perioda. On je prieljkivao mogunost preporoda kulture
u budunosti, ali nije pri tom izraavao nikakvu nadu da ljudi mogu doprini
jeti tom preporodu bilo kakvom pozitivnom akcijom u sadanjosti. Blisku
budunost uvidio je kao niz ratova izmeu raznih predstavnika trenutne poli
tike realnosti iz ijeg ishoda nije mogao naslutiti bilo ta pozitivno. Njego
vo stanovite o budunosti bilo je bezmalo identino Spenglerovom, iako je
do njega stigao drukijim sredstvima. Jedina akcija kojoj je osjeajna dua
258 METAISTORIJA

mogla pribjei jeste da nestane sa scene, da uzgaja svoju baticu, traga za


minulim vremenom, i eka da se trenutno ludilo raspri posredstvom sop-
stvenih resursa. Zatim, moda na sasvim drugoj strani holokausta, bilo je
mogue da se kultura moe oivjeti. U meuvremenu je postojalo samo po
vlaenje iz grada na selo, iekivanje, prijateljski razgovor sa ono malo srod
nih dua, i dosljedni prezir prema aktivnostima praktinih" ljudi.
Burkhartov pesimizam prikrivao je zametak vjere u krajnji kreativni
potencijal ovjeanstva. On je isuvie mnogo volio ivot da bi u potpunosti
oporekao ideal kulture koji mu je doao iz doba prosvjetiteljstva. Kao to je
Kroe primijetio, Burkhartov nedostatak bio je moralan, a ne intelektualan.
Kao i svi pesimisti44, pie Kroe, ,,u sebi je kultivisao jednu naslagu nezasi-
tog hedonizma44 (.Istorija kao pria o slobodi, 96). I upravo ga je to podsta-
klo da pobjegne od svijeta a ne da se suoi sa njim i da radi u njemu i do
slovno ouva one stvari koje je najvie cijenio. Zato su moda njegove knji
ge i njegov ivot bili shvaeni kao umjetnika djela44 u odbrani umjetni
kih djela44. No, i pored toga, i uprkos svom sveobuhvatnom estetizmu, Burk
hart je bio mnogo vie nego puki ljubitelj umjetnosti. Njegova osjetljivost
prema napetostima i pritiscima njegovog doba uinila je od njega superior
nog analitiara pojava kulturne propasti. Razlikovao se od estetiara zbog
elje da obrazloi svoj bijeg iz svijeta u svjetsko-istorijskim terminima. On
je mislio daje uoio smjer kome svijet hrli, ali mu je nedostajalo volje da se
odupre toj tendenciji na bilo kakav aktivan nain. Ba zbog ovog nedostatka
volje, on se sutinski razlikovao od svog prijatelja i kolege Niea.
GLAVA 7

ISTORIJSKA SVIJEST I PONOVNO ROENJE


FILOZOFIJE ISTORIJE

U osamnaestom vijeku postojala je formalna razlika izmeu tri tipa


istoriografije: istinitog, izmiljenog i satirikog, s tim to se filozofija istorije
jedva smatrala ozbiljnom refleksijom implikacija po ovjeanstvo onih i
njenica do kojih se dolo vjerodostojnim varijetetom istorijske prezentacije.
Devetnaesti vijek je imao tendenciju da ukae na razlike izmeu ,,istinite
istoriografije, sjedne strane, i filozofije istorije41, s druge. Smatralo se daje,
kako bi se uopte moglo govoriti o njoj kao takvoj, istoriografija morala biti
istiniti izvjetaj o onome to se dogodilo u prolosti, bez ikakvog uplitanja
bilo ijih interesa. Taj izvjetaj se morao ponuditi u duhu objektivnosti, is
kljuujui svaki savremeni politiki razdor, bez ikakvih iskrivljavanja i ap
strakcija koje izrazito ,,filozofska refleksija o njihovom znaenju inae mo
e proizvesti. Hegel je podravao razlikovanje izmeu istoriografije i filozo
fije istorije, iako je bio vie zainteresovan za odreivanje stepena do kojeg
se istoriografija moe podvri analizi na osnovu filozofije istorije, nego za
naglaavanje jaza koji ih razdvaja zbog razliitih okvira istraivanja. Meu
tim, u isto vrijeme, njegova analiza raznih formi koja podrazumijeva striktno
istorijsku prezentaciju prole stvarnosti mogla je djelovati kao da osuuje
istoriografiju i svodi je na status vie-manje protonauke, ukoliko filozofija
ne bude pozvana da unese red iz haosa protivrjenih izvjetaja o prolosti
koji je istoriografija nuno prouzrokovala.
Hegelovo razlikovanje pojedinih oblika istoriografije - univerzalne ili
opte, pragmatike, kritike i konceptualne - nije, meutim, uzelo maha kao
princip na osnovu koga bi bilo mogue razlikovati pojedine vrste istoriogra
fije koje je devetnaesti vijek naknadno prihvatio. Istoriari jesu razlikovali
principe na kojima su nacionalne i lokalne istorije morale biti napisane, kao i
one pomou kojih se mogao napisati pregled univerzalne41 (opte) ili svjet
ske istorije. Takoe su razlikovali izvorne izvjetaje datog skupa istorijskih
zbivanja, dokumenata i opservacija zbivanj koja su se izuavala, tako da se
istoriareva rekonstrukcija onoga to se doista11 zbilo tokom odvijanja tih
dogaaja izraavala u njihovim naracijama. No, daleko bitnije razlikovanje
bilo je ono koje je zavisilo od razlika izmeu istinitog11 zapisa iz prolosti, s
262 MET AIS TORIJA

jedne strane, i onih zapisa ili izvjetaja o prolosti stvorenih zbog obaveze
prema a priori koncepcijama onoga to se sigurno moralo desiti u prolo
sti - to jest, filozofije istorije - i uvid u ono to je trebalo da se dogodi,
s druge. Ovdje je, razumije se, rije o ideolokoj ili, kasnije nazvanoj, dok-
trinamoj istoriji.
Pored ovog razlikovanja izmeu istinite" i filozofske" istorije, istori-
ari devetnaestog vijeka istakli su ideju da, bez obzira na to od ega se sasto
jao, istiniti istorijski zapis nije mogao biti konstruisan po isto umjetni
kim" principa, sjedne strane, ili u interesu stvaranja one vrste zakon po ko
jim a su funkcionisale fizike nauke, s druge. To, naravno, nije znailo da
istinita" istorija nije imala naune, filozofske i umjetnike elemente; u stva
ri, glavna linija istoriografskog posla devetnaestog vijeka posebno je nagla
avala istoriarevu zavisnost od princip koji su istovremeno bili nauni, fi
lozofski i umjetniki. No, argument istorije da ima status autonomne disci
pline, sa sopstvenim ciljevima, metodama i temom, veim dijelom je zavisio
od uvjerenja da nauni, filozofski i umjetniki elementi nisu bili elementi
nauke, filozofije i umjetnosti ranog devetnaestog vijeka, perioda u kome je,
kako se pretpostavlja, istinita" istoriografija prvi put uzela maha. Drugim
rijeima, nauka u istoriografiji nije trebalo da bude pozitivistika, filozofija
u njoj nije trebalo da bude idealistika, dok umjetnost u njoj nije trebalo da
bude romantika. Sve je ovo, na kraju krajeva, znailo da su pokuaji istori-
ara da u daljem razvoju prue vjerodostojni izvjetaj o onome to se dogo
dilo u prolosti morali biti izvedeni na osnovu nauke, filozofije i umjetnosti
koje su sutinski razumne i konvencionalne po svojoj prirodi. Nije pretjera
no ako se kae da, sve dok istorija u glavnom toku misli devetnaestog vijeka
sadri naune, filozofske i umjetnike elemente, ona ostaje zakljuana u sta
rijim, prenjutnovskim i prehegelovskim i, jo preciznije, aristotelijanskim
koncepcijama onoga od ega su se ti elementi sastojali. Njena nauka bila je
empirijska" i induktivna", njena filozofija realistika", a njena umjetnost
mimetika" ili podraavajua, prije nego ekspresivna ili projektivna.
Razumije se, ovim se ne misli da pozitivistika, idealistika ili roman
tika istoriografija nisu bile pisane; naime, sva tri varijeteta cvjetala su to
kom itavog vijeka. O tome dovoljno govore imena Konta, Bakla i Tena;
Hajnriha Lea, Strosa i Fojerbaha, a takoe i atobrijana, Karlajla, Fruda
(Froude) i Trevelijana. No, sve dok se doista pisana istoriografija mogla
identifikovati kao pozitivistika, idealistika ili romantika, glavnina profe
sionalnih istoriografa smatrala je da odstupanja od princip istinite" istori
je, to je pad na nivo one filozofije istorije" na koji je istorija dospjela po
slije svoje profesionalizacije.
U glavnom toku razliite kole" istoriografije uzele su maha, nosei ili
nacionalne" odrednice (Pruska kola, Malonemaka kola, Francuska ko
la, Engleska kola, i tome slino) ili oznake daleko specifinijih politikih
obiljeja koja prevashodno ukazuju na ideoloku obojenost istoriara u pita
nju (konzervativaca, liberala, radikala, socijalista, itd.). Ove kole" istorio
grafije, meutim, imale su za cilj da se bave specifinim poljima izuavanja
PONOVNO ROENJE FILOZOFIJE ISTORIJE 263

ili specifinim temama, kao i da ukau na razliite koncepcije istoriograf-


skog rada preduzetog po nalogu raznih drutava i entiteta. One nisu pokua
vale da ozbiljnije ugroze pisanje istinitih" istorija na nain na koji je to i
nila filozofija istorije". Tako su se, u prvoj deceniji dvadesetog vijeka poja
vila tri velika istoriografska rada o prethodnih stotinu godina, iji su autori
Fiter, Gu i Kroe. Razlikovanje izmeu istoriografije i filozofije istorije sva
trojica su usvojili kao oevidni princip za razgranienje legitimne od nelegi
timne istoriografije.
Fojter je u svojoj studiji Istorijat novije istoriografije (Geschichte der
neuren Historiographie, 1911), razlikovao etiri glavna pravca ili faze isto-
rijske misli u periodu posle Francuske revolucije: romantiku, liberalnu, rea
listiku i naunu - s tim to je ova posljednja zaeta negdje nakon 1870. U
tom duhu je i sm Fiter nagovjestio da pie. U studiji Teorija i pripovjest
istoriografije (Teoria e storia dlia storiograjla, 1912-13), Kroe je napra
vio razliku izmeu romantike, idealistike i pozitivistike istoriografije,
ocjenivi ih sve kao manjkave zbog ostataka filozofije istorije" u njima. To
su ovi nazivi i nagovjetavali, a nagovjestili su i novu (ili korektnu) istorio-
grafiju, u kojoj je najzad ustanovljena odgovarajua veza filozofije, nauke i
umjetnosti sa istorijom. Njen najistaknutiji zastupnik bio je upravo on sm.
U studiji Istorija i istoriari u devetnaestom vijeku (1913), Gu je koristio
prirodni" sistem klasifikacije istoriara iz nacionalnih" kola i tema, ali je
takoe svom dobu pripisao izradu konane sinteze, u prigodno istorijsko-
-naunim" terminima, svih tekovina prethodnog vijeka.
Najupeatljivija stvar u ova tri istoriografska djela je obim u kome su
sva tri autora uspjela da zanemare refleksije o istoriji i istorijskom pisanju
dvojice najdubokoumnijih kritiara akademskih ili profesionalnih formi u
tom domenu: Marksa i Niea. U Fiterovoj knjizi Marks je tek jednom pome-
nut kao Prudonov (Proudhon) kritiar, dok je Nie pomenut samo kako bi se
ukazalo na razlike izmeu njega i Burkharta. Gu je takoe pomenuo oba
mislioca samo u prolazu. Kroe se, pak, sasvim zapostavivi Niea, rijeio
Marksa identifikujui ga kao pripadnika romantike kole istoriografije. Pa
ipak, sva trojica su alili - ili su se trudili da ostave takav utisak - za raspo
nom do kojeg je filozofija istorije (ili, u Kroeovom sluaju, teorija istori
je") zaostajala za faktikim pisanjem istorije zbog svog neuspjeha da obez-
bijedi ono to bi bar malo podsjealo na opte zakone istorijskog procesa ili
na pravila istorijskog metoda i analize. Fojter je prieljkivao pojavu nekoga
ko bi izuavanju istorije mogao doprinijeti na isti nain kao to je Darvin do
prinio biologiji i etnologiji, dok je Gu naglasio obim rada koji je tek trebalo
preduzeti da bi se objedinile razliite tradicije istoriografskog posla, kako bi
se mogli izgraditi opti nauni principi istorijske analize. Kroe je, naravno,
sa karakteristinim prezirom lane skromnosti, sugerisao da je njegov rad
bio upravo tako i konstruisan. Ali meu njima trojicom samo je Kroe pre
poznao da, ako filozofija istorije ve nije u mogunosti da poslui kao opta
nauka ili teorija istoriografije, principi istorijske sinteze, za kojima je udila
misao toga doba, morali su biti izvueni iz razliitih tradicija istoriografije
264 METAISTORIJA

koje je stvorio animozitet devetnaestog vijeka prema modernoj nauci, filozo


fiji i umjetnosti.
Naravno, 1868. godine, napor da se postigne ba to ostvarenje u radu
pruskog istoriara J. G. Drojzena (1808-84). U svojoj studiji Historik: Vor-
lesungen ber Enzyklopadie und Methodologie der Geschichte, Drojzen je
pokuao da okarakterie glavne forme koje je moglo preuzeti istorijsko tu
maenje, kao i forme prezentacije koje su bile podesne za svaku od njih. Na
mjera studije bila je da za istorijske studije uini ono to je Aristotel u svojoj
Topici uradio za dijalektiku, u svojoj Logici za demonstraciju, u Retorici za
govomitvo, i u svojoj Poetici za knjievnu umjetnost. Otud je i doao na
slov knjige, Historik^, kao i njen podnaslov, koji bi se najbolje mogao pre
vesti kao Predavanja o anatomiji i metodologiji istorije". Poput Hegela,
Drojzen je pravio razliku izmeu etiri vrste istorijskog tumaenja: biograf
skog, pragmatikog, uslovnog i onoga koji je on nazivao tumaenjem
idej". Ova etiri modusa interpretacije podudaraju se sa onim to se danas
moe zvati psiholokim, uzronim, teleolokim i etikim pristupima istoriji.
Ono to je znaajno u Drojzenovom radu - i u njegovom saetku Grundriss
der Historik, publikovanom 1868, i pored toga to je cirkulisao kao rukopis
vie od deset godina prije toga - jeste stupanj do kojeg je njegov rad antici
pirao krizu istoricizma" u koju je istorijska misao upala zahvaljujui veli
kom uspjehu istoriografije devetnaestog vijeka i nainima premiljanja o sta
tusu istorije kao nauke koje su promovisali mislioci kao to su Fiter, Kroe i
Gu u deceniji prije Prvog svjetskog rata.
Kao Vilhelm fon Humbolt i Leopold fon Ranke u prvoj polovini devet
naestog vijeka, Drojzen polazi od pretpostavke da se istoriografija mora sa
gledati kao autonomno polje izuavanja i kao disciplina sa sopstvenim cilje
vima, metodama i temom, pa se zato razlikuje od pozitivistike nauke, idea
listike filozofije i romantike umjetnosti. Meutim, on je pisao u drugaijoj
intelektualnoj i duhovnoj atmosferi. Filozofija se ak ni u Njemakoj vie
nije identifikovala samo sa idealizmom. Pozitivizam se vie nije mogao
smatrati ostatkom zastarjelog oduevljenja racionalizmom i mehanicistikim
modusom tumaenja, svojstvenog analizi psihohemijske materije ali nepo
dobnog za karakterizaciju biolokih i ljudskih procesa. Darvinizam je poziti
vistikom pokretu ulio novi ivot, i prilika za pravu nauku o ovjeku i dru
tvu nikada nije bila povoljnija nego to se to inilo tokom 1860-ih. tavie,
romantiki pokret u knjievnosti ustupio je mjesto, bar do poznih 1840-ih,
realizmu u romanu, tako d a je prijetnja istoriarevoj objektivnosti, za koju se
u poetku inilo da dopire od romansijera i pjesnika, sada bila umjerena ili,
u najmanju ruku, ograniena na one krugove poetskog izraza koje su pred
stavljali simbolisti. Na taj nain za Drojzena je imalo smisla da u zahtjevima
za unoenjem nauke u istoriju - koji su podjednako dolazili od pozitivista,
marksista i socijalnih darvinist - uoi primarnu prijetnju dragocjenoj auto
nomiji istorije. Priznajui slinosti istorije sa umjetnou, on se zalagao za
iznalaenje naina kojima bi se ujedno potvrdili objektivnost istoriografije i
njena razliitost u odnosu na nauku njegovog doba. Tako bi on bio u prilici
PONOVNO ROENJE FILOZOFIJE ISTORIJE 265

da na razliit nain protumai identini skup zbivanja predstavljenog u pola


vijeka objektivne" istoriografije, dok bi u isto vrijeme mogao da potvrdi
njen istinski doprinos ljudskom saznanju. Drojzen je u tom smislu predlagao
da istoriari stvaraju nepristrasne ili fragmentarne zapise o prolosti, zavisno
od naina na koji zalaze u istorijsko polje, ali i da su naini na koje oni mo
gu legitimno ui u to polje ogranieni na etiri opta tipa, od kojih svaki
osvijetljava razliitu oblast istorijskog postojanja, ija prezentacija neizbje
no vodi do protivrjenih izvjetaja o istim skupovima dogaaja.
Drojzen je svom razmatranju naunih, filozofskih i umjetnikih aspeka-
ta u polju istorije dodao specifino aristotelovsku koncepciju onoga to nau
ka, filozofija i umjetnost, onako kako se koriste u istoriografiji, treba da bu
du. Njegova rasprava o istoriografiji podijeljena je na tri glavna dijela - me-
tod istraivanja (Methodik), sistematsku analizu dobijenih materijala (Syste-
matik) i tehniku prezentacije (Topik) - koja odgovaraju naunim, filozof
skim i umjetnikim dimenzijama istoriarevog poduhvata. Problem tumae
nja pojavlju je se na samom poetku, kad je istoriar prinuen da odabere na
in uvida u dokumentaciju, spomenike i literaturu koje mora uzeti kao doka
ze. Ako traga za obavetenjem o uesnicima dogaaja koji ga zanimaju, on
e teiti biografskom tumaenju. Ako, pak, traga za uzrocima zbivanja,
shvaenim kao funkcije skupova uzronih veza, bie naklonjen pragmati
kom tumaenju. Ako, opet, razmatra okolnosti ili stanja koja su generalni
tok zbivanja nainila vjerovatnim ili sigurnim, bie otvoren za uslovno tu
maenje. U sluaju da zbivanja sagledava kao dijelove nekog trajnijeg mo
ralnog ili idejnog procesa, bie prinuen da se prikloni etikom tumaenju.
Ono to e istoriar od tako rasporeenog materijala doista razluiti u
prethodnoj fazi rada zavisie od etiri inioca: sadrine samih materijala,
formi u kojima se oni pojavljuju, potom od sredstava istorijske artikulacije i
kraja ili svrhe te artikulacije. Ovdje je u igri i subjektivna orijentacija istori-
ara, pa je opasnost od iskrivljavanja ili izopaavanja, veoma prisutna. No,
istovremeno se prua prilika, samom podobnou problema za razumijeva
nje, istoriarevim najviim moralnim, naunim i filozofskim talentima da
budu ukljueni. Krajnji ishod cjelokupnog poduhvata nalazi se, meutim, je
dino u treoj fazi istoriarevog rada, kad on mora odabrati modus prezenta
cije kojim e svojim itaocima pruiti priliku da ponovo iskuse kako real
nost izvornog toka zbivanja predstavljenih u naraciji, tako i tehniku kojom je
sm istoriar naposljetku uspio da ih shvati.
Drojzen je razlikovao etiri modusa prezentacije - ispitivaki, didakti
ki i diskurzivni - koji se nameu istoriaru izmeu itaoca i njegove teme u
tenji da itaoca povedu do nekog opteg zakljuka ili ostvare neki uticaj
koji iziskuje sm istoriar. etvrti modus (kao forma za koju je Drojzen oi
to vjerovao d a je najpodesnija za pravu istoriografiju) odnosi se na pripoved-
nu ekspoziciju (die erzhlende Darstellung). Tim nainom prezentacije, ka
ko on primjeuje, nainjen je pokuaj da se rezultati istraivanja razloe u
vidu toka zbivanj koja podraavaju [Mimesis] svoj stvarni razvoj. On uzima
rezultate [traganja] i oblikuje ih u sliku istorijskih injenica koje su se istra
266 METAISTORIJA

ivale (englesko izd., 91:52). Meutim, ovakva kopija ne smije se smatrati


ni fotografskom reprodukcijom zbivanja ni tehnikom po kojoj je zbivanjima
dozvoljeno da govore sama za sebe. Drojzen, naime, insistira na tome da
su bez naratora koji e uiniti da sama prozbore, zbivanja osuena na pot
puno utanje". I, nezavisno od toga to mu je naravno namjera da bude
objektivan, on istie da objektivnost nije ono ime na kraju istoriar treba
najvie da se ponosi. Njegova pravinost sastoji se u traganju za razumijeva
njem." (Ibid.)
Razumijevanje" se moe manifestovati u etiri odvojene forme koje se
podudaraju sa modusima tumaenja obraenim u prvom dijelu Drojzenove
knjige. U tom bitnom odjeljku razlike izmeu biografskih, monografskih,
katastrofinih i pragmatikih modusa ukazuju na mogunost razliitih pozi
cija sa kojih se zbivanja mogu sagledati u okviru same naracije i sa kojih se
tendencije u emplotovanju zbivanja mogu tumaiti na razliite naine kroz
razliite vrste pria.
Drojzen je naroito negirao da su forme prezentacije" determinisane
po analogiji sa epskom, lirskom ili dramskom kompozicijom", onako kako
to predlae Georg Gotfrid Gervinus u svojoj studiji Grundziige der Historik,
1837 {ibid.). No, prilino je oigledno da su forme pripovjedne ekspozicije
izvuene iz osnovnih struktura zapleta zapadne knjievne tradicije. Na taj
nain se biografski modus ekspozicije, naglaavajui linost kao odluujuu
uzronu silu u istoriji, moe prepoznati kao forma prie u romantici. Mono
grafski modus, teleoloki u principu, naglaava uslove koji su dozvolili ra-
zotkivanje sudbine i pojavu zakona i podudara se sa tragedijom. Katastrofi-
ni modus, koji ilustruje pravo" svih strana u nadmetanju i koji prikazuje ro
enje novog drutva iz staroga, odgovara kominom modusu u knjievnoj
umjetnosti. Pragmatiki modus, koji ukazuje na pravilo zakona, korespondi
ra sa modusom satire. Ovi modusi ekspozicije na taj nain predstavljaju po
godne literarne forme u prezentaciji proces za koje se pretpostavlja da ih
vode odreene sile u interpretativnoj fazi istoriarevog rada u vidu razliitih
vrsta uzronih sredstava: individualnih, moralnih, socijalnih i prirodnih.
Drojzenova etvorostruka shema klasifikovanja razliitih modusa obja
njenja i prezentacije u istoriografiji podsjea na druge sline sheme. Ve
smo naili na etvorostruku klasifikaciju u Hegelovoj karakterizaciji vrsta
reflektovane istorije (univerzalne, pragmatike, kritike i konceptualne). Ta
koe se prisjeamo Kroeovih karakterizacija glavnih formi istorijske misli
devetnaestog vijeka (romantike, liberalne, realistike i naune). Slinu vr
stu sheme izradio je Vilhelm Diltaj (Wilhelm Dilthey) u prvoj deceniji dva
desetog vijeka. U svojoj knjizi Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den
Geisteswissenchaften (Stvaranje istorijskog svijeta u duhovnim naukama) on
identifikuje tri glavna protagonista istoriografske tradicije ranog devetnae
stog vijeka - Rankea, Karlajla i Tokvila, navodei i da je njegova studija
Einleitung in die Geisteswissenschaften (Uvod u duhovne nauke, 1883)
predstavljala, u tradiciji filozofije istorije", zaetak ozbiljnog napora da se
doe do kritike istorijske svijesti one vrste koju su istoriari izrazito traili
PONOVNO ROENJE FILOZOFIJE ISTORIJE 267

jo od utemeljenja njihovog polja rada kao samostalne discipline (117-118).


I, naposljetku, moramo se podsjetiti Nieove etvorostruke klasifikacije
formi istorijske svijesti u radu Korist i teta od istorije za ivot : starinska,
monumentalna, kritika i njegovo sopstveno ,,nadistorijsko vienje forme.
Pojava etvorostruke sheme klasifikovanja istorijskog razmiljanja, kao
takva, nije nita izuzetno - i kulturna istorija devetnaestog vijeka moe biti
ralanjena na etiri velika pokreta - romantizam, idealizam, naturalizam i
simbolizam, a razliite koncepcije istorije mogu se vidjeti i kao rezultat raz
liitih pogleda na svijet predstavljenih ovim pokretima u sferi istorijskog sa
znanja i proirenih na istorijsko polje kako bi se stvorile etiri sukobljene
koncepcije istorije koje su analitiari tog doba pokuavali da karakteriu u
svojim posebnim shemama klasifikacije. Svaki pokret je pri tom imao svoje
jedinstvene koncepcije onoga ta ,,nauka, ,,filozofija i ,,umjetnost treba
da budu. Zato nimalo ne iznenauje to su teoretiari istorije svoje shvatanje
problema veze istorije sa ovim drugim poljima ugraivali sopstvene sklono
sti idejama o tim oblastima prihvaenim u raznim kulturnim pokretima koji
ma su oni pripadali. Problem je bio stati iza tih predvianja i ipak potraiti
jo jedan modus karakterizacije koji e predstavljati njihova zajednika
predvianja, kako bi stekli utisak da pripadaju jedinstvenoj porodici vrijed
nosti i stavova o istoriji, i u isto vrijeme uvidjeli razlike u naglaavanju tema
i meusobnoj zavisnosti koja ih, sa svoje strane, smjeta po razliitim faza
ma ili varijacijama tradicije misli koju predstavljaju.
Ovdje se vraam svojoj izvornoj formulaciji osnovnog problema istorij
ske misli - problemu konstruisanja verbalnog modela istorijskog procesa, ili
nekog njegovog dijela koji se, zbog svog statusa lingvistike kreacije, moe
podijeliti, odnosno svesti na nivoe leksikona, gramatike, sintakse i semantike.
Ako nastavim ovim smjerom, dozvoljeno mi je da primijetim kako razliiti
istoriari ukazuju na razliite aspekte identinog istorijskog polja, privremeno
ih grupiui u razliite klase i vrste istorijske egzistencije, osmiljavajui veze
meu njima u razliitim terminima i objanjavajui transformacije tih veza na
razliite naine kako bi doli do razliitih tumaenja znaenja posredstvom
strukture naracij koje oni piu o tim vezama. Tako osmiljene, istorije pred
stavljaju pokuaje da se koristi jezik (standardni ili tehniki jezik, ali obino
onaj prvi) da bi se konstituisali razliiti diskursi u izraavanju znaenja istorije
uopte ili razliitih segmenata istorijskog procesa.
Razliiti nivoi lingvistikog integrisanja - od jednostavnog naziva teh
nike koja se primjenjuje, preko sinhronizovane sheme klasifikacije, s jedne
strane, i dijahronike sheme s druge, kojima klase istorijskih pojava i meu
sobnih vez i dijelova procesa mogu biti utvrene, sve do ,,znaenja koje to
ima za razumijevanje cjelokupnog istorijskog procesa - trebalo bi sami da
generiu razliite koncepcije istoriarevog zadatka u zavisnosti od znaaja
koji svaki istoriar ponaosob pridaje ovom ili onom metodu neophodnom za
konstituisanje sveobuhvatnog jezika istorijskog diskursa . Onaj istoriar
koji se najvie koncentrie na leksiki nivo predstavlja jednu krajnost i ka
snije stvara ono to se naziva hronikom - iako moda odve ,,potpunije od
268 METAISTORIJA

onih koje su stvarali njegovi srednjovjekovni prethodnici. Onaj, pak, koji bi


prebrzo doao do krajnjeg znaenja (semantike) cjelokupnog istorijskog po
lja, pisao bi filozofiju istorije.
Ako bih sagledao leksike operacije kao jedan pol istoriografske aktiv
nosti a semantike kao drugi, ustanovio bih da bi ono to su akademski isto-
riari devetnaestog vijeka shvatali kao ,,istinitu istoriju trebalo da bude
smjeteno negdje izmeu ove dve krajnosti, na gramatikom nivou, na kome
preovlauju opti metodi klasifikacije i prezentacije sinhronike strukture
istorijskog polja, ili na sintaksikom nivou, na kome dinamika polja sagleda
na kao proces treba da je glavni predmet analize u kojoj predstavljanje dija-
hronikih dimenzija istorijskog bia treba da se shvati. Naravno, svaki isto-
rijski rad, jednostavno zato to cilja na konstrukciju odgovarajueg diskursa
u kome se o istorijskom procesu uopte moe znaajnije razgovarati, mora
funkcionisati na sva etiri nivoa. Meutim, razliite vrste istoriografije stva
rale bi se vie kroz posveivanje jednom ili drugom nivou lingvistikog
sklopa nego kroz eliminisanje bilo kojeg nivoa znaenja.
Ako bi istoriografski diskurs ostao isuvie rigidno ogranien na nabra
janje predmeta koji naseljavaju istorijsko polje, uglavnom ih rasporeujui
hronoloki, tada istorijski rad postaje hronika. Meutim, ako se njime razla-
u stvarne pojedinosti u interesu objanjenja veza za koje se pretpostavlja da
postoje meu svim istorijskim predmetima, rezultat je konceptualna naraci-
ja ili filozofija istorije11. Drugim rijeima, istiniti14 istorijski izvjetaj o
onome to se doista dogodilo u prolosti bio bi onaj koji je ostao na nivou
sinhronike klasifikacije podataka, sjedne strane, i njihove dijahronike pre
zentacije, s druge. Ovo objanjava tendenciju istoriografa u okviru glavnog
toka profesionalne konvencije devetnaestog vijeka da na formalistike ka-
rakterizacije istorijskog polja i narativne prezentacije svojih procesa gleda
ju kao na odgovarajui nain pisanja ,,istorije. To bi takoe omoguilo
ocjenu njihove sopstvene karakterizacije istoriografije11 kao vrste diskursa u
prostoru izmeu ispraznosti puke hronike i maliciozne filozofije istorije11.
Tako osmiljen, istorijski izvjetaj11 bio bi svaki izvjetaj o prolosti u
kome su zbivanja u istorijskom polju podesno navedena, grupisana u isto
rijske11 vrste i klase i podrobnije povezana sa optim koncepcijama uzrono-
sti kojima se tumae promjene u njihovim vezama. Ove operacije pretposta
vljaju postojanje opte koncepcije istorijskog znaenja, ideju ili uvid u priro
du istorijskog polja i njegovih procesa; ukratko, podrazumijevaju filozofiju
istorije11. Ali o ovoj filozofiji istorije11 moe se govoriti u odnosu na dati
istoriografski11 zapis o prolosti samo kao o sauvanoj11, oplemenjenoj ili
asimilovanoj u nekoj veoj cjelini. Pojavila bi se jedino u okviru objanjenja
koje se zaista koristi za tumaenje onoga to se dogodilo11 u polju istorije i
u strukturi zapleta korienog za transformaciju prie doista ispriane kao
pria odreene vrste. Ova sauvana filozofija istorije11 pretpostavlja se u
svakom relativno obimnijem zapisu o prolosti ili sadanjosti, i njen ideolo
ki11 element kritiari obino identifikuju kao bilo koje tumaenje11prolosti
ili sadanjosti, ili bilo koji skup zbivanja od specifinog interesa za grupe
PONOVNO ROENJE FILOZOFIJE ISTORIJE 269

aktivne na politikoj areni bilo kog perioda. Ali, ako istoriar ne bi imao na
ina da bira izmeu razliitih modusa objanjenja (organicizma, kontekstua-
lizma, mehanicizma, formalizma), sjedne strane, i razliitih modusa emplot-
menta koji bi koristio za gradnju svoje naracije (romantike, komedije, trage
dije, satire), s druge, istoriografsko polje djelovalo bi bogato i kreativno
upravo do stepena do koga je istoriar stvorio mnogobrojne izvjetaje o
identinom skupu zbivanja i pruio razliita tumaenja njihovih mnogostru
kih znaenja. Istovremeno bi istoriografija stekla neki svoj integritet kao re
zultat opiranja impulsu da dosegne nivo pune konceptualizacije istorijskog
polja, kao to bi filozof istorije bio podstaknut da se prepusti anticipiranju
haosa kako to ini hroniar.
Filozofija istorije bi u tom sluaju predstavljala prijetnju istoriografiji
budui d a je filozof istorije podstaknut da se u tumaenju izriito dri nara
tivne strategije koja je inae samo implicitna u radu profesionalnog istorio-
grafa. Ali filozof istorije predstavlja i jo veu prijetnju, jer je on karakteri
stian proizvod udnje za izmjenom profesionalno usvojene strategije koja
istoriji daje pravo da odreuje znaenje. Snano negodovanje profesional
nog istoriara devetnaestog vijeka prema filozofiji istorije i prezir sa kojim
su filozofi istorije tog doba gledali na profesionalne istoriografije imali su
velike veze sa insistiranjem filozof istorije da je, uostalom, profesionalna
istoriografija optereena pojmom vrijednosti i konceptualno determinisana
koliko i sama filozofija istorije. Najvei kritiari akademske ili profesio
nalne istoriografije smatrali su da se disciplinovanje istorije veim dijelom
sastoji iz izoptavanja izvjesnih pojmova tumaenja, s jedne strane, i kori-
enja svojevrsnih modusa emplotmenta, s druge. Nieova optuba o banal
nosti" profesionalnih istoriara u sutini je kritika njihove vulgarne koncep
cije umjetnosti, to je nita manje sluaj i sa Marksovom optubom o ser
vilnosti" tih istoriara, koja je u stvari i kritika njihove buroaske koncepcije
nauke.
Ovim optubama Marks i Nie radikalno" su teretili akademsku isto-
rijsku misao. Naime, gdje bi god drugi filozofi istorije - poput Konta i Ba-
kla - tragali za uvoenjem ideja i za tehnike prezentacije iz polj umjetno
sti i nauke u istoriju, i njihovom mehanikom primjenom na iste podatke
koje su profesionalci predstavili u svojim naracijama", Marks i Nie pozi
vali su se na iste te koncepcije umjetnosti i nauke iz kojih je cjelokupna vi
soka kultura devetnaestog vijeka poprimila svoju formu i na ijoj osnovi je
unaprijed stvorila predstavu o problemu dovoenja nauke u vezu sa umjet
nou. Ovo navodi na zakljuak da je istorijsko izuavanje, tokom svoje
profesionalizacije, takoe postalo djelovanje podvrgnuto pravilima, na isti
nain na koji je sm jezik bio podveden pod pravila kada su leksikografi i
gramatiari poeli naglaavati potrebu uvoenja savremenog govora ne bi
li razjasnili pravila tog govora i zatim definisali njegovu pravilnu upotrebu.
U takvoj ortodoksnoj koncepciji upotrebe postale su mogue i brojne druge
stilistike strategije koje su se sve, one vie ili manje, mogle prilagoditi da-
tim pravilima".
270 METAISTORIJA

U istorijskoj misli devetnaestog vijeka te raznovrsne stilistike protoko


le kojima je dat ortodoksni status koristili su Mile, Ranke, Tokvil i Burk
hart. Svaki se ponosio svojim realizmom", kao i svojim otkriem najpode-
snijeg naina karakterizacije deavanja na istorijskom polju u granicama ko
je postavlja pojam pravilne" upotrebe koji potuje istoriografski kolova
no" drutvo njihovog vremena.
Meutim, upravo ta arolikost tumacenj identinog skupa istorijskih
zbivanja, koju je ovakav uvid u istoriografiju kao sloenu vrstu diskursa pri
rodnog jezika dozvoljavao, morala je da navede filozofski pronicljive po-
smatrae da zakljue kako pravila igre" mogu biti i drugaije osm iljena,
kao i da je razliiti skup diskursa karakterizacije istorijskog polja i te kako
dostian. Kod Marksa i Niea ova konceptualizacija prirode istorijskog sa
znanja dovedena je do svojih loginih zakljuaka. Obojica su teili promjeni
lingvistikih pravila istoriografske igre, Marks na osnovu kritike naune
komponente u istorijskom razmiljanju, a Nie kritikom o umjetnikoj kom
ponenti. Predstaviti te stvari hegelijanskom terminologijom upuuje na to da
su Marks i Nie pokuali, svako na svoj nain, da isposluju (hegelijansku)
zabranu transformisanja uvid u razliite vrste reflektovane istorije na pola
zitu istinske filozofske istorije, istorije koja ne samo to zna neto o istorij
skom procesu nego zna i kako ga sm taj proces zna, tako da je u moguno
sti da filozofski utemljenim razlozima odbrani taj svoj nain saznavanja.
Najvanije forme filozofije istorije koje su se pojavile izmeu Hegela i
Kroea predstavljale su pokuaje da se izbjegnu (ili prevaziu) ironijske im
plikacije istoriografije osmiljene kao vjeba tumaenja putem opisa. Dva
najdubokoumnija predstavnika filozofije istorije u ovom periodu, Karl
Marks i Fridrih Nie, poeli su svoje refleksije o istorijskom saznanju potpu
nim prepoznavanjem ironijskih implikacija zvanine profesionalne ortodok-
snosti u istorijskoj misli (koju predstavljaju Ranke i njegovi sljedbenici), kao
i prihvatljivim formama odstupanja od ortodoksnih normi (koje su predsta
vljali Mile, Tokvil i Burkhart). Dabome, za Marksa kao i za Niea prihvata-
nje romantike istoriografije nije bilo mogue, i to nita vie no to je to bilo
za Rankea, Tokvila ili Burkharta. Kao i njihovi savremenici u istoriografiji,
Marks i Nie osmislili su svoj realizam" kao napor da se izdignu iznad su-
bjektivizma romantikog pristupa istoriji, sjedne strane, i naivnog mehanici
zma kasnog prosvjetiteljstva kao njegovog racionalistikog prethodnika, s
druge. U toj koncepciji realizma" oni su pratili stazu koju je utabao Hegel.
No, kao i Hegel, oni su istorijsko saznanje sagledali i kao problem svi
jesti, a ne poglavito kao problem metodologije". tavie, kao Hegel, i
Marks i Nie su insistirali na tome da se istorijsko saznanje okrene potreba
ma sadanjeg drutvenog i kulturnog ivota. Ni jedan od njih nije prieljki
vao kontemplativni" pristup saznanji istorije. Isto tako, obojica su bili svje
sni negativnih, gotovo tragikih posljedica takve kontemplativne istoriogra
fije. Jasno su vidjeli, nasuprot nainu na koji su Mile, Ranke, Tokvil i
Burkhart to samo naslutili, da je uobiajeni pristup razmiljanju o prolosti
mogao imati ozbiljne implikacije za pristup sopstvenoj sadanjosti i budu
PONOVNO ROENJE FILOZOFIJE ISTORIJE 271

nosti. Oni su taj problem istorijske svijesti smjestili direktno u centar svojih
filozofj. Nije bilo mislilaca devetnaestog vijeka, osim samoga Hegela, koji
su u tolikoj mjeri bili opsjednuti problemom istorije ili, prije, problemom o
problemu" istorije. S druge strane, njihova dostignua kao filozof najbolje
se mogu razumjeti kao njihovo traganje za polazitem sa koga se problem o
problemu" istorije mogao ralaniti.
Ono to su oni na kraju postigli, meutim, bilo je tek jedva neto vie
od teorijskog opravdanja alternativnih modusa istorijske refleksije koje su
razradili Mile, Ranke, Tokvil i Burkhart kao priznati potovaoci posebne
tradicije lingvistike prakse. Marks je govorio u idiomu metonimije u svojoj
analizi istorije i kritici akademskih istoriara i diletanata koje je prezirao kao
ideologe". Meutim, njegova krajnja svrha bila je da pokae kako su se po
djele i sukobi u istoriji mogli saeti u veu cjelinu tako d a je svaka sljedea
faza u ljudskom razvoju mogla realistiki biti zamiljena kao polje sinegdo-
hikih cjelina. Ukratko, Marksova svrha bila je da prevede ironiju u tragedi
ju i, najzad, tragediju u komediju.
Za razliku od njega, Nie je i tragediji i komediji prilazio ironijski",
odmjeravajui obje vizije prije kao konstrukcije same ljudske svijesti nego
kao ostatke realistike" percepcije stvarnosti. Istovremeno je dokazivao fik
tivnu prirodu svih opte prihvaenih zakona istorije i podvrgavanje ljudskog
saznanja nekom prethodnom sistemu vrijednosti. Razotkrivajui mitsku pri
rodu tragedije i komedije, sjedne strane, i svih formi nauke s druge, Nie je
nastojao da vrati svijest samim zaecima ljudske volje. Teio je da odbrani
ovu volju od bilo kakvih sumnji u njene sposobnosti kad je rije o ivotnom
osmiljavanju stvarnosti i djelovanju u ime sopstvene dobrobiti. Nie je po
injao svoje rasprave o istorijskom procesu prethodno ga kvalifikujui kao
sutinski ironijsko stanje - sasvim haotino i podvrgnuto jedino takozvanoj
volji za mo - da bi se zatim usredsredio na emplotovanje ovjekove istorije
kao romantike drame, drame ljudskog prevazilaenja samog sebe i indivi
dualnog iskupljenja, iako to iskupljenje nije poticalo od nesalomljive priro
de" niti je bilo usmjereno ka uasavajuem transcedentalnom boanstvu,
ukoliko je ono bilo od samog ovjeka, ovjeka koji je kao takav vien kroz
istoriju, ovjeka koji kao takav moe i biti u svom stanju pomirenja sa sa
mim sobom. Kao i sm Marks, i Nie je zamislio osloboenje od istorije ko
je je istovremeno bilo i osloboenje od drutva. Meutim, forma koju e ovo
osloboenje morati da dobije u svojoj prezentaciji nije bila oivljavanje, re-
generisanje, ljudske zajednice; prije je rije o isto individualnoj formi, koja
bi bila omoguena natovjeku ali poreena gomili, to je Nie jo jednom
pripisao i prirodi i istoriji.
Marks i Nie su se pitali kako je bilo mogue osmisliti raanje odgova
rajueg i zdravog istorijskog ivota iz stanja patnje i sukoba. Obojica su zato
bili izraziti optimisti, na nain na koji to nijedan od njihovih savremenika u
istoriografiji nije bio. Rankeov optimizam nije obrazlagan na teorijskim
osnovama na kojima se mogua transformacija linog poroka u javno blago
stanje mogla tumaiti. Mileov optimizam, pak, uopte nije bio razraen i
272 METAISTORIJA

prosto je predstavljao tonalitet, raspoloenje, temperament, potrebu koja ga


je duboko proimala i pratila u svemu sto je pokuavao istorijski da obrazlo
i. Kod Tokvila i Burkharta, meutim