Anda di halaman 1dari 40

Selected Masterpieces of

Polish Poetry

Translated by Jarek Zawadzki


Selected Masterpieces of

Polish Poetry
translated from the Polish by Jarek Zawadzki

1
© Copyright for the English translation by Jarosław Zawadzki 2007

ISBN 1-4196-7999-6

First freeware edition, Shenzhen 2007


Beta version, may contain bugs!

Cover art:
Mickiewicz on the Cliff of Yudah, an oil painting by Walenty Wańkowicz

THANKSGIVING PRAYER WITH A REPROACH

You haven’t made me blind


Thanks be to You oh, Lord
You haven’t made me hunchbacked
Thanks be to You oh, Lord
You haven’t made me a child of an alcoholic
Thanks be to You oh, Lord
You haven’t made me a hydrocephalic
Thanks be to You oh, Lord
You haven’t made me a stutterer a cripple a dwarf an epileptic
a hermaphrodite a horse or moss or any other specimen of flora and fauna
Thanks be to You oh, Lord
But why have You made me Polish?

Andrzej Bursa (1932–1957)

2 3
Table of Contents

TRANSLATOR’S NOTE .............................................................. 7


BOGURODZICA ............................................................................ 10
MOTHER OF GOD....................................................................... 11
PIEŚŃ XXV................................................................................... 12
SONG XXV ................................................................................... 13
NA ZDROWIE ............................................................................... 14
ON HEALTH ................................................................................. 15
CZŁOWIEK BOŻE IGRZYSKO ........................................................ 16
GOD’S PLAYTHING MAN ........................................................ 17
NIESTATEK .................................................................................. 18
FICKLE.......................................................................................... 19
DO TRUPA .................................................................................... 20
TO A CORPSE .............................................................................. 21
BÓG SIĘ RODZI, MOC TRUCHLEJE ................................................ 22
WHEN GOD IS BORN, NO POWER PREVAILS....................... 23
MARNOŚĆ ................................................................................... 26
VANITY......................................................................................... 27
TESTAMENT MÓJ ......................................................................... 28
MY TESTAMENT......................................................................... 29
MODLITWA DZIĘKCZYNNA Z WYMÓWKĄ
[W PAMIĘTNIKU ZOSI BOBRÓWNY] ............................................. 32
Nie uczyniłeś mnie ślepym [IN SOPHIE’S DIARY] ................................................................ 33
Dzięki Ci za to Panie
Nie uczyniłeś mnie garbatym W WERONIE ................................................................................. 34
Dzięki Ci za to Panie IN VERONA.................................................................................. 35
Nie uczyniłeś mnie dziecięciem alkoholika MOJA PIOSNKA (II) ....................................................................... 36
Dzięki Ci za to Panie
Nie uczyniłeś mnie wodogłowcem MY LITTLE SONG (II) ................................................................ 37
Dzięki Ci za to Panie BURZA ........................................................................................ 38
Nie uczyniłeś mnie jąkałą kuternogą karłem epileptykiem THE TEMPEST ............................................................................. 39
hermafrodytą koniem mchem ani niczym z fauny i flory
Dzięki Ci za to Panie DO*** NA ALPACH W SPLÜGEN 1829 ............................................ 40
Ale dlaczego uczyniłeś mnie Polakiem? TO*** UPON THE ALPS IN SPLÜGEN 1829............................ 41
Andrzej Bursa (1932–1957) .............................................................................. 42
NIEPEWNOŚĆ
UNCERTAINTY............................................................................ 43

4 5
DO MEGO CICERONE ................................................................... 46
TO MY CICERONE ...................................................................... 47
TRANSLATOR’S NOTE
The selection of poems in this anthology may seem a bit unorthodox
ODA DO MŁODOŚCI ..................................................................... 48
for Polish literature experts. I have no degree or expertise in any sort of
ODE TO YOUTH .......................................................................... 49 literary research, which may well be the reason for my bizarre taste as
[BROŃ MNIE PRZED SOBĄ SAMYM] ............................................. 54 presented here. I have tried my very best to include mainly those poems
[DEFEND ME FROM MYSELF] ................................................. 55 that are obligatory readings in Polish high schools, so that the English
Reader can have the chance to get to know a portion of the choicest Polish
DO MŁODYCH ............................................................................. 56
poetry that an average Pole has willy-nilly come across in his life (one of
TO THE YOUNG .......................................................................... 57 the poems happens to be a well-known Christmas carol, even). However,
DAREMNE ŻALE .......................................................................... 58 Witkacy’s poem about his portrait company might be an exception to
OH, VOID COMPLAINTS ........................................................... 59 the rule. I have (un)fortunately excluded all the longer though important
and well-known poems, since I have my deep and well-grounded doubts
MIĘDZY NAMI NIC NIE BYŁO ....................................................... 60
whether they would ever get read. Sigh. Again, Ode to Youth by Adam
NO, NOTHING HAPPENED THERE BETWEEN US TWO...... 61 Mickiewicz is an exception and hopefully some will read it.
SONET (JEDNEGO SERCA) ............................................................ 62 I do realize that for the Modern Reader, it may come as a very odd
A SONNET (ONE HEART) .......................................................... 63 practice to use the thou-thee-thy forms even in translations of classical
poetry. I have made use of them, but only in the earlier poems i.e. since
KONIEC WIEKU XIX ..................................................................... 64
the beginnings to the romanticism inclusively. My reason for doing so
THE END OF THE 19th CENTURY ............................................ 65 is the fact that the English (British) poets of the said periods were using
HYMN DO NIRWANY .................................................................... 66 these forms rather extensively and on a very much regular basis even
HYMN TO NIRVANA................................................................... 67 though the forms themselves had gone out of current use at the time of
writing.
WITAJCIE, KOCHANE GÓRY ......................................................... 68
Some Readers might also complain about my inclusion of rhyme,
WELCOME MY BELOVED MOUNTAINS................................ 69 which may lead to loss or alteration of the original meaning. Well, this
FIRMA PORTRETOWA ................................................................... 72 is no legal treaty or technical documentation. It’s poetry, people. It’s
A PORTRAIT COMPANY ............................................................ 73 meant to be read for pleasure, not literary or linguistic study. If you are
interested in a serious and full-fledged study of Polish poetry, looking
[NIECH NIKT NAD GROBEM MI NIE PŁACZE] ................................ 74
into the originals would be a preferable course to follow. What has been
[I WANT NO WEEPING AT MY GRAVE] .................................. 75 lost (or added) in my translations constitutes but a negligible part and
concerns a few lines only.

All the documents are provided “as is” without


warranty of any kind.
smallwall@gmail.com, Shenzhen, 2007
Have fun.

6 7
Wiersze
Poems

8 9
BOGURODZICA MOTHER OF GOD
anonim z XIII wieku anonymous, 13th century

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, Virgin, Mother of God, God-famed Mary!
U twego Syna Gospodzina matko zwolena, Maryja! Ask Thy Son, our Lord, God-named Mary,
Zyszczy nam, spuści nam. To have mercy upon us and hand it over unto us!
Kyrie eleison! Kyrie eleison!1

Twego dziela Krzciciela, bożycze, Son of God, for Thy Baptist’s2 sake,
Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze. Hear the voices, fulfill the pleas we make!
Słysz modlitwę, jąż nosimy, Listen to the prayer we say,
A dać raczy, jegoż prosimy: For what we ask, give us today:
A na świecie zbożny pobyt, Life on earth free of vice;
Po żywocie raski przebyt. After life: paradise!
Kyrie eleison! Kyrie eleison!

__________________
1
In Greek: “Lord, have mercy upon us!”
2
Jesus’ Baptist, that is John the Baptist.

10 11
PIEŚŃ XXV SONG XXV
Jan Kochanowski (1530–1584) by Jan Kochanowski (1530–1584)

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? What wishest Thou for all the lavish gifts of Thine?
Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary? What for Thy benefactions boundless and divine?
Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie: The Church cannot contain Thee, Thou art everywhere:
I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie. Down in the depths and seas, in the earth and in the air.
Złota też, wiem, nie pragniesz, bo to wszytko Twoje, For gold Thou cravest not, belongeth all to Thee
Cokolwiek na tym świecie człowiek mieni swoje. Whate’er on earth a man his own may claim to be.
Wdzięcznym Cię tedy sercem. Panie, wyznawamy, And so with grateful hearts we worship Thee, O Lord,
Bo nad to przystojniejszej ofiary nie mamy. Because no better offering can we afford.
Tyś Pan wszytkiego świata. Tyś niebo zbudował Thou rul’st the world, and Thou alone hast made the sky,
I złotymi gwiazdami ślicznieś uhaftował. With golden stars that shine so finely there on high.
Tyś fundament założył nieobeszłej ziemi Thou hast laid the foundations of the earth immense,
I przykryłeś jej nagość zioły rozlicznemi. Its naked plains lie covered with Thy herbage dense.
Za Twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi The seas abide within their shores by Thy command,
A zamierzonych granic przeskoczyć się boi. For they dare not outside the drafted bounds expand;
Rzeki wód nieprzebranych wielką hojność mają, The days and eves observe their timing all year round;
Biały dzień a noc ciemna swoje czasy znają. And all the brooks and streams in water now abound.
Tobie k’woli rozliczne kwiatki Wiosna rodzi, By Thy decree, all sundry flowers in Spring are born,
Tobie k’woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi, Likewise a grain-ear wreath shall Summer’s head adorn.
Wino Jesień i jabłka rozmaite dawa, Fresh wine and varied apples Autumn doth beget.
Potym do gotowego gnuśna Zima wstawa. And only then the Winter comes, when all is set.
Z Twej łaski nocna rosa na mdłe zioła padnie, And by Thy grace sweet dew may on dull herbage fall,
A zagorzałe zboża deszcz ożywia snadnie. And sun-burnt crops the rain will soon to life recall.
Z Twoich rąk wszelkie źwierzę patrza swej żywności, All animals in search of food resort to Thee:
A Ty każdego żywisz z Twej szczodrobliwości. Thou feedest them out of Thy generosity.
Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie! Be praised our everlasting Lord! Be praised for ever!
Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie. Thy grace and Thy benevolence depleting never!
Chowaj nas, póki raczysz, na tej niskiej ziemi, Look after us on earth if Thou but wishest, oh,
Jedno zawżdy niech będziem pod skrzydłami Twemi. And with Thy wings please cover us that walk below!

12 13
NA ZDROWIE ON HEALTH
Jan Kochanowski (1530–1584) by Jan Kochanowski (1530–1584)

Ślachetne zdrowie, My good and noble health,


Nikt się nie dowie, Thou matt’reth more then wealth.
Jako smakujesz, None know’th thy worth until
Aż się zepsujesz. Thou fad’st, and we fall ill.
Tam człowiek prawie And every man can see,
Widzi na jawie In stark reality,
I sam to powie, And every man will say:
Że nic nad zdrowie “’Tis health I need today”.
Ani lepszego,
No better thing we know,
Ani droższego;
No dearer gem we owe,
Bo dobre mienie, For all that we possess:
Perły, kamienie, Pearls, stones of great finesse,
Także wiek młody High offices and power
I dar urody, – One may enjoy this hour –
Mieśca wysokie, And so the gifts of youth,
Władze szerokie And beauty are, in truth,
Dobre są, ale – Good things, but only when
Gdy zdrowie w cale. Our health is with us then.
Gdzie nie masz siły, For when the body’s weak,
I świat niemiły. The world around is bleak.
Klinocie drogi, O jewel dear, my home
Mój dom ubogi Awaiteth thee to come;
Oddany tobie With thee it shall not perish.
Ulubuj sobie! ’Tis all for thee to cherish.

14 15
CZŁOWIEK BOŻE IGRZYSKO GOD’S PLAYTHING MAN
Jan Kochanowski (1530–1584) by Jan Kochanowski (1530–1584)

Nie rzekł jako żyw żaden więtszej prawdy z wieka, No truer words were ever spoken than
Jako kto nazwał bożym igrzyskiem człowieka. A plaything of our Lord to call a man.
Bo co kiedy tak mądrze człowiek począł sobie, For is there anything a man has tried
Żeby się Bóg nie musiał jego śmiać osobie? That God’s in no position to deride?
On, Boga nie widziawszy, taką dumę w głowie He’s seen no God, but still he is so proud
Uprządł sobie, że Bogu podobnym się zowie. That a god-like one he calls himself aloud.
On miłością samego siebie zaślepiony, His senses all with selfish love gone blind,
Rozumie, że dla niego świat jest postawiony; He thinks the world for him alone designed.
On pierwej był, niżli był; on, chocia nie będzie, He’d been before he was; when he’s not there,
Przedsię będzie; próżno to, błaznów pełno wszędzie. He shall remain. Oh, fools are everywhere.

16 17
NIESTATEK FICKLE
Jan Andrzej Morsztyn (1621–1693) by Jan Andrzej Morsztyn (1621–1693)

Prędzej kto wiatr w wór zamknie, prędzej i promieni Sooner will a man the winds ensnare, and sooner still
Słonecznych drobne kąski wżenie do kieszeni, With tiny bits of sunny rays his pocket fill;
Prędzej morze burzliwe groźbą uspokoi, Sooner will he, with a threat, the stormy oceans calm,
Prędzej zamknie w garść świat ten, tak wielki, jak stoi, Or grasp the world immense and keep it in his palm;
Prędzej pięścią bez swojej obrazy ogniowi Sooner will he, hurting not himself, a bonfire slap,
Dobije, prędzej w sieci obłoki połowi, Or all the clouds upon the sky with a net entrap;.
Prędzej płacząc nad Etną łzami ją zaleje, Sooner will in bitter tears the Mount of Etna drown,
Prędzej niemy zaśpiewa, i ten, co szaleje, And sooner will a deaf-mute sing, a downright clown
Co mądrego przemówi: prędzej stała będzie Utter something wise; and sooner will the wayward fate
Fortuna, i śmierć z śmiechem w jednym domu siędzie, Be fixed, and death and laugh be one another’s mate;
Prędzej prawdę poeta powie i sen płonny, Sooner will a dream be true and poets cease to lie;
Prędzej i aniołowi płacz nie będzie plonny, Of no avail will sooner be an angel’s cry;
Prędzej słońce na nocleg skryje się w jaskini, Sooner will the sun at dusk into a cavern sail,
W więzieniu będzie pokój, ludzie na pustyni, Or there’ll be people in the wild, or peace in jail;
Prędzej nam zginie rozum i ustaną słowa, Sooner will our minds be gone and words will cease to flow
Niźli będzie stateczną która białogłowa. Than constancy may any woman ever know.

18 19
DO TRUPA TO A CORPSE
Jan Andrzej Morsztyn (1621–1693) by Jan Andrzej Morsztyn (1621–1693)

Leżysz zabity i jam też zabity, In death reposest thou, and I in death repose.
Ty – strzałą śmierci, ja – strzałą miłości, Thou slain by an arrow, I am poisoned by desire.
Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości, While thou art full of blood, my cheek has lost its rose.
Ty jawne świece, ja mam płomień skryty, Bright candles by thy side, in me a secret fire.

Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty, In a shroud of mourning liest thou among the woes,
Jam zawarł zmysły w okropnej ciemności, My senses in a horrid darkness trapped expire.
Ty masz związane ręce, ja wolności Thy hands are bound, my freedom’s gone; eternal throes
Zbywszy mam rozum łańcuchem powity. Of death have chained my mind upon a funeral pyre.

Ty jednak milczysz, a mój język kwili, Thou speakest not, I cannot cease to moan all day.
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze, Thy senses gone, I suffer from a dreadful pain.
Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze. Thou cold as ice, my entrails burn with flames insane.

Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili, Thy body soon will turn and into ash decay,
Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem But I, a goad of my eternal blaze of lust,
Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem. Cannot disintegrate and simply turn to dust.

20 21
BÓG SIĘ RODZI, MOC TRUCHLEJE WHEN GOD IS BORN, NO POWER PREVAILS
Franciszek Karpiński (1741–1825) by Franciszek Karpiński (1741–1825)

Bóg się rodzi, moc truchleje, When God is born, no power prevails,
Pan niebiosów obnażony! Our Lord in nakedness enwound.
Ogień krzepnie, blask ciemnieje, All fire congeals, all luster pales,
ma granice Nieskończony; Contained is He that knows no bound.
Wzgardzony okryty chwałą, Despised, in glory comes untold,
śmiertelny Król nad wiekami! A mortal king for aye to reign.
A Słowo ciałem się stało The Word of God in flesh behold,
i mieszkało między nami. Now born to share our life mundane.

Cóż masz, niebo, nad ziemiany? What have ye Heavens o’er the earth,
Bóg porzucił szczęście swoje, That God forsook His sweet delight,
wszedł między lud ukochany, And wished to take a human birth,
dzieląc z nim trudy i znoje. To share our every toil and plight?
Niemało cierpiał, niemało, And He did suffer unconsoled,
żeśmy byli winni sami. And we were guilty of His pain.
A Słowo ciałem się stało The Word of God in flesh behold,
i mieszkało między nami. Now born to share our life mundane.

W nędznej szopie urodzony, A meager shed for Him they found,


żłób Mu za kolebkę dano! And in a manger there He lay.
Cóż jest, czym był otoczony? What was He, and what was there ’round?
Bydło,pasterze i siano. Poor shepherds, cattle, sheep and hay.
Ubodzy, was to spotkało The poor had hailed Him, we are told,
witać Go przed bogaczami! Before the rich would entertain.
A Słowo ciałem się stało The Word of God in flesh behold,
i mieszkało między nami. Now born to share our life mundane.

Potem i króle widziani ’Twas then, they say, appeared the kings,
cisną się między prostotą. And jostled through the gathering dense.
Niosąc dary Panu w dani: For Him they brought their offerings:
Mirrę,kadzidło i złoto. The myrrh, and gold, and frankincense.
Bóstwo to razem zmieszało The frankincense, and myrrh, and gold
z wieśniaczymi ofiarami. With rustic gifts He did retain.
A Słowo ciałem się stało The Word of God in flesh behold,
i mieszkało między nami. Now born to share our life mundane.

22 23
Podnieś rękę, Boże Dziecię, Raise now Thy hand, oh Child divine,
błogosław ojczyznę miłą, And bless our homeland from the Height.
w dobrych radach, w dobrym bycie By good advice and times benign,
wspieraj jej siłę swą siłą, Support her strength with Thine own might:
dom nasz i majętność całą The hamlets, cities and the wold,
i wszystkie wioski z miastami. Our houses, and our every gain.
A Słowo ciałem się stało The Word of God in flesh behold,
i mieszkało między nami. Now born to share our life mundane.

24 25
MARNOŚĆ VANITY
Daniel Naborowski (1573–1640) by Daniel Naborowski (1573–1640)

Świat hołduje marności The world adheres to vanity,


I wszytkie ziemskie włości; And craves all earthly property.
To na wieki nie minie, No centuries will ever tame,
Że marna marność słynie. Vanity’s most meager fame.
Miłujmy i żartujmy, Let’s love and joke, lets joke and love,
Żartujmy i miłujmy, But always mind the Heavens above,
Lecz pobożnie, uczciwie, Full piously and honestly.
A co czyste, właściwie. All that is pure take properly.
Nad wszytko bać się Boga – But first of all do fear God’s might!
Tak fraszką śmierć i trwoga. A trifle then both death and fright.

26 27
TESTAMENT MÓJ MY TESTAMENT
Juliusz Słowacki (1809–1849) by Juliusz Słowacki (1809–1849)

Żyłem z wami, cierpiałem i płakałem z wami, I lived with you, I grieved, and many a tear I shed.
Nigdy mi, kto szlachetny, nie był obojętny, In truth, I never did a noble soul defy.
Dziś was rzucam i dalej idę w cień – z duchami – Now it is time for me to go and join the dead.
A jak gdyby tu szczęście było – idę smętny. Seems like it’s joy I leave on earth – so sad am I.
Nie zostawiłem tutaj żadnego dziedzica To my inheritance on earth I leave no heir,
Ani dla mojej lutni, ani dla imienia; – Nor to this lute of mine nor even to my name;
Imię moje tak przeszło jako błyskawica My name has but dashed through, much like a lightening glare,
I będzie jak dźwięk pusty trwać przez pokolenia. For aye it shall remain an empty sound and tame.
Lecz wy, coście mnie znali, w podaniach przekażcie, But you that knew me well, in you reports convey
Żem dla ojczyzny sterał moje lata młode; That all my younger years were for my country spent:
A póki okręt walczył – siedziałem na maszcie, While battle raged, at mast I stood, be as it may,
A gdy tonął – z okrętem poszedłem pod wodę... And with the ship I drowned when vanquished down she went.
Ale kiedyś – o smętnych losach zadumany But he – that may reflect upon the detriment
Mojej biednej ojczyzny – przyzna, kto szlachetny, Of my poor fatherland – will say, if well-intended,
Że płaszcz na moim duchu był nie wyżebrany, That my mind’s mantle was no drab for beggars meant,
Lecz świetnościami dawnych moich przodków świetny. But with the splendor of my ancient fathers splendid.
Niech przyjaciele moi w nocy się zgromadzą Oh that my friends at night together gathered be,
I biedne serce moje spalą w aloesie, And this sad heart of mine in leaves of aloe burn!
I tej, która mi dała to serce, oddadzą – And give it then to her who’s given it to me.
Tak się matkom wypłaca świat, gdy proch odniesie... Thus mothers are repaid: with ashes in the urn.
Niech przyjaciele moi siądą przy pucharze Oh that my friends around a goblet sit once more,
I zapiją mój pogrzeb – oraz własną biédę: And drink unto my funeral and their poor lot.
Jeżeli będę duchem, to się im pokażę, Be I a ghost, I will appear and join them or –
Jeśli Bóg uwolni od męki – nie przyjdę... If God may spare me pain and torture – I shall not.
Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei But I beseech you – there is hope while there is breath.
I przed narodem niosą oświaty kaganiec; Do lead the nation with a wisdom’s torch held high,
A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, And one by one, if needed be, go straight to death,
Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec!... As God-hurled stones that densely over ramparts fly.
Co do mnie – ja zostawiam maleńką tu drużbę And as for me, I leave behind a group of friends,
Tych, co mogli pokochać serce moje dumne; Who for my haughty heart much love did have and room.
Znać, że srogą spełniłem, twardą bożą służbę I did God’s hardest service, now the duty ends,
I zgodziłem się tu mieć – niepłakaną trumnę. And I agree to have an unlamented tomb.

28 29
Kto drugi tak bez świata oklasków się zgodzi Who else would like to try, without the world’s applause,
Iść... taką obojętność, jak ja, mieć dla świata? Unto the world displaying but indiffërence,
Być sternikiem duchami napełnionéj łodzi, To be a helmsman in a boat of ghosts – as I was –
I tak cicho odlecieć, jak duch, gdy odlata? And then as lightly as a ghost to vanish hence?

Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna, But after me remains, howe’er, the fateful force
Co mi żywemu na nic... tylko czoło zdobi; That, of no use in life, adorned my forehead tall;
Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna, But it will press you when I die, without remorse,
Aż was, zjadacze chleba – w aniołów przerobi. So that, bread-eaters, you become sheer angels all.

30 31
[W PAMIĘTNIKU ZOSI BOBRÓWNY] [IN SOPHIE’S DIARY]
Juliusz Słowacki (1809–1849) by Juliusz Słowacki (1809–1849)

Niechaj mię Zośka o wiersze nie prosi, For poems, Sophie, ask me not, I pray.
Bo kiedy Zośka do ojczyzny wróci, When thou art back in Poland’s merry clime,
To każdy kwiatek powie wiersze Zosi, A flower will sing a song for thee each day,
Każda jej gwiazdka piosenkę zanuci. A star at night will make for thee a rhyme.
Nim kwiat przekwitnie, nim gwiazdeczka zleci, Before the flower may die, before the star may fall,
Słuchaj – bo to są najlepsi poeci. Listen! They are the finest poets of them all.
Gwiazdy błękitne, kwiateczki czerwone The stars so blue, the flowers so lovely red
Będą ci całe poemata składać. Whole epics, Sophie, will compose for thee.
Ja bym to samo powiedział, co one, Know that what they will say, I might have said,
Bo ja się od nich nauczyłem gadać; For they have sown the grains of words in me.
Bo tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną, And where the silver waves of Ikwa flow so mild,
Byłem ja niegdyś, jak Zośka, dzieciną. I used to be, just like Sophia, once, a child.
Dzisiaj daleko pojechałem w gości Now I have left to roam in lands so far,
I dalej mię los nieszczęśliwy goni. A winding path is now my only bower.
Przywieź mi, Zośko, od tych gwiazd światłości, Oh bring to me some brightness of that star!
Przywieź mi, Zośko, z tamtych kwiatów woni, Oh bring to me some fragrance of that flower!
Bo mi zaprawdę odmłodnieć potrzeba. I need rejuvenation, so come back to me
Wróć mi więc z kraju taką – jakby z nieba. From Poland as if from the skies. I wait for thee.

32 33
W WERONIE IN VERONA
Cyprian Kamil Norwid (1821–1883) by Cyprian Kamil Norwid (1821–1883)

1 1
Nad Kapuletich i Montekich domem, O’er the abodes o’the Capulets and Montagues,
Spłukane deszczem, poruszone gromem, The gentle eye there in the spacious skies now views,
Łagodne oko błękitu — — By thunder whipped and washed with rain — —
2 2
Patrzy na gruzy nieprzyjaznych grodów, The lonesome ruins of the two adverse estates,
Na rozwalone bramy do ogrodów, The once so splendid, now demolished, garden gates;
I gwiazdę zrzuca ze szczytu — And casts a star from the heavenly plain —
3 3
Cyprysy mówią, że to dla Julietty, The cypress says: For Romeo and Juliet
Że dla Romea, ta łza znad planety It is a tear that permeates their tombs so wet,
Spada – i groby przecieka; And drenches them – now even more.
4 4
A ludzie mówią, i mówią uczenie, But many people, in a sagely fashion, say
Że to nie łzy są, ale że kamienie, That it is rocks and stones not tears that fall today,
I – że nikt na nie nie czeka! Stones and rocks – that none’s been waiting for!

34 35
MOJA PIOSNKA (II) MY LITTLE SONG (II)
Cyprian Kamil Norwid (1821–1883) by Cyprian Kamil Norwid (1821–1883)

Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba For the country dear where but a crumb of bread
Podnoszą z ziemi przez uszanowanie, Up from the ground with reverence we heave,
Dla d a r ó w Nieba... Adoring thus the Boon by Heaven spread…
Tęskno mi, Panie... O Lord I grieve…
Do kraju tego, gdzie wina jest duża And for the land where storks nests to destroy
Popsować gniazdo na gruszy bocianie, As a serious misdeed we do perceive,
Bo wszystkim służą... For they provide us all with mirth and joy…
Tęskno mi, Panie... O Lord I grieve...
Do kraju tego, gdzie pierwsze ukłony And for the country where each greeting nod
Są – jak odwieczne Chrystusa wyznanie: Is dear to Him in whom we do believe,
„B a d ź p o c h w a l o n y!” For meeting friends we say: “Praise be to God”…
Tęskno mi, Panie... O Lord I grieve...
Tęskno mi jeszcze i do rzeczy innej, But there is also something else I miss,
Której już nie wiem, gdzie leży mieszkanie That’s something different, equally naive;
Równie niewinnej... Though I have no idea where that is...
Tęskno mi, Panie... O Lord I grieve...
Do bez-tęsknoty i do bez-myślenia, And for the griefless time of thoughtlessness,
Do tych, co maja t a k za t a k – n i e za n i e – For those who never fancy to deceive,
Bez swiatło-cienia... And take each no for no and yes for yes...
Tęskno mi, Panie... O Lord I grieve...
Tęskno mi ówdzie, gdzie któż o mnie stoi? And now who cares for me and for my woe
I tak być musi, choć się tak nie stanie That even time so long may not relieve?
Przyjaźni mojéj!... Not for my friendship, but it must be so...1
Tęskno mi, Panie... O Lord I grieve...

__________________
1
The original has: “I tak być musi, choć się tak nie stanie/Przyjaźni mojéj”. The relation of the “friendship” to
the rest of the stanza is equally unclear as in this my rendering of it.

36 37
BURZA THE TEMPEST
Adam Mickiewicz (1798–1855) by Adam Mickiewicz (1798–1855)

Zdarto żagle, ster prysnął, ryk wód, szum zawiei, The sail is torn, the rudder bursts, the waters roar,
Głosy trwożnej gromady, pomp złowieszcze jęki, All people yell, the pumps release a baleful wail,
Ostatnie liny majtkom wyrwały się z ręki, The ropes yanked out of deckhands’ palms: we’ve lost the sail!
Słońce krwawo zachodzi, z nim reszta nadziei. Lo! Sun in blood-shade setting, hope there is no more.
Wicher z tryumfem zawył, a na mokre góry, The gale in triumph howls, and on the sodden hills
Wznoszące się piętrami z morskiego odmętu, That rise above the chaos of the fatal sea,
Wstąpił jenijusz śmierci i szedł do okrętu, A genius of death ascended, and now he
Jak żołnierz szturmujący w połamane mury. Assails the fortress long destroyed and further kills.
Ci leżą na pół martwi, ów załamał dłonie, Some on the deck lie dying, drowning in despair;
Ten w objęcia przyjaciół żegnając się pada, Some fall in neighbor’s arms and sadly say good bye;
Ci modlą się przed śmiercią, aby śmierć odegnać. Some pray to drive the death away, some pray to die.
Jeden podróżny siedział w milczeniu na stronie One passenger sat calmly in a corner there,
I pomyślił: szczęśliwy, kto siły postrada, And thought: Oh happy he who’s swooned amid this hell,
Albo modlić się umie, lub ma się z kim żegnać. Or prays or knows a man to say the last farewell!

38 39
DO*** NA ALPACH W SPLÜGEN 1829 TO*** UPON THE ALPS IN SPLÜGEN 1829
Adam Mickiewicz (1798–1855) by Adam Mickiewicz (1798–1855)

Nigdy, więc nigdy z tobą rozstać się nie mogę! So never may I bid thee now farewell:
Morzem płyniesz i lądem idziesz za mną w drogę, Thou follow’st me through every mount and dell,
Na lodowiskach widzę błyszczące twe ślady I see thee on the Alpine glaciers tall,
I głos twój słyszę w szumie alpejskiej kaskady, I hear thy voice in every waterfall;
I włosy mi się jeżą, kiedy się oglądam, My heart throbs heav’ly when I turn around
I postać twoję widzieć lękam się i żądam. To see thee but I’m scared to hear a sound.

Niewdzięczna! Gdy ja dzisiaj, w tych podniebnych górach. Ungrateful thou! While in these mountains high,
Spadający w otchłanie i niknący w chmurach, I lose my way beneath the somber sky,
Wstrzymuję krok, wiecznymi utrudzony lody. Or, weary so, step down a mountain slope,
I oczy przecierając z lejącej się wody, I raise my head toward the skies and hope
Szukam północnej gwiazdy na zamglonym niebie, To see the Northern Star that pilots me,
Szukam Litwy i domku twojego, i ciebie; To find Lithuania, thy house and thee.
Niewdzięczna! może dzisiaj, królowa biesiady, Ungrateful thou! Perhaps today a queen
Ty w tańcu rej prowadzisz wesołej gromady, In a company that I have never seen.
Lub może się nowymi miłostkami bawisz, Perhaps enchanted by new loves, in play,
Lub o naszych miłostkach śmiejąca się prawisz, Of our passed love thou speak’st with them today.
Powiedz, czyś ty szczęśliwsza, że ciebie poddani, Say, art thou happy at this time at all
Niewolnicze schylając karki, zowią Pani! When servants bow at thy, Milady’s, call;
Że cię rozkosz usypia i wesołość budzi, When pleasure lulls thee now to sleep at night,
I że cię nawet żadna pamiątka nie nudzi? Or when thou playest in the morning light?
Czy byłabyś szczęśliwsza, gdybyś, moja miła, And holdest thou no thought memory
Wiernego ci wygnańca przygody dzieliła? That now and then could somehow bother thee?
Ach! Ja bym cię za rękę po tych skałach wodził, Wouldst thou be happier if thou shared’st thy life
Ja bym trudy podróżne piosenkami słodził, With a merry traveler and wast his wife?
Ja bym pierwszy w ryczące rzucał się strumienie My dear, we would be hiking all day long,
I pod twą nóżkę z wody dostawał kamienie. Thy hardships I would sweeten with a song;
I przeszłaby twa nóżka wodą nie dotknięta, I’d be the first in every rivulet
A całowaniem twoje ogrzałbym rączęta. To find some little stones therein and let
Spoczynek by nas czekał pod góralską chatą: Thy feet, untouched by water, feel the sand.
Tam zwleczoną z mych barków okryłbym cię szatą, I would caress thee, Dearest, kiss thy hand.
A ty byś przy pasterskim usiadłszy płomieniu And we would find some lovely mountain hut,
Usnęła i zbudziła na moim ramieniu. I’d let thee off my back, the door I’d shut;
We’d sit by a fire and thou with elfin charm
Wouldst fall asleep and wake upon my arm.

40 41
NIEPEWNOŚĆ UNCERTAINTY
Adam Mickiewicz (1798–1855) by Adam Mickiewicz (1798–1855)

Gdy cię nie widzę, nie wzdycham, nie płaczę, Away from thee I never weep nor sigh,
Nie tracę zmysłów, kiedy cię zobaczę; And lose I not my mind when thou art nigh.
Jednakże gdy cię długo nie oglądam, But if for a while I have no word with thee,
Czegoś mi braknie, kogoś widzieć żądam; There’s something missing, someone I must see.
I tęskniąc sobie zadaję pytanie: I wonder, yearning thus for days on end:
Czy to jest przyjaźń? czy to jest kochanie? Art thou my love or maybe just a friend?

Gdy z oczu znikniesz, nie mogę ni razu When thou hast gone, I cannot in my mind
W myśli twojego odnowić obrazu? Recall thy face though gentle so and kind.
Jednakże nieraz czuję mimo chęci, However, oft I feel, yet wish it not,
Że on jest zawsze blisko mej pamięci. That it is somewhere really near my thought.
I znowu sobie powtarzam pytanie: And all these doubts of mine may never end:
Czy to jest przyjaźń? czy to jest kochanie? Art thou my love or maybe just a friend?

Cierpiałem nieraz, nie myślałem wcale, I suffered much, but reckoned not, as yet,
Abym przed tobą szedł wylewać żale; To go and let thee know my sad regret.
Idąc bez celu, nie pilnując drogi, With no idea where my feet should go,
Sam nie pojmuję, jak w twe zajdę progi; How come I find thy house I do not know;
I wchodząc sobie zadaję pytanie; And neither at thy door my doubts may end:
Co tu mię wiodło? przyjaźń czy kochanie? Art thou my love or maybe just a friend?

Dla twego zdrowia życia bym nie skąpił, To save thy health, my life I would expend;
Po twą spokojność do piekieł bym zstąpił; To grant thee peace, to Hell I would descend.
Choć śmiałej żądzy nie ma w sercu mojem, Though in my heart no bold desires I nest,
Bym był dla ciebie zdrowiem i pokojem. Do know that I would be thy health and rest.
I znowu sobie powtarzam pytanie: But still these doubts of mine may never end:
Czy to jest przyjaźń? czy to jest kochanie? Art thou my love or maybe just a friend?

Kiedy położysz rękę na me dłonie, And when thy hand lies gently in my palm,
Luba mię jakaś spokojność owionie, My mind grows quiet, and my soul is calm;
Zda się, że lekkim snem zakończę życie; Meseems my life may in this sleep depart,
Lecz mnie przebudza żywsze serca bicie, But wakes me up the beating of thy heart,
Które mi głośno zadaje pytanie: And thus return my doubts that know no end:
Czy to jest przyjaźń? czyli też kochanie? Art thou my love or maybe just a friend?

42 43
Kiedym dla ciebie tę piosenkę składał, Composing this my song for thee, my mind
Wieszczy duch mymi ustami nie władał; Was not to any bardic mood inclined;
Pełen zdziwienia, sam się nie postrzegłem, I am amazed myself, it baffles me
Skąd wziąłem myśli, jak na rymy wbiegłem; How I have found the thoughts and rhymes for thee,
I zapisałem na końcu pytanie: To finally write these doubts that may not end:
Co mię natchnęło? przyjaźń czy kochanie? Art thou my love or maybe just a friend?

44 45
DO MEGO CICERONE TO MY CICERONE1
Adam Mickiewicz (1798–1855) by Adam Mickiewicz (1798–1855)

Mój cicerone! oto na pomniku My Cicerone, on this monument


Jakieś niekształtne, nieznajome imię A name protrudes obscured by time and gloam2,
Wędrownik skreślił na znak, że był w Rzmie Engraved by a man to mark his stay in Rome.
Ja chcę coś wiedzieć o tym wędrowniku I must needs know that traveler’s intent.
Może go wkrótce przyjmie do gospody Perhaps he will be welcomed at the inns
Kłótliwa fala, może piasek niemy By joyful cries, perhaps the speechless sand
Zatai jego życie i przygody, Will hide his acts of kindness and the sins
I nigdy o nim nic się nic dowiemy. Which we shall never know nor understand.
Ja chcę odgadnąć, co on czuł i myślił, I have to know what then he felt and thought
Gdy w księdze twojej, śród włoskiej krainy, When in this stony book of Italy,
Za cały napis to imię wykryślił, Instead of a phrase his name he merely wrought,
Na drodze życia ten swój ślad jedyny. Of all his life the only trace to be.
Czy drżącą ręką, po długim dumaniu, Did he with a trembling hand engrave it here,
Rył go powoli, jak nagrobek w skale? As if a tombstone in a steadfast rock,
Czy go odchodząc uronił niedbale, Or rashly cut the words upon this block
Jako samotną łzę przy pożegnaniu? As if a sad and lonely good-bye tear?
Mój cziczerone! dziecinne masz lice, My Cicerone! Childish is thy face,
Lecz mądrość stara nad twym świeci czołem; But ancient wisdom o’er thy forehead shines,
Przez rzymskie bramy, groby i świątnice Through Roman gates I followed thee apace,
Tyś przewodniczym był dla mnie aniołem; Thou wast my guarding angel in the shrines.
Ty umiesz przejrzeć nawet w serce głazu; Oh, Thou canst even look through a heart of stone,
Gdy błękitnymi raz rzucisz oczyma, When thou but glancest at its stubborn shell,
Odgadniesz przeszłość z jednego wyrazu – From a single word the past to thee is known,
Ach, ty wiesz może i przyszłość pielgrzyma? Perhaps thou know’st the pilgrim’s fate to tell.

__________________
1
A tourist guide in Italy (pronounced: cheecherony)
2
Twilight

46 47
ODA DO MŁODOŚCI ODE TO YOUTH
Adam Mickiewicz (1798–1855) by Adam Mickiewicz (1798–1855)

Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy; No Heart, no Spirit – Lo! cadaverous crowds!
Młodości! dodaj mi skrzydła! O Youth! Pass me thy wings,
Niech nad martwym wzlecę światem And let me o’er the dead earth soar;
W rajską dziedzinę ułudy: Let me vanish in delusion’s clouds,
Kędy zapał tworzy cudy, Where many the Zeal begets a wonder
Nowości potrząsa kwiatem And grows a flower of novelty up yonder,
I obleka w nadziei złote malowidła. Adorned in Hope’s enamellings.

Niechaj, kogo wiek zamroczy, Who by his elder age shall darkened be
Chyląc ku ziemi poradlone czoło, His toilsome forehead to the ground bent low,
Takie widzi świata koło, Let him no more perceive or know
Jakie tępymi zakreśla oczy. Than his thus lowered selfish eyes may see.

Młodości! ty nad poziomy Youth! Up and over the horizons rise,


Wylatuj, a okiem słońca And smoothly penetrate
Ludzkości całe ogromy With Thy all-seeing eyes
Przeniknij z końca do końca. The nations small and great.

Patrz na dół – kędy wieczna mgła zaciemia Lo there! The space of dearth,
Obszar gnuśności zalany odmętem; Where putrid vapors in the chaos wrestle:
To ziemia! ’Tis Earth!
Patrz. jak nad jej wody trupie Up from the waters where the dead wind blows
Wzbił się jakiś płaz w skorupie. A shell-clad Reptile rose.
Sam sobie sterem, żeglarzem, okrętem; He is his own rudder, sailor and vessel.
Goniąc za żywiołkami drobniejszego płazu, He often dives and rises up with little trouble,
To się wzbija, to w głąb wali; For some smaller brutes he craves,
Nie lgnie do niego fala, ani on do fali; The waves cleave not to him nor he to the waves;
A wtem jak bańka prysnął o szmat głazu. And suddenly he bumps upon a rock and bursts like a bubble.
Nikt nie znał jego życia, nie zna jego zguby: Nobody knew his life, and of his death nobody wists.
To samoluby! Egoists!

Młodości! tobie nektar żywota Oh Youth! The ambrosia of life be Thine


Natenczas słodki, gdy z innymi dzielę: When I with friends do share the time so sweet
Serca niebieskie poi wesele, When youthful hearts at heav’nly feasting meet
Kiedy je razem nić powiąże złota. And golden threads around them all entwine.

48 49
Razem, młodzi przyjaciele!... En masse, Young Friends!
W szczęściu wszystkiego są wszystkich cele; In happiness our ends.
Jednością silni, rozumni szałem, Strong in unison, reasoned in rage:
Razem, młodzi przyjaciele!... Move on, Young Friends!
I ten szczęśliwy, kto padł wśród zawodu, And happy he that perished in the strife
Jeżeli poległym ciałem If for the others he’d prepared the stage
Dał innym szczebel do sławy grodu. Of fame and honored life.
Razem, młodzi przyjaciele!... En masse, Young Friends!
Choć droga stroma i śliska, Though steep and icy be our path
Gwałt i słabość bronią wchodu: Though force and frailty guard the door:
Gwałt niech się gwałtem odciska, When force is used, with force respond and wrath;
A ze słabością łamać uczmy się za młodu! While young, upon our frailty wage a war.

Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał Hydrze, Who, as a child, detached foul Hydra’s head,
Ten młody zdusi Centaury, In Youth, shall strangle Centaurs even;
Piekłu ofiarę wydrze, Snatch victims from the Devil dread,
Do nieba pójdzie po laury. And for the laurels march to Heaven.

Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga; Up and reach the places out of sight,
Łam, czego rozum nie złamie: Break that to which the brain can do no harm!
Młodości! orla twych lotów potęga, Youth! Mighty as an eagle’s is Thy flight,
Jako piorun twoje ramię. As a thunderbolt – Thine arm!

Hej! ramię do ramienia! spólnymi łańcuchy Hey, arm to arm! by chains


Opaszmy ziemskie kolisko! Let’s bind the earth around;
Zestrzelmy myśli w jedno ognisko To one focus bring each sound,
I w jedno ognisko duchy!... To one focus spirits bring and brains!

Dalej, bryło, z posad świata! Move on, Thou Clod! Leave the foundations of the world!
Nowymi cię pchniemy tory, We’ll make Thee roll where Thou hast never rolled,
Aż opleśniałej zbywszy się kory, When finally vanishes from Thee the mold,
Zielone przypomnisz lata. Green years shall be once more, Thy sails unfurled.

A jako w krajach zamętu i nocy, Since in the land of darkness and of night,
Skłóconych żywiołów waśnią, The Elements have fallen out;
Jednym „stań się” z bożej mocy By a simple Let there be, due to Heaven’s might,
Świat rzeczy stanął na zrębie; The world of things is made;
Szumią wichry, cieką głębie, Gales are blowing, shelters give no shade,
A gwiazdy błękit rozjaśnią – And soon the stars will brighten Heaven all about;

50 51
While in the land of men a night so dumb,
W krajach ludzkości jeszcze noc głucha: The elements of Will are yet at war;
Żywioły chęci jeszcze są w wojnie; But Love shall soon burst forth like fire;
Oto miłość ogniem zionie, Out of the dark, the world of Soul will come,
Wyjdzie z zamętu świat ducha: In Youth’s conceived desire,
Młodość go pocznie na swoim łonie, By friendship braced forevermore.
A przyjaźń w wieczne skojarzy spojnie.
The ice, so long unmoved, is bursting now,
Pryskają nieczułe lody With superstitions that have dimmed the light.
I przesądy światło ćmiące; Hail, Dawn of Liberty! Oh, Long live Thou!
Witaj, jutrzenko swobody, Thou carriest the Redeeming Sun so bright.
Zbawienia za tobą słońce!

52 53
[BROŃ MNIE PRZED SOBĄ SAMYM] [DEFEND ME FROM MYSELF]1
Adam Mickiewicz (1798–1855) by Adam Mickiewicz (1798–1855)

Broń mnie przed sobą samym – maszże dość potęgi; Defend me from myself, why, Thou know’st how.
Są chwile, w których na wskróś widzę Twoje księgi, Sometimes I scan Thy books, I scan them now.
Jak słońce mgłę przeziera, która ludziom złotą, As the Sun peeps through their mist that may appear
Brylantową zdaje się, a słońcu – ciemnotą. To us real gold – to the Sun ’tis darkness sheer.
Człowiek większy nad słońce wie, że ta powłoka But man outdoes the Sun, he knows too well
Złota – ciemna jest tylko tworem jego oka. This golden veil but in his eyes may dwell.

Oko w oko utapiam w Tobie ma źrenice, I look into Thine eyes, Thou star’st at me
Chwytam Ciebie rękami za obie prawice I grasp Thy hands, and standing next to Thee
I krzyczę na głos cały: Wydaj tajemnicę! I cry aloud: “Reveal the mystery”.
Dowiedź, żeś jest mocniejszy, lub wyznaj, że tyle Prove now Thy strength or do admit this hour
Tylko, ile ja, możesz w mądrości i w sile. That we are equal both in wit and power.
Nie znasz początku Twego; a czyi ludzkie plemię Thou knowest not the season of Thy birth:
Wie, od jakiego czasu upadło na ziemię? Do people know when they appeared on earth?
Bawisz się tylko ciągle, badając sam siebie; Now, Thou explorest Thine own self so vast;
Cóż robi rodzaj ludzki? w swych dziejach się grzebie. And what do people do? – research their past.
Twoja mądrość samego siebie nie dociecze. Thy wisdom even cannot solve Thy case:
A czyliż samo siebie zna plemię człowiecze? And can we, people, know the human race?
Jeden masz nieśmiertelność; my czy jej nie mamy? Thyself Thou know’st and knowest not and we
I znasz siebie, i nie znasz; my czy siebie znamy? Know not ourselves, immortals though like Thee!
Końca Twojego nie znasz; my kiedyż się skończym? Thou knowest not Thy end, but notice, please,
Dzielisz się, łączysz; i my dzielim się i łączym. We know not either when we come to cease.
Tyś różny: i my zawsze myślą rozróżnieni. Thou canst divide Thyself and then unite:
Tyś jeden: i my zawsze sercem połączeni. We can divide at day and join at night.
Tyś potężny w niebiosach; my tam gwiazdy śledzim. Thou art so various – our thoughts apart;
Wielkiś w morzach; my po nich jeździm, głąb ich zwiedzim. As Thou art one so we are one at heart.
O Ty, co świecąc nie znasz wschodu i zachodu, Thou reign’st in Heav’n, we watch the starry motions;
Powiedz, czym się Ty różnisz od ludzkiego rodu? Thou rul’st the seas while we explore the oceans.
Toczysz walkę z szatanem w niebie i na ziemi; Oh, Thou whose glow can neither rise nor set,
My walczym w sobie, w świecie z chęciami własnemi. Say what Thou hast that we may never get?
Ty sam na siebie wdzialeś raz postać człowieka. In Heav’n and Earth Thou struggl’st with the devil,
Powiedz, czyś wziął na chwilę, czyś ją miał od wieka? And we are endlessly at war with evil.
Thou took’st the form of men, so say the sages:
Was that for a while or hadst Thou one since ages?
__________________
1
The original has: “sobą samym”, which can be translated as either “thyself” or “myself”, so it is ambiguous. As
the reflexive is not capitalized, I suppose it refers to the speaker and not to God.

54 55
DO MŁODYCH TO THE YOUNG
Adam Asnyk (1838–1897) by Adam Asnyk (1838–1897)

Szukajcie prawdy jasnego płomienia! The brightening flame of truth pursue,


Szukajcie nowych, nie odkrytych dróg... Seek to discover ways no human knows.
Za każdym krokiem w tajniki stworzenia With every secret now revealed to you,
Coraz się dusza ludzka rozprzestrzenia, The soul of man expands within the new.
I większym staje się Bóg! And God still bigger grows!
Choć otrząśniecie kwiaty barwnych mitów, Although you may the flowers of myths remove,
Choć rozproszycie legendowy mrok, Although you may the fabulous dark disperse,
Choć mgłę urojeń zedrzecie z błękitów, And tear the mist of fancy from above;
Ludziom niebiańskich nie zbraknie zachwytów, There’ll be no shortage of new things to love,
Lecz dalej sięgnie ich wzrok! Farther in the universe.
Każda epoka ma swe własne cele Each epoch has its special goals in store,
I zapomina o wczorajszych snach... And soon forgets the dreams of older days.
Nieście więc wiedzy pochodnię na czele So, bear the torch of learning in the fore,
I nowy udział bierzcie w wieków dziele, And join the making of new eras’ lore.
Przyszłości podnoście gmach! The House of the Future raise!
Ale nie depczcie przeszłości ołtarzy, But trample not the altars of the past!
Choć macie sami doskonalsze wznieść; Although you shall much finer domes erect.
Na nich się jeszcze święty ogień żarzy The holy flames upon the stones still last,
I miłość ludzka stoi tam na straży, And human love lives there and guards them fast.,
I wy winniście im cześć! And them you owe respect!
Ze światem, który w ciemność już zachodzi Now with the world that vanishes from view,
Wraz z całą tęczą idealnych snów, Dragging down the perfect rainbow of delight,
Prawdziwa mądrość niechaj was pogodzi – Be gently reconciled in wisdom true.
I wasze gwiazdy, o zdobywcy młodzi, Your stars, oh, youthful conquerors, they, too,
W ciemnościach pogasną znów! Will fade into the night!

56 57
DAREMNE ŻALE OH, VOID COMPLAINTS
Adam Asnyk (1838–1897) by Adam Asnyk (1838–1897)

Daremne żale – próżny trud, Oh, void complaints and vain endeavor,
Bezsilne złorzeczenia! Abortive woes and fruitless pain.
Przeżytych kształtów żaden cud The past no miracle will ever
Nie wróci do istnienia. Return to former life again.
Świat wam nie odda, idąc wstecz, The world shall never, backward going,
Znikomych mar szeregu Return your scanty dreams, no chance!
Nie zdoła ogień ani miecz No sharpened sword, no fire a-glowing
Powstrzymać myśli w biegu. May stop the rushing thought’s advance.
Trzeba z żywymi naprzód iść, It is the living we must follow,
Po życie sięgać nowe... And leave the former life beneath.
A nie w uwiędłych laurów liść Abandon the persistence hollow,
Z uporem stroić głowę. Shake off the withered laurel wreath!
Wy nie cofniecie życia fal! Unstopped the waves of life proceeding!
Nic skargi nie pomogą No aid in protests you may raise.
Bezsilne gniewy, próżny żal! Oh, useless wrath and futile pleading!
Świat pójdzie swoją drogą. The world shall follow its own ways.

58 59
MIĘDZY NAMI NIC NIE BYŁO NO, NOTHING HAPPENED THERE BETWEEN US TWO
Adam Asnyk (1838–1897) by Adam Asnyk (1838–1897)

Między nami nic nie było! No, nothing happened there between us two.
Żadnych zwierzeń, wyznań żadnych, Confessions none, no secrets to reveal.
Nic nas z sobą nie łączyło No obligations had we to pursue,
Prócz wiosennych marzeń zdradnych; But for the springtide fancies so unreal;
Prócz tych woni, barw i blasków But for the fragrances and colors bright
Unoszących się w przestrzeni, That floated freely in the mirthful air,
Prócz szumiących śpiewem lasków But for the singing groves by day or night,
I tej świeżej łąk zieleni; And all the green and fragrant meadows there;
Prócz tych kaskad i potoków But for the brooks and waterfalls up high
Zraszających każdy parów, That cheerfully sprinkled every gorge and dell,
Prócz girlandy tęcz, obłoków, But for the clouds and rainbows in the sky,
Prócz natury słodkich czarów; But for the nature’s of all sweetest spell.
Prócz tych wspólnych, jasnych zdrojów, But for the lucid fountains we did share,
Z których serce zachwyt piło, Wherefrom our hearts would drink delights so true,
Prócz pierwiosnków i powojów But for the primroses and bindweeds there,
Między nami nic nie było! No, nothing happened there between us two.

60 61
SONET (JEDNEGO SERCA) A SONNET (ONE HEART)
Adam Asnyk (1838–1897) by Adam Asnyk (1838–1897)

Jednego serca! tak mało, tak mało, One heart, one heart is all I’m dreaming of
Jednego serca trzeba mi na ziemi! One heart upon this sullen earth I seek.
Co by przy moim miłością zadrżało, A heart to tremble with my heart in love,
A byłbym cichym pomiędzy cichemi. So that I be a meek one mid the meek.
Jednych ust trzeba! Skąd bym wieczność całą One pair of lips, wherefrom my lips for aye
Pił napój szczęścia ustami mojemi, Would drink the drink of joy with no constraints.
I oczu dwoje, gdzie bym patrzał śmiało, Two eyes that I could marvel at each day,
Widząc się świętym pomiędzy świętemi. And see myself a saint among the saints.
Jednego serca i rąk białych dwoje! One heart I need, two hands both soft and white
Co by mi oczy zasłoniły moje, To veil my eyes and gently bar the light,
Bym zasnął słodko, marząc o aniele, So I may fall asleep and by a touch
Który mnie niesie w objęciach do nieba; Of an angel’s cheek be carried to the sky.
Jednego serca! Tak mało mi trzeba, One heart, one heart, so little though need I,
A jednak widzę, że żądam za wiele! I see and know that I demand too much.

62 63
KONIEC WIEKU XIX THE END OF THE 19th CENTURY
Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865–1940) by Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865–1940)

Przekleństwo?… Tylko dziki, kiedy się skaleczy, A curse?… But only savages in pain
złorzeczy swemu bogu, skrytemu w przestworze. abuse their god that’s hiding in the air.
Ironia?… Lecz największe z szyderstw czyż się może An irony?… but how can you compare
równać z ironią biegu najzwyklejszych rzeczy? most dreadful scorns with every day’s disdain?
Contempt?… but only fools despise the weight
Wzgarda… lecz tylko głupiec gardzi tym ciężarem,
that is too heavy for their feeble arms.
którego wziąć na słabe nie zdoła ramiona.
Despair?… so hearing danger’s grim alarms
Rozpacz?… Więc za przykładem trzeba iść skorpiona,
just like a scorpion we end our fate?
co się zabija, kiedy otoczą go żarem?
Struggle?… but how an ant succeed in strife
Walka?… Ale czyż mrówka rzucona na szyny when thrust upon a rail before the train?
może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie? Resignation?… but can there be less pain
Rezygnacja?… Czyż przez to mniej się cierpieć będzie, when we acquiesce to the butcher’s knife?
gdy się z poddaniem schyli pod nóż gilotyny?
The future life?… The stars who can explore,
Byt przyszły?… Gwiazd tajniki któż z ludzi ogląda, and who can guess the ending of the world?
kto zliczy zgasłe słońca i kres światu zgadnie? Joy?… but at the bottom of our souls lie furled,
Użycie?… Ależ w duszy jest zawsze coś na dnie. those thoughts that mid enjoyment cry for more.
co wśród użycia pragnie, wśród rozkoszy żąda. So what is left? In all the faiths of yore
we find no comfort. Things for us are clear.
Cóż więc jest? Co zostało nam, co wszystko wiemy, What is your shield against the evil’s spear,
dla których żadna z dawnych wiar już nie wystarcza? man of the fin-de-siècle?… He spoke no more.
Jakaż jest przeciw włóczni złego twoja tarcza,
człowiecze z końca wieku?… Głowę zwiesił niemy.

64 65
HYMN DO NIRWANY HYMN TO NIRVANA
Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865–1940) by Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865–1940)

Z otchłani klęsk i cierpień podnoszę głos do ciebie, Down from the depths of woe and pain to Thee I cry,
Nirwano! Nirvana!
Przyjdź twe królestwo jako na ziemi, tak i w niebie, Thy kingdom come on Earth and so in Heaven high,
Nirwano! Nirvana!
Złemu mnie z szponów wyrwij, bom jest utrapień srodze, Snatch me now from evil’s claws, for my arms are sore,
Nirwano! Nirvana!
I niech już więcej w jarzmie krwawiącym kark nie chodzę, And in the yoke that bleeds the neck let me walk no more,
Nirwano! Nirvana!
Oto mi ludzka podłość kałem w źrenice bryzga, My eyes are splashed with human baseness’ excrement,
Nirwano! Nirvana!
Oto się w złości ludzkiej błocie ma stopa ślizga, My foot is sliding in the people’s mad intent,
Nirwano! Nirvana!
Oto mię wstręt przepełnił, ohyda mię zadusza, Abomination strangles me, disgust insane,
Nirwano!
Nirvana!
I w bólach konwulsyjnych tarza się moja dusza,
My soul is wallowing in pain, convulsive pain,
Nirwano!
Nirvana!
O przyjdź i dłonie twoje połóż na me źrenice,
O come and may Thy hands upon my eyelids rest,
Nirwano!
Nirvana!
Twym unicestwiającym oddechem pierś niech sycę,
Nirwano! May thy annihilating breath satiate my breast,
Żem żył, niech nie pamiętam, ani wiem, że żyć muszę, Nirvana!
Nirwano! My past and future life let me remember not,
Od myśli i pamięci oderwij moją duszę, Nirvana!
Nirwano! Detach my soul from all my memory and thought,
Od oczu mych odegnaj złe i nikczemne twarze, Nirvana!
Nirwano! And drive away from me the faces mean and foul,
Człowiecze zburz przede mną bożyszcza i ołtarze, Nirvana!
Nirwano! Destroy the altars and the man-made gods that prowl,
Niech żywot mię silniejszych, słabszych śmierć nie uciska, Nirvana!
Nirwano! Strong men’s lives and weaklings’ deaths: may these oppressions cease,
Niech błędny wzrok rozpaczy przed oczy mi nie błyska, Nirvana!
Nirwano! And May the vacant stares of desperation vanish please,
Niech otchłań klęsk i cierpień w łonie się twym pogrzebie, Nirvana!
Nirwano! Let the depths of woe and pain upon my bosom die,
I przyjdź królestwo twoje na ziemi, jak i w niebie, Nirvana!
Nirwano! Thy kingdom come on Earth and so in Heaven high,
Nirvana!

66 67
WITAJCIE, KOCHANE GÓRY WELCOME MY BELOVED MOUNTAINS
Jan Kasprowicz (1860–1926) by Jan Kasprowicz (1860–1926)

Witajcie, kochane góry, Welcome my beloved mountains,


O, witaj, droga ma rzeko! Welcome O my river dear!
I oto znów jestem z wami, I used to be so far away,
A byłem tak daleko! But now again I am so near.
Dzielili mnie od was ludzie, Crowds of people stood between us,
Wrzaskliwy rozgwar miasta, And the hubbub of the street;
I owa śmieszna cierpliwość, And the patience farcical
Co z wyrzeczenia wyrasta. That oft in sacrifice we meet.
Oddalne to są przestrzenie, Those are all remote domains,
Pustkowia, bezpłodne głusze, Wilderness, and sterile waste;
Przerywa je tylko tęsknota, Ruptured only by the longings
Co ku wam pędzi duszę. That my soul to you still haste.
I ona mnie wreszcie przygnała, My grief has brought me back to you,
Że widzę was oko w oko, So I am standing by your side,
Że słyszę, jak szumisz, ty wodo, O mountains, and I’m listening to
Szeroko i głęboko. The waters’ murmur deep and wide.
Tak! Chodzę i patrzę, i słucham – Yes! I am hiking, looking, listening...
O jakżeż tu miło! jak miło! – How beautifully is all arranged!
I śledzę, czy coś się tu może And I am seeking to find out
Od kiedyś nie zmieniło? If anything, since then, has changed.
Nic, jeno w chacie przydrożnej Nothing, only in a roadside cabin
Zmarł mój przyjaciel leciwy A friend of mine has died of age,
I uschły dwie wierzby nad rowem, Withered are the willows two
Strażniczki wiosennej niwy. That used to guard the springtide’s stage.
A za to świeżym się liściem Upon our olden ash-trees though
Pokryły nasze jesiony New leaves again have densely grown,
I jaskry się złocą w trawie Yellow buttercups are shining
Zielonej, nie pokoszonej. Among the greening grass unmown.
A za to płyną od pola And from the fields I feel now blowing
Twórcze podmuchy wieczności, Eternity’s creative breeze
Co śmierć na życie przetwarza That into life transforms all death,
I ścieżki myśli mych prości. And puts my thoughts again at ease.

68 69
Witajcie, kochane góry, Welcome my beloved mountains,
O, witaj, droga ma rzeko! Welcome O my river dear!
I oto znów jestem z wami, I used to be so far away,
A byłem tak daleko! But now again I am so near.

70 71
FIRMA PORTRETOWA A PORTRAIT COMPANY
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885–1939) by Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885–1939)

Dziś albo jutro Today or tomorrow


Na bordo papierze On a claret paper clean and smug,
Muszę się uporać I have to get it done
Z twą mordą frajerze. With your sucker’s mug.
What a filthy trade it is to paint.
Quel sâle métier que la peinture
What a filthy, filthy trade,
Quel sâle, quel sâle métier
To limn each puss with no complaint,
On peint chaque geule sans murmure
Pour avoir un peu de la monnaie. And only to be poorly paid1.
It’s no great fun, I say,
Nie jest to przyjemność duża To paint a janitor all day,
Cały dzień malować stróża And for some bread
I za taki marny zysk Explore the stupid head
Zgłębiać taki głupi pysk.
__________________
1
This stanza is originally in French:
Quel sâle métier que la peinture.
Quel sâle, quel sâle métier.
On peint chaque geule sans murmure,
Pour avoir un peu de la monnaie.

72 73
[NIECH NIKT NAD GROBEM MI NIE PŁACZE] [I WANT NO WEEPING AT MY GRAVE]
Stanisław Wyspiański (1869–1907) by Stanisław Wyspiański (1869–1907)

1. Niech nikt nad grobem mi nie płacze, 1st


krom jednej mojej żony, I want no weeping at my grave,
za nic mi wasze łzy sobacze except my wife’s lamenting brief;
i żal ten wasz zmyślony. I need no tears of yours and save,
oh save yourselves the bogus grief.
2. Niech dzwon nad trumną mi nie kracze
ni śpiewy wrzeszczą czyje; 2nd
niech deszcz na pogrzeb mój zapłacze I want no moaning of a bell
i wicher niech zawyje. nor all that mourners’ gloomy yowling;
oh, may the wind and rain raise hell,
3. Niech kto chce grudę ziemi ciśnie,
and to my funeral come howling.
aż koniec mnie przywali.
Nad kurhan słońce niechaj błyśnie 3rd
i zeschłą glinę pali. A lump of earth, if you’re so bound,
hurl down before it’s through, and may
4. A kiedyś może, kiedyś jeszcze,
the Sun illume my burial mound,
gdy mi się sprzykrzy leżeć,
and ever burn the withered clay.
rozburzę dom ten, gdzie się mieszczę,
i w słońce pocznę bieżeć. 4th
But maybe there will come the time
5. Gdy mnie ujrzycie, takim lotem
when I feel weary of my rest:
że postać mam już jasną,
I’ll wrack the tomb and out will climb,
to zawołajcie mnie z powrotem
against the sun I shall contest.
tą mową moją własną.
5th
6. Bym ją posłyszał, tam do góry,
And when you see me then in flight,
gdy gwiazdą będę mijał –
my form aglow and out of reach,
podejmę może po raz wtóry
require me to forsake the height,
ten trud, co mnie zabijał
but use the words of my own speech.
6th
So I can hear them, as of yore,
when then I pass a starry lane –
and maybe I’ll take up once more
the strife that used to be my bane.

74 75
About the translator

Jarek Zawadzki (1977–) was born in a little town of Kędzierzyn-Koźle


in south-west Poland. He had attended high-school there and after gradu-
ation took up Chinese Studies at Warsaw University, where he majored
in linguistics. He had left the university with master’s diploma in 2002
and left for China. He has been living and working in the south of China
since then. He is a freelance interpreter and translator.
He has translated some Chinese classical poets (70 wierszy chińskich)
and the philosopher Lao Tzu (Wielka księga Tao) into Polish. Those
translations have been published by MyBook Publishing. He has also
rendered into Polish a long poem by a famous Esperanto poet William
Auld (Planeta Dzieci); published by MyBook as well. Among his trans-
lations from Chinese into Polish there is also a comic book on the Book
of Changes (Księga Przemian), published by Warsaw University pub-
lishing house: Dialog Wydawnictwo Akademickie. His Polish versions
of two XXI century Chinese poets (Zhu Hao and Wang Yin) are meant to
be published this fall (2007) by Ars Cameralis Silesiae Superioris.
You can learn more about his work as a translator of literature from
his web site: http://tlumacz-literatury.pl

76 77