Anda di halaman 1dari 611

‫ﺷﺠﺎع اﻟﺪﻳﻦ ﺷﻔﺎ‬

‫ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‬

‫ﭘﺎﺳﺨﻬﺎﺋﯽ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺸﻬﺎﯼ هﺰارﺳﺎﻟﻪ‬

‫ﭘﮋوهﺸﯽ ﻣﺴﺘﻨﺪ در ﻣﺒﺎﻧﯽ ﺗﺎرﻳﺨﯽ و ﻓﻜﺮﯼ و ﻣﺬهﺒﯽ‬


‫ﻣﻜﺘﺐ هﺰار و ﺻﺪ ﺳﺎﻟﻪ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ‬

‫از ﻛﻠﻴﻨﻲ ﺗﺎ ﺧﻤﻴﻨﻲ‬

‫ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ دﻩهﺰارﺣﺪﻳﺚ و ﺣﻜﻢ ﻓﻘﻬﯽ‬

‫ﻧﻘﻞ از ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺣﺪﻳﺚ و ﻓﻘﻪ اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ‬


‫از اﺻﻮل آﺎﻓﯽ ﺗﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬
‫دﻳﺒﺎﭼﻪاﯼ ﺑﺮ ﭼﺎپ ﺟﺪﻳﺪ‬
‫ﺳﺮﺁﻏﺎز ‪١ ..............................................................................‬‬
‫ﺑﺨﺶ اول‬
‫ﺑﺨﺶ اول‪ :‬ﻧﮕﺎهﯽ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺸﻴﻊ دراﻳﺮان‪۵٣ ......................................‬‬
‫ﺗﺸﻴﻊ دﻳﻨﺪاران‪ :‬از ﺁﻏﺎز ﻗﺮن اول ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﺳﻮم ‪۵٧ ..........................‬‬
‫ﺗﺸﻴﻊ ﺣﺪﻳﺚ ﺳﺎزان‪ :‬از ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم ﺗﺎ ﻗﺮن هﻔﺘﻢ )ﻋﺼﺮ ﻣﺤﺪﺛﺎن(‪۶۶ ..........‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﭽﻪاﯼ از ﺣﺪﻳﺚ و ﺣﺪﻳﺚ ﺳﺎزان ‪٧۶ ...........................................‬‬
‫ﺗﺸﻴﻊ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ‪ :‬دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ در ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮﯼ ‪١٠١ .......................‬‬
‫از دوران ﺻﻔﻮﻳﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز ‪١١۵ ...................................................‬‬

‫ﺑﺨﺶ دوم‬
‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻣﺬهﺒﯽ ﻣﻜﺘﺐ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ‪١٢٩ .................................‬‬

‫ﻗﺴﻤﺖ اول‪:‬‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ از اﺣﺎدﻳﺚ )ﻧﻈﺮﯼ ﺑﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺪارك ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻜﺘﺐ از ﻗ ﺮن ﭼﻬ ﺎرم‬
‫ﺗﺎ ﻗﺮن ﭼﻬﺎردهﻢ(‪١٣٣ ....................................................................‬‬
‫اﺻﻮل آﺎﻓﯽ و روﺿﺔ ﻣﻦ اﻟﻜﺎﻓﯽ ‪١٣٨ ................................................‬‬
‫ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﯽ ‪١۴١ .........................................................................‬‬
‫ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار )و ﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ( ‪١۴٢ ......................................................‬‬
‫ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨﺎن )و ﺑﺎﻗﻴﺎت و ﺻﺎﻟﺤﺎت( ‪١۴۶ ............................................‬‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ و ﺗﺤﺮﻳﺮاﻟﻮﺳﻴﻠﻪ ‪١۴٧ ................................................‬‬

‫ﻗﺴﻤﺖ دوم‪:‬‬
‫ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪﯼ اﺣﺎدﻳﺚ و ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﺋﯽ ازهﺮ آﺪام از ﺁﻧﻬﺎ ‪١۴٧ ............................‬‬
‫ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻮم‪:‬ﻓﺮهﻨﮓ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ اﺣﺎدﻳﺚ‬
‫ﺧﺪا‪ :‬هﺎرون اﻟﺮﺷﻴﺪ ﺁﺳﻤﺎن ‪٢٢١.........................................................‬‬
‫ﻣﺤﻤﺪ واﺋﻤﻪ‪ :‬ﺣﻜﺎم هﺎرون اﻟﺮﺷﻴﺪ ‪٢٣٨................................................‬‬
‫ﺗﻘﻠﻴﺪ و اﺟﺘﻬﺎد‪ :‬ﻣﻜﺘﺐ داﻣﭙﺮورﯼ‪٢۴٣..................................................‬‬
‫ﺗﻘﻴﻪ‪ :‬دروغ واﺟﺐ‪ ،‬و ﺑﯽ ﻏﻴﺮﺗﯽ ﻣﺴﺘﺤﺐ ‪٢۴۶......................................‬‬
‫ﺷﻚ‪ :‬ﻣﺸﻜﻞﮔﺸﺎﯼ ﺷﺮع ‪٢۵٢.............................................................‬‬
‫وﺟﻮﻩ ﺑﺮ ّﻳﻪ‪ :‬ﺳﻔﻴﺪ ﻣﻬﺮ ﻣﻔﺖ ﺧﻮارﯼ ‪٢۵۶..............................................‬‬
‫ﺷﻴﻌﻪ و ﺳﻨﯽ‪" :‬اﺳﺘﺤﻤﺎر" ﺑﺰرگ ‪٢۵٨.................................................‬‬
‫ﺳﺎدات‪ :‬ﻋﺰﻳﺰان ﺑﯽ ﺟﻬﺖ ‪٢۶۵.........................................................‬‬
‫اﻣﺎﻣﺰادﻩ‪ :‬دآﺎﻧﯽ ﭘﺮﺑﺮآﺖ ‪٢٧٣..........................................................‬‬
‫ﮔﺮﻳﻪ و ﻋﺰا‪ :‬ﺷﺎﻩ ﻓﺼﻞ ﻓﺮهﻨﮓ ﺗﺸﻴﻊ )ﻓﺮهﻨﮓ ﺑﻬﺸﺖ زهﺮا( ‪٢٧۴..............‬‬
‫دﻋﺎ و ﻧﻔﺮﻳﻦ‪ :‬ﺣﻼل ﻣﺸﻜﻼت ‪٢٨٠......................................................‬‬
‫ﻋﻠﻢ‪ :‬آﺎﻻﯼ ﺻﺎدراﺗﯽ ﻗﻢ ‪٢٨۶...........................................................‬‬
‫هﻨﺮ‪ :‬آﺎرﮔﺎﻩ ﺷﻴﻄﺎن ‪٢٩٠.................................................................‬‬
‫ﻣﻘﺎم واﻻﯼ زن! ‪٢٩۴......................................................................‬‬
‫ﺻﻴﻐﻪ‪ :‬ﻓﺤﺸﺎﯼ اﺳﻼﻣﯽ‪٣٠١.............................................................‬‬
‫ﺟﻤﺎع‪ :‬ﺳﺘﻮن ﻣﻜﺘﺐ دﻳﻦ ‪٣٠٣............................................................‬‬
‫ﻣﺴﺘﻀﻌﻒ‪ :‬ﻧﺎﻗﺺ اﻟﻌﻘﻞ اﻟﻬﯽ ‪٣٠۵.....................................................‬‬
‫ﺷﺒﻜﻪ وﺣﺸﺖ ‪٣٠۶.........................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺁﺧﺮاﻟﺰﻣﺎن ‪٣١۵...................................................................‬‬
‫اﺣﻜﺎم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮاﻟﻬﯽ ‪٣١٩............................................................‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﺳﺎﺧﺖ ﻓﻴﻀﻴﻪ ‪٣٢١................................................................‬‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ در دﻳﺪﮔﺎﻩ ﻓﺮهﻨﮓ اﻳﺮاﻧﯽ ‪٣٢٨........................................‬‬
‫ﺑﺨﺶ ﺳﻮم‬
‫ﺑﺨﺶ ﺳﻮم‪ :‬ﮔﻨﺠﻴﻨﻪ اﺣﺎدﻳﺚ )ﻧﻘﻞ ازﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬﺎ و رﺳﺎﻻت هﺰارﺳ ﺎﻟﻪ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ از اﺻﻮل آﺎﻓﯽ ﺗﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ( ‪٣٣٧ ...........................‬‬

‫ﻗﺴﻤﺖ اول‪ :‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻜﺮﯼ و ﻓﻠﺴﻔﯽ ‪٣٣٩ ...............................................‬‬


‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ‪٣۴١ ..........................................................‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ‪٣۵۵ ..........................................................‬‬
‫ﺧﺼﺎﺋﺺ ﺣﻀﺮت رﺳﺎﻟﺖ ﭘﻨﺎﻩ در اﻣﺮ ﻧﻜﺎح ‪٣۵٧ ...................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻟﻴﻠﺔ اﻟﻤﻌﺮاج ‪٣۵٨ .................................................................‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺋﻤﻪ ‪٣٧۶ .............................................................‬‬
‫درﺗﻮﻟﺪ اﺋﻤﻪ ‪٣٧۶ ...........................................................................‬‬
‫در ﻣﻌﺠﺰات اﺋﻤﻪ ‪٣٨٢ ....................................................................‬‬
‫درﻋﻠﻢ اﺋﻤﻪ‪٣٨۶ ............................................................................‬‬
‫ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ‪٣٩٣ .......................................................................‬‬
‫در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻧﻔﺮﻳﻦ ‪٣٩٧ ....................................................................‬‬
‫در ﺛﺮوت و ﻓﻘﺮ اﺋﻤﻪ ‪٣٩۶ ...............................................................‬‬
‫درﺳﻬﻢ اﻣﺎم ‪۴٠١ ...........................................................................‬‬
‫اﺋﻤﻪ و اﺟﻨﻪ ‪۴٠٣ ...........................................................................‬‬
‫اﺋﻤﻪ و زﻧﺎن ‪۴٠٧ ..........................................................................‬‬
‫اﺋﻤﻪ و ﻣﺴﺘﻀﻌﻔﻴﻦ ‪۴١۵ ...................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻋﺮب و ﻋﺠﻢ‪۴١۵ ................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻣﺠﻮﺳﺎن ‪۴١۶ .....................................................................‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ‪۴١٨ .........................................................‬‬
‫در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺗﻘﻴﻪ ‪۴٢٢ .......................................................................‬‬
‫در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺷﻚ ‪۴٢۴ .......................................................................‬‬
‫در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﮔﺮﻳﻪ و ﺷﻴﻮن ‪۴٢۶ ...........................................................‬‬
‫در آﺮاﻣﺎت ادﻋﻴﻪ ‪۴٣٠ ...................................................................‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺘﯽ از ادﻋﻴﻪ آﺒﻴﺮﻩ و ﺻﻐﻴﺮﻩ ‪۴۴٣...............................................‬‬
‫در ﺧﻮاص زﻳﺎرات ‪۴۴۴.................................................................‬‬
‫در اﺣﻮال ﻣﻠﻚ اﻟﻤﻮت ‪۴۴۶...............................................................‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺁﺧﺮ اﻟﺰﻣﺎن ‪۴۴٩....................................................‬‬
‫ﻳﺄﺟﻮج و ﻣﺎﺟﻮج ‪۴۴٩.....................................................................‬‬
‫دﺟﺎل ﺑﺪﺳﮕﺎل ‪۴۵٠........................................................................‬‬
‫در ﻣﻘﺪﻣﺎت ﺧﺮوج‪۴۵۴...................................................................‬‬
‫در آﻴﻔﻴﺖ ﻇﻬﻮر ﺧﻼﺻﻪ آﺎﺋﻨﺎت ‪۴۵۶.................................................‬‬
‫در وﻗﺎﻳﻊ ﺑﻌﺪ از ﻇﻬﻮر ‪۴۶٠.............................................................‬‬

‫ﻗﺴﻤﺖ دوم‪:‬اﺣﻜﺎم و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ‪۴۶۵.........................................................‬‬


‫در ﮔﻨﺎهﺎن آﺒﻴﺮﻩ ‪۴۶٧.....................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺟﻬﺎد ‪۴۶٧.......................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻗﺼﺎص و دﻳﺎت‪۴٧٠..........................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻧﺠﺎﺳﺎت ‪۴٨٢...................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻏﺴﻞ ‪۴٨٣.......................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻧﻤﺎز ‪۴٨۵........................................................................‬‬
‫در ﻧﻤﺎزهﺎﯼ واﺟﺒﻪ و ﻣﺴﺘﺤﺒﻪ ‪۴٨٧.....................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم روزﻩ ‪۴٩٢......................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺣﺞ ‪۴٩۵.........................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺧﻤﺲ و زآﻮة ‪۴٩۶............................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻣﻌﺎﻣﻼت ‪۴٩٨..................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻧﻜﺎح ‪۵٠٠.......................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم دﺧﻮل ﺑﺮ زن ‪۵٠٨.............................................................‬‬
‫در ﺳﺎﻳﺮ اﺣﻜﺎم ﺟﻤﺎع ‪۵١١...............................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻃﻔﻞ ‪۵١٨........................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم دﺧﻮل ﺑﺮ ﺣﻴﻮاﻧﺎت‪۵١٩.......................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺷﻜﺎر و ذﺑﺢ ‪۵٢٠..............................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺧﻮردن وﻧﻮﺷﻴﺪن ‪۵٢۴ ........................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم دراﻟﺨﻼء ‪۵٢٨ ..................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺧﺎﻧﻪ ‪۵٣٣ .......................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻟﺒﺎس ﭘﻮﺷﻴﺪن ‪۵٣۵ .............................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم آﻔﺶ ﭘﻮﺷﻴﺪن ‪۵٣٧ .............................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم اﻧﮕﺸﺘﺮ ﺑﺮ اﻧﮕﺸﺖ زدن ‪۵٣٧ ................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم رﻳﺶ ‪۵٣٨ .......................................................................‬‬
‫در ﺁداب ﻧﺎﺧﻦ ﮔﺮﻓﺘﻦ ‪۵۴٠ ...............................................................‬‬
‫در ﺁداب واﺟﺒﯽ آﺸﻴﺪن و ﺣﺠﺎﻣﺖ آﺮدن ‪۵۴١ .......................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻧﺸﺴﺘﻦ ‪۵۴٣ .....................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻣﺼﺎﻓﺤﻪ ‪۵۴۴ ..................................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﻋﻄﺴﻪ آﺮدن و ﺁروق زدن ‪۵۴۴ ............................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻏﻨﺎ و ﻃﻨﺒﻮر ‪۵۴۶ ................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺻﻮرﺗﮕﺮﯼ ‪۵۴٨ .................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺷﻌﺮ ‪۵۴٨ ..........................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺷﻄﺮﻧﺞ و ﮔﺮوﺑﻨﺪﯼ ‪۵۴٩ .......................................................‬‬
‫در اﺣﻜﺎم ﺳﻔﺮ ‪۵۵١ ........................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ‪۵۵۴ .....................................................................‬‬
‫درﺑﺎرﻩ اﻃﻌﻤﻪ و اﺷﺮﺑﻪ ‪۵۶٠ .............................................................‬‬
‫در ﻓﻀﺎﺋﻞ روزهﺎ و ﻣﺎﻩ هﺎ ‪۵۶۵ ........................................................‬‬
‫ﻣﻨﺘﺨﺒﺎﺗﯽ از "آﻴﻤﻴﺎﯼ ﺳﻌﺎدت" ‪۵٧٠ ....................................................‬‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺮاﺟﻊ‬
‫ﻣﺘﻮن ‪۵٨۵ ...................................................................................‬‬
‫آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﻣﺬهﺒﯽ ‪۵٩٠ ......................................................................‬‬
‫آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺨﯽ ‪۵٩۴ .....................................................................‬‬
‫ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت‪۵٩٧ .............................................................................‬‬
‫دﻳﺒﺎﭼﻪاﯼ ﺑﺮ ﭼﺎپ ﺟﺪﻳﺪ‬

‫آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﺑ ﺮاﯼ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺑ ﺎر در ﺳ ﺎل ‪ (١٩٨٣)١٣۶٢‬در ﭘ ﺎرﻳﺲ ﺑ ﻪ‬


‫ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ و ﺑﺼﻮرت اوﻟﻴﻦ آﺘﺎب ﻧ ﻮع ﺧ ﻮد در زﺑ ﺎن ﻓﺎرﺳ ﯽ ﺑ ﺎ اﺳ ﺘﻘﺒﺎل ﺑ ﺴﻴﺎر‬
‫ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺣﺠﻢ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ هﺰارﺻﻔﺤﻪاﯼ و ﺑﻬﺎﯼ ﻧﺴﺒﺘﺎ ﺳ ﻨﮕﻴﻦ ﺁن‬
‫در ﻣﺪت آﻮﺗﺎهﯽ هﺮ ﺳﻪه ﺰار ﻧ ﺴﺨﻪ ﺗﻴ ﺮاژ اول آﺘ ﺎب ﺑﻔ ﺮوش رﺳ ﻴﺪ و ﺑ ﻪ ﺗﺠﺪﻳ ﺪ‬
‫ﭼ ﺎپ ﺁن اﻗ ﺪام ﺷ ﺪ‪ .‬ﺑﻌ ﺪا ﭼ ﺎپ ﺟﺪاﮔﺎﻧ ﻪا ﯼ ﻧﻴ ﺰ از اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺑ ﺼﻮرت ﺟﻴﺒ ﯽ در‬
‫ﻓﺮاﻧﻜﻔﻮرت ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر آ ﻪ آﺘ ﺎب ﺑﺘﻮاﻧ ﺪ ﺑ ﺎ ﻗﻄ ﻊ آ ﻮﭼﻜﺘﺮ و ﺑ ﺎ ﺑﻬ ﺎﯼ‬
‫آﻤﺘ ﺮﯼ در دﺳ ﺘﺮس ﻋﻼﻗﻤﻨ ﺪان ﺁن ﮔﺬاﺷ ﺘﻪ ﺷ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺎ وﺟ ﻮد اﻳ ﻦ ﺗﺠﺪﻳ ﺪ ﭼﺎﭘﻬ ﺎ‪ ،‬اﻳ ﻦ‬
‫آﺘ ﺎب در ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ اﺧﻴ ﺮ ﺑﻜﻠ ﯽ ﻧﺎﻳ ﺎب ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ .‬ﻣﻨﺘﻬ ﺎ ﻋﻠﻴ ﺮﻏﻢ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺑﻄ ﻮر ﻣ ﻨﻈﻢ‬
‫ﺑ ﺮاﯼ ﺧﺮﻳ ﺪ ﺁن ﺑ ﻪ ﻣﻮﺳ ﺴﺎت ﻓ ﺮوش آﺘ ﺎبه ﺎﯼ ﻓﺎرﺳ ﯽ ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪ ،‬ﻟ ﺰوم‬
‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬارﯼ ﻧ ﺴﺒﺘﺎ ﺳ ﻨﮕﻴﻦ و ﻋ ﺪم اﻃﻤﻴﻨ ﺎن ﺑ ﻪ وﺟ ﻮد ﺷ ﻤﺎر آ ﺎﻓﯽ از ﺧﺮﻳ ﺪاران‬
‫ﺗﺎزﻩ ﺳﺎزﻣﺎنهﺎﯼ ﻧﺎﺷﺮ را از ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭼﺎپ ﺗﺎزﻩ آﺘﺎب ﺑﺎز ﻣﯽداﺷﺖ‪.‬‬
‫اﻧﺘﺸﺎر آﺘﺎب اﺧﻴﺮ ﻣﻦ ﺑﺎ ﻧﺎم "ﺗﻮﻟﺪﯼ دﻳﮕﺮ"‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﺎت ﺑ ﺴﻴﺎر ﯼ را ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺧﺮﻳ ﺪ "ﺗﻮﺿ ﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ" ﺑ ﻪ هﻤ ﺮاﻩ ﺁورد آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺑ ﺎر ﺳ ﺎزﻣﺎن اﻧﺘ ﺸﺎرات ﻓ ﺮزاد‬
‫ﻧﺎﺷﺮ آﺘﺎب "ﺗﻮﻟﺪﯼ دﻳﮕﺮ" را داوﻃﻠﺐ اﻧﺸﺎر ﭼﺎپ ﺗﺎزﻩاﯼ از ﺁن آﺮد و ﻣ ﻦ ﻃﺒﻌ ﺎ‬
‫از اﻳ ﻦ ﺑﺎﺑ ﺖ ﺧﻮﺷ ﻮﻗﺘﻢ‪ .‬زﻳ ﺮا ﻣﺎﻳ ﻞ ﻧﺒ ﻮدم آ ﻪ ﺑﻄ ﻮر ﭘﻴﮕﻴ ﺮ ﺑ ﻪ ﻋﻼﻗﻤﻨ ﺪاﻧﯽ آ ﻪ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﻳﺎ از ﻃﺮﻳ ﻖ ﻣﻜﺎﺗﺒ ﻪ ﺧﻮاﺳ ﺘﺎر ﺗﻬﻴ ﻪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﻣ ﯽﺷ ﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺎﺳ ﺦ ﻣﻨﻔ ﯽ دادﻩ‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑ ﯽ ﻣ ﻮرد ﻧﻴ ﺴﺖ در اﻳ ﻦ ﻓﺮﺻ ﺖ ﻣ ﺎﺟﺮاﯼ ﺟﺎﻟ ﺐ و ﻣ ﺴﻠﻤﺎ ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﭼﮕ ﻮﻧﮕﯽ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ و اﻧﺘ ﺸﺎر اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب و ﭘﻴﺎﻣ ﺪهﺎﯼ ﺁن را ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻮاﻧﻨ ﺪﮔﺎن ﺟﺪﻳ ﺪ‬
‫"ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ" ﺑﻄﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﺣﻜﺎﻳﺖ آﻨﻢ‪ .‬زﻳﺮا اآﺜﺮﻳ ﺖ ﻧﺰدﻳ ﻚ ﺑ ﻪ اﺗﻔ ﺎق اﻳ ﻦ‬
‫ﺧﻮاﻧﻨ ﺪﮔﺎن اﺣﺘﻤ ﺎﻻ از اﻓ ﺮاد ﻧ ﺴﻞ ﺗ ﺎزﻩاﯼ از اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن ﺑﺮوﻧﻤ ﺮزﯼ و دروﻧﻤ ﺮزﯼ‬
‫هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﻨﯽ ﺁﻧﺎن اﺟﺎزﻩ ﺧﻮاﻧ ﺪن ﭼ ﺎپه ﺎﯼ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ آﺘ ﺎب را ﺑ ﻪ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ‬
‫از اﻳﺸﺎن ﻧﻤﯽدادﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻒ ﭼﻨﻴﻦ آﺘﺎﺑﯽ از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻦ در ﺳﺎل‪ ،١٣۶٢‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻮاﻧﻨ ﺪﮔﺎﻧﯽ‬
‫آﻪ در ﻃﻮل ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ ﭘﻴﺶ از اﻧﻘ ﻼب ﺑ ﺎ ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ه ﺎ ﻳ ﺎ ﺗﺮﺟﻤ ﻪ ه ﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﻣ ﻦ در‬
‫اﻳﺮان ﺁﺷﻨﺎﺋﯽ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﻣﻦ ﻧﻴﺰ اﻣ ﺮﯼ ﭘ ﻴﺶﺑﻴﻨ ﯽ ﻧ ﺸﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا ﺗ ﺎ‬

‫‪i‬‬
‫ﺁن ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻦ ﻧﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﭘﮋوهﺶهﺎﯼ ﻣﺬهﺒﯽ داﺷﺘﻢ و ﻧﻪ ﺑﺮاﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪاﯼ‬
‫در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ ﻣﯽاﻧﺪﻳ ﺸﻴﺪم‪ .‬زﻣﻴﻨ ﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴ ﺖ ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﻣ ﻦ آ ﻼ ﻳ ﺎ رﺷ ﺘﻪ ادﺑﻴ ﺎت و ﻳ ﺎ‬
‫ﻣ ﺴﺎﺋﻞ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ ﺑ ﻮد و در ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ اﺧﻴ ﺮ ﺑﺨ ﺼﻮص ﻋﻤ ﺪﻩ اﻳ ﻦ ﻓﻌﺎﻟﻴ ﺖ ﺑ ﺮ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ‬
‫اﻳﺮانﺷﻨﺎﺳﯽ ﻳﻌﻨﯽ ﭘﮋوهﺶهﺎﯼ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ و ﻓﺮهﻨﮓ اﻳﺮان‪ ،‬ﺑﻮﻳﮋﻩ در ﺟﻨﺒﻪ‬
‫ﺟﻬ ﺎﻧﯽ ﺁن ﺗﻤﺮآ ﺰ ﻳﺎﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ .‬ﺑﺮﻧﺎﻣ ﻪاﯼ ﻧﻴ ﺰ آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ ﺑﺎزﻧﺸ ﺴﺘﮕﯽ ﺧ ﻮد‬
‫ﭘ ﻴﺶﺑﻴﻨ ﯽ آ ﺮدﻩ ﺑ ﻮدم‪ ،‬ﺗﻜﻤﻴ ﻞ و ﻧ ﺸﺮ ﻓﺮهﻨﮕﻨﺎﻣ ﻪ "ﺟﻬ ﺎن اﻳ ﺮانﺷﻨﺎﺳ ﯽ" ﺑ ﻮد آ ﻪ‬
‫ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ ﺗﺎرﻳﺦ رواﺑﻂ ﻓﺮهﻨﮕﯽ اﻳﺮان را ﺑ ﺎ ﻳﻜﺎﻳ ﻚ آ ﺸﻮرهﺎﯼ ﺟﻬ ﺎن از ﺁﻏ ﺎز ﺗ ﺎ‬
‫ﺑﻪ اﻣﺮوز‪ ،‬و ﻧﻘﺶ ﻓﺮهﻨﮓ اﻳﺮاﻧﯽ را در ﺗﻤﺪن و ﻓﺮهﻨﮓ هﺮ ﻳ ﻚ از اﻳ ﻦ آ ﺸﻮرهﺎ‬
‫ﺑﻄﻮر ﮔﺴﺘﺮدﻩاﯼ در ﺑﺮﮔﻴﺮد‪ .‬و ﺑﺎ هﻤﻴﻦ هﺪف ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﻴﺶ از‪ ۶٠٫٠٠٠‬ﻣ ﺪرك و‬
‫ﺳﻨﺪ در ﻃﻮل ﺑﻴﺶ از ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل ﺑﻄ ﻮر ﺑ ﯽوﻗﻔ ﻪ در داﺧ ﻞ و ﺧ ﺎرج آ ﺸﻮر ﺗﻮﺳ ﻂ‬
‫ﻣﻦ ﮔﺮدﺁورﯼ و ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪﯼ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺟﻠ ﺪ اﻳ ﻦ ﻓﺮهﻨﮕﻨﺎﻣ ﻪ ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ ﭘ ﻨﺞ‬
‫آﺸﻮر از ﺷﺼﺖ آﺸﻮرﯼ آﻪ ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺗﻘﺪم اﻟﻔﺒ ﺎﺋﯽ اﺳ ﺎﻣﯽ ﺧ ﻮد در ﺁن‬
‫ﺟﺎﯼ ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ آﺸﻮرهﺎﯼ ﺁﻟﻤﺎن‪ ،‬اﺗﺮﻳﺶ‪ ،‬اﺗﺤﺎد ﺟﻤ ﺎهﻴﺮ ﺷ ﻮروﯼ‪ ،‬ﺁرژاﻧﺘ ﻴﻦ و‬
‫ﺁﻟﺒ ﺎﻧﯽ‪ ،‬در ﺳ ﺎل ‪ ١٣۵۵‬در ‪ ١۵٠٠‬ﺻ ﻔﺤﻪ در ﺗﻬ ﺮان ﻣﻨﺘ ﺸﺮ ﺷ ﺪ و هﻤﺎﻧﻮﻗ ﺖ از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﻳﻜﺼﺪ ﺁآﺎدﻣﯽ وداﻧﺸﮕﺎﻩ و اﻧﺴﺘﻴﺘﻮﯼ ﺧﺎورﺷﻨﺎﺳﯽ در ﭼﻬﻞ آ ﺸﻮر‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﻬﺎن ﻣﻮرد ﺗﻘﺪﻳﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬آﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاﯼ از اﻇﻬ ﺎر ﻧﻈﺮه ﺎﯼ ﺁن ﺑ ﻪ‬
‫ﺳﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ و اﻧﮕﻠﻴﺴﯽ و ﻓﺮاﻧﺴﻪ درﺗﻬﺮان ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﻓﺎﺟﻌﻪ ‪ ١٣۵٧‬آ ﺎر‬
‫ﺗ ﺪوﻳﻦ و ﭼ ﺎپ ﺟﻠ ﺪهﺎﯼ ﺑﻌ ﺪﯼ اﻳ ﻦ ﻓﺮهﻨﮕﻨﺎﻣ ﻪ را آ ﻪ اﻣﻴ ﺪ داﺷ ﺘﻢ در ﻃ ﻮل ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ‬
‫ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل ‪ -‬در ﺻﻮرﺗﯽ آﻪ ﮔﺬﺷﺖ اﻳ ﺎم ﭼﻨ ﻴﻦ ﻣﻬﻠﺘ ﯽ را ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ ﺑﺪه ﺪ ‪ -‬ﺑ ﻪ اﻧﺠ ﺎم‬
‫ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺑﺴﻴﺎر و ﺑﺴﻴﺎر از دﻳﮕﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪهﺎﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩﻧﮕﺮاﻧﻪاﯼ آﻪ در آﺸﻮر ﻣﺎ در‬
‫دﺳﺖ اﺟﺮا ﺑﻮد ﻣﺘﻮﻗﻒ ﮔﺬاﺷﺖ و ﺑﺎ اﻳﻦ وﺻﻒ ﻣﻦ هﻤﭽﻨﺎن ﺑﺮ اﯼ ﺁرزو هﺴﺘﻢ آ ﻪ‬
‫ﺑﺘ ﻮاﻧﻢ ﭼﻨ ﻴﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪاﯼ را ﺑ ﻪ ﻋﻨ ﻮان ﺳ ﻨﺪ اﻓﺘﺨ ﺎرﯼ از ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﮔﺮاﻧﻤﺎﻳ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﻧﺴﻞهﺎﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﻣﻴﻬﻨﻢ اهﺪا آﻨﻢ‪.‬‬
‫اﻧﻘﻼب وﻳﺮاﻧﮕﺮ "اﺳﻼﻣﯽ" آﻪ ﺑ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ ﻓﺮاﻧ ﺴﻮا ﻣﻴﺘ ﺮان رﺋ ﻴﺲ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫ﻓﻘﻴﺪ ﻓﺮاﻧﺴﻪ )در آﺘﺎب "اﻳﻨﺠﺎ و اآﻨﻮن" او( ﺑﺮﺧﻼف دﻳﮕﺮ اﻧﻘﻼﺑﻬﺎﯼ ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻬﺎن‬
‫ﻧﻪ ﺟﻬﺸﯽ ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻼش ﺑﺮاﯼ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻴﻠﯽ زود ﻧﺸﺎن‬
‫داد آﻪ ﺧﻤﻴﺮﻣﺎﻳﻪ اﻳﻦ اﻧﻘﻼب دﺷﻤﻨﯽ اﺻﻮﻟﯽ ﺑ ﺎ هﻤ ﻪ ارزشه ﺎﯼ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ و ﺳ ﻨﺘﯽ‬
‫اﻳ ﻦ ﻓﺮهﻨ ﮓ ﻣﻠ ﯽ و ﻧﻔ ﯽ آﻠ ﯽ ﻣﺎهﻴ ﺖ و هﻮﻳ ﺖ اﻳﺮاﻧ ﯽ آ ﺸﻮرﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬

‫‪ii‬‬
‫آﺎرﮔﺮداﻧﺎن اﻧﻘﻼب‪ ،‬ﺑ ﻪ اﻗﺘ ﺪاﯼ ﺷﻤﺸﻴﺮآ ﺸﺎن ه ﺰار و ﭼﻬﺎرﺻ ﺪ ﺳ ﺎل ﭘ ﻴﺶ "ﺳ ﻌﺪ‬
‫وﻗﺎص" ﺁن را آﺸﻮرﯼ ﻣﻘﻠﻮب و ﺗﺼﺮف ﺷﺪﻩ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽآﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻄﻮرﯼ آﻪ ﻧﺨ ﺴﺖ‬
‫وزﻳﺮ ﺁن ﺑﺎ ﺗﻔﺎﺧﺮ اﻋﻼم ﻣﯽآﺮد آ ﻪ ﺗ ﺎرﻳﺦ ﻣ ﺎ ﻗﺒ ﻞ اﺳ ﻼﻣﯽ اﻳ ﺮان اﻓ ﺴﺎﻧﻪاﯼ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ اﺳ ﺘﻌﻤﺎر ﺑ ﺮاﯼ دﺷ ﻤﻨﯽ ﺑ ﺎ اﺳ ﻼم ﺳ ﺎﺧﺘﻪ اﺳ ﺖ و ﺻ ﺤﺒﺖ از ﺧﺮاﺑ ﻪه ﺎﯼ ﺗﺨ ﺖ‬
‫ﺟﻤﺸﻴﺪ ﺑﻬﺎﻧﻪاﯼ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺑ ﺮاﯼ اﻳ ﻦ اﻓ ﺴﺎﻧﻪ ﺳ ﻨﺪ اﺻ ﺎﻟﺘﯽ ﭘﺮداﺧﺘ ﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ‪،‬‬
‫هﻤﭽﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﺑﺰرﮔﺪاﺷ ﺖ ه ﺰارﻩ ﻓﺮدوﺳ ﯽ در ﺁﻏ ﺎز ﻋ ﺼﺮ ﭘﻬﻠ ﻮﯼ ﺗﻼﺷ ﯽ ﺑ ﺮاﯼ‬
‫آﻤﺮﻧﮓ آﺮدن ﺣﻤﺎﺳﻪ آﺮﺑﻼ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬و درﺳﺖ در هﻤﺎن زﻣﺎن ﺧﻮد وﻟﯽﻓﻘﻴ ﻪ و‬
‫رهﺒﺮ ﻋﻈﻴﻢاﻟﺸﺎن اﻧﻘﻼب ﻧﻴﺰ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﯽآﺮد آﻪ اﺻﻮﻻ ﺑﺮاﯼ آﺸﻮرﯼ ﺑﻨﺎم اﻳﺮان‬
‫در ﺧﺎرج از ﻣﺤﺪودﻩ اﺳﻼم ﻣﻮﺟﻮدﻳﺘﯽ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫در ﭼﻨ ﻴﻦ ﺷ ﺮاﺋﻂ ﻧ ﻮ‪ ،‬اﺣ ﺴﺎس ﻣ ﻦ اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ وﻇﻴﻔ ﻪ اوﻟﻮﻳ ﺖدار ه ﺮ‬
‫ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ اﻳﺮاﻧ ﯽ‪ ،‬روﻳ ﺎروﺋﯽ ﺳﺮﻧﻮﺷ ﺖﺳ ﺎز ﺑ ﺎ ﺧﻄ ﺮﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻮﺟﻮدﻳ ﺖ اﻳ ﻦ‬
‫ﻓﺮهﻨ ﮓ را هﻤ ﺮاﻩ ﺑ ﺎ هﻮﻳ ﺖ ﻣﻠ ﯽ ﻣ ﺎ از ﺑﻨﻴ ﺎد ﻣ ﻮرد ﺗﻬﺪﻳ ﺪ ﻗ ﺮاردادﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬و در‬
‫اﺟﺮاﯼ هﻤﻴﻦ وﻇﻴﻔﻪ اوﻟﻮﻳﺖدار ﺑﻮد آﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻢ ﺗﻼشهﺎﯼ ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﺧ ﻮد را‬
‫ﺻﺮﻓﺎ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﺿﺮورت اﻳﺠﺎب آﻨﺪ و ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ آ ﻪ در ﻗ ﺪرت و اﻣﻜ ﺎن ﺧ ﻮد ﻣ ﻦ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻳﻮرش ﻣﺮﮔﺒﺎر ﺗﺎزﻩ‪ ،‬ﺑﻪ ﺁﻧﭽﻪ ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ ﻣﻠﯽ ﻣﺎ را در ﻃﻮل‬
‫ﺳﻪ هﺰار ﺳﺎل ﺗﻀﻤﻴﻦ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺘﻤﺮآﺰ آ ﻨﻢ‪ .‬و ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﻻزﻣ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺗﻼﺷ ﯽ‬
‫از ﻧﻈ ﺮ ﻣ ﻦ دﻓ ﺎع از ارزشه ﺎﯼ آ ﺎذﺑﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ آﺎرﮔﺮداﻧ ﺎن روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ در‬
‫ﻃﻮل ﺑﻴﺶ از هﺰار ﺳﺎل ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺬهﺐ وﻟﯽ واﻗﻌﺎ ﺑﺎ ه ﺪف ﺗ ﺎﻣﻴﻦ ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺧ ﺼﻮﺻﯽ‬
‫و ﺻﻨﻔﯽ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮ ﻣﻠﺖ ﻣﺎ ﺗﺤﻤﻴﻞ آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺑﻬ ﺮﻩ ﮔﻴ ﺮﯼ از هﻤﺎﻧﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ‬
‫در ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﺑ ﺮاﯼ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺑ ﺎر در ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان روﺿ ﻪﺧﻮاﻧ ﺎن‬
‫ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﺎر اﺻﻠﯽ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻋﻨ ﻮان ﻳ ﻚ ﭘﮋوه ﺸﮕﺮ در ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫ﺷﺮاﺋﻄﯽ ﻋﺮﺿﻪ آﺮدن آﺘﺎﺑﯽ ﺑﻮد آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ درهﻤﻪ اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪهﺎ ﻧﻘ ﺶ روﺷ ﻨﮕﺮﯼ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻈﻴﺮ ﺁﻧﭽﻪ روﺷﻨﮕﺮان ﺟﻬﺎن ﻏﺮب در ﻗﺮن ﻣﻌﺮوف ﻓﺮوغ در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬
‫ﺑﺎ آﻠﻴﺴﺎﯼ آﺎﺗﻮﻟﻴﻚ و دﻳﻮاﻧﻬﺎﯼ ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺁن آ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬و ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﭼﻨ ﻴﻦ آﺘ ﺎﺑﯽ‬
‫در درﺟﻪ اول ﻧﻴﺎز ﺑ ﻪ ﺑﺮرﺳ ﯽه ﺎﯼ ﮔ ﺴﺘﺮدﻩاﯼ در ﻣﺒ ﺎﻧﯽ ﻓﻜ ﺮﯼ و ﻋﻘﻴ ﺪﺗﯽ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ داﺷﺖ آﻪ ﺳﻪ ﺳ ﺎل ﺗﻤ ﺎم از ﻋﻤ ﺮ ﻣ ﻦ ﻣﻨﺤ ﺼﺮا ﺑ ﺪان ﮔﺬﺷ ﺖ‪ .‬ﭼﻨ ﻴﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر‪ ،‬ﺟﺎﺋﯽ آﻪ ﺗﺎ ﺁن زﻣﺎن ﺷﺎهﻜﺎرهﺎﯼ ﺑﺰرگ ادﺑﻴ ﺎت ﺟﻬ ﺎن و ﺁﺛ ﺎر‬
‫واﻻﯼ ﭘﮋوه ﺸﮕﺮان ﺗ ﺎرﻳﺦ و ﻓﺮهﻨ ﮓ اﻳ ﺮان در روﯼ ﻣﻴ ﺰ آ ﺎر ﻣ ﻦ داﺷ ﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑ ﻪ‬

‫‪iii‬‬
‫ﺁﺛ ﺎرﯼ از ﻗﺒﻴ ﻞ اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ آﻠﻴﻨ ﯽ و ﺟ ﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳ ﯽ ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎء اﻟ ﺪﻳﻦ ﻋ ﺎﻣﻠﯽ و‬
‫ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار و ﺣﻠﻴ ﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ و زاداﻟﻤﻌ ﺎد ﻣ ﻼ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ و ﻣﻔ ﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨ ﺎن ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‬
‫ﻋﺒ ﺎس ﻗﻤ ﯽ و ﻣﻌ ﺮاج و ﻣﻌ ﺎد و ﺗﻮﺣﻴ ﺪ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ ﺷ ﻴﺮازﯼ و ﺗﻮﺿ ﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ و‬
‫ﺗﺤﺮﻳﺮاﻟﻮﺳﻴﻠﻪ روح اﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ودﻩه ﺎ اﺛ ﺮ دﻳﮕ ﺮ از هﻤ ﻴﻦ ﻗﻤ ﺎش ﺗﻌﻠ ﻖ ﮔﺮﻓ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ ازهﺰار ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﺗﺎ آﻨﻮن‪ ،‬ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺑ ﺎ ﻗﻴ ﺪ ﺳ ﻮﮔﻨﺪ و در ﻋ ﻴﻦ ﺣ ﺎل ﺑ ﺎ‬
‫ﭘ ﺸﺘﻮاﻧﻪ ﺗﻜﻔﻴ ﺮ و ﭼﻤ ﺎق‪ ،‬ﻣ ﻨﻌﻜﺲ آﻨﻨ ﺪﻩ ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ اﺑ ﺪﯼ ﺛﺎﺑ ﺖ و ﺗﻐﻴﻴ ﺮ ﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮ اﻟﻬ ﯽ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﯽ آﺮدﻩ ﺑﻮد آﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﺑﻪ ﺑﻨ ﺪﮔﺎن ﻣﻘ ﺮب ﺧ ﺪا اﺑ ﻼغ ﺷ ﺪﻩ‬
‫اﺳ ﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ در ﻋﻤ ﻞ ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪاﯼ از ﺳ ﺨﻴﻒﺗ ﺮﻳﻦ و ﮔ ﺎﻩ اﺑﻠﻬﺎﻧ ﻪﺗ ﺮﻳﻦ ﺟﻌﻠﻴ ﺎت‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ﺑﻴﺶ ﻧﺒﻮد آﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ه ﻴﭻ ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ و اﻣ ﺎﻣﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﻧﻘ ﻞ ﻧﻜ ﺮدﻩ ﺑ ﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺣﺘﯽ ﻣﻼ ﻧﺼﺮاﻟﺪﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﭼﻨﻴﻦ اراﺟﻴﻔﯽ را ﺑﺮ زﺑ ﺎن ﺁوردﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ‪.‬‬
‫و ﺁﻧﭽﻪ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺸﺖ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﺮوار در ﺻﺪهﺎ ﺻﻔﺤﻪ آﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ از اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪ ﺁوردﻩام‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ ﻳﻜﻬ ﺰارم ﺁﻧﭽ ﻪ را آ ﻪ ﻓ ﻮج ﻋﻈ ﻴﻢ "راوﻳ ﺎن اﺣﺎدﻳ ﺚ" در‬
‫ﻃﻮل ﻗﺮون ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ زﺑﺎن ﺑﺴﺘﻪ دادﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻧﺘﺸﺎر آﺘﺎب ﻗﻄﻮر ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﻮاهﺪ و ﻣ ﺪارآﯽ‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﻦ‬
‫در ﺷ ﺮاﻳﻂ زﻣ ﺎﻧﯽ ﺁن روز در ﺣﻜ ﻢ ﻧ ﻮﻋﯽ ﺧﻮدآ ﺸﯽ ﺑ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا درﺳ ﺖ درهﻤ ﺎن‬
‫زﻣﺎن ﻣﻮج ﺁدﻣﻜﺸﯽهﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳﯽ در داﺧﻞ وﺧﺎرج اﻳﺮان ﺑﺎﻻ ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد و دﺳ ﺘﮕﺎﻩ‬
‫ﺗﺮورﻳﺴﻢ اﺳﻼﻣﯽ هﺮ روز ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﺗﺎزﻩاﯼ ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاﯼ ﺧ ﺎﻧﻮادﻩ ﺧ ﻮد‬
‫ﻣﻦ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاﯼ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ هﻤﻪ دوﺳﺘﺎن دور و ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺗﺮدﻳﺪﯼ ﻧﺒﻮد آﻪ ذآﺮ ﻧ ﺎم‬
‫واﻗﻌﯽ ﻣ ﻦ در ﺑ ﺎﻻﯼ آﺘ ﺎب ﻋﻤ ﻼ در ﺣﻜ ﻢ ﺻ ﺪور ﻓﺘ ﻮاﯼ ﻣﻬﺪوراﻟ ﺪﻣﯽ ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻦ ﺑﻪ هﻤﻪ اﻳﻦ ﻧﺰدﻳﻜﺎن ودوﺳﺘﺎن اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﻣﺒ ﺎرزﻩاﯼ اﺻ ﻮﻟﯽ را در‬
‫ﺗﺎرﻳﻜﯽ ﻧﻤﯽﺗﻮان آﺮد و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩاﯼ آﻪ ﺑﻪ اﺻﺎﻟﺖ ﮔﻔﺘ ﻪه ﺎﯼ ﺧ ﻮد اﻳﻤ ﺎن دارد و از‬
‫ﺁرﻣﺎن ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺧﻮﻳﺶ دﻓﺎع ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬ﻣﯽﺑﺎﻳ ﺪ ﻳ ﺎ ﺁﺷ ﻜﺎرا ﻋﻮاﻗ ﺐ ﻧﺎﺷ ﯽ از ﺁن را‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﻳﺎ اﺳﺎﺳﺎ ﭘﺎ ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻴﺪان ﻧﮕﺬارد‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف اﻳﻦ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﯽهﺎ و ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ هﻤﻪ ﺟﻨﺠﺎﻟﯽ آﻪ اﻧﺘﺸﺎر اﻳﻦ‬
‫آﺘ ﺎب ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨ ﺖ‪ ،‬ﺁدﻣﻜ ﺸﺎن اﺳ ﻼﻣﯽ ﺑﺪﻳ ﺪار ﻣ ﻦ ﻧﻴﺎﻣﺪﻧ ﺪ‪ .‬واﻳ ﻦ ﻣﻌﻤ ﺎﺋﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫هﻨﻮز هﻢ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﻣﻦ و ﺑﺮاﯼ ﺑﺴﻴﺎر آﺴﺎن دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺣﻞ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺗ ﺎ‬
‫ﺁﻧﺠ ﺎ آ ﻪ ﻣ ﯽداﻧ ﻢ ﻧ ﺴﺨﻪه ﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ از اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب در هﻤ ﺎن ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ روزه ﺎﯼ‬
‫اﻧﺘ ﺸﺎر ﺁن ﺑﻮﺳ ﻠﻴﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪﮔﯽه ﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ اﻳ ﺮان در آ ﺸﻮرهﺎﯼ اروﭘ ﺎﺋﯽ ﺑ ﺮاﯼ‬

‫‪iv‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ دوﻟﺘﯽ در ﺗﻬﺮان ارﺳﺎل ﺷﺪﻩ ﺑﻮد و ﻧ ﺴﺨﻪاﯼ از ﺁن ﻧﻴ ﺰ اﺧﺘ ﺼﺎﺻﺎ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻬﺪﯼ ﺑﺎزرﮔﺎن)آﻪ در ﺁن هﻨﮕﺎم دﻳﮕ ﺮ ﻧﺨ ﺴﺖوزﻳ ﺮ ﻧﺒ ﻮد( ﺑﻮﺳ ﻴﻠﻪ ﭘ ﺴﻨﺪﻳﺪﻩ‬
‫ﺑ ﺮادر ارﺷ ﺪ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ﺑ ﺮاﯼ او ﻓﺮﺳ ﺘﺎدﻩ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬و ﺑ ﻪ ﺣﻜﺎﻳ ﺖ ﻳﻜ ﯽ از ﻧﺰدﻳﻜ ﺎن‬
‫درﺟﻪ اول ﺧﻤﻴﻨﯽ وﯼ ﺷﺨﺼﺎ ﺁﻧﺮا آﻼ ﻳﺎ ﺟﺰﺋﺎ ﺑﻪ دﻗﺖ ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ دﻳﮕ ﺮ‬
‫از ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﻠﻨﺪ ﭘﺎﻳﻪ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﺎآﻤﻪ ﻧﻴﺰ ﻧﺴﺨﻪهﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ از اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب را ﺧﻮاﻧ ﺪﻩ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ واآﻨﺶ ﺷﺪﻳﺪ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻣﻌﺮوف ه ﺎدﯼ ﻏﻔ ﺎرﯼ در ﺟﻠ ﺴﻪ ﻣﺤﺮﻣﺎﻧ ﻪ آﻤ ﺴﻴﻮن‬
‫اﻣ ﻮر ﺧﺎرﺟ ﻪ ﻣﺠﻠ ﺲ ﺷ ﻮراﯼ اﺳ ﻼﻣﯽ ﻧﻤ ﻮدارﯼ از ﺁن ﺑ ﻮد‪ .‬وﯼ در اﻳ ﻦ ﺟﻠ ﺴﻪ‪،‬‬
‫ﻃﺒﻖ ﺻﻮرت ﻣﺠﻠﺴﯽ ﻣﺎﺷ ﻴﻦ ﺷ ﺪﻩ از ﻣ ﺬاآﺮات ﺁن آ ﻪ ﻧﻤ ﯽداﻧ ﻢ ﭼﮕﻮﻧ ﻪ ﺑ ﻪ دﺳ ﺖ‬
‫دوﺳ ﺖ روزﻧﺎﻣ ﻪﻧﮕ ﺎر ﻣ ﻦ ﺑﻬ ﺮوز ﺻﻮراﺳ ﺮاﻓﻴﻞ رﺳ ﻴﺪﻩ ﺑ ﻮد و او در ﭘ ﺎرﻳﺲ ﻳ ﻚ‬
‫ﻓﺘ ﻮآﭙﯽ از ﺁن را ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ داد‪ ،‬ﺟ ﺎر و ﺟﻨﺠ ﺎل ﺑ ﺮ ﭘ ﺎ آ ﺮدﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺣ ﺎﻻ دﻳﮕ ﺮ‬
‫ﻃﺎﻏﻮﺗﯽه ﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﺎ ﺗﻮﺿ ﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ ه ﻢ ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﻨﺪ ﻣ ﺎ ﺑﺎﻳ ﺪ ﺗﻜﻠﻴﻔﻤ ﺎن راﺑ ﺎ اﻳﻨﻬ ﺎ‬
‫ﻃﻮرﯼ روﺷﻦ آﻨﻴﻢ آﻪ ﺑﻌﺪهﺎ آﺴﯽ ﺑﻔﻜﺮ اﻳﻦ ﻓﻀﻮﻟﯽهﺎ ﻧﻴﻔﺘﺪ‪ .‬ه ﺸﺪارهﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ‬
‫آﻪ از ﺟﺎﻧﺐ دوﺳﺘﺎن داﺧﻞ آﺸﻮر در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ دادﻩ ﺷ ﺪ‪ ،‬در ﻋ ﻴﻦ ﺣ ﺎل آ ﻪ‬
‫از ﺟ ﺪﯼ ﺑ ﻮدن ﺧﻄ ﺮ ﺣﻜﺎﻳ ﺖ داﺷ ﺖ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳ ﺎﻧﮕﺮ ﭘﺨ ﺶ ﻣﺤﺮﻣﺎﻧ ﻪ آﺘ ﺎب در درون‬
‫آﺸﻮر و اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻋﻼﻗﻤﻨﺪان از ﺁن ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ هﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺧﻮد ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬ﺷ ﺎﻳﺪ ﺑ ﺮاﯼ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑﻴ ﺸﺘﺮﯼ را ﺑ ﺪﻳﻦ آﺘ ﺎب‬
‫ﺑﺮﻧﻴﺎﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﺷﺎﻳﺪ هﻢ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﺘﻦ آﺘﺎب اﻧﺘﻘ ﺎد ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻤﯽ از ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ‬
‫و اﺋﻤﻪ ﺑﻌﻤﻞ ﻧﻴﺎﻣ ﺪﻩ و ﺗﻨﻬ ﺎ از ﻓﺮﻳﺒﻜ ﺎرﯼه ﺎﯼ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ ﺳ ﺨﻦ رﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬از‬
‫ﻣﻬﺪوراﻟﺪم ﺷﻤﺮدن ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ ﺁن ﺧﻮددارﯼ آﺮدﻩ و در ﻋﻮض ﺗﻮﺻﻴﻪ آ ﺮدﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ‬
‫هﻴﺌﺘﯽ از ﻣﺤﻘﻘﺎن ﻣﺎﻣﻮر ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﺋﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﺪرﺟﺎت آﺘﺎب ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠ ﺎ آ ﻪ ﻣ ﯽداﻧ ﻢ‬
‫ﭼﻨ ﻴﻦ هﻴﺌﺘ ﯽ ه ﻢ ﺗﻌﻴ ﻴﻦ ﺷ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﺳﺮﭘﺮﺳ ﺘﯽ ﺁن را ﺑ ﺼﻮرت ﺗﻌﺠ ﺐﺁورﯼ اﺑ ﺮاهﻴﻢ‬
‫ﻳ ﺰدﯼ ﺑﻌﻬ ﺪﻩ داﺷ ﺖ آ ﻪ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ اﻃﻼﻋ ﺎت ﻣ ﺬهﺒﯽ زﻳ ﺎدﯼ ﻧﺪاﺷ ﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ در ﻋ ﻴﻦ‬
‫ﺑﯽاﻃﻼﻋﯽ از زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺣﺘﯽ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳ ﯽ را ه ﻢ ﺑﺨ ﻮﺑﯽ ﺣ ﺮف ﻧﻤ ﯽزد‪ .‬وﻟ ﯽ‬
‫اﻳﻦ هﻴﺌﺖ آﺎر ﺧﻮد را ﺑﻄﻮر ﺟﺪﯼ ﺷﺮوع ﻧﻜﺮد‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﺪﻟﻴﻞ اﻳﻨﻜ ﻪ اﺻ ﺎﻟﺖ ه ﻴﭻ‬
‫ﻳﻚ از اﺣﺎدﻳﺚ و رواﻳﺎت ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ در آﺘﺎب ﻗﺎﺑﻞ اﻧﻜﺎر ﻧﺒﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻤﻮازات اﻳﻦ ﻓﻌﻞ و اﻧﻔﻌﺎله ﺎﯼ دروﻧﻤ ﺮزﯼ‪ ،‬ﺗ ﻼشه ﺎﺋﯽ ﺑﺮوﻧﻤ ﺮزﯼ ﻧﻴ ﺰ‬
‫در ﺟﻬﺖ ﺗﺨﻄﺌﻪ آﺘﺎب ﻣﻦ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ آﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاﯼ ازﺁن ﻣﺒﺎرزﻩ ﻗﻠﻤﯽ و ﻋﻤﻠﯽ‬
‫ﺳﻴﺪ ﻣﻬﺪﯼ روﺣﺎﻧﯽ‪ ،‬رهﺒﺮ ﺧﻮدﺧﻮاﻧ ﺪﻩ ﺷ ﻌﻴﺎن اروﭘ ﺎ در ﭘ ﺎرﻳﺲ ﺑ ﻮد‪ .‬وﯼ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ‬

‫‪v‬‬
‫ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻣﺒﺴﻮﻃﯽ ﻋﻠﻴﻪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب در هﻔﺘ ﻪﻧﺎﻣ ﻪ ﺳﺮﺷ ﻨﺎس اﻳ ﺮان و ﺟﻬ ﺎن در ﭘ ﺎرﻳﺲ‬
‫ﻧﻮﺷﺖ آﻪ از ﺟﺎﻧ ﺐ ﻣ ﻦ ﭘﺎﺳ ﺨﯽ ﺑﻬﻤ ﺎن اﻧ ﺪازﻩ ﻣﺒ ﺴﻮط در هﻤ ﺎن ﻧ ﺸﺮﻳﻪ ﺑ ﺪان دادﻩ‬
‫ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻃﺒﻖ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻌﺪا ﻳﻜﯽ از ﻧﺰدﻳﻜﺎن ﺁﻳﺖاﷲ ﺳﻴﺪ اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﺧ ﻮﺋﯽ ﻣﺮﺟ ﻊ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ‬
‫ﺷ ﻴﻌﻴﺎن در ﻧﺠ ﻒ ﺑﻄ ﻮر ﻣﺤﺮﻣﺎﻧ ﻪ ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ اﻃ ﻼع داد)وﻣ ﻦ ﻧﻤ ﯽﺗ ﻮاﻧﻢ ﺷﺨ ﺼﺎ در‬
‫ﻣﻮرد ﺻﺤﺖ ﻳ ﺎ ﺳ ﻘﻢ ﺁن اﻇﻬ ﺎر ﻧﻈ ﺮ ﻗﻄﻌ ﯽ ﺑﻜ ﻨﻢ( هﻤ ﻴﻦ رهﺒ ﺮ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن اروﭘ ﺎ از‬
‫ﺁﻗﺎﯼ ﺧﻮﺋﯽ ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺻﺪور ﻓﺘﻮاﯼ ﻣﻬﺪوراﻟ ﺪم ﺑ ﻮدن ﻧﻮﻳ ﺴﻨﺪﻩ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‬
‫آﻪ روﺣﺎﻧﯽ ﻓﻘﻴﺪ از ﻗﺒﻮل ﺁن ﺧﻮددارﯼ آﺮدﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫آﺘ ﺎب ﺗﻮﺿ ﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ )آ ﻪ در داﺧ ﻞ اﻳ ﺮان ﺑ ﺮاﯼ اﺣﺘ ﺮاز از ﻋﻮﺿ ﯽ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪن ﺁن ﺑﺎ رﺳﺎﻟﻪ اﺟﺘﻬﺎدﯼ ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ از هﻤﺎن ﺁﻏﺎز ﺑﺎ ﻋﻨﻮان از آﻠﻴﻨ ﯽ‬
‫ﺗ ﺎ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ( در ﻃ ﻮل ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ ﭘ ﺲ از اﻧﺘ ﺸﺎر‪ ،‬راﻩ ﺧ ﻮد را در‬
‫هﺰاران ﺧﺎﻧﻮادﻩ اﻳﺮاﻧﯽ ﺧﺎرج از آﺸﻮر ودر ﻋﻴﻦ ﺣ ﺎل در ﺧ ﺎﻧﻮادﻩ ه ﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ‬
‫در درون آ ﺸﻮر ﺑ ﺎز آ ﺮد‪ .‬ﺑﻄﻮرﻳﻜ ﻪ اآﻨ ﻮن ﻧ ﺴﺨﻪه ﺎﯼ ﻓﺮاواﻧ ﯽ از ﺁن در ﺑ ﺴﻴﺎر‬
‫ﺧﺎﻧ ﻪه ﺎﯼ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﻣ ﯽﺗ ﻮان ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬و ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺁﻏ ﺎزﮔﺮ ﻳ ﻚ ﺣﺮآ ﺖ‬
‫ﻓﻜﺮﯼ در ﻣﺴﻴﺮ ﺁن روﺷﻨﮕﺮﯼ ﺷﺪ آﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺁﺧﻮﻧﺪزدﻩ ﻣﺎ از ﻣﺪﺗﻬﺎ ﭘﻴﺶ ﺑﺪان ﻧﻴﺎز‬
‫ﺣﻴﺎﺗﯽ داﺷﺖ ﺗﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺁﺳﺎن دﭼﺎر ﻓﺎﺟﻌﻪهﺎﺋﯽ ﻧﻈﻴﺮ ﻓﺎﺟﻌ ﻪ ‪ ١٣۵٧‬ﻧ ﺸﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ .‬اﻳ ﻦ‬
‫ﺟﻨﺒﺶ روﺷﻨﮕﺮﯼ ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ در ﺑﻴﺴﺖ ﺳ ﺎﻟﻪ ﺑﺮوﻧﻤ ﺮزﯼ ﺑ ﺼﻮرت ﭘﻮﻳ ﺎﺋﯽ اداﻣ ﻪ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﭘﺪﻳﺪﺁورﻧﺪﻩ ﺁﺛﺎر ﻣﺘﻌﺪد دﻳﮕﺮﯼ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ آﺘﺎب ﺗ ﺎزﻩ ﺧ ﻮدم ﺑﻨ ﺎم "ﺗﻮﻟ ﺪﯼ‬
‫دﻳﮕﺮ" اﺣﺘﻤﺎﻻ از ﺗﺎزﻩ ﺗﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎ اﺳﺖ و هﻤﻪ اﻳ ﻦ ﺁﺛ ﺎر ﺑ ﯽﮔﻤ ﺎن در اﻳ ﺮان ﺑﻌ ﺪ از‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻓﺮدا‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﺳﺎزﻧﺪﻩ و ﺁﻣﻮزﻧﺪﻩاﯼ ﺑﻌﻬﺪﻩ ﺧﻮاهﻨﺪ داﺷﺖ‬
‫ﭘﺎرﻳﺲ ﻣﻬﺮﻣﺎﻩ ‪١٣٧٨‬‬
‫ﺷﺠﺎع اﻟﺪﻳﻦ ﺷﻔﺎ‬

‫‪vi‬‬
‫ﺳﺮآﻏﺎز‬

‫اﻳﻦ آﺘ ﺎب ﺑﺨ ﺎﻃﺮ ﺁن ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﮔﻮﻳ ﺎﯼ ﭘﻴ ﺎﻣﯽ اﺳ ﺖ‪ .‬و ﺷ ﺮاﻳﻂ‬


‫آﻨﻮﻧﯽ اﻳﺠﺎب ﻣﯽآﻨﻨﺪ آﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺎم ﺑﮕﻮش ﺷﻤﺎر هﺮ ﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮﯼ از ﻓﺮزﻧﺪان اﻳ ﺮان‬
‫آﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺳﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻮد ﭘﻴﺎم ﺷﺎﻳﺪ ﻧﻪ واﻗﻌ ﺎ ﺗ ﺎزﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ و ﻧ ﻪ واﻗﻌ ﺎ ﻧﺎﮔﻔﺘ ﻪ‪ .‬زﻳ ﺮا از ه ﺰار ﺳ ﺎل‬
‫ﭘﻴﺶ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻬﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺑﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻣﺨﺘﻠ ﻒ از زﺑ ﺎن هﻤ ﻪ ﺑﺰرﮔ ﺎن اﻧﺪﻳ ﺸﻪ و‬
‫ادب اﻳ ﺮان ﺷ ﻨﻴﺪﻩ ﺷ ﺪﻩ و ﺑﮕ ﻮش هﻤ ﻪ ﺻ ﺎﺣﺒﻨﻈﺮان رﺳ ﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ هﻤ ﻪ از‬
‫دﻳﺪﮔﺎهﯽ دﻳﮕﺮ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎن ﭘﻴﺎﻣﯽ ﻧﺎﮔﻔﺘ ﻪ و ﻧﺎﺷ ﻨﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ ﺑ ﺎر ﻧﺤ ﻮﻩ اﺑ ﻼغ‬
‫ﺁن‪ ،‬ﻧﺤﻮﻩ ﻇﺮﻳﻔﺎﻧﻪ و ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﻓﺮهﻨﮓ ﭘﺎرﺳﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻧﺤﻮﻩ ﺧﺸﻦ‪ ،‬ﺻ ﺮﻳﺢ‬
‫وﺑﯽﭘ ﺮدﻩاﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺑ ﺎ ﺷ ﺮاﻳﻂ ﻋ ﺼﺮ ﻣ ﺎ‪ ،‬ﺑﺨ ﺼﻮص ﺷ ﺮاﻳﻂ آﻨ ﻮﻧﯽ اﻳ ﺮان ﻣ ﺎ‪،‬‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬زﻳﺮا در اﻳﻦ اﻳﺮان اﺻﻮﻻ ﺟ ﺎﯼ زﻳ ﺎدﯼ ﺑ ﺮاﯼ ﺧ ﻮد ﻓﺮهﻨ ﮓ‬
‫ﭘﺎرﺳﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺮاﯼ ﻇﺮاﻓﺘﻬﺎ و زﻳﺒﺎﺋﻴﻬﺎﯼ ﺁن ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ!‬
‫آﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬آﺘﺎﺑﯽ ﭼﻨﺪ ﺻ ﺪ ﺻ ﻔﺤﻪاﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗﻤ ﺎم ﺁن ﺑ ﻪ ﺑﻴ ﺎن ﻣ ﺴﺘﻨﺪ‬
‫واﻗﻌﻴﺎﺗﯽ ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ اﻣﺎ ﻣﺘﻜﯽ ﺑﻪ ﻣﺪارك ﮔﻮﻳﺎ و ﻗ ﺎﻃﻊ اﺧﺘ ﺼﺎص ﻳﺎﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬اﮔ ﺮ‬
‫آﺘﺎب از اﻳﻦ ﻗﻄﻮرﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ اﻳﻨ ﺴﺖ آ ﻪ ﻣﻨﻄﻘ ﺎ ﻧﻤ ﯽﺑﺎﻳ ﺴﺖ ﻗﻄ ﻮرﺗﺮاز اﻳ ﻦ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺁﻧﻜﻪ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ .‬ﻣﻨ ﺎﺑﻊ ﻣﻮﺟ ﻮد ﺁﻧﻘ ﺪر زﻳ ﺎد اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﺑ ﻪ ﺁﺳ ﺎﻧﯽ دﻩه ﺰار ﺻ ﻔﺤﻪ داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ .‬و ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ‬
‫داﺋﺮةاﻟﻤﻌﺎرﻓﯽ در ﺻﺪهﺰار ﺻﻔﺤﻪ ﺑﺸﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا ه ﺮ آﺘ ﺎب ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ،‬ه ﺮ آﺘ ﺎب ﻓﻘ ﻪ‬
‫واﺻﻮل‪ ،‬هﺮ رﺳﺎﻟﻪ از رﺳﺎﻻت ﻣﺮاﺟﻊ ﻋﺎﻟﯽ اﺟﺘﻬﺎد و هﺮ اﺛﺮ ﺷﺮح وﺗﻔﺴﻴﺮﯼ آﻪ‬

‫‪١‬‬
‫ﻏﺎﻟ ﺐ ﻋﻠﻤ ﺎﯼ ﻋﻈ ﺎم در ﻣ ﻮرد ﺁﻧﻬ ﺎ در ﻃ ﻮل ه ﺰار ﺳ ﺎل ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﻧﻮﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺒ ﻊ‬
‫ﻣﺴﺘﻨﺪﯼ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ آﺘﺎب اﺳﺖ واﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ از ﺻﺪهﺎ هﺰار ﺻﻔﺤﻪ ﺗﺠﺎوز ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻒ اﻳﻦ آﺘﺎب ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﻦ‪ ،‬اﻧﺠ ﺎم ﻳ ﻚ وﻇﻴﻔ ﻪ ﻣﻠ ﯽ و در ﻋ ﻴﻦ ﺣ ﺎل وﻇﻴﻔ ﻪ‬
‫ﻓﺮهﻨﮕﯽ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬و اﮔﺮ ﻧﮕﺎرش اﻳ ﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪ را وﻇﻴﻔ ﻪ ﺧ ﻮد داﻧ ﺴﺘﻪام‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻋﻤﻴﻘﺎ اﺣﺴﺎس ﻣﯽآﻨﻢ آﻪ هﻢ هﻮﻳﺖ ﻣﻠﯽ اﻳﺮاﻧﯽ‪ ،‬ه ﻢ ﻓﺮهﻨ ﮓ ﭘﺎرﺳ ﯽ‬
‫و هﻢ ﻓﺮهﻨﮓ اﺳﻼﻣﯽ اﻳﺮان در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻮرد دﺳﺘﺒﺮد ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫در زﻣﻴﻨ ﻪ ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﺑ ﺎ ﻧﻈ ﺎم واﭘ ﺴﮕﺮاﺋﯽ آ ﻪ اآﻨ ﻮن ﺑ ﺮ آ ﺸﻮر ﻣ ﺎ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺮوهﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ در ﺟﺒﻬﻪهﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎ اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻬﺎ و ه ﺪﻓﻬﺎ و‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪهﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺮﮔﺮم ﺗﻼﺷﻨﺪ‪ .‬وﻟﯽ اﻳﻦ ﻣﺒﺎرزﻩ در ﺟﺒﻬ ﻪ ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ‪ ،‬ﺑ ﺎ وﺟ ﻮد‬
‫هﻤﻪ آﻮﺷﺸﻬﺎﯼ ارزﻧﺪﻩاﯼ آﻪ ﺗﺎآﻨﻮن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻣﻨ ﺪ‬
‫ﺗﻼش ﺑﺎز هﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮﯼ اﺳﺖ‪ .‬زﻳ ﺮا اﺻ ﻮﻻ ﺑﻘ ﺎﯼ هﻮﻳ ﺖ ﻣﻠ ﯽ ﻣ ﺎ در ﻃ ﻮل ه ﺰاران‬
‫ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ در درﺟﻪ اول ﻣﺮهﻮن ﺑﻘﺎﯼ هﻤﻴﻦ ﻓﺮهﻨﮓ ﻣﻠﯽ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬و ﻳﻮرﺷ ﯽ‬
‫ﻧﻴﺰ آﻪ اآﻨﻮن ﺑﻪ اﺻﺎﻟﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ و ﻣﻠﯽ ﻣﺎ وارد ﻣﯽﺁﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از هﺮ ﭼﻴ ﺰ ﻳﻮرﺷ ﯽ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺒﺎﻧﯽ و ارزﺷﻬﺎﯼ ﻓﺮهﻨﮕﯽ ﻣﺎ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ‪ ،‬آﺘﺎب دﻳﮕﺮﯼ از ﻣﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم "اﻳﺮان در ﭼﻬﺎرراﻩ ﺳﺮﻧﻮﺷ ﺖ"‬
‫ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ آﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻌﻀﯽ از ﺷﻤﺎ ﺁﻧﺮا ﺧﻮاﻧﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﻴﺪ‪ .‬در ﺁن آﺘ ﺎب ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ‬
‫از ﻣ ﺴﺎﺋﻠﯽ آ ﻪ درآﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﻣﻄ ﺮح ﺷ ﺪﻩ ﻣ ﻮرد ﺑﺮرﺳ ﯽ اﺟﻤ ﺎﻟﯽ و آﻠ ﯽ ﻗ ﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﯽ اﺣﺴﺎس ﺧ ﻮد ﻣ ﻦ هﻤ ﻮارﻩ اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺑﺮرﺳ ﯽ آﻠ ﯽ آ ﺎﻓﯽ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻮﺟﻮد اﻳﺠﺎب ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ آ ﺎر ﺑ ﺼﻮرت ﺑ ﺴﻴﺎر ﺑﻨﻴ ﺎدﯼﺗ ﺮ و‬
‫ﮔﺴﺘﺮدﻩﺗﺮ اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد‪ ،‬زﻳﺮا زهﺮ "ﻣﻐﺰﺷﻮﺋﯽ" ﭼﻨﻴﻦ وﺳﻴﻌﯽ ﺑ ﻪ ﭘ ﺎدزهﺮﯼ ﻣ ﺸﺎﺑﻪ‬
‫ﻧﻴﺎز دارد‪.‬‬
‫آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ اﻧﮕﻴ ﺰﻩ ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ در ﺻ ﻮرت اﻣﻜ ﺎن‬
‫روﺷ ﻨﮕﺮ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از واﻗﻌﻴﺘﻬ ﺎﯼ ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﻳ ﺎ آ ﻢﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ ه ﺰار ﺳ ﺎﻟﻪ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ‬
‫اﻳﺮان ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻜﻪ اﻣﺮوز در دﺳﺘﺮس اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن ﺧ ﺎرج از آ ﺸﻮر ﻗ ﺮار‬
‫ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺨﺼﻮص ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻜ ﻪ ﻓ ﺮدا‪ ،‬در روزه ﺎﯼ ﭘ ﺲ از ﺳ ﻘﻮط ﻧﻈ ﺎم آﻨ ﻮﻧﯽ‬
‫در دﺳﺘﺮس هﺮ ﺟﻮان از ﺑﻨﺪ رﺳﺘﻪ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در ﻣﻴ ﺎن اﻧ ﻮاع ﻣ ﺪارآﯽ‬
‫آ ﻪ ﺑ ﺎ ﻋﻄ ﺶ ﺷﻨﺎﺳ ﺎﺋﯽ ﺑ ﺴﺮاغ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺧﻮاه ﺪ رﻓ ﺖ‪ ،‬اﻣﻜ ﺎن ﻣﻄﺎﻟﻌ ﻪ ﺁﻧ ﺮا ﻧﻴ ﺰ داﺷ ﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﺑﻊ وﯼ ﺑﻪ ﺁﺛﺎر ﻳﻚ ﻳﺎ دو اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﺧﺎص ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﻣﻨﺤ ﺼﺮ ﻧﻤﺎﻧ ﺪ‪.‬‬

‫‪٢‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﺁﻧﺮا ﻧﺪارم‪ ،‬و ﻧﻤﯽﺧ ﻮاهﻢ داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻢ آ ﻪ او هﻤ ﻪ ﺁﻧﭽ ﻪ را آ ﻪ در اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب ﺁﻣﺪﻩ اﺳ ﺖ ﺑﭙ ﺬﻳﺮد‪ ،‬وﻟ ﯽ ﻣ ﯽﺗ ﻮاﻧﻢ ﻻاﻗ ﻞ ﻧﻈﺮﻳ ﺎت ﻣﺸﺨ ﺼﯽ را ﺑ ﺪو ﻋﺮﺿ ﻪ‬
‫آﺮدﻩ ﺑﺎﺷﻢ‪ ،‬و ﻣﻬﻤﺘﺮ از ﺁن ﻣﺪراك و اﺳﻨﺎد روﺷ ﻨﯽ را در اﺧﺘﻴ ﺎرش ﮔﺬاﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻢ‬
‫آﻪ ﺑﺮاﯼ او در ﻣﻮرد اﺻﺎﻟﺖ ﺁﻧﻬﺎ دﻳﮕﺮ ﺟﺎﯼ ﺗﺮدﻳﺪﯼ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺁﺷﻨﺎﺋﯽ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺎت‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺟﻮان اﻳﺮاﻧﯽ آ ﻪ اﻣ ﺮوز در ﻣﻌ ﺮض‬
‫ﻳﻚ ﻣﻐﺰﺷﻮﺋﯽ ﺣﺴﺎب ﺷﺪﻩ و هﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺿ ﺮورت آﺎﻣ ﻞ دارد‪.‬‬
‫زﻳﺮا وﯼ ﭼﻪ ﺑﺨﻮاهﺪ و ﭼ ﻪ ﻧﺨﻮاه ﺪ‪ ،‬ﻣ ﺴﺌﻮل ﺳﺮﻧﻮﺷ ﺖ اﻳ ﺮان ﻓ ﺮدا اﺳ ﺖ‪ .‬اﻋﺘﻘ ﺎد‬
‫راﺳﺦ ﻣﻦ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺧﻤﻴﺮﻣﺎﻳ ﻪ ﺁن اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ‪ ،‬آ ﻪ ﺑﺎﻳ ﺪ ﭘﺎﻳ ﻪﮔ ﺰار ﻓﻜ ﺮﯼ اﻳ ﺮان‬
‫ﻓﺮدا ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣ ﺮوز در آ ﻮرﻩ ﺗﻔﺘ ﻪ و ﮔﺪاﺧﺘ ﻪ اﺟﺘﻤ ﺎع اﻳﺮاﻧ ﯽ در ﺣ ﺎل ﺷ ﻜﻞ ﮔ ﺮﻓﺘﻦ‬
‫اﺳ ﺖ‪ .‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ ﻣﻠﺘ ﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ از ﺁﻏ ﺎز ورود ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ ﺻ ﺤﻨﻪ ﺗ ﺎرﻳﺦ‪ ،‬هﻤ ﻮارﻩ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﺳﺎز و ﻧﻮﺁور ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬روزﯼ ﻳﻜﯽ از ﻣﻌﻨﻮﯼﺗ ﺮﻳﻦ و زﻳﺒ ﺎﺗﺮﻳﻦ ﺁﺋ ﻴﻦه ﺎﯼ‬
‫ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ ﺟﻬ ﺎن را ﺑﻮﺟ ﻮد ﺁوردﻩ و روز دﻳﮕ ﺮ ﻣﻜﺘﺒﻬ ﺎﯼ ﻓﻜ ﺮﯼ ﺗ ﺎزﻩ و ﺟﻬ ﺎﻧﮕﻴﺮﯼ‬
‫ﭼ ﻮن ﻣﻬ ﺮﯼ و ﻣ ﺎﻧﻮﯼ و ﻣﺰدآ ﯽ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ و روزﯼ ﻧﻴ ﺰ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺗ ﺸﻴﻊ را ﺑ ﺼﻮرت‬
‫ﻣﻜﺘﺐ اﻳﺮاﻧﯽ ﺁﺋﻴﻦ اﺳﻼم ﻗﻮام ﺑﺨﺸﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬و وﻗﺘﯽ آﻪ هﻤﻴﻦ ﺗﺸﻴﻊ ﺑﺪﺳﺖ ﻣ ﺪﻋﻴﺎن‬
‫رهﺒﺮﯼ ﺁن ﺑﻪ راﻩ اﻧﺤﺮاف رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻜﺘ ﺐ ﺑ ﺪﻳﻊ و واﻻﯼ ﻋﺮﻓ ﺎن را ﭘﺮداﺧﺘ ﻪ وﺑ ﺎوج‬
‫زﻳﺒ ﺎﺋﯽ رﺳ ﺎﻧﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬هﻤﭽﻨﺎﻧﻜ ﻪ در ﻗ ﺮون ﺟﺪﻳ ﺪ‪ ،‬ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺁزﻣ ﺎﻳﺶ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫دﻣﻮآﺮاﺳﯽ ﻏﺮب در "ﺟﻬﺎن ﺳﻮم" از راﻩ اﻧﻘﻼب ﻣﺸﺮوﻃﻴﺖ ﺗﻮﺳﻂ هﻤﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓﺘ ﻪ‪ ،‬و در دوران ﻣﻌﺎﺻ ﺮ هﻤ ﻴﻦ آ ﺸﻮر‪ ،‬ﭘﻴ ﺸﮕﺎم "ﻣ ﺪرﻧﻴﺰﻩ"‬
‫ﺷﺪن ﺳﺎﻳﺮ آﺸﻮرهﺎﯼ ﺟﻬ ﺎن ﺳ ﻮم ﺑ ﻮدﻩ‪ ،‬ﺑﻌ ﺪ ه ﻢ در ﺑﺎزﮔ ﺸﺖ ﺑ ﻪ ﻧﻘﻄ ﻪ ﻣﻘﺎﺑ ﻞ ﺁن‪،‬‬
‫ﭘﻴﺸﮕﺎم هﻤﻪ ﻧﻬﻀﺘﻬﺎﯼ ارﺗﺠﺎﻋﯽ ﺟﻬﺎن ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫هﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ آﻪ در ﻧﻬ ﺎد اﻳ ﻦ ﻣﻠ ﺖ ﺧﻼﻗﻴ ﺖ ﻏﺎﻟﺒ ﺎ‬
‫"ﻧﺎﺧﻮدﺁﮔﺎهﯽ" ﺑﺮاﯼ ﺟﺴﺘﻦ و ﻳﺎﻓﺘﻦ و ﭘﯽ رﻳﺨﺘﻦ ﺷﺎﻟﻮدﻩهﺎﯼ ﻓﻜ ﺮﯼ ﺗ ﺎزﻩ و ﻣ ﻮرد‬
‫ﻧﻴﺎز ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﮔﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﻣﺜ ﻞ اﻣ ﺮوز ﺟﺎﻣﻌ ﻪاﯼ ﺳﺮﮔ ﺸﻪ و ﻋﻤﻴﻘ ﺎ‬
‫ﺑﻴﻤﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﺁزﻣﺎﻳﺸﻬﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪد ﮔﺬﺷ ﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻴﺘ ﻮان اﺣ ﺴﺎس آ ﺮد آ ﻪ اﻣ ﺮوز‬
‫ﻧﻴﺰ‪ ،‬در آﻮرﻩ ﮔﺪاﺧﺘ ﻪ رﻧﺠﻬ ﺎ ودرده ﺎ و ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﻬ ﺎ و ﻣﺤﺮوﻣﻴﺘﻬ ﺎﯼ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ‪،‬‬
‫ﺑﻨﻴ ﺎد ﻓﻜ ﺮﯼ و ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﺗ ﺎزﻩاﯼ در ﺣ ﺎل ﺷ ﻜﻞ ﮔ ﺮﻓﺘﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺑ ﻪ هﻴﭽﻴ ﻚ از‬
‫راهﻬﺎﯼ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﻣﺮوزﯼ ﺑﻄﻮر آﺎﻣﻞ ﻗﺎﺑﻞ اﻧﻄﺒﺎق ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻓﻘﻂ راﻩ‬
‫ﺁﻳﻨ ﺪﻩ اﻳ ﺮان ﻧﺒﺎﺷ ﺪ‪ ،‬راه ﯽ ﺑ ﺮاﯼ هﻤ ﻪ ﺟﻬ ﺎن ﺳ ﻮم ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﻣ ﺴﺎﺋﻞ ﺁن‬

‫‪٣‬‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﻧﻪ ﺑﻪ اﻧ ﺪازﻩ اﻳ ﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ در آ ﻮرﻩ ﺣ ﻮادث‬
‫ﮔﺪاﺧﺘ ﻪ ﺷ ﺪﻩ وﻧ ﻪ ﺑ ﻪ اﻧ ﺪازﻩ ﺁن دروﻧﮕﺮاﺋ ﯽ ﭘﻴ ﺪا آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺑﺘﻮاﻧ ﺪ راهﮕ ﺸﺎﯼ‬
‫دﻳﮕﺮان ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاﯼ ﻧﺴﻞ ﺟ ﻮاﻧﯽ آ ﻪ در ﻃﺮﻳ ﻖ اﻳ ﻦ راهﮕ ﺸﺎﺋﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺧ ﻮدش و اﺣﺘﻤ ﺎﻻ‬
‫ﺑﺮاﯼ دﻳﮕﺮان ﻗﺪم ﺑﺮﻣﯽدارد‪ ،‬اﻃﻼع هﺮ ﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺮ واﻗﻌﻴ ﺎت ﮔﺬﺷ ﺘﻪ و درﻳﺎﻓ ﺖ‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺮ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﭘﺮﺳﺸﻬﺎ ﺿﺮورﯼ اﺳﺖ‪ .‬و اﻳ ﻦ آ ﺎرﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ آﻮﺷ ﻴﺪﻩام ﺗ ﺎ‬
‫در اﻳﻦ آﺘﺎب در ﻣﻮرد ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از ﭘﺮﺳﺸﻬﺎﯼ اﺳﺎﺳﯽ اﻧﺠﺎم دهﻢ‪ .‬ﺑﻬﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ آﺘﺎب ﻋﻨﻮان ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ را ﺑﺮﮔﺰﻳ ﺪﻩام‪ .‬زﻳ ﺮا‬
‫ﺗﻤﺎم آﺘﺎب ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ در رﺷﺘﻪ هﻤﻴﻦ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳ ﯽ اﺧﺘ ﺼﺎص ﻳﺎﻓﺘ ﻪ آ ﻪ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر از ﺁﻧﻬﺎ در هﺰار ﺳﺎﻟﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﯽ ﺟﻮاب ﻣﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻪ از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ آ ﻪ‬
‫ﭘﺎﺳ ﺨﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﺒ ﻮدﻩ و ﻳ ﺎ ﭘﺎﺳ ﺨﮕﻮﯼ ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﺒ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑ ﺪﻳﻦ‬
‫ﺟﻬﺖ آﻪ هﻤﻮارﻩ ﭼﻤﺎق ﺗﻜﻔﻴﺮ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺧﺎﻣﻮش آ ﺮدن ه ﺮ ﺻ ﺪاﺋﯽ در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﺑﺎﻧ ﮓ‬
‫"وا اﺳﻼﻣﺎ" ﺑﻠﻨﺪ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‬
‫ﺗ ﺼﻮر ﻣﻜﻨﻴ ﺪ در اﻧﺘﺨ ﺎب اﻳ ﻦ ﻋﻨ ﻮان ﺣﻘ ﯽ از ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﯽ ﻣﻮﻟﻒ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ ﻣﻌﺮوف ﺳﻠﺐ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻋﻨ ﻮان‪ ،‬ﻋﻨ ﻮاﻧﯽ‬
‫راﻳﺞ اﺳﺖ آﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﺸﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺮ رﺳ ﺎﻻت ﻣﺘﻌ ﺪد دﻳﮕ ﺮﯼ از ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﺗ ﺎ‬
‫اﻣﺮوز ﻧﻬﺎدﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﺣﻖ ﻣﻮﻟﻒ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﺬآﺮ ﺷﻮم آﻪ هﺮ ﭼﻨﺪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب را ﺑ ﺮاﯼ ﻋﻤ ﻮم ه ﻢ‬
‫ﻣﻴﻬﻨﺎﻧﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪام‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﻮاﻧﺪن ﺁن را ﺑﻪ ﭘﻴﺮوان ﻣﻜﺘﺐ "ﺗﻌﺼﺐ" ﺗﻮﺻ ﻴﻪ ﻧﻤ ﯽآ ﻨﻢ‪.‬‬
‫زﻳﺮا ﺁﻧﻬ ﺎ درﺳ ﺖ ﺑ ﻪ هﻤ ﺎن ﻣﻜﺘﺒ ﯽ ﺗﻌﻠ ﻖ دارﻧ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺑﻤﻨﻈ ﻮر اﻓ ﺸﺎﮔﺮﯼ‬
‫رازهﺎﯼ ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺁن ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬ ﺎ ﻓﻘ ﻂ ﻣﻐﺰﺷ ﻮﺋﯽﺷ ﺪﮔﺎن اﻣ ﺮوزﯼ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻓﻘﻂ وارﺛﺎن ﻧ ﺴﻠﻬﺎﯼ ﻣﻐﺰﺷ ﻮﺋﯽ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻃﺒﻘﻪ ﺧﺎﺻﯽ از ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﺑ ﺸﺮﯼ ه ﺴﺘﻨﺪ آ ﻪ در هﻤ ﻪ ادوار ﺗ ﺎرﻳﺦ‬
‫ﺟﻬﺎن در هﻤ ﻪ ﺳ ﺮزﻣﻴﻨﻬﺎ و هﻤ ﻪ ﺟﻮاﻣ ﻊ ﺑﺨ ﺼﻮص در هﻤ ﻪ دﺳ ﺘﮕﺎﻩه ﺎﯼ ﻣ ﺬهﺒﯽ‬
‫ﺟﻬﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﺳﺮاﺳﺮ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻧﻴﺰ از ﺧﺎﻃﺮات ﻓﺠﺎﻳﻊ ﺧﻮدﺁآﻨﺪﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﭼ ﻪ‬
‫در ﻣ ﺼﺮ و آﻠ ﺪﻩ و ﺁﺷ ﻮر و ﻳﻮﻧ ﺎن و رم‪ ،‬ﭼ ﻪ در اﻳ ﺮان زرﺗ ﺸﺘﯽ و ﺁﺧﻮﻧ ﺪان‬
‫ﻣﺰدآ ﯽآ ﺶ ﺁن‪ ،‬ﭼ ﻪ در آ ﺸﺘﺎرهﺎﯼ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺳ ﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤ ﻮد ﻏﺰﻧ ﻮﯼ و ﺗﻴﻤ ﻮر و‬
‫ﻣﺒﺎرزاﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬ﭼﻪ در ﺳﺮﺑﺮﻳﺪﻧﻬﺎﯼ ﺑﻴﺪرﻳﻎ ودﺳﺘﻪ ﺟﻤﻌﯽ ﺳﻼﻃﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ و ﺻﻔﻮﯼ‬

‫‪٤‬‬
‫ﭼ ﻪ در ﻗ ﺮون ﺷ ﻮم ﺗﻔﺘ ﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳ ﺪ ﺟﻬ ﺎن ﻣ ﺴﻴﺤﻴﺖ و آ ﺸﺘﺎر وﺣ ﺸﻴﺎﻧﻪ و ﻗﺘ ﻞ ﻋ ﺎم‬
‫ﺧﻮﻧﻴﻦ ﺳﻦ ﭘﺎرﺗﻠﻤﯽ‪ ،‬ﭼﻪ در ﺗﺮورهﺎﯼ ﻋﻘﻴﺪﺗﯽ و ﺑﺪﻧﯽ ﺗﺮآﻤ ﺎدا و ﻟﻮﻳ ﻮﻻ و آ ﺎﻟﻮن‬
‫و ﺳﺎوﻧﺎروﻻ‪ ،‬ﭼﻪ در ﭘﺮوﮔﺮامهﺎﯼ ﺿﺪ ﻳﻬﻮد روﺳﻴﻪ و ارﻣﻨﯽآﺸﯽهﺎﯼ ﻋﺜﻤﺎﻧﻴ ﺎن‪،‬‬
‫ﭼﻪ در آﺸﺘﺎرهﺎﯼ اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬و ﭼﻪ در ﺑﺎﺑﯽآﺸﯽهﺎ و ﺑﻬﺎﺋﯽآﺸﯽه ﺎﯼ اﻳ ﺮان‪،‬‬
‫ﭼﻪ در آﺸﺘﺎرهﺎﯼ "ﺻﻨﻌﺘﯽ" ﺷﺪﻩ "اساس"ه ﺎﯼ هﻴﺘﻠ ﺮﯼ و آ ﻮرﻩه ﺎﯼ ﺁدﻣ ﺴﻮزﯼ‬
‫ﺁﻧﺎن‪ ،‬ﭼﻪ در ﻗﺘﻞﻋﺎم اردوﮔﺎهﻬﺎﯼ ﺻﺒﺮا و ﺷﺎﺗﻴﻼ‪ ،‬ﭼﻪ در آﺸﺘﺎرهﺎ و ﺷ ﻜﻨﺠﻪه ﺎﯼ‬
‫ﭼﻬﺎر ﺳﺎﻟﻪ "ﺣﻜﻮﻣﺖ اﷲ در روﯼ زﻣﻴﻦ"‪...‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از هﺮ ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﺮﺣﻤﯽهﺎ و ﺳﺘﻤﮕﺮﻳﻬﺎ اﺳﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ در‬
‫ﻣﻴﺎن هﻤﻪ اﻳﻦ ﻓﺠﺎﻳﻊ‪ ،‬ﺑﻴﺮﺣﻤﺎﻧﻪﺗﺮﻳﻦ و ﺳﺘﻤﮕﺮاﻧﻪﺗﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺠﺎﻳﻌﯽ اﺳﺖ آ ﻪ زﻳ ﺮ‬
‫ﻟﻮاﯼ ﺗﻌﺼﺒﺎت ﻣﺬهﺒﯽ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا در ﺁﻧﺠ ﺎ آ ﻪ دﻳﮕ ﺮان اﻳ ﻦ ﻓﺠ ﺎﻳﻊ‬
‫را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ اﺗﻜﺎء ﺑﻪ ﻗﺎﻧﻮن زور در ﻗﺎﻟﺐ اﺻﻴﻞ ﺁن ﻳﺎ در ﻗﺎﻟﺐ ﻗﻮاﻧﻴﻦ "ﻣﺘﻤ ﺪن ﺷ ﺪﻩ"‬
‫ﺐ ﻣ ﺬهﺒﯽ‪ ،‬ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺑﻨ ﺎم "ﺧ ﺪا" اﻧﺠ ﺎم دادﻩ‪،‬‬‫اﺳﺘﻌﻤﺎر ﻳﺎ اﺳﺘﺜﻤﺎر اﻧﺠﺎم دادﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺼ ِ‬
‫و در راﻩ ﺧﺪا ﺑﻨﺪﮔﺎن او را آﺸﺘﻪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺷﻘﻪ آ ﺮدﻩ‪ ،‬ﻳ ﺎ زﻧ ﺪﻩ در ﺁﺗ ﺶ ﺳ ﻮزاﻧﺪﻩ‪ ،‬ﻳ ﺎ در‬
‫ﺳﻴﺎهﭽﺎﻟﻬﺎ ﺷﻜﻨﺠﻪ دادﻩ‪ ،‬ﻳﺎ از ﺑ ﺎﻻﯼ ﺻ ﺨﺮﻩه ﺎ ﭘ ﺎﺋﻴﻦ اﻧﺪاﺧﺘ ﻪ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﺑ ﺴﺎدﮔﯽ ﻗﺘ ﻞﻋ ﺎم‬
‫آﺮدﻩ‪ ،‬وﺑﻌﺪهﺎ هﻢ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩ ﻋﺎﻟﻴﻘﺪر ﺧﺪا ﺑﺮاﯼ اداﯼ ﮔﺰارش ﺑﺤﻀﻮر رﺋ ﻴﺲ ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ‬
‫ﻣﻌﺒﺪ ﻳﺎ آﻨﻴﺴﻪ ﻳﺎ آﻠﻴﺴﺎ ﻳﺎ ﻣﺴﺠﺪ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺘﻌﺼﺐ "ﺣﺰب اﷲ" ﻧﻴﺰ ﻣﺜﻞ هﺮ ﻣﺘﻌﺼﺐ دﻳﮕﺮﯼ‪ ،‬از هﺮ ﻣﺬهﺐ دﻳﮕﺮﯼ‬
‫ﻳﺎ از هﺮ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺳﻴﺎﺳﯽ ﻗﺸﺮﯼ وﺷﺒﻪ ﻣﺬهﺒﯽ دﻳﮕﺮﯼ‪ ،‬ﻓ ﺮدﯼ ﺟ ﺪا از ﭘﻴ ﺸﻴﻨﻴﺎن ﺧ ﻮد‬
‫و ﺗﺎﺑﻊ ﻗﺎﻧﻮن ﺣﺰباﻟﻠﻬﯽهﺎﯼ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮاﯼ او ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺧﺪا وﺟﻮد دارد و ﻳﻚ‬
‫روح ﺧﺪا‪ .‬هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ ﺑﺮاﯼ اساس هﻴﺘﻠﺮﯼ ﻓﻘ ﻂ ﻳ ﻚ ﻧ ﮋاد ﺑﺮﺗ ﺮ وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ و‬
‫ﻳﻚ ﭘﻴﺸﻮاﯼ ﺑﺮﺗﺮ‪ .‬و از دﻳﺪﮔﺎﻩ او اﻳﻦ رهﺒﺮان ﻣﺎﻓﻮق ﺑﺸﺮﯼ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘ ﺖ ﻣﻄﻠ ﻖ را در‬
‫اﻧﺤﺼﺎر ﺧ ﻮد دارﻧ ﺪ و "اﻣ ﺖ" وﻇﻴﻔ ﻪاﯼ ﻧ ﺪارد ﺟ ﺰ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻪ ﻓﺮﻣ ﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑﻜ ﺸﻨﺪ و‬
‫ﺑﺴﻮزاﻧﺪ و ﭼﻤﺎق ﺑﻜ ﺸﺪ و ﮔ ﺎهﯽ ه ﻢ ﭼﻬ ﺮﻩ ﻣﺒﺎرآ ﺸﺎن را در ﻣ ﺎﻩ ﺑﺒﻴﻨ ﺪ و ﻣﺘﺎﺳ ﻔﺎﻧﻪ‬
‫ﺑﻌﻀﯽ اوﻗﺎت هﻢ ﺧﻮدش ﺷﻬﻴﺪ ﺑﺸﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ آﻪ ﺧﻮاﻧﺪن اﻳﻦ آﺘﺎب را ﺑﻪ اﻳﻦ دﺳ ﺘﻪ از اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن ﺗﻮﺻ ﻴﻪ‬
‫ﻧﻤﯽآﻨﻢ‪ .‬زﻳﺮا آﻪ ﺑﻬﺮﺣﺎل اﮔﺮ هﻢ ﺁﻧﺮا ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺷ ﺮﻋﺎ اﺧﺘﻴ ﺎر ﺗ ﺸﺨﻴﺺ ﻧﺪارﻧ ﺪ ﺗ ﺎ‬
‫در ﺑﺎرﻩ ﺁن ﻓﻜﺮﯼ و ﻗﻀﺎوﺗﯽ ﺑﻜﻨﻨ ﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬ ﺎ ﺑﻬ ﺮ ﺣ ﺎل ﺳ ﻬﻤﯽ در ﺑﻨﻴﺎﻧﮕ ﺬارﯼ اﻳ ﺮان‬

‫‪٥‬‬
‫ﻓ ﺮدا ﻧﺨﻮاهﻨ ﺪ داﺷ ﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ وﻇﻴﻔ ﻪ را ﺑ ﻪ ﻧﺤ ﻮ اآﻤ ﻞ در وﻳﺮاﻧﮕ ﺮﯼ اﻳ ﺮان‬
‫اﻣﺮوز اﻧﺠﺎم دادﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺑ ﺮاﯼ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب اﺣﺘﻴ ﺎج ﺑ ﻪ ﮔ ﺮدﺁورﯼ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ و ﺗﻨﻈ ﻴﻢ ﻣﻄﺎﻟ ﺐ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اﺻﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ آﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ ﻣﻄﻠ ﺐ و اﺷ ﺎرﻩ ﻏﻴﺮﻣ ﺴﺘﻨﺪﯼ در‬
‫ﺁن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و اﻳﻨﻜﺎر ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺑﺮرﺳ ﯽ ﺻ ﺪهﺎ آﺘ ﺎب و رﺳ ﺎﻟﻪ وﺗﺤﻘﻴ ﻖ و‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﻧﺸﺮﻳﺎت ﻓ ﺮاوان اﻳﺮاﻧ ﯽ وﺧ ﺎرﺟﯽ داﺷ ﺖ آ ﻪ آ ﺎر ﺳ ﻪ ﺳ ﺎﻟﻪ اﺧﻴ ﺮ ﻣ ﻦ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬زﻳﺮا ﻳﺎدداﺷﺘﻬﺎﯼ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻦ ﺑﻴﺸﺘﺮ در زﻣﻴﻨﻪ ﻓﺮهﻨﮓ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ اﻳﺮان ﺑﻮد واﻳﻦ‬
‫ﻳﺎدداﺷﺘﻬﺎ ﻧﻴﺎزهﺎﯼ آﺘﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ را ﺑ ﺮﺁوردﻩ ﻧﻤ ﯽآ ﺮد‪ .‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﺟﻬ ﺖ ﻣﻨ ﺎﺑﻊ ﺗ ﺎزﻩاﯼ‬
‫ﻣ ﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌ ﻪ و ﺑﺮرﺳ ﯽ ﻣ ﻦ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓ ﺖ آ ﻪ در درﺟ ﻪ اول ﺁﺛ ﺎر ﻣﻌﺘﺒ ﺮ ﻓﻘ ﻪ و‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻮد آﻪ در ﻃﻮل هﺰار ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ از "اﺻﻮل آ ﺎﻓﯽ" آﻠﻴﻨ ﯽ در ﺁﻏ ﺎز ﻗ ﺮن‬
‫ﭼﻬﺎرم هﺠﺮﯼ ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺗ ﺎ "ﺗﺤﺮﻳﺮاﻟﻮﺳ ﻴﻠﻪ" ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در ﭘﺎﻳ ﺎن ﻗ ﺮن ﭼﻬ ﺎردهﻢ ﺗﻮﺳ ﻂ‬
‫"اﻋﺎﻇﻢ" رﺟﺎل دﻳﻦ ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺷﺪﻩ و ﻣﺒﻨﺎﯼ آﺎر ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮرﺳﯽ اﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬﺎ و رﺳﺎﻻت‪ ،‬آ ﻪ ﻣ ﻦ ﻧﻴ ﺰ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﺷ ﻤﺎ ﺁﺷ ﻨﺎﺋﯽ‬
‫ﻗﺒﻠﯽ آﺎﻣﻠﯽ ﺑﺎ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ ،‬ﺑﺮاﻳﻢ روﺷﻦ آﺮد آ ﻪ ﺁن ﻗﺪاﺳ ﺘﯽ آ ﻪ در درازاﯼ ﻗ ﺮون‬
‫ﺑﺪﺳﺖ ﺧﻮد اﻳﻦ اﻋﺎﻇﻢ راﺳﺘﻴﻦ ﻳﺎ دروﻏﻴﻦ ﻣﻜﺘﺐ دﻳ ﻦ‪ ،‬ﺑ ﺎ اﺳ ﺘﻔﺎدﻩ از ﻋﺮﺑ ﯽ ﺑ ﻮدن‬
‫ﻣﺘﻦ ﻏﺎﻟﺐ اﻳ ﻦ ﺁﺛ ﺎر و ﻋ ﺪم دﺳﺘﺮﺳ ﯽ ﻋﻤ ﻮﻣﯽ ﺑ ﺪاﻧﻬﺎ و ﻧﻘ ﻞ اﻧﺤ ﺼﺎرﯼ ﻣﻄﺎﻟﺒ ﺸﺎن‬
‫ﺗﻮﺳﻂ اﻓﺮاد هﻤﻴﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻮﺟﻮد ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻳ ﺐ ﺑﺰرﮔ ﯽ ﺑ ﻴﺶ ﻧﻴ ﺴﺖ‪.‬‬
‫و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺗﻤﺎم اﻳﻦ آﺘﺐ اﺣﺎدﻳﺚ و اﺣﻜﺎم‪ ،‬ﺑﺎ هﻤﻪ ﺗﻘﺪﺳﯽ آﻪ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﻗﺎﺋﻞ ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪاﯼ اﺳ ﺖ ازﻣﻄﺎﻟ ﺐ ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﺟﻌﻠ ﯽ‪ ،‬ﺿ ﺪ و ﻧﻘ ﻴﺾ‪ ،‬ﺑ ﯽ ﭘﺎﻳ ﻪ‪ ،‬ﺳ ﺨﻴﻒ‪،‬‬
‫ﻧﺎﻣﻌﻘﻮل‪ ،‬اﺣﻤﻘﺎﻧﻪ و ﮔﺎﻩ ﺣﺘﯽ ﻧﻴﺰ ﺧﻼف ﻣﺘﻮن ﺻﺮﻳﺢ ﻗﺮﺁﻧﯽ آﻪ ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﺎ آﻤﺎل ﺑﯽﭘﺮواﺋﯽ و ﮔﺎﻩ واﻗﻌﺎ وﻗﻴﺤﺎﻧ ﻪ‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺧ ﺪاو ﺑ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و اﻣﺎﻣ ﺎن ﻧ ﺴﺒﺖ دادﻩ‬
‫ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﺧﻮد ﻣﻦ ﺑﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﻣﻤﺘ ِﺪ ﺳﺮ و آﺎر داﺷﺘﻦ ﺑ ﺎ ادﺑﻴ ﺎت و ﻣ ﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻓﺮهﻨﮕﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪهﺎﯼ ﻣﺬهﺒﯽ و ﻏﻴﺮﻣﺬهﺒﯽ ﺟﻬﺎن ﺁﺷﻨﺎﺋﯽ دارم‪ ،‬ﻣ ﯽﺗ ﻮام‬
‫ﺑ ﺎ اﻃﻤﻴﻨ ﺎن ﺑﮕ ﻮﻳﻢ آ ﻪ در ﺗﻤ ﺎم ﻧﻮﺷ ﺘﻪه ﺎﯼ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺟﻬ ﺎن‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ ﺳ ﺨﻴﻒﺗ ﺮ و‬
‫اﺣﻤﻘﺎﻧﻪﺗﺮ از ﺁﻧﭽﻪ در ﻃﻮل ﺑﻴﺶ از دﻩ ﻗﺮن از ﺟﺎﻧﺐ اﻳ ﻦ ﻣ ﺪﻋﻴﺎن دﻳ ﻦ ﺑ ﻪ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫ﺗﺸﻴﻊ ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬و ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ ﻧﻴ ﺰ وﺟ ﻮد ﻧ ﺪارد آ ﻪ آﻠﻴ ﺪداران‬
‫ﺁﺋﻴﻦ دﻳﮕﺮﯼ ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦ اﻧﺪازﻩ ﺑﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﻘﺪس ﻳﻚ دﻳﻦ دروغ واﻓﺘﺮا ﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ‬

‫‪٦‬‬
‫ﻣ ﻮرد ﻣﺸﺨ ﺼﯽ را ﺧﻮاﺳ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻴﺪ‪ ،‬ﻣ ﯽﺗ ﻮاﻧﻢ ﺑﮕ ﻮﻳﻢ آ ﻪ ﻓ ﯽ اﻟﻤﺜ ﻞ در ﺗﻤ ﺎم آﺘ ﺐ‬
‫ﻣﺬهﺒﯽ ﺟﻬﺎن آﺘﺎﺑﯽ آﻪ از ﺣﻴﺚ اﺑﺘﺬال ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﻳ ﺴﻪ ﺑ ﺎ "ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار" ﺑﺎﺷ ﺪ وﺟ ﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﺋﯽ از ﻣﺘﻮن روﺷﻦ هﻤﻴﻦ ﺁﺛﺎر ﻋﻈﻴﻤﻪ و ﺟﻠﻴﻠﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺰ‬
‫ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ درﺧﻮاهﻴﺪ ﻳﺎﻓﺖ آﻪ ﺑﺰرﮔﻮاراﻧﯽ آﻪ ﻓﺮهﻨ ﮓ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ را ﺑ ﺮ اﺳ ﺎس‬
‫اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ اﺣﺎدﻳﺚ و اﺣﻜﺎم ﺑﻨﻴﺎد ﻧﻬﺎدﻩاﻧﺪ‪ ،‬هﺮ ﻗﺪر هﻢ آ ﻪ ﺁﻳ ﺔاﻟﻌﻈﻤﯽ و ﻏﻴﺮﻋﻈﻤ ﯽ‪،‬‬
‫ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﺷ ﻴﺦاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﻋﻤﻮداﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﻣﺠﺪاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﺳ ﻴﺪاﻟﻌﻠﻤﺎ‪،‬‬
‫ﺑﺤﺮاﻟﻌﻠ ﻮم‪ ،‬اﻗﻴ ﺎﻧﻮساﻟﻌﻠ ﻮم‪ ،‬اﻋﻈ ﻢ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬ﺧﻼﺻ ﺔاﻟﻤﺘﻘﺪﻣﻴﻦ‪ ،‬زﺑ ﺪةاﻟﻤﺘﺎﺧﺮﻳﻦ‪،‬‬
‫اﻓﻘﻪاﻟﻔﻘﻬﺎ‪ ،‬اﻋﻠﻢ اﻟﻌﻠﻤﺎ و‪...‬و‪ ...‬ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺠﺎﯼ راوﻳﺎن اﻣﺎﻧﺘﺪار اﺣﻜﺎم ﺧﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و‬
‫اﻣﺎﻣ ﺎن‪ ،‬ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﺟ ﺎﻋﻼﻧﯽ ﺑ ﻴﺶ ﻧﺒ ﻮدﻩاﻧ ﺪ و درﺧﻮاهﻴ ﺪ ﻳﺎﻓ ﺖ آ ﻪ دﻳﻨ ﺪارﯼ اﻳ ﻦ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮاران ﻧﻴﺰ ﻓﻘﻂ "دآﺎﻧﺪارﯼ دﻳﻦ" ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ادﻋﺎﺋﯽ اﺳﺖ آ ﻪ ﻃﺒﻌ ﺎ اﺣﺘﻴ ﺎج ﺑ ﻪ اراﺋ ﻪ دﻻﻳ ﻞ و ﻣ ﺪارك ﻗ ﺎﻃﻊ دارد و‬
‫ﻳﻜﯽ از هﺪﻓﻬﺎﯼ آﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬اراﺋﻪ هﻤﻴﻦ دﻻﻳﻞ و هﻤﻴﻦ ﻣﺪارك اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫ﺑ ﺎ ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﻪ اﻳﻨﻜ ﻪ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ هﻤ ﻮارﻩ ﺧ ﻮدش را ﻣﺘ ﺮادف ﺑ ﺎ "اﺳ ﻼم"‬


‫ﺷﻤﺮدﻩ و هﺮ ﺟﺴﺎرﺗﯽ را ﺑﻪ ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﻪ ﻣﻘﺪﺳ ﺎت دﻳ ﻦ ﻣﺤ ﺴﻮب‬
‫ﻣ ﯽداﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻣ ﯽﺗ ﻮاﻧﻢ اﺣﺘﻤ ﺎل ده ﻢ آ ﻪ اﮔ ﺮ ﺑﻨ ﺎ ﺑﺎﺷ ﺪ واﺑ ﺴﺘﮕﺎن راﺳ ﺘﻴﻦ ﻳ ﺎ‬
‫ﻣﺼﻠﺤﺘﯽ اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ‪ ،‬در ﻣﻮرد اﻳﻦ آﺘﺎب واآﻨﺸﯽ ﻧﺸﺎن دهﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ واآ ﻨﺶ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ‬
‫دوﺳ ﺘﺎﻧﻪ ﻧﺨﻮاه ﺪ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑﻴﻄﺮﻓﺎﻧ ﻪ ه ﻢ ﻧﺨﻮاه ﺪ ﺑ ﻮد و اﮔ ﺮ ﺟ ﺎﯼ اﻳ ﺮادﯼ ﺑ ﻪ اﺻ ﺎﻟﺖ‬
‫ﻣﺘ ﻮن ﻣﻨﻘ ﻮل در ﺁن ﻧﺒﺎﺷ ﺪ‪ ،‬اﻳ ﻦ اﻳ ﺮاد را در ﺧ ﻮد ﻣﻮﻟ ﻒ ﺧﻮاهﻨ ﺪ ﻳﺎﻓ ﺖ و آ ﺸﻒ‬
‫ﺧﻮاهﻨﺪ آﺮد آﻪ اﻳﻦ آﺎر از روﺣﻴﻪ ﻃﺎﻏﻮﺗﯽ‪ ،‬آﻔﺮ واﻟﺤ ﺎد‪ ،‬ﻣ ﺰدورﯼ اﺳ ﺘﻌﻤﺎر‪ ،‬ﻳ ﺎ‬
‫ﺧﺪﻣﺘﮕﺰارﯼ ﺻﻬﻴﻮﻧﻴﺴﻢ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﯽﮔﻴﺮد‬
‫ﺑﺠﺎﯼ هﺮ ﺗﻮﺿﻴﺤﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ هﻤﻪ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ "ﻣﻜﺘﺒﯽ" ﻣﺘﻌ ﺼﺐ و ﻣﻌﺘﻘ ﺪ را ﺑ ﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﻌﺮوف ﻣﻨﺘﺴﺐ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ اﺳﻼم ﺟﻠﺐ ﻣﯽآﻨﻢ آﻪ‪" :‬اﻗﺒﻞ اﻟﺤﻖ ﻣﻤﻦ اﺗ ﺎك‬
‫ﺑﻪ ﻣﻦ ﺻﻐﻴﺮا و آﺒﻴﺮ وان آﺎن ﺑﻐﻴﻀﺎ ﺑﻌﻴﺪا وارد واﻟﺒﺎﻃ ﻞ ﻋﻠ ﯽ ﻣ ﻦ ﺟﺎﺋ ﻚ ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ‬
‫ﺻﻐﻴﺮا و آﺒﻴﺮ وان آﺎن ﺣﺒﻴﺒﺎ ﻗﺮﻳﺒ ﺎ" )ﺳ ﺨﻦ درﺳ ﺖ را از ه ﺮ آ ﻪ ﺷ ﻨﻴﺪﯼ ﺑﭙ ﺬﻳﺮ‪،‬‬

‫‪٧‬‬
‫اﮔﺮ ﭼﻪ دﺷﻤﻦ و ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺳ ﺨﻦ ﻧﺎدرﺳ ﺖ را از ه ﺮ آ ﻪ ﺷ ﻨﻴﺪﯼ ﻧﭙ ﺬﻳﺮ‪ ،‬اﮔ ﺮ‬
‫ﭼﻪ دوﺳﺖ و ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ(‬
‫واﮔﺮ هﻢ اﻳﻦ ﺳ ﺨﻦ ﺑﺮاﻳ ﺸﺎن آﻔﺎﻳ ﺖ ﻧﻜﻨ ﺪ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺁﻳ ﺔاﻟﻌﻈﻤﯽ ﻧﺎﻳ ﺐ اﻣ ﺎم‬
‫زﻣ ﺎن و ﻓﻘﻴ ﻪ وﻟ ﯽ ﻋ ﺼﺮ ﻧﻴ ﺰ در ﻧﻘ ﻞ ﻗ ﻮل از هﻤ ﻴﻦ رﺳ ﻮل اآ ﺮم ﺑ ﺮ ﺁن اﺿ ﺎﻓﻪ‬
‫ﻣﯽآﻨﻢ آ ﻪ‪" :‬اﻧﻈ ﺮ اﻟ ﯽ ﻣﺎﻗ ﺎل وﻻﺗﻨﻈ ﺮ اﻟ ﯽ ﻣ ﻦ ﻗ ﺎل" )ﺑﺒ ﻴﻦ ﭼ ﻪ ﻣﻴﮕﻮﻳ ﺪ ﻧﺒ ﻴﻦ آ ﻪ‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ( ‪ ١‬و ﻓﻜﺮ ﻣﯽآﻨﻢ آﻪ اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﺑﺮ اﻳﺸﺎن ﺣﺠ ﺖ ﺧﻮاه ﺪ ﺑ ﻮد‪ ،‬زﻳ ﺮا آ ﻪ اﻳ ﻦ‬
‫ﻓﻘﻂ ﮔﻔﺘﻪ ﺧﺪا ﻳﺎ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ "اﻣﺎم" ﻧﻴﺰ هﺴﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫ﭼﻬ ﺎر ﺳ ﺎل ﭘ ﻴﺶ‪ ،‬زﻟﺰﻟ ﻪاﯼ وﻳﺮاﻧﮕ ﺮ ﺑﻨﻴ ﺎد ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫اﻳﺮاﻧﯽ را ﺑﻠﺮزﻩ اﻓﻜﻨﺪ‪ .‬ﻧﻈﺎﻣﯽ آﻪ اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‪ ،‬در آ ﺸﺎآﺶ ﻗ ﺮون‪ ،‬ﺑ ﺎ ﺑﻬ ﺮﻩ ﮔﻴ ﺮﯼ‬
‫از ﺗﺠ ﺎرب ﻧﻴ ﻚ و ﺑ ﺪ ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺧ ﻮد ﺑ ﺮاﯼ ﺧ ﻮﻳﺶ ﺑﻮﺟ ﻮد ﺁوردﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑﻜﻠ ﯽ دره ﻢ‬
‫رﻳﺨ ﺖ و ﻧﻈ ﺎم ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪاﯼ آ ﻪ ﺑﻌ ﺪا "اوﻟ ﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ اﷲ در روﯼ زﻣ ﻴﻦ" ﻟﻘ ﺐ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺠﺎﯼ ﺁن ﺁﻣﺪ‪ .‬ﺟﻬﺶ ﺑﻠﻨﺪ ﭘﺮوازاﻧﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ در ﻧﻴﻤﻪ راﻩ از ﻧﻔ ﺲ اﻓﺘ ﺎد‬
‫و ﺣﺮآﺖ ﺷﺘﺎبﺁﻣﻴﺰ اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺴﻮﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ‪ ،‬ﺟﺎﯼ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺣﺮآﺘﯽ ﺑﻬﻤﺎن ﺷﺘﺎب‬
‫ﺁﻣﻴﺰ در ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ داد‪ .‬ﺁزﻣﺎﻳﺸﯽ آﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺴﺎﻋﺪ ﻣﻠﯽ و ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ ﻓﻘ ﻂ‬
‫ﻳﻚ ﺑﺎر ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻣﻜﺎن ﺁﻧﺮا ﺑﻪ اﻳﻦ آﺸﻮر ﺑﺪه ﺪ‪ ،‬و دادﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑ ﺼﻮرﺗﯽ دردﻧ ﺎك‬
‫ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮرد و در هﻤﺎن ﻣﻮﻗﻊ‪ ،‬ﺑﺎ ﺁﻳﻨ ﺪﻩﻧﮕ ﺮﯼ ﺧ ﺎص‪ ،‬ﭘﻴ ﺸﮕﻮﺋﯽ ﺷ ﺪ آ ﻪ "اﻳ ﺮان‬
‫دﻳﮕﺮ اﻳﻦ درس را ﺁﻣﻮﺧﺘﻪ آﻪ ﺑﺮاﯼ هﻤﻴﺸﻪ روﻳﺎﯼ ﺗﻤﺪن ﺑﺰرگ را ﻓﺮاﻣﻮش آﻨﺪو‬
‫‪٢‬‬
‫ﺑﻪ داﺷﺘﻦ ﻣﻘﺎﻣﯽ هﻤﭙﺎﻳﻪ آﺸﻮر هﻤﺠﻮارش اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن اآﺘﻔﺎ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪".‬‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﭘﺪﻳﺪﺁورﻧﺪﻩ اﻳﻦ ﻓﺎﺟﻌﻪ‪ ،‬ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻣﺘﻨﻮع ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﻀﯽ ﺗﺎآﻴﺪ آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ‬
‫و ﻣﯽآﻨﻨﺪ آﻪ اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺻﺮﻓﺎ ﺟﻨﺒ ﻪ داﺧﻠ ﯽ داﺷ ﺖ‪ ،‬ﺑﻌ ﻀﯽ دﻳﮕ ﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺻ ﺮﻓﺎ‬
‫ﺧﺎرﺟﯽ داﻧﺴﺘﻪ و ﻣﯽداﻧﻨﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ‪ ،‬ﺗﺮآﻴﺒﯽ ازاﻳﻦ هﺮ دو‬
‫ﺑ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا ﺑ ﺮاﯼ ﻣﻮﻓﻘﻴ ﺖ آﺎﻣ ﻞ اﻳ ﻦ ﺁزﻣ ﺎﻳﺶ وﻳﺮاﻧﮕ ﺮﯼ‪ ،‬ه ﺮ دوﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻻزم و‬
‫ﻣﻠﺰوم ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ -١‬ﺁﻳﺖ اﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﺧﻄﺎب رﺋﻴﺴﻪ ﺳﭙﺎﻩ ﭘﺎﺳﺪاران اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺟﻤﺎران‪ ٢٢ ،‬ﺁذرﻣﺎﻩ ‪١٣۵٩‬‬
‫‪ -٢‬ﺑﺨﺶ ﻓﺎرﺳﯽ رادﻳﻮ ﺑﯽﺑﯽﺳﻲ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎم ﺟﻬﺎن ﻧﻤﺎ‪ ٨ ،‬دﺳﺎﻣﺒﺮ ‪١٩٧٨‬‬

‫‪٨‬‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻦ در اﻳﻨﺠﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺳﻴﺎﺳﯽ وﻗﺎﻳﻌﯽ آﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻳﻦ آ ﺎر ﺗ ﺎآﻨﻮن‬
‫ﺗﻮﺳ ﻂ ﭘﮋوهﻨ ﺪﮔﺎن ﻣﺘﻌ ﺪد اﻳﺮاﻧ ﯽ و ﺧ ﺎرﺟﯽ اﻧﺠ ﺎم ﮔﺮﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ وﺑ ﺎز ه ﻢ اﻧﺠ ﺎم‬
‫ﺧﻮاه ﺪ ﮔﺮﻓ ﺖ‪ .‬واﮔ ﺮ ه ﻢ ﻣ ﻦ ﺧ ﻮد ﺑﺨ ﻮاهﻢ در ﭼﻨ ﻴﻦ ﺗﺤﻠﻴﻠ ﯽ از دﻳ ﺪﮔﺎﻩ ﺧ ﻮﻳﺶ‬
‫ﺷﺮآﺖ آﻨﻢ‪ ،‬ﺟﺎﯼ ﺁن آﺘﺎب دﻳﮕﺮﯼ اﺳﺖ‪ .‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﺟﻬ ﺖ در اﻳﻨﺠ ﺎ‪ ،‬ﻓﻘ ﻂ ﺁن ﻧﻜ ﺎﺗﯽ را‬
‫ﻳﺎد ﺁورﯼ ﻣﯽآﻨﻢ آﻪ اﺷﺎرﻩ ﺑﺪاﻧﻬﺎ ﺑﺮاﯼ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮﯼ ﺑﻌﺪﯼ ﻻزم اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﻨﻴﺎدﯼ اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎ در داﺧ ﻞ ﺧ ﻮد اﺟﺘﻤ ﺎع اﻳ ﺮان ﺑ ﻮد‪ ،‬و‬
‫اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ را رﺋ ﻴﺲ وﻗ ﺖ آ ﺸﻮر ﻧﻴ ﺰ اﻧﻜ ﺎر ﻧﻜ ﺮد‪ .‬ﻗ ﺴﻤﺘﯽ از اﻳ ﻦ ﻋﻮاﻣ ﻞ ﺑ ﻪ‬
‫دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻮد‪ ،‬و ﻗﺴﻤﺘﯽ دﻳﮕﺮ ﻧﺘﻴﺠ ﻪ اﺟﺘﻨ ﺎبﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮ ﺗﺤ ﻮﻻت ﺳ ﺮﻳﻊ‬
‫و ﻏﻴﺮﻣﻨﺘﻈ ﺮﻩ اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ واﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺗﺮآﻴ ﺐ ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬ﺧ ﻮاﻩ ﻧ ﺎﺧﻮاﻩ‬
‫وﺿﻌﯽ اﻧﻔﺠﺎرﯼ ﭘﺪﻳﺪ ﺁوردﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ اﻳﻦ وﺿﻊ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﺋﯽ آ ﺎﻓﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺑ ﺮوز اﻧﻔﺠ ﺎر ﻧﺒ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا ﻧﻈﻴ ﺮ‬
‫ﺁن و ﺑﻤﺮاﺗﺐ ﺟ ﺪﯼﺗ ﺮ از ﺁن در ﺑ ﺴﻴﺎر از دﻳﮕ ﺮ ﺟﻮاﻣ ﻊ ﺟﻬ ﺎن اﻣ ﺮوز ﻧﻴ ﺰ وﺟ ﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﯽ ﺁﻧﻜﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻧﻔﺠﺎرﯼ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ وﻗ ﻮع اﻧﻔﺠ ﺎر آﺒﺮﻳﺘ ﯽ ه ﻢ ﻻزم‬
‫ﺑﻮد واﻳﻦ آﺒﻴﺮت در ﺧﺎرج از ﻣﺮزهﺎﯼ اﻳﺮان آﺸﻴﺪﻩ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻗﻤ ﺎر ﺳﺮﻧﻮﺷ ﺖ ﺑ ﺎ ﺁﻳﻨ ﺪﻩ آ ﺸﻮرﯼ ﭘﻴ ﺸﺮو و ﺑﻠﻨ ﺪ ﭘ ﺮواز ﺑﻨ ﺎم اﻳ ﺮان‪،‬‬
‫ﻧﻴﺮوه ﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻔ ﯽ از ﺟﺒﻬ ﻪ زر واز ﺟﺒﻬ ﻪ زور ﺷ ﺮآﺖ ﺟ ﺴﺘﻨﺪ و ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪ ﮔ ﺬارﯼ‬
‫آﺮدﻧ ﺪ‪" .‬ﺧ ﻮاهﺮان ﻧﻔﺘ ﯽ" ﻣﻌ ﺮوف‪ ،‬ﺑ ﻪ ﻋﻨ ﻮان ﮔﺮداﻧﻨ ﺪﮔﺎن ﻳﻜ ﯽ از ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ‬
‫آﺎرﺗﻞهﺎﯼ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﮔﺬار اﺻﻠﯽ ﻗﻤ ﺎر ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬دوﻟ ﺖ ﺳ ﺎﺑﻘﺎ ﻓﺨﻴﻤ ﻪ ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴ ﺎﯼ‬
‫آﺒﻴﺮ‪ ،‬و "ﻋﻤﻮﺳﺎم" ﻓﺨﻴﻤﻪ آﻨﻮﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد در ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔ ﺬارﯼ ﺷ ﺮآﺖ ﺟ ﺴﺘﻨﺪ‬
‫و اﻧﺪآﯽ ﺑﻌﺪ "ﺗﺮاﺳ ﺖ" ﺿ ﺪ ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪدارﯼ "رﻓﻘ ﺎ" ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺪاﻧﻬﺎ ﭘﻴﻮﺳ ﺖ‪ .‬و ﻣﻮﻓﻘﻴ ﺖ‬
‫اﻳﻦ ﻗﻤﺎر ﭼﻨﺪ ﻣﻠﻴﺘﯽ وﻗﺘﯽ ﺑﻴﻤﻪ ﺷﺪ آﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺑﻨﺎم "ﻣﻮﺳﺎد" ه ﻢ ﺳ ﻬﻢ ﻣ ﻮﺛﺮ ﺧ ﻮد‬
‫را در ﺁن ﺑﻪ ﻋﻬﺪﻩ ﮔﺮﻓ ﺖ‪ .‬ﺷ ﺎﻳﺪ ﺑﻌ ﺪهﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻴﻠ ﯽ از آﻨﺠﻜ ﺎوان روﺷ ﻦ ﺷ ﻮد آ ﻪ‬
‫ﺗ ﻀﻤﻴﻦ آﻨﻨ ﺪﻩ اﺻ ﻠﯽ اﻧﻔﺠ ﺎر‪ ،‬ﻧﻘ ﺶ ﺗﺨﺮﻳﺒ ﯽ هﻤ ﻴﻦ ﺳ ﺎزﻣﺎن در داﺧﻠ ﻪ اﻳ ﺮان‪،‬‬
‫ﺑﺼﻮرت ﮔﺮداﻧﻨﺪﻩ واﻗﻌﯽ دﺳﺘﮕﺎﻩ اﻣﻨﻴﺘﯽ وﻗﺖ ﺑ ﻮد‪) ،‬آ ﻪ ﻇ ﺎهﺮا هﻨ ﻮز ه ﻢ ه ﺴﺖ(‬
‫وﻟﯽ ﺑﻪ هﺮ ﺣ ﺎل اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ دﻳﮕ ﺮ از ه ﻢ اآﻨ ﻮن ﻧﻴ ﺰ روﺷ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ در ﭼﻬ ﺎر‬
‫ﺳ ﺎل ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺑﺮﻧ ﺪﻩ اﻳ ﻦ ﻗﻤ ﺎر ﺑ ﺰرگ در ﺗﻤ ﺎم زﻣﻴﻨ ﻪ ه ﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و ﻧﻈ ﺎﻣﯽ و‬
‫اﻗﺘﺼﺎدﯼ هﻤﺎن دوﻟﺘﯽ اﺳﺖ آﻪ "ﻣﻮﺳﺎد" ﺑﻪ ﺁن ﺗﻌﻠﻖ دارد‪.‬‬

‫‪٩‬‬
‫ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ﻋﻮاﻣ ﻞ ﺑ ﺮوز اﻧﻔﺠ ﺎز‪ ،‬ه ﻢ در داﺧ ﻞ و ه ﻢ در ﺧ ﺎرج اﻳ ﺮان‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬و وﻗﺘﻴﻜ ﻪ اﻳ ﻦ دو ﺑﻬ ﻢ ﺁﻣﻴﺨﺘﻨ ﺪ‪ ،‬ﻣﻘ ﺪﻣﺎت وﻗ ﻮع ﻓﺎﺟﻌ ﻪ از ه ﺮ ﺟﻬ ﺖ‬
‫ﺁﻣ ﺎدﻩ ﺷ ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ ﻗﺪرﻣ ﺴﻠﻢ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗﻤ ﺎم اﻳ ﻦ ﻋﻮاﻣ ﻞ‪ ،‬در ﺟﺒﻬ ﻪ داﺧﻠ ﯽ اﻳ ﺮان‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﻣﺮﺟﻊ واﺣ ﺪﯼ رﻓﺘﻨ ﺪ آ ﻪ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﻧ ﺎم داﺷ ﺖ و‬
‫از ﻧﻴ ﺮوﯼ ﺗﺨﺮﻳﺒ ﯽ واﺣ ﺪﯼ آﻤ ﻚ ﮔﺮﻓﺘﻨ ﺪ آ ﻪ در آﺎرﮔ ﺎﻩ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺮداﺧﺘ ﻪ‬
‫ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﯼ ﺗﺨﺮﻳﺒﯽ‪ ،‬ﺳﭙﺎﻩ ﺻﺪ هﺰار ﻧﻔﺮﯼ ﺗﻌﻠﻴﻢ دﻳﺪﻩ و ﺁﻣﺎدﻩ ﺑﺨﺪﻣﺖ ﺧ ﻮد‬
‫راآﻪ در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﻣﻤﻠﻜﺖ‪ ،‬در هﺮ ﺷﻬﺮ‪ ،‬و هﺮ ﻣﺤﻠﻪ‪ ،‬و هﺮ ﺑ ﺎزار‪ ،‬و ه ﺮ روﺳ ﺘﺎ‪،‬‬
‫و هﺮ ﻗﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺑﺼﻮرت ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺒﯽ‪ ،‬از ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ ﻋﻈﺎم و ﻋﻠﻤﺎﯼ اﻋ ﻼم و ﻓﻘﻬ ﺎﯼ‬
‫آﺮام و ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼمهﺎﯼ ﻓﻴ ﻀﻴﻪﻧ ﺸﻴﻦ ﮔﺮﻓﺘ ﻪ‪ ،‬ﺗ ﺎ ﻣﻼه ﺎﯼ ﻣﺤ ﻞ‪ ،‬روﺿ ﻪﺧ ﻮانه ﺎ‪،‬‬
‫ﻣﺘﻮﻟﻴﺎن‪ ،‬ﻣﺪرﺳﺎن‪ ،‬ﻗﺎرﻳﺎن‪ ،‬دﻋﺎﻧﻮﻳﺴﺎن‪ ،‬رﻣﺎﻻن‪ ،‬ﻣ ﺮدﻩﺷ ﻮهﺎ‪ ،‬آ ﻪ ﻓﻌﺎﻻﻧ ﻪ ﻣ ﺸﻐﻮل‬
‫اﻧﺠﺎم وﻇﺎﻳﻒ ﺷﺮﻋﯽ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺞ آ ﺮد و ﺑ ﺪﻧﺒﺎل ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬ﻧﻴ ﺮوﯼ ﭼﻨ ﺪ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن ﻧﻔ ﺮﯼ‬
‫ﻣﻮﻣﻨﻴﻨﯽ را آﻪ دﺳﺖ ﭘﺮوردﮔﺎن هﺰار ﺳﺎﻟﻪ هﻤﻴﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻤﻴﺪان ﺁورد‪.‬‬
‫در هﻤ ﺎن ﮔﻴ ﺮودار‪ ،‬ﮔﺮوهﻬ ﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪد دﻳﮕ ﺮﯼ ﻧﻴ ﺰ وارد ﻣﻴ ﺪان "اﻧﻘ ﻼب"‬
‫ﺷﺪﻧﺪ آﻪ هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ در هﺪف ﻓﺮرﻳﺨﺘﻦ ﻧﻈﻢ ﻣﻮﺟﻮد هﻤﺪاﺳﺘﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ در ﺧﺎرج‬
‫از اﻳﻦ هﺪف ﻣﺸﺘﺮك هﺮ آ ﺪام راﻩ ﺧ ﻮﻳﺶ را دﻧﺒ ﺎل ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ و ﺣ ﺴﺎب ﻳﻜﺎﻳ ﻚ از‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﭘﺲ از ﺣﺼﻮل ﭘﻴﺮوزﯼ ﺁﺧﻮﻧﺪ را آﻪ ﻃﺒﻌﺎ ﺻﻼﺣﻴﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬آﻨﺎر ﺑﮕﺬارﻧﺪ وﺧﻮدﺷﺎن آ ﺎرﮔﺮدان اﻣ ﻮر ﺷ ﻮﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘ ﻪ در ﺻ ﻮرت درﺳ ﺖ‬
‫درﺁﻣﺪن هﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ ﺣﺴﺎﺑﻬﺎ‪ ،‬اﻣﺮوز اﻳﺮان وﺿﻌﯽ ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ داﺷ ﺖ آ ﻪ دارد‪.‬‬
‫ﻳﻌﻨﯽ ﻧﻈﻢ ﺗﺎزﻩاﯼ در ﺁن ﺑﺮﻗﺮار ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬آﻪ ‪ -‬ﺧﻮب ﻳﺎ ﺑﺪ‪ -‬ﺑﻬﺮ ﺣﺎل ﺗﻌﻠﻖ ﺑﻪ دﻧﻴﺎﯼ‬
‫ﺣﺎﺿ ﺮ داﺷ ﺖ‪ .‬ﻳ ﺎ رژﻳ ﻢ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺑ ﺼﻮرت ﻣ ﺸﺮوﻃﻪ ﺳ ﻠﻄﻨﺘﯽ اداﻣ ﻪ ﻣ ﯽﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬ﻳ ﺎ‬
‫ﺣﻜ ﻮﻣﺘﯽ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ ﺑ ﺎ ﻣﻌﻴﺎره ﺎﯼ راﻳ ﺞ ﺑ ﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ ﺑﺠ ﺎﯼ ﺁن ﻣ ﯽﺁﻣ ﺪ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﻳ ﻚ‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮرﯼ ﻧﻈﺎﻣﯽ دﺳﺖ راﺳﺘﯽ ﺑﺮﻗﺮار ﻣﻴﺸﺪ‪ ،‬و ﻳﺎ ﻳﻚ رژﻳﻢ دﺳﺖ ﭼﭙﯽ اﻓﺮاﻃ ﯽ‪،‬‬
‫و در هﺮ آﺪام از اﻳﻦ ﻣﻮارد ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺑﻬ ﺮ ﺗﻘ ﺪﻳﺮ در ﻳﻜ ﯽ از ردﻩ ﺑﻨ ﺪﯼ ه ﺎﯼ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺟﻬﺎن اﻣﺮوز ﻗﺮار ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺑﺠﺎﯼ هﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬در اﻳﺮان ﻣﻌﺠﺰﻩ اﺻ ﺤﺎب آﻬ ﻒ ﺑ ﻪ وﻗ ﻮع ﭘﻴﻮﺳ ﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺘﻬﺎ در ﺟﻬﺖ ﻋﻜﺲ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﮔﺮوﻩ ﺧﻔﺘﮕﺎن ﻏﺎر ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑ ﻮد‪ .‬ﺟﺎﻣﻌ ﻪاﯼ ﺁﻳﻨ ﺪﻩﻧﮕ ﺮ‬
‫در ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺳﺎﻟﻴﺎن ﻗﺮن ﺑﻴ ﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺧ ﻮاب ﺧﻔﺘﮕ ﺎن ﻏ ﺎر رﻓ ﺖ و وﻗﺘﻴﻜ ﻪ ﺑﻴ ﺪار ﺷ ﺪ‪،‬‬

‫‪١٠‬‬
‫ﺧ ﻮدش را در ﻧﻴﻤ ﻪ راﻩ ﻋ ﺼﺮ ﺟﺎهﻠﻴ ﺖ ﻳﺎﻓ ﺖ‪ .‬در ﻋ ﺼﺮ ﺷ ﺘﺮ و ﻧﻴ ﺰﻩ و رﺟ ﻢ و‬
‫ﺗﻌﺰﻳﺮ و ﻣﻘﻨﻌﻪ و ﺗﺤﺖ اﻟﺤﻨﻚ‪ ،‬در ﻋﺼﺮ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺷﻴﻄﺎﻧﻬﺎﯼ ﺑﺰرگ و آﻮﭼ ﻚ ﺑ ﻪ‬
‫ﺑﻼد آﻔﺮ و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻳﺰﻳﺪهﺎ و اﺑﻦ زﻳﺎدهﺎ و ﺷ ﻤﺮهﺎﯼ ذﯼاﻟﺠﻮﺷ ﻦ ﺑ ﻪ ﺑ ﻼد اﺳ ﻼم‪،‬‬
‫ﻋﺼﺮﯼ آﻪ در ﺁن ﻏﺮﻳﻮ ﺟﻬﻞ و ﻇﻠﻤ ﺖ ﻗ ﺮون‪ ،‬هﻤ ﻪ ﺻ ﺪاهﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ را ﺧ ﺎﻣﻮش‬
‫آ ﺮد و ﻓﻘ ﻂ "ﺁواﯼ وﺣ ﺶ" ﺑ ﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧ ﺪ و ﻓﺮﻳﺎده ﺎﯼ ﮔﻮﺷ ﺨﺮاش "ﺗ ﺎ اﻧﻘ ﻼب‬
‫ﻣﻬﺪﯼ‪!"...‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد آﻪ اﻧﻘﻼﺑﯽ آﻪ در ﺁﻏﺎز ‪ -‬ﺑﻪ ﺣﻖ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺧﻄ ﺎ‪ -‬هﻤ ﺪﻟﻴﻬﺎﯼ ﻓﺮاواﻧ ﯽ‬
‫را در ﺟﻬﺎن ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻗﻴﺎم هﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣﻠﺘﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﮔﺴ ﺴﺘﻦ زﻧﺠﻴﺮه ﺎﯼ آﻬ ﻦ‬
‫ﺑﺸﻤﺎر ﺁﻣﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺻ ﻼﯼ ﻋ ﺪاﻟﺖﻃﻠﺒ ﯽ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ ﻣﺤ ﺮوم ﺗﻠﻘ ﯽ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻋ ﺼﻴﺎن‬
‫ﺟﻬﺎن ﺳﻮم در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺮﺗﺮﯼﺟ ﻮﺋﯽ ﺳ ﺘﻤﮕﺮان ﻏ ﺮب و ﺷ ﺮق و ﺳ ﺮﺁﻏﺎز ﻋ ﺼﺮﯼ‬
‫ﻧﻮﻳﻦ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮﻳﺖ آﻬﻦ ﻋﻨﻮان ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬در آﻮﺗ ﺎﻩ ﻣ ﺪﺗﯽ در ﺑﺮاﺑ ﺮ دﻳ ﺪﮔﺎن‬
‫ﺷﮕﻔﺖ زدﻩ ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﺑﺼﻮرت ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ از واﭘﺴﮕﺮاﺋﯽهﺎ‪ ،‬ﺗﻌﺼﺐهﺎ‪ ،‬آﻴﻨﻪﺗﻮزﻳﻬ ﺎ‪،‬‬
‫زﺷ ﺘﯽه ﺎ و ﺣﻤﺎﻗ ﺖه ﺎ در ﺁﻣ ﺪ آ ﻪ آ ﺴﯽ ﺣﺘ ﯽ ﺗ ﺼﻮر ﺁﻧ ﺮا ه ﻢ ﻧﻜ ﺮدﻩ ﺑ ﻮد‪.‬‬
‫"روﺷﻨﻔﻜﺮان" ﺧﻴﺎﻟﺒﺎﻓﯽ آﻪ ﺑﺮاﯼ اﻳﺸﺎن آﻠﻤﻪ اﻧﻘﻼب ﺑﻬﺮ ﺻﻮرت ﺟﺎذﺑﻪاﯼ ﺧﺎص‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎر ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻧﻮع ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﯼ از اﻧﻘ ﻼب ﻣﻮاﺟ ﻪ دﻳﺪﻧ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﺎهﻴﭻ ﻳ ﻚ‬
‫از ﻣﻌﻴﺎرهﺎﯼ ﺁﻧﺎن ﺟﻮردرﻧﻤﯽﺁﻣﺪ‪ .‬و ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﺎن ﺗﺤﻠﻴﻠﮕﺮ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﺎﺻﯽ از ﻳﻚ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﻘﻼﺑﯽ را در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ آﻪ ﻣﻤﻴﺰات ﺁن‪ ،‬در ﻗﺎﻣﻮس ه ﻴﭻ اﻧﻘﻼﺑ ﯽ‬
‫ﺛﺒﺖ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﺑ ﺮاﯼ اوﻟ ﻴﻦ ﺑ ﺎر در ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺟﻬ ﺎن ﻣﺮدﻣ ﯽ اﻧﻘ ﻼب آ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﻧ ﻪ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻜﻪ از راهﯽ ﻣﻴﺎﻧﺒﺮ ﺑﺴﻮﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺑﺮوﻧ ﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ اﻳﻨﻜ ﻪ از راه ﯽ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻢ‬
‫ﺑﺴﻮﯼ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎزﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻨﻬﺎ دو ﺳﺎل ﭘ ﺲ از اﻳ ﻦ اﻧﻘ ﻼب ﻧﻮﻇﻬ ﻮر ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻓﺮاﻧ ﺴﻮا ﻣﻴﺘ ﺮان رﺋ ﻴﺲ‬
‫ﺟﻤﻬﻮرﯼ آﻨﻮﻧﯽ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺟﻬ ﺎن ﻏ ﺮب ﺑ ﺎ ﺗ ﺼﺮﻳﺢ‬
‫ﺑﺎﻳﻨﻜ ﻪ از دﻳ ﺪﮔﺎﻩ ﻳ ﻚ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴ ﺴﺖ ﻣﻌﺘﻘ ﺪ‪ ،‬هﺮﮔ ﺮ ﻧﻈ ﺮ ﻣ ﺴﺎﻋﺪﯼ ﺑ ﺎ رژﻳ ﻢ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ‬
‫اﻳ ﺮان ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ و اﻧﻘ ﻼب را ﺣ ﻖ ﻣ ﺸﺮوع ﻣﻠ ﺖ اﻳ ﺮان ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻧﻮﺷ ﺖ‪:‬‬
‫"ﺑﺮاﯼ ﻧﺠﺎت اﻳﻦ ﺁزﻣﺎﻳﺶ دﻳﮕﺮ راهﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ه ﻴﭻ ﻣﻠﺘ ﯽ را ﻧﻤ ﯽﺗ ﻮان ﺑ ﺪﻳﻦ‬

‫‪١١‬‬
‫دﻟﻴ ﻞ آ ﻪ ﺧﻮاﺳ ﺘﺎر ﺁﻳﻨ ﺪﻩ ﺑﻬﺘ ﺮﯼ ﺑ ﺮاﯼ ﺧ ﻮدش اﺳ ﺖ‪ ،‬ﭼﻬ ﺎردﻩ ﻗ ﺮن ﺑ ﻪ ﻋﻘ ﺐ ﺑ ﺎز‬
‫‪١‬‬
‫ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬و ﺧﻤﻴﻨﯽ و ﻣﻼهﺎﯼ او اﻧﻘﻼب را ﻋﻮﺿﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪".‬‬
‫ﻧﻮﺟﻮﻳ ﺎن ﻋ ﺼﺮ ﺟﺪﻳ ﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ اﻧﻘ ﻼب را ﻗﻴ ﺎم ﻣﻌﻨﻮﻳ ﺖ در ﻗ ﺮن ﻣ ﺎدﯼ ﻣ ﺎ‬
‫ﺗﻠﻘﯽ آ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬و در رﺳ ﺎﻧﻪه ﺎﯼ ﮔﺮوه ﯽ اﻋ ﻢ از ﺧﺒﺮﮔﺰارﻳﻬ ﺎ و ﻣﻄﺒﻮﻋ ﺎت و‬
‫رادﻳﻮهﺎ و ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮﻧﻬﺎ‪ ،‬آﻪ ﺑﺮاﯼ ﺑﻬ ﺮﻩﮔﻴ ﺮﯼ از ﺟﺎذﺑ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ اﻧﻘﻼﺑ ﯽ‪ ،‬ﻧﻘ ﺶ ﺑ ﺴﻴﺎر‬
‫ﻣﻮﺛﺮ در اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺟﻮ ﻣﺴﺎﻋﺪ اﻓﻜﺎرﻋﻤﻮﻣﯽ اﻳﻔﺎ آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺧﻮد را ﺑﺠﺎﯼ‬
‫ﻳ ﻚ "ﮔﺎﻧ ﺪﯼ" ﺗ ﺎزﻩ‪ ،‬ﺑ ﺎ ﻳ ﻚ هﻴﺘﻠ ﺮ ﻳ ﺎ اﺳ ﺘﺎﻟﻴﻦ ﺗ ﺎزﻩ روﺑ ﺮو ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ‪ .‬ﺑﺠ ﺎﯼ ﻋ ﺼﺮ‬
‫ﺁزادﻳﻬ ﺎﯼ ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑ ﺎ دوران ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺗﻔﺘ ﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳ ﺪ ﻣﻮاﺟ ﻪ ﺷ ﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺠ ﺎﯼ‬
‫ﺳﻤﻔﻮﻧﯽ "دﻧﻴﺎﯼ ﻓﺮدا" ﺧﺮوش ﻣﺎﻣﻮﺗﻬﺎ ﻣﺎﻗﺒ ﻞ ﺗ ﺎرﻳﺦ را ﺷ ﻨﻴﺪﻧﺪ و درﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ آ ﻪ در‬
‫ﺁزﻣﺎﻳﺸﮕﺎﻩ اﻧﻘﻼب ﺑﺠﺎﯼ ژاﻧﺪارك‪ ،‬ﻓﺮاﻧﻜﺸﺘﺎﻳﻦ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪....‬‬
‫واﺳﻼمﺷﻨﺎﺳﺎن ﺑﺰرﮔﻮار ﻧﻴﺰ آﻪ ﺑﺎ ﺁﻧﻬﻤﻪ ﺁب و ﺗﺎب از ﺑﻴﺪارﯼ اﺳ ﻼم ﺧﺒ ﺮ‬
‫دادﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺷﺎهﺪ ﺑﻴﺪارﯼ "دآﺎﻧﺪاران اﺳﻼم" ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮرد ﺧﺸﻦ روﻳﺎهﺎ و واﻗﻌﻴﺘﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺪﺗﯽ هﻤﻪ ﺁﻧﺎن را ﺷﮕﻔﺖزدﻩ و ﺑﻌ ﺪ‬
‫ﺳ ﺮﺧﻮردﻩ آ ﺮد‪ .‬و ﺑﻌ ﺪ اﻳ ﻦ ﺳ ﺮﺧﻮردﮔﯽ ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺑ ﻪ ﻧﻔ ﺮت واﻧﺰﺟ ﺎر ﺷ ﺪ‪ .‬و ﺑﻌ ﺪ‬
‫ﺁﻧﻄﻮرﻳﻜﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎ اﺗﻔﺎق ﻣﯽاﻓﺘﺪ‪ ،‬هﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺟﺎﯼ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺑ ﯽﺗﻔ ﺎوﺗﯽ ﺳ ﭙﺮد‪ .‬زﻳ ﺮا‬
‫در اﻳﻦ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺣﻮادث هﻴﺠ ﺎناﻧﮕﻴ ﺰ ﺗ ﺎزﻩﺗ ﺮﯼ در دﻧﻴ ﺎ اﺗﻔ ﺎق اﻓﺘ ﺎدﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬آ ﻪ ﺧ ﻮاﻩ‬
‫ﻧﺎﺧﻮاﻩ ﻳﻚ ﻣﺎﺟﺮاﯼ آﻬﻨﻪ‪ ،‬ﺁن هﻢ ﻣﺎﺟﺮاﺋﯽ زﺷﺖ و ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ را ﺑﺪﺳﺖ ﻓﺮاﻣﻮﺷ ﯽ‬
‫ﻣﯽﺳﭙﺮد‪.‬‬
‫اﻓﻜ ﺎر ﻋﻤ ﻮﻣﯽ ﺟﻬﺎﻧﻴ ﺎن ﻧﻴ ﺰ ﺑﺨ ﺼﻮص در دﻧﻴ ﺎﯼ ﻏ ﺮب آ ﻪ ﺗﺤ ﺖ ﺗ ﺎﺛﻴﺮ‬
‫رﺳ ﺎﻧﻪه ﺎﯼ ﮔﺮوه ﯽ ﺧ ﻮد‪" ،‬اﻧﻘ ﻼب" اﻳ ﺮان را رﺳ ﺘﺎﺧﻴﺰ ﺁﮔﺎهﺎﻧ ﻪ ﻣﻠﺘ ﯽ در راﻩ‬
‫ﭘ ﯽرﻳ ﺰﯼ ﻧﻈ ﺎم اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﻣﺘﺮﻗ ﯽﺗ ﺮ واﻧ ﺴﺎﻧﯽﺗ ﺮ ﭘﻨﺪاﺷ ﺘﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬در ﺑﺮﺧ ﻮرد ﺑ ﺎ‬

‫‪ -١‬ﻓﺮاﻧﺴﻮا ﻣﻴﺘﺮان‪ :‬اﻳﻨﺠﺎ و اآﻨﻮن ‪ Ici et maintenant‬ﭼﺎپ ﭘﺎرﻳﺲ‪ ،‬ﺳﺎل‪١٩٨٠‬‬


‫ﺷﺎﻳﺎن ﺗﺬآﺮ اﺳﺖ آﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﺰرﮔﺎن "اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲ" از ﻣﻔﻬﻮم اﻧﻘﻼب‪ ،‬هﻢ ﺑﺎ اﻳ ﻦ ﺗﻌﺒﻴ ﺮ ﻓﺮاﻧ ﺴﻮا‬
‫ﻣﻴﺘﺮان و هﻢ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﯽ آﻪ ﺗﺎآﻨﻮن از اﻧﻘﻼب ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و ﻣﯽﺷﻮد ﻓﺮق دارد‪ .‬و ﺁﻧﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ‬
‫آﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم دﻳﮕﺮ ﺟﻬﺎﻧﻨﺪ آﻪ ﻣﻌﻨﯽ اﻧﻘﻼب را ﻋﻮﺿﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻣﻔﻬ ﻮﻣﯽ آ ﻪ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ اﺳ ﻼﻣﯽ‬
‫ﺑ ﺮاﯼ اﻧﻘ ﻼب ﻗﺎﺋ ﻞ اﺳ ﺖ‪ ،‬اﺧﻴ ﺮا ﺗﻮﺳ ﻂ ﻳﻜ ﯽ از ﻣﻐﺰه ﺎﯼ ﻣﺘﻔﻜ ﺮ اﻳ ﻦ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ اﺳ ﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺁﻳ ﺖاﷲ‬
‫ﻣﺤﻤﺪﯼ ﮔﻠﭙﺎﻳﮕﺎﻧﯽ رﺋﻴﺲ دادﮔﺎﻩهﺎﯼ ﺷﺮﻋﯽ ﻣﺮآﺰ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻼﺻﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ)روزﻧﺎﻣﻪ اﻃﻼﻋﺎت ‪٧‬‬
‫ﻣﻬﺮ ‪:(١٣۶١‬‬
‫"اﻧﻘﻼب ﻳﻌﻨﯽ ﺑﺮﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻗ ﺮﺁن ه ﻢ اﻧﻘ ﻼب را ﺑ ﻪ ﻣﻌﻨ ﯽ ﺑﺎزﮔ ﺸﺖ ﺑ ﻪ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﻣﻌﻨ ﯽ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ .‬اﻧﻘ ﻼب‬
‫اﺳﻼﻣﯽ ﻳﻌﻨﯽ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺣﺎﻻت اوﻟﻴﻪ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬ﭼﻪ در ﻣﺮﺛﻴﻪﺧﻮاﻧﻲ‪ ،‬ﭼﻪ در ﺳﺎﻳﺮ ﭼﻴﺰهﺎ"‬

‫‪١٢‬‬
‫واﻗﻌﻴ ﺖه ﺎﺋﯽ آ ﻪ ﺑﻌ ﺪا هﻤ ﻴﻦ رﺳ ﺎﻧﻪه ﺎﯼ ﮔﺮوه ﯽ در دﺳ ﺘﺮس او ﮔﺬاﺷ ﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑ ﺎ‬
‫ﮔﺰارﺷﻬﺎﯼ هﻤﻴﻦ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت و ﺧﺒﺮهﺎﯼ هﻤﻴﻦ رادﻳﻮهﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪهﺎﯼ ﺧﺒﺮﯼ هﻤ ﻴﻦ‬
‫ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮنهﺎ اول دﭼﺎر ﺳﺮﺧﻮردﮔﯽ "روﺷﻨﻔﻜﺮان" ﺧﻮد ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ هﻤﺎن ﻧﻔ ﺮت ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫را ﭘﻴﺪا آﺮد‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻣﺜﻞ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮاﯼ ﺷﻮم را آﻪ زﻳﺎدﻩ از ﺣﺪ ﺑﻮﯼ‬
‫ﺟﺎهﻠﻴ ﺖ و ﺗﻌ ﺼﺐ و ﻣ ﺮگ و اﺑﺘ ﺬال ﻣ ﯽداد ﻓﺮاﻣ ﻮش آﻨ ﺪ‪ .‬ﻣﻨﻄ ﻖ ﺁﮔﺎهﺎﻧ ﻪ ﻳ ﺎ‬
‫ﻧﺎﺁﮔﺎهﺎﻧﻪ او‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ آﺸﻮرﯼ ﺑﻨ ﺎم اﻳ ﺮان آ ﻪ ﺳ ﺎﺑﻘﺎ آﻮﺷ ﺶ داﺷ ﺖ ﻋ ﻀﻮﯼ از‬
‫اﻋﻀﺎﯼ دﻧﻴﺎﯼ ﻣﺘﻤﺪن ﺑﺸﻤﺎر ﺁﻳ ﺪ ‪ -‬و ﺑﻬﻤ ﻴﻦ ﺟﻬ ﺖ دﻧﻴ ﺎﯼ ﻣﺘﻤ ﺪن ﻧﻴ ﺰ اﻧﺤﺮاﻓ ﺎت و‬
‫اﺷﺘﺒﺎهﺎت ﺑﺰرگ و آﻮﭼﻚ او را زﻳﺮ ذرﻩﺑﻴﻦ ﻗﺮار دادﻩ و ﺑﻜ ّﺮات ﺁﻧﻬﺎ را ﺑ ﻪ اﻧﺘﻘ ﺎد‬
‫واﻋﺘﺮاض ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،-‬اآﻨﻮن اﺻ ﻮﻻ از اﻳ ﻦ دﻧﻴ ﺎﯼ ﻣﺘﻤ ﺪن آﻨ ﺎرﻩ ﺟ ﺴﺘﻪ و اﻋ ﻼم‬
‫آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺧﻮدش ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ ﺑﻬﺘﺮﯼ دارد آﻪ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﺮاﯼ ﺑﻘﻴﻪ ﻣ ﺮدم دﻧﻴ ﺎ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺗﺠﻮﻳﺰ ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬و ﺑﻬﺮ ﺣﺎل اﺣﺘﻴﺎﺟﯽ ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺟﺎرﯼ اﻳﻦ دﻧﻴﺎﯼ ﻣﺘﻤﺪن‬
‫ﻧﺪارد )اﺗﻔﺎﻗﺎ هﻤﺎن وﻗﺖ آﺘﺎب ﺳﺒﺰﯼ ﻧﻴ ﺰ ﺣ ﺎوﯼ ﻣﻨﺘﺨﺒ ﺎﺗﯽ از "ﺗﻮﺿ ﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ"‬
‫رهﺒﺮ اﻳﻦ اﻧﻘﻼب ﺑﻪ ﻏﺎﻟﺐ زﺑﺎنهﺎﯼ زﻧﺪﻩ ﺟﻬﺎن ﻏﺮب اﻧﺘﺸﺎر ﻳﺎﻓﺖ آﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﺋﯽ‬
‫از اﻳﻦ ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ اﻟﻬ ﯽ را ﺑ ﻪ ﺁﮔ ﺎهﯽ ﻣ ﺮدم ﺟﻬ ﺎن ﻣ ﯽرﺳ ﺎﻧﻴﺪ(‪ .‬ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﻣﻨﻄ ﻖ‪ ،‬اﻓﻜ ﺎر‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ دﻧﻴﺎﯼ ﻣﺘﻤﺪن‪ ،‬ﺣ ﺴﺎب اﻳ ﺮان اﻧﻘ ﻼبزدﻩ را از ﺣ ﺴﺎب دﻧﻴ ﺎﯼ ﺧ ﻮدش ﺟ ﺪا‬
‫آ ﺮد و ﭘ ﺬﻳﺮﻓﺖ آ ﻪ ﭘﺮوﻧ ﺪﻩ اﻳ ﻦ آ ﺸﻮر را ﺑ ﻪ ﺑﺨ ﺶ ﻗﺒﺎﺋ ﻞ ﻣ ﺎ ﻗﺒ ﻞ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ درون‬
‫ﺟﻨﮕﻠﻬﺎﯼ ﺁﻣﺎزون و ﻳﺎ ﺑﻮﻣﻴﺎن "ﺁﺑﺮﻳﮋن" اﺳﺘﺮاﻟﻴﺎ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ و دﻳﮕﺮ آﺎرﯼ ﺑﺪﺁﻧﭽﻪ در‬
‫اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻧﻔﺮﻳﻦﺷﺪﻩ ﻣ ﯽﮔ ﺬرد‪ ،‬ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ و ﻧ ﻖزدنه ﺎﯼ ﮔ ﺎﻩ و ﺑﻴﮕ ﺎﻩ آﻤﻴﺘ ﻪ‬
‫ﺣﻘ ﻮق ﺑ ﺸﺮ ﻳ ﺎ ﺳ ﺎزﻣﺎن ﻋﻔ ﻮ ﺑ ﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ را درﺑ ﺎرﻩ روﻳ ﺪادهﺎﯼ اﻳ ﻦ ﻗﺒﻴﻠ ﻪ ﻣ ﺎ ﻗﺒ ﻞ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﯽ ﻧﻴﺰ ﻧﺎﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘ ﻪ ﻳ ﻚ ﻓﺎﻳ ﺪﻩ ﺟﻨﺒ ﯽ درﻳ ﻦ ﻣ ﺎﺟﺮا ﻋﺎﻳ ﺪ ﺟﻬﺎﻧﻴ ﺎن ﺷ ﺪ و ﺁن ورود آﻠﻤ ﻪ‬
‫ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﯼ ﺑﻨﺎم "ﺁﻳﺖاﷲ" ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ﻟﻐﺘﻨﺎﻣﻪه ﺎ ﺑ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﻧ ﻮﺁورﯼ‪ ،‬از ﺁن ﭘ ﺲ‬
‫ﺑﻪ آ ّﺮات از "ﻋﺪاﻟﺖ ﺁﻳﺖاﷲهﺎ"‪" ،‬ﻗﺎﻧﻮن ﺁﻳ ﺖاﷲه ﺎ"‪" ،‬ﻣﻨﻄ ﻖ ﺁﻳ ﺖاﷲه ﺎ" و ﺧﻴﻠ ﯽ‬
‫ﭼﻴﺰهﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﺁﻳﺖاﷲهﺎ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ وﻟﯽ درﺑﺎرﻩ اﻳﻨﻜ ﻪ از اﻳ ﻦ ﻋﻨ ﻮان ﺑ ﺎ ﭼ ﻪ ﻣﻔﻬ ﻮﻣﯽ‬
‫ﻳﺎد ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﺮاﺟﻌﻪ آﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫در ﺧﺎرج از دﻧﻴﺎﯼ روﺷﻨﻔﻜﺮان و دﻧﻴﺎﯼ اﻓﻜﺎر ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻊ ﺑ ﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ‬
‫زور و زر ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺎ ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﻪ ﻣ ﺼﺎﻟﺢ و ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺧ ﺎص ﺧ ﻮد درﺑﺮداﺷ ﺖه ﺎﯼ ﻗﺒﻠ ﯽ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻧﻈﺮ آﺮدﻧﺪ و ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺪﻳﺪ ﺗﻄﺒﻴﻖ دادﻧ ﺪ‪ .‬اﺗﻔﺎﻗ ﺎ ﺧﻴﻠ ﯽ زود‬

‫‪١٣‬‬
‫هﻢ ﭘﯽ ﺑﺮدﻧﺪ آﻪ اﻳ ﻦ ﺷ ﺮاﻳﻂ ﺟﺪﻳ ﺪ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺿ ﺮرﯼ ﻧ ﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﻣﻨ ﺎﻓﻊ‬
‫ﺧ ﺎص ه ﺮ آ ﺪام از ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺑﻴ ﺸﺘﺮ و ﺑﻬﺘ ﺮ از ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺗ ﺎﻣﻴﻦ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ :‬ﻣﻨ ﺎﻓﻊ‬
‫ﺷﺮآﺖهﺎﯼ ﺑﺰرگ ﻧﻔﺘ ﯽ را‪ ،‬ﻣﻨ ﺎﻓﻊ اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ اﺳ ﻠﺤﻪﻓﺮوﺷ ﺎن را‪ ،‬ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﻣﻨﻄﻘ ﻪاﯼ‬
‫ﺁﻣﺮﻳﻜ ﺎ را‪ ،‬ﻣﻨ ﺎﻓﻊ اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ وﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﺷ ﻮروﯼ را‪ ،‬ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﻣﻄﻤ ﺌﻦ دوﻟ ﺖ ﻓﺨﻴﻤ ﻪ‬
‫اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن را‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﺎزرﮔﺎﻧﯽ ژاﭘﻦ و آﺸﻮرهﺎﯼ ﺑ ﺎزار ﻣ ﺸﺘﺮك و ﺗﺮآﻴ ﻪ و هﻨ ﺪ و‬
‫ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ دﻳﮕ ﺮ را‪ ،‬ﻣﻨ ﺎﻓﻊ "ﻧﻔ ﺖ ﻣﻔ ﺖ" ﮔﻴ ﺮﯼ ﺳ ﻮرﻳﻪ را و در ﺣ ﺪﯼ اﻳ ﺪﺁل ﻣﻨ ﺎﻓﻊ‬
‫هﻤ ﻪ ﺟﺎﻧﺒ ﻪ اﺳ ﺮاﺋﻴﻞ را‪ ،‬و در ﺑﺮاﺑ ﺮ هﻤ ﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ ﻓﻘ ﻂ ﻳ ﻚ ﺑﺎزﻧ ﺪﻩ وﺟ ﻮد دارد و ﺁن‬
‫ﺧﻮد ﻣﻠﺖ اﻳﺮان اﺳﺖ‪ .‬وﻟﯽ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪاﯼ ﺑﻮد داﺧﻠﯽ آﻪ ﺑﻪ هﻴﭻ ﻳ ﻚ از ﺁﻧﻬ ﺎ ارﺗﺒ ﺎط‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ و ﺟﺪاﻧﺸﺎن را ﻧﻴﺰ ﻧﺎراﺣﺖ ﻧﻤﯽآﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﻣﻠ ﺖ اﻳ ﺮان‪ ،‬هﻨ ﻮز ﭘﺮوﻧ ﺪﻩ ﺑ ﻪ هﻤ ﻴﻦ ﺳ ﺎدﮔﯽ ﻣﺨﺘﻮﻣ ﻪ‬
‫ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎر و ﺑﺴﻴﺎر از ﻣﺮدم اﻳﻦ آ ﺸﻮر ﭼ ﻪ در داﺧ ﻞ و ﭼ ﻪ در ﺧ ﺎرج ﺁن‪،‬‬
‫هﻨﻮز هﻢ ﺑﻬﺖزدﻩ و ﺳﺮﺧﻮردﻩ از ﺧﻮد ﻣﯽﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬ﭼﻄﻮر ﺷﺪ آ ﻪ ﻋﺎﻗﺒ ﺖ آ ﺎر اﻳ ﻦ‬
‫از ﺁب در ﺁﻣﺪ؟‬
‫اﻳﻨﻬ ﺎ ه ﺮ آ ﺪام‪ ،‬اﮔ ﺮ ﺑ ﺮ ﻣﻮاﺿ ﻊ دﻳﮕ ﺮان و اﻧﮕﻴ ﺰﻩه ﺎﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ در ﺟﺮﻳ ﺎن‬
‫"اﻧﻘ ﻼب" آ ﺎﻣﻼ واﻗ ﻒ ﻧﺒﺎﺷ ﻨﺪ‪ ،‬ﻻاﻗ ﻞ ﺑ ﺮ ﻣﻮﺿ ﻌﯽ آ ﻪ ﺧﻮدﺷ ﺎن داﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ واﻗ ﻒ‬
‫هﺴﺘﻨﺪ و ﻣﻴﺪاﻧﻨﺪ آﻪ ﺟﺰو آﺪام ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪ :‬ﺁﻧﺎﻧﯽ آﻪ آﻮﺷ ﻴﺪﻧﺪ ﺗ ﺎ از ﺑ ﺮوز ﻓﺎﺟﻌ ﻪ‬
‫ﻣﺎﻧﻊ ﺷﻮﻧﺪ و ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ؟ ﻳﺎ آﺴﺎﻧﯽ آﻪ ﺑﺎ داﺷﺘﻦ هﺪف ﻣﻌﻴﻨﯽ در اﻳ ﻦ ﻣ ﺎﺟﺮا ﺷ ﺮآﺖ‬
‫ﺟﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ در ﻣﻮﻗﻊ ﻣﻘﺘﻀﯽ ﺑﻨﻔﻊ ﺧﻮد از ﺁن ﺑﻬﺮﻩﺑﺮدارﯼ آﻨﻨﺪ؟ ﻳﺎ ﺁﻧﻬ ﺎﺋﯽ آ ﻪ واﻗﻌ ﺎ‬
‫ﻣﯽﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺑﺎ درهﻢ ﺷﻜﺴﺘﻦ ﻧﻈ ﻢ ﻣﻮﺟ ﻮد هﻤ ﻪ ﻧ ﺎﺑﺮاﺑﺮﯼه ﺎ و ﻣﺤﺮوﻣﻴ ﺖه ﺎ را از‬
‫ﻣﻴﺎن ﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﺮد و ﺁن دﻧﻴﺎﯼ روﺣﺎﻧﯽ "ﻧﺎن و ﺻﻠﻮات" را آﻪ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن وﻋﺪﻩ دادﻩ‬
‫ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑﺠ ﺎﯼ ﺁن ﺧﻮاهﻨ ﺪ ﮔﺬاﺷ ﺖ؟ ﻳ ﺎ ﺟ ﺰو ﺁن اآﺜﺮﻳ ﺖ ﺧ ﺎﻣﻮش ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ در‬
‫ﺁﻧﺮوز ﻓﻘﻂ ﻧﺎﻇﺮ ﺣﻮادث ﺑﻮد و اﻣﺮوز ﻧﻴﺰ آﻤﺎآﺎن ﻧﺎﻇﺮ ﺣﻮادث اﺳﺖ؟‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻳﻚ دﺳﺘﻪ دﻳﮕﺮ هﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬آﻪ ﻧﻤﯽﺗﻮان در اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪﯼ ﺟﺎﺋﯽ ﺑ ﺪﺁﻧﻬﺎ‬
‫داد اﻳﻨ ﺎن "ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﭘﺮوردﮔ ﺎن" ﺳ ﻨﺘﯽ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﺮ ﺣ ﺴﺐ وﻇﻴﻔ ﻪ‬
‫ﺷﺮﻋﯽ ﺧﻮد اﺻﻮﻻ ﺣﻖ ﺗﺸﺨﻴﺺ و ﻗﻀﺎوت ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﻓﻘﻂ "ﻣﻘﺎم اﺟﺘﻬﺎد" ﺑﻮد آ ﻪ‬
‫ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻓﻜﺮ ﻣﯽآﺮد و ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ واﻳﻦ ﻣﻘ ﺎم ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﻣﻘﺘ ﻀﯽ را‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪١٤‬‬
‫و هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﮔ ﺮوﻩه ﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠ ﻒ‪ ،‬ﺑ ﺎ ﻃ ﺮز ﻓﻜﺮه ﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﺑ ﺎ ه ﺪفه ﺎﯼ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺟﺰاﯼ ﻣﺒ ﺎرز ﻳ ﺎ ﻏﻴ ﺮ ﻣﺒ ﺎرز و ﻣ ﻮﺛﺮ ﻳ ﺎ ﻏﻴ ﺮ ﻣ ﻮﺛﺮ اﻳ ﻦ "اﻧﻘ ﻼب" ﺑﻮدﻧ ﺪ‬
‫وﻟﯽ هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎﺋﯽ هﻢ آﻪ ﺑﺮهﻢ ﺧﻮردن ﻧﻈ ﺎم ﻣﻮﺟ ﻮد را ﺑﻬ ﺮ ﻗﻴﻤ ﺖ ﺧﻮاﺳ ﺘﺎر ﺑﻮدﻧ ﺪ‬
‫ﺑﻌﺪا در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ اﺷ ﺘﺮاك ﻧﻈ ﺮ ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ آ ﻪ ﻣﻄﻠﻘ ﺎ ﺁن ﭼﻴ ﺰﯼ را ﻧﺨﻮاﺳ ﺘﻪ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ‬
‫اﻣ ﺮوز ﺗﺤﻘ ﻖ ﻳﺎﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬ه ﻴﭻ ﻳ ﻚ از ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬ﺟ ﺰو ﻣﻐﺰﺷ ﻮﺋﯽﺷ ﺪﮔﺎن ﺳ ﻨﺘﯽ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ‪ ،‬هﺰﮔﺮ اﺣ ﺴﺎس ﻧﻜ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ "اﺳ ﻼم" ﺑ ﻪ ﻣﻴ ﺪان ﺁﻣ ﺪﻩاﻧ ﺪ‪ .‬زﻳ ﺮا‬
‫هﺮﮔﺰ اﺣﺴﺎس ﻧﻜﺮدﻩ ﺑﻮد آﻪ اﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺨﻄﺮ اﻓﺘﺎدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﻧﻔﻮذ ﻣﻄﻠﻘ ﻪ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‬
‫در ﺷﺌﻮن ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺑﺨﻄﺮ اﻓﺘﺎدﻩ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﯽ اﺳﻼم هﺰار و ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﺳﺎﻟﻪ ﭘﺪرﺑﺰرﮔﺎن‬
‫و ﻣﺎدرﺑﺰرﮔ ﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬اﺳ ﻼم ﭘ ﺪران و ﻣ ﺎدران ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬واﺳ ﻼم ﺧ ﻮد ﺁﻧﻬ ﺎ ه ﻴﭻ وﻗ ﺖ‬
‫ﺑﺨﻄﺮ ﻧﻴﺎﻓﺘﺎدﻩ ﺑﻮد‪ .‬هﻴﭽﻜﺪاﻣﺸﺎن ﻧﻴ ﺰ ﺧﻮاﺑﻨﻤ ﺎ ﻧ ﺸﺪﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﻳ ﻚ ﺳ ﻴﺪ ﻧ ﻮراﻧﯽ ﺑ ﻪ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﭼﻨﻴﻦ هﺸﺪارﯼ را دادﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اآﺜﺮﻳ ﺖ ﻗﺮﻳ ﺐ ﺑ ﻪ اﺗﻔ ﺎق اﻳﻨ ﺎن ﻓﻘ ﻂ ﺧﻮاﺳ ﺘﺎر از‬
‫ﻣﻴ ﺎن ﺑ ﺮدن ﻧ ﺎﺑﺮاﺑﺮﯼه ﺎ وﻣﺤﺮوﻣﻴ ﺖه ﺎ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬دﺳ ﺘﻪ آﻤﺘ ﺮﯼ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﻗ ﺎﻧﻮن و‬
‫دﻣﻮآﺮاﺳ ﯽ را ﻣ ﯽﺧﻮاﺳ ﺘﻨﺪ و دﺳ ﺘﻪاﯼ ه ﻢ از "ﭼ ﭗ رو"ه ﺎ درﺟ ﺎت ﻣﺨﺘﻠ ﻒ‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﺎر اﺳﺘﻘﺮار ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻏﻴﺮ ﻧﻈﺎم ﺟﻬ ﺎن ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪدارﯼ در اﻳ ﺮان ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬درﻋ ﻴﻦ‬
‫ﺣﺎل ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎﻧﯽ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد داﺷ ﺘﻨﺪ آ ﻪ ﻓﻘ ﻂ ﺑ ﺮاﯼ ﻗﻬﺮﻣ ﺎن ﺷ ﺪن وارد ﻣﻴ ﺪان "ﺑ ﺰن‬
‫ﺑ ﺰن" ﺷ ﺪﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ و اﻟﺒﺘ ﻪ در هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﺻ ﻔﻮف‪ ،‬آ ﺴﺎﻧﯽ ﺳ ﺮ ﻧ ﺦه ﺎ را در دﺳ ﺖ‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻪ در ﻣﻮﻗﻊ ﻟﺰوم ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ هﺮ ﺳﻮ آﻪ ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ ﺑﻜﺸﻨﺪ ﻣ ﯽآ ﺸﻴﺪﻧﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ‬
‫اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ در هﺮ اﻧﻘﻼﺑ ﯽ‪ ،‬ه ﺮ ﺷﻮرﺷ ﯽ‪ ،‬ه ﺮ ﺑﻠ ﻮاﺋﯽ وﺟ ﻮد داﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ و دارﻧ ﺪ و‬
‫ﺣﺴﺎب ﺗﻮدﻩهﺎﺋﯽ آﻪ ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ وﺳﺎدﻩﻟﻮﺣﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻴ ﺪان ﻣ ﯽﺁﻳﻨ ﺪ‪ ،‬از ﺣ ﺴﺎب ﺁﻧﻬ ﺎ ﺟ ﺪا‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫هﻴﭽﻜﺪام از اﻳﻦ ﺻﻔﻮف ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ آﻪ در ﺳﻘﻮط ﻧﻈﻢ ﻣﻮﺟ ﻮد ﺷ ﺮآﺖ ﺟ ﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻧﻪ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﯽ روﯼ آﺎر ﺁﻣﺪن ﺁن ﻧﻈﺎﻣﯽ را ﻣﯽآﺮدﻧﺪ آﻪ روﯼ آﺎر ﺁﻣﺪ‪ ،‬وﻧﻪ اﺻﻮﻻ‬
‫ﭼﻨ ﻴﻦ ﭼﻴ ﺰﯼ را ﻣﻤﻜ ﻦ ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ هﻤ ﻪ در آﻮﺗ ﺎﻩ ﻣ ﺪﺗﯽ هﻤ ﻴﻦ ﻧﻈ ﺎم‬
‫واﭘﺴﮕﺮاﯼ ﺗﺎرﻳﻚ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺘﻘﺮار ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺑ ﺎ ﺳ ﺮآﻮﺑﯽ هﻤ ﻪ ﺻ ﻔﻮف دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬و‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدن آﺎرﮔﺮداﻧﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ ﺑﻬ ﺸﺖ زهﺮاه ﺎ ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ زﻧ ﺪاﻧﻬﺎ و ﺷ ﻜﻨﺠﻪﮔ ﺎﻩه ﺎ ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ‬
‫ﺑﻴﺮون ﻣﺮزهﺎ‪ ،‬و ﻳﺎ ﺑﺎ ﺧﺎﻣﻮش آﺮدن ﺻﺪاﻳﺸﺎن در آﻨﺞ ﺧﺎﻧﻪهﺎ‪" ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻟﻬ ﯽ"‬
‫روﺿﻪﺧﻮاﻧﺎن و ﻣﺮدﻩﺷﻮﻳﺎن را در آﺸﻮر ﺁﺧﻮﻧﺪزدﻩ ﺑﺮﻗﺮار آﺮد‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫‪١٥‬‬
‫ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺗﻌﺠﺒﯽ آﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳﻦ ﺗﺬآﺮ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰد‪ ،‬ﻳﻚ ﺑﺮرﺳ ﯽ ﺳ ﺎدﻩ‪ ،‬اﻣ ﺎ‬
‫اﺻﻮﻟﯽ در ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﯽ اﻳﺮان روﺷﻦ ﻣﯽآﻨﺪ آ ﻪ ﺁﻧﭽ ﻪ در اﻳ ﻦ ﭼﻬ ﺎر ﺳ ﺎل روﯼ‬
‫داد‪ ،‬آﺎﻣﻼ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺎت اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑ ﻮد و ﺟﺮﻳ ﺎن وﻗ ﺎﻳﻊ اﺻ ﻮﻻ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ‬
‫ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ ﺑﺸﻮد آﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اآﻨﻮن آﻪ ﺑﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ زﻣﺎﻧﯽ ﻧﺴﺒﺘﺎ آﺎﻓﯽ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان از دﻳﺪﮔﺎهﯽ واﻗﻊ ﺑﻴﻨﺎﻧ ﻪﺗ ﺮ‬
‫ﺑﺪﺁﻧﭽﻪ روﯼ داد ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ‪ ،‬ﺧﻮب روﺷﻦ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ از ﺁﻏﺎز ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ اﻧﻘ ﻼب دو‬
‫راﻩ ﺑﻴ ﺸﺘﺮ وﺟ ﻮد ﻧﺪاﺷ ﺖ‪ :‬ﻳ ﺎ ﺑ ﺪون دﺧﺎﻟ ﺖ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ و ﺧﻴ ﻞ ﻋﻈ ﻴﻢ ﭘﻴ ﺮوان او اﻧﺠ ﺎم‬
‫ﮔﻴﺮد‪ ،‬آﻪ در ﺁﻧ ﺼﻮرت اﻳ ﻦ ﺁزﻣ ﺎﻳﺶ ﺣﺘ ﯽ ﺑ ﺎ هﻤﺒ ﺴﺘﮕﯽ ﺗﻤ ﺎم ﺻ ﻔﻮف ﮔﺮوهﻬ ﺎﯼ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﺷﻜﺴﺖ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا هﻴﭻ ﻳ ﻚ ازﻳ ﻦ ﺻ ﻔﻮف ﭘﺎﻳﮕ ﺎهﯽ واﻗﻌ ﺎ ﺗ ﻮدﻩاﯼ‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﮔﺮوﻩهﺎﯼ ﻣﺤﺪود روﺷﻨﻔﻜﺮ ﻳ ﺎ ﻏﻴ ﺮ روﺷ ﻨﻔﻜﺮ‪ ،‬ه ﺮ ﻗ ﺪر ه ﻢ ﺁﮔ ﺎﻩ و ﻣﻄﻠ ﻊ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬هﺮ ﻗﺪر هﻢ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﺳﺘﻮار ﻓﻜﺮﯼ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬هﺮ ﻗ ﺪر ه ﻢ ﻣ ﺼﻤﻢ و ﻣﺒ ﺎرز‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎﻻ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ از راﻩ ﺑﻨﺪ و ﺑﺴﺘﻬﺎﯼ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ﭘﺎرﻟﻤﺎﻧﯽ ﻳﺎ از راﻩ آﻮدﺗﺎ و‬
‫ﻳﺎ ﺑﺎ دﺧﺎﻟﺖ ﻧﻴ ﺮوﯼ ﺧ ﺎرﺟﯽ زﻣ ﺎم آ ﺸﻮرﯼ را در دﺳ ﺖ ﺑﮕﻴﺮﻧ ﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﺑ ﺎ اﻧﻘ ﻼب‬
‫ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬اﻧﻘﻼب ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﻓﻜﺮ و ﻣﻨﻄﻖ ﻧﺪارد‪ ،‬ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺷﺮآﺖ دﺳﺘﻪ ﺟﻤﻌﯽ ﺗﻮدﻩهﺎ‬
‫و ﺗﺎﺛﻴﺮﭘﺬﻳﺮﯼ ﺁﻧﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﻌﺎرهﺎﯼ ﻗﺎﺑﻞ درك‪ ،‬و ﺑﻪ آﺎرﮔﺮاﻧﺎن زﺑﺮدﺳﺖ دارد‬
‫ﻧﻪ ﺑﻪ ﺷﻌﻮر و ادراك ﺗﻮدﻩهﺎ‪ .‬و اﻳﻦ درﺳﺖ هﻤ ﻴﻦ آ ﺎرﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ در اﻳ ﺮان ﺑ ﻴﺶ‬
‫از هﺰار ﺳﺎل آﻪ آﺎر ﺗﺨﺼﺼﯽ ﺁﺧﻮﻧﺪ اﺳﺖ‪" .‬اﻧﻘﻼب‪ :‬اﮔﺮ ﺑﯽ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ وارد ﻣﻴ ﺪان‬
‫ﻣﯽﺷﺪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻴﺮوﯼ ﻣﺴﻠﻂ و ﻣﺘﺸﻜﻞ ﺣﺎآﻢ ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﺷﻜﺴﺖ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ اﮔ ﺮ‬
‫از ﺁﺧﻮﻧﺪ آﻤﻚ ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ ﺑﻜﺎر ﮔ ﺮﻓﺘﻦ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ ﭼﻨ ﺪ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن ﻧﻔ ﺮﯼ‬
‫وﺑﻜﺎر ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﺎآﺘﻴﻜﻬﺎﯼ ﺁزﻣﺎﻳﺶ ﺷﺪﻩ و دﻳﺮﭘﺎﯼ "اﺳﺘﺤﻤﺎر" و ﺑﻬﺮﻩ ﮔﻴ ﺮﯼ ﺑﻴ ﺪرﻳﻎ‬
‫از ﻋﺎﻣﻞ ﺗﻌﺼﺒﯽ دﻳﻨﯽ‪ ،‬و ﺑﺎ اﺗﻜﺎ ﺑﻪ روح ﻋﺒﻮدﻳﺖ ﻣﻄﻠﻖ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺮاﺟﻊ‬
‫اﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬و ﺑﺎ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ راﻳﺞ ﺷﻬﺎدت ﺧﺮﻳﺪن وﺑﻬ ﺸﺖ ﻓ ﺮوﺧﺘﻦ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ ﭼﻨ ﺪ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن‬
‫ﻧﻔﺮﯼ را ﺑﻪ اﺳﺘﻘﺒﺎل هﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺧﻄﺮ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ و ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ اﻧﻘﻼب را ﺗﻀﻤﻴﻦ آﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را ﺳﺎﻳﺮ اﻧﻘﻼﺑﻴﻮن از ﺁﻏﺎز درﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ آﺎرﮔﺮداﻧﺎن‬
‫ﭘﺸﺖ ﭘﺮدﻩ "ﺑﺮون ﻣﺮزﯼ" ﭘﻴﺶ از ﺁﻧﺎن درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬وﻟﯽ اﻳ ﻦ ﺑﺎﻋ ﺚ ﻣ ﯽﺷ ﺪ آ ﻪ‬
‫اﺧﺘﻴﺎر آﺎر ﻧﻴﺰ از دﺳﺖ هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻴﺮون ﺁﻳﺪ ودر دﺳﺖ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﺑﻴﻔﺘ ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ اﻳ ﻦ ﺑ ﺎر‬
‫ﺁﻧﻬﺎ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را ﺧﻮب درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﻣ ﺸﺘﺮك از ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ اﻟ ﻮاح‬

‫‪١٦‬‬
‫ﻋﺸﺮﻩ ﺁﺧﻮﻧﺪ و اوﻻد ﻣﻮﺳ ﯽ را درﻧﻴﺎﻓﺘ ﻪ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ‪" :‬ﺁﻧﭽ ﻪ را آ ﻪ ﺑﺪﺳ ﺖ ﺁوردﻩاﯼ‬
‫ﭘﺲ ﻧﺨﻮاهﯽ داد!"‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫روﺷﻨﻔﻜﺮان اﻳﺮان در ﺗﺤﻠﻴﻞ هﺎﯼ اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ و اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ ﺧ ﻮد هﻤ ﻪ ﭼﻴ ﺰ‬
‫را ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺑﺎ ﺷﻴﻮﻩ ﻣﻨﻄﻖ ﻳﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﻮﺷﻜﺎﻓﯽ آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬وﻟﯽ از اﻳﻦ ﻧﻜﺘ ﻪ اﺳﺎﺳ ﯽ‬
‫آﻢ و ﺑﻴﺶ ﻏﺎﻓﻞ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ از ﻧﻈ ﺮ اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺑ ﻴﺶ از ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﻓﻼت ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﺋﯽ ﺧﻮد ﺷﺒﻴﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آﻮﻩهﺎﯼ ﻣﻌﺮوف ﻳ ﺦه ﺎﯼ ﺷ ﻨﺎور ﺷ ﺒﻴﻪ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ ﺁﻧﭽﻪ از ﺁﻧﻬﺎ دﻳﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﺴﻴﺎر آﻤﺘﺮ از ﻗﺴﻤﺖ ﻧﺎدﻳﺪﻩاﯼ اﺳﺖ آ ﻪ در زﻳ ﺮ ﺁب‬
‫اﺳ ﺖ‪ ،‬واﻳ ﻦ ﻗ ﺴﻤﺖ ﭘﻨﻬ ﺎن در ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ هﻤ ﺎن ﻣﺸﺨ ﺼﺎﺗﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬و ﻧ ﻪ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺗ ﺸﻴﻊ‪ ،‬در ﻃ ﻮل ه ﺰار و ﺻ ﺪ ﺳ ﺎل ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺑ ﺪﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ درﺳﺖ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﻮد آﻪ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺰرﮔﯽ از ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌ ﻪاﯼ‬
‫اﺳ ﺖ آ ﻪ از آﺎرﮔ ﺎﻩ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﺑﻴ ﺮون ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﭼﻨ ﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪاﯼ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺪ ﺗ ﺎﺑﻊ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻳﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺟﻮاﻣﻊ ﺳﺎﻟﻢ ﻳﺎ آﻤﺘﺮ ﺑﻴﻤﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑ ﺮاﯼ ﭘﻴ ﺮوزﯼ ه ﺮ ﺗﻼﺷ ﯽ آ ﻪ در ﺁﻳﻨ ﺪﻩ در راﻩ ﺗﺠﺪﻳ ﺪ ﺣﻴ ﺎت ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و‬
‫ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ اﻳ ﺮان ﺻ ﻮرت ﮔﻴ ﺮد‪ ،‬ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﺪﻳﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ ﺿ ﺮورت آﺎﻣ ﻞ دارد‪ .‬زﻳ ﺮا‬
‫درد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺎ‪ ،‬دردﯼ از ﻧﻮع ﺣﺎد‪ ،‬ﺁﻧﻄﻮر آﻪ ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ ﺗﺤﻠﻴ ﻞﮔ ﺮان ﺑ ﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ‬
‫ﺑﭙﻨﺪارﻧﺪ و ﺁﻧﻄﻮر آﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺗﺤﻠﻴﻞﮔ ﺮان ﻣ ﺎ ﻣ ﯽﭘﻨﺪارﻧ ﺪ‪ ،‬ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬دردﯼ ﻣ ﺰﻣﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﺳﺮﻃﺎﻧﯽ اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻣﺮوز ﺁﻏ ﺎز ﻧ ﺸﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬دﻳ ﺮوز ه ﻢ ﺁﻏ ﺎز‬
‫ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬هﺰار و ﺻﺪ ﺳﺎل اﺳﺖ آﻪ ﺁﻏﺎز ﺷﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺑ ﺮاﯼ اآﺜﺮﻳ ﺖ اﻳ ﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‪،‬‬
‫ﻣﻌﻴﺎرهﺎ‪ ،‬ارزﺷﻬﺎ‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻘﺎ ﺑﺎ ﻣ ﻮازﻳﻦ دﻧﻴ ﺎﯼ اﻣ ﺮوز و ﺑ ﺎﻟﻄﺒﻊ ﺑ ﺎ ﻣ ﻮازﻳﻦ‬
‫دﻧﻴﺎﯼ ﻓﺮدا ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻧﻤﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﻣ ﺎ هﻨ ﻮز ه ﻢ روﻧﻮﺷ ﺖ ﺟﺎﻣﻌ ﻪاﯼ ﺳ ﺖ آ ﻪ در‬
‫ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺟﻮاﺑﮕ ﻮﺋﯽ ﺑ ﻪ ﺳﻴﺎﺳ ﺘﻬﺎﯼ ﺟﻨﮕ ﯽ داﺧﻠ ﯽ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ‬
‫ﺳ ﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ اﻣ ﺮوز دﻳﮕ ﺮ اﻳ ﻦ ﺳ ﺎﺧﺘﻤﺎن ﺑﻬ ﻴﭻ ﺻ ﻮرت‪ ،‬در ه ﻴﭻ ﻣﻘﻴﺎﺳ ﯽ‪،‬‬
‫ﺟﻮاﺑﮕﻮﯼ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻳﻬﺎ وﻣﺼﺎﻟﺢ اﻳﺮان ﭘﺎﻳﺎن هﺰارﻩ دوم وﺁﻏﺎز هﺰارﻩ ﺳﻮم ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺁﻧﭽﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ در ﻃ ﻮل ه ﺰار و ﻳﻜ ﺼﺪ ﺳ ﺎﻟﻪ اﺧﻴ ﺮ‬
‫روﯼ داد‪ ،‬اﻣﺮﯼ ﺑﻮد آﻪ ﻓﻘﻂ در هﻤ ﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﻳﻌﻨ ﯽ در ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ‬
‫روﯼ ده ﺪ‪ .‬ودر ه ﻴﭻ ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬ﭼ ﻪ در ﻗﻠﻤ ﺮو ﺳ ﺎﻳﺮ ﻣ ﺬاهﺐ و ﭼ ﻪ در ﺟﻬ ﺎن‬

‫‪١٧‬‬
‫اﺳ ﻼم ﻏﻴﺮﺷ ﻴﻌﻪ اﻣﻜ ﺎن ﺗﻜ ﺮار ﺁن ﻧﺒ ﻮد و ﺗﻜ ﺮار ه ﻢ ﻧ ﺸﺪ‪ .‬ﻋﻠ ﺖ وﺟ ﻮدﯼ ﺁن ﻧﻴ ﺰ‬
‫درﺳﺖ هﻤﻴﻦ وﻳﮋﮔﯽ ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺼﻞ آﺘﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ‪ ،‬اﺟﻤ ﺎﻻ ﺗﻮﺿ ﻴﺢ دادﻩ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗ ﺸﻴﻊ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮﺟﻮد ﺁﻣﺪ‪ ،‬و ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻣﺬهﺒﯽ و ﻓﻜﺮﯼ ﺁن ﭼ ﻪ ﺑ ﻮد‪ .‬و ﻧﻴ ﺰ ﺗﻮﺿ ﻴﺢ دادﻩ ﺷ ﺪﻩ‬
‫اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭼﮕﻮﻧ ﻪ در ﺁﻏ ﺎز آ ﺎر اﻳ ﻦ ﺁﺋ ﻴﻦ درونﮔ ﺮا‪ ،‬ﺑ ﺎ اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﭘﻴﻜ ﺎرﺟﻮ و‬
‫ﺳﺮﺳﺨﺖ ﺧﻮد و ﺑﺎ ﻣﺒﺎرزﻩﻃﻠﺒ ﯽ ﺁﺷ ﺘﯽﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮش ﺑ ﺎ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﻓ ﺴﺎد و ﺟ ﻮر ﺧﻼﻓ ﺖ‪،‬‬
‫ﻣﺒﺎرزﻩ ﺑﺎ هﺮ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﺎآﻢ را ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺑﻨﻴﺎدﯼ آﺎر ﺧﻮد ﻗﺮاردادﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺎﯼ هﻤﻴﻦ ﺁﺷﺘﯽﻧﺎﭘﺬﻳﺮﯼ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺁﺋﻴﻨﯽ ﻣﺤﻜﻮم ﺑﺪﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﻳﺎ ﺑﺼﻮرت‬
‫ﻧﻬﻀﺘﯽ ژرف و ﺟﻮﺷﺎن هﻤﭽﻨﺎن ﺑﺮاﻩ ﺧﻮد رود و ﻣﻜﺘﺒ ﯽ "اﻧ ﺴﺎن ﺳ ﺎز" ﺷ ﻮد‪ ،‬ﻳ ﺎ‬
‫ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺿﺪ ﺣﻜﻮﻣﺘﯽ ﺑﻮدن اﺻﻮﻟﯽ ﺧﻮد‪ ،‬در داﻣﻦ آ ﺴﺎﻧﯽ ﺑﻴﻔﺘ ﺪ آ ﻪ ﺧ ﻮﻳﺶ را در‬
‫ﺑﺮاﺑ ﺮ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﻏﺎﺻ ﺐ‪ ،‬دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣ ﻖ و وآ ﻼﯼ ﺗ ﺎماﻻﺧﺘﻴ ﺎر ﺧ ﺪا اﻋ ﻼم آﻨﻨ ﺪ و‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ را ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺳ ﺎزﻧﺪ‪ .‬و از اﻳ ﻦ راﻩ ﺧ ﻮد ﺣﻜ ﻮﻣﺘﯽ دﻳﮕ ﺮ ﺑ ﺎ هﻤ ﻪ‬
‫ﻣﻌﺎﻳﺐ و ﻣﻔﺎﺳﺪ ﺁن ﺑﻮﺟﻮد ﺁورﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ ﻓﺴﺎد ﺑﻬﺮﻩﮔﻴ ﺮﯼ از ﻧ ﺎم ﺧ ﺪا و دﻳ ﻦ‪ ،‬آ ﻪ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺣﻜﻮﻣﺘﻬﺎﯼ ﻏﻴﺮروﺣﺎﻧﯽ ﻣﻘﺪور ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺘﺎﺳ ﻔﺎﻧﻪ دﻗﻴﻘ ﺎ هﻤﻴﻨﻄ ﻮر ه ﻢ ﺷ ﺪ‪ .‬و ﭼﻨ ﻴﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ از ﺁﻏ ﺎز ﻗ ﺮن ﭼﻬ ﺎرم‬
‫هﺠ ﺮﯼ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺑﻼﻓﺎﺻ ﻠﻪ ﭘ ﺲ از ﭘﺎﻳ ﺎن ﻋ ﺼﺮ اﻣﺎﻣ ﺎن زﻧ ﺪﻩ‪ ،‬ﺗﻮﻃﺌ ﻪاﯼ ﺑ ﺰرگ‪،‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺗﻮﻃﺌﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان و ﺷﺎﻳﺪ هﻢ دراز ﻋﻤﺮﺗﺮﻳﻦ ﺗﻮﻃﺌﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻬ ﺎن‪ ،‬در‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺸﻴﻊ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ و اﻳﻦ ﺗﻮﻃﺌﻪاﯼ اﺳﺖ آﻪ ﺗﺎ ﺑﺎﻣﺮوز ﻳﻌﻨﯽ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺳ ﺎﻟﻴﺎن ﻗ ﺮن‬
‫ﭘﺎﻧﺰدﻩ هﺠﺮﯼ هﻤﭽﻨﺎن اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺗﻮﻃﺌﻪ ﺑﺰرگ از هﻨﮕﺎم درﮔﺬﺷﺖ ﺣ ﺴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ ﻣﻠﻘ ﺐ ﺑ ﻪ اﻣ ﺎم ﻋ ﺴﮕﺮﯼ‬
‫اﻣﺎم ﻳﺎزدهﻢ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪ .‬زﻳ ﺮا ﺑ ﺎ وﻓ ﺎت او ﺑ ﺮاﯼ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺑ ﺎر در دوران ‪ ٢٣٠‬ﺳ ﺎﻟﻪ‬
‫اﻣﺎﻣﺎن‪ ،‬دﻳﮕﺮ اﻣﺎم زﻧﺪﻩاﯼ در ﺻ ﺤﻨﻪ ﺣ ﻀﻮر ﻧﺪاﺷ ﺖ ﺗ ﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﻃ ﺮح ﻣ ﺸﻜﻼت و‬
‫ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺑ ﺪو ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ و آ ﺴﺐ ﺗﻜﻠﻴ ﻒ ﺷ ﻮد‪ .‬در دوران ﻏﻴﺒ ﺖ ﺻ ﻐﺮاﯼ‬
‫اﻣﺎم دوازدهﻢ اﻳﻦ راﻩ ﺣﻞ ﻣﻴﺎﻧ ﻪ ﭘﻴ ﺪا ﺷ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﺟﻮاﺑﮕ ﻮﺋﯽ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ از راﻩ ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪﮔﺎن‬
‫اﻣﺎم آﻪ اﺑﻮاب ﻳﺎ وآﻼ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد‪ .‬وﻟﯽ ﭘ ﺲ از ﺁﻏ ﺎز ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮﯼ‬
‫ﻋﻤﺮ رﺳﺎﻟﺖ اﻳﻦ اﺑﻮاب ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ ﻧﻴﺰ ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن اﺻ ﻮل ﺗ ﺸﻴﻊ ﺻ ﺮاﺣﺖ‬
‫داﺷﺖ آﻪ هﻴﭻ ﺣﻜﻢ ﻳﺎ ﻓﺘﻮاﺋﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺁﻧﻜﻪ از ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻳﺎ اﺋﻤﻪ رﺳ ﻴﺪﻩ‬

‫‪١٨‬‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﺎرﻩ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷ ﺪ آ ﻪ در ه ﺮ ﻣ ﻮرد ﻣﻌﻠ ﻮم ﺷ ﻮد اﻣﺎﻣ ﺎن در ﺁن ﺑ ﺎرﻩ‬
‫ﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳ ﻦ آ ﺎر‪ ،‬آ ﺎر ﺟﻤﺎﻋ ﺖ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن اﻋ ﻼم ﺷ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ راوﯼ اﺣﺎدﻳ ﺚ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و‬
‫اﻣﺎﻣ ﺎن ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬زﻳ ﺮا ﺧ ﻮد هﻤ ﻴﻦ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ اﻃ ﻼع دادﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ اﻣ ﺎم‬
‫دوازدهﻢ‪ ،‬در ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺗﻮﻗﻴﻊ ﺧﻮﻳﺶ ﺿﻤﻦ اﻋﻼم ﺧﺒﺮ ﺁﻏﺎز ﻏﻴﺒﺖ آﺒﺮاﯼ ﺧﻮد ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬
‫"در ﺣﻮادث ﺑﻪ راوﻳﺎن اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ آﻨﻴﺪ آﻪ ﺁﻧﺎن ﺣﺠﺘﻬ ﺎﯼ ﻣﻨﻨ ﺪ ﺑ ﺮ‬
‫‪١‬‬
‫ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻦ ﺣﺠﺖ ﺧﺪا ﺑﺮ ﺁﻧﺎﻧﻢ‪".‬‬
‫و از هﻤﺎﻧﻮﻗ ﺖ از اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ،‬هﻤ ﺎن ﻧﺘﻴﺠ ﻪﮔﻴ ﺮﯼ ﺷ ﺪ آ ﻪ ه ﺰار ﺳ ﺎل ﺑﻌ ﺪ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫"‪ ...‬ﭘ ﺲ ﻣﻌﻠ ﻮم ﺷ ﺪ آ ﻪ ﺗﻜﻠﻴ ﻒ ﻣ ﺮدم در زﻣ ﺎن ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم‪ ،‬ﺁﻧ ﺴﺖ آ ﻪ در‬
‫ﺗﻤﺎم اﻣﻮرش رﺟﻮع آﻨﻨﺪ ﺑﻪ راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ و اﻃﺎﻋﺖ از ﺁﻧﻬﺎ آﻨﻨﺪ‪ .‬ﭼﻪ اﻣﺎم ﺁﻧﻬ ﺎ را‬
‫ﺣﺠﺖ ﺧﻮد آﺮدﻩ و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ اﻣﺎم‪ ،‬ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ‬
‫و ﺣﺠﺖ اﻣﺎم ﻋﺼﺮ در روﯼ زﻣﻴﻦ اﺳﺖ و ﺧﺪا اﻃﺎﻋﺘﺶ را واﺟﺐ ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫‪٢‬‬
‫رد او رد اﻣﺎم‪ ،‬رد اﻣﺎم رد ﺧﺪا‪ ،‬و رد ﺧﺪا ﺷﺮك ﺑﻪ ﺧﺪاﺳﺖ‪".‬‬
‫آﺎر‪ ،‬آﺎرﯼ ﺑﻨﻴﺎدﯼ ﺑﻮد‪ .‬هﻢ اﻧﺠﺎم ﻳﻚ وﻇﻴﻔﻪ ﺷﺮﻋﯽ ﺑ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ را‬
‫از ﺑﯽﺗﻜﻠﻴﻔﯽ ﻧﺠﺎت ﻣﯽداد‪ ،‬هﻢ اﺟﺮ دﻧﻴﻮﯼ داﺷﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ اﻧﺠ ﺎم وﻇﻴﻔ ﻪ ﺷ ﺮﻋﯽ‬
‫ﻣﻘﺎم دﻧﻴﺎﺋﯽ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺁن را ﺗ ﺎﻣﻴﻦ ﻣ ﯽآ ﺮد در ﺿ ﻤﻦ ﺗﻜﻠﻴ ﻒ وﺟ ﻮﻩ ﺷ ﺮﻋﻴﻪ‪ ،‬ﺳ ﻬﻢ‬
‫اﻣ ﺎم‪ ،‬ﺧﻤ ﺲ و زآ ﺎت و ردﻣﻈ ﺎﻟﻢ‪ ،‬وﺟ ﻮﻩ ﺑﺮﻳ ﻪ‪ ،‬اوﻗ ﺎف‪ ،‬ﻧ ﺬورات‪ ،‬وﺟ ﻮﻩ ﻣﻴ ﺖ و‬
‫ﻏﻴﺮﻩ ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬
‫روﺷﻦ ﺷﺪن اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺨﺼﻮص ﺿﺮورت آﺎﻣﻞ داﺷﺖ‪ ،‬زﻳﺮا در اﻳ ﻦ‬
‫ﻣ ﻮرد روﺣ ﺎﻧﯽ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ هﻤﻜ ﺎر ﺳ ﻨﯽ ﺧ ﻮد از دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓ ﺖ‬
‫اﻧﺘﻈﺎرﯼ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺧ ﻮد را ﺟﺰﺋ ﯽ از ﺁن دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺑﺪاﻧ ﺪ و درﻳﺎﻓ ﺖ ﺣﻘ ﻮق‬
‫وﻣ ﺴﺘﻤﺮﯼ را ﺣ ﻖ ﻗ ﺎﻧﻮﻧﯽ و ﻣ ﺸﺮوع ﺧ ﻮﻳﺶ ﺗﻠﻘ ﯽ آﻨ ﺪ‪ .‬ﺗ ﺸﻴﻊ اﺻ ﻮﻻ در ﺟﻬ ﺖ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑ ﺎ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣ ﺎآﻢ ﭘ ﯽ رﻳ ﺰﯼ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد و راه ﯽ آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ‬

‫‪ -١‬ﺻﺎدق هﺪاﻳﺖ از راﻩ ﺷﻮﺧﻲ‪ ،‬ﻣﻮﻗﻌﻴﻜﻪ در ﻧﻘﻞ ﺷﺎهﺪﯼ از ﺑﺰرﮔﺎن ادب ﮔﺬﺷ ﺘﻪ اﻳ ﺮان در ﺗﺎﺋﻴ ﺪ‬
‫ﻳﻜﯽ از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد "ﮔﻴ ﺮ ﻣ ﯽآ ﺮد"‪ ،‬ﺷ ﻌﺮﯼ از ﺧ ﻮدش ﻣ ﯽﺳ ﺎﺧﺖ و در ﺗﻮﺿ ﻴﺢ ﺁن ﻣ ﯽﻧﻮﺷ ﺖ‪:‬‬
‫"ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪاﻳﻢ"‪.‬‬
‫‪ -٢‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﺻﻔﺤﻪ ‪٣٢۶‬‬

‫‪١٩‬‬
‫وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ‪ ،‬راﻩ دوﻟ ﺖ ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬راﻩ ﺧ ﻮد ﻣ ﺮدم ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻳ ﺎ از ﻃﺮﻳ ﻖ ﭘﻴﻮﺳ ﺘﻦ واﻗﻌ ﯽ‬
‫ﺑﺪاﻧﻬﺎ ﻳﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻬﺮﻩ ﮔﻴﺮﯼ از ﺁﻧﻬﺎ‪ .‬از هﻤﺎﻧﻮﻗﺖ ﺑﻮد آﻪ اﻳﻦ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺷﻴﻌﻪ ﺑ ﻪ‬
‫دو ﺷﻌﺒﻪ ﻣﺠﺰا ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷ ﺪ‪ :‬ﻳﻜﺪﺳ ﺘﻪ از اﻓ ﺮاد ﺁن در راﻩ دﻳ ﻦ ﺑ ﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪﻧ ﺪ و ﻳﻜﺪﺳ ﺘﻪ‬
‫دﻳﮕﺮ راﻩ "دآﺎﻧﺪارﯼ دﻳﻦ" را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ اول اﻗﻠﻴﺖ ﺑﻮدﻧﺪ و دﺳﺘﻪ دوم اآﺜﺮﻳﺖ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬و ﺑﻪ هﻤﺖ هﻤﻴﻦ اآﺜﺮﻳﺖ‬
‫ﺑﻮد آﻪ ﺳﻨﮓ ﺑﻨﺎﯼ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺑﺎزار ﺳﻮداﮔﺮﯼ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان ﻧﻬﺎدﻩ ﺷﺪ و ﻣﻜﺘﺒﯽ ﺑﻨﺎم‬
‫"ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ" ﭘ ﺎ ﺑ ﻪ ﺻ ﺤﻨﻪ اﺟﺘﻤ ﺎع و ﺳﻴﺎﺳ ﺖ اﻳ ﺮان ﻧﻬ ﺎد‪" .‬ﺁﺧﻮﻧ ﺪ" اﺻ ﻄﻼح‬
‫ﭘﺮﻣﻌﻨ ﯽ و ﮔﻮﻳ ﺎﺋﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑﻌ ﺪهﺎ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺧ ﻮد ﻣ ﺮدم اﻳ ﺮان ﺑ ﺮاﯼ واﺑ ﺴﺘﮕﺎن ﺑ ﺪﻳﻦ‬
‫ﺑﺎزار و ﻳﺎ در هﺮ ﻣﻘﺎم از ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ آ ﻪ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﺑﻜ ﺎر رﻓ ﺖ و درك‬
‫ﻣﻔﻬﻮم ﺿﻤﻨﯽ ﺁن ﺟﺰ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮار اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺁﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﭘﺮداﺧﺘ ﻪ ﺷ ﻮد‪ ،‬ﺗ ﺬآﺮ اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ ﺿ ﺮورﯼ‬
‫اﺳ ﺖ آ ﻪ از هﻤ ﺎن ﺁﻏ ﺎز آ ﺎر ﺣ ﺴﺎب اﻳ ﻦ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ‪ ،‬از ﺣ ﺴﺎب دﻳﻨ ﺪاران‬
‫راﺳﺘﻴﻦ ﺟ ﺪا ﺑ ﻮدﻩ و ﺟ ﺪا ﻧﻴ ﺰ ﻣﺎﻧ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬در ﺗﻤ ﺎم اﻳ ﻦ دوران ه ﺰار و ﺻ ﺪ ﺳ ﺎﻟﻪ‬
‫ﺑ ﺴﻴﺎر از ﻣ ﺮدان دﻳ ﻦ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ در ه ﺮ ﺷ ﺮاﺋﻄﯽ اﺻ ﺎﻟﺖ و وارﺳ ﺘﮕﯽ روﺣ ﺎﻧﯽ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ را ﺣﻔﻆ آﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدان دﻳﻦ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻣﺮدان دﻳﻦ ﻣﺎﻧﺪﻧ ﺪ ﻣ ﺮدان ﺧ ﺪا زﻳ ﺴﺘﻨﺪ‬
‫و ﻣﺮدان ﺧﺪا ﻣﺮدﻧﺪ و ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻧﺎﻣﯽ هﻢ از ﺧﻮد ﻧﮕﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﺻ ﻮﻻ ﺧﻮدﺷ ﺎن در‬
‫ﭘ ﯽ ﻧ ﺎم ﻧﺒﻮدﻧ ﺪ‪ .‬ﺑ ﺎ وﺟ ﻮد ﻓ ﺮاهﻢ ﺑ ﻮدن ﺷ ﺮاﺋﻄﯽ ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﻣ ﺴﺎﻋﺪ در درازاﯼ ﻗ ﺮون‪،‬‬
‫اﻳﻨﺎن ﻧﻪ ﺁﻳﺖاﻟﻪ اﻟﻌﻈﻤﯽ و ﻏﻴﺮﻋﻈﻤﯽ‪ ،‬ﺣﺠﺖاﻻﺳﻼم و اﻟﻤﺴﻠﻤﻴﻦ ﻳ ﺎ ﺣﺠ ﺖاﻻﺳ ﻼم‬
‫ﺳﺎدﻩ‪ ،‬ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﻋﻤﻮداﻻﺳﻼم‪ ،‬ﺧﻼﺻﺔاﻟﻤﺘﻘﺪﻣﻴﻦ‪ ،‬زﺑﺪةاﻟﻤﺘ ﺎﺧﺮﻳﻦ‪،‬‬
‫ﺧﺎﺗﻢ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﻳﻦ‪ ،‬اﻗﻴﺎﻧﻮس اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬ﺑﺤﺮاﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﻟﻤﺸﺎﻳﺦ‪ ،‬اﻋﻈ ﻢ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﺷ ﺪﻧﺪ‬
‫و ﻧﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺑﺸﻮﻧﺪ‪ .‬زﻳﺮا از هﻤﺎن ﺁﻏﺎز ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮاران ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺎ ز دوﺳﺖ‪ ،‬ﻏﻴﺮ از دوﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺒﯽ ﻧﻤﯽﺧﻮاهﻴﻢ‬
‫ﺣﻮر و ﺟﻨﺖ اﯼ زاهﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗـــﻮ ﺑﺎد ارزاﻧﯽ!‬
‫ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﺗﻮﺿ ﻴﺢ‪ ،‬ﻧﻴ ﺎزﯼ ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗ ﺬآﺮ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ در ﺗﻤ ﺎم اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب‪ ،‬وﻗﺘﻴﻜ ﻪ‬
‫ﺻﺤﺒﺖ از ﻓﺮهﻨﮓ ﺁﺧﻮﻧﺪ‪ ،‬از دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ و از ﺳﻮداﮔﺮان رﻳﺎ ﻣﯽﺷ ﻮد‪ ،‬ﻣﻄﻠﻘ ﺎ‬
‫ﺻﺤﺒﺖ از اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺮدان ﺧ ﺪا و ﻣ ﺮدان دﻳ ﻦ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬اﻳﻨ ﺎن ﺧ ﻮد اﻧﺘﻈ ﺎر ﺳ ﺘﺎﻳﺶ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺗﺎ ﺳﺘﻮدﻩ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﺮادﯼ ﻧﻴﺰ در آﺎرﺷﺎن ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ ﺗ ﺎ ﻣ ﻮرد اﻳ ﺮاد ﻗ ﺮار‬
‫ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟﺎﯼ ﺳﺨﻨﯽ هﻢ در ﺑﺎرﻩ ﺁﻧﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺟﺰ درودﯼ ﺧﺎص ﺑﻪ ﺧ ﺎﻃﺮﻩ‬

‫‪٢٠‬‬
‫ﺑ ﺴﻴﺎر از اﻳ ﺸﺎن آ ﻪ در درازاﯼ ﻗ ﺮون ﺑ ﺎ ﺗﻜﻔﻴ ﺮ دآﺎﻧ ﺪاران ﺑﺰرﮔ ﻮاردﻳﻦ ﺑ ﺎ‬
‫ﻓﺠﻴ ﻊﺗ ﺮﻳﻦ وﺿ ﻊ آ ﺸﺘﻪ ﺷ ﺪﻧﺪ ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ ﺷ ﻜﻨﺠﻪ و زﻧ ﺪان و ﺗﺒﻌﻴ ﺪ ﮔﺮﻓﺘ ﺎر ﺁﻣﺪﻧ ﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ اﺳﺎﻣﯽ ﺁﻧﺎن از ﺻﺪهﺎ و هﺰارهﺎ ﻣﯽﮔﺬرد‪.‬‬
‫اﻣ ﺎ اﮔ ﺮ از اﻳﻨ ﺎن ﻧ ﺎم و ﻧ ﺸﺎن زﻳ ﺎدﯼ ﺑ ﺎﻗﯽ ﻧﻤﺎﻧ ﺪ‪ ،‬از دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ ﺁﺛ ﺎر‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺑﻴﺶ از ﺁﻧﭽﻪ ﺧﻮدﺷﺎن در ﺁﻏﺎز ﻣﯽﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ ﻳﺎ ﻣﯽﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫اﻳﻨﺎن در راهﯽ آﻪ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻤﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬از هﻤﺎن اول آ ﺎر‪ ،‬دو ﺷ ﺮﻳﻚ و‬
‫هﻤﻜﺎر دﻳﮕﺮ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ آﻪ ﺑﺎ ﺁﻧﻬﺎ هﺪف ﻣﺸﺘﺮك ﺑﻬﺮﻩﮔﻴﺮﯼ از ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ ﻣ ﺮدم داﺷ ﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺮآﺰﯼ ﺑﺎ ﻣﻠﻮكاﻟﻄﻮاﻳﻔﯽ آﻪ زور داﺷﺖ و ﺑﺎ اﺗﻜ ﺎ ﺑ ﺪان ﺑ ﻪ ﺷ ﻴﻮﻩ‬
‫اﺳﺘﺒﺪادﯼ ﻋﻤﻞ ﻣﯽآﺮد‪ ،‬و دﺳﺘﮕﺎﻩ "ﺑﺎزار" آﻪ ﭘ ﻮل داﺷ ﺖ و ﺑ ﺎ اﺗﻜ ﺎء ﺑ ﺪان ﺑ ﻪ راﻩ‬
‫"اﺳﺘﺜﻤﺎر" ﻣﯽرﻓﺖ‪ .‬دﺳﺘﮕﺎﻩ "روﺣﺎﻧﻴﺖ" ﻧﻪ زور داﺷﺖ ﻧﻪ ﭘﻮل‪ ،‬وﻟ ﯽ از اﻣﻜﺎﻧ ﺎت‬
‫ﻓﺮاوان ﺑﺮاﯼ ﻧﻔﻮذ در روح و ﻓﻜﺮ ﺗﻮدﻩهﺎ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ ،‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﺟﻬ ﺖ راﻩ ﺳ ﻮﻣﯽ‬
‫‪١‬‬
‫را ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ آﻪ ﺑﻌﺪهﺎ آﻠﻤﻪ "اﺳﺘﺤﻤﺎر" ﺑﺮاﯼ ﺁن وﺿﻊ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺣﻜ ﻢ واﻗ ﻊﺑﻴﻨ ﯽ‪ ،‬از هﻤ ﺎن ﺁﻏ ﺎز آ ﺎر‪ ،‬ﻣﻴ ﺎن اﻳ ﻦ ﻧﻴﺮوه ﺎﯼ ﺳ ﻪ ﮔﺎﻧ ﻪ آ ﻪ‬
‫اﺷﺘﺮاك هﺪف داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺋﺘﻼﻓ ﯽ"ﻣﻘ ﺪس" ﺑﺮﻗ ﺮار ﺷ ﺪ آ ﻪ در ﺗﻤ ﺎم دوران ﺑﻌ ﺪ از ﺁن‬
‫ﺑ ﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧ ﺪ و ﻣﺨﺎﻟﻔ ﺖ اﺻ ﻮﻟﯽ ﺗ ﺸﻴﻊ ﺑ ﺎ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ‪ ،‬ﻧﻴ ﺰ ﺧﻠﻠ ﯽ ﻋﻤﻠ ﯽ ﺑ ﺪﻳﻦ‬
‫هﻤﻜﺎرﯼ "واﻗﻊﺑﻴﻨﺎﻧﻪ" وارد ﻧﻴﺎورد‪ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ در ادوار ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺑ ﺮ اﺳ ﺎس ﺷ ﺮاﻳﻂ و‬
‫اﻣﻜﺎﻧﺎت ﺳﻴﺎﺳﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﮔﺎﻩ اﻳﻦ دو دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ و روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺑ ﺮ‬
‫ﺳﺮ ﺗﺜﺒﻴﺖ اوﻟﻮﻳﺖ ﺑﻪ زورﺁزﻣﺎﻳﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ و ﮔ ﺎﻩ ﺁﺷ ﻜﺎرا دﺳ ﺖ در دﺳ ﺖ ﻳﻜ ﺪﻳﮕﺮ‬
‫دادﻧﺪ‪ .‬وﻟﯽ در هﻤﻜﺎرﯼ ﻧﺰدﻳﻚ روﺣﺎﻧﻴﺖ و ﺑﺎزار هﻴﭽﻮﻗﺖ ﺧﻠﻠ ﯽ ﻋ ﺎرض ﻧ ﺸﺪ‪ ،‬و‬
‫اﺳﺘﺜﻤﺎر و اﺳﺘﺤﻤﺎر در ﺗﻤﺎم ﺷﺮاﻳﻂ ﺻﻤﻴﻤﺎﻧﻪ در آﻨﺎر هﻢ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺑﻌﺪ از ﺁﻧﻜﻪ‬
‫در ﻗﺮن ﻧﻮزدهﻢ ﺷﺮﻳﻚ ﺗﺎزﻩاﯼ ﺑﻨﺎم اﺳﺘﻌﻤﺎر ﭘﺎ ﺑﻪ ﻣﻴﺪان اﻳﻦ اﺋﺘﻼف ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﻣﻜﺘﺐ ﺳﻮداﮔﺮان دﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻠﺖ وﺟﻮدﯼ ﺧﻮد را ﺑﺮ اﻳﻦ ﻗﺮار دادﻩ ﺑﻮد آ ﻪ اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻜﺘﺐ هﻤﺎن "راوﯼ ﺣﺪﻳﺚ" اﺳﺖ آﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﻗﻴﻊ اﻣﺎم دوازده ﻢ ﺑ ﻪ وآﺎﻟ ﺖ ﺑﻼﻋ ﺰل و‬
‫ﺗﺎماﻻﺧﺘﻴﺎر او ﻣﻨﺼﻮب ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠ ﻪ ﺣ ﺴﻦ اﺟ ﺮاﯼ اﻳ ﻦ رﺳ ﺎﻟﺖ‪ ،‬ﻧﻴ ﺎز ﺑ ﻪ‬

‫‪ -١‬ﻇﺎهﺮا اﻳﻦ اﺻﻄﻼح ﺗﻮﺳﻂ دﮐﺘﺮ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ وﺿﻊ ﺷﺪﻩ و ﺑﺮاﯼ اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر وﯼ ﺁﻧﺮا در ﮐﺘﺎب‬
‫"ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺒﻬﺎﯼ ﺁﺷﻨﺎ" ﺑﮑ ﺎر ﺑ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬اﺣﺘﻴ ﺎج ﺑ ﻪ ﺗ ﺬﮐﺮ ﻧ ﺪارد ﮐ ﻪ اﻳ ﻦ ﮐﻠﻤ ﻪ ﻣﻌﻨ ﯽ "ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺁدم ﺑ ﻪ‬
‫اﻻغ" را دارد‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﺷﺪﻳﺪﺗﺮﯼ از هﻤﺎن اﺻﻄﻼح راﻳﺞ "ﺧﺮ ﮐﺮدن" اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٢١‬‬
‫ﻣﻨﺒﻊ ﺳﺮﺷﺎرﯼ از ﺣﺪﻳﺚ داﺷﺖ آﻪ ﺟﻮاﺑﮕﻮﯼ ﻧﻴﺎزهﺎﯼ هﻤﻪ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ ﻳﺎ "ﻣﺸﺘﺮﻳﺎن"‬
‫دآﺎن دﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺷﻜﺎل در اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﻪ ﻓﺮاواﻧ ﯽ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ آﻠ ﯽ و ﺟﺰﺋ ﯽ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ‪،‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ آﺎﻓﯽ ﺑﺮاﯼ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﯽ ﺑﻪ هﻤﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ وﺟ ﻮد ﻧﺪاﺷ ﺖ ﻳ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ‪ ،‬و‬
‫در دﺳﺘﺮس ﻧﺒﻮد‪ .‬وﻟﯽ ﻣﺸﺘﺮﯼ ﻧﻤﯽﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺪﻟﻴﻞ اﻳ ﻦ "ﺟ ﻮر ﻧﺒ ﻮدن" ﺟ ﻨﺲ دﺳ ﺖ‬
‫ﺧﺎﻟﯽ ﺑﺎز ﮔﺮدد‪ .‬ﻣ ﯽﺑﺎﻳ ﺴﺖ ﺑ ﺮاﻳﺶ راﻩ ﭼ ﺎرﻩاﯼ ﭘﻴ ﺪا ﺷ ﻮد و زود ه ﻢ اﻳ ﻦ راﻩ ﭘﻴ ﺪا‬
‫ﺷﺪ‪ :‬ﻳﻚ راوﯼ ﺑﺰرﮔ ﻮار‪ ،‬از ﻳ ﻚ راوﯼ ﺑﺰرﮔ ﻮار دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬و او از راوﯼ ﺑﺰرﮔ ﻮار‬
‫ﺳﻮﻣﯽ‪ ،‬و او از راوﯼ ﺑﺰرﮔﻮار ﭼﻬﺎرﻣﯽ‪ ،‬ﻣﯽﺷﻨﻴﺪ ﻳﺎ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﺷ ﻨﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ‬
‫ﻓ ﻼن اﻣ ﺎم‪ ،‬در ﻓ ﻼن ﻣ ﻮرد ﻣ ﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓ ﻼن ﻣﻄﻠ ﺐ را ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﻓ ﻼن ﺗﻮﺻ ﻴﻪ را‬
‫آﺮدﻩ ﻳﺎ ﻓﻼن ﻋﻤﻞ را اﻧﺠﺎم دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻣﻦ هﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺒﻨﺎﯼ آﻠﯽ آ ﻪ در ﺻ ﺤﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ راوﻳﺎن ﺑﺰرﮔﻮار ﺗﺮدﻳﺪ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺘﺎ ﻣﻮﻇﻒ ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻮد‪ ،‬آﻪ‬
‫ﺑﻪ وﯼ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺗﺎرﻳﺨﭽ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺳ ﺎزﯼ و ﺣ ﺪﻳﺚ ﭘ ﺮدازﯼ‪ ،‬در ﻓ ﺼﻞ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺻﺤﺒﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و ﻧﻤﯽﺧﻮاهﻢ در اﻳﻨﺠﺎ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺁﻧﺮا ﺗﻜ ﺮار آ ﻨﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻄﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ آﻪ از ﺁن هﻨﮕﺎم آﻪ دﻳﻦدارﯼ ﺑﺪل ﺑﻪ دﻳﻦﻓﺮوﺷﯽ ﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎزار ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻴﺰ ﺑﻘﺪرﯼ ﮔﺮم ﺷﺪ آﻪ از اﻃﺮاف ﻣﺜ ﻞ ﻣ ﻮر و ﻣﻠ ﺦ ﺑ ﺪﻳﻦ ﺳ ﻮداﯼ ﭘ ﺮ‬
‫ﻣﻨﻔﻌﺖ و آﻢ زﺣﻤﺖ روﯼ ﺁوردﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع ﻧﻴ ﺰ در ﺟ ﺎﯼ ﺧ ﻮد ﺗﻮﺿ ﻴﺢ دادﻩ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭼ ﺮا در اﻳ ﻦ‬
‫زﻣﻴﻨ ﻪ ﺑ ﻴﻦ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺳ ﻨﯽ و ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ ﺗﻔ ﺎوﺗﯽ اﺳﺎﺳ ﯽ وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ آ ﻪ دﺳ ﺘﻪ‬
‫اﺧﻴﺮ را ﺧﻴﻠﯽ ﺑﻴﺸﺘﺮ از دﺳﺘﻪ اول ﻧﻘ ﻞ اﺣﺎدﻳ ﺚ و در ﺻ ﻮرت ﻟ ﺰوم ﺑ ﻪ ﺟﻌ ﻞ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫راﻏﺐ ﻣﯽآﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻬﺮ ﺣﺎل‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﺷ ﺪ آ ﻪ در "دآ ﺎن دﻳ ﻦ" ﺗﻌ ﺪاد اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ ﺑ ﺼﻮرت‬
‫آﺎﻻه ﺎﯼ ﺁﻣ ﺎدﻩ ﻓ ﺮوش ﺑ ﻪ ﺟﻤﺎﻋ ﺖ ﻣﻮﻣﻨ ﺎن ﻋﺮﺿ ﻪ ﺷ ﺪ‪ ،‬در آﻮﺗ ﺎﻩ ﻣ ﺪﺗﯽ از ‪١٧‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺴﻠﻢ آﻪ اﻧﺪآﯽ ﭘﺲ از درﮔﺬﺷﺖ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ‪ ،‬ﺗﻮﺳﻂ اﺑﻮﺣﻨﻴﻔﻪ ﻣﻌﺮوف ﻣ ﺸﺨﺺ‬
‫ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ هﺰار و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ دﻩ هﺰار و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺻﺪ هﺰار‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺷﺸﺼﺪ ه ﺰار‪،‬‬
‫و ﭘ ﺲ از ﺁن ﺑ ﻪ ﻳ ﻚ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن‪ ،‬و ﺳ ﭙﺲ ﺑ ﻪ دو ﻣﻴﻠﻴ ﻮن‪ ،‬و در زﻣ ﺎن ﻣ ﻼ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ‬
‫ﻣﺠﻠﺴﯽ ﻣﻮﻟﻒ آﺘﺎب ﻣﺴﺘﻄﺎب "ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار" ﺳﺮ ﺑﻪ دو ﻣﻴﻠﻴﻮن و ﭼﻬﺎرﺻﺪ ه ﺰار‬
‫زد‪ ،‬آ ﻪ ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﺧ ﻮد ﺁن ﺑﺰرﮔ ﻮار در ﻣﻘﺪﻣ ﻪ آﺘ ﺎب دﻳﮕ ﺮش ﺑﻨ ﺎم "ﺣﻠﻴ ﺔ اﻟﻤﺘﻘ ﻴﻦ"‬

‫‪٢٢‬‬
‫ﺗ ﺼﺮﻳﺢ آ ﺮدﻩ‪" :‬اﻳ ﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ از ﻃﺮﻳ ﻖ اﺋﻤ ﻪ ﻃ ﺎهﺮﻳﻦ ﺳ ﻼماﻟ ﻪ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ ﺑ ﻪ اﺳ ﺎﺗﻴﺪ‬
‫ﻣﻌﺘﺒﺮﻩ ﺑﻪ اﻳﻦ "ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ" رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪".‬‬
‫از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﺑﺘﻨﻬﺎﻳﯽ ﺑﻴﺶ از ﺳﻴ ﺼﺪ ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ ﺗﻮﺳ ﻂ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‬
‫ﺑﺰرﮔ ﻮار رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪ آ ﻪ ﺟ ﺰ اﻧ ﺪآﯽ از ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬ﻣ ﺎ ﺑﻘ ﯽ ﻳ ﺎ آ ﺎﻣﻼ ﺿ ﺪ و ﻧﻘ ﻴﺾ ﺑ ﺎ‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ اﺣﺎدﻳﺚ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و ﺳﺎﻳﺮ اﺋﻤﻪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺧﻼف ﺑﺪﻳﻬﻴﺎت‪ ،‬ﻳ ﺎ ﻣﺨ ﺎﻟﻒ‬
‫واﻗﻌﻴﺎت ﻋﻠﻤﯽ و ﻋﻤﻠﯽ‪ ،‬ﻳﺎ ﺣﺘ ﯽ ﺧ ﻼف ﻣﺘ ﻮن ﺻ ﺮﻳﺢ ﻗ ﺮﺁن‪ ،‬و ﻳ ﺎ ﭼﻨ ﺎن ﻣﺒﺘ ﺬل و‬
‫ﺳﺨﻴﻒ و ﮔﺎﻩ ﻧﻴﺰ رآﻴﻜﻨﺪ آﻪ ﺑ ﺎور آ ﺮدن اﻳﻨﻜ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ ﻣﻄ ﺎﻟﺒﯽ را ﺣﺘ ﯽ ﻳ ﻚ دﻳﻮاﻧ ﻪ‬
‫ﺗﻴﻤﺎرﺳﺘﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ دﺷﻮار اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ در هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب ﭼﻨ ﺪ ﺻ ﺪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪ از اﻳ ﻦ‬
‫ﭼﻨﺪ هﺰار ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﺎ ذآﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺁﻧﻬﺎ ﺧﻮاهﻴﺪ ﺧﻮاﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻴﻜﻪ اﻳﻦ رواﻳﺎت را )ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ هﺮ آﺪام از ﺁﻧﻬﺎ ﺳﻠﺴﻠﻪاﯼ از راوﻳﺎن ﻣﻌﺘﺒ ﺮ‬
‫ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ ﺧﻮد دارﻧﺪ( ﻣﯽﺧﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎﻻ اﻳﻦ ﺳﻮال ﺑﺮاﻳﺘ ﺎن ﻣﻄ ﺮح ﻣ ﯽﺷ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﻓ ﺮض ه ﻢ ﺣ ﺪﻳﺚﭘ ﺮداز ﺑﺰرﮔ ﻮار در ﺿ ﻤﻴﺮ ﺑ ﺎﻃﻦ ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ اﺻ ﺎﻟﺖ اﻣ ﺎم و ﻣﻘ ﺎم‬
‫اﻣﺎﻣ ﺖ اﻋﺘﻘ ﺎد ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺑﻔ ﺮض ه ﻢ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﺧ ﻮد ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و رﺳ ﺎﻟﺖ او اﻋﺘﻘ ﺎد‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻔﺮض هﻢ آﻪ اﺻﻮﻻ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴ ﺰ اﻋﺘﻘ ﺎد ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ ﺗ ﺎ ﻧﮕﺮاﻧ ﯽ‬
‫از ﻋﺎﻗﺒﺖ اﺧﺮوﯼ اﻳﻦ ﮔﻨﺎﻩ ﺧﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻬﺮ ﺣﺎل ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ ﻣﻨﻜ ﺮ‬
‫اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ ﻣﺤ ﺴﻮس ﺷ ﻮد و ﻳ ﺎ ﺁﻧ ﺮا ﻧﺎدﻳ ﺪﻩ ﺑﮕﻴ ﺮد آ ﻪ هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ اﻣﺎﻣﻬ ﺎ وراث‬
‫ﺧ ﺎﻧﻮادﮔﯽ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ اﺳ ﻼم و روﺳ ﺎﯼ ﺷ ﺎﺧﺺﺗ ﺮﻳﻦ ﺧﺎﻧ ﺪان ﺟﻬ ﺎن اﺳ ﻼم‪ ،‬ﺁﻧﻬ ﻢ در‬
‫دوران اوج ﻗﺪرت و ﺷﻜﻮﻩ اﻳﻦ دﻧﻴﺎﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﻘﺎم و ﭘﻴﺸﻮاﻳﯽ روﺣ ﺎﻧﯽ‬
‫و ﻣﺮﺟﻌﻴﺖ ﻣﺬهﺒﯽ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﺗﻮدﻩهﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﻴﻌﻪ اﻳﺠﺎب ﻣﯽآﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺣﺘﯽ‬
‫اﮔﺮ ﺧﻮدﺷﺎن هﻢ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬در ﻣﺤﻴﻂ ﻋﻠﻢ و آﺘ ﺎب و درس و ﺑﺤ ﺚ ﭘ ﺮورش‬
‫ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﺑﺨﺼﻮص اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق آﻪ ﺣﺘﯽ ﺑﮕﻮاهﯽ دﺷﻤﻨﺎن او از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻋﻠﻤ ﺎﯼ‬
‫اﻟﻬﻴ ﺎت و ﻓﻘ ﻪ و ﺣﻜﻤ ﺖ ﻋ ﺼﺮ ﺧ ﻮد ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺣ ﺪﯼ آ ﻪ ﻣﺎﻟ ﻚ اﺑ ﻦ اﻧ ﺲ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕ ﺬار‬
‫ﻣﻜﺘﺐ ﻣﺎﻟﻜﯽ و ﻳﻜ ﯽ از اﺋﻤ ﻪ ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧ ﻪ ﺗ ﺴﻨﻦ‪ ،‬آ ﻪ ﻃﺒﻌ ﺎ ارادﺗ ﯽ ﺑ ﻪ ﺗ ﺸﻴﻊ ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ‪،‬‬
‫درﺑﺎرﻩ او ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ از ﺟﻬﺖ ﻋﻠﻢ و ﻓﻀﻞ و ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﻧﻪ‬
‫‪١‬‬
‫ﭼﺸﻤﯽ دﻳﺪﻩ و ﻧﻪ ﮔﻮﺷﯽ ﺷﻨﻴﺪﻩ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ آﺴﯽ رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪".‬‬
‫در اﻳﻨ ﺼﻮرت ﭼﮕﻮﻧ ﻪ ﻣ ﯽﺗ ﻮان ﭘ ﺬﻳﺮﻓﺖ آ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ آ ﺴﯽ‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ اﮔ ﺮ اﻣ ﺎم‬
‫ﻣﻌﺼﻮم هﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﮔﺮ در ﻣﻘﺎﻣﯽ ﺑﻠﻨﺪ از ﻓﻀﻞ و داﻧﺶ ﻧﻴﺰ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ اﮔ ﺮ‬

‫‪ -١‬ﻧﻘﻞ از "ﻣﻨﺎﻗﺐ" ﺷﻬﺮ ﺁﺷﻮب‬

‫‪٢٣‬‬
‫ﺳﻄﺢ ﻓﻜﺮﯼ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻳﻚ ﻃﻠﺒﻪ ﻓﻴﻀﻴﻪ ه ﻢ ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬در "ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ" ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ آﻪ‪" :‬ﻧﻌﻠﻴﻦ ﺳﻴﺎﻩ ﻣﭙﻮﺷﻴﺪ آﻪ ذآﺮﺗﺎن را ﺳﺴﺖ ﻣﯽآﻨﺪ و ﻧﻌﻠﻴﻦ زرد ﺑﭙﻮﺷﻴﺪ آﻪ‬
‫ﭼﺸﻢ را ﺟﻼ ﻣﯽدهﺪ و ﺁﻟﺖ را ﺳﺨﺖ ﻣﯽآﻨﺪ!"‬
‫ﺑﺪﻳﻬﯽ اﺳﺖ ﺟﻌﻞ ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺎﺗﯽ از اﻣﺎم ﺻﺎدق آﻤﻜﯽ ﺑ ﻪ ﺗﺠﻠﻴ ﻞ اﻣﺎﻣ ﺖ ﻳ ﺎ‬
‫اﻋﻠﻤﻴﺖ او ﻧﻤﯽآﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ ه ﺪف ﺣ ﺪﻳﺚﭘ ﺮداز ه ﻢ اﻳ ﻦ ﻧﺒ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺁﻧﭽ ﻪ او‬
‫ﻣ ﯽﺧﻮاﺳ ﺘﻪ‪ ،‬ﺟ ﻮرﯼ ﺟ ﻨﺲ "دآ ﺎن" ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻣ ﺸﺘﺮﯼﭘ ﺴﻨﺪﺑﻮدن ﺟ ﻨﺲ و ﺑ ﻪ‬
‫ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﯽداﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ آﻪ ﺟﻨﺴﯽ آﻪ ﺑﺪرد زﻳ ﺎد آ ﺮدن ﻗ ﻮت ﺟﻤ ﺎع ﺑﺨ ﻮرد‪ ،‬ﺟ ﻨﺲ‬
‫ﻣﺮﻏﻮب و ﭘﺮﻓﺮوﺷﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﻜﺘ ﺐ دﻳ ﻦ‪ ،‬رﺿ ﻮان اﷲ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌ ﻴﻦ‪ ،‬از هﻤ ﺎن اول ﺧﻮدﺷ ﺎن‬
‫ﻣﺘﻮﺟ ﻪ اﻳ ﻦ اﺷ ﻜﺎل ﺷ ﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻘ ﻮل ﻣﻌ ﺮوف "ﺁﻧﻘ ﺪر ﺷ ﻮر ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺧ ﺎن ه ﻢ ﻓﻬﻤﻴ ﺪ"‪.‬‬
‫ﺑﻬﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﺧﻮد ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ رﻓ ﻊ اﺷ ﻜﺎل ﭘﺮداﺧﺘﻨ ﺪ‪ ،‬و اﻳ ﻦ راﻩ ﺣ ﻞ را ﭘﻴ ﺪا آﺮدﻧ ﺪ‬
‫آﻪ اﺣﺎدﻳﺚ را ﺑﺮ ﺣ ﺴﺐ ﻧ ﻮع ﺁﻧﻬ ﺎ ﺗﻘ ﺴﻴﻢ آﻨﻨ ﺪ و ﭼﻨ ﻴﻦ اﺳ ﺘﺪﻻل آﺮدﻧ ﺪ آ ﻪ‪" :‬اﻟﺒﺘ ﻪ‬
‫ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از اﺣﺎدﻳ ﺚ ﺛﻘ ﻪ ﻧﻴ ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺿ ﻌﻴﻒ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺳﻠ ﺴﻠﻪ روات ﺁن ﻣ ﺸﺨﺺ ﻧ ﺸﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﻧﺮﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺎذ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﻠﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣ ﺪﻟﺲ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻔ ﺮد اﺳ ﺖ‪".‬‬
‫ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ اﻧﻮاع دﻳﮕﺮﯼ آﻪ در ﺁﺛﺎر ﻣﺘﻌﺪد ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺸﻴﻊ ﺑﺘﻔ ﻀﻴﻞ ﻣ ﻮرد ﺑﺤ ﺚ‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑ ﺎ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ اﺟﻨ ﺎس دآ ﺎن ﺑ ﻪ درﺟ ﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔ ﯽ از ﻣﺮﻏﻮﺑﻴ ﺖ اﺷ ﻜﺎل آ ﺎر‬
‫ﻋﻠﯽاﻟﻈﺎهﺮ ﺣﻞ ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ه ﻴﭻ ﻳ ﻚ از اﻳ ﻦ اﻋ ﺎﻇﻢ ﺑﺰرﮔ ﻮار دﻳ ﻦ‪ ،‬ﻧﺨﻮاﺳ ﺖ ﻳ ﺎ‬
‫ﻧﺘﻮاﻧ ﺴﺖ روﺷ ﻦ آﻨ ﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺟ ﺎﻋﻠﻴﻦ ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﺿ ﻌﻴﻒ و ﻣ ﺮدود‪ ،‬اﻳ ﻦ‬
‫رواﻳﺖﺳﺎزان‪ ،‬اﻳﻦ ﺷﻴﺎداﻧﯽ آﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺁﺳ ﺎن ﺑ ﻪ ﺧ ﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ او و اﻣﺎﻣ ﺎﻧﺶ دروغ‬
‫ﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ آﺴﺎﻧﯽ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ و از آﺪام ﻃﺒﻘﻪاﯼ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ؟ ﻋﻤﺎل ﻇﻠﻤ ﻪ و آ ﺎرﮔﺰاران‬
‫دوﻟﺘ ﯽ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ؟ ﭘﻴ ﺸﻪ ور ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ؟ آ ﺸﺎورز ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ؟ ﻟﻴﺒ ﺮال ﻏ ﺮبزدﻩ و ﻣﻨ ﺎﻓﻖ‬
‫ﺷ ﺮقزدﻩ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ؟ ﻳ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺛﻘ ﺔاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﺷ ﻴﺦاﻻﺳ ﻼم‪،‬‬
‫ﻋﻤﻮداﻻﺳﻼم ﺑﻮدﻩاﻧﺪ؟‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﻏﻴﺮ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻧ ﻪ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ و ﻧ ﻪ اﺟ ﺎزﻩ داﺷ ﺖ وارد ﻣﻌﻘ ﻮﻻت ﺷ ﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻔ ﺮض ه ﻢ آ ﻪ ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪ ،‬ﺣﻜ ﻢ ﺷ ﺮﻋﯽ او را ﺳ ﺮ ﺟ ﺎﻳﺶ ﻣ ﯽﻧ ﺸﺎﻧﻴﺪ آ ﻪ‪ :‬ﻓ ﻀﻮﻟﯽ‬
‫ﻣﻮﻗﻮف!‬

‫‪٢٤‬‬
‫و اﮔ ﺮ ﺑ ﺎﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ‪ ،‬هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚﺳ ﺎزﯼه ﺎ‪ ،‬هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ دروغﺑﻨ ﺪﯼه ﺎ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺤ ﺼﺮا از ﺟﺎﻧ ﺐ هﻤ ﺎن آ ﺴﺎﻧﯽ ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﻪ ادﻋ ﺎﯼ ﺧﻮدﺷ ﺎن‬
‫"ﺣ ﺎﻓﻆ ﺑﻴ ﻀﻪ اﺳ ﻼم" و "ﭘﺎﺳ ﺪار ﺷ ﺮع ﻣﺒ ﻴﻦ" ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ و ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺻ ﻮﻻ درﺑ ﺎرﻩ‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻜﺘﺐداراﻧﯽ ﭼﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ؟ و ﭼﻄ ﻮر ﻣ ﯽﺗ ﻮان از ﻣﻄ ﺮح ﺷ ﺪن‬
‫اﻳﻦ ﺳﻮال ﻣﺎﻧﻊ ﺷﺪ آﻪ ﺁﻧﻬﺎﻳﯽ آﻪ در ﭘﻨﺎﻩ ﻋﻤﺎﻣﻪ و ﺗﺤﺖ اﻟﺤﻨﻚ و ﻳ ﺎ ﻋﻨ ﻮان ﻋ ﺎﻟﻢ و‬
‫ﻣﺤﺪث ﭼﻨﻴﻦ ﺁﺳﺎن ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺧﺪا و رﺳﻮل و اﻣﺎﻣﺎن ﺧﻮﻳﺶ را دﺳﺘﺎوﻳﺰ آ ﺴﺐ ﻧ ﺎن‬
‫و ﺁب آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﻤﺎﻋﺖ "ﻣﻘﻠﺪي" آ ﻪ ﭼ ﺸﻢ و ﮔ ﻮش ﺑ ﺴﺘﻪ در اﺧﺘﻴﺎرﺷ ﺎن ﺑﺎﺷ ﻨﺪ ﭼ ﻪ‬
‫ﺧﻮاهﺪ آﺮد؟‬
‫راﻩ ﺗﻮﺟﻴ ﻪ دﻳﮕ ﺮﯼ آ ﻪ اﻋ ﺎﻇﻢ ﻣﻜﺘ ﺐ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ در ﻣ ﻮرد اﻳ ﻦ اﻧﺒ ﻮﻩ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﺒﺘﺬل ﻳﺎ ﺳﺨﻴﻒ ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑﮕﻮﻳﻨ ﺪ راوﻳ ﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﻣﻌﺘﺒ ﺮ‬
‫ﻧﺒﻮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ آﺎﻣﻼ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﺒﻮدﻩاﻧﺪ ﻳﺎ ﻧﻴﻤﻪ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ و ﺑﺎﻳ ﺪ ﺑ ﺮاﯼ اﺣﺎدﻳ ﺚ واﻗﻌ ﺎ‬
‫ﻣﻮﺛﻖ و ﻣﻌﺘﺒﺮﯼ آﻪ ﺟﺎﯼ ﺣﺮﻓﯽ در اﺻﺎﻟﺖ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﺒﺎﺷ ﺪ ﺑ ﻪ آﺘ ﺐ روات درﺟ ﻪ اول‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ آﻨﻴﺪ‪ ،‬و ﺧﻮدﺷﺎن از اﻳﻦ آﺘﺐ ﻗﺪر اول ﭼﻬﺎر آﺘﺎب را ﺑﻨﺎم "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ"‬
‫اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ آﻠﻴﻨ ﯽ‪" ،‬ﻣ ﻦ ﻻﻳﺤ ﻀﺮﻩ اﻟﻔﻘﻴ ﻪ" اﺑ ﻦ ﺑﺎﺑﻮﻳ ﻪ ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﺪوق‪" ،‬ﺗﻬ ﺬﻳﺐ‬
‫اﻻﺣﻜﺎم" و "اﺳﺘﺒﺼﺎر" ﺷﻴﺦ ﻃﻮﺳﯽ را "آﺘﺐ ارﺑﻌﻪ" ﺣ ﺪﻳﺚ ﺷ ﻴﻌﻪ داﻧ ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و از‬
‫اﻳﻦ آﺘﺐ ارﺑﻌﻪ ﻧﻴﺰ آﺘﺎب "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" ﻳﺎ "آﺎﻓﯽ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟ ﺪﻳﻦ" را آ ﻪ از ﻟﺤ ﺎظ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺎﻟﻴﻒ ﻣﻘﺪم ﺑﺮ ﺑﻘﻴﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻋﻈﻢ ﺁﻧﻬﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫دﻩ ﻗ ﺮن اﺳ ﺖ آ ﻪ "آ ﺎﻓﻲ" هﻤﭽﻨ ﺎن ﻣﻘ ﺎم ﺧ ﻮد را ﺑﻌﻨ ﻮان ﻣﻌﺘﺒﺮﺗ ﺮﻳﻦ اﺛ ﺮ‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﺟﻬ ﺎن ﺗ ﺸﻴﻊ ﺣﻔ ﻆ آ ﺮدﻩ و ﻣﻮﻟ ﻒ ﺁن "اﺑﻮﺟﻌﻔﺮﻣﺤﻤ ﺪﺑﻦ ﻳﻌﻘ ﻮب ﺑ ﻦ اﺳ ﺤﻖ‬
‫آﻠﻴﻨﻲ"‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﻟﻤﺸﺎﻳﺦ ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﻟﻤﺤﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم‪"،‬اوﺛ ﻖ و اﻋ ﺪل و اﺛﺒ ﺖ و‬
‫اﺿ ﺒﻂ" ﻋﻠﻤ ﺎﯼ اﻣﺎﻣﻴ ﻪ‪ ،‬ﺻ ﺎﺣﺐ اﻟﺠ ﻼل ﻓ ﺮﻳﻘﻴﻦ‪ ،‬ﻟﻘ ﺐ ﮔﺮﻓﺘ ﻪ و آﺘ ﺎب او "ﻗ ﺮﺁن‬
‫دوم" و "اﺟﻞ آﺘﺐ اﺳﻼﻣﻲ" و "اﻋﻈﻢ ﻣﺼﻨﻔﺎت ﺷ ﻴﻌﻪ" و "آﺘ ﺎﺑﯽ آ ﻪ ﺛ ﺎﻧﯽ ﺁن در‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺸﻴﻊ ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ" ﺷﻤﺮدﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﻃﺒﻖ رواﻳﺖ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﺧ ﻮد اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن‬
‫)آ ﻪ آ ﺎﻓﯽ در زﻣ ﺎن ﻏﻴﺒ ﺖ ﺻ ﻐﺮﯼ او ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺷ ﺪﻩ( ﺷﺨ ﺼﺎ درﺑ ﺎرﻩ ﺁن ﮔﻔﺘ ﻪ ﻳ ﺎ‬
‫ﻧﻮﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪" :‬آ ﺎﻓﯽ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ را آ ﺎﻓﯽ اﺳ ﺖ"‪ .‬و ﻣﺠﻠ ﺴﯽ ﻧﻴ ﺰ آ ﻪ ﺧ ﻮدش‬
‫"ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ" ﻟﻘﺐ دارد‪ ،‬در وﺻﻒ ﺁن ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ آﻪ‪" :‬آﻠﻴﻨﯽ در ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻮﻳﺪ ﺑﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬وﮔﺮﻧ ﻪ ﻳ ﻚ اﻧ ﺴﺎن ﻣﺨﻠ ﻮق‬
‫ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺪ ﺑ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎﻳﯽ ﭼﻨ ﻴﻦ اﺛ ﺮﯼ را ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ده ﺪ"‪ .‬ﺑﺎﻳ ﺪ اﻓ ﺰود آ ﻪ آﻠﻴﻨ ﯽ از ﻧﻈ ﺮ‬

‫‪٢٥‬‬
‫زﻣﺎﻧﯽ ﻧﻴﺰ اوﻟﻴﻦ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺸﺮاﻳﻂ ﺑﻌ ﺪ از ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم ﻋ ﺼﺮ ﺑ ﻮد‪ ،‬و در ﻣﻘ ﺎم‬
‫اﻋﻠ ﻢ ﻣﺠﺘﻬ ﺪان زﻣ ﺎن ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ ﻣﺮﺟﻌﻴ ﺖ ﺑ ﺮ ﮔﺰﻳ ﺪﻩ ﺷ ﺪ و ﺣﺘ ﯽ ﭘ ﺲ از ﻣ ﺮﮔﺶ‬
‫آﺮاﻣﺎت ﺑﺮاﯼ او ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻪ رواﻳ ﺖ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺳ ﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺤ ﺴﻴﻦ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ‪،‬‬
‫ﺷﻬﻴﺪ ﺑﺰرﮔﻮار ﻣﺤﺮاب‪ ،‬ﺻﺪ ﺳﺎل ﭘﺲ از وﻓﺎت او اﺳ ﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﻳﺶ را ﺗ ﺎزﻩ ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ و‬
‫ﺑﭽﻪ ﺷﻴﺮﯼ را هﻢ ﭘﻬﻠﻮﯼ او دﻳﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﻮاﺑﻘﯽ‪ ،‬ه ﺰار ﺳ ﺎل اﺳ ﺖ ﻣﻜﺘ ﺐ "دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ" آﺘ ﺎب‬
‫"اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" را "ﻣﻔﺘ ﺎح اﻟﻤﻔ ﺎﺗﻴﺢ" ﻣ ﺸﻜﻼت ﺷ ﻴﻌﻪ داﻧ ﺴﺘﻪ و در ه ﺮ ﻣ ﻮرد آ ﻪ‬
‫"ﺣﺠ ﺖ ﻗ ﺎﻃﻊ" ﻻزم ﺁﻣ ﺪﻩ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ را ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ارﺟ ﺎع آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺣﺘ ﯽ در‬
‫ﻋﺼﺮ ﺧ ﻮد ﻣ ﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻴ ﻪ اﻋﻈ ﻢ ﻋ ﺼﺮ و ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ هﻤ ﻴﻦ ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ‬
‫ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در اﻳ ﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ ﻧﻮﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪" :‬ﻋﻠﻤ ﺎ و ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﻣ ﺎ ه ﺮ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ را آ ﻪ‬
‫ﻣ ﯽﺁورﻧ ﺪ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧﻨ ﺪ از روﯼ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ رﺟ ﺎل ﺛﺎﺑ ﺖ آﻨﻨ ﺪ آ ﻪ ﺁن ﺧﺒ ﺮ ﻣ ﻮرد وﺛ ﻮق‬
‫اﺳ ﺖ ﻳ ﺎ ﺻ ﺤﻴﺢ اﺳ ﺖ و ﻳ ﺎ ﻣ ﻮرد اﻃﻤﻴﻨ ﺎن ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬اﻻن ﻣ ﺎ اﺣﺎدﻳ ﺚ آﺘ ﺎﺑﯽ را از‬
‫هﺰار ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از اﻳ ﻦ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ آ ﻪ ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ ﺣ ﺪﻳﺚ اﺳ ﺖ ﺑ ﺎ‬
‫وﺳﻴﻠﻪ اﺷﺨﺎص ﻣﻮرد اﻃﻤﻴﻨﺎن و وﺛﻮق ﺑﻄﻮر ﻣﺴﻠﺴﻞ ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨ ﻴﻢ‪ ،‬و اﺣ ﻮال ﺧ ﻮد‬
‫آﺎﻓﯽ ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﻀﺒﻮط اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﮔﺮ اﺧﺒ ﺎر ﺗ ﺎرﻳﺦ را ه ﻢ آ ﺴﯽ ﻧﭙ ﺬﻳﺮد‪ ،‬ﺣ ﻖ‬
‫‪١‬‬
‫ﻧﺪارد اﺧﺒﺎر ﭼﻨﻴﻦ آﺘﺎﺑﯽ را ﻧﭙﺬﻳﺮد‪".‬‬
‫ﺑﻌﺪ از هﻤﻪ اﻳ ﻦ ﻣﻘ ﺪﻣﺎت‪ ،‬اﮔ ﺮ ﻣ ﺘﻦ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از اﺣﺎدﻳ ﺚ آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ ﻋﻴﻨ ﺎ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺷﻤﺎ ﻧﻘﻞ ﺷﻮد و اﮔ ﺮ ﺑﺒﻴﻨﻴ ﺪ آ ﻪ هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ ﻧﻘ ﻞ از هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب‬
‫ﻣﻌﺘﺒ ﺮ‪ ،‬ﭼﻘ ﺪر ﺳ ﺨﻴﻒ و ﻧ ﺎﻣﺮﺑﻮط‪ ،‬ﭼﻘ ﺪر ﻣﺨ ﺎﻟﻒ ﺁﺷ ﻜﺎر ﺑ ﺪﻳﻬﻴﺎت ﻋﻘﻠ ﯽ و ﻧﻘﻠ ﯽ‪،‬‬
‫ﭼﻘﺪر ﺿﺪ و ﻧﻘﻴﺾ و ﻳﺎ در ﻣﻮاردﯼ ﭼﻘﺪر آﻔ ﺮ ﺁﻣﻴ ﺰ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﭼ ﻪ ﺧﻮاهﻴ ﺪ ﮔﻔ ﺖ؟ و‬
‫در ﭼﻨﻴﻦ ﺻﻮرﺗﯽ درﺑ ﺎرﻩ ﺳ ﺎﻳﺮ آﺘ ﺐ "ﻣﻌﺘﺒ ﺮ" اﺣﺎدﻳ ﺚ آ ﻪ اهﻤﻴﺘ ﯽ آﻤﺘ ﺮ از اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب دارﻧﺪ ﭼﻪ ﻗﻀﺎوت ﺧﻮاهﻴﺪ آﺮد؟‬
‫در آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ‪ ،‬ﻣ ﻦ ﺑﺨ ﺼﻮص ﺑ ﻪ ﻧﻘ ﻞ اﺣﺎدﻳ ﺚ هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب "اﺻ ﻮل‬
‫آ ﺎﻓﻲ" ﺗﻮﺟ ﻪ داﺷ ﺘﻪام‪ ،‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﻣﻨﻈ ﻮر آ ﻪ از ﻳ ﻚ ﻃ ﺮف هﺎﻟ ﻪ ﻗﺪاﺳ ﺘﯽ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﻋﻠ ﺖ‬
‫ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻮدن ﻣﺘﻦ آﺘﺎب و ﺑﯽاﻃﻼﻋﯽ ﻗ ﺴﻤﺖ اﻋﻈ ﻢ ﻣ ﺮدم ﻏﻴﺮﺁﺧﻮﻧ ﺪ از ﻣﻨ ﺪرﺟﺎت‬
‫ﺁن‪ ،‬در ﻃﻮل زﻣﺎن ﺑﺮاﯼ ﺁن اﻳﺠﺎد ﺷﺪﻩ اﺳ ﺖ ﺑﺮآﻨ ﺎر رود و ﺷﻨﺎﺳ ﺎﻳﯽ ﻧﺰدﻳﻜﺘ ﺮ ﺁن‬
‫ﺑﺮاﯼ هﻤﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﺷﻮد‪ ،‬ﺛﺎﻧﻴﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر از ﻣﻴ ﺎن ﺑ ﺮود آ ﻪ ﺟﻌ ﻞ اﻳ ﻦ ﻧ ﻮع اﺣﺎدﻳ ﺚ‬

‫‪ -١‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﺻﻔﺤﻪ ‪.٣٢٧‬‬

‫‪٢٦‬‬
‫ﻓﻘﻂ ﻳﺎدﮔﺎر ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮﯼ و ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺁﺧﻮﻧﺪﭘﺮور ﺁن دورﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و روﺷﻦ ﺷﻮد آﻪ‬
‫دآ ﺎن دﻳ ﻦ از هﻤ ﺎن ﺁﻏ ﺎز ﻗ ﺮن ﭼﻬ ﺎرم هﺠ ﺮﯼ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺣﺘ ﯽ در زﻣ ﺎن ﺧ ﻮد اﻣ ﺎم‬
‫ﻣﻬﺪﯼ‪ ،‬ﺷﺮوع ﺑﻜﺎر آ ﺮدﻩ و دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ ﻧﻴ ﺰ از هﻤ ﺎن هﻨﮕ ﺎم ﺑ ﻪ آ ﺴﺐ و آ ﺎر‬
‫ﭘﺮﺑﺮآﺖ ﺧﻮد ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫در آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﭼﻨ ﺪ ﺻ ﺪ ﺣ ﺪﻳﺚ از ﻣﻴ ﺎن ﺷ ﺎﻧﺰدﻩ ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ آﺘ ﺎب‬
‫"آﺎﻓﻲ" را ﺧﻮاهﻴﺪ ﻳﺎﻓﺖ آﻪ هﺮ آﺪام از ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻳﻜﺪﺳ ﺘﻪ ﺧ ﺎص از اﺣﺎدﻳ ﺚ اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب اﺳﺖ‪ .‬وﻟﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﺬآﺮ ﺷﻮم آﻪ اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻧﻤﻮﻧ ﻪ هﻴﭽﻜ ﺪام ﺟﻨﺒ ﻪ اﺳ ﺘﺜﻨﺎﻳﯽ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬و ﺑﺎ ﻣﺮورﯼ ﺳﺎدﻩ در اﺻﻞ آﺘﺎب ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ دهﻬﺎ و ﺣﺘﯽ ﺻﺪهﺎ ﻧﻈﻴﺮ ﺑﺮاﯼ‬
‫هﺮ ﻳﻚ ﺧﻮاهﻴﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫‪١‬‬
‫ﺣﺪﻳﺜﯽ آﻪ واﻗﻌﺎ ﺟﻨﺒ ﻪ اﺳ ﺘﺜﻨﺎﻳﯽ دارد ‪ ،‬ﺣ ﺎوﯼ ﻣ ﺘﻦ آﻠﻤ ﻪ ﺑ ﻪ آﻠﻤ ﻪ ﻧﺎﻣ ﻪاﯼ‬
‫اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺁﻧ ﺮا ﺷﺨ ﺼﺎ دﻳﻜﺘ ﻪ و اﻧ ﺸﺎء و اﻣ ﻀﺎء آ ﺮدﻩ و ﺑﻌ ﺪ در ﻣﻜﺘ ﻮب‬
‫ﺳﺮﺑﺴﺘﻪاﯼ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﻣﻬ ﺮ ﻃ ﻼﯼ ﺁﺗ ﺶ ﻧﺪﻳ ﺪﻩ ﻣﻬ ﺮ آ ﺮدﻩ‪ ،‬ﺳ ﭙﺲ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻌﺪا ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺎﻃﻤﻪ دﺧﺘﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺑ ﻪ‬
‫ﻳﻜ ﯽ از دوﺳ ﺘﺎن ﺧ ﺎﻧﻮادﮔﯽ اه ﺪاء ﺷ ﺪﻩ‪ ،‬و ﺑﻨ ﺎ ﺑ ﻪ ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻻاﻗ ﻞ ﺗ ﺎ زﻣ ﺎن‬
‫ﺣﻴ ﺎت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق در ﺧ ﺎﻧﻮادﻩ هﻤ ﻴﻦ ﺻ ﺤﺎﺑﯽ ﻣﺤﻔ ﻮظ ﻣﺎﻧ ﺪﻩ‪ ،‬زﻳ ﺮا راوﯼ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ آﻪ ﺧﻮدش ﻣﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺮاﯼ اﻣﺎم ﺻﺎدق ﻗﺮاﺋﺖ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﻄﻌ ﺎ‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺁن هﻢ اﻳﻦ ﻣﺘﻦ ﺗﻮﺳﻂ هﺮ ﻳ ﻚ از راوﻳ ﺎن ﺑﻌ ﺪﯼ آﭙﻴ ﻪ و اﺳﺘﻨ ﺴﺎخ ﺷ ﺪﻩ زﻳ ﺮا‬
‫ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم آﻠﻴﻨﯽ ﻗﺮﻳﺐ ﺳﻴﺼﺪ ﺳ ﺎل ﺑﻌ ﺪ از وﻓ ﺎت ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل ﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ‬
‫ﺁﻧﺮا ﻋﻴﻨﺎ در " آﺎﻓﻲ" ﻧﻘﻞ آﻨﺪ )!(‬
‫ﺑ ﺎ ﺧﻮاﻧ ﺪن ﭼﻨ ﻴﻦ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ درﺑ ﺎرﻩ راوﻳ ﺎن ﺁن‪ ،‬ه ﺮ ﻗ ﺪر ه ﻢ ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم و‬
‫ﺷﻴﺦاﻻﺳﻼم ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻗﻀﺎوت ﻣﯽﺗﻮان آﺮد؟ ﻳ ﺎ ﺑ ﺎ ﺧﻮاﻧ ﺪن ﺣ ﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮﯼ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﺟﺎﺑﻠﻘ ﺎ و ﺟﺎﺑﻠ ﺴﺎ‪ ،‬آ ﻪ ﺁن ﻧﻴ ﺰ در هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ ﺁﻣ ﺪﻩ‪ ،‬و در ﺁن از ﻗ ﻮل‬
‫اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ ﻣﺠﺘﺒ ﯽ از وﺟ ﻮد دو ﺷ ﻬﺮ در روﯼ زﻣ ﻴﻦ ﻳ ﺎد ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺣ ﺼﺎر‬
‫ﺁهﻨ ﻴﻦ ه ﺮ آ ﺪام از ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ ﻃ ﻮل ﺻ ﺪ ه ﺰار آﻴﻠ ﻮﻣﺘﺮ ﻳﻌﻨ ﯽ دو ﺑﺮاﺑ ﺮ و ﻧ ﻴﻢ ﺗﻤ ﺎم‬
‫ﻣﺤﻴﻂ آﺮﻩ زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و هﺮ ﻳﻚ از ﺁﻧﻬﺎ ﺣﺪاﻗﻞ هﻔﺖ ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﻧﻔﺮ ﺟﻤﻌﻴ ﺖ دارد‪ ،‬و‬
‫در هﺮ آﺪام ﺑ ﻪ هﻔﺘ ﺎد ﻣﻴﻠﻴ ﻮن زﺑ ﺎن ﺣ ﺮف ﻣ ﯽزﻧﻨ ﺪ آ ﻪ ﻣﻌﻨ ﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺟ ﺰ اﻣﺎﻣ ﺎن‬
‫ﺣﺴﻦ و ﺣﺴﻴﻦ آﺴﯽ ﻧﻤﯽﻓﻬﻤﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎ ﺧﻮاﻧ ﺪن ﺣ ﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮﯼ از هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ‬

‫‪ -١‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ‪ ١٤٩‬ﺗﺎ ‪ ١٥٨‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪٢٧‬‬
‫در ﻣﻮرد ﮔﻔﺘﮕﻮﯼ اﻻغ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎ ﺻﺎﺣﺒﺶ در ﻟﺤﻈﻪ ﻣﺮگ ﺁن هﺮ دو‪ ،‬آ ﻪ‬
‫از ﺗ ﻪ ﭼ ﺎﻩ ﺑﻨ ﯽﺧﻄﻤ ﻪ ﺑ ﻪ ﻋﺮﺑ ﯽ ﻓ ﺼﻴﺢ ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓﺘ ﻪ و ﻃﺒ ﻖ اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘﮕ ﻮ آ ﻪ‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﺁﻧﺮا ﺷﺨﺼﺎ ﺷ ﻨﻴﺪﻩ و ﻧﻘ ﻞ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬اﻻغ ﺑ ﻪ رﺳ ﻮل اآ ﺮم اﻃ ﻼع‬
‫ﻣﯽدهﺪ آﻪ اﮔﺮ او ﺳﻴﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑ ﻮدﻩ‪ ،‬وﯼ ﻧﻴ ﺰ ﺳ ﻴﺪ اﻻﻏ ﺎن ﺑ ﻮدﻩ و ﻧ ﺴﺒﺶ از راﻩ‬
‫اﺟﺪادﯼ ﺑﺰرﮔﻮار ﺑﻪ هﻤﺎن اﻻﻏﯽ ﻣ ﯽرﺳ ﻴﺪﻩ آ ﻪ ﺑ ﻪ آ ﺸﺘﯽ ﺟﻨ ﺎب ﻧ ﻮح ﺳ ﻮار ﺷ ﺪﻩ‬
‫‪١‬‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﺿ ﻊ ﻗ ﺎﻧﻮﻧﯽ اﻳ ﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ آ ﺎﻣﻼ روﺷ ﻦ اﺳ ﺖ‪ :‬ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم آﻠﻴﻨ ﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ و‬
‫ﻧﻈﺎﻳﺮ ﻓﺮاوان ﺁﻧﻬﺎ را در ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ رواﻳﺎﺗﯽ ﺷﻨﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺁﺧ ﺮ ﺧ ﻂ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ‬
‫ﻳﻜﯽ از اﻣﺎﻣﺎن )ﻏﺎﻟﺒﺎ اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻ ﺎدق( ﻣ ﯽرﺳ ﺪ‪ .‬ﺑﻨ ﺎﺑﺮاﻳﻦ دو راﻩ ﺗﻮﺟﻴ ﻪ ﺑﻴ ﺸﺘﺮ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ :‬ﻳﺎ راوﻳﺎن ﻣﻌﺘﺒﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﺑﺎ اﻣﺎﻧﺘﺪارﯼ ﻧﻘﻞ آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ‪،‬‬
‫و درﻳﻦ ﺻﻮرت ﻻزم ﻣﯽﺁﻳﺪ آﻪ اﻳﻦ اراﺟﻴﻒ را واﻗﻌ ﺎ اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق و ﺳ ﺎﻳﺮ‬
‫اﺋﻤ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ ،‬ﻳ ﺎ اﻳﻨﻜ ﻪ ﻗﺎﺑ ﻞ ﻗﺒ ﻮل ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﻳﻜ ﯽ اﻣ ﺎم ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر ﮔﻮﻳﻨ ﺪﻩ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫ُﺗـﺮهﺎﺗﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬درﻳﻦ ﺻﻮرت ﺳﺎزﻧﺪﻩ ﺁﻧﻬﺎ ﻳ ﺎ راوﯼ ﺑﺰرﮔ ﻮار اوﻟ ﯽ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﻳﻜ ﯽ‬
‫از راوﻳﺎن ﺑﺰرﮔﻮار دوم و ﺳﻮم و ﭼﻬﺎرم‪ ،‬و در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ اﺣﻮال ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم آﻠﻴﻨ ﯽ‬
‫اﮔﺮ ﺧﻮدش ﺟﺎﻋﻞ دﺳﺖ اول ﻧﺒﺎﺷﺪ دﺳﺖ آﻢ ﺷﺮﻳﻚ ﺟﺮم ﺟﺎﻋﻼن ﻗﺒﻠﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿ ﻮع‪ ،‬اﻧﺤ ﺼﺎر ﺑ ﻪ آﻠﻴﻨ ﯽ و آ ﺎﻓﯽ ﻧ ﺪارد و در هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻔﺼﻠﯽ را از ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﺪوق‪ ،‬اﺑ ﻦ ﺑﺎﺑﻮﻳ ﻪ ﻣﻌ ﺮوف‪ ،‬ﻣﻮﻟ ﻒ دوﻣ ﻴﻦ‬
‫آﺘ ﺎب از آﺘ ﺐ ارﺑﻌ ﻪ و ﻣﻮﺛ ﻖﺗ ﺮﻳﻦ ﻣﺤ ﺪث ﺑﻌ ﺪ از آﻠﻴﻨ ﯽ‪ ،‬ﺑﺨﻮاﻧﻴ ﺪ ﺑ ﻀﻤﻴﻤﻪ‬
‫ﺗﻮﺿ ﻴﺤﺎﺗﯽ آ ﻪ "ﻋﻼﻣ ﻪ ﺑ ﺰرگ‪ ،‬ﻋ ﺎرف رﺑ ﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺧﺰاﻧ ﻪدار ﻋﻠ ﻢ‪ ،‬وﺿ ﻮ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﭼﺸﻤﻪ ﻋﺸﻖ‪ ،‬ﺷﻬﻴﺪ ﻣﺤﺮاب" ﺁﻳ ﺖاﷲ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ ﺷ ﻴﺮازﯼ درﺑ ﺎرﻩ هﻤ ﺎن ﺣ ﺪﻳﺚ دادﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﺁﻧﻮﻗﺖ ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ ﺧﻮاهﻴﺪ دﻳﺪ آﻪ اﻳﻦ ﻳﻜﯽ در ﻣﻴﺪان اﺑﺘﺬال و ﺳﺨﺎﻓﺖ دﺳ ﺖ‬
‫آﻤ ﯽ از هﻴﭽﻴ ﻚ از ﺁﻧﻬ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ ﻧﻤ ﯽﺁورد‪ .‬ﺑ ﻪ ﺁﺳ ﺎﻧﯽ ﻧﻴ ﺰ ﻗ ﻀﺎوت ﺧﻮاهﻴ ﺪ آ ﺮد‬
‫وﻗﺘﻴﻜ ﻪ زﺑﺪةاﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﭼﻨ ﻴﻦ راﺳ ﺘﮕﻮﻳﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮارﯼ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‬
‫ﻏﻴﺮزﺑﺪﻩهﺎﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﭼﻪ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﻮد؟ و از ﺧﻮد ﺧﻮاهﻴﺪ ﭘﺮﺳﻴﺪ آﻪ اﮔﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫ﺑﺪﺁﻧﭽﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺎور داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻄﻮر آﺴﺎﻧﯽ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺿ ﻌﻴﻒاﻟﻌﻘ ﻞ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻪاﻧ ﺪ‬
‫ﺷﻴﺦ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺗ ﺸﻴﻊ ﺷ ﻮﻧﺪ؟ و اﮔ ﺮ ﺑ ﺎور ﻧﺪاﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ ﺑ ﺎز ه ﻢ ﭼﻄ ﻮر آ ﺴﺎﻧﯽ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ رﻳﺎآﺎر ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﺷﻴﺦ اﻟﻤﺤﺪﺛﻴﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺸﻴﻊ ﺷﻮﻧﺪ؟‬

‫‪ -١‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ‪ ١٥٩‬و ‪ ١٦٨‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪٢٨‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺖهﺎﻳﯽ هﺰار ﺳﺎل ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺑ ﻮدﻩ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ اﻳ ﻦ دﻟﻴ ﻞ‬
‫ﺑﺮ ﺁن ﻧﻴﺴﺖ آﻪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ اﺻﺎﻟﺖ هﻢ داﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ‪ .‬ﺧ ﺪاﻳﺎن ﻣ ﺼﺮﯼ را ﻣ ﺼﺮﻳﺎن ﺑ ﻴﺶ‬
‫از ﺳﻪ هﺰار ﺳ ﺎل ﭘﺮﺳ ﺘﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑ ﺖه ﺎﯼ ﺑﺘﻜ ﺪﻩه ﺎﯼ آﻠ ﺪﻩ و ﺁﺷ ﻮر و ﻓﻨﻴﻘﻴ ﻪ و اﻋ ﺮاب‬
‫ﺟﺎهﻠﻴﺖ ﻧﻴﺰ ﻗﺮﻧﻬ ﺎ ﻋﻤ ﺮ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﻋﻤﺎﻣ ﻪ داﺷ ﺘﻦ ﻳ ﻚ ﺑ ﺖ ﻳ ﺎ ﻳ ﻚ ﺑ ﺖﺳ ﺎز ﺑ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎﻳﯽ‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ﺁﻧﺮا ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻧﻤﯽآﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ اﻳ ﻦ ﺑ ﺖ در ﺁﻏ ﺎز ﻗ ﺮن ﭼﻬ ﺎرم هﺠ ﺮﯼ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ و ﺧﻮاﻩ در ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﭼﻬﺎردهﻢ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ آﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺁن اﺣﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺮداﺧﺘ ﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد ﺿ ﺪ و‬
‫ﻧﻘﻴﺾ ﺑﻮد‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ آﻪ ﺑﺎ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ اﺣﺎدﻳ ﺚ ﺑ ﻪ ﻣﺤﻜ ﻢ و ﻣﺘﻮﺳ ﻂ و ﺿ ﻌﻴﻒ ﺗ ﺎ‬
‫ﺣﺪﯼ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮔﺮدﻳ ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺗ ﻮﺟﻴﻬﯽ ﻓﻘ ﻂ در ﻣ ﻮرد ﻣﺤ ﺪﺛﺎن درﺟ ﻪ‬
‫دوم و ﺳﻮم اﻣﻜﺎن داﺷﺖ‪ ،‬و در ﻣﻮرد آﺴﺎﻧﯽ ﻣﺜ ﻞ ﺧ ﻮد ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم آﻠﻴﻨ ﯽ و دﻳﮕ ﺮ‬
‫ﺷ ﻴﻮخ درﺟ ﻪ اول ﻋ ﺎﻟﻢ ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ،‬دﻳﮕ ﺮ اﺷ ﻜﺎل از اﻳ ﻦ راﻩ ﻗﺎﺑ ﻞ ﺗﻮﺟﻴ ﻪ ﻧﺒ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺧﻮد اﻳ ﻦ ﺑﺰرﮔ ﻮاران ﻧﻴ ﺰ اﻣﻜ ﺎن ﻧﺪاﺷ ﺖ آ ﻪ از اﻳ ﻦ راﻩ ﺿ ﺪ و ﻧﻘ ﻴﺾ ﮔ ﻮﺋﯽه ﺎﯼ‬
‫ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻗﺒﻞ از ﺧﻮدﺷﺎن را ﺗﻮﺟﻴﻪ آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻨﺠ ﺎ ﻧﻴ ﺎز ﺑ ﻪ راﻩﺣ ﻞه ﺎﯼ ﺗ ﺎزﻩاﯼ اﺣ ﺴﺎس ﺷ ﺪ‪ ،‬و اﻳ ﻦ راﻩﺣ ﻞه ﺎ ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺑﺪﺳﺖ ﺁﻣﺪ‪ .‬ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﺎم ﺑﻮد‪ ،‬از ﻗﻮل ﺧﻮد او ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺪ آ ﻪ اﮔ ﺮ ﻣﻄ ﺎﻟﺒﯽ‬
‫آﻪ ﻣﺎ از رﺳﻮلاﷲ ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﻴﻢ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑ ﻪ ﻣ ﺎ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬ﺧ ﻮد‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ ﮔ ﺎﻩ ﺑ ﻪ ﮔ ﺎﻩ ﺳﺨﻨﺎﻧ ﺸﺎن را ﻋ ﻮض ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ‪ .‬و در ﺗﺎﻳﻴ ﺪ اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﺘﻌﺪد از راوﻳﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ در "آ ﺎﻓﯽ" و ﺳ ﺎﻳﺮﻳﻦ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪ‪ ١ .‬وﻗﺘ ﯽ ه ﻢ آ ﻪ‬
‫ﭘﺮﺳﻴﺪﻩ ﺷﺪ ﭼﺮا از ﻳﻚ ﺻﺤﺎﺑﯽ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺳ ﺨﻨﺎن او دو ﺟ ﻮر رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬از‬
‫ﻗﻮل اﻣﺎم ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ آﻪ اﺻﻮﻻ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻧﺎﺳ ﺦ و ﻣﻨ ﺴﻮخ دارد ‪ ...‬و در ﺗﺎﻳﻴ ﺪ اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﺘﻌﺪد در آﺎﻓﯽ و آﺘ ﺐ دﻳﮕ ﺮ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪ‪ ٢ .‬وﻗﺘ ﯽ ه ﻢ آ ﻪ ﭘﺮﺳ ﻴﺪﻧﺪ ﭼ ﺮا‬
‫ﺑﺮﺧ ﯽ از ﭘﻴ ﺸﮕﻮﺋﻴﻬﺎﯼ ﺧ ﻮد اﻣ ﺎم ﺗﺤﻘ ﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬از ﻗ ﻮل اﻣ ﺎم ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺪ آ ﻪ‪:‬‬
‫ﻋﺠﻠ ﻪ ﻧﻜﻨﻴ ﺪ‪ ،‬ﭘﻴ ﺸﮕﻮﺋﻴﻬﺎﯼ ﻣ ﺎ ﺳ ﻮﺧﺖ و ﺳ ﻮز ﻧ ﺪارد‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬ ﺎ دﻳ ﺮ و زود دارد‪ ،‬و‬

‫‪ -١‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٣٩٢‬رﺟﻮع ﺷﻮد‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٣٩٢‬رﺟﻮع ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪٢٩‬‬
‫ﮔﺎهﯽ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﺤﻘﻖ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺘﺎﺧﻴﺮ اﻓﺘﺪ‪ ١ .‬و ﺑ ﺎز در ﺗﺎﻳﻴ ﺪ اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﺘﻌﺪد در آﺎﻓﯽ و آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ در ﭘﯽ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ‪ ،‬ﻣﺸﻜﻞ ﺑﺎز هﻢ ﺑﺰرﮔﺘﺮﯼ ﭘﻴﺶ ﺁﻣﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻌﻀﯽ از‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﻮد آ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد ﻣ ﻀﻤﻮن ﺁﻧﻬ ﺎ از راﻩ وﺣ ﯽ اﻟﻬ ﯽ ﺑ ﻪ ﻳﻜ ﯽ از اﻧﺒﻴ ﺎء‬
‫اﻟﻮاﻟﻌﺰم رﺳﻴﺪﻩ و او ﺁﻧﺮا ﺑﻪ ﻣﺮدم اﺑﻼغ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺎ اﻳﻦ وﺻﻒ ﺁن اﻣﺮ ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺜﻼ از ﻗﻮل اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق رواﻳﺖ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﻪ ﻋﻤ ﺮان‬
‫ﭘﺪر ﻣﺮﻳﻢ وﺣﯽ آﺮد ﺑﻪ ﺗ ﻮ ﭘ ﺴﺮﯼ ﻣ ﯽﺑﺨ ﺸﻢ آ ﻪ آ ﻮران را ﺑﻴﻨ ﺎ آﻨ ﺪ و ﻣﺮدﮔ ﺎن را‬
‫زﻧﺪﻩ آﻨﺪ‪ ،‬و او ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﺧﺒﺮ را ﺑﻪ هﻤﺴﺮش دادﻩ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﯽ وﻗﺘﻴﻜﻪ هﻤ ﺴﺮش وﺿ ﻊ‬
‫ﺣﻤﻞ آﺮد ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﭘﺴﺮﯼ آ ﻪ ﻣﻨﺘﻈ ﺮش ﺑ ﻮد ﻣ ﺮﻳﻢ ﺑ ﻪ دﻧﻴ ﺎ ﺁﻣ ﺪ‪ ٢ .‬ﻳ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺣ ﻀﺮت‬
‫ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻪ ﻋﺮوﺳﯽ ﺧﺒﺮ دادﻩ ﺑﻮد آﻪ ﺑﻪ ارادﻩ ﺧﺪاوﻧ ﺪ در ﻣﺠﻠ ﺲ زﻧﺎﺷ ﻮﻳﯽ ﺧ ﻮاهﯽ‬
‫ﻣ ﺮد‪ ،‬وﻟ ﯽ او زﻧ ﺪﻩ ﻣﺎﻧ ﺪ‪ ٣ .‬ﻳ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ از اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ‬
‫ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ را در ﺳ ﺎل ‪ ٧٠‬هﺠ ﺮﯼ ﻣ ﺎﻣﻮر ﻓ ﺘﺢ ﻋ ﺎﻟﻢ و‬
‫اﺳﺘﻘﺮار ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﻋ ﺪل در ﺟﻬ ﺎن آﻨ ﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﭼ ﻮن ﺣ ﺴﻴﻦ را در ﺳ ﺎل ‪ ۶١‬هﺠ ﺮﯼ‬
‫آ ﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬او ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻪ ﺧ ﺸﻢ ﺁﻣ ﺪ و اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ را ﺑ ﻪ ﺑﻌ ﺪ ﻣﻮآ ﻮل ﺳ ﺎﺧﺖ‪ ٤ .‬اﻳﻨﺠ ﺎ دﻳﮕ ﺮ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺷﻮﺧﯽﺑ ﺮدار ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬و اﺣﺘﻴ ﺎج ﺑ ﻪ راﻩ ﺣ ﻞ اﺻ ﻮﻟﯽﺗ ﺮ داﺷ ﺖ ﺧﻮﺷ ﺒﺨﺘﺎﻧﻪ‬
‫اﻳﻦ راﻩ ﺣﻞ ﻧﻴﺰ ﺑﺪﺳﺖ ﺁﻣﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ اﻋﻼم ﺷ ﺪ آ ﻪ در اﻳ ﻦ ﮔﻮﻧ ﻪ ﻣ ﻮارد ﺧ ﻮد ﺧﺪاوﻧ ﺪ‬
‫اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﺧ ﻮﻳﺶ را ﺗﻐﻴﻴ ﺮ ﻣ ﯽده ﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬ ﺎ اﻳ ﻦ آ ﺎر در دو ﻣﺮﺣﻠ ﻪ اﻧﺠ ﺎم‬
‫ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮد‪ :‬در ﺻ ﻮرت اول اﻳ ﻦ ﺗﻐﻴﻴ ﺮ ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﻗ ﺒﻼ ﺑ ﺎﻃﻼع ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮان ﻣﺮﺳ ﻞ‬
‫ﻣﯽرﺳﺪ‪ ،‬و ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﺁﻧﺮا ﺑﻪ ﭘﻴﺮوان ﺧﻮد ﺧﺒﺮ دهﻨﺪ‪ .‬در ﺻ ﻮرت‬
‫دوم‪ ،‬ﻣﻄﻠﺐ ﺣﺘﯽ از ﺧﻮد ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان هﻢ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﻣﯽﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﻣﺮﯼ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺪان‬
‫"ﺑﺪاء" ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬آﻪ در ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺁن‪ ،‬ﻓﻘﻴﻪ اﻋﻈﻢ ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در رﺳ ﺎﻟﻪ ﻣ ﺼﺒﺎح‬
‫اﻟﻬﺪاﻳﻪ ﺧﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪" :‬اآﻨﻮن ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻘﻴﻘ ﺖ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ را آ ﻪ در آﺘ ﺎب ﺟ ﺎﻣﻊ‬
‫آﺎﻓﯽ رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ ﺑﻔﻬﻤﯽ‪ ،‬آﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺷ ﻴﺦ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم آﻠﻴﻨ ﯽ رﺿ ﻮان‬
‫اﻟﻪ ﻋﻠﻴﻪ در ﺑﺎب ﺑﺪاء رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬آﻪ اﺑﻦاﺑﯽﺑﺼﻴﺮ از اﻣﺎم ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻧﻘﻞ‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬هﻤﺎﻧﺎ ﺧﺪاﻳﺘﻌﺎﻟﯽ را دو ﮔﻮﻧﻪ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻠﻤﯽ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ و ﻧﻬﺎن‪ ،‬و‬

‫ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٣٩٣‬رﺟﻮع ﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪-١‬‬


‫ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٣٩٣‬رﺟﻮع ﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪-٢‬‬
‫ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٧۵‬رﺟﻮع ﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪-٣‬‬
‫ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٧٣‬رﺟﻮع ﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪-٤‬‬

‫‪٣٠‬‬
‫ﺁﻧﺮا ﺑﺠﺰ او هﻴﭽﻜﺲ ﻧﻤﯽداﻧﺪ و اﻳﻦ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ آﻪ ﻣﻨﺸﺎء ﺑﺪاء اﺳﺖ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ دﻳﮕ ﺮﯼ‬
‫آ ﻪ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ ﻓﺮﺷ ﺘﮕﺎن و رﺳ ﻮﻻن و ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮان ﺁﻣﻮﺧ ﺖ‪ ،‬و ﻣ ﺎ ﻧﻴ ﺰ از ﺁن ﻋﻠ ﻢ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردارﻳﻢ و ﺑ ﺪان آ ﻪ ﺻ ﺤﻴﺢ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﺑﻌ ﻀﯽ ﮔﻔﺘ ﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ ﻣﻨ ﺸﺎء ﺑ ﺪاء ﻧ ﻪ از‬
‫ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺧﻠﻖ اول اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ از ﺧﻠﻖ دوم اﺳﺖ‪".‬‬
‫اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻﻟﻬﺎﯼ ﺳﻔﺴﻄﻪﺁﻣﻴﺰ و ﺑﯽﻣﺤﺘﻮا ﺑ ﺮاﯼ ﭼﻴ ﺴﺖ؟ ﺑ ﺮاﯼ اﻳﻨﻜ ﻪ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫"روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز" ﺣﺎﺿ ﺮ ﺑ ﺪﻳﻦ اﻋﺘ ﺮاف ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ اﮔ ﺮ ﻓ ﯽاﻟﻤﺜ ﻞ در ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﻣﻌﺘﺒﺮﯼ از ﻗﻮل ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻳﺎ اﻣﺎﻣﯽ دو ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻧ ﺴﺒﺖ‬
‫دادﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻔﻬﻮﻣﺶ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ واﻗﻌ ﺎ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ اﻟﻬ ﯽ روﯼ ﻳ ﻚ ﻓﺮﻣ ﺎن ازﻟ ﯽ‬
‫ﺧ ﻮد ﺧ ﻂ ﺑﻄ ﻼن آ ﺸﻴﺪﻩ‪ ،‬و ﻣﻔﻬ ﻮﻣﺶ اﻳ ﻦ ه ﻢ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﻳ ﺎ اﻣ ﺎم ﻧ ﺴﺒﺖ‬
‫ﻧﺎرواﺋﯽ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دادﻩاﻧﺪ‪ .‬ﻣﻔﻬﻮم ﺻﺎف و ﺳﺎدﻩاش اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻳﻚ ﻳﺎ ﭼﻨ ﺪ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار ﺑﻨﺎم ﺻﺤﺎﺑﯽ‪ ،‬ﺑﻨﺎم راوﯼ‪ ،‬ﺑﻨﺎم ﻣﺤﺪث‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا و رﺳ ﻮل و اﻣ ﺎم او دروغ‬
‫ﺑﺴﺘﻪ و ﺑﻌﺪ در ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺁن درﻣﺎﻧﺪﻩاﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﮔﻮﻳﺎﺗﺮﯼ ﻧﻴ ﺰ در ﺁن ﻧﻬﻔﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪،‬‬
‫و ﺁن اﻳﻦ اﺳﺖ آ ﻪ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ در ه ﺮ ﻣﻘ ﺎﻣﯽ آ ﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﺎ آﻮﺗ ﺎﻩﺑﻴﻨ ﯽ و ﻣﺤ ﺪود ﻓﻜ ﺮﯼ‬
‫ﺧﻮد ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻔﻬﻤﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻤ ﯽﺧﻮاه ﺪ ﺑﻔﻬﻤ ﺪ آ ﻪ ﻧﻈ ﻢ ﻓﺮاﮔﻴ ﺮ ﺁﻓ ﺮﻳﻨﺶ آ ﻪ ﻣﻴﻠﻴﺎرده ﺎ‬
‫آﻬﻜﺸﺎن را ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺛﺎﻧﻴﻪاﯼ ﺻﺪ هﺰار آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ در ﺣﺮآﺖ دارد‪ ،‬آﻪ ه ﺮ ﻳ ﻚ از‬
‫اﻳﻦ آﻬﻜ ﺸﺎﻧﻬﺎ ﺷ ﺎﻣﻞ ﻣﻴﻠﻴﺎرده ﺎ ﺧﻮرﺷ ﻴﺪ اﺳ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ وﺳ ﻌﺖ اﻳ ﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪ ﺳﺮﺳ ﺎم‬
‫ﺁور از ﭘﺎﻧﺰدﻩ ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﺳﺎل ﻧﻮرﯼ ﺗﺠﺎوز ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬آﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺧﻮد ﻧﻮر ﺳ ﺎﻋﺘﯽ ﻳ ﻚ‬
‫ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد آﻴﻠ ﻮﻣﺘﺮ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﭼﻨ ﻴﻦ ﻧﻈﻤ ﯽ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺪ ﺣﺘ ﯽ ﻳ ﻚ ﺳ ﺮ ﺳ ﻮزن‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ ﻳ ﻚ‬
‫هﺰارم ﺳﺮ ﺳﻮزن ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬وﮔﺮﻧﻪ در ﺳﺮاﺳﺮ اﻳ ﻦ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺑﻴﻜ ﺮان ﺳ ﻨﮓ روﯼ‬
‫ﺳﻨﮓ ﺑﻨﺪ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ هﻢ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﺑﺰرﮔﻮار ﺧﻮب ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧ ﺸﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺧ ﺪا‬
‫ﻏﻴﺮ از ﺁن ﺧﺪاﻳﯽ اﺳﺖ آﻪ ﻃﺒﻖ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮﻩ‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮش ﻣﻌﺠ ﻮن ﺗﻘﻮﻳ ﺖ‬
‫ﻗﻮﻩ ﺟﻤﺎع ﻣﯽﻓﺮﺳﺘﺪ و ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ دﻳﮕﺮش ﺑﺮاﯼ دﻓ ﻊ ﺑﻮاﺳ ﻴﺮ هﻠﻴﻠ ﻪ و ﺑﻠﻴﻠ ﻪ و ﻣﻠﻴﻠ ﻪ‬
‫ﺗﺠﻮﻳﺰ ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺮاﻗﺐ اﺳﺖ آ ﻪ آ ﺪاﻣﻴﻚ از ﻟ ﺸﻜﺮﻳﺎن ﺑﻨ ﯽﻣ ﺮوان رﻳ ﺶ ﺧ ﻮد را‬
‫‪١‬‬
‫ﻣﯽﺗﺮاﺷﺪ و ﺳﺒﻴﻠﺶ را ﺗﺎب ﻣﯽدهﺪ ﺗﺎ او را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺎهﯽ ﺑﯽﻓﻠﺲ آﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﻘﻴﻪ اﻋﻈﻢ ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراﯼ اﺳﻼﻣﯽ )‪۶‬‬
‫ﺧ ﺮداد ‪ (١٣۶٠‬در ﻣﻌﺮﻓ ﯽ ﻧﻘ ﺶ ﻋﻈ ﻴﻢ روﺣ ﺎﻧﻴﻮن در ﺗ ﺪوﻳﻦ ﻓﻘ ﻪ و ﺣ ﺪﻳﺚ ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫اﻇﻬﺎر ﻣﯽدارد آ ﻪ‪" :‬در زﻣ ﺎن ﺣ ﻀﺮت ﺻ ﺎدق ﺳ ﻼم اﻟ ﻪ ﻋﻠﻴ ﻪ هﻤ ﻴﻦ روﺣ ﺎﻧﻴﻮن‬

‫‪ -١‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٣۵٢‬و ‪ ۵٣٨‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪٣١‬‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و در ﻏﻴﺒﺖ آﺒﺮﯼ هﻢ هﻤﻴﻦ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻮدﻧﺪ آ ﻪ اﺣﻜ ﺎم اﺳ ﻼم را دﺳ ﺖ ﺑ ﻪ‬
‫دﺳﺖ دادﻧ ﺪ و دﺳ ﺘﻪ ﺑﻨ ﺪﯼ آﺮدﻧ ﺪ و ﺁﻧﻬ ﺎ را دﺳ ﺖ ﺑ ﻪ دﺳ ﺖ و ﻧ ﺴﻞ ﺑ ﻪ ﻧ ﺴﻞ ﻣﻨﺘﻘ ﻞ‬
‫آﺮدﻧ ﺪ ﺗ ﺎ ﺑ ﻪ ﻣ ﺎ رﺳ ﻴﺪ"‪ .‬وﻟ ﯽ ﺧ ﻮد ﻓﻘﻴ ﻪ اﻋﻈ ﻢ ﻧﺨﻮاﺳ ﺘﻪ اﺳ ﺖ ﺑﺪاﻧ ﺪ آ ﻪ درﺳ ﺖ‬
‫هﻤﻴﻦهﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ ﺗﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ از ﻗﻮل هﻤﻴﻦ اﻣﺎم ﺻﺎدق و از ﻗﻮل ﺳﺎﻳﺮ اﻣﺎﻣ ﺎن‬
‫ﭼ ﻪ ﻗﺒ ﻞ از ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮﯼ و ﭼ ﻪ ﺑﺨ ﺼﻮص ﺑﻌ ﺪ از ﺁن‪ ،‬ه ﺮ ﻗ ﺪر ﺧﻮاﺳ ﺘﻨﺪ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺳ ﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ه ﺮ ﻗ ﺪر ﺧﻮاﺳ ﺘﻨﺪ ﺑ ﺪاﻧﻬﺎ ﺗﻬﻤ ﺖ ﻧ ﺎروا زدﻧ ﺪ‪ ،‬و ه ﺮ ﻗ ﺪر ﺧﻮاﺳ ﺘﻨﺪ ﺁﻧ ﺎﻧﺮا‬
‫ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺁوردﻧﺪ ﺗﺎ روﻧﻖ دآﺎن ﺧﻮد را ﺑﺎﻻ ﺑﺮدﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫در اﻳﻦ "دآﺎن دﻳﻦ" از هﻤﺎن ﺁﻏﺎز آ ﺎر‪ ،‬ﺧ ﺪا و اﻧﺒﻴ ﺎء اوﻟ ﻮاﻟﻌﺰم و اﻣﺎﻣ ﺎن‬
‫و ﻣﻌ ﺼﻮﻣﺎن‪ ،‬ﺑ ﺼﻮرت آﺎﻻه ﺎﻳﯽ در درﺟ ﺎت ﻣﺨﺘﻠ ﻒ از ﻣﺮﻏﻮﺑﻴ ﺖ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ‬
‫ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎزﻩ در اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪﯼ ﺑﺨ ﻼف ﺁﻧﭽ ﻪ ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ اﻧﺘﻈ ﺎر رود‪ ،‬ﻣﻘ ﺎم واﻗﻌ ﯽ‬
‫ﺁﻧﺎن ﻣﻼك ﻣﺮﻏﻮﺑﻴﺖ ﻧﺒﻮد‪ ،‬درﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﯼﭘﺴﻨﺪﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻼك ﺑﻮد‪ .‬ﻣ ﺜﻼ ﺧ ﻮد رﺳ ﻮل‬
‫اآ ﺮم‪ ،‬ﺟ ﺎﯼ درﺟ ﻪ اوﻟ ﯽ را در اﻳ ﻦ ﻗﻴﻤ ﺖﮔ ﺬارﯼ ﻧﺪاﺷ ﺖ و ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﻋﻠ ﯽ ﺟﻨ ﺴﯽ‬
‫ﮔﺮاﻧﻘﻴﻤﺖ وﻟﯽ آﻢ ﻣﺼﺮف ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽﺷﺪ‪ .‬اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ‪ ،‬اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ‪ ،‬اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﺗﻘﯽ‪ ،‬اﻣﺎم ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻘﯽ‪ ،‬اﻣﺎم ﺣﺴﻦ ﻋﺴﮕﺮﯼ‪ ،‬اﺻﻼ ﺟﻨﺲهﺎﯼ ﻣﺮﻏ ﻮب ﻧﺒﻮدﻧ ﺪ‪ .‬اﻣ ﺎم‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺼﻮرت ﻋﻤﺪﻩﻓﺮوش و ﺗﻬﻴ ﻪآﻨﻨ ﺪﻩ و ﺗﺤﻮﻳ ﻞدهﻨ ﺪﻩ "ﺟ ﻨﺲ‬
‫ﺟﻮر" ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻮد و ﺧﻮدش آﺎﻻﻳﯽ ﻣﺸﺘﺮﯼﭘﺴﻨﺪ ﻧﺒﻮد‪ .‬در ﻋﻮض اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ‪،‬‬
‫اﻣﺎم زﻳﻦاﻟﻌﺎﺑ ﺪﻳﻦ‪ ،‬اﻣ ﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ‪ ،‬اﻣ ﺎم رﺿ ﺎ‪ ،‬اﺟﻨ ﺎس ﺧﻴﻠ ﯽ ﻣﺮﻏ ﻮب ﺑ ﻪ‬
‫ﺷﻤﺎر ﻣﯽرﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ اﻟﻌﺒﺎس و ﻋﻠﯽ اآﺒﺮ و ﻓﺮزﻧﺪان ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ اﻣ ﺎم‬
‫ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﺟﺰو اﺟﻨﺎس درﺟﻪ اول ﻗﻴﻤﺖﮔﺬارﯼ ﺷﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در دآﺎن دﻳﻦ‪،‬آ ﻪ روز ﺑ ﻪ روز ﭘﺮروﻧ ﻖﺗ ﺮ ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪،‬آﺎﻻه ﺎﯼ درﺟ ﻪ دوم و‬
‫ﺳﻮﻣﯽ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻓﺮاواﻧﯽ ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪ آ ﻪ آ ﺎر ه ﺮ ﺟ ﻮر ﻣ ﺸﺘﺮﯼ را راﻩ ﻣ ﯽاﻧ ﺪاﺧﺖ‪:‬‬
‫ﺻ ﺪهﺎ ﻧ ﺴﺨﻪ از اﺋﻤ ﻪ‪ ،‬ﺑﺨ ﺼﻮص از اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ اﻧ ﻮاع ﺑﻴﻤﺎرﻳﻬ ﺎ‬
‫ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮد‪ :‬ﺁﺑﻠﻪ رﻳﺰﻩ‪ ،‬درد آﻤﺮ و درد ﻧﺎف‪ ،‬ﻗﺮاﻗﺮ ﺷﻜﻢ‪ ،‬ﺟﻦزدﮔﯽ‪ ،‬درد ﺑﻮاﺳﻴﺮ‬
‫و ﺷ ﻘﻴﻘﻪ‪ ،‬درد ﻋ ﻮرت‪ ،‬ﺑ ﺎز آ ﺮدن ﻳﺒﻮﺳ ﺖ‪ ،‬ﻋﻘ ﺮب ﮔﺰﻳ ﺪﮔﯽ‪ ،‬اﺧ ﺘﻼل ﻣ ﺸﺎﻋﺮ و‬
‫ﻏﻴﺮﻩ وﻏﻴﺮﻩ )آﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺟﺎﻣﻌﯽ از ﺁﻧﻬﺎ را هﻢ در آﺘﺎب ﻣﺴﺘﻄﺎب ﻣﻔﺎﺗﻴﺢاﻟﺠﻨﺎن و‬
‫ه ﻢ در ﺻ ﻔﺤﺎت ‪ ۴۴٢‬و ‪ ۴۴٣‬آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﺧﻮاهﻴ ﺪ ﻳﺎﻓ ﺖ(‪ .‬هﻤﭽﻨ ﻴﻦ ﻧ ﺴﺨﻪه ﺎﯼ‬

‫‪٣٢‬‬
‫ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﻮردﯼ ﺧ ﺎص آ ﻪ ﻇ ﺎهﺮا ﻃﺎﻟﺒ ﺎن ﻓﺮاواﻧ ﯽ ﭼ ﻪ در ﻣﻴ ﺎن ﺧ ﻮد‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ و ﭼﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺸﺘﺮﻳﺎن دآﺎن داﺷﺖ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮد‪ :‬ادوﻳﻪ و اﻃﻌﻤ ﻪ و‬
‫ادﻋﻴﻪ ﻧﺎﻓﻊ ﺑﺮاﯼ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻗﻮﻩ ﻣﺠﺎﻣﻌ ﺖ آ ﻪ ﺣﺘ ﯽ ﻧ ﺴﺨﻪ ﺑﻌ ﻀﯽ از ﺁﻧﻬ ﺎ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻤﺎ در‬
‫ﻋﺮش اﻟﻬﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد )ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻜﻪ ﺗ ﺼﻮر ﺟ ﺴﺎرﺗﯽ را در اداﯼ اﻳ ﻦ ﻣﻄﺎﻟ ﺐ‬
‫ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚه ﺎﯼ "ﻣﻌﺘﺒ ﺮي" آ ﻪ ﺑﺨ ﺼﻮص ﺗﻮﺳ ﻂ ﻋﻼﻣ ﻪ ﺑﺰرﮔ ﻮار ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‪،‬‬
‫اﻋﻈﻢ ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬از ﻗﻮل ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ و ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ و اﻗ ﻼ ﺷ ﺶ ﺗ ﻦ از اﺋﻤ ﻪ و‬
‫ﺑﺨﺼﻮص از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق‪ ،‬در ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار و ﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ ﺁﻣﺪﻩ و ﺗﻌ ﺪادﯼ از‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧ ﻪ در ﺻ ﻔﺤﺎت ‪ ۵١٢‬ﺗ ﺎ ‪ ۵١۶‬آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﺋﻴﺪ(‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﯽ آﺎﻻه ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ را‪ ،‬دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ از ﺻ ﻮرت ﻗﺒﻠ ﯽ ﺧﻮدﺷ ﺎن آ ﻪ‬
‫ﺧﻴﻠﯽ ﻣﺸﺘﺮﯼﭘﺴﻨﺪ ﻧﺒﻮد‪ ،‬درﺁوردﻧﺪ و ﺑﺼﻮرﺗﯽ ﺑﺎب ﭘ ﺴﻨﺪ ﻋﺮﺿ ﻪ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﻳﻜ ﯽ از‬
‫ﺁﻧﻬ ﺎ "ﺗﻘﻴ ﻪ" ﺑ ﻮد آ ﻪ از ﻣﻔﻬ ﻮم اوﻟﻴ ﻪ ﺧ ﻮد آ ﻪ ﻳ ﻚ ﺗﺎآﺘﻴ ﻚ ﺟﻨﮕ ﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺑ ﺎ‬
‫دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓ ﺖ ﺑ ﻮد ﺑﻴ ﺮون ﺁﻣ ﺪ و ﺻ ﻮرت ﻳ ﻚ دروﻏﮕ ﻮﻳﯽ واﺟ ﺐ ﭘﻴ ﺪا آ ﺮد و‬
‫ﻣﺠﻮز ﺷﺮﻋﯽ ﺗﺮﺳﻮ ﺑﯽﻏﻴﺮﺗﯽ ﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﮕﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺮﻳﻌﺘﯽ ﺑ ﻪ ﻓﻠ ﺴﻔﻪ "ﺣ ﻖ ﻧ ﺸﺎﻳﺪ ﮔﻔ ﺖ‬
‫‪١‬‬
‫ﺟﺰ زﻳﺮ ﻟﺤﺎف" ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫دﻳﮕﺮﯼ "ﺷﻚ" و آﺮاﻣﺎت ﻓﺮاوان ﺁن ﺑﻮد آﻪ ﻣﺸﻜﻞﮔﺸﺎﯼ ﻏﺎﻟﺐ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬ ﺎ‬
‫‪٢‬‬
‫ﻣﯽﺷﺪ و ﻧﻴﺰ ﺳﻴﺪ ﺑﺎزﯼ‪ ،‬و اﻣﺎﻣﺰادﻩ ﺳ ﺎزﯼ آ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ آﺮاﻣ ﺎت ﺑ ﺴﻴﺎر داﺷ ﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘ ﻪ اﺟﻨ ﺎس دﻳﮕ ﺮﯼ ه ﻢ در هﻤ ﻴﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ و ﻋﺮﺿ ﻪ ﺷ ﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﻣﻌﺠ ﺰﻩ‬
‫ﺳﺎزﯼ‪ ،‬ﺧﻮاﺑﻨﻤﺎ ﺷﺪن‪ ،‬آ ﺸﻒ آﺮاﻣ ﺎت‪ ،‬ﺟ ﻦ‪ ،‬هﻤ ﺰاد‪ ،‬ﺁل و ﺑﺨﺘ ﻚ‪ ،‬ﺳ ﺤﺮ و ﺟ ﺎدو‪،‬‬
‫ﻃﻠﺴﻢ و ﻋﺰاﺋﻢ‪ ،‬ﭼﺸﻢ ﺑﺪ و ﻏﻴﺮﻩ و ﻏﻴﺮﻩ آﻪ اﺣﺘﻴﺎج زﻳﺎد ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻤﻮازات ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻳﻜﺪﺳﺘﻪ اﺟﻨ ﺎس ﭘﺮﻣ ﺸﺘﺮﯼ از ﻧ ﻮع دﻳﮕ ﺮﯼ ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺮاﯼ رﻓ ﻊ‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬﺎﯼ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ ﺑﻪ دآ ﺎن ﺁﻣ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﺑ ﺎ اﺳ ﺘﻔﺎدﻩ از ﺁﻧﻬ ﺎ دﻳﮕ ﺮ ﻣ ﻮﻣﻦ‬
‫اﺣﺘﻴﺎج ﻧﺪاﺷﺖ ﻣ ﺜﻼ ﺑ ﺮاﯼ ﭘﺮداﺧ ﺖ ﻗ ﺮض ﺧ ﻮد‪ ،‬ﻳ ﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻼﺻ ﯽ از زﻧ ﺪان‪ ،‬ﻳ ﺎ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻃﻌﺎم ﻳﺎ ﺑﺮاﯼ ﭘﻴﺪا آﺮدن ﻗﺎﻃﺮ ﻳﺎ ﻏﻼم ﮔﻤﺸﺪﻩاش ﻳﺎ دﻓ ﻊ ﺷ ﺮ دﺷ ﻤﻦ‬
‫ﻧﺎﺑﻜﺎرش‪ ،‬از راهﻬﺎﯼ ﺳﻨﺘﯽ آ ﻪ آ ﻢ و ﺑ ﻴﺶ زﺣﻤ ﺖ داﺷ ﺖ و ﻧﺘﻴﺠ ﻪاش ﻧﻴ ﺰ ﻗﻄﻌ ﯽ‬
‫ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬ﻋﻤ ﻞ آﻨ ﺪ‪ .‬هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﻣ ﺸﻜﻼت ﺑ ﺎ ادﻋﻴ ﻪ ﻣﺠ ّﺮﺑ ﻪ ﻳ ﺎ ﺑ ﺎ ﻧﻔ ﺮﻳﻦه ﺎ ﻣﺠﺮّﺑ ﻪ ﺣ ﻞ‬

‫‪ -١‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٢۴٧‬ﺗﺎ ‪ ٢۵٣‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬


‫‪ -٢‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ‪٢٥٣‬ﺗﺎ ‪ ٢٥٧‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪٣٣‬‬
‫ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ اﻟﺒﺘ ﻪ هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ اﻣﺘﺤ ﺎن ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬زﻳ ﺮا از ﻃﺮﻳ ﻖ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻢ اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ‬
‫ﺻﺎدق ﺑﻪ دآﺎن رﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬و رﺳﺎﻧﻨﺪﮔﺎن ﺁن ﻧﻴﺰ راوﻳ ﺎﻧﯽ ﺑ ﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺑﻮدﻧ ﺪ‪،‬‬
‫هﻤ ﻪ ﻋ ﺎﻟﻢ رﺑ ﺎﻧﯽ‪ ،‬هﻤ ﻪ رﺿ ﻮان ﻣﻘ ﺎم‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺒ ﺎ زﺑﺪةاﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ‪ .‬و ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ آﺎﻻه ﺎﯼ‬
‫ﺟﻤﻊ و ﺟﻮر ﺑﻮد آﻪ دآﺎن دﻳﻦ ﭘﺎ ﺑﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﭘﺮ ﺑﺮآﺖ ﺻﻔﻮﯼ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫دوران ﺻ ﻔﻮﻳﻪ‪ ،‬دوران ﺗﺤ ﻮﻟﯽ ﺑﻨﻴ ﺎدﯼ در ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان ﺑ ﻮد‪ .‬دورﻩاﯼ ﺑ ﻮد‬
‫آ ﻪ در ﺁن اﻳ ﺮان ﻗﺮﻳ ﺐ ه ﺰار ﺳ ﺎل ﭘ ﺲ از ﺳ ﻘﻮط ﺷﺎهﻨ ﺸﺎهﯽ ﺧ ﻮد ﺑ ﺎر دﻳﮕ ﺮ ﺑ ﻪ‬
‫وﺣﺪت ﻣﻠﯽ و ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﯽ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﯽ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ و ﺑﺎر دﻳﮕﺮ از ﺗﻤﺎﻣﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻋﺼﺮ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﻨﻴﺎد ﻧﻬﺎدﻩ ﺷ ﺪ آ ﻪ هﻨ ﻮز‬
‫هﻢ ﺣﺎآﻤﻴﺖ ﻣﻠ ﯽ و ﻣﺮزه ﺎﯼ ﺟﻐﺮاﻓﻴ ﺎﻳﯽ ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺧ ﻮد را ﻣﺮه ﻮن ﺁن دوران‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻟﯽ اﻳﻦ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺟﺎﻧ ﺐ آ ﺎر‪ ،‬و ﺑ ﻪ اﺻ ﻄﻼح اﻣ ﺮوزﯼ ﻳﻜ ﺮوﯼ ﺳ ﻜﻪ ﺑ ﻮد‪.‬‬
‫روﯼ دﻳﮕﺮ ﺳﻜﻪ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ درﺳﺖ در هﻤﻴﻦ دوران ﺑﺴﺎط ﺳﻮداﯼ ﭼﻨ ﺪ ﺻ ﺪ ﺳ ﺎﻟﻪ‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ از ﺻﻮرت اوﻟﻴﻪ دآﺎن ﺧﺎرج ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ "ﺳﻮﭘﺮﻣﺎرآﺖ"‬
‫ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ درﺁﻣﺪ‪ ،‬آﻪ اﻳﻦ ﺑﺎر ﺧﻮد ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﻴﺰ در ﺁن ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬارﯼ آﺮدﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﮔﺬارﯼ‪" ،‬ﻓﺮوﺷﮕﺎﻩ"‪ ،‬آﺎر ﺧﻮد را وﺳﻌﺖ داد و در ﺳﺮاﺳ ﺮ‬
‫اﻳﺮان در هﺮ ﺷﻬﺮ‪ ،‬هﺮ ﻣﺤﻠﻪ‪ ،‬هﺮ روﺳﺘﺎ‪ ،‬هﺮ ﻗﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺷﻌﺒﻪ داﻳ ﺮ آ ﺮد‪ .‬ادارﻩ اﻣ ﻮر‬
‫ﻓﺮوﺷﮕﺎﻩ ﻣﺮآ ﺰﯼ را ﻓﻘﻬ ﺎﯼ اﻋﻈ ﻢ‪ ،‬ﻣﺠﺘﻬ ﺪﻳﻦ ﻋﻈ ﺎم‪ ،‬ﺻ ﺪرهﺎﯼ ﺧﺎﺻ ﻪ و ﻋﺎﻣ ﻪ‪،‬‬
‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼمهﺎ‪ ،‬ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼمهﺎ‪ ،‬زﺑﺪةاﻻﻣﺤﺪﺛﻴﻦهﺎ و ﺣﻜﺎم آﻞ و ﺟﺰء ﺷﺮع ﺑﻪ ﻋﻬ ﺪﻩ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬و ادارﻩ ﺷﻌﺐ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁﻧﺮا ﺑﺘﺮﺗﻴﺐ اهﻤﻴﺖ اﻳﻦ ﺷﻌﺒﻪهﺎ درﺟﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔ ﯽ از‬
‫ﻣﺪرﺳﺎن‪ ،‬ﻣﺘﻮﻟﻴﺎن‪ ،‬ﻣﻼﻳﺎن‪ ،‬ﭘﻴﺸﻨﻤﺎزهﺎ‪ ،‬رﻣﺎﻻن و ﻏﻴﺮﻩ و ﻏﻴﺮﻩ ﻋﻬﺪﻩ دار ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬و‬
‫اﻟﺒﺘﻪ وﺳﻌﺖ آﺎر‪ ،‬ﻧﺤﻮﻩ آﺎر را ﻋﻮض ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﻓﻘﻂ روﻧﻖ ﺑ ﺎزار زﻳ ﺎدﺗﺮ ﺷ ﺪ‪ .‬رﻳ ﺎﯼ‬
‫آﻬ ﻦ اداﻣ ﻪ ﻳﺎﻓ ﺖ و دروغﭘﺮدازﻳﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ ﺑﺮﻗ ﺮار ﻣﺎﻧ ﺪ‪ ،‬و ﺑ ﻪ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ آﺎﻻه ﺎﯼ‬
‫ﻣﺮﻏﻮب و ﻧﺎﻣﺮﻏﻮب ﺧﻠﻠﯽ وارد ﻧﻴﺎﻣﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ اﻳﻦ ﺑﺎر آﺎرﮔﺮداﻧﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﭘ ﺎ از ﻣﻘ ﺎم دآﺎﻧ ﺪارﯼ ﻓﺮاﺗ ﺮ ﮔﺬاﺷ ﺘﻨﺪ و‬
‫ﺟﺰﺋﯽ از اﺟﺰاﯼ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﺎآﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ذاآ ﺮ ﺳ ﻴﺪ اﻟ ﺸﻬﺪاء ﺑﻤﻘ ﺎم "ﺑﻴ ﻀﻪدار اﺳ ﻼم"‬
‫رﺳ ﻴﺪ و روﺿ ﻪ ﺧ ﻮان دﻋ ﺎﮔﻮ ﺑ ﻪ ﻣﻼذاﻻﻧ ﺎﻣﯽ و ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼﻣﯽ و "ﭘﺮﭼﻤ ﺪارﯼ‬
‫ﺷﻴﻌﻪ ﻋﻠﻲ" ارﺗﻘﺎ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺻﻔﻮﯼ "آﻠﺐ ﺁﺳﺘﺎن ﻋﻠﻲ" ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺎﻳﺐ ﺑﺮ ﺣﻖ‬

‫‪٣٤‬‬
‫ﻋﻠﯽ ﻧﻴﺰ ﻣﻘﺎم ﺳﮕﺒﺎن ﻳﺎﻓﺖ و اﻋﻼم آﺮد آﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ ﭘﻴ ﺸﺮﻓﺖ اﺳ ﻼم‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣ ﺖ‬
‫را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﯽ از اﻣﺎم ﻋ ﺼﺮ‪ ،‬ﺁﻧﻬ ﻢ ﺑﻄ ﻮر ﻣﻮﻗ ﺖ ﺑ ﻪ ﭘﺎدﺷ ﺎﻩ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺗﻔ ﻮﻳﺾ آ ﺮدﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در ﺑ ﺎزار ﺳ ﻮداﻳﯽ آ ﻪ اآﻨ ﻮن ﭘﻬﻨ ﺎﻳﯽ ﺑ ﻪ وﺳ ﻌﺖ ﺳﺮﺗﺎﺳ ﺮ اﻳ ﺮان ﻳﺎﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪،‬‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ زاﻧﻮ ﺑﻪ زاﻧﻮﯼ ﺷﺎهﺎن ﺻﻔﻮﯼ ﻧﺸﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ رﺗﻖ و ﻓﺘﻖ اﻣﻮر ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻨ ﺪ‪ :‬ه ﺰاران ﻣﻬﺪوراﻟ ﺪم‪،‬ﻣﺮﺗ ﺪ‪ ،‬زﻧ ﺪﻳﻖ‪ ،‬ﻣﺤ ﺎرب‪ ،‬ﻣﻠﺤ ﺪ‪ ،‬ﻣﻨ ﺎﻓﻖ‪ ،‬ﻣﻔ ﺴﺪ ﻓ ﯽ‬
‫اﻻرض و ﻳﺎﻏﯽ و ﻃﺎﻏﯽ را ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻴﺮﻏ ﻀﺒﺎن ﺷ ﺎهﯽ ﺳ ﭙﺮدﻧﺪ‪ ،‬و دﻩه ﺎ ه ﺰار از‬
‫ﻣﻼﻋ ﻴﻦ دﺳ ﺖ دوم ﭼ ﻮن زﻧﺎآ ﺎران و ﻻﻃﻴ ﺎن و دزدان و ﻃﻨﺒﻮرزﻧ ﺎن و دﻳﻮﺛ ﺎن‪،‬‬
‫ﺑﺨﺼﻮص ﺁﻧﻬ ﺎﻳﯽ را آ ﻪ در اﻃﺎﻋ ﺖ از اﺣﻜ ﺎم ﺣﺠ ﺞ اﺳ ﻼم آﻮﺗ ﺎهﯽ ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ و‬
‫اﺣﻴﺎﻧﺎ وﺟﻮﻩ ﺑﺮﻳّﻪ و ﺧﻤﺲ و زآﺎت و ﺣﻖ ﺳﺎدات را هﻢ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﻧﻤﯽرﺳ ﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬در‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﻓﺮاﺷﺎن رﺟﻢ و ﺣﺪ و ﺗﻌﺰﻳﺮ و ﺗﺎدﻳﺐ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن‪ ،‬داﻣﻨ ﻪ ﻋﻤ ﻞ ﺁﻧ ﺎن از اﻳ ﻦ ﺣ ﺪ ﺑ ﺎﻻﺗﺮ رﻓ ﺖ و "رﺗ ﻖ و‬
‫ﻓﺘﻖ اﻣﻮر ﻏﻴﺮﺷﺮﻋﻴﻪ" را ﻧﻴﺰ ﺷﺎﻣﻞ ﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺎ ﻣﺴﺎﻋﺪ ﺷﺪن ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻴ ﺎد ﺁوردﻧ ﺪ‬
‫آﻪ در ﻣﻨﻄﻖ وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ اﺻﻮﻻ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻏﻴﺮﺷﺮﻋﻴﻪاﯼ وﺟ ﻮد ﻧ ﺪارد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠ ﻪ ﺑ ﺮ‬
‫هﻤ ﻪ اﻣ ﻮر دﻳﮕ ﺮ ﻣﻤﻠﻜ ﺖ ﻧﻴ ﺰ از ﺳﻴﺎﺳ ﺖ و ﺗﺠ ﺎرت و ﺻ ﻠﺢ و ﺟﻨ ﮓ و ﻣﺎﻟﻴ ﺎت‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﻃﺒﺎﺑﺖ و ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺪرﻳﺲ و هﻨﺮ و ادب‪ ،‬اﻧﮕ ﺸﺖ ﮔﺬاﺷ ﺘﻨﺪ و ﺗﺮﺗﻴﺒ ﯽ دادﻧ ﺪ‬
‫آﻪ هﻴﭽﻴﻚ از اﻳﻦ اﻣﻮر‪ ،‬ﺟﺮﻳ ﺎﻧﯽ در ﺟﻬ ﺖ ﺧ ﻼف راﯼ و ﻧﻈ ﺮ ﻧ ﻮاب اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ ﻏﺎﻟ ﺐ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬ﺗﻌ ﺼﺐ در ﺷ ﻴﻌﻴﮕﺮﯼ ﺑ ﻴﺶ از ﺁﻧﻜ ﻪ‬
‫ﻳﻚ اﻋﺘﻘﺎد ﻣﺬهﺒﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﻚ ﺗﺎآﺘﻴﻚ ﺳﻴﺎﺳﯽ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳ ﺮا در ﻧﻔ ﺲاﻻﻣ ﺮ دوﻟ ﺖ ﺻ ﻔﻮﯼ‬
‫ﻳﻚ دوﻟﺖ ﻟﺸﮕﺮﯼ ﺑﻮد آﻪ ﻣﺬهﺐ را ﻓﻘﻂ اﺑﺰار آﺎر ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ هﻤﻪ‬
‫ﺷﺎهﺎن ﺻﻔﻮﯼ )ﺑﺨﺼﻮص ﺷﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس اول( ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑ ﺎ ﻣ ﺴﻴﺤﻴﺎن ﻧﺎﺳ ﺎزﮔﺎر ﻧﺒ ﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ رواﺑﻂ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮﺑﯽ هﻢ ﺑﺎ ﺁﻧﺎن داﺷ ﺘﻨﺪ‪ .‬ﺟﻬ ﺎﻧﮕﺮدان ﻣ ﺴﻴﺤﯽ ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ ﺑ ﺎ‬
‫ﮔﺮﻣﯽ ﺗﻤﺎم ﺗﻮﺳﻂ درﺑ ﺎر ﺻ ﻔﻮﯼ ﭘ ﺬﻳﺮاﻳﯽ ﻣ ﯽﺷ ﺪﻧﺪ و ﮔ ﺎﻩ ﻧﻴ ﺰ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﭘﻴﺘﺮودﻻواﻟ ﻪ‬
‫اﻳﺘﺎﻟﻴﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﻠﻨﺪ در درﺑﺎر ﻣﯽﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺷﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس ﺑ ﻪ آ ّﺮات هﻴﺌ ﺖه ﺎﻳﯽ را ﺑ ﻪ‬
‫درﺑﺎرهﺎﯼ ﻣﺴﻴﺤﯽ ﻟﻬﺴﺘﺎن‪ ،‬ﻣﺠﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﻮهﻴﻤﺎ‪ ،‬اﺗﺮﻳﺶ و اﺳﭙﺎﻧﻴﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﺎ اﻳ ﻦ‬
‫دوﻟﺘﻬ ﺎ ﻋﻠﻴ ﻪ دوﻟ ﺖ ﻋﺜﻤ ﺎﻧﯽ ﭘﻴﻤ ﺎن اﺗﺤ ﺎد ﺑﺒﻨﺪﻧ ﺪ‪ .‬ﺗﻌ ﺼﺒﯽ آ ﻪ او و ﺳ ﺎﻳﺮ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن‬
‫ﺻ ﻔﻮﯼ اﺑ ﺮاز ﻣ ﯽداﺷ ﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻘ ﻂ در ﻣ ﻮرد دﺷ ﻤﻨﯽ ﺑ ﺎ اه ﻞ ﺗ ﺴﻨﻦ ﺑ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺗﺎﻣﻴﻦ وﺣﺪت ﻣﻠﯽ در ﺑﺮاﺑﺮ دوﻟﺘﻬ ﺎﯼ ﺳ ﻨﯽ ﻋﺜﻤ ﺎﻧﯽ و ازﺑ ﻚ در دو ﺳ ﻮﯼ ﻏ ﺮب و‬
‫ﺷﺮق اﻳﺮان‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﺷﻤﻨﯽ اﺣﺘﻴﺎج داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻘﻬﺎﯼ ﺑﺰرﮔﻮار‬

‫‪٣٥‬‬
‫ﻋ ﺼﺮ ﻧﻴ ﺰ ﺑﺨ ﻮﺑﯽ ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ اﺷ ﻜﺎل ﺷ ﺮﻋﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺁن ﻧﻤ ﯽدﻳﺪﻧ ﺪ ﻳ ﺎ ﻻاﻗ ﻞ‬
‫ﺿﺮورﯼ ﻧﻤﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﺷﻜﺎﻟﯽ را ﺑ ﺮوﯼ ﺧ ﻮد ﺑﻴﺎورﻧ ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ ﺑ ﺎ‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ واﻗﻌﯽ ﺁﻧﺎن آﻪ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻧﻔﻮذ روﺣﺎﻧﻴﺖ در هﻤﻪ اﻣﻮر ﻣﺬهﺒﯽ و ﻏﻴ ﺮ ﻣ ﺬهﺒﯽ‬
‫ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺑﻮد ﺗﻀﺎدﯼ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﯽآﺮد‪ .‬ﺧﻮد ﺷ ﺎﻩ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ ﻧﻴ ﺰ ﻣﺨ ﺎﻟﻔﺘﯽ ﻧﺪاﺷ ﺖ آ ﻪ در‬
‫ﺟﻨﮓ ﭼﺎﻟﺪران ﺳﭙﺎهﻴﺎن ﻗﺰﻟﺒﺎش او ﺑ ﺎ ﻓﺮﻳ ﺎد "اﺷ ﻬﺪ ان اﺳ ﻤﻌﻴﻞ وﻟ ﯽ اﷲ" ﺧ ﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﻋﺴﺎآﺮ ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ ﺑﺰﻧﻨﺪ!‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺳﻴﺎﺳﺘﯽ‪ ،‬اﮔ ﺮ ه ﻢ در آﻮﺗ ﺎﻩ ﻣ ﺪت از ﻧﻈ ﺮ آﻤ ﻚ ﺑ ﻪ اﺳ ﺘﻘﺮار وﺣ ﺪت‬
‫ﻣﻠﯽ و ﺗﺜﺒﻴﺖ هﻮﻳﺖ ﺳﻴﺎﺳﯽ اﻳ ﺮان ﺑ ﻪ ﺳ ﻮد اﻳ ﻦ آ ﺸﻮر ﺑ ﻮد‪ ،‬در درازﻣ ﺪت ﺑﻘ ﺪرﯼ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ ﺷﻮم و ﻧﺎﻓﺮﺟ ﺎم ﺑ ﻮد آ ﻪ واﻗﻌ ﺎ ﻧﻤ ﯽﺗ ﻮان ﺑ ﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴ ﺖ ﻗ ﻀﺎوت‬
‫آﺮد آﻪ ﺁﻳﺎ اﻳ ﻦ ﺁزﻣ ﺎﻳﺶ ﺑ ﺰرگ ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان در ﻧﻬﺎﻳ ﺖ اﻣ ﺮ ﺑ ﻪ ﺳ ﻮد ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ زﻳ ﺎن‬
‫آﺸﻮر ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ ؟ ﺑﻬ ﺮ ﺣ ﺎل ﺷ ﻚ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ از دوران ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﺑ ﻪ ﺑﻌ ﺪ‪ ،‬ﻣﻮرﻳﺎﻧ ﻪ‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ دﻳﮕ ﺮ ﻧ ﻪ ﺑ ﻪ ﺻ ﻮرت ﭘﻨﻬ ﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺁﺷ ﻜﺎرا ﺑ ﻪ ﻓﺮﺳ ﻮدن و ﭘ ﻮك آ ﺮدن اﻳ ﻦ‬
‫ﺑﻨﺎﯼ ﻇﺎهﺮا اﺳﺘﻮار ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬و زﻣﻴﻨﻪ ﻗﻄﻌﯽ ﺁﻧ ﺮا ﻓ ﺮاهﻢ ﺁورد آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺑﻨ ﺎ روزﯼ‬
‫ﺧﻮاﻩ ﻧﺎﺧﻮاﻩ ﻓﺮو رﻳﺰد‪ ،‬وﻟﻮ ﺁﻧﻜ ﻪ اﺳ ﺘﺤﻜﺎم ﺑﻨ ﺎ‪ُ ،‬ﺑ ﺮو ِز ﭼﻨ ﻴﻦ ﻓﺎﺟﻌ ﻪاﯼ را ﺗ ﺎ ﭘﺎﻳ ﺎن‬
‫ﻗﺮن ﭼﻬﺎردهﻢ و ﺁﻏﺎز ﻗﺮن ﭘﺎﻧﺰدهﻢ هﺠﺮﯼ ﺑﻪ ﺗﻌﻮﻳﻖ اﻧﺪازد‪.‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﺁﺛﺎر دﻳﺮﭘﺎﯼ اﻳﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺁﺧﻮﻧﺪﭘﺮورﯼ ﺷﺎهﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬ﻣﺤﻘ ﻖ ﻓﻘﻴ ﺪ‬
‫ﻋﻴ ﺴﯽ ﺻ ﺪﻳﻖ در آﺘ ﺎب " ﺗ ﺎرﻳﺦ ﻓﺮهﻨ ﮓ اﻳ ﺮان" ﺑﺮرﺳ ﯽ ﺟ ﺎﻣﻌﯽ دارد آ ﻪ ﺁﻧ ﺮا‬
‫ﺑﻄﻮر ﺧﻴﻠﯽ ﺧﻼﺻﻪ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﻢ‪:‬‬
‫"ﺑﺮ اﺛﺮ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺗﺸﺪﻳﺪ دﺷﻤﻨﯽ ﺷ ﻴﻌﻪ و ﺳ ﻨﯽ در ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬اﻳ ﺮان از‬
‫ارﺗﺒﺎط ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻣﻐﺮب زﻣ ﻴﻦ ﺑﻌﻠ ﺖ ﺣﺎﺋ ﻞ ﺑ ﻮدن دوﻟ ﺖ وﺳ ﻴﻊ ﻋﺜﻤ ﺎﻧﯽ ﻣﻴ ﺎن‬
‫اﻳ ﺮان و اروﭘ ﺎ ﻣﺤ ﺮوم ﺷ ﺪ‪ ،‬و در اﻳ ﻦ دورﻩ آ ﻪ درﺳ ﺖ ﻣﻘ ﺎرن ﺑ ﺎ ﻧﻬ ﻀﺖ ﻋﻈ ﻴﻢ‬
‫رﻧﺴﺎﻧﺲ و ﺟﻬﺶ ﻋﻠﻤﯽ و ﺻ ﻨﻌﺘﯽ و اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ ﻏ ﺮب و ﺗﺤ ﻮﻻت ﺷ ﮕﺮف ﻋ ﺼﺮ‬
‫ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ از ﺁﺷﻨﺎﻳﯽ ﺑﺎ ﻋﻠﻮم و ﺻﻨﺎﻳﻊ ﻧﻮﻳﻦ اروﭘﺎ ﺑﯽﻧ ﺼﻴﺐ‬
‫ﻣﺎﻧﺪﻧ ﺪ و از آ ﺎروان ﺗﻤ ﺪن ﺟﻬ ﺎن ﺑ ﺪور اﻓﺘﺎدﻧ ﺪ‪ .‬از ﻃ ﺮف دﻳﮕ ﺮ ﺟﺎذﺑ ﻪ ﻗ ﺪرت و‬
‫ﺷﺎﺧﺼﻴﺖ ﻋﻠﻤﺎ و ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن ﻣﺬهﺒﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ آﻪ هﺮ آﺲ آ ﻪ ﻗﺮﻳﺤ ﻪ و اﺳ ﺘﻌﺪادﯼ‬
‫داﺷﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻋﻠﻮم دﻳﻨﯽ ﺑﭙﺮدازد ﺗﺎ ﺷﺎﻳﺪ او ﻧﻴ ﺰ روزﯼ ﺑ ﻪ درﺟ ﻪ اﺟﺘﻬ ﺎد‬
‫ﺑﺮﺳﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺟﻼل و ﻣﻨﺎل ﺷﻮد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻨﻈﻤﺎ ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد ﻃﻼب ﻓﻘﻪ و اﺻ ﻮل‬
‫و اﺣﺎدﻳ ﺚ و اﺧﺒ ﺎر و ﺗﻔ ﺴﻴﺮ و ﻗ ﺮﺁن اﻓ ﺰودﻩ ﺷ ﺪ و در ﻋ ﻮض ﺷ ﻤﺎرﻩ ﻣﺤ ﺼﻠﻴﻦ‬

‫‪٣٦‬‬
‫ﻋﻠ ﻮم ﻃﺒﻴﻌ ﯽ و رﻳﺎﺿ ﯽ و ﺣﻜﻤ ﺖ و ادب و ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺁن رو ﺑ ﻪ آ ﺎهﺶ رﻓ ﺖ و‬
‫ﻋﻘﺐاﻓﺘﺎدﮔﯽ ﻓﺎﺟﻌﻪاﻧﮕﻴﺰ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ در زﻣﻴﻨﻪ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ﺟﻬﺎن ﻧﻮ‪ ،‬از هﻤ ﺎن‬
‫زﻣﺎن ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪.‬‬
‫در رﺷ ﺘﻪه ﺎﯼ ﻋﻠﻤ ﯽ و ﻓﻠ ﺴﻔﯽ و ادﺑ ﯽ روح اﺑﺘﻜ ﺎر در اﻳ ﻦ دورﻩ از ﺑ ﻴﻦ‬
‫رﻓﺖ‪ .‬اﻏﻠﺐ آﺘﺒﯽ آﻪ در اﻳﻦ رﺷﺘﻪهﺎ ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺷﺮح ﺑﺮ ﺁﺛﺎر ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮون‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺁن و ﻳﺎ ﺷﺮﺣﯽ ﺑﻪ ﺷﺮح دﻳﮕﺮان ﻳﺎ ﺣﺎﺷﻴﻪاﯼ ﺑﺮ ﺣﺎﺷﻴﻪ دﻳﮕﺮان ﺑﻮد‪.‬‬
‫در هﻤ ﻴﻦ دورﻩ‪ ،‬ﻣﺨ ﺼﻮﺻﺎ ﭘ ﺲ از ﻣ ﺮگ ﺷ ﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس ﺑ ﺰرگ‪ ،‬اوه ﺎم و‬
‫ﺧﺮاﻓﺎت و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺳﺨﻴﻒ ﺑﻪ ﺣﺪ اﻋﻼ ﻧﻴﺮو ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺗﺸﺒﺚ ﺑﻪ ﺳ ﺤﺮ و ﺟ ﺎدو و ﻃﻠ ﺴﻢ‬
‫و ﭼﻠﻪﻧﺸﻴﻨﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ اﺳﺘﺨﺎرﻩ و ﻧ ﺬر و ﻧﻴ ﺎز ﺑ ﺪون آﻮﺷ ﺶ و ﺣﺮآ ﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺳ ﻞ ﺑ ﻪ‬
‫ﻧﻔﺮﻳﻦ ﺑﺮ ﺿﺪ دﺷﻤﻦ‪ ،‬اﺷﺘﻐﺎل داﺋﻤﯽ ﺑﻪ ﻣﺴﺘﺤﺒﺎت دﻳﻨﯽ ﺣﺘﯽ ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ آﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ‬
‫واﺟﺒ ﺎت‪ ،‬ﻣﻘﻴ ﺪ آ ﺮدن ﺗﻤ ﺎم آﺎره ﺎﯼ آﻮﭼ ﻚ و ﺑ ﺰرگ روزﻣ ﺮﻩ ﺑ ﻪ ﺁداب ﻣﻌ ﻴﻦ‪،‬‬
‫رﻳﺎآﺎرﯼ و ﺧﺸﻜﻪ ﻣﻘﺪﺳﯽ و ﺗﻈﺎهﺮ ﺑﻪ دﻳﻨﺪارﯼ‪ ،‬ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺻﺮف در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺘﺼﺪﻳﺎن‬
‫اﻣﻮر ﻣﺬهﺒﯽ‪ ،‬ﻣﻨﺴﻮب آﺮدن ﺁﺛﺎر ﻃﺒﻴﻌﯽ ﭼﻮن ﺑﺎران و ﺗﻨ ﺪر و ﻃﻮﻓ ﺎن و زﻟﺰﻟ ﻪ و‬
‫آﺴﻮف و ﺧﺴﻮف و ﻗﻮس و ﻗﺰح ﺑﻪ رﺣﻤﺖ و ﻏﻀﺐ اﻟﻬﯽ‪ ،‬در ﻣﻴﺎن ﺗﻤ ﺎم ﻃﺒﻘ ﺎت‬
‫ﻣﻌﻤﻮل ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻃﺮز ﻓﻜﺮ آﻪ از ﻃﺮف ﺳﻼﻃﻴﻦ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﯽﺷﺪ ﻣﻮﺟﺐ اﻧﺤﻄﺎط‬
‫اﺧﻼق و رآﻮد داﻧﺶ و ﻋﺪم رﺷﺪ ﻗﻮﻩ ﺗﻤﻴﺰ و ﺗﺤﺠﺮ و ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧ ﺪﮔﯽ و ﺑ ﯽﺣﺮآﺘ ﯽ‬
‫و ﺗﻌﺒﺪ و ﺷﻜﺴﺖ ﺑﻮد آﻪ ﻋﺎﻗﺒﺖ آﺎر ﺻﻔﻮﻳﻪ ﺁﻧﺮا ﺛﺎﺑﺖ آﺮد"‪.‬‬
‫ﺑﺤﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺁﺛﺎر ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺁﺧﻮﻧﺪﭘﺮورﯼ ﻋﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬و ﺗ ﺎﺧﻴﺮ ﻗ ﺎﻃﻊ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ را در ﺗﺤﻮﻻت ﺳﻴﺎﺳﯽ ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﺗﺎ ﻓﺎﺟﻌﻪ ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﺣﻘﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺑ ﺪون‬
‫ﻧﻘﻞ ﻧﻈﺮﻳﺎت دآﺘﺮ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ‪ ،‬آﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ ﺑﺨ ﺼﻮص ﻣﻄﺎﻟﻌ ﺎﺗﯽ اﻃ ﻮﻟﯽ آ ﺮدﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺎن داد‪ .‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺎ درﻧﻈ ﺮ ﮔ ﺮﻓﺘﻦ اﻳ ﻦ آ ﻪ ﺷ ﺮﻳﻌﺘﯽ‪ ،‬اﮔ ﺮ ه ﻢ از ﻟﺤ ﺎظ‬
‫ﻧﻈﺮﻳ ﺎت ﺧ ﺎص ﻣ ﺬهﺒﯽ و ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﻣ ﻮرد ﻗﺒ ﻮل ﻣﻴﻠﻴ ﻮن اﻳﺮاﻧ ﯽ و ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از‬
‫روﺷﻨﻔﻜﺮان اﻳﺮاﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ ﻣ ﻮﻣﻦ و ﻣﺒ ﺎرز آ ﻪ ﻧ ﻪ در‬
‫ﺧ ﻂ "ﻃ ﺎﻏﻮت" ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻧ ﻪ ﺳﺮﺳ ﭙﺮدﻩ اﺳ ﺘﻌﻤﺎر‪ ،‬ﻧ ﻪ ﻋﺎﻣ ﻞ ﺻﻬﻴﻮﻧﻴ ﺴﻢ‪ ،‬و ﻧ ﻪ‬
‫ﺁﺷﻨﺎﻳﯽ دور ﻳﺎ ﻧﺰدﻳﻜﯽ ﺑﺎ ﺻﺪام ﻋﻔﻠﻘﯽ داﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻣ ﻮرد ﺗﺎﻳﻴ ﺪ ﻗ ﺴﻤﺖ ﻣﻬﻤ ﯽ از‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز اﺳ ﺖ‪ ،‬و اﮔ ﺮ دﻟﻴﻠ ﯽ ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪ ﻻزم ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﺷ ﺎﻳﺪ ﻧﻘ ﻞ ﻧﻈﺮﻳ ﺎت‬
‫ذﻳﻞ درﺑﺎرﻩ او )ﻧﻘﻞ از ﻧﺸﺮﻳﻪ ﻣﺨ ﺼﻮص روزﻧﺎﻣ ﻪ اﻃﻼﻋ ﺎت‪ ،‬ﺑﻤﻨﺎﺳ ﺒﺖ ﺳ ﺎﻟﺮوز‬
‫درﮔﺬﺷﺖ دآﺘﺮ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ‪ ٢٩ ،‬ﺧﺮداد ‪ (١٣۶١‬آﺎﻓﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬

‫‪٣٧‬‬
‫‪"-‬ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ ﻣﺠﺎهﺪ ﻣﺴﺌﻮل ﺻ ﺎدﻗﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ ه ّﻤ ﺶ را ﻣ ﺼﺮوف اﺳ ﻼم آ ﺮدﻩ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬او ﺗﻨﻬﺎﯼ ﺧﻮد ﺟﻮش و دردﻣﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎ ﺑﻮد‪) ".‬ﻋﻠﯽ ﺧﺎﻣﻨ ﻪ اﯼ‪ ،‬رﺋ ﻴﺲ‬
‫ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﺳﻼﻣﻲ(‬
‫‪"-‬ﺷ ﺮﻳﻌﺘﯽ از اﻓ ﺮادﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ واﻗﻌ ﺎ ﺑ ﻪ ﻧﻬ ﻀﺖ اﺳ ﻼﻣﯽ ﻣ ﺎ ﺧ ﺪﻣﺖ آ ﺮدﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎﯼ او در ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻟﻪ اﺧﻴﺮ ﺑ ﺮ ﻗ ﺸﺮ وﺳ ﻴﻌﯽ اﺛ ﺮ داﺷ ﺘﻪ و ﺁﻧﻬ ﺎ را‬
‫ﺑﻪ ﻣﻴ ﺪان آ ﺸﺎﻧﻴﺪﻩ و ﺑ ﺎ وﺿ ﻊ روﺣ ﯽ و اﻧ ﺴﺎﻧﯽ و ﺷ ﺮاﻳﻂ ﻧ ﺴﻞ ﻧ ﻮ ﺳ ﺮوآﺎر‬
‫دادﻩ اﺳﺖ"‪).‬هﺎﺷﻤﯽ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﯽ‪ ،‬رﺋﻴﺲ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراﯼ اﺳﻼﻣﻲ(‬
‫‪"-‬هﺮ آﺲ آﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺷ ﺮﻳﻌﺘﯽ را در ﺗﻜﺎﻣ ﻞ ﻓﻜ ﺮﯼ ﻧ ﺴﻞ ﺟ ﻮان اﻣ ﺮوز ﻧﺎدﻳ ﺪﻩ‬
‫ﺑﮕﻴ ﺮد ﻓ ﺮد ﻏﻴﺮﻣﻨ ﺼﻔﯽ اﺳ ﺖ‪)".‬ﺣ ﺴﻴﻦ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ‪ ،‬ﻧﺨ ﺴﺖوزﻳ ﺮ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ(‬
‫‪"-‬ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ ﺑﻮد‪ ،‬در اﺳﻼﻣﯽ آﻪ ﻣﺴﺦ ﺷﺪﻩ و دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫و ﺣﺮﻓ ﻪ ﺑ ﻪ ﺣﺮﻓ ﻪ دآ ﺎن ﺗﺤ ﺼﻴﻞ ﻣﺮﻳ ﺪ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬ﭼﻬ ﺮﻩاﯼ اﺑ ﻮذر‬
‫ﮔﻮﻧ ﻪ ﺑ ﻮد آ ﻪ در ﺗ ﺎرﻳﺦ اﺳ ﻼم و اﻧﻘ ﻼب اﺳ ﻼﻣﯽ ﺣﻴ ﺎت ﺟﺎوﻳ ﺪان ﺧﻮاه ﺪ‬
‫داﺷﺖ‪) ".‬ﻣﺤﻤﻮد ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﻲ(‬
‫‪"-‬ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ از اﺳﺘﻌﺪادهﺎﯼ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ زﻣﺎن ﻣﺎﺳ ﺖ آ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪه ﺎ و ﻧﻮﺷ ﺘﻪه ﺎﻳﺶ‬
‫ﻣﻮج ﻋﻈﻴﻤﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮﺟﻮد ﺁورد‪) ".‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻬﺸﺘﻲ(‬
‫و اﻳﻨ ﻚ ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ از ﻗ ﻀﺎوﺗﻬﺎﯼ هﻤ ﻴﻦ "ﻣ ﺴﻠﻤﺎن ﻣ ﺴﺌﻮل ﺻ ﺎدق" درﺑ ﺎرﻩ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫هﻤﻴﻦ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ‪:‬‬
‫"ﭘﺘﺮوﺷﻴﻤﯽ اﺳﺘﺤﻤﺎر" ﺻﻔﻮﯼ‪ ،‬ﺑﺪﺳﺖ ﺁﺧﻮﻧﺪ از ﺧﻮن ﺗﺮﻳﺎك ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬و از‬
‫ﺷ ﻬﺎدت ﻣﺎﻳ ﻪ ذﻟ ﺖ‪ ،‬و از ﺷ ﻬﻴﺪ زﻧ ﺪﻩ ﻗﺒ ﺮ ﻣ ﺮدﻩ‪ .‬از ﺗ ﺸﻴﻊ ﺟﻬ ﺎد و اﺟﺘﻬ ﺎد و‬
‫اﻋﺘﺮاض‪ ،‬ﺗﺸﻴﻊ ﺗﻘﻴﻪ و ﺗﻘﻠﻴﺪ و اﻧﺘﻈﺎر ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬و ﮔﺮﻳﺰ از ﻓﻬﻢ و ﻓﺮار از ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ‬
‫را آ ﻪ ﻣﺘ ﺮادف ﺑ ﺎ ﻟ ﺸﯽ و ﺑ ﯽﻏﻴﺮﺗ ﯽ اﺳ ﺖ‪ ،‬وﻇﻴﻔ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻗ ﺮار داد‪ .‬ﻋﻠ ﯽ را‬
‫ﭘﻬﻠﻮان ﺧﺎﻧﻘﺎﻩ آﺮد‪ ،‬و ﻓﺎﻃﻤﻪ را زﻧﯽ ﻧﺎﻻن آ ﻪ ﺗﻤ ﺎم ه ّﻤ ﺶ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻠﻜ ﯽ را‬
‫آﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ از او ﻣﺼﺎدرﻩ آﺮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﺎ ﻧﺎﻟ ﻪ و ﻧﻔ ﺮﻳﻦ ﭘ ﺲ ﺑﮕﻴ ﺮد‪ .‬و ﺣ ﺴﻴﻦ را ﺑ ﻪ‬
‫ﺻ ﻮرت آ ﺴﯽ درﺁورد آ ﻪ ﺑﻌ ﺪ از ﺁﻧﻜ ﻪ هﻤ ﻪ ﻣ ﺮدان ﺧﺎﻧ ﺪاﻧﺶ ﺑ ﺎ ﺳ ﺮاﻓﺮازﯼ‬
‫ﻣﯽﻣﻴﺮﻧﺪ ﺗﺎ ﺗﻦ ﺑﻪ ذﻟﺖ ﻧﺪهﻨﺪ‪ ،‬او آﻮدآﺶ ﻋﻠﯽ اﺻﻐﺮ را ﺑﺮﻣﯽﮔﻴﺮد و ﺑﺎ ﻟﺤﻨﯽ آ ﻪ‬
‫دﺷ ﻤﻦ را ﺑ ﻪ رﻗ ﺖ ﻣ ﯽﺁورد و ﺟ ﻼد را ﺑ ﻪ رﺣ ﻢ؛ از ﻣ ﺎﻣﻮران دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﻳﺰﻳ ﺪ ﺁب‬
‫ﺧ ﻮردن اﻟﺘﻤ ﺎس ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ ،‬و زﻳﻨ ﺐ را وﺳ ﻴﻠﻪ ﻧﻮﺣ ﻪ ﻗ ﺮار ﻣ ﯽده ﺪ و ﻋﺒ ﺎس را‬

‫‪٣٨‬‬
‫ﭘﺮﺳﻮﻧﺎژ ﺳﻔﺮﻩ ﻋﺒﺎس‪ ،‬و اﻣﺎم ﺳﺠﺎد را اﻣﺎم ﺑﻴﻤﺎر و ﻧﺎﻻﻧﯽ آﻪ دل ﺳﻨﮓ ﺑﻪ ﺣ ﺎﻟﺶ‬
‫آﺒﺎب ﻣﯽﺷﻮد‪".‬‬
‫‪"-‬ﻓﻘ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ه ﺰار ﻣ ﺴﺌﻠﻪ در ﺁداب ﺑﻴ ﺖ اﻟﺨ ﻼء ﻃ ﺮح و آ ﺸﻒ آ ﺮد‪ ،‬اﻣ ﺎ‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺷﻮم ﻣﻠﺖ و ﻣﺬهﺐ ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﺴﺌﻠﻪاﯼ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻮد اﻳﻤﺎن ﻧﺒﻮد‪ ،‬دآﺎﻧﻬﺎﯼ‬
‫اﻳﻤﺎن ﺑﻮد‪ .‬هﺪف ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻓﻘﻂ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ هﺮ آﺴﯽ در ﻳﻚ دﻏﺪﻏﻪ وﺟﻮدﯼ ﮔﻨﺎﻩ ﺑ ﺴﺮ‬
‫ﺑﺮد‪ ،‬و ﺗﻤﺎم رﺳﺎﻟﺖ ﻣﺬهﺒﯽ ﺧﻮد را ﻧﺠ ﺎت ﺷ ﺨﺺ ﺧ ﻮﻳﺶ از زﻧ ﺪان دﻧﻴ ﺎ و دوزخ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻴﺘﺮﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ اﺳ ﺖ ﺑ ﺮاﯼ ﺳ ﻪ ﭼﻬ ﺮﻩ ﺣ ﺎآﻢ آ ﻪ ﻳﻜ ﯽ ﺧﻠ ﻖ را ﺑ ﻪ ﺑﻨ ﺪ‬
‫ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮﯼ ﺟﻴﺒﺶ را ﺧﺎﻟﯽ آﻨﺪ و ﺳﻮﻣﯽ در ﮔﻮﺷ ﺶ از زﺑ ﺎن ﺧ ﺪا زﻣﺰﻣ ﻪ آﻨ ﺪ‬
‫آﻪ‪ :‬ﺑﺮادر! ﮔﺮﺳ ﻨﮕﯽ را ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪ ﺑﺨ ﺸﺶ ﮔﻨﺎهﺎﻧ ﺖ ﺑﻜ ﻦ و ﺳ ﺮ و آ ﺎر اﻳﻨﻬ ﺎ را ﺑ ﻪ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﮕﺬار آﻪ ﺁﺧﺮﺗﺸﺎن ﺧﺮاب اﺳﺖ" !‬
‫‪"-‬اﻳﻦ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر ﺑﺠ ﺎﯼ ﺳ ﺨﻦ ﮔﻔ ﺘﻦ از اﻧﺪﻳ ﺸﻪ ﻋﻠ ﯽ‪ ،‬اﻧ ﺰواﯼ ﻋﻠ ﯽ‪،‬‬
‫ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﺎ ﻇﻠ ﻢ و ﭼﺎﭘﻠﻮﺳ ﯽ و زور و ﺗﺰوﻳ ﺮ و ﻓﻘ ﺮ و دزدﯼ و ﺣ ﻖآ ﺸﯽ و‬
‫ﺗﻔﺮﻗﻪ‪ ،‬ﺻﺪهﺎ آﺘﺎب و ﻣﺠﻠﺲ و ﺷﻌﺮ و ﻗﺼﻪ و ﻧﻘﺎﻟﯽ و ﻣﻨﺒﺮ و ﻏﻴﺮﻩ ﻣﯽﺳ ﺎزﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫داد ﺳﺨﻦ ﻣﯽدهﻨﺪ در اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻮﻻ ﻋﻠﯽ دﺷﻤﻦ ﺧﻮد را ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑ ﻪ ﺳ ﮓ آ ﺮد و‬
‫رﻗﻴﺐ ﺧ ﻮدش را ﺑ ﺎ ﻳ ﻚ ﻓ ﻮت ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺑ ﻪ زن ﻧﻤ ﻮد و ﺁن زن ازدواج آ ﺮد و ﭼﻨ ﺪﻳﻦ‬
‫ﺑﭽﻪ ﺑﺮاﯼ ﺷﻮهﺮش ﺁورد و ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ ﺳ ﺎل در ﺧﺎﻧ ﻪ او زﻧ ﺪﮔﯽ آ ﺮد‪ ،‬و ﺑﻌ ﺪ دوﺑ ﺎرﻩ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﺳﮓ درﺁﻣﺪ‪ ،‬و دﻳﺪ آﻪ از ﺁن ﻣﻮﻗﻊ ﺗﺎ ﺑﺤ ﺎل ﻳ ﻚ ﭼ ﺸﻢ ﺑ ﺮ ه ﻢ زدن ﺑﻴ ﺸﺘﺮ‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪".‬‬
‫‪"-‬ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ ،‬در ﻣﻘ ﺎم ﺣ ﻴﺾ و ﻧﻔ ﺎس و ﺟﻨﺎﺑ ﺖ و ﺁداب ﺑﻴ ﺖاﻟﺨ ﻼء و اﺣﻜ ﺎم‬
‫ﺑﺮدﻩدارﯼ‪ ،‬آﺎر ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ اﻧﺠﺎم داد‪ .‬ﻓﻘﻂ در ﺁداب ﻣﺴﺘﺮاح رﻓﺘﻦ ﺑ ﻪ اﻧ ﺪازﻩ‬
‫ﺷﺶ ﻣﺎﻩ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت دﻗﻴﻖ و ﻧﻈﺮﻳﺎت ﻣﻔﺼﻞ ﻋﻠﻤﯽ در ﻣﻜﺘﺐ او اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓ ﺖ‪ .‬وﺑ ﺪﻳﻦ‬
‫ﺗﺮﺗﻴﺐ از ﻣﺬهﺐ وﺳﻴﻠﻪاﯼ ﺑﺮاﯼ ﺛﺒﻮت و ﺟﻤ ﻮد ﺳ ﺎﺧﺖ و ﺑ ﺮاﯼ ﺟﻠ ﻮﮔﻴﺮﯼ از ه ﺮ‬
‫ﮔﻮﻧﻪ ﭘﻴ ﺸﺮﻓﺖ و ﺗﻐﻴﻴ ﺮ و ﺗﺤ ﻮل و ﻧ ﻮﺁورﯼ‪ ،‬و ﻣﺤﻜﻮﻣﻴ ﺖ ﻣﻄﻠ ﻖ ه ﺮ آ ﺎر ﺗ ﺎزﻩ و‬
‫ﺣﺮف ﺗﺎزﻩ ﭼﻪ در دﻳﻦ و ﭼﻪ در ﻧﻈﺎم زﻧﺪﮔﯽ و ﻓﻜﺮ و ﻋﻠﻢ و ﺟﺎﻣﻌ ﻪ و هﻤ ﻪ ﭼﻴ ﺰ‪.‬‬
‫دﻋ ﺎﯼ ﻣ ﻮﻣﻦ را ﺧﻄ ﺎب ﺑ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ و هﻤ ﻪ واﺳ ﻄﻪه ﺎﻳﺶ ﻣﻨﺤ ﺼﺮ ﺑ ﺎﻳﻦ آ ﺮد آ ﻪ‪:‬‬
‫ﻗﺮﺿ ﻬﺎﻳﻢ را ﺑ ﺪﻩ‪ ،‬ﻣ ﺴﺎﻓﺮم را )اﻟﺒﺘ ﻪ ﻓﻘ ﻂ ﻣ ﺴﺎﻓﺮ ﺧ ﻮدم را( از ﺳ ﻔﺮ ﺑ ﺴﻼﻣﺖ‬
‫ﺑﺮﮔ ﺮدان‪ ،‬دﺷ ﻤﻨﻢ را ذﻟﻴ ﻞ آ ﻦ‪ .‬و ﺗ ﺸﻴﻊ را ﺑﻜﻤ ﻚ رواﻳ ﺎت و اﺣﺎدﻳ ﺚ‪ ،‬ﺑ ﺼﻮرت‬

‫‪٣٩‬‬
‫ﻣﻜﺘﺐ ﺟﻬﻞ‪ ،‬ﺑﺪﻋﺖ‪ ،‬ﺗﻔﺮﻗ ﻪ‪ ،‬ﺟﻤ ﻮد‪ ،‬ﻋﺒﻮدﻳ ﺖ‪ ،‬ﮔﺮﻳ ﻪ و ﻋ ﺰا‪ ،‬ﺗﻘﻠ ﺐ ﺑ ﺮاﯼ ﺷ ﻔﺎﻋﺖ‬
‫اوﻟﻴﺎء‪ ،‬ﺗﻘﻴﻪ‪ ،‬ﺗﺮس و ﺑﻴﻜﺎرﮔﯽ درﺁورد!"‬
‫‪"-‬ﺷ ﻴﻌﻪ ﺳ ﺎﺧﺖ اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ ﻣ ﯽﮔﻮﻳ ﺪ‪ :‬اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻴﻦ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻔ ﻀﻞ‪ ،‬ﺣ ﻀﺮت‬
‫زﻳﻨﺐ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ اآﺒﺮ و ﻋﻠﯽ اﺻﻐﺮ‪ ،‬ﻣﺮا در ﺁﺧ ﺮت ﺷ ﻔﺎﻋﺖ ﻣ ﯽآﻨﻨ ﺪ‪ ،‬ﭼ ﻮن‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺘﯽ آﻪ ﻣﺎ "اﻣﺖ ﻣﺮﺣﻮﻣﻪ" ﺑﺎ ﺧﺪا دارﻳﻢ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺑﻴﻤ ﻪ اﺷ ﻚ ه ﺴﺘﻴﻢ‪،‬‬
‫درﺳﺖ ﻣﺜﻞ ﻣﺤﺼﻠﯽ آﻪ ﺳﺮ ﺟﻠﺴﻪ اﻣﺘﺤ ﺎن ﺗﻘﻠ ﺐ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ و ﻧﻤ ﺮﻩ ﺑﻴ ﺴﺖ ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮد‪.‬‬
‫ﺷ ﻔﺎﻋﺖ در اﻳ ﻦ ﺗ ﺸﻴﻊ از ﺗﻘﻠ ﺐ در اﻣﺘﺤ ﺎن ه ﻢ اﺛ ﺮش ﺑ ﺎﻻﺗﺮ اﺳ ﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘ ﻪ اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ‬
‫ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺧﺮج هﻢ دارد‪ :‬ﺑﻬ ﺸﺖ ﻓﻘ ﻂ در ازاﯼ ﻣﺒﻠ ﻎ ﻻزم ﺧﺮﻳ ﺪ و ﻓ ﺮوش ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺎ‬
‫اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ و ﭘﺎرﺗﯽﺑﺎزﯼ ﺟﻨﺎزﻩ ﻣﺘﻌﻔﻦ ﻳﻚ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﭘﻮﻟﺪار ﺑﻪ ﺧﺎك ﻣﻘ ﺪس آ ﺮﺑﻼ‬
‫ﻳ ﺎ ﻧﺠ ﻒ ﺳ ﭙﺮدﻩ ﻣ ﯽﺷ ﻮد و اﻳ ﻦ ﺗﺮﺑ ﺖ ﻣﻘ ﺪس ه ﻢ‪ ،‬ﺑ ﻪ ﻣﻴ ﺰان ﭘ ﻮﻟﯽ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﻣﻴ ﺖ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘ ﻪ و ﻣ ﻮﻗﻌﻴﺘﯽ آ ﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧ ﺪﮔﺎﻧﺶ در دﻧﻴ ﺎ دارﻧ ﺪ‪ ،‬او را ﺗﻨﮕﺘ ﺮ در ﺁﻏ ﻮش‬
‫ﻣﯽﻓﺸﺎرد و ﺑﻪ ﺧ ﻮد ﻧﺰدﻳﻜﺘ ﺮ ﻣ ﯽﺳ ﺎزد و از ﭼ ﺸﻢ ﻧﻜﻴ ﺮ و ﻣﻨﻜ ﺮ ﻣﺨﻔ ﯽ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ و‬
‫اﮔ ﺮ ﻣﻤﻜ ﻦ ﺷ ﻮد از ﺣ ﺴﺎب و آﺘ ﺎب و ﻣﻌﺮآ ﻪ ﻗﺒ ﺮ و ﻗﻴﺎﻣ ﺖ ﺑ ﻪ ﻳ ﻚ ﺟﻮره ﺎﻳﯽ آ ﻪ‬
‫ﺧﻮدش ﻣﯽداﻧﺪ درش ﻣﯽﺑﺮد و اﮔﺮ هﻢ ﻧﺸﺪ ﺧﻴﻠﯽ ﺑﺎرش را ﺳﺒﻚ ﻣﯽآﻨ ﺪ و زود از‬
‫ﮔﻤﺮك ردش ﻣﯽآﻨﺪ!" )از آﺘﺎب ﺗﺸﻴﻊ ﻋﻠﻮﯼ و ﺗﺸﻴﻊ ﺻﻔﻮي(‬
‫‪"-‬اﻳﻦ ﺁﺧﻮﻧﺪهﺎ‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮﯼ آﻪ اﻣﺮوز ﺑ ﺎ ﻣ ﺮدم از دﻳ ﻦ و از ﻋﻠ ﯽ و از‬
‫ﺣﺴﻴﻦ و از روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺷﻴﻌﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ و ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﻨﺪ‪ ،‬در دﺷﻤﻨﯽ و ﺣﻖآﺸﯽ و‬
‫ﺣﺴﺪ و ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﺮدم ﺑﺮاﯼ ﺣﻔﻆ ﭼﻨﺪ ﻣﺮﻳﺪ ﺑﺪﺑﺨﺖ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑﻪ هﻤﻪ آﺎرﯼ ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ‬
‫‪ .‬از هﺮ ﺟﻌﻠﯽ‪ ،‬هﺮ دروﻏﯽ‪ ،‬ه ﺮ ﺗﺤﺮﻳﻔ ﯽ و ﺗﻬﻤﺘ ﯽ آ ﻪ ﻣﻨﺎﻓﻌ ﺸﺎن اﻗﺘ ﻀﺎ آﻨ ﺪ‪ ،‬اﺑ ﺎ‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ هﻤﻪ ﻓﻦ ﺣﺮﻳﻔﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاﯼ ﭘﻮل و ﺣﺘﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺑ ﻮﯼ ﭘ ﻮل‪ ،‬ه ﺮ آ ﺎرﯼ از‬
‫دﺳﺘﺸﺎن ﺑﺮﺁﻳﺪ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪) ".‬از آﺘﺎب "ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺒﻬﺎﯼ ﺁﺷﻨﺎ"(‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻮد آﻪ ﻳﻚ ﻋﺼﺮ ﺑﺰرگ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان آﻪ در ﻗﺮن دهﻢ هﺠﺮﯼ‬
‫ﺑ ﺎ ﺗﺠﻠ ﯽ ﭘﺮﺷ ﻜﻮﻩ ﻧﺎﺳﻴﻮﻧﺎﻟﻴ ﺴﻢ اﻳﺮاﻧ ﯽ )وﻟ ﻮ در ﻗﺎﻟ ﺐ ﻣ ﺬهﺒﻲ( و ﺑ ﺎ ه ﺪف ﺑﺎزﻳ ﺎﺑﯽ‬
‫ﻧﻴﺮوﻣﻨ ﺪﯼ و ﺳ ﺮﻓﺮازﯼ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺁﻏ ﺎز ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬دو ﻗ ﺮن و اﻧ ﺪﯼ ﺑﻌ ﺪ در ﻟﺠﻨ ﺰار‬
‫ﺿﻌﻒ و ﻓﺴﺎد ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﻴﺪ و اﻳﻦ درﺳﺖ در ﻣ ﻮﻗﻌﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻧﻔ ﻮذ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‬
‫در ﺳﺮاﺳﺮ آﺸﻮر ﺑﻪ اوج ﺧ ﻮد رﺳ ﻴﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬و ﺁﺧ ﺮﻳﻦ ﺷ ﺎﻩ ﺻ ﻔﻮﯼ دﺳ ﺖ ﭘ ﺮوردﻩ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﻳﻦ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻋﺼﺮ ﺧﻮد ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽرﻓﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫‪٤٠‬‬
‫ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ دو دوران آﻮﺗﺎﻩ اﻓﺸﺎر و زﻧﺪ‪ ،‬آﺸﻮر اﻳﺮان ﭘ ﺎ ﺑ ﻪ دﻧﻴ ﺎﯼ ﭘ ﺮ‬
‫ﺟﻮش و ﺧ ﺮوش ﻗ ﺮن ﻧ ﻮزدهﻢ ﮔﺬاﺷ ﺖ آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﺑ ﺸﺮﯼ ﻗﺮﻧ ﯽ ﺳﺮﻧﻮﺷ ﺖ‬
‫ﺳﺎز ﺑﻮد‪ .‬زﻳﺮا در هﻤﻴﻦ ﻗﺮن ﺑﻮد آﻪ ﺟﻬﺶ ﻋﻈﻴﻢ ﻋﻠﻤﯽ و ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺟﻬﺎن ﻏﺮب –‬
‫آﻪ وﺳﻴﻠﻪ اﺳﺘﻴﻼﯼ ﺳﻴﺎﺳﯽ ﺁن ﺑﺮ ﺑﻘﻴﻪ دﻧﻴﺎ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﻤﻪ اول ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﺷﺪ – ﺁﻏ ﺎز‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ دوران ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬اﻳﺮان ﻣﻨﻄﻘﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ در ﻻك ﺧﻮد ﻓ ﺮو رود‬
‫و وﺿﻌﯽ را آ ﻪ داﺷ ﺖ ﺣﻔ ﻆ آﻨ ﺪ‪ .‬ﻣﺠﺒ ﻮر ﺑ ﻮد ﭼ ﻪ ﺑﺨﻮاه ﺪ و ﭼ ﻪ ﻧﺨﻮاه ﺪ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ‬
‫راهﯽ ﺑﺮود آﻪ در هﻤﺎن ﻗﺮن آﺸﻮر ﺁﺳﻴﺎﻳﯽ دﻳﮕ ﺮﯼ ﺑﻨ ﺎم ژاﭘ ﻦ رﻓ ﺖ ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ راه ﯽ‬
‫آﻪ ﺧﻮد اﻳﺮان رﻓﺖ‪ .‬راﻩ ﺳﻮﻣﯽ ﺑﺮاﻳﺶ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاﯼ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ راﻩ اول ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﺎﻓﺖ آﻬﻨﻪ را ﻋﻮض آﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻓﺮهﻨﮓ ﺟﻬﻞ و ﺧﺮاﻓﺎت و دروغ و ﺣﻤﺎﻗﺖ را آﻪ در ﻃﻮل ﻗﺮون ﺑﺪو ﺗﺤﻤﻴﻞ ﺷ ﺪﻩ‬
‫ﺑﻮد ﺑ ﺪور اﻓﻜﻨ ﺪ و ﺣ ﺴﺎب ﺁﻧ ﺮا از ﺣ ﺴﺎب ﻓﺮهﻨ ﮓ ﻣﻠ ﯽ ﺧ ﻮد ﺟ ﺪا ﺳ ﺎزد‪ .‬ﺗﺤ ﺼﻴﻞ‬
‫داﻧﺶ و ﺑﻴﻨﺶ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﻏﺮب را ﺧﻼف ﻣﻘﺘﻀﻴﺎت ﺷﺮع ﻧﺸﻤﺎرد‪ -‬هﻤﭽﻨﺎﻧﻜ ﻪ دﻧﻴ ﺎﯼ‬
‫ﻏ ﺮب‪ ،‬ﻗﺮﻧﻬ ﺎ ﭘ ﻴﺶ از ﺁن‪ ،‬ﺗﺤ ﺼﻴﻞ داﻧ ﺶ و ﺑﻴ ﻨﺶ ﭘﻴ ﺸﺮﻓﺘﻪ اﺳ ﻼﻣﯽ را ﺧ ﻼف‬
‫ﻣﻘﺘ ﻀﻴﺎت ﺷ ﺮع ﺧ ﻮد ﻧ ﺸﻤﺮدﻩ ﺑ ﻮد‪ -‬و ﻣ ﺼﻤﻤﺎﻧﻪ و ﺁﮔﺎهﺎﻧ ﻪ ﺑ ﺎ ﺟﻬ ﺎن ﻣﺘﺮﻗ ﯽ‪ ،‬در‬
‫ﻋﺼﺮﯼ آﻪ هﻨﻮز اﻣﻜﺎن هﻤﮕﺎﻣﯽ ﺑﺎ ﺁن وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬هﻤﮕﺎم ﺷﻮد‪.‬‬
‫وﻟﯽ اﻳﻦ راﻩ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻠﺖ اﻳﺮان را ﺑﻪ ﺳ ﻮﯼ ﭘﻴ ﺸﺮﻓﺖ ﻣ ﯽﺑ ﺮد‪ ،‬دآ ﺎﻧﯽ را آ ﻪ‬
‫از ﺳﻴﺼﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از ﺁن ﺑ ﺼﻮرت ﻳ ﻚ "ﺳ ﻮﭘﺮﻣﺎرآﺖ" ﺣ ﺎآﻢ ﻣ ﺸﻐﻮل آ ﺎر ﺑ ﻮد‪،‬‬
‫ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﺗﻌﻄﻴﻠﯽ ﻣﯽآﺮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬارﯼ آﻼﻧ ﯽ آ ﻪ در ﺁن اﻧﺠ ﺎم ﮔﺮﻓﺘ ﻪ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺟﻮر ﻧﻤﯽﺁﻣ ﺪ‪ .‬و ﺣ ﺎﻻ آ ﻪ ﻻزم ﻣ ﯽﺁﻣ ﺪ ﻓﺮوﺷ ﮕﺎﻩ ﺑ ﺰرگ ﺑ ﻪ آ ﺎر ﺧ ﻮد اداﻣ ﻪ‬
‫دهﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻌﺎ ﻻزم ﻣﯽﺁﻣﺪ آ ﻪ در ه ﻢ ﺑ ﺮ هﻤ ﺎن ﭘﺎﺷ ﻨﻪ ﺑﭽﺮﺧ ﺪ‪ ،‬و ﺑ ﺪﻋﺘﻬﺎﯼ ﻧﺎﺑ ﺎﺑﯽ از‬
‫ﻗﺒﻴﻞ ﺗﺤﻮل و ﺗﺮﻗﯽ و هﻤﮕﺎﻣﯽ ﺑﺎ ﻣﻘﺘﻀﻴﺎت ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﻣﺴﻜﻮت ﺑﻤﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫درﺳﺖ در هﻤﻴﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﺑﻮد آﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬارﯼ ﺗﺎزﻩ و آﻼن دﻳﮕ ﺮﯼ در اﻳ ﻦ‬
‫ﺑﺎزار ﺳﻮدا اﻧﺠﺎم ﺷﺪ آﻪ اﻳﻦ ﺑ ﺎر ﺁﻧ ﺮا از ﺻ ﻮرت ﺳ ﻮﭘﺮﻣﺎرآﺖ "دوﻟﺘ ﯽ ﻣ ﺬهﺒﻲ"‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺷﺮآﺖ ﻣﺨﺘﻠﻂ اﻳﺮاﻧﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ آﺮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬار ﺟﺪﻳ ﺪ دوﻟ ﺖ‬
‫ﻓﺨﻴﻤﻪ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﻗﺴﻤﺖ اﻋﻈﻢ ﻗﺮن ﻧﻮزدهﻢ و ﻗﺴﻤﺘﯽ از ﻗﺮن ﺑﻴ ﺴﺘﻢ اﻳ ﻦ ﺷ ﺮآﺖ ﻣﺨ ﺘﻠﻂ‬
‫ﺑﺎ روﻧﻖ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻪ آ ﺎر ﺧ ﻮد اداﻣ ﻪ داد و ﺑ ﺮاﯼ ﺗ ﻀﻤﻴﻦ اﻳ ﻦ روﻧ ﻖ‪ ،‬آﺎرﺷﻨﺎﺳ ﺎن و‬

‫‪٤١‬‬
‫ﻣ ﺸﺎوران ﻓﺮاواﻧ ﯽ از ﻃ ﺮف ﺳ ﻬﺎﻣﺪار ﺧ ﺎرﺟﯽ ﺑ ﺼﻮرته ﺎﯼ ﺛﺎﺑ ﺖ ﻳ ﺎ ﻣﻮﻗ ﺖ ﺑ ﺎ‬
‫هﻴﺎت ﻣﺪﻳﺮﻩ داﺧﻠﯽ ﺷﺮآﺖ ﻣﺨﺘﻠﻂ هﻤﻜﺎرﯼ آﺮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬ﻏﻴﺮ از درﺑﺎر و ﻣﺎﻣﻮران دوﻟﺘﯽ‪ ،‬دﺳ ﺘﻪ ﻣﺘﻨﻔ ﺬ دﻳﮕ ﺮﯼ در اﻳ ﺮان ه ﺴﺘﻨﺪ‬
‫آﻪ ﺑﺎﻳﺪ هﻤﻴﺸﻪ ﺁﻧﻬﺎ را ﺣﻔﻆ آﺮد‪ ،‬و اﻳﻨﻬﺎ ﻋﻠﻤﺎ و روﺣﺎﻧﻴﻮن ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺸﻴﻊ ه ﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳ ﻦ‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﻣﻮﻗﻮﻓ ﺎت ﺳﺮﺷ ﺎر و ﻓﺮاواﻧ ﯽ در اﺧﺘﻴ ﺎر دارﻧ ﺪ آ ﻪ روﺣ ﺎﻧﻴﻮن و ﻣﺪرﺳ ﻴﻦ و‬
‫ﻃﻼب در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ اﻳﺮان از درﺁﻣﺪ اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت و ﺳﻬﻢ اﻣﺎم و ﻧﺬوز ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻬﺮﻩ‬
‫آﺎﻓﯽ ﻣﯽﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ)اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن( ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﯼ ﻧﻔﻮذ در اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ از دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﺎآﻤﻪ اﻳﺮان‬
‫ﺑﺎ اﻋ ﺰام ﻋ ﺪﻩاﯼ ﺳ ﻴﺪ و ﻣ ﻼ و دروﻳ ﺶ از هﻨﺪوﺳ ﺘﺎن ﺑ ﻪ ﻣﺮاآ ﺰ دﻳﻨ ﯽ و ﻣﻘﺪﺳ ﻪ و‬
‫ﻣﺘﺒﺮآﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺘﺪرﻳﺞ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﻋﺎﻟﻴﻪ روﺣﺎﻧﻴﺖ اﻳﺮان را ﺑﺮ ﻃﺒﻖ دﻟﺨ ﻮاﻩ ﺧ ﻮد ادارﻩ‬
‫آﻨﻴﻢ‪)".‬ﺳﺮ هﻮارد ﺟﻮﻧﺲ‪ ،‬وزﻳﺮ ﻣﺨﺘﺎر اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن در اﻳﺮان‪ ،‬ﮔﺰارش ﻣﺤﺮﻣﺎﻧ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫وزارت ﺧﺎرﺟ ﻪ اﻧﮕﻠ ﻴﺲ‪ ،‬ﻧﻘ ﻞ از اﺳ ﻨﺎد ﻣﻨﺘ ﺸﺮ ﺷ ﺪﻩ وزارت اﻣ ﻮر ﺧﺎرﺟ ﻪ‬
‫اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن(‬
‫‪"-‬اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ "وﺟﻮﻩ ﻣﻮﻗﻮﻓ ﻪ هﻨ ﺪ" در دﺳ ﺖ ﻣ ﻦ در ﺣﻜ ﻢ اهﺮﻣ ﯽ ﺑ ﻮد‬
‫آﻪ ﺑﺎ ﺁن ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ هﻤﻪ ﭼﻴﺰ را در اﻳﺮان ﺑﻠﻨﺪ آﻨﻢ و هﺮ ﻣﺸﻜﻠﯽ را ﺣﻞ ﻧﻤﺎﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫اﻣﻜ ﺎن ﻓﺮﺻ ﺘﻬﺎﯼ ﻣﻨﺎﺳ ﺒﯽ را ﺑ ﺮاﻳﻢ ﭘ ﻴﺶ ﺁورد آ ﻪ ﺑ ﺎ ﻋﻠﻤ ﺎﯼ ﺑ ﺰرگ روﺣ ﺎﻧﯽ در‬
‫اﻳﺮان ﻣﺮﺑﻮط ﺷﻮم و از وﺟﻮد ﺁﻧﻬﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻻزم را ﺑﺒﺮم‪)".‬ﺳ ﺮ ﺁرﺗ ﻮر هﺎردﻳﻨ ﮓ‪،‬‬
‫وزﻳ ﺮ ﻣﺨﺘ ﺎر اﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن در اﻳ ﺮان‪ ،‬از آﺘ ﺎب او ﺑﻨ ﺎم ﻳ ﻚ دﻳﭙﻠﻤ ﺎت در ﺷ ﺮق‪ ،‬ﭼ ﺎپ‬
‫ﻟﻨﺪن(‬
‫"دراﻳ ﺮان ﻋ ﻼوﻩ ﺑ ﺮ ﻧﻴﺮوه ﺎ و ﺳ ﺎزﻣﺎﻧﻬﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ‪ ،‬ﻳ ﻚ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﻮﺛﺮ و آﺎﻣﻼ ﻣﺘﻨﻔﺬ دﻳﮕﺮﯼ هﻢ ه ﺴﺖ آ ﻪ از ﺗﻤ ﺎم ﻣﻨ ﺎﺑﻊ دﻳﮕ ﺮ ﻗ ﺪرت در‬
‫اﻳﻦ آﺸﻮر ﻗﻮﻳﺘﺮ و از ﻟﺤﺎظ ﻣ ﺎ ﻣ ﻮرد اﻋﺘﻤ ﺎدﺗﺮ اﺳ ﺖ و ﺁن روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ اﺳ ﺖ‬
‫آ ﻪ از ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ ﻃ ﻮﻻﻧﯽ در اﻳ ﺮان ﻧﻘ ﺸﯽ ﺑﻨﻴ ﺎدﯼ و آﺎرﺳ ﺎز داﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ و‬
‫ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ ﻣﺎ در ﻣﻴﺎن ﺁﻧﻬﺎ دوﺳﺘﺎن ﺧﻮب و ﻧﺰدﻳﻜﯽ داﺷ ﺘﻪاﻳ ﻢ و دارﻳ ﻢ‪ .‬اﻳ ﻦ ﻧﻴ ﺮو‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ در اﻳﺮان آﺎرﺁﻣﺪ ﺑﺎﺷﺪ و هﺮ وﻗﺖ ﻻزم ﺑﺸﻮد‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺑﺮ ﻧﻴﺮوهﺎﯼ دﻳﮕﺮ از‬
‫ﻗﺒﻴﻞ درﺑﺎر و دوﻟﺖ و ارﺗﺶ اﺛﺮ ﺑﮕﺬارد و ﺑﺎ ﺳﻼح ﻣﺬهﺐ و ﺟﻬ ﺎد ه ﺮ ﻣ ﺸﻜﻠﯽ را‬
‫ﺣﻞ آﻨﺪ‪ .‬ﻣﻬﻢ ﺁﻧﺴﺖ آ ﻪ ﺗﻮﻗﻌ ﺎت ﺁﻧﻬ ﺎ ه ﻢ از ﻣ ﺎ زﻳ ﺎد ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ه ﺮ وﻗ ﺖ ﻻزم ﺑﺎﺷ ﺪ‪،‬‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺁﻧﻬﺎ را وارد ﺻﺤﻨﻪ آﻨﻴﻢ و هﺮ وﻗﺖ هﻢ آﻪ ﻣﻘﺘﻀﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ ﺳﺎآﻦ‬
‫و ﺧﺎﻧﻪ ﻧﺸﻴﻦ ﺳﺎزﻳﻢ‪) ".‬ﻟﺮد وﻳﻮل‪ ،‬وزﻳﺮ اﻣﻮر ﺧﺎرﺟﻪ اﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن‪ ،‬در ﺟﻠ ﺴﻪ ﺳ ّﺮﯼ‬

‫‪٤٢‬‬
‫در ﺳ ﻔﺎرت ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴ ﺎﯼ آﺒﻴ ﺮ در ﺗﻬ ﺮان‪ ١١ ،‬اآﺘﺒ ﺮ ‪ ،١٩۴١‬ﻧﻘ ﻞ از ﺧ ﺎﻃﺮات‬
‫ﻣﮕﺮدﻳﭻ‪ ،‬از آﺘﺎب اﺳﺮار و ﻋﻮاﻣﻞ ﺳﻘﻮط اﻳﺮان(‪.‬‬
‫‪"-‬دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺟﺎﺳﻮﺳﯽ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن آﻪ ﻋﺠﻴﺐ ﺗﺮﻳﻦ دﺳ ﺘﮕﺎهﻬﺎﯼ ﺟﺎﺳﻮﺳ ﯽ دﻧﻴ ﺎ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاﯼ ﺟﻠﺐ هﻤﻜ ﺎرﯼ‪ ،‬ﺑﺨ ﺼﻮص ﺑ ﺴﺮاغ آ ﺴﺎﻧﯽ ﻣ ﯽرود آ ﻪ دﻋ ﻮﯼ ﻋﻠ ﻢ و‬
‫ﺑﺮﺗﺮﯼ دارﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ داﻧﺶ را ﺑﺮاﯼ ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ و زﻧﺪﮔﯽ ﻣﺎدﯼ ﺧﻮد ﻣﯽﺧﻮاهﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ دﺳﺘﮕﺎﻩ اﻋﻮان و اﻧﺼﺎر ﺧﻮد را هﻤﻴﺸﻪ از ﺑﻴﻦ اﻳﻨﻬ ﺎ ﺑ ﺮ ﻣ ﯽﮔﺰﻳﻨ ﺪ‪ ،‬و دﻟﻴ ﻞ ﺁن‬
‫هﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ ﮔﺮوﻩ ﺷﻜﻤﭙﺮﺳﺖ و ﭘﺴﺖ و ﺳﻮرﭼﺮان هﻤﻴﺸﻪ در ﭘﯽ ﻧﻴﺮوﻳ ﯽ‬
‫ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ آﻪ ﻧﻔﻊ ﺁﻧﻬﺎ را ﺗﺎﻣﻴﻦ آﻨﺪ‪) " ١ .‬دآﺘﺮ ﺣ ﺴﻦ ﺁﻳ ﺖ‪ ،‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﺷ ﻬﻴﺪ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﻧﻘﻞ از ﻣﺠﻠﻪ ﻧﮕﻬﺒﺎن اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ‪.(٧٣‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫ﺁﺧ ﺮﻳﻦ و ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪﮔ ﺬارﯼ در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎزار ﺳ ﻮدا‪ ،‬در اواﺳ ﻂ ده ﻪ‬
‫ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓ ﺖ‪ .‬وﺿ ﻊ "دآ ﺎن اﻳﻤ ﺎن" ﺑ ﺎ هﻤ ﻪ روﻧ ﻖ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺁن‪ ،‬در اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻮﻗﻊ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺷﺮاﻳﻂ اﺳﺘﺜﻨﺎﻳﯽ ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ و رواج ﺑ ﺪﻋﺘﻬﺎﯼ ﻧﺎﺑ ﺎﺑﯽ‬
‫از ﻗﺒﻴﻞ ﺳﻮاد‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺻ ﻨﻌﺖ‪ ،‬داﻧ ﺸﮕﺎﻩ‪ ،‬ﺣﻘ ﻮق ﻣ ﺪﻧﯽ‪ ،‬ﺁزادﯼ زﻧ ﺎن‪" ،‬آ ﻼﻩ ﻟﮕﻨ ﻲ"‬
‫ﻣ ﺮدان‪ ،‬اﺷ ﺎﻋﻪ ﺗﻌ ﺎﻟﻴﻢ "ﻏﻴﺮﻣﻜﺘﺒ ﻲ" هﻨﺮه ﺎﯼ زﻳﺒ ﺎ‪ ،‬ﻗ ﺎﻧﻮن ﺣﻤﺎﻳ ﺖ ﺧ ﺎﻧﻮادﻩ‪ ،‬و‬
‫ﺑﺨﺼﻮص زﻣﺰﻣﻪهﺎﯼ ﺗﺮدﻳﺪﺁﻣﻴﺰ در اﺻ ﺎﻟﺖ ﮔﻔﺘ ﻪه ﺎﯼ ﺑﻌ ﻀﯽ از اﻋ ﺎﻇﻢ دﻳ ﻦ‪ ،‬و‬
‫از هﻤﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮ آﺎهﺶ وﺟﻮﻩ ﺑﺮﻳّﻪ و وﺟﻮﻩ رد ﻣﻈﺎﻟﻢ و ﺳ ﻬﻢ اﻣ ﺎم‪ ،‬آ ﺎر دآ ﺎن را ﺗ ﺎ‬
‫اﻧﺪازﻩاﯼ ﺗﻖ و ﻟﻖ آﺮدﻩ ﺑﻮد‪ .‬دﺳﺖ ﺑﺮ ﻗﻀﺎ در هﻤ ﻴﻦ ﻣﻮﻗ ﻊ ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪﮔ ﺬار ﺧ ﺎرﺟﯽ‬
‫ﻧﻴ ﺰ ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ ﻋﻠ ﺖ ﻣ ﺸﻜﻼت داﺧﻠ ﯽ ﺧ ﻮدش‪ ،‬آﻤﻜ ﯽ ﺑ ﻪ رﻓ ﻊ ﻣﺤﻈ ﻮرات ﺷ ﺮآﺖ‬
‫ﻧﻤﯽآﺮد‪ ،‬و ﻳﺎ ﺑﺮ اﺛﺮ آﺎرﺷﻜﻨﯽ رﻗﺒﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻜﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ از ﻧﻈﺮ ﺣﻔﻆ ﻣﺸﺘﺮﻳﺎن اﺻﻠﯽ ﺟ ﺎﯼ ﻧﮕﺮاﻧ ﯽ ﻧﺒ ﻮد‪ .‬ﻏﺎﻟ ﺐ ﺁﻧﻬﺎﺋﻴﻜ ﻪ در‬
‫ﻃﻮل ﻗﺮﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻧﺴﻞ ﺑﻌﺪ ﻧﺴﻞ ﻣﺸﺘﺮﯼ دآﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺸﺘﺮﯼ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬دﻩ ﻗ ﺮن‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪزدﮔﯽ ﺁﻧﺎﻧﺮا ﻋﺎدت دادﻩ ﺑﻮد آﻪ در هﺮ ﺣﺎل‪ ،‬دﻧﻴﺎ و ﺁﺧﺮت ﺧ ﻮد را از ﻣ ﻼﯼ‬

‫‪ -١‬اﺣﺘﻤ ﺎﻻ اﻇﻬ ﺎر ﻧﻈ ﺮ ﻋ ﺎرف‪ ،‬ﺳ ﺨﻨﺮاﯼ ﻣﻠ ﯽ ﻧﻴ ﺰ در اﻳ ﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ ﺷ ﺎﻳﺎن ﻳ ﺎدﺁورﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪:‬‬


‫"ﻧﻤﯽداﻧﻢ ﭼﺮا هﺮ وﻗﺖ ﻣﻨﺎﻓﻊ دوﻟﺖ ﻓﺨﻴﻤﻪ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن در اﻳﺮان ﺑﺨﻄﺮ ﻣﯽاﻓﺘ ﺪ‪ ،‬ﺁﺧﻮﻧ ﺪهﺎ ﺑ ﻪ ﺧﻴﺎﺑ ﺎن‬
‫ﻣﯽرﻳﺰﻧﺪ و ﻓﺮﻳﺎد "وا اﺳﻼﻣﺎ! " ﺳﺮ ﻣﯽدهﻨﺪ"‪.‬‬

‫‪٤٣‬‬
‫ﻣﺤﻞ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ از ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩ ﻣﺤﻠﯽ دآﺎن دﻳﻦ ﺑﺨﻮاهﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺧﻮد دﻳ ﻦ ﺗﺮﻳ ﺎك ﻧﺒ ﻮد‪،‬‬
‫دآﺎن دﻳﻦ ﺗﺮﻳﺎك ﺑﻮد‪.‬‬
‫وﻗﺘﻴﻜ ﻪ ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﻣ ﺸﺘﺮك ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﺮاﺟ ﻊ ﺑ ﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ زور و زر‪ ،‬اﻳﺠ ﺎب‬
‫آﺮد آﻪ ﺳﻴﺮ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺷﺘﺎبﺁﻣﻴﺰ ﻣﻤﻠﻜﺘﯽ ﺑﻨﺎم اﻳﺮان در هﻢ ﺷﻜﻨﺪ و ﺟﻬﺶ ﺧﻄﺮﻧﺎك‬
‫ﺁن ﻣﺘﻮﻗﻒ ﮔﺮدد‪ ،‬هﻤﻪ اﻳﻦ ﻣﺮاﺟ ﻊ زور و زر‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ ﺑﻬ ﺮﻩﮔﻴ ﺮﯼ ﺗ ﻀﻤﻴﻦ ﺷ ﺪﻩ از‬
‫ﻧﺎهﻤﺎهﻨﮕﯽهﺎ و ﻧﺎرﺿ ﺎﻳﯽه ﺎ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﺣ ﻖ ﻳ ﺎ ﻧ ﺎﺣﻖ در داﺧ ﻞ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ وﺟ ﻮد‬
‫داﺷﺖ ‪ -‬و در داﺧﻞ هﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﺣ ﺎل ﺗﺤ ﻮﻟﯽ وﺟ ﻮد دارد‪ -‬ﺑ ﺴﺮاغ هﻤ ﺎن دآ ﺎﻧﯽ‬
‫رﻓﺘﻨ ﺪ آ ﻪ اﻳﻨﻬﻤ ﻪ ﻣ ﺸﺘﺮﻳﺎن وﻓ ﺎدار و ﺛﺎﺑ ﺖ در اﺧﺘﻴ ﺎر داﺷ ﺖ‪ ،‬و اﻳ ﻦ ﺑ ﺎر ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺜﻞ هﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬داروﯼ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺑﻪ ﺻ ﻮرت ﻣﻌﺠ ﻮﻧﯽ ﮔ ﻮارا ﺑ ﺪاﻧﺎن‬
‫ﻋﺮﺿﻪ آﻨﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ آﻪ در ﺁن زهﺮﯼ آﺸﻨﺪﻩ ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ!‬
‫ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺳ ﻮﻣﻴﻦ ﺑ ﺎر‪ ،‬در اﻳ ﻦ ﻣﻮﺳ ﺴﻪ ﺳ ﺎﺑﻘﻪدار‬
‫ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪﮔ ﺬارﯼ ﺗ ﺎزﻩاﯼ ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓ ﺖ‪ ،‬و ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﻗ ﺒﻼ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺪ اﻳﻨﺒ ﺎر اﻳ ﻦ‬
‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬارﯼ "ﭼﻨﺪﻣﻠﻴﺘﻲ" ﺑﻮد آﻪ ﺷﺮآﺘﻬﺎﯼ ﺑﺰرگ ﻧﻔﺘﯽ و ﻋﻤﻮﺳﺎم و اﻳﻨﺘﻠﻴﺠ ﻨﺲ‬
‫ﺳﺮوﻳﺲ‪ ،‬و "رﻓﻘﺎ" و"ﻣﻮﺳﺎد" هﻤﻪ در ﺁن ﺷﺮآﺖ آﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ اﺗﻜﺎ ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ ﭘ ﺸﺘﻮاﻧﻪ‬
‫ﻣﺤﻜﻢ ﺑﻮد آﻪ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز ﺑﺎ آﺎرﮔﺮداﻧﯽ ﺳﭙﺎﻩ ﭼﻨﺪ هﺰار ﻧﻔﺮﯼ ذاآﺮان ﺣﺴﻴﻦ‪،‬‬
‫ﻗﺪرت ﺗﺨﺮﻳﺒﯽ ﻣﻜﺘﺐ هﺰار ﺳﺎﻟﻪاش را ﺑﺮاﯼ ﻓﺮو رﻳﺨﺘﻦ ﺑﻨﻴﺎدﯼ ﻳ ﻚ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ و ﻳ ﻚ‬
‫ﻓﺮهﻨﮓ آﻬﻦ ﺑﻜﺎر ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫‪ ...‬و ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد آﻪ در ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻓﺎﺟﻌﻪ ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان ﺑ ﻪ‬
‫وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺮار ﻧﻈﻢ ﺗﺎزﻩاﯼ آﻪ از ﻃ ﺮف ﺑﻨﻴﺎﻧﮕ ﺬار ﺁن "اوﻟ ﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ اﷲ در‬
‫روﯼ زﻣ ﻴﻦ" ﻋﻨ ﻮان ﮔﺮﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ه ﻢ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﺧ ﻮد ﻣ ﺮدم اﻳ ﺮان و ه ﻢ ﻣ ﺮدم‬
‫ﺷﮕﻔﺖزدﻩ ﺟﻬﺎن ﺑﺎ ﻧﻮع ﺧﺎﺻﯽ از اﻧﺴﺎن‪ ،‬اﻧ ﺴﺎن "ﺁﺧﻮﻧ ﺪزدﻩ" و "ﺁﺧﻮﻧ ﺪﭘﺮوردﻩ"‬
‫از ﻧﺰدﻳﻚ ﺁﺷﻨﺎ ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳ ﻦ اﻧ ﺴﺎن‪ ،‬اﻧ ﺴﺎن ﺑ ﺴﻴﺎر ﺟ ﺎﻟﺒﯽ اﺳ ﺖ و ﺧ ﺼﺎﺋﺺ ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ و ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﻓﺮاواﻧﯽ دارد‪ .‬وﻟﯽ ﺑﻬﺮﺣﺎل‪ ،‬اهﻢ اﻳ ﻦ ﺧ ﺼﺎﺋﺺ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ اﻧ ﺴﺎﻧﯽ ﻣﻐ ﺰ‬
‫دارد و ﻓﻜﺮ ﻧﻤﯽآﻨﺪ و از دﻳﮕﺮان ﻣﯽﺧﻮاهﺪ آﻪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ را ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﻜﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪٤٤‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺘﻌﺪد دﻳﮕﺮﯼ در دﻧﻴﺎﯼ ﻣﺎ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﺑﻪ ﻣ ﺮدم ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ اﺟ ﺎزﻩ‬
‫ﻓﻜ ﺮ آ ﺮدن دادﻩ ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬وﻟ ﯽ اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ ﺑ ﺼﻮرت "ﻣﺤ ﺪودﻳﺘﻲ" ﺑ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺗﺤﻤﻴ ﻞ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻮ ﺁﻧﻜﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ ﻣﺤﺪودﻳﺖ و اﻳﻦ ﺗﺤﻤﻴ ﻞ ﻧﺒﺎﺷ ﻨﺪ‪ .‬در ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺁﺧﻮﻧﺪزدﻩ‪ ،‬اﺻﻮﻻ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﻧﻜ ﺮدن و وآﺎﻟ ﺖ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ دﻳﮕ ﺮﯼ دادن‪ ،‬ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ‬
‫ﻧﺎﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻮﻣﻦ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬ﺧﻴﻠ ﯽ ه ﻢ ﻣﻄﻠ ﻮب اوﺳ ﺖ‪ .‬وﻇﻴﻔ ﻪ ﺷ ﺮﻋﯽ اوﺳ ﺖ‪ ،‬ﻗ ﺎﻧﻮن‬
‫اﺑﺪﯼ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ راهﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺎ آﻤﻚ ﻋﻼﺋﻢ ﻣﻄﻤﺌﻦ راهﻨﻤﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻣﻦ را‬
‫ﺑﻪ ﻃﺮف ﺑﻬﺸﺖ ﻣﯽﺑﺮد‪.‬‬
‫از دﻳﺪﮔﺎﻩ اﻳﻦ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﺧﺘﻴﺎر آﻠﻴﻪ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ را درﺑﺴﺖ ﺑ ﻪ ﻋ ﺪﻩاﯼ از‬
‫ﺑﻨ ﺪﮔﺎن ﺧ ﺎص ﺧ ﻮد دادﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ در دوران ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن‪ ،‬ﻋﺠ ﻞ اﷲ ﺗﻌ ﺎﻟﯽ‬
‫ﻓﺮﺟ ﻪ اﻟ ﺸﺮﻳﻒ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪﮔﺎن ﺗ ﺎماﻻﺧﺘﻴ ﺎر او ه ﺴﺘﻨﺪ و ﺑ ﺮ "اﻣ ﺖ ﺣ ﺰب اﷲ" هﻤ ﺎن‬
‫ﺳﻠﻄﻪ اﻟﻬﯽ را دارﻧﺪ آﻪ ﺷﺨﺺ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ داﺷﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﺎن ﺑﺮ ﺣﻖ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و اﻣﺎم ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ و ﻣﺠﺮﯼ ﻗﻮاﻧﻴﻨﯽ ه ﺴﺘﻨﺪ‬
‫آﻪ "ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮ اﻟﻬ ﻲ" اﺳ ﺖ‪ ،‬و در آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ آﻪ " ﺣﺪود اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﻟﺒﺘﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻬﺎﯼ آﻠﯽ اﺳﻼم ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﻗﻀﺎ و ﻧﻈ ﺎم‬
‫و ازدواج و ﻃ ﻼق و ﺣ ﺪود و ﻗ ﺼﺎص و ﻣﻌ ﺎﻣﻼت و ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ ﺗﻄﻬﻴ ﺮ و ﺗﻨﻈﻴ ﻒ و‬
‫وﺿﻮ و ﻏﺴﻞ و ﺟﻠ ﻮﮔﻴﺮﯼ از ﻣ ﺴﻜﺮات و ﺳ ﺎز و ﻧ ﻮاز و زﻧ ﺎ و ﻟ ﻮاط و ﻏﻴ ﺮﻩ را‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ ﻣﺤ ﺪود ﻧﻤ ﯽﻣﺎﻧ ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ اآ ﺮم ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﺴﺘﺮاح‬
‫رﻓ ﺘﻦ‪ ،‬ﻣﺠﺎﻣﻌ ﻪ آ ﺮدن‪ ،‬ﺷ ﻴﺮ دادن‪ ،‬ﭼﻨ ﺪﻳﻦ ﺣﻜ ﻢ ﺧ ﺪاﻳﯽ و ﻓﺮﻣ ﺎن ﺁﺳ ﻤﺎﻧﯽ ﺁوردﻩ‪،‬‬
‫ﺑﺮاﯼ ﻗﺒﻞ از اﻧﺠﺎم ﻧﻜﺎح و اﻧﻌﻘﺎد ﻧﻄﻔ ﻪ ﻗ ﺎﻧﻮن دارد‪ ،‬دﺳ ﺘﻮر ﻣ ﯽده ﺪ آ ﻪ ﻣﺠﺎﻣﻌ ﺖ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺻﻮرت ﺑﮕﻴﺮد و ﺧﻮراك اﻧﺴﺎن در ﺁن هﻨﮕﺎم ﻳﺎ در ﻣﻮﻗﻊ اﻧﻌﻘ ﺎد ﻧﻄﻔ ﻪ‬
‫ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻄﻮر آﻠﯽ ﺑﺮاﯼ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ آﻮﭼﻚ و ﺑﺰرگ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﺗﻜﻠﻴﻒ ﻣﻌ ﻴﻦ‬
‫ﻧﻜﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪".‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﺷﺎﻳﺪ درك اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﻣﻮﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﻣ ﺸﻜﻞ ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﭼ ﻪ‬
‫ﻣﻨﺎﺳ ﺒﺖ ﺑﺎﻳ ﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ‪ ،‬ﺑ ﺎ هﻤ ﻪ وﻇ ﺎﻳﻒ و ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬ ﺎﯼ اﺳﺎﺳ ﯽ دﻳﮕ ﺮﯼ آ ﻪ دارد‪،‬‬
‫ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﺴﺘﺮاح رﻓ ﺘﻦ ﻗ ﺎﻧﻮن وﺿ ﻊ آﻨ ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ ﺑﻬ ﺮ ﺣ ﺎل اﻳ ﻦ ﻓ ﻀﻮﻟﯽه ﺎ ﺑ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻦ‬
‫ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬وﻇﻴﻔﻪ او ﻓﻘﻂ اﻃﺎﻋﺖ از ﻣﺮﺟﻊ ﻋﺎﻟﯽ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪﻩ ﺧ ﺪا در‬
‫روﯼ زﻣﻴﻦ و واﻗﻒ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم اﺣﻜﺎم و ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﻟﻬﯽ و ﺻ ﺎﺣﺐ اﺧﺘﻴ ﺎر دﻧﻴ ﺎ و ﺁﺧ ﺮت‬
‫ﻣ ﻮﻣﻦ اﺳ ﺖ‪ .‬اﻣ ﺮوز اﻣ ﺎم او اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻓ ﺮدا ﺷ ﻔﻴﻊ او در ﺻ ﺤﺮاﯼ ﻣﺤ ﺸﺮ‪ .‬ﭼﻨ ﺎن‬

‫‪٤٥‬‬
‫ﺑﺰرﮔﻮارﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ اﮔ ﺮ ﻓﺮﻣ ﺎن ﺟﻨ ﮓ ﺑ ﺎ دﺷ ﻤﻦ آ ﺎﻓﺮ را ﺑﺪه ﺪ‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ ﺧ ﻮد اﻣ ﺎم‬
‫زﻣﺎن ادارﻩ ﻋﺴﺎآﺮش را در ﺟﺒﻬﻪه ﺎﯼ ﺟﻨ ﮓ اﺳ ﻼم و آﻔ ﺮ ﺑﻌﻬ ﺪﻩ ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮد‪ .‬اﮔ ﺮ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ آﺴﯽ از ﻳﻚ ﻣﻮﻣﻦ ﺑﺨﻮاهﺪ آﻪ ﺷﻬﻴﺪ ﺷﻮد‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺣﺮف ﻧﺪارد و ﺟﺎﯼ ﭘﺮﺳ ﺶ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﺁﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﻬﺎدﺗﯽ ﻻزم اﺳ ﺖ ﻳ ﺎ ﻧ ﻪ؟ ﺑ ﺮاﯼ اﺳ ﻼم ﺿ ﺮورﯼ اﺳ ﺖ ﻳ ﺎ ﻧ ﻪ؟‬
‫ﺟﺎﻳﯽ در دﻓﺘﺮ ﺣﺴﺎب و آﺘﺎب ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎز ﻣﯽﺷ ﻮد ﻳ ﺎ ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد؟ ﺧ ﺎﻧﻮادﻩاﯼ‬
‫آﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ ﻣﯽدهﺪ اﻳﻦ ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ ﻋﺰﻳ ﺰ را ﺑ ﻪ ﺣ ﻖ ﻣ ﯽده ﺪ ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ ﻋﺒ ﺚ؟ ﻣﻤﻠﻜﺘ ﯽ آ ﻪ‬
‫ﻧﻮﺟﻮان ﺑ ﺎﻟﻎ و ﻧﺎﺑ ﺎﻟﻎ ﺧ ﻮدش را دﺳ ﺘﻪ دﺳ ﺘﻪ ﺑ ﻪ روﯼ ﻣ ﻴﻦه ﺎﯼ دﺷ ﻤﻦ ﻣ ﯽﻓﺮﺳ ﺘﺪ‬
‫واﻗﻌﺎ از ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻣﻠﯽ و ﻣﺬهﺒﯽ ﺧﻮدش دﻓﺎع ﻣﯽآﻨﺪ ﻳﺎ ﻓﻘﻂ از رژﻳﻢ ﺣﺎآﻢ ﺧ ﻮدش؟‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﺳﻮاﻻﺗﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺮاﯼ ﻣﻮﻣﻦ ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﻓﻜﺮ آﺮدن درﺑﺎرﻩ ﺁﻧﻬﺎ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻗﺒﺎﺣﺖ دارد‪ .‬ﻧﺎﻳﺐ ﺑﺮ ﺣﻖ اﻣ ﺎم ﮔﻔﺘ ﻪ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻦ ﺑﺎﻳ ﺪ ﺷ ﻬﻴﺪ ﺑ ﺸﻮد‪ ،‬درﻳ ﻦ‬
‫ﺻﻮرت ﺑﺎﻳﺪ ﺷﻬﻴﺪ ﺑ ﺸﻮد‪ .‬اﻳ ﻦ ﻣ ﻮﻣﻦ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ ﺁن ﺷ ﻬﻴﺪ ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد آ ﻪ ﺷ ﻬﺎدت را ﺑ ﺎ‬
‫ﺗ ﺸﺨﻴﺺ و ﺷ ﻌﻮر ﺧ ﻮد ﺧﻮاﺳ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺑﺨ ﺎﻃﺮ ﺁن ﺷ ﻬﻴﺪ ﻣ ﯽﺷ ﻮد آ ﻪ وآﻴ ﻞ‬
‫ﺗﺎماﻻﺧﺘﻴﺎر اﻣﺎم زﻣﺎن آﻪ ﺑﻪ ﺟﺎﯼ او ﻓﻜﺮ ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬و ﺣ ﻖ اﻳ ﻦ‬
‫ﭘﺮﺳﺶ را ﻧﺪارد آﻪ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻴﻦ آ ﺸﺘﻪ ﻣ ﯽﺷ ﻮد ﻳ ﺎ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ روﺿ ﻪﺧﻮاﻧ ﺎن‬
‫اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ‪ ،‬و ﺷ ﻬﺎدت او اﺳ ﻼم را ﺣﻔ ﻆ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ ﻳ ﺎ اﺳ ﻼمﻓﺮوﺷ ﺎن را؟‪ ...‬درﺳ ﺖ‬
‫هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ ﭼﻬﺎر ﺳﺎل ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﻧﻬﺼﺪ و ﭼﻨﺪ ﻧﻔ ﺮ از ﻣﺮﻳ ﺪان ﺁﺧﻮﻧ ﺪزدﻩ ﻳ ﻚ آ ﺸﻴﺶ‬
‫ﺷ ﻴﺎد ﺁﻣﺮﻳﻜ ﺎﻳﯽ‪ ،‬ﺑﺪﺳ ﺘﻮر او در ﺟﻨﮕﻠﻬ ﺎﯼ وﺣ ﺸﯽ ﮔﻮﻳﺎﻧ ﺎ‪ ،‬دﺳ ﺘﻪ ﺟﻤﻌ ﯽ ﺳ ﻴﺎﻧﻮر‬
‫ﺧﻮردﻧﺪ و ﻣﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻜﻪ "اﻣﺎم" ﺁﻧﻬﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻳ ﻦ ﻣﻐﺰﺷ ﻮﻳﯽﺷ ﺪﮔﺎن ﺑ ﯽ ﮔﻨ ﺎﻩ‪ ،‬ﻋﻠﻴ ﺮﻏﻢ ﺁرزو و اﻣﻴ ﺪ ﺧ ﻮد‪ ،‬ﺷ ﻬﺪاﯼ دﻳ ﻦ‬
‫ﻧﻴ ﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺷ ﻬﺪاﯼ دﻳ ﻦﻓﺮوﺷ ﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺷ ﻬﺪاﯼ دﻻﻻن ﺑ ﺎزار رﻳ ﺎ ه ﺴﺘﻨﺪ و از وراﯼ اﻳ ﻦ‬
‫دﻻﻻن‪ ،‬ﺷ ﻬﺪاﯼ ﺗ ﺎﻣﻴﻦ ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺳ ﻮداﮔﺮان ﻧﻔ ﺖ و ﺑﺎزرﮔﺎﻧ ﺎن اﺳ ﻠﺤﻪ‪ ،‬و ﺗﺤﻘ ﻖ‬
‫ﻣﺤﺎﺳ ﺒﺎت ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﻗ ﺪرﺗﻬﺎ و اﺑﺮﻗ ﺪرﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﺑﺨ ﺼﻮص "ﭘﻴ ﺎدﻩ ﺷ ﺪن" ﻃ ﺮحه ﺎﯼ‬
‫آﻮﺗﺎﻩﻣﺪت و درازﻣﺪت آﺸﻮرﯼ آﻪ ﺗﺎ آﻨﻮن ﺑﺮﻧﺪﻩ ﺑﺰرگ اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ و ﺟﻨ ﮓ‬
‫ﻗﻮاﯼ آﻔﺮ و اﺳﻼم ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳ ﻦ ﻋﺒﻮدﻳ ﺖ ﻣﻄﻠ ﻖ و ﺑ ﯽ ﻗﻴ ﺪ و ﺷ ﺮط از ﻧﻈ ﺮ ﻓﺮهﻨ ﮓ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ اﻣ ﺮﯼ‬
‫ﻋﺎرﺿﯽ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﺮﻋﯽ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺤﺪود ﺑﻪ دورﻩاﯼ ﻣﻌﻴﻦ و ﺷﺮاﻳﻄﯽ ﻣﻌﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺧﺎﺻﻴﺖ‬
‫اﺻﻠﯽ و ﺑﻨﻴﺎدﯼ ﻣﻜﺘﺐ اوﺳﺖ‪ .‬اﺻﻠﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺗﻤﺎم ﺑﻨﺎﯼ ﻓﻜﺮﯼ و ﻓﻠ ﺴﻔﯽ و ﻣ ﺬهﺒﯽ‬
‫ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﺑﺮ ﺁن ﺑﻨﻴﺎد ﻧﻬﺎدﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻓﻘﻂ ﺑﺎ اﺗﻜ ﺎ ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ ﻋﺒﻮدﻳ ﺖ ﻣﻄﻠ ﻖ‬

‫‪٤٦‬‬
‫ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﮔ ﺮوﻩ ﻋﻈ ﻴﻢ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ و ﭘﺎﺳ ﺪاران ﭼﻤﺎﻗ ﺪار و ﺑ ﯽ ﭼﻤ ﺎق ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﺣ ﺪاآﺜﺮ ﺑﺮآ ﺎت اﻟﻬ ﯽ آ ﻪ ﺷ ﺮﻋﺎ ﺑ ﻪ دﻋﺎﮔﻮﻳ ﺎن دﻳ ﻦ و ﺣﺎﻓﻈ ﺎن ﺑﻴ ﻀﻪ‬
‫اﺳﻼم ﺗﻌﻠﻖ ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﻬﺮﻩ ﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫آﺘﺎب ﺟﺎﻟﺒﯽ ﺑﻨﺎم "ﺁﺧﻮﻧﺪﻳﺴﻢ" آﻪ اﺧﻴﺮا ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷ ﺪﻩ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺧ ﺼﺎﺋﺺ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ را ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻼﺻﻪ ﻣﯽآﻨﺪ‪:‬‬
‫" هﺪف ﻧﻬﺎﻳﯽ ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ هﻤ ﻮارﻩ اﻋﻤ ﺎل ﺣﺎآﻤﻴ ﺖ داﺋﻤ ﯽ و ﺑﻼﻣﻌ ﺎرض‬
‫ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﺑ ﺮ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ ﻣ ﺮدم و ﺑﺪﺳ ﺖ ﺁوردن ﻗﻄﻌ ﯽ ﮔ ﻮﯼ وﺣ ﯽ و رﺳ ﺎﻟﺖ ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺗﻘﻮﻳ ﺖ ﻣﺒ ﺎﻧﯽ ﻗ ﺪرت ﻏﺎﺻ ﺒﺎﻧﻪ ﺧ ﻮد زﻳ ﺮ ﭘﻮﺷ ﺶ ﻣ ﺬهﺐ و درﭘﻨ ﺎﻩ ﻣﻌﺘﻘ ﺪات دﻳﻨ ﯽ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ راﻩ‪ ،‬ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ ،‬دﻳ ﻦ و اﺧ ﻼق و ﻋﻠ ﻢ و ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫اﻳﺮاﻧﯽ را هﻤﺮاﻩ ﺑﺎ هﻮﻳﺖ و ﻓﺮهﻨﮓ ﻣﻠﯽ و ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻧ ﺴﺎﻧﯽ واﻧﺪﻳ ﺸﻪ و ﺧﻼﻗﻴ ﺖ‬
‫ﭘﻮﻳ ﺎﯼ ﺁن ﻧ ﺴﺦ و ﻧ ﺎﺑﻮد آ ﺮد‪ .‬ﻣﻠ ﺖ ﻣ ﺎ را از ﺧﻮدﺁﮔ ﺎهﯽ و ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳ ﯽ واﻗﻌ ﯽ‬
‫ﻣﻨﺤﺮف ﺳﺎﺧﺖ و از ﻓﻜﺮ و ﺗﻌﻘﻞ ﻣﺤﺮوم آﺮد‪ .‬درﻋﻮض ﺁﻧﻬ ﺎ را اﺳ ﻴﺮان دﺳ ﺖ و‬
‫ﭘﺎ ﺑﺴﺘﻪ ﺟﻬ ﻞ و ﺧﺮاﻓ ﺎت و اﺳ ﺘﺮﺣﺎم و اﺳ ﺘﺬﻻل و اﺳ ﺘﻌﺒﺎد و اﺳﺘ ﺸﻔﺎع و اﺳ ﺘﺤﻤﺎر‬
‫آﺮد‪ .‬ﻣﺮوج ﺑﻴﺴﻮادﯼ ﺷﺪ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻜﻪ ﺑﺰﻋﻢ ﺧﻮدش از اﻣﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ "ﻋ ﻮام آﺎﻻﻧﻌ ﺎم"‬
‫ﺑﺴﺎزد و ﺁﻧﺎﻧﺮا "ﻣﻘﻠﺪاﻧﻲ" ﻣﻄﻴﻊ آﻨﺪ آﻪ ﺑﻄﻴﺐ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺎر ﺑﺒﺮﻧﺪ و ﺳﻮارﯼ ﺑﺪهﻨﺪ‪ .‬و‬
‫در ﻋﻮض ﺧﻮد در ﺳﻤﺖ ﻋ ﺎﻟﻢ و وﺻ ﯽ وآﻴ ﻞ ﺟﻤﺎﻋ ﺖ ﻣﻘﻠ ﺪ‪ ،‬واﺳ ﻄﻪ ﻣﺨﻠ ﻮق در‬
‫دادﮔﺎﻩ ﺑﺎرﻳﺘﻌﺎﻟﯽ و اﺧﺘﻴﺎردار هﻤﻪ اﻣﻮر دﻧﻴﻮﯼ و اﺧﺮوﯼ اﻣﺖ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ آﻪ در ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮهﻨﮓ ﺑﺎرور و ﺣﻤﺎﺳﯽ اﻳﺮان‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮهﻨﮓ زﺑﻮﻧﯽ‪ ،‬ﺑ ﯽﭘﻨ ﺎهﯽ و ﻧﻮﻣﻴ ﺪﯼ‪ ،‬ﺛﻨ ﺎﮔﻮﺋﯽ و ﻋﺠ ﺰ و اﺳ ﺘﺮﺣﺎم و ذﻟ ﺖ ﺷ ﺪ و‬
‫ﻓﺮهﻨ ﮓ زﻧ ﺪﮔﯽ و اﻣﻴ ﺪ ﺟ ﺎﯼ ﺧ ﻮد را ﺑ ﻪ ﻓﺮهﻨ ﮓ ﺑﻬ ﺸﺖ زه ﺮا ﺳ ﭙﺮد‪ .‬اﺗﻜ ﺎء ﺑ ﻪ‬
‫ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺑﺪل ﺑﻪ ﮔﺪاﻳﯽ و ﺳﻔﻠﻪﭘﺮورﯼ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺒﺎرزﻩ و ﭘﺎﻳﺪارﯼ ﺑﺼﻮرت ﺗﻮآﻞ و ﺗ ﺴﻠﻴﻢ‬
‫درﺁﻣﺪ‪ .‬و آﺎر و آﻮﺷﺶ‪ ،‬ﺟﺎﯼ ﺧﻮد را ﺑﻪ دﻋﺎ و ﻧﺬر و ﻧﻴ ﺎز و زﻳ ﺎرت داد‪ .‬ﺑﻬ ﺸﺖ‬
‫ﺑﺠﺎﯼ ﺁﻧﻜﻪ ﭘﺎداش ﭘﺮهﻴﺰآﺎرﯼ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﺳ ﺎدات و ﺁلﻣﺤﻤ ﺪ ﺷ ﺪ آ ﻪ‬
‫راﻩ ﺗﻀﻤﻴﻦ ﺁن‪ ،‬اﺷﻚ رﻳﺨ ﺘﻦ ﺑ ﺮ ﺳ ﻮگ ﺁﻧ ﺎن ﻳ ﺎ زﻳ ﺎرت ﺁﻧﻬ ﺎ در اﻳ ﺎم ﻣﻌ ﻴﻦ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫ﺁزادﮔﯽ ﺟﺎﯼ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺑﻨ ﺪﮔﯽ ﻣﻄﻠ ﻖ در ﺁﺳ ﻤﺎن و در زﻣ ﻴﻦ ﺳ ﭙﺮد‪،‬و ﺗﻔﻜ ﺮ ﺟ ﺎﯼ‬
‫ﺧ ﻮد را ﺑ ﻪ ﺗﻌﺒ ﺪ‪ ،‬و اﺑﺘﻜ ﺎر ﺑ ﻪ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ‪ ،‬و ﺣﺮآ ﺖ ﺑ ﻪ ﺳ ﻜﻮن و ﺗﻜﺎﻣ ﻞ ﺑ ﻪ ﺟﻤ ﻮد و‬
‫ﺗﺤﺠﺮ‪".‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫‪٤٧‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳ ﺖ ﺣ ﺴﺎب ﺷ ﺪﻩ ﻣﻜﺘ ﺐ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ‪ ،‬آﻮﺷ ﺶ در ﺑﻬ ﺮﻩﮔﻴ ﺮﯼ از‬
‫ﺣﻴﺜﻴ ﺖ و اﺣﺘ ﺮام ﻋﻈﻴﻤ ﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻓﺮهﻨ ﮓ اﺳ ﻼﻣﯽ در ﻃ ﻮل ﻗ ﺮون از ﺁن‬
‫ﺑﺮﺧ ﻮردار ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ و هﻨ ﻮز ه ﻢ ﺑﺮﺧ ﻮردار اﺳ ﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ ه ﺮ ﺻ ﺎﺣﺐ ﻧﻈ ﺮﯼ‬
‫ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ در ﻃﻮل ﺑﻴﺶ از ه ﺰار ﺳ ﺎل ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺳ ﻬﻤﯽ در‬
‫ﺗﻜﻮﻳﻦ و اﻋﺘﻼﯼ اﻳﻦ ﻓﺮهﻨﮓ ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻄﻮر ﺑﯽوﻗﻔﻪ ﺑﺎ ﺁن ﻣﺒﺎرزﻩ و در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫ﺁن ﺻ ﻒﺁراﻳ ﯽ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬داﻧ ﺸﻤﻨﺪان‪ ،‬ﻣﺤﻘﻘ ﺎن‪ ،‬و ﻣﺘﻔﻜ ﺮان ﺑ ﺰرگ ﻓﺮهﻨ ﮓ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬در رﺷﺘﻪهﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠ ﯽ و ﻧﻘﻠ ﯽ‪ ،‬هﻤﻴ ﺸﻪ ﻣ ﻮرد دﺷ ﻤﻨﯽ و ﺁزار‬
‫اﻳ ﻦ دﺳ ﺘﻪ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ ﭘﻴﻮﺳ ﺘﻪ ﺑ ﺎ ﻣﻨﻄ ﻖ ﺗﻌ ﺼﺐ و ﭼﻤ ﺎق ﺑ ﺎ ﺁﻧ ﺎن ﺑ ﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠ ﻪ‬
‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺣﻼجهﺎ و ﺳﻬﺮوردﯼهﺎ ﺑﻪ ﻓﺘﻮاﯼ ﺁﻧﺎن آﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﻠﯽ ﺳ ﻴﻨﺎه ﺎ و‬
‫رازﯼهﺎ ﺗﻜﻔﻴﺮ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺮاﻗﯽهﺎ و ﻣﻼﺻﺪراهﺎ راﻩ ﻓﺮار ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑ ﻪ ﻓﺮدوﺳ ﯽ‬
‫اﺟﺎزﻩ دﻓﻦ در ﮔﻮرﺳ ﺘﺎن ﻣ ﺴﻠﻤﻴﻦ دادﻩ ﻧ ﺸﺪ‪ ،‬ﺁراﻣﮕﺎهﻬ ﺎﯼ ﺧﻴ ﺎم و ﺣ ﺎﻓﻆ ﺑ ﻪ آ ّﺮات‬
‫دﺳﺘﺨﻮش وﻳﺮاﻧﮕﺮﯼ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻓﺘﻮاﯼ ﺷﺮﻋﯽ ﺻﺎدر ﺷﺪ آﻪ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﻣﻮﻻﻧ ﺎ و دﻳ ﻮان‬
‫ﺣ ﺎﻓﻆ را ﺑﺎﻳ ﺪ ﺑ ﺎ اﻧﺒ ﺮ ﺟﺎﺑﺠ ﺎ آ ﺮد‪ .‬از زﻣ ﺎن ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﺑ ﻪ ﺑﻌ ﺪ‪ ،‬اﺻ ﻮﻻ و ﺑ ﺼﻮرﺗﯽ‬
‫ن‬
‫ن ﺧ ﺎرج ﺑ ﺪرو ِ‬ ‫ﺶ ﺟﻬ ﺎ ِ‬
‫ﺁﺷﻜﺎرا و رﺳﻤﯽ ﺑﺎ ه ﺮ ﮔﻮﻧ ﻪ آﻮﺷ ﺸﯽ در راﻩ رﺳ ﻮخ داﻧ ِ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ و آﺎرﺷﻜﻨﯽ ﺷﺪ‪.‬‬
‫و ﺑﺎ اﻳﻦ هﻤﻪ ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ هﻴﭻ ﻣﺎﻧﻊ ﺷﺮﻋﯽ ﻧﺪﻳ ﺪﻩ اﺳ ﺖ و ﻧﻤ ﯽﺑﻴﻨ ﺪ آ ﻪ در‬
‫ﻣﻮﻗﻊ ﺿﺮورت در ﭘﺸﺖ ﺣ ﺼﺎر ﻓﺮهﻨ ﮓ اﺳ ﻼﻣﯽ ﻣﻮﺿ ﻊ ﺑﮕﻴ ﺮد‪ ،‬ﺗ ﺎ در اﻳ ﻦ راﻩ‬
‫ﺣﻴﺜﻴﺖ ﺁﻧﻬﺎﻳﯽ را ﺑﻜﺎر ﮔﻴﺮد آﻪ ﺧﻮدﺷ ﺎن دﺳ ﺘﻪ دﺳ ﺘﻪ ﺑﺪﺳ ﺖ هﻤ ﻴﻦ ﮔ ﺮوﻩ آ ﺸﺘﻪ ﻳ ﺎ‬
‫ﻃﺮد و ﻳﺎ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﺑﻪ ﺟﻼﯼ وﻃﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫از دﻳﮕﺮ ﺗﺎآﺘﻴﻚهﺎﯼ ﺳ ﻨﺘﯽ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ ،‬هﻤﻜ ﺎرﯼ دﺳ ﺘﻪ ﺟﻤﻌ ﯽ اﻋ ﻀﺎﯼ‬
‫ﻣﻜﺘﺐ در اﻳﺠﺎد هﺎﻟﻪاﯼ از ﻣﻌﻨﻮﻳﺖ و ﻋﻠ ّﻮ ﻣﻘﺎم ﺑﺮاﯼ ﺗﻤﺎم واﺑ ﺴﺘﮕﺎن ﭼﻨ ﻴﻦ ﻣﻜﺘﺒ ﯽ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ اﺟﺮاﯼ اﻳﻦ رهﻨﻤﻮد ﻣﻌﺮوف آﻪ‪" :‬اﺣﺘ ﺮام اﻣ ﺎﻣﺰادﻩ ﺑ ﺎ ﻣﺘ ﻮﻟﯽ اﺳ ﺖ"‪.‬‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﺁﺧﻮﻧﺪ آﻪ ﻋﺎدﺗﺎ هﻴﭻ ﻧﺰاآﺘ ﯽ در ﻣ ﻮرد اﻓ ﺮاد و ﻣﻘﺎﻣ ﺎت ﻏﻴﺮﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﻧ ﺪارد‪ ،‬و‬
‫ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺑﺎ آﻤﺘﺮﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮردﯼ از ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن زﻧﺪﻩ و ﻣﺮدﻩ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻟﺤﻨﯽ وﻗﻴﺤﺎﻧﻪ‬
‫و دﺷ ﻨﺎمﺁﻣﻴ ﺰ ﻳ ﺎد ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ ،‬و در اﻧﺘ ﺴﺎب ه ﺮ ﺟ ﻮر ﻧ ﺴﺒﺖ زﻧﻨ ﺪﻩ و زﺷ ﺖ ﺑ ﺪاﻧﺎن‬
‫آﻮﺗﺎهﯽ ﻧﻤﯽورزد‪ ،‬ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﭘﺎﯼ ﻳﻜﯽ از "ﺑﺰرﮔﺎن " ﻣﻜﺘﺐ ﺑ ﻪ ﻣﻴ ﺎن ﺁﻳ ﺪ ﺑﻼﻓﺎﺻ ﻠﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺟﻬﺖ ﻣﯽده ﺪ و ﺑ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻣ ﯽﻓﻬﻤﺎﻧ ﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺑﺰرﮔ ﻮار از ﺁن ﺑﺰرﮔﻮاره ﺎ‬

‫‪٤٨‬‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺳﺮ و آ ﺎرش ﺑ ﺎ ﻋ ﺮش اﻟﻬ ﯽ اﺳ ﺖ و ﺑ ﺎ آﺮاﻣ ﺎت و ﻣﻐﻴﺒ ﺎت و ﻋ ﻮاﻟﻢ ﻓ ﻮق‬
‫ﺑ ﺸﺮي‪ .‬اﮔ ﺮ ﻣ ﺮدﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ ﻧ ﺎﻣﺶ را ﺑ ﺪون ذآ ﺮ زواﺋ ﺪﯼ از ﻗﺒﻴ ﻞ‪ :‬ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟﺮﺣﻤ ﺔ و‬
‫اﻟﺮﺿﻮان‪ ،‬اﻋﻠﯽ اﷲ ﻓ ﺮدوس ﻣﻘﺎﻣ ﻪ‪ ،‬رﺣﻤ ﺔ اﷲ و رﺿ ﻮان ﻋﻠﻴ ﻪ‪ ،‬ﻗ ﺪس اﷲ ﻧﻔ ﺴﻪ‪،‬‬
‫رﺿﻮان اﷲ ﻣﻘﺎﻣﻪ‪ ،‬اﻋﻠﯽ اﷲ ﻣﻘﺎﻣﻪ‪ ،‬رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻗﺪس ﺳﺮﻩ‪ ،‬رﺣﻤﺔ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ‬
‫و اﺳ ﻌﻪ‪ ،‬و‪ ...‬ﻧﻤ ﯽﺗ ﻮان ﺑ ﺮد‪ ،‬ﺑﺎﺿ ﺎﻓﻪ اﻟﻘ ﺎﺑﯽ از ﻗﺒﻴ ﻞ‪ :‬ﻋ ﺎﻟﻢ رﺑ ﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﻋﻠ ﯽ‬
‫اﻻﻃ ﻼق‪ ،‬اﺳ ﺘﺎد آ ﻞ ﻓ ﯽ اﻟﻜ ﻞ‪ ،‬ﺧﻼﺻ ﺔ اﻟﻤﺘﻘ ﺪﻣﻴﻦ‪ ،‬زﺑ ﺪة اﻟﻤﺘ ﺎﺧﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺧ ﺎﺗﻢ‬
‫اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻬﺎء اﻟﻤﻠ ﺔ و اﻟ ﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺤ ﺮ اﻟﻌﻠ ﻮم‪ ،‬ﻋﻤ ﺎد اﻟ ﺪﻳﻦ‪ ،‬و ‪ ...‬و ‪ ...‬و اﮔ ﺮ زﻧ ﺪﻩ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪،‬ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﻧﺎﻣﺤ ﺪودﯼ ازﻋﻨ ﺎوﻳﻨﯽ آ ﻪ ﻗ ﺒﻼ ﺑ ﻪ ﺑﻌ ﻀﯽ ازﺁﻧﻬ ﺎ اﺷ ﺎرﻩ ﺷ ﺪ ﺑﺎﺿ ﺎﻓﻪ‬
‫ﻣﻜﻤﻞهﺎﻳﯽ از ﻗﺒﻴﻞ روﺣﯽ ﻓﺪاﻩ‪ ،‬ﻣﺪﻇﻠﻪ اﻟﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬اﻳﺪﻩ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﯽ و‪ ...‬و‪...‬‬
‫هﺎﻟﻪ ﺗﻘﺪس ﺑﺮﻃﺮف ﺷﺪﻧﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ه ﺮ ﻗ ﺪر ه ﻢ آ ﻪ دﻻﺋ ﻞ ﻣﺘﻘﻨ ﯽ در ﺟﻬ ﺖ‬
‫ﺧﻼف ﺁن در دﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻋﺎﻟﻢ رﺑﺎﻧﯽ‪ ،‬اﻋﻈﻢ اﻟﻤﺤﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﺑ ﺰرگ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‪ ،‬ﺑ ﺎ وﺟ ﻮد ﺁﻧﻜ ﻪ ﻏﺎﻟ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪهﺎﯼ ﺑﻌ ﺪ از او اﺟﺒ ﺎرا ﻗﺒ ﻮل و اﻋﺘ ﺮاف‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از اﺣﺎدﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ ﺗﻮﺳﻂ او ﻣﻌﺘﺒ ﺮ ﻧﻴ ﺴﺖ )در ﺣﺎﻟﻴﻜ ﻪ هﻤ ﻴﻦ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار ﺁﻧﻬﺎ را "ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ" ﻣﺤ ﺴﻮب داﺷ ﺘﻪ و اﻳ ﻦ را ﺗ ﺼﺮﻳﺢ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ(‪،‬‬
‫ﺑﺎز ﺗﻮﺳﻂ هﻴﭻ ﻳﻚ از ﺁﺧﻮﻧ ﺪهﺎﯼ ﺑﻌ ﺪ از ﺧ ﻮدش ﻣ ﻮرد اﻋﺘ ﺮاض ﻗ ﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘ ﻪ و‬
‫آﻤﺎآﺎن ﻋﺎﻟﻢ رﺑﺎﻧﯽ و ﺷﻴﺦاﻟﻤﺤﺪﺛﻴﻦ و ﻋﻼﻣﻪ ﺑﺰرك ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ه ﺮ ﭼﻨ ﺪ آ ﻪ‬
‫هﺸﺘﺎددرﺻﺪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ او ﺗﻬﻤﺖ واﻓﺘﺮاﻳﯽ ﺁﺷﻜﺎرا ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻳﺎ اﻣﺎﻣﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ "ﺗﺎآﺘﻴﻚ" رواﻧﯽ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻌ ﺎ ﺑ ﺮ ﺁزﻣ ﺎﻳﺶ دﻳﺮﻳﻨ ﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮﭘ ﺬﻳﺮﯼ‬
‫ﺗ ﻮدﻩه ﺎ در ﻣﻘﺎﺑ ﻞ ﺗﻠﻘ ﻴﻦ ﺗﻜﻴ ﻪ دارد‪ .‬و ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ از اﻳ ﻦ راﻩ هﻤ ﻮارﻩ ﻣﺮاﻗﺒ ﺖ‬
‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎن هﺎﻟﻪ ﺗﻘﺪس و ﻣﻌﻨﻮﻳﺘﯽ ﺑﺮ ﮔِﺮ ِد ﺑﺰرﮔﺎن زﻧﺪﻩ و ﻣﺮدﻩ اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫ﺑﮕﺴﺘﺮاﻧﺪ آﻪ ﻣﻮﻣﻦ زﺑﺎن ﺑﺴﺘﻪ ﺣﺘﯽ ﺗ ﺼﻮر ﺧﻄ ﺎ ﻳ ﺎ ﺿ ﻌﻒ ﻳ ﺎ اﺷ ﺘﺒﺎهﯽ را ه ﻢ از‬
‫ﺟﺎﻧ ﺐ اﻳ ﻦ ﺑﺰرﮔ ﻮاران ﻧﻜﻨ ﺪ‪ ،‬ﭼ ﻪ رﺳ ﺪ ﺑ ﻪ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺷ ﺒﻬﻪ ﻏ ﺮض ﻳ ﺎ ﻓ ﺴﺎدﯼ در ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﺑﺮاﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﻣﺒﻨ ﺎ‪ ،‬درك اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ ﻣ ﺸﻜﻞ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﻋﻠﻴ ﺮﻏﻢ ﺗﻤ ﺎم ﺿ ﺪ و‬
‫ﻧﻘ ﻴﺾﮔﻮﺋﻴﻬ ﺎﺋﯽ آ ﻪ ﺑﻄ ﻮر ﻣ ﺴﺘﻤﺮ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻻﻋﻈ ﻢ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﻓﻘﻴ ﻪ‪ ،‬در اﻳ ﺮان‬
‫اﻣﺮوز اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮد)و ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮﯼ از ﺁﻧﻬﺎ در ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٨٣٣‬و ‪ ٨۵۶‬هﻤ ﻴﻦ‬
‫آﺘﺎب ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ(‪ ،‬رﺋﻴﺲ دﻳﻮان ﻋﺎﻟﯽ آﺸﻮر ﺑﮕﻮﻳﺪ‪" :‬ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ در ﺣ ﺪ‬
‫ﻣﻌﺼﻮﻣﻴﺖ ﻗﺮار دارﻧﺪ"‪.‬‬

‫‪٤٩‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺑﺎز هﻢ از روﺷﻬﺎﯼ اﺻﻮﻟﯽ ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ ،‬ﺟﻌ ﻞ ﺳ ﺎدﻩ و ﺁﺳ ﺎن ه ﺮ ﺧﺒ ﺮ و‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ از ﻗﻮل ه ﺮ ﻣﺮﺟ ﻊ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ و ﺣ ﺎل اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺑ ﯽ ﺁﻧﻜ ﻪ از اﻳ ﻦ ﺑﺎﺑ ﺖ‬
‫اﺣﺴﺎس ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺘﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺗﻤﺎم ﻓﺼﻮل آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ‪ ،‬اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ ﺑﺮوﺷ ﻨﯽ اراﺋ ﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﺟﻌﻞ ﺣﺪﻳﺚ از روز اول ﻳﻜﯽ از ﻣﺒﺎﻧﯽ آﺎر ﻣﻜﺘ ﺐ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬در‬
‫اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﻓﺰودﻩ ﺷﻮد آﻪ اﻳﻦ روش اﻧﺤﺼﺎر ﺑﻪ ﻣﻮرد اﺣﺎدﻳﺚ ﻧﺪارد‪ ،‬و اﻳﻦ اﻣﺮﯼ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﯽ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا آﻪ اﮔﺮ ﺑﺘﻮان از ﻗﻮل ﺧﺪا و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و اﻣ ﺎم ﻣﻄﻠﺒ ﯽ ﺟﻌ ﻞ آ ﺮد‪،‬‬
‫از ﻗ ﻮل دﻳﮕ ﺮان ﺁﺳ ﺎﻧﺘﺮ ﻣ ﯽﺗ ﻮان اﻳ ﻦ آ ﺎر را آ ﺮد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠ ﻪ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ اﺣﺎدﻳ ﺚ و‬
‫رواﻳﺎت ﻣﺬهﺒﯽ ﻣﻨﻘﻮﻟﻪ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮاران ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻬﺎﻳﯽ‬
‫س ﻗ ﺎﻃﻊ" از دﻳﮕ ﺮان‬ ‫ﺿﺮ ِ‬ ‫آ ﻪ در زﻣﻴﻨ ﻪه ﺎﯼ ﻋﻠﻤ ﯽ و ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ و ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﺑ ﻪ " ِ‬
‫ﻣﯽآﻨﻨﺪ ﻧﻴﺰ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎﻳﯽ آ ﻪ در ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ‪ ،‬و ﭼ ﻪ ﺣﺘ ﯽ‬
‫ﺁﻧﻬﺎﻳﯽ آﻪ هﻤﻴﻦ اﻣﺮوز ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﻜﺘ ﺐ‪ ،‬اﻋﻠ ﯽ اﷲ ﻣﻘ ﺎﻣﻬﻢ اﺟﻤﻌ ﻴﻦ‪ ،‬ﮔﻔﺘ ﻪ ﻳ ﺎ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪" -‬ﻣﯽداﻧﻴﻢ آﻪ ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻬﺎ ﻏﻴﺐﮔﻮﻳﯽ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺗﻨ ﻮﻳﻢ ﻣﻐﻨﺎﻃﻴ ﺴﯽ در آﺘ ﺐ ﻃ ﺐ‬
‫اﻣﺮوز ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ" )ﺁﻳﺖ اﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار(‬
‫‪"-‬ﻋﻠﻤﺎﯼ ﻃﺐ ﺛﺎﺑﺖ آﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ در ﺑ ﺪن ﺁدﻣ ﯽ ‪ ٣۶٠‬رگ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻧ ﺼﻒ‬
‫ﺁﻧﻬ ﺎ ﻣ ﯽﺟﻨﺒ ﺪ و ﻧ ﺼﻒ دﻳﮕ ﺮ ﻧﻤ ﯽﺟﻨﺒ ﺪ‪) ".‬ﺁﻳ ﺖ اﷲ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ‪ ،‬آﺘ ﺎب ﻣﻌ ﺮاج‪ ،‬در‬
‫ﺗﻜﻮﻳﻦ و ﺗﺸﺮﻳﺢ اﻧﺴﺎن(‬
‫‪"-‬اﺧﻴ ﺮا داﻧ ﺸﻤﻨﺪان آﻤﻮﻧﻴ ﺴﺖ ﺑ ﻪ وﺟ ﻮد ﺟ ﻦ ﭘ ﯽ ﺑ ﺮدﻩ و ﺁﻧ ﺮا ﺗ ﺼﺪﻳﻖ‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ‪) ".‬ﺁﻳﺖاﷲ ﻣﺸﻜﻴﻨﯽ‪ ،‬در ﺧﻄﺒﻪ ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ ﻗﻢ(‬
‫‪"-‬ﻳﻜﯽ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺰرگ ﻏﺮب ﻣﯽﮔﻮﻳ ﺪ اﮔ ﺮ ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﺑﺪﺳ ﺖ‬
‫اﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ ﺷﻬﻴﺪ ﻧﻤﯽﺷﺪ ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد ﺑﺮاﯼ هﻤﻴ ﺸﻪ زﻧ ﺪﻩ ﺑﻤﺎﻧ ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا اﻋﺘ ﺪال در ﺗﻤ ﺎم‬
‫ﺟﻨﺒﻪهﺎﯼ ﺣﻴﺎﺗﯽ ﺑﺮ وﺟﻮد او ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﯽآﺮد‪) ".‬ﺁل آﺎﺷﻒ اﻟﻐﻄﺎء‪ :‬ﺁﺋﻴﻦ ﻣﺎ(‬
‫‪"-‬اﻣﺎ درﺑﺎرﻩ اﻳﻨﻜﻪ ﺟﻦ ﭼﻮن از ﺁﺗ ﺶ ﺁﻓﺮﻳ ﺪﻩ آ ﻪ ﺟ ﺴﻢ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﭼ ﺮا ﺧ ﻮدش‬
‫ﺟﺴﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺮوز ﻋﻠﻤﺎ رﺳﻴﺪﻩ اﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻧﻮع ﺟﺴﻢ ﻧ ﺪارﻳﻢ آ ﻪ ﺟ ﺴﻢ‬
‫ﺳﻪ ﺑﻌﺪﯼ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻣﻜﺎن دارد اﺟﺴﺎﻣﯽ ﺑﺎ اﺑﻌﺎد ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻳﺎ آﻤﺘﺮ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‬
‫در آﺮات ﺁﺗﺸﻴﻦ‪) .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻣﻄﻬﺮﯼ‪ ،‬ﺷﻬﻴﺪ ﻣﺤﺮاب‪ :‬ﺧﻄﺎﺑﻪ و ﻣﻨﺒﺮ‪(.‬‬

‫‪٥٠‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺷ ﺎﻳﺪ ﺗ ﺬآﺮ ﻧﻜﺘ ﻪاﯼ ﺧ ﺎص در اﻳ ﻦ ﻣﺒﺤ ﺚ ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﯽﻣ ﻮرد ﻧﺒﺎﺷ ﺪ و ﺁن ﺗ ﺎﺛﻴﺮ‬
‫ﻣﻌﺠﺰﻩﺁﺳﺎﯼ اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ در ﻗﻠﺐ ﻣﺎهﻴﺖ اﺷﺨﺎص اﺳﺖ‪ ،‬وﻟ ﻮ ﺁﻧﻜ ﻪ اﻳ ﻦ اﺷ ﺨﺎص در‬
‫ﺳﻄﻮح ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺑ ﺎﻻﻳﯽ از اﻧﺪﻳ ﺸﻪ و ﻣﻌﺮﻓ ﺖ ﻗ ﺮار داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ .‬ﺑ ﺮاﯼ ﺧ ﻮد ﻣ ﻦ اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻌﻤﺎﻳﯽ ﺣﻞ ﻧ ﺸﺪﻩ ﺑ ﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣ ﺜﻼ ﺷﺨ ﺼﯽ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ ﻏﺰاﻟ ﯽ ﺑ ﺎ‬
‫داﺷ ﺘﻦ ﻣﻘ ﺎﻣﯽ ﺷ ﺎﻣﺦ در رﺷ ﺘﻪه ﺎﯼ وﺳ ﻴﻌﯽ از ﻓﺮهﻨ ﮓ و ﻣﻌﺮﻓ ﺖ ﺑ ﺸﺮﯼ و‬
‫اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮﻗﻌﯽ آﻪ در ﻏﺎﻟﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻣﯽرود‪ ،‬ﻣﻬﻤﻼﺗﯽ را ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‬
‫آﻪ ﺑﺮاﯼ داﺷﺘﻦ ﺗﺼﻮرﯼ ازﺁﻧﻬﺎ آﺎﻓﯽ اﺳﺖ ﺑﻪ "آﻴﻤﻴﺎﯼ ﺳ ﻌﺎدت" او ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ آﻨﻴ ﺪ‬
‫ﻳ ﺎ ﻣ ﺜﻼ ﺷﺨ ﺼﯽ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ آ ﻪ اﺷ ﻌﺎر ﻋﺎرﻓﺎﻧ ﻪ و ﺳﺮﺷ ﺎر از زﻳﺒ ﺎﻳﯽ و‬
‫ﻣﻌﻨ ﻮﻳﺘﺶ از ﮔﻮهﺮه ﺎﯼ ﮔﻨﺠﻴﻨ ﻪ ادب ﭘﺎرﺳ ﯽ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﭼﻄ ﻮر ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺪ در ﻗﺎﻟ ﺐ‬
‫ن ﺣﻤﺎﻗ ﺖ‬ ‫ﺁﺧﻮﻧﺪ‪،‬آﺘﺎﺑﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻨﻮﻳ ﺴﺪ آ ﻪ ﺁﻧ ﺮا ﺟ ﺰ ﻳ ﻚ ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪ ﻣ ﺪو ِ‬
‫ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺷﻤﺮد‪ ،‬و ﻳﺎ در ﻗﺮن ﺧﻮد ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻔﻜﺮﯼ ﻋﺎﻟﻴﻘﺪر در ﻣﻘﺎم ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒ ﺎﻳﯽ‬
‫ﭼﮕﻮﻧ ﻪ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺪ در ﻗﺎﻟ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﻧﻈﺮﻳ ﺎﺗﯽ را اراﺋ ﻪ آﻨ ﺪ آ ﻪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ ازﺁﻧﻬ ﺎ در‬
‫ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٢٩٩‬ﺗﺎ ‪ ٣٠٢‬هﻤﻴﻦ آﺘﺎب ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺣﺘﻤ ﺎﻻ اﻳ ﻦ ﻳﻜ ﯽ از آﺮاﻣ ﺎت ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ اﺳ ﺖ آ ﻪ هﻨ ﻮز آ ﺎرﺁﻣﻮزان‬
‫ﻏﺮﺑﯽ و ﺷﺮﻗﯽ ﺑﺨﺶ ﻣﻐﺰﺷﻮﻳﯽ ﺑﻪ اﺳﺮار ﺁن دﺳﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺣﺘﯽ ﭘﻴﺶ از دوران ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬در ه ﺮ ﻣﻮﻗ ﻊ آ ﻪ اﻣﻜﺎﻧ ﺎت ﻣ ﺴﺎﻋﺪ ﺑ ﻮد‪ ،‬اﻳ ﻦ‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ﺑﺎ ﺣﻜﺎم و اﻣﺮاﺋﯽ آﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺳﻢ از "ﻇﻠﻤﻪ" ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽرﻓﺘﻨ ﺪ‪ ،‬و ﺑ ﺎ‬
‫ﺑﺎزارﻳﺎﻧﯽ آﻪ آﺎرﺷﺎن ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﺟ ﺰ اﻧﺒﺎﺷ ﺘﻦ ﺟﻴ ﺐ از راﻩ ﻏ ﺎرت ﺧﻠ ﻖ ﻧﺒ ﻮد ﺑ ﻪ زﻳ ﺎن‬
‫هﻤﻴﻦ ﻣﺮدم ﺳﺎدﻩدل ﺳﺎزش آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ از ﺁﻏ ﺎز ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ ﺑﺒﻌ ﺪ‪ ،‬اﻳﻨ ﺎن‬
‫ﭼﻨﺎن ﺷﺒﻜﻪ ﺟﻬﻞ و ﺧﺮاﻓﺎت ﺧﻮد را ﺑﯽﭘ ﺮوا و ﺁﺷ ﻜﺎرا وﺳ ﻌﺖ ﺑﺨ ﺸﻴﺪﻧﺪ آ ﻪ اﻳﻨﺒ ﺎر‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﻜﻠﯽ ﺗﻐﻴﻴ ﺮ ﺷ ﻜﻞ داد‪ ،‬و ﺑ ﺼﻮرت ﺟﺎﻣﻌ ﻪاﯼ ﻋﻤﻴﻘ ﺎ ﻧﺎﺳ ﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻣ ﻨﺤﻂ‪،‬‬
‫واﭘﺲﮔﺮا‪ ،‬و ﺁﻣﺎدﻩ ﺳﻘﻮط در داﻣ ﺎن اﺳ ﺘﻌﻤﺎر ﺗ ﺎزﻩ ﻧﻔ ﺲ ﻏ ﺮب درﺁﻣ ﺪ‪ ،‬و اﻳ ﻦ آ ﺎر‬
‫در ﻗﺮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎ دﺳﺘﻴﺎرﯼ و هﻤﻜﺎرﯼ ﻧﺰدﻳﻚ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ﺑﺨﻮﺑﯽ اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪاﯼ آﻪ ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ "اﺳﺘﺤﻤﺎري" دﻳﺮﭘﺎﯼ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪،‬‬
‫در ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻠﺘﯽ را آﻪ وارث ﻳﻜﯽ از ﻏﻨﯽﺗﺮﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦهﺎ و ﻓﺮهﻨﮓه ﺎﯼ‬
‫ﺟﻬﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺪل ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از ﻋﻘﺐاﻓﺘ ﺎدﻩﺗ ﺮﻳﻦ ﻣﻠ ﻞ روﯼ زﻣ ﻴﻦ آ ﺮدﻩ ﺑ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺮاﯼ ﻳ ﻚ‬

‫‪٥١‬‬
‫دوران آﻮﺗ ﺎﻩ‪ ،‬ﺷ ﺮاﻳﻂ اﺳ ﺘﺜﻨﺎﻳﯽ ﺑ ﻴﻦاﻟﻤﻠﻠ ﯽ اﻣﻜ ﺎن ﺁﻧ ﺮا ﻓ ﺮاهﻢ ﺁورد آ ﻪ اﻳ ﻦ ﻣﻠ ﺖ‬
‫ﻋﻘ ﺐاﻓﺘ ﺎدﻩ در راﻩ ﺗﺠﺪﻳ ﺪ ﺣﻴ ﺎت ﻣﻠ ﯽ و ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﺧ ﻮد ﮔ ﺎم ﺑ ﺮدارد‪ ،‬وﻟ ﯽ اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮاﯼ ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﯽ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ ﻓﻘ ﻂ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ در‬
‫ﻣﺤﻴﻂ ﺟﻬﻞ و ﺗﻌﺼﺐ ﺗﻐﺬﻳﻪ آﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ در ﺗﻤ ﺎم اﻳ ﻦ دوران ﻣﻜﺘ ﺐ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‬
‫ﺑﺎ هﺮ ﭼﻪ ﺑﻮﯼ ﺗﺤﻮل و ﺗﺮﻗﯽ ﻣﯽداد ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ آﺮد‪ :‬ﺑﺎ ﺗﺎﺳ ﻴﺲ ﻣ ﺪارس اﻣ ﺮوزﯼ ﺑ ﺎ‬
‫اﻳﺠﺎد داﻧﺸﮕﺎهﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺎ رﻓﻊ ﺣﺠﺎب زﻧﺎن‪ ،‬ﺑ ﺎ"آ ﻼﻩ ﻟﮕﻨ ﻲ" ﻣ ﺮدان‪ ،‬ﺑ ﺎ اﻳﺠ ﺎد دادرﺳ ﯽ‬
‫ﻣﺪﻧﯽ‪ ،‬ﺑﺎ آﺸﻴﺪن راﻩﺁهﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺎﺳ ﻴﺲ ارﺗ ﺶ ﻣ ﻨﻈﻢ‪ ،‬ﺑ ﺎ ﻗ ﺎﻧﻮن ﺣﻤﺎﻳ ﺖ ﺧ ﺎﻧﻮادﻩ‪ ،‬و‪...‬‬
‫و‪...‬‬
‫و وﻗﺘﻴﻜﻪ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ هﻤﻪ اﻳﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻬﺎ و هﻤﻪ آﺎرﺷﻜﻨﯽهﺎ‪ ،‬اﻳﺮان راﻩ ﺧﻮد را‬
‫ﺑ ﻪ ﺳ ﻮﯼ ﺁﻳﻨ ﺪﻩ اداﻣ ﻪ داد‪ ،‬ﻣﻜﺘ ﺐ رﻳ ﺎﯼ آﻬ ﻦ ﺑ ﺎ ﺑﻬ ﺮﻩﮔﻴ ﺮﯼ از ﺷ ﺮاﻳﻂ ﻧ ﻮ‪ ،‬و از‬
‫ﻣﺤﻴﻄ ﯽ "ﻗﺎﺑ ﻞ اﻧﻔﺠ ﺎر"‪ ،‬آ ﻪ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ زادﻩ ﻧﺎﺗﻨﺪرﺳ ﺘﯽه ﺎﯼ ﻣﻮﺟ ﻮد ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ‬
‫ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ اﺋﺘﻼﻓ ﯽ از ﻧﻴﺮوه ﺎﯼ زور و زر ﺑﻴﮕﺎﻧ ﻪ ﻧﻴ ﺰ در ﭘﺪﻳ ﺪ ﺁوردن ﺁن ﺳ ﻬﻤﯽ‬
‫ﻣﻬﻢ اﻳﻔﺎ آﺮد‪ ،‬ﭘ ﺎ ﺑ ﻪ ﻧﺒ ﺮد ﻣ ﺮگ و زﻧ ﺪﮔﯽ ﺧ ﻮد ﻧﻬ ﺎد‪ ،‬و درﻳ ﻦ راﻩ ﺗﻤ ﺎم ﻧﻴﺮوه ﺎﯼ‬
‫ﭘﺸﺖ ﺟﺒﻬﻪ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺴﻴﺞ آﺮد‪ :‬ﺑﺪﺳﺖ ﺳ ﭙﺎﻩ ﭼﻨ ﺪ ﺻ ﺪ ه ﺰار ﻧﻔ ﺮﯼ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ ،‬ﺳ ﭙﺎﻩ‬
‫ﭼﻨ ﺪ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن ﻧﻔ ﺮﯼ ﺁﺧﻮﻧ ﺪزدﮔﺎن را ﺑﻤﻴ ﺪان ﺁورد‪ .‬و ﺑﻤﻴ ﺪان ﺁﻣ ﺪن اﻳ ﻦ ﻧﻴ ﺮو‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺳﺎز ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاﯼ رژﻳﻢ وﻗ ﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺳ ﺎﻳﺮ ﺁﻧﻬ ﺎﻳﯽ ﻧﻴ ﺰ آ ﻪ ﺑ ﺎ‬
‫داﺷﺘﻦ راهﻬﺎ و هﺪﻓﻬﺎﯼ ﻣﺘﻔﺎوت درﺳﺖ ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻠ ﯽ ﻳ ﺎ ﺿ ﺪ ﻣﻠ ﯽ‪ ،‬دﻣ ﻮآﺮات‬
‫ﻳﺎ ﻏﻴﺮدﻣﻮآﺮات‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺳﺮﻧﮕﻮن آﺮدن اﻳﻦ رژﻳﻢ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ اﻣﻴﺪ آ ﻪ ﺑ ﻪ زودﯼ ﺟ ﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺁن ﺷ ﻮﻧﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻗﻤ ﺎر ﻣ ﺮگ و زﻧ ﺪﮔﯽ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در ﻧﻈﻢ ﺗ ﺎزﻩاﯼ آ ﻪ ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﻧﻈ ﻢ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪ‪ ،‬ﻏﺮﻳ ﻮ ﺟﻬ ﻞ و‬
‫ﺖ ﻗﺮون هﻤﻪ ﺻﺪاهﺎﯼ دﻳﮕﺮ را ﺧﺎﻣﻮش آﺮد‪.‬‬ ‫ﻇﻠﻤ ِ‬

‫‪٥٢‬‬
‫ﺑﺨﺶ اول‬

‫ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺸﻴﻊ‬

‫در اﻳﺮان‬

‫‪٥٣‬‬
٥٤
‫زﻣﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻴﺎﻳﺪ آﻪ ﭼﻴﺰﯼ در ﻣﻴﺎن ﺁﻧﺎن ﭘﻮﺷﻴﺪﻩﺗﺮ از‬
‫ﺣﻖ و ﺁﺷﻜﺎرﺗﺮ از ﺑﺎﻃﻞ و راﻳﺞﺗﺮ از دروغزﻧﯽ ﻧﺒﺎﺷ ﺪ‪ .‬ﺑ ﯽارزشﺗ ﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﺘ ﺎع‪ ،‬آﺘ ﺎب ﺧ ﺪا ﺑﺎﺷ ﺪ در ﺻ ﻮرﺗﻴﻜﻪ ﺑ ﻪ ﺣ ﻖ ﺗﻔ ﺴﻴﺮ ﺷ ﻮد‪ ،‬و‬
‫ﭘﺮﻣﺸﺘﺮﯼﺗﺮﻳﻦ ﻣﺘ ﺎع ﻧﻴ ﺰ هﻤ ﺎن آﺘ ﺎب ﺧ ﺪا ﺑﺎﺷ ﺪ در ﺻ ﻮرﺗﻴﻜﻪ ﺑ ﻪ ﺳ ﻮد‬
‫دﻧﻴﺎداران ﺗﻔﺴﻴﺮ ﮔﺮدد‪ .‬ﺁﻧﺎﻧﯽ آﻪ دﻳﻦ را دام دروغ آﻨﻨﺪ و ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ‬
‫ﻧﺎﭼﻴﺰ در ﻣﻌﺮض ﺧﺮﻳﺪ و ﻓﺮوش ﮔﺬارﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺁن زﻣﺎن اه ﻞ ﻗ ﺮﺁن‪ ،‬ﺑﻈ ﺎهﺮ در ﻣﻴ ﺎن ﻣﺮدﻣﻨ ﺪ و در ﺑ ﺎﻃﻦ‬
‫ﻧﻴ ﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣ ﺴﺎﺟﺪﺷﺎن از ﮔﻤﺮاه ﯽ ﺁﺑ ﺎد‪ ،‬وﻟ ﯽ از ه ﺪاﻳﺖ وﻳ ﺮان اﺳ ﺖ‪ .‬ﺑ ﻪ‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻬﺎﯼ ﺧﻮﻳﺶ وﻓﺎ ﻧﻜﻨﻨﺪ و ﺁﻧﺎﻧﯽ را آﻪ ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ زﻣﺎﻣﺪاران ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ‬
‫ﻧ ﺎﺣﻖ در ﺟﻨﮕﻬ ﺎ آ ﺸﺘﻪ ﺷ ﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎﺑﺠ ﺎ ﺷ ﻬﻴﺪ ﺧﻮاﻧﻨ ﺪ‪ .‬و از اﻳ ﻦ ﺑﺎﺑ ﺖ ﺑ ﺎ‬
‫ﺗﻮﺷ ﻪاﯼ از ﻓﺮﻳ ﺐ و اﻓﺘ ﺮا ﺑﻨ ﺰد ﺧ ﺪا روﻧ ﺪ‪ .‬هﻤﺎﻧ ﺎ آ ﻪ ﭼ ﻮن اﻳ ﺸﺎن را‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺪﻋﺘﻬﺎﻳﺸﺎن را ﻧﻴﺰ ﺧﻮاهﻴﺪ ﺷﻨﺎﺧﺖ و اﻓﺘﺮاﯼ ﺁﻧﺎن را ﺑﺮ ﺧﺪا و‬
‫رﺳ ﻮل و ﺗﺤﺮﻳ ﻒ و ﺗﻐﻴﻴ ﺮ ﺳ ﺨﻨﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ را درﺧﻮاهﻴ ﺪ ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا آ ﻪ‬
‫راوﻳﺎن و ﻧﺎﻗﻼن آﺘﺎﺑﻬﺎ ﺑﺴﻴﺎرﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﻋﻤﻞآﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺪاﻧﻬﺎ اﻧﺪآﻨﺪ‪.‬‬

‫از ﺧﻄﺒﻪ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﯽ اﺑﻴﻄﺎﻟ ﺐ در وادﯼ‬


‫ذﯼ ﻗ ﺎر )ﻣﻴ ﺎن آﻮﻓ ﻪ و واﺳ ﻂ( ﻧﻘ ﻞ از‬
‫آﺘ ﺎب "روﺿ ﻪ ﻣ ﻦ اﻟﻜ ﺎﻓﻲ" ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺛﻘ ﺔ‬
‫اﻻﺳ ﻼم اﺑ ﯽ ﺟﻌﻔ ﺮ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻳﻌﻘ ﻮب ﺑ ﻦ‬
‫اﺳ ﺤﻖ آﻠﻴﻨ ﯽ‪ ،‬ﺟﻠ ﺪ دوم‪" :‬ﺧﻄﺒ ﻪ‬
‫اﻻﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴﻪ اﻻﺳﻼم"‪.‬‬

‫‪٥٥‬‬
٥٦
‫ﺗﺸﻴﻊ) ِ‪ -‬دﻳﻨﺪاران(‪ ،‬از ﺁﻏﺎز ﻗﺮن اول ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﺳﻮم‬
‫ﭼﻬﺎردﻩ ﻗﺮن ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻮرش اﺳﻼم ﻧﻮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﻪ اﻳ ﺮان آﻬ ﻦ‪ ،‬ﻧﻈ ﻢ ه ﺰار و‬
‫ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﺳﺎﻟﻪ ﺷﺎهﻨ ﺸﺎهﯽ اﻳ ﺮان ﻓ ﺮو رﻳﺨ ﺖ‪ ،‬و دوران ﺗ ﺎزﻩاﯼ در ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان‬
‫زﻣﻴﻦ ﺑﻨﺎم دوران اﺳﻼﻣﯽ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺁن روزﮔ ﺎر‪ ،‬اﻳ ﺮان ﺑ ﻪ هﻤ ﺮاﻩ ﭼ ﻴﻦ و روم‪ ،‬ﻳﻜ ﯽ از ﺳ ﻪ اﻣﭙﺮاﺗ ﻮرﯼ‬
‫ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ روﯼ زﻣﻴﻦ ﺑ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺎ ﻓ ﺮو رﻳﺨ ﺘﻦ ﺑﻨ ﺎﻳﯽ آ ﻪ در درازاﯼ ﻗ ﺮون ﺑﺪﺳ ﺖ ﻗ ﻮم‬
‫ﻦ اﻳﺮاﻧ ﺸﻬﺮ ﻧﻴ ﺰ ﭘﺎﻳ ﺎن ﮔﺮﻓ ﺖ و دﻳﮕ ﺮ‬ ‫اﻳﺮاﻧﯽ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺷ ﻜﻮﻩ و ﻓ ّـّﺮ دﻳ ﺮﻳ ِ‬
‫هﺮﮔﺰ اﻳﺮان درﺧﺸﻨﺪﮔﯽ و ﺷﻜﻮﻩ ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﺑﺎز ﻧﻴﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ هﻤ ﻪ‪ ،‬ﻇ ﺎهﺮا وﻗ ﻮع ﭼﻨ ﻴﻦ ﻓﺎﺟﻌ ﻪاﯼ اﺟﺘﻨ ﺎبﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮ ﺑ ﻮد‪ .‬اﻣﺘﻴ ﺎزات‬
‫ﮔﺴﺘﺮدﻩ ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﺒﻌﻴﻀﺎت اﺷﺮاﻓﯽ‪ ،‬ﺑﯽﻋﺪاﻟﺘﯽهﺎﯼ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬هﻤﺮاﻩ ﺑﺎ ﻓﺮﺳﻮدﮔﯽ‬
‫ﻧﻈﺎﻣﯽ آﻪ زادﻩ ﺟﻨﮕﻬﺎﯼ ﺑﯽﺣﺎﺻﻞ ﺑﺎ ﺑﻴﺰاﻧﺲ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﺨﺼﻮص هﻤﺮاﻩ ﺑ ﺎ آ ﺎﺑﻮس‬
‫ﻧﻔ ﻮذ ﺑ ﯽﺣ ﺴﺎب ﺁﺧﻮﻧ ﺪان زرﺗ ﺸﺘﯽ در هﻤ ﻪ اﻣ ﻮر ﻣﻤﻠﻜ ﺖ ﺑ ﺎ زﻧﺠﻴ ﺮﻩ ﺗﻜﻔﻴﺮه ﺎ و‬
‫ﻣﺠﺎزاﺗﻬ ﺎ و ﺗﻔﺘ ﻴﺶ ﻋﻘﻴ ﺪﻩه ﺎﯼ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺁﻧ ﺎن‪ ،‬از دﻳ ﺮ ﺑ ﺎز آﺎﺳ ﻪ ﺻ ﺒﺮ ﻣ ﺮدم اﻳ ﻦ‬
‫ﺷﺎهﻨﺸﺎهﯽ ﺑﺰرگ را ﻟﺒﺮﻳﺰ آﺮدﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﺳﻼم ﺑﺮاﯼ ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻋﺮب‪ ،‬ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﯽ و وﺣﺪت ﻗﻮﻣﯽ و ﺑﺮداﺷﺖ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﯽ‬
‫ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪاﯼ را هﻤ ﺮاﻩ ﺁوردﻩ ﺑ ﻮد‪ .‬وﻟ ﯽ ﺑ ﺮاﯼ اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن هﻴﭽﻜ ﺪام از اﻳﻨﻬ ﺎ ﺗ ﺎزﮔﯽ‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﻗﺮﻧﻬﺎ ﺑﻮد آ ﻪ ﻗ ﻮم اﻳﺮاﻧ ﯽ ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳ ﺖ ﺑ ﻮد)ه ﺮ ﭼﻨ ﺪ آ ﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در‬
‫"آﺸﻒ اﻻﺳﺮار" ﺧﻮد ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻜﯽ از "اﺳ ﺮار ﻣﻜ ﺸﻮﻓﻪ" اﻋ ﻼم ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﻣﺠﻮﺳ ﺎن ﻃ ﻮاﻳﻔﯽ ﻣ ﺸﺮك و ﺑ ﺖ ﭘﺮﺳ ﺖ و ﺗﺨ ﻢ ﻧﺎﭘ ﺎك ﺑﻮدﻧ ﺪ(‪ ،‬و ﻗﺮﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻮد آ ﻪ‬
‫اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن از وﺣ ﺪت ﻣﻠ ﯽ ﻧﻴﺮوﻣﻨ ﺪﯼ ﺑﺮﺧ ﻮردار ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬و ﺟﻬ ﺎنﺑﻴﻨ ﯽ ﻧﻴ ﺰ از ﺁﻏ ﺎز‬
‫‪١‬‬
‫ﻳﻜﯽ از اﺟﺰاء ﺑﻨﻴﺎدﯼ ﻓﺮهﻨﮓ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽرﻓﺖ‪.‬‬
‫اﺻﻮل ﻋﻘﻴﺪﺗﯽ ﺁﺋﻴﻦ ﻧﻮﺧﺎﺳﺘﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﯼ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ هﻤ ﻪ‬
‫اﺻ ﻮل ﺁن ﻳ ﺎ در ﻣﻌﺘﻘ ﺪات آﻬ ﻦ اﻳﺮاﻧ ﯽ وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ ﻳ ﺎ ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﻣﻌﺘﻘ ﺪات ﺗﻄﺒﻴ ﻖ‬

‫‪ -١‬ﻋﻼﻣﻪ آﺎﺷ ﻒ اﻟﻐﻄ ﺎ‪ ،‬ﻳﻜ ﯽ از اﻋ ﺎﻇ ِﻢ ﻣﺘﻔﻜ ﺮان ﻣﻜﺘ ﺐ ﺗ ﺸﻴﻊ در ﻧﺠ ﻒ‪ ،‬اﺧﻴ ﺮا در ﻣﻘﺪﻣ ﻪ آﺘ ﺎب‬
‫اﺻﻞ اﻟﺸﻴﻌﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﻃﺮز ﻓﻜﺮ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﻜﺘﺐ ﻓﻜﺮﯼ ﺧﻮد را ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻨﻌﻜﺲ آﺮدﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ‪" :‬ﻣﺴﻠﻤﺎن اﻣﺮوز ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﺎد ﺑﻴﺎورد آﻪ در هﻨﮕﺎم ﻇﻬﻮر اﺳﻼم اﻓﺮادﯼ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ در ﻧﻬﺎﻳ ﺖ ﻣ ﺬﻟﺖ‬
‫و ﺑﺪﺑﺨﺘﯽ ﺑﺴﺮ ﻣﯽﺑﺮدﻧﺪ و اﻧ ﻮاع ﺑﻼﻳ ﺎ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﻓ ﺮا ﮔﺮﻓﺘ ﻪ و ﺟﻬ ﻞ و ﻧ ﺎداﻧﯽ ﺑ ﺮ اﻓﻜﺎرﺷ ﺎن ﺳ ﺎﻳﻪاﯼ‬
‫ﺷﻮم و ﺳﻨﮕﻴﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑ ﻮد و در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﺳ ﻨﮕﻬﺎ و ﭼﻮﺑﻬ ﺎﯼ ﺑ ﯽارزش آ ﻪ ﻧ ﺎم ﻣﻘ ﺪس ﺧ ﺪا را ﺑ ﺮ ﺁن‬
‫ﮔ ﺬاردﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﺳ ﺠﺪﻩ ﻣ ﯽﻧﻤﻮدﻧ ﺪ"‪ .‬ﻇ ﺎهﺮا اﻳ ﺸﺎن ه ﻢ ﻣﺜ ﻞ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﻲ‪ ،‬اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن را ﺑ ﺎ اﻋ ﺮاب‬
‫ﻋﺼﺮ ﺟﺎهﻠﻴﺖ ﻋﻮﺿﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪٥٧‬‬
‫ﻣﯽآﺮد‪" .‬اﷲ" ﺑﺮاﯼ اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن ﺟﻠ ﻮﻩاﯼ ﺗ ﺎزﻩ از اه ﻮراﻣﺰداﯼ آﻬ ﻦ ﺑ ﻮد‪ ،‬و ﺷ ﻴﻄﺎن‬
‫ﭼﻬ ﺮﻩاﯼ ﻧ ﻮﻳﻦ از اه ﺮﻳﻤﻦ دﻳ ﺮﻳﻦ‪ .‬اﻋﺘﻘ ﺎد ﺑ ﻪ رﺳ ﺘﺎﺧﻴﺮ و زﻧ ﺪﻩ ﺷ ﺪن ﻣﺮدﮔ ﺎن و‬
‫ﺳ ﻨﺠﺶ آﺎره ﺎﯼ ﺧ ﻮب و ﺑ ﺪ ﺁﻧ ﺎن در ﺗ ﺮازوﯼ ﺣ ﺴﺎب و ﮔﺬارﺷ ﺎن از ﭼﻴﻨ ﻮد ﭘ ﻞ‬
‫)ﺻ ﺮاط( ﺑ ﺮاﯼ رﻓ ﺘﻦ ﺑ ﻪ ﺑﻬ ﺸﺖ ﻳ ﺎ دوزخ‪ ،‬هﻤ ﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ اﺻ ﻮﻻ از ﺁﺋ ﻴﻦ اﻳﺮاﻧ ﯽ‬
‫ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪" .‬ﻣﻼﺋﻜ ﻪ" ﻧﻴ ﺰ هﻤ ﺎن اﻣ ﺸﺎﺳﭙﻨﺪان آﻬ ﻦ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﻧ ﺎﻣﯽ ﺗ ﺎزﻩ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻘﻮل دارﻣﺴﺘﺘﺮ ﭘﮋوهﺸﮕﺮ ﺳﺮﺷﻨﺎس ﻗﺮن ﮔﺬﺷﺘﻪ‪" :‬ﺑﺮاﯼ ﻣ ﺮدم اﻳ ﺮان‬
‫ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﺬهﺐ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺗﺎزﻩاﯼ ﭼﻪ در ﺁﺳﻤﺎن و ﭼﻪ در زﻣﻴﻦ دﮔﺮﮔﻮن ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﻓﻘﻂ ﻻزم ﺁﻣﺪﻩ ﺑ ﻮد ﺗ ﺎ ﻧ ﺎم اه ﻮراﻣﺰدا و زرﺗ ﺸﺖ را ﺑ ﺎ اﷲ و ﻣﺤﻤ ﺪ ﻋ ﻮض آﻨﻨ ﺪ و‬
‫ه ﺸﺖ اﺻ ﻞ اﺳ ﻼم را ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺮ ﺟ ﺎﯼ ﺑﻴ ﺴﺖ و ﻳ ﻚ اﺻ ﻞ هﺮﻧ ﻮور ﺑﮕﺬارﻧ ﺪ‪".‬‬
‫)دارﻣﺴﺘﺘﺮ‪ ،‬ﭼﺸﻢاﻧﺪازﯼ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان(‬
‫وﻟ ﯽ اﮔ ﺮ اﻳ ﻦ ﺁﺋ ﻴﻦ ﻧﻮﺧﺎﺳ ﺘﻪ و ﭘﻴ ﺮوز از ﻧﻈ ﺮ اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﺑ ﺮاﯼ اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن‬
‫ﺗﺎزﮔﯽ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬از ﻧﻈﺮﮔﺎهﯽ دﻳﮕﺮ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﺎن هﻢ ﺗ ﺎزﻩ ﺑ ﻮد و ه ﻢ ﺟﺎذﺑ ﻪ داﺷ ﺖ‪ ،‬و‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎذﺑﻪ در ﺷﻌﺎر دﻟﻨﺸﻴﻦ "اﻧﻤﺎ اﻟﻤﻮﻣﻨﻮن اﺧﻮﻩ" ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد و اﻳﻦ آﻪ ﺑﺪاﻧﻬﺎ اﻋﻼم‬
‫ﻣﯽﺷﺪ در دﻳﻦ ﺗﺎزﻩ ﺗﺒﻌﻴﻀﺎت ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ‪ ،‬اﻣﺘﻴﺎزات اﺷﺮاﻓﯽ‪ ،‬ﻣﺮزهﺎﯼ ﻏﻴﺮﻗﺎﺑ ﻞ ﮔ ﺬر‬
‫اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮﻳﻬ ﺎﯼ ﺑﻴﺪادﮔﺮاﻧ ﻪ ﺧ ﺎﻧﻮادﮔﯽ‪ ،‬و در ﻋ ﻴﻦ ﺣ ﺎل ﻧﻔ ﻮذ ﺧﻔﻘ ﺎنﺁور‬
‫ﻣﻮﺑﺪان زرﺗ ﺸﺘﯽ ﺟ ﺎﺋﯽ ﻧ ﺪارد و در ﻗ ﺮﺁن ﻣﻨ ﺸﻮر رﺳ ﻤﯽ اﻳ ﻦ ﺁﺋ ﻴﻦ‪ ،‬ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ آﻪ‪" :‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﻧﺰد ﺧﺪا آﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﻣﺘﻘﯽﺗﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎﻳﻨﺪ"‪.‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد آﻪ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺁﻧﺮوز‪ ،‬از ﺁﻣﺪن ﭘﻴ ﺎمﺁوران اﺳ ﻼم هﻤ ﺎن ﻧﺘﻴﺠ ﻪاﯼ را‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ آﻪ ﭼﻬﺎردﻩ ﻗﺮن ﺑﻌﺪ ﻧﻮادﮔﺎن ﺁﻧﻬﺎ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ :‬ﺁﻧﭽﻪ را آﻪ داﺷﺘﻨﺪ از دﺳﺖ دادﻧﺪ‬
‫و ﺁﻧﭽﻪ را آﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﻴﺎوردﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺳﺒﺐ اﻳﻦ ﻧﺒ ﻮد آ ﻪ اﺻ ﻮﻟﯽ آ ﻪ ﺧﻮاﺳ ﺖ ﺁﻧ ﺎن ﺑ ﻮد‪ ،‬واﻗﻌ ﺎ از اﺻ ﻮل اﻋ ﻼم‬
‫ﺷﺪﻩ اﺳﻼﻣﯽ ﻧﺒﻮد‪ .‬هﻢ ﺑﻮد و هﻢ ﺻﺮﻳﺤﺎ در ﻗﺮﺁن و در آﻼم ﻣﺤﻤﺪ اﻋﻼم ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺳﺒﺐ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﻓﺎﺗﺤﺎن‪ ،‬ﺑﺠﺎﯼ ﺁﻧﻜﻪ ﺑﺼﻮرت دﻳﻦﺁور ﻋﻤﻞ آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺻ ﻮرت‬
‫ﻓ ﺎﺗﺢ ﻋﻤ ﻞ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺑ ﺎ ﻣﻨﻄ ﻖ ﭘﻴ ﺮوزﯼ‪ ،‬از هﻤ ﺎن ﺁﻏ ﺎز اﺳ ﺘﻴﻼﯼ ﺧ ﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺨ ﺼﻮص در دوران ﺧﻼﻓ ﺖ اﻣ ﻮﯼ‪ ،‬ﺳﺮﺳ ﺨﺘﺎﻧﻪ ﺑ ﻪ ﺳ ﺮآﻮﺑﯽ ﻣﻐﻠﻮﺑ ﺎن و‬
‫ﻓﺮوﻧ ﺸﺎﻧﺪن ﭘﺎﻳ ﺪارﯼ ﺁﻧ ﺎن در ﺁﺗ ﺶ و ﺧ ﻮن و ﺗﺤﻘﻴ ﺮ ﻧ ﮋادﯼ و ﻏ ﺎرت اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ‬
‫اﻳ ﺸﺎن ﭘﺮداﺧﺘﻨ ﺪ‪ .‬ه ﻴﭻ ﭼﻴ ﺰ از ﺗﺒﻌﻴ ﻀﺎت و ﺑﻴ ﺪادﮔﺮﻳﻬﺎﯼ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ در اﻳ ﺮان آﺎﺳ ﺘﻪ‬
‫ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ ﺁﻧﻜﻪ اﻳﻦ ﺑﺎر هﻮﻳﺖ ﻣﻠﯽ و اﺻﺎﻟﺖ ﻓﺮهﻨﮕﯽ اﻳﺮاﻧﯽ ﻧﻴﺰ ﻟﮕﺪﻣﺎل ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪٥٨‬‬
‫اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺨﯽ را اﺳﺘﺎد ﺟﻼل هﻤﺎﻳﯽ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪" :‬در‬
‫اﺳﺘﻴﻼﯼ ﺗﺎزﻳﺎن ﺑﺮ اﻳﺮان‪ ،‬هﻤﻪ ﺷﺌﻮن و ﺣﻴﺜﻴﺖ اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن ﺑ ﺮ ﺑ ﺎد رﻓ ﺖ‪ .‬در ﻋ ﻮض‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ ﺧ ﺸﻨﻮد ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﻧﻈ ﻢ ﺟﺪﻳ ﺪ ﻣﺒﺘﻨ ﯽ ﺑ ﺮ ﺣﺮﻳ ﺖ و ﻣ ﺴﺎوات و ﺑ ﺮادرﯼ‬
‫ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬وﻟﯽ ﻓﺎﺗﺤﺎن اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن را از ﺁﻏﺎز زﻳﺮ ﭘﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﺁن ﻣﺎﻳﻪ ﺗﺴﻠﻴﺖ را‬
‫هﻢ از دﺳﺖ اﻳﺮاﻧﻴﺎن رﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺎﻟﻨﺘﻴﺠﻪ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻗﻴﺎم و ﻧﻬﻀﺖ ﻋﻠﻴﻪ ﻋ ﺮب وادار‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪) ".‬از آﺘﺎب ﺗ ﺎرﻳﺦ اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ اﻳ ﺮان‪ ،‬ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﻣﺮﺗ ﻀﯽ راوﻧ ﺪﯼ‪ ،‬ﺟﻠ ﺪ دوم(‪.‬‬
‫اﺳ ﺘﺎد روﺳ ﯽ ﭘﺘﺮوﺷﻔ ﺴﻜﯽ ﻧﻴ ﺰ در آﺘ ﺎب "اﺳ ﻼم در اﻳ ﺮان" ﺧ ﻮد در هﻤ ﻴﻦ ﺑ ﺎرﻩ‬
‫ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬اﻳﺮاﻧﻴﺎن در هﻮاﯼ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋ ﺪاﻟﺖ و ﻣﺨ ﺼﻮﺻﺎ ﻣ ﺴﺎوات ﺗ ﻦ ﺑ ﻪ ﻳ ﻮرش‬
‫ﺗﺎزﻳﺎن دادﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ در ﻋﻤ ﻞ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑ ﻪ ﺁرزوﯼ ﺧ ﻮد ﻧﺮﺳ ﻴﺪﻧﺪ آ ﻪ ﻓﺮهﻨ ﮓ و‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ و اﺳﺘﻘﻼل ﺧﻮﻳﺶ را ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺧﺘﻨﺪ"‪.‬‬
‫درﺑﺎرﻩ اﻳﻦ ﺑﻴﺪادﮔﺮﻳﻬﺎ و آﺸﺘﺎرهﺎ و ﺣﺒﺲهﺎ و ﺷﻜﻨﺠﻪهﺎ و آﺘﺎﺑﺴﻮزﯼهﺎ و‬
‫ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻧﮋادﯼ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻴﻤﻪ ﻏﻼﻣﺎن )ﻣﻮاﻟﻲ( و ﺑﺴﻴﺎر ﻓﺠ ﺎﻳﻊ دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬ﺷ ﻮاهﺪ‬
‫ﻓﺮاواﻧﯽ در ﺗﻮارﻳﺦ اﺳﻼﻣﯽ و ﻏﻴﺮاﺳ ﻼﻣﯽ ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ از ﻧﻘ ﻞ ﻧﻤﻮﻧ ﻪه ﺎﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﺧﻮددارﯼ ﻣﯽآﻨﻢ‪ ،‬زﻳﺮا هﺪف آﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﺑﺤﺚ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬وﻟﯽ ﺧ ﻮد‬
‫ﺷﻤﺎ‪ ،‬در ﺻﻮرت ﺗﻤﺎﻳﻞ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺑﺮاﯼ اﻃﻼع ﺑﺮ اﻳﻦ ﺷﻮاهﺪ ﺑ ﻪ ﻣﺮاﺟ ﻊ ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ‬
‫ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ آﻨﻴ ﺪ آ ﻪ از ﺟﻤﻠ ﻪ ﺁﺛ ﺎر اﺳ ﻼﻣﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺗ ﺎرﻳﺦ ﻃﺒ ﺮﯼ‪ ،‬ﺗ ﺎرﻳﺦ اﺑ ﻦ ﺧﻠ ﺪون‪،‬‬
‫ﻣﺮ ّوج اﻟﺬهﺐ ﻣﺴﻌﻮدﯼ‪ ،‬اﻟﻜﺎﻣﻞ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﻳﺦ اﺑﻦ اﺛﻴﺮ‪ ،‬ﺁﺛ ﺎر اﻟﺒﺎﻗﻴ ﻪ اﺑﻮرﻳﺤ ﺎن‪ ،‬زﻳ ﻦ‬
‫اﻻﺧﺒ ﺎر ﮔﺮدﻳ ﺰﯼ‪ ،‬ﻋﻘﺪاﻟﻔﺮﻳ ﺪ‪ ،‬ﻓﺎرﺳ ﻨﺎﻣﻪ اﺑ ﻦ ﺑﻠﺨ ﯽ‪ ،‬ﺗ ﺎرﻳﺦ ﻃﺒﺮﺳ ﺘﺎن اﺑ ﻦ زﻳ ﺎر‪،‬‬
‫ﺗﺠﺎرب اﻟﺴﻠﻒ هﻨﺪوﺷﺎﻩ ﻧﺨﺠﻮاﻧﯽ‪ ،‬ﺿﺤﯽ اﻻﺳﻼم اﻣﻴﻦ ﻣ ﺼﺮﯼ‪ ،‬دو ﻗ ﺮن ﺳ ﻜﻮت‬
‫اﺳﺘﺎد زرﻳﻦ آﻮب ﺷﺎﻳﺎن ﺗﺬآﺮ ﺧﺎص اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫ﻧﻔﻮذ ﺗﺸﻴﻊ در اﻳﺮان و ﮔﺮاﻳﺶ ﺗﺪرﻳﺠﯽ ﺗﻮدﻩهﺎﯼ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺑ ﺪﻳﻦ اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ‪،‬‬


‫و ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻨﻈﻢ ﺁن در ﻧ ﺰد اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن‪ ،‬واآ ﻨﺶ اﻧ ﺴﺎﻧﯽ و اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﻣﻠﺘ ﯽ ﻓﻬﻤﻴ ﺪﻩ و‬
‫ﺳﺮﺧﻮردﻩ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻈﻢ ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪاﯼ ﺑﻮد آﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ از ﺟﺎﻧ ﺐ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣ ﺎآﻢ ﺑ ﺪان‬
‫ﺗﺤﻤﻴﻞ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺗ ﺸﻴﻊ در اﺻ ﻞ ﻧﻬ ﻀﺘﯽ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬ﻧﻬ ﻀﺘﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ در داﺧﻠ ﻪ ﺧ ﻮد‬
‫ﻋﺮﺑ ﺴﺘﺎن و در ﺑﻄ ﻦ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ دﻳﻨ ﯽ و دوﻟﺘ ﯽ اﺳ ﻼﻣﯽ ﺑﻮﺟ ﻮد ﺁﻣ ﺪﻩ ﺑ ﻮد و ﻇ ﺎهﺮا‬

‫‪٥٩‬‬
‫هﺴﺘﻪ ﻣﺮآﺰﯼ ﺁن دﺳ ﺘﻪ آ ﻮﭼﻜﯽ از ﻣ ﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺻ ﺪر اول اﺳ ﻼم‪ ،‬ﻣﺮآ ﺐ از ﻋﻤ ﺎر‬
‫ﻳﺎﺳﺮ‪ ،‬اﺑﺎذر ﻏﻔﺎرﯼ‪ ،‬ﺳﻠﻤﺎن ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺟﺎﺑﺮﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﻋﺒ ﺎس ﺑ ﻦ ﻋﺒ ﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ‪ ،‬اﺑ ﯽ‬
‫ﺑﻦ آﻌﺐ‪ ،‬و ﺣﺬﻳﻔﻪ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ ﭘﺲ از درﮔﺬﺷﺖ ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ ﺑ ﻪ ﺧﻼﻓ ﺖ اﺑ ﻮﺑﻜﺮ اﻋﺘ ﺮاض‬
‫آﺮدﻧﺪ و ﺁﻧﺮا ﺣﻖ ﻋﻠﯽ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻬﻀﺖ ﭘﺲ از ﺁﻏﺎز ﺗﻼﺷﻬﺎﯼ ﻋﻠﻨ ﯽ ﻣﻌﺎوﻳ ﻪ و‬
‫ﺧﺎﻧﺪان اﻣﻮﯼ ﺑ ﺮاﯼ آ ﺴﺐ ﻗ ﺪرت )آ ﻪ ﺳ ﺮ اﻧﺠ ﺎم ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻪ اﺳ ﺘﻘﺮار ﺧﻼﻓ ﺖ در اﻳ ﻦ‬
‫ﺧﺎﻧ ﺪان ﻣﻨﺠ ﺮ ﺷ ﺪ( ﺳ ﺮﻳﻌﺎ ﮔ ﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﻨ ﻮان ﻳ ﻚ اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﺳ ﺮآﺶ و‬
‫اﻧﻘﻼﺑﯽ ﻋﻠﻴﻪ دﺳﺘﮕﺎﻩ زور و ﻓﺴﺎد ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل و اﺳ ﺘﻘﺒﺎل ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ وﺳ ﻴﻌﯽ‬
‫از ﻧﻮﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در اﻳﺮان ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪" .‬ﺷ ﻴﻌﻴﺎن" ﺗ ﺎزﻩ ﻧﻔ ﺲ در درﺟ ﻪ‬
‫اول ﻣ ﻮاﻟﯽ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﻣ ﯽآﻮﺷ ﻴﺪﻧﺪ ﺗ ﺎ ﻧﻈ ﻢ ﻏﻴﺮﻋﺎدﻻﻧ ﻪاﯼ را آ ﻪ ﺑ ﻪ ﺑﻬﺎﻧ ﻪ‬
‫دروﻏﻴﻦ ﻣﺬهﺐ ﺑﺪاﻧﺎن ﺗﺤﻤﻴﻞ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد در هﻢ ﺷﻜﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻨ ﻮان ﺷ ﻴﻌﻪ در ﺁﻏ ﺎز ﺧ ﺎص ﭘﻴ ﺮوان ﻋﻠ ﯽ ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﻓﻘ ﻂ ﻣﻔﻬ ﻮم آﻠ ﯽ‬
‫"ﭘﻴ ﺮوان" را داﺷ ﺖ‪ .‬ﺑﻬﻤ ﻴﻦ ﺟﻬ ﺖ ﺑﻤ ﻮازات ﺷ ﻴﻌﻪ ﻋﻠ ﯽ‪ ،‬ﺷ ﻴﻌﻪ ﻋﺒﺎﺳ ﻴﻪ )ﻓﺮﻗ ﻪ ﻳ ﺎ‬
‫ﺣﺰب ﻋﺒﺎﺳﻴﺎن( و ﺷﻴﻌﻪهﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻮﺟ ﻮد ﺁﻣﺪﻧ ﺪ‪ .‬ﺑ ﻪ ﻋﻨ ﻮان ﻧﻤﻮﻧ ﻪ اﺳ ﺘﺎد ﻓﻘﻴ ﺪ‬
‫ﺳ ﻌﻴﺪ ﻧﻔﻴ ﺴﯽ در ﻓ ﺼﻞ "ﻓ ﺮق ﺷ ﻴﻌﻪ در ﺁﻏ ﺎز اﺳ ﻼم" در آﺘ ﺎب "ﺗ ﺎرﻳﺦ اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ‬
‫اﻳﺮان" از ﭘﻴﺮوان ﺷﻴﻌﻪ اﻳﻦ اﺷﺨﺎص را ﻧﺎم ﻣﯽﺑﺮد‪:‬‬
‫ﺣ ﺎرث اﻋ ﻮر‪ ،‬ﺻﻌ ﺼﻌﺔ ﺑ ﻦ ﺻ ﻮﺣﺎن‪ ،‬اﺻ ﺒﻎ ﺑ ﻦ ﻧﺒﺎﺗ ﻪ‪ ،‬ﻋﻄﻴ ﻪ ﻋ ﻮﻓﯽ‪،‬‬
‫اﻋﻤﺶ‪ ،‬اﺑﻮاﺳﺤﻖ ﺳﺒﻴﻌﯽ‪ ،‬اﺑﻮﺻﺎدق‪ ،‬ﺳﻠﻤﺔ ﺑ ﻦ آﻬﻴ ﻞ‪ ،‬ﺣﻜ ﻢ ﺑ ﻦ ﻋﺘﻴﺒ ﻪ‪ ،‬ﺣﺒﻴ ﺐ اﺑ ﻦ‬
‫اﺑ ﯽ ﺛﺎﺑ ﺖ‪ ،‬ﻣﻨ ﺼﻮر ﺑ ﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤ ﺮ‪ ،‬ﻗﻄ ﺮﺑﻦ ﺧﻠﻴﻔ ﻪ‪ ،‬ﺣ ﺴﻦ ﺑ ﻦ ﺻ ﺎﻟﺢ ﺑ ﻦ ﺣ ﯽ‪،‬‬
‫ﺷﺮﻳﻚ‪،‬اﺑﻮاﺳﺮاﺋﻴﻞ ﻣﻼﺋﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﻴﻞ‪ ،‬وآﻴﻊ‪ ،‬ﺣﻤﻴﺪ رواﺳﯽ‪ ،‬زﻳ ﺪﺑﻦ اﻟﺤﺒ ﺎب‪،‬‬
‫ﻓﻀﻞ ﺑﻦ دآﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮدﯼ اﺻﻐﺮ‪ ،‬ﻋﺒﻴﺪاﷲ ﺑ ﻦ ﻣﻮﺳ ﯽ‪ ،‬ﺟﺮﻳ ﺮﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺤﻤﻴ ﺪ‪ ،‬هﻴ ﺜﻢ‪،‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻪ ﺑﻦ داود‪ ،‬ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺗﻴﻤﯽ‪ ،‬ﻋﺮف اﻋﺮاﺑ ﯽ‪ ،‬ﻳﺤ ﯽ ﺑ ﻦ ﺳ ﻌﻴﺪ ﻗﻄ ﺎن‪ ،‬اﺑ ﻦ ﻟﻬﻴﻌ ﻪ‪،‬‬
‫ﻣﻐﻴ ﺮﻩ ﺻ ﺎﺣﺐ‪ ،‬اﺑ ﺮاهﻴﻢ ﻣﻌ ﺮوف‪ ،‬ﺳ ﻔﻴﺎن ﺷ ﻮرﯼ‪ ،‬ﻣﻜﺤ ﻮل ﺷ ﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻋﺒ ﺪاﻟﺮزاق‪،‬‬
‫ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬هﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪ ،‬آﻤﻴﻞ ﺑﻦ زﻳﺎد‪.‬‬
‫ﻋﻨﻮان "ﺷ ﻴﻌﻪ" ﺑ ﺼﻮرت ﺧ ﺎص‪ ،‬ﺗﻨﻬ ﺎ ﭘ ﺲ از ﻗﻴ ﺎم ﺧ ﻮارج ﺑ ﻪ ﺁن آ ﺴﺎﻧﯽ‬
‫ﺗﻌﻠﻖ ﮔﺮﻓ ﺖ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﻋﻠ ﯽ و اﺳ ﻼف او وﻓ ﺎدار ﻣﺎﻧﺪﻧ ﺪ و از ﻋﻘﻴ ﺪﻩ اداﻣ ﻪ اﻣﺎﻣ ﺖ در‬
‫ﺧﺎﻧ ﺪان ﻋﻠ ﯽ ﭘﻴ ﺮوﯼ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬از ﺁن زﻣ ﺎن اﻳ ﺮان ﺳ ﻨﮕﺮ ﺁﺋ ﻴﻦ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺷ ﺪ و ﺗ ﺸﻴﻊ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﻧﻬﻀﺘﯽ اﻧﻘﻼﺑ ﯽ‪ ،‬ﻣﺒ ﺎرز و ﺧﻮدﺟ ﻮش و ﺳ ﺨﺖ ﺟ ﺎن درﺁﻣ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫ﭘﺘﺮوﺷﻔﺴﻜﯽ "داﺋﻤﺎ ﺷﺎﺧﻪهﺎ و ﺟﻮاﻧ ﻪه ﺎﯼ ﺗ ﺎزﻩ و ﺗ ﺎزﻩﺗ ﺮﯼ از ﺁن ﺳ ﺮ ﺑﺮﻣ ﯽزد"‪.‬‬

‫‪٦٠‬‬
‫ﺷ ﻴﻌﻪ اﻗﻠﻴﺘ ﯽ ﺑ ﻮد آﺎرﺁﻣ ﺪ و ﻓﻌ ﺎل آ ﻪ در ﻧﻬ ﻀﺘﻬﺎﯼ ﻣﻠ ﯽ و ﺗﻌ ﺎﻟﻴﻢ و ﻣﻌﺘﻘ ﺪات‬
‫اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﻋﻤﻴﻘ ﺎ اﺛ ﺮ ﻣ ﯽﮔﺬاﺷ ﺖ و هﻤ ﻮارﻩ ﻋﻠﻴ ﻪ ﻃﺒﻘ ﻪ ﺣ ﺎآﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ واﺑ ﺴﺘﮕﺎن‬
‫ﺧﻼﻓﺖ اﻣﻮﯼ و زﻣﻴﻨ ﺪاران ﺑﺰرﮔ ﯽ آ ﻪ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺧ ﻮد ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﺧﻼﻓ ﺖ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺑﻮدﻧ ﺪ و ﻧﻴ ﺰ ﻋﻠﻴ ﻪ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ واﺑ ﺴﺘﻪ ﺑ ﻪ دﻳ ﻦ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺳ ﺮﮔﺮم ﻗﻴ ﺎم و ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺑ ﻮد‪.‬‬
‫ﺳﻠ ﺴﻠﻪ اﻳ ﻦ ﻗﻴﺎﻣﻬ ﺎ‪ ،‬آ ﻪ ه ﺴﺘﻪ ﻣﺮآ ﺰﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ هﻤﻴ ﺸﻪ روﺳ ﺘﺎﺋﻴﺎن اﻳﺮاﻧ ﯽ‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﯽدادﻧﺪ‪ ،‬از ﺳﺪﻩ دوم هﺠﺮﯼ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ و ﺗﺎ ﻗﺮن ﭼﻬ ﺎرم ﺑ ﻪ ﺻ ﻮرت ﻣ ﺪاوم‬
‫اداﻣ ﻪ ﻳﺎﻓ ﺖ‪ .‬ﻗﻴ ﺎم ﺳ ﺮخ ﺟﺎﻣﮕ ﺎن ﺑﺎﺑ ﻚ درﺷ ﻤﺎل و ﻏ ﺮب اﻳ ﺮان ﺑ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ رﻧ ﮓ‬
‫زرﺗ ﺸﺘﯽ داﺷ ﺖ درواﻗ ﻊ ﻋ ﺼﻴﺎﻧﯽ از ﺟﺎﻧ ﺐ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ روﺳ ﺘﺎﺋﻴﺎن اﻳﺮاﻧ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪ‬
‫اﺋﺘﻼف ﺳﻪ ﺑﻌﺪﯼ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓﺖ و ﻣﺎﻟﻜﺎن ﺑﺰرگ و روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺣﺎآﻢ ﺑ ﻮد‪ .‬هﻤﭽﻨ ﻴﻦ‬
‫ﺑ ﻮد ﻗﻴ ﺎم ﺳ ﺎدات ﻃﺎﻟﺒﻴ ﻪ در ﻣﺎزﻧ ﺪران آ ﻪ ﺑ ﻪ ﺗ ﺸﻜﻴﻞ دوﻟ ﺖ ﻣ ﺴﺘﻘﻠﯽ ﻣﻨﺠ ﺮ ﺷ ﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻗﻴﺎﻣﻬﺎﯼ ﺷﻴﻌﻴﺎن در دﻳﻠﻢ و ﮔﻴﻼن و ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن و اﺳﺘﺮﺁﺑﺎد و ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬آﻪ ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﻗﻴﺎم ﻣﻌﺮوف ﺳ ﺮﺑﺪاران در ﺧﺮاﺳ ﺎن در ﻗ ﺮون ﻣﺘ ﺎﺧﺮﺗﺮ ﺑ ﻮد‪ .‬ﺷ ﺎﻳﺪ اﻳ ﻦ ﻧﻜﺘ ﻪ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻻزم ﺑﻪ ﺗﺬآﺮ ﺑﺎﺷﺪ آﻪ ﻧﻬﻀﺖ اﻧﻘﻼﺑﯽ ﺷﻴﻌﻪ هﻤﻴﺸﻪ ﻳﻚ ﻧﻬﻀﺖ ﺷﻴﻌﻪ اﻣﺎﻣﻴ ﻪ و‬
‫اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﻳﻪ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻗﻴﺎﻣﻬﺎﯼ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﺨﺼﻮص در ﻗﺮون اوﻟﻴ ﻪ هﺠ ﺮﯼ ﻋﻤ ﺪﺗﺎ‬
‫ﺗﻮﺳ ﻂ ﻓﺮﻗ ﻪه ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ ﺗ ﺸﻴﻊ‪ ،‬از ﻗﺒﻴ ﻞ زﻳﺪﻳ ﻪ و ﻗﺮﻣﻄﻴ ﺎن و اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻠﻴﻪ و ﻏ ﻼة‬
‫ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓ ﺖ‪ ،‬و ﺷ ﻴﻌﻪ اﺛﻨ ﯽﻋ ﺸﺮﻳﻪ ﺑﻄ ﻮر ﻣ ﻮﺛﺮ ﻓﻘ ﻂ در دورﻩه ﺎﯼ ﺑﻌ ﺪ وارد‬
‫ﻣﻴﺪان ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞﮔﺮان ﻧﻬﻀﺘﻬﺎﯼ ﺷﻴﻌﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻣﺘﺬآﺮ ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ ﺗ ﺸﻴﻊ در ﻗ ﺮون اوﻟﻴ ﻪ‬
‫ﺧﻮد هﻤﻮارﻩ ﺑﺎزﺗﺎب آﻮﺷ ﺸﻬﺎﯼ ﭘﻴ ﺮوان ﺁن ﺑ ﺮاﯼ ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺑ ﺎ ﻇﻠ ﻢ و ﻓ ﺴﺎد دﺳ ﺘﮕﺎﻩ‬
‫ﺣﺎآﻢ ﺑﻮد و ﻣﻈﻬ ﺮ ﺧﻮاﺳ ﺘﻬﺎ و درده ﺎ و ﺳﺮآ ﺸﻴﻬﺎﯼ آ ﺴﺎﻧﯽ ﺑ ﻪ ﺷ ﻤﺎر ﻣ ﯽﺁﻣ ﺪ آ ﻪ‬
‫ﺧﻮاهﺎن ﺣﻖ و ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺟﺒﻬﻪاﯼ ﺑﻮد در ﺑﺮاﺑﺮ اﺳ ﺘﻴﻼﯼ ﺧ ﺎرﺟﯽ و اﺷ ﺮاﻓﻴﺖ‬
‫ﻋ ّﻤ ﺎل اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺁﻧ ﺎن و‬‫داﺧﻠ ﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺑ ﺎ ﻓ ﺸﺎر و ﻓ ﺴﺎد ﺧﻼﻓ ﺖ اﻣ ﻮﯼ و ُ‬
‫ﺑﻬﺮﻩآﺸﯽ از روﺳ ﺘﺎﺋﻴﺎن و اﺧﺘﻨ ﺎق ﻓﻜ ﺮﯼ و ﺗﻌ ﺼﺐ ﻧ ﮋادﯼ و رﻳ ﺎ و ﺗﺰوﻳ ﺮ ﻃﺒﻘ ﻪ‬
‫روﺣﺎﻧﯽ آﻪ در ﺧﺪﻣﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﺣﺎآﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﺼﻴﺎﻧﯽ ﺑﻮد ﻋﻠﻴ ﻪ ﺣﺎآﻤﻴ ﺖ‬
‫ﺁﻧﻬﺎﻳﯽ آﻪ ﺑﺮ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳ ﻼم ﺗ ﺴﻠﻂ ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ و ﺑﺠ ﺎﯼ ﺑﺮﻗ ﺮارﯼ ﻣ ﺴﺎوات و ﻋ ﺪاﻟﺘﯽ آ ﻪ‬
‫ﻃﺒﻘ ﺎت ﻣﺤ ﺮوم ﺑ ﻮﻳﮋﻩ روﺳ ﺘﺎﺋﻴﺎن اﻳﺮاﻧ ﯽ در اﻧﺘﻈ ﺎرش ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺁﻣﺮاﻧ ﻪ‬
‫ﺧﻼﻓ ﺖ و ﺟ ﺎﻩ و ﺟ ﻼل و آﺎﺧﻬ ﺎﯼ ﭘﺮﺷ ﻜﻮﻩ و ﻇﻠﻤﻬ ﺎ و ﺣ ﻖ آ ﺸﻴﻬﺎ و ﺗﺤﻘﻴﺮه ﺎ و‬
‫ﺳ ﺮآﻮﺑﻴﻬﺎ و رﻳﺎآﺎرﻳﻬ ﺎﯼ ﺁﻧ ﺮا در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﺧ ﻮﻳﺶ ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ‪ .‬ﺗ ﺸﻴﻊ ﺗﺠ ﺴﻢ درده ﺎ و‬

‫‪٦١‬‬
‫ﺁرزوه ﺎﯼ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ ﺁﮔ ﺎﻩ و ﻣﺒ ﺎرز و در ﻋ ﻴﻦ ﺣ ﺎل ﻣﻈﻬ ﺮ اﻋﺘ ﺮاض ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ رﻳﺎآﺎر در ﺑﻬﺮﻩ آﺸﯽ از ﺗﻮدﻩهﺎﯼ روﺳﺘﺎﺋﯽ ﻣﺤﺮوم ﺑﻮد‪ ،‬روﺣﺎﻧﻴﺘﯽ آ ﻪ‬
‫ﺑﺎ ﺣﺮﺑﻪ ﺗﻈﺎهﺮ ﺑ ﻪ دﻳ ﻦ و ﺗﻜﻔﻴ ﺮ و ﺗﻌ ﺼﺐ و اﺧﺘﻨ ﺎق ﻣ ﯽآﻮﺷ ﻴﺪ ﺗ ﺎ ﺑ ﺪﺑﺨﺘﯽ ﺁﻧ ﺎﻧﺮا‬
‫"ﻣﺸﻴﺖ ﺑﺎﻟﻐﻪ اﻟﻬﻲ" ﻣﻌﺮﻓﯽ آﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺁﻧﭽ ﻪ در ﻋ ﻴﻦ ﺣ ﺎل راﺑﻄ ﻪ اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن را ﺑ ﺎ اﺻ ﻮل ﺗ ﺸﻴﻊ ﺗﺤﻜ ﻴﻢ ﻣ ﯽآ ﺮد‪،‬‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﯽ اﻳﻦ اﺻﻮل ﺁن ﺑﺎ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ دﻳﺮﻳﻨﻪ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﻮد‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎﻧﻜﻪ ﻗﺒﻼ درﺑﺎرﻩ اﻳﻦ‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﯽ ﺑﻴﻦ دو ﺁﺋﻴﻦ اﺳﻼم و زرﺗﺸﺘﯽ ﺑﺼﻮرت آﻠﯽﺗﺮ ﺗﺬآﺮ دادﻩ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺰدﻳﻜ ﯽ‬
‫ﭼﻪ در اﺻﻞ اداﻣﻪ اﻣﺎﻣﺖ در ﺧﺎﻧﺪان ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺑﺼﻮرت ارﺛﯽ )ﺑﺠ ﺎﯼ اﺻ ﻞ ﺧﻼﻓ ﺖ‬
‫اﻧﺘﺨﺎﺑﻲ(‪ ،‬ﭼ ﻪ در اﻋﺘﻘ ﺎد ﺑ ﻪ ﻋ ﺼﻤﺖ اﻣ ﺎم آ ﻪ ﻳ ﺎدﺁور اﺻ ﻞ ﻓ ّـﺮﻩ اﻳ ﺰدﯼ اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬و ﭼﻪ در اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﻬﺪﯼ ﻣﻮﻋﻮد ﺑ ﺮاﯼ اﺳ ﺘﻘﺮار ﻋ ﺪاﻟﺖ ﺟﻬ ﺎﻧﯽ آ ﻪ‬
‫در ﻣﻌﺘﻘ ﺪات زرﺗ ﺸﺘﯽ ﺑ ﻪ ﺻ ﻮرت هﻮﺷ ﻴﺎﻧﺲ و هﻮﺷ ﻴﺪر زرﺗ ﺸﺖ وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ‪،‬‬
‫آ ﺎﻣﻼ ﺁﺷ ﻜﺎر ﺑ ﻮد‪ .‬ﭘﻴﻮﻧ ﺪ ﺧ ﺎﻧﻮادﮔﯽ آ ﻪ ﺳ ﻌﯽ ﺷ ﺪ از راﻩ اﻓ ﺴﺎﻧﻪ زﻧﺎﺷ ﻮﻳﯽ دﺧﺘ ﺮ‬
‫ﻳﺰدﮔﺮد ﺑﺎ ﭘﺴﺮ اﻣﺎم اول در ﻣﻴﺎن ﺧﺎﻧﺪان اﻣﺎﻣﺖ و ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺳﺎﺳ ﺎﻧﯽ ﺑ ﺮ ﻗ ﺮار ﺷ ﻮد‪،‬‬
‫ﻧﻴﺰ آﻮﺷﺸﯽ در راﻩ ﮔﺴﺘﺮش هﻤﻴﻦ ﻧﺰدﻳﻜﯽ ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪"-‬ﻓﻜﺮ رﺟﻌﺖ اﻣﺎم ﻏﺎﻳﺐ ﺑﺎ اﻣﻴ ﺪهﺎﯼ ﻋﺎﻣ ﻪ ﻳﻌﻨ ﯽ ﭘﻴ ﺸﻪوران و روﺳ ﺘﺎﺋﻴﺎن‬
‫و ﻗﺸﺮهﺎﯼ ﻣﺤﺮوم ﻋﺸﺎﻳﺮ و ﺻﺤﺮاﻧﺸﻴﻨﺎن در اﻣﻴ ﺪ ﺑ ﻪ ﻳ ﻚ ﺗﺤ ﻮل اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﺗﻠﻔﻴ ﻖ‬
‫ﻳﺎﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ .‬در ﻧﻈ ﺮ ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺨ ﺼﻮص در ﻣﺤ ﻴﻂ روﺳ ﺘﺎﺋﻴﺎن اﻳ ﺮان‪ ،‬اﻣ ﺎم ﻣﻬ ﺪﯼ‬
‫ﭘﻴﺎمﺁور ﻳﻚ ﻧﻈﻢ ﻧﻮﻳﻦ اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ و ﻣﺒ ﺸﺮ ﻏﻠﺒ ﻪ ﺑ ﺮ ﻇﻠ ﻢ و ﻓ ﺴﺎد ﺑ ﺮاﯼ اﺳ ﺘﻘﺮار ﻳ ﻚ‬
‫ﺳ ﺎزﻣﺎن ﻋﺎدﻻﻧ ﻪﺗ ﺮ و اﻣﻴ ﺪﺑﺨﺶﺗ ﺮ ﺑ ﻮد‪ .‬از ﻧﻈ ﺮ ﻣﺮدﻣ ﯽ آ ﻪ زﻧ ﺪﮔﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ در‬
‫ﭼﻬ ﺎرﭼﻮب ﻳ ﻚ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﭘ ﺮ از ﺗﺒﻌ ﻴﺾ و ﻓ ﺴﺎد ﺻ ﻮرﺗﯽ ﺷ ﻬﺎدتﮔﻮﻧ ﻪ داﺷ ﺖ‪ ،‬اﻳ ﻦ‬
‫اﻋﺘﻘ ﺎد‪ ،‬ﺳﺮﭼ ﺸﻤﻪ ﺟﻮﺷ ﺎﻧﯽ ﺑ ﺮاﯼ اداﻣ ﻪ اﻣﻴ ﺪ و ﺗ ﻼش ﺑ ﺸﻤﺎر ﻣ ﯽرﻓ ﺖ‪".‬‬
‫)ﭘﺘﺮوﺷﻔﺴﻜﻲ‪ :‬اﺳﻼم در اﻳﺮان(‬
‫در ﺗﻤ ﺎم دورﻩ زﻧ ﺪﮔﯽ اﻣﺎﻣ ﺎن‪ ،‬اﻳ ﻦ روح ﻋ ﺼﻴﺎﻧﯽ و اﻧﻘﻼﺑ ﯽ ﺗ ﺸﻴﻊ اداﻣ ﻪ‬
‫ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬هﺮﭼﻨﺪ آﻪ ﺧﻮد اﻣﺎم وﻗﺖ‪ ،‬ﮔﺎﻩ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﺑ ﺎ ﺁن ﺗﻮاﻓ ﻖ ﻧﺪاﺷ ﺖ و‬
‫روش ﺻﺒﺮ و ﻣﺪارا را ﺗﺠﻮﻳﺰ ﻣﯽآﺮد‪ .‬در دوران ‪ ٢٣٠‬ﺳ ﺎﻟﻪ اﻣﺎﻣ ﺖ‪ ،‬ﺷ ﺎﺧﻪه ﺎﯼ‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ از درﺧﺖ ﺗﺸﻴﻊ ﺳﺮ ﺑﺮ زد آﻪ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮك هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﻣﺎﻣ ﺖ )ﺑ ﺎ‬
‫اﺧ ﺘﻼف ﻧﻈ ﺮ ﺗﻌ ﺪاد اﻣﺎﻣ ﺎن( و داﺷ ﺘﻦ ﺳ ﻨﻦ و ﺁرﻣﺎﻧﻬ ﺎﯼ ﻣ ﺸﺘﺮك‪ ،‬ﻣﻨﺠﻤﻠ ﻪ‬
‫ﺑﺰرﮔﺪاﺷ ﺖ ﻓ ﺪاآﺎرﯼ و ﺷ ﻬﺎدت ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ ﺑﻌﻨ ﻮان ﺳﺮﻣ ﺸﻘﯽ از هﻤ ﻴﻦ‬

‫‪٦٢‬‬
‫ﺗ ﺴﻠﻴﻢﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮﯼ در ﺑﺮاﺑ ﺮ زور و ﻓ ﺴﺎد ﺑ ﻮد‪ .‬ﺻ ﻮرت ﻋ ﺰا و ﻣ ﺼﻴﺒﺖ و‬
‫روﺿﻪﺧﻮاﻧﯽ و ﺳﻴﻨﻪزﻧﯽ آﻪ ﺑﻌﺪهﺎ در اﻳﺮان ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺪﻳﻦ ﺑﺰرﮔﺪاﺷ ﺖ دادﻩ ﺷ ﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺁن هﻨﮕﺎم ﺑﻜﻠﯽ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﺧﻼل اﻳﻦ دوران‪ ،‬ﺧﺎﻧﺪان اﻣﻮﯼ ﺟﺎﯼ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﺎﻧ ﺪان ﻋﺒﺎﺳ ﯽ ﺳ ﭙﺮد‬
‫و ﻣﺮآ ﺰ ﺧﻼﻓ ﺖ از ﺷ ﺎم ﺑ ﻪ ﺑﻐ ﺪاد اﻧﺘﻘ ﺎل ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬وﻟ ﯽ در ﻓ ﺴﺎد دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓ ﺖ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮﯼ روﯼ ﻧﺪاد‪ .‬از اﻳﻦ ﻣﺪت ‪ ٢٣٠‬ﺳ ﺎل‪ ،‬آﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﻣ ﺪت اﻣﺎﻣ ﺖ ﻣﺘﻌﻠ ﻖ ﺑ ﻪ ﻋﻠ ﯽ‬
‫ﺑﻦ اﺑﻴﻄﺎﻟﺐ )‪ ۶‬ﺳﺎل( و اﻣﺎم ﺣﺴﻦ ﻋﺴﮕﺮﯼ )‪ ٢‬ﺳ ﺎل( و ﺑﻴ ﺸﺘﺮﻳﻦ ﻣ ﺪت ﻣﺘﻌﻠ ﻖ ﺑ ﻪ‬
‫اﻣﺎم ﺳﺠﺎد )‪ ٣۶‬ﺳﺎل(‪ ،‬اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )‪٣۴‬ﺳﺎل( اﻣﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ آ ﺎﻇﻢ )‪ ٣۵‬ﺳ ﺎل(‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻘ ﯽ )‪ ٣٧‬ﺳ ﺎل( ﺑ ﻮد‪ .‬اﻣﺎﻣ ﺎن ﺣ ﺴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ و ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ و اﻣ ﺎم‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ و اﻣﺎم رﺿﺎ و اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﯽ هﺮ آﺪام ﺑﺘﻔ ﺎوت ‪ ١٢‬ﺗ ﺎ ‪ ١٩‬ﺳ ﺎل اﻣﺎﻣ ﺖ‬
‫آﺮدﻧﺪ‪ .‬هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ اﻣﺎﻣ ﺎن ﺑﻌﻠ ﺖ زﻋﺎﻣ ﺖ ﻣ ﺬهﺒﯽ و ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﺧ ﻮد ﺑ ﺮ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﻮرد‬
‫ﺳﻮء ﻇﻦ و دﺷﻤﻨﯽ ﺁﺷﻜﺎرا ﻳﺎ ﭘﻨﻬﺎن ﺧﻠﻔﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻃﺒﻖ ﻣﻌﺘﻘﺪات ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﻋﻤﻮم ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﺑﻪ اﻧﺤﺎء ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎ ﺗﻮﻃﺌﻪ ﻋﻤﺎل ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫از هﻨﮕﺎم درﮔﺬﺷﺖ اﻣﺎم اﺑﻮﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠ ﯽ اﻟﻌ ﺴﻜﺮﯼ در ﺳ ﺎل ‪،٢۶٠‬‬
‫دوران اﻣﺎﻣﺖ ﻣﻬ ﺪﯼ )اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن( ﺁﻏ ﺎز ﺷ ﺪ‪ .‬وﯼ ﺑﻄﻮرﻳﻜ ﻪ در اﺣ ﻮال زﻧ ﺪﮔﺎﻧﻴﺶ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬در روز ﺟﻤﻌ ﻪ ده ﻢ ﺷ ﻮال در ﺳ ﺎﻣﺮﻩ ﻏﺎﻳ ﺐ ﺷ ﺪ‪ ،‬و ﻏﻴﺒ ﺖ ﺻ ﻐﺮاﯼ او‬
‫ﺷ ﺼﺖ و ﻧ ﻪ ﺳ ﺎل اداﻣ ﻪ ﻳﺎﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑ ﺼﻮرت ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮﯼ درﺁﻣ ﺪ‪ .‬در اﻳ ﻦ ﻣ ﺪت‬
‫دﻳﺪار اﻣﺎم ﺑﺮاﯼ ﭘﻴﺮوان او اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ ﻧﺒﻮد‪ ،‬و ﻓﻘﻂ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮﯼ اﻳﻦ اﺧﺘﻴ ﺎر را ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ‬
‫آ ﻪ ﻋ ﺮاﻳﺾ اﻣ ﺖ را ﺑ ﻪ ﺣ ﻀﻮر او ﺑﺒﺮﻧ ﺪ و اواﻣ ﺮش را ﺑ ﺪاﻧﺎن اﺑ ﻼغ آﻨﻨ ﺪ‪ .‬اﻳ ﻦ‬
‫اﻓ ﺮاد آ ﻪ "وآ ﻼ" ﻳ ﺎ "اﺑ ﻮاب" ﻧﺎﻣﻴ ﺪﻩ ﻣ ﯽﺷ ﺪﻧﺪ و در ﺗﻤ ﺎم دوران ﻏﻴﺒ ﺖ ﺻ ﻐﺮﯼ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﯽ ﺗﺎ ﺳﺎل ‪ ٣٢٩‬هﺠﺮﯼ اﻳﻦ وﻇﻴﻔﻪ را ﻋﻬﺪﻩدار ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻬ ﺎر ﻧﻔ ﺮ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ه ﺮ‬
‫ﻳ ﻚ از ﺁﻧﻬ ﺎ ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﻧﻔ ﺮ ﻗﺒﻠ ﯽ ﺷ ﺪﻧﺪ‪ :‬اﺑ ﻮﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤ ﺎن ﺑ ﻦ ﺳ ﻌﻴﺪ ﻣﻌ ﺮوف ﺑ ﻪ‬
‫ﺳ ﻤﺎن)روﻏ ﻦ ﻓ ﺮوش(‪ ،‬اﺑ ﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻋﺜﻤ ﺎن ﭘ ﺴﺮ او‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳ ﻢ ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ‬
‫روح ﻧﻮﺑﺨﺘﯽ از ﺧﺎﻧﺪان اﻳﺮاﻧﯽ ﻧﻮﺑﺨﺖ‪ ،‬و اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳ ﻤﺮي‪ .‬ﻃﺒ ﻖ‬
‫رواﻳ ﺎت ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺷ ﺨﺺ اﺧﻴ ﺮ ﺷ ﺶ روز ﭘ ﻴﺶ از ﻣ ﺮﮔﺶ‪ ،‬ﺗ ﻮﻗﻴﻌﯽ از ﺟﺎﻧ ﺐ اﻣ ﺎم‬
‫درﻳﺎﻓﺖ داﺷﺖ آﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺁن اﺟﺎزﻩ ﻧﺪاﺷﺖ اﻣﺮ وآﺎﻟﺖ را ﭘ ﺲ از ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ آ ﺲ‬
‫دﻳﮕ ﺮ اﻧﺘﻘ ﺎل ده ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا دوران "ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮي" از ‪ ١۵‬ﺷ ﻌﺒﺎن ﺳ ﺎل ‪ ٣٢٩‬ﺁﻏ ﺎز‬
‫ﻣﯽﺷﺪ و ﻇﻬﻮر ﻣﺠﺪد اﻣﺎم‪ ،‬ﻣﻮآﻮل ﺑﻪ وﻗﺘﯽ ﺑ ﻮدﻩ آ ﻪ ه ﻴﭽﻜﺲ را ﺑﺠ ﺰ ﺧﺪاوﻧ ﺪ از‬

‫‪٦٣‬‬
‫ﺁن ﺁﮔﺎهﯽ ﻧﺒﻮد‪ .‬و از هﻤﻴﻦ هﻨﮕﺎم ﺑﻮد آﻪ دوران ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺗﻘﻠﺐ ﻣﺬهﺒﯽ در ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫اﻳﺮان و در ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺸﻴﻊ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘﯽ در هﻤﺎن زﻣﺎن ﻏﻴﺒﺖ ﺻﻐﺮﯼ‪ ،‬ﻋﺪﻩاﯼ ﭘﻴﺪا ﺷﺪﻧﺪ آﻪ دﻋﻮﯼ "وآﺎﻟﺖ"‬
‫آﺮدﻧﺪ و ﺧﻮد را ﺑ ﺎباﻻﻣ ﺎم ﺧﻮاﻧﺪﻧ ﺪ )اﺑﻮﻣﺤﻤ ﺪ ﺣ ﺴﻦ اﻟ ﺸﺮﻳﻌﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻧ ﺼﻴﺮ‬
‫ﻧﻤﻴ ﺮﯼ‪ ،‬اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺑ ﺎﻻ آﺮﺧ ﯽ‪ ،‬اﺑﻮﻃﺎهﺮﻣﺤﻤ ﺪﺑﻦ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ ه ﻼل‪ ،‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ‬
‫ﺷﻠﻤﻐﺎﻧﯽ و ﻏﻴﺮﻩ( آﻪ ﺑﻌﺪا "اﺑﻮاب آﺬاب" ﻧﺎم ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ در ﺗﻮﻗﻴﻌﯽ آﻪ ﺑﻪ رواﻳﺖ ﻣﺤﺪﺛﺎن از اﻣﺎم ﻏﺎﻳﺐ ﺑ ﻪ ﺁﺧ ﺮﻳﻦ "وآﻴ ﻞ"‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ وﯼ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺳ ﻤﺮﯼ‪ ،‬ﺻ ﺎدر ﺷ ﺪ ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ‪:‬‬
‫"ﺁن آﺴﺎن آﻪ ﭘﻴﺶ از روز ﻇﻬﻮر ﻣﺎ ادﻋﺎﯼ دﻳﺪار ﻣﺎ را ﺑﻜﻨﻨﺪ دروﻏﮕﻮ و ﻣﻔﺘ ﺮﯼ‬
‫ه ﺴﺘﻨﺪ"‪ ،‬ﻣﻌﻬ ﺬا از زﻣ ﺎن ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮﯼ ﺗ ﺎ آﻨ ﻮن اﻓ ﺮاد ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﺳ ﺮزﻣﻴﻨﻬﺎﯼ‬
‫ﻣﺨﺘﻠ ﻒ و در ادوار ﻣﺨﺘﻠ ﻒ‪ ،‬ادﻋ ﺎﯼ دﻳ ﺪار اﻣ ﺎم ﻏﺎﺋ ﺐ را آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ رواﻳ ﺎت‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﺪﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬از آﺘﺎب آﺎﻓﯽ در ﺁﻏﺎز ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم هﺠﺮﯼ )ﻳﻌﻨﯽ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺑﻼﻓﺎﺻ ﻠﻪ‬
‫ﭘﺲ از ﻏﻴﺒﺖ اﻣ ﺎم( ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺗ ﺎ ﻋ ﺼﺮ ﺣﺎﺿ ﺮ اداﻣ ﻪ ﻳﺎﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ‪) .‬اﻟﺒﺘ ﻪ ﮔﺰارﺷ ﻬﺎﯼ‬
‫دوﺳﺎﻟﻪ اﺧﻴﺮ از ﺟﺒﻬﻪ ﺟﻨﮓ اﺳﻼم و آﻔﺮ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺧﻮزﺳﺘﺎن و ﺑﺼﺮﻩ ﻧﻴ ﺮ ﺟ ﺎﯼ‬
‫ﺧﻮد دارد‪(.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﺪت اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﺴﻴﺎرﯼ درﺑﺎرﻩ اﻣﺎم ﻋ ﺼﺮ و ذآ ﺮ ﻋﻼﺋ ﻢ و ﻣﻘ ﺪﻣﺎت‬
‫ﻇﻬ ﻮر او در ﺁﺧﺮاﻟﺰﻣ ﺎن ﺗﻮﺳ ﻂ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠ ﻪ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪه ﺎﯼ اﻳ ﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ‪ ،‬آﺘ ﺎب "ارﺑﻌ ﻴﻦ ﻓ ﯽ ذآﺮاﻟﻤﻬ ﺪﯼ و ﻧﻌﻮﺗ ﻪ و ﺣﻘﻴﻘ ﻪ‬
‫ﻣﺨﺮﺟﻪ و ﺛﺒﻮﺗﻪ" ﺗﺎﻟﻴﻒ اﺑﻮاﻟﻨﻌﻴﻢ ﻣﺤﺪث ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم هﺠﺮﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺷ ﺎﻣﻞ ﺑ ﻴﺶ‬
‫از ‪ ٣٠٠‬رواﻳ ﺖ و ﺣ ﺪﻳﺚ اﺳ ﺖ‪ .‬دﻳﮕ ﺮﯼ آﺘ ﺎب "اﻟﻤﻘ ﺘﺺ ﻋﻠ ﯽ ﻣﺤ ﺪث اﻻﻋ ﻮام‬
‫ﻣﻼﺣ ﻢ ﻋ ﺎﺑﺮ اﻻﻳ ﺎم" ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم اﺑ ﯽ اﻟﺤ ﺴﻴﻦ اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﻣﻨ ﺎدﯼ ﺷ ﺎﻣﻞ ‪ ١۵۶‬ﺣ ﺪﻳﺚ‪ .‬اﺿ ﺎﻓﻪ ﺑ ﺮ ﺁن از ‪ ١١٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮ ﻧﻴ ﺰ در ﺷ ﺎﻧﺰدﻩ‬
‫آﺘﺎب ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻳﺎد ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ در "آﺸﻒ اﻻﺳﺮار" ﺑﻪ آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ "اﺣﻘﺎق اﻟﺤﻖ" ﻗﺎﺿﯽ ﻧﻮراﷲ و "ﻏﺎﻳﻪ اﻟﻤﺮام" ﺳﻴﺪ ﺟﻠﻴﻞ هﺎﺷﻢ ﺑﺤﺮاﻧ ﯽ و‬
‫"ﻋﻘﺒﺎت اﻻﻧﻮار" ﻣﻴﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﻴﻦ هﻨﺪﯼ و ﭼﻬﻞ آﺘﺎب دﻳﮕ ﺮ آ ﻪ ﻋﻨ ﻮان هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫"اﻻﻣﺎﻣﺔ" اﺳﺖ اﺷﺎرﻩ آﺮدﻩ و ﺑﻌﻼوﻩ ﻣﺘﺬآﺮ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺁﻳﺖاﷲ ﺟﻤﺎلاﻟﺪﻳﻦ ﺣﺴﻦ‬
‫ﺑﻦ ﻳﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﻄﻬﺮ ﺣﻠ ﯽ‪ ،‬ﻣﻌ ﺮوف ﺑ ﻪ ﻋﻼﻣ ﻪ‪ ،‬ﻳﻜﻬ ﺰار دﻟﻴ ﻞ در اﺛﺒ ﺎت اﻣﺎﻣ ﺖ و‬
‫ﻳﻜﻬﺰار دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮ در رد ﺷﺒﻬﺎت ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ ﺁوردﻩ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٦٤‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺎﻧﯽ ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺪا ﺷﺪﻩاﻧﺪ آﻪ ﻏﻴﺒﺖ اﻣﺎم ﻋﺼﺮ را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻳ ﻚ ﻏﻴﺒ ﺖ‬
‫ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ "ادﻟﻪ ﻣﺴﺘﺤﻜﻤﻪ" ﻣﺪت اﻳﻦ ﻏﻴﺒ ﺖ را ﺟ ﺰو ﻋﻤ ﺮ ﺟ ﺴﻤﺎﻧﯽ ﺑ ﺸﺮﯼ‬
‫او ﺑﺸﻤﺎرﺁوردﻩاﻧﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮاران ﻋﻼﻣﻪ ﺁل آﺎﺷﻒ اﻟﻐﻄ ﺎء اﺳ ﺖ آ ﻪ در‬
‫آﺘﺎب "ﺁﺋﻴﻦ ﻣﺎ" ﭼﻨﻴﻦ ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬ﻋﻤﺮ ﻃﻮﻻﻧﯽ اﻣﺎم ﻣﻬﺪﯼ زﻣ ﺎن ﻋﺠﻴ ﺐ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬ﻣﮕ ﺮ ﻓﺮاﻣ ﻮش آ ﺮدﻩاﻳ ﺪ‬
‫آﻪ ﻧﻮح ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ‪ ٩۵٠‬ﺳﺎل ﻓﻘﻂ ﻣ ﺸﻐﻮل ﺗﺒﻠﻴ ﻎ ﻗ ﻮم ﺧ ﻮد ﺑ ﻮد و ﺟﻤﻌ ﺎ ‪ ١۶٠٠‬و‬
‫ﺑﻘﻮﻟﯽ ‪ ٣٠٠٠‬ﺳﺎل ﻳﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻋﻤﺮ آﺮد؟ ﺳﻴﺪ ﻣﺮﺗ ﻀﯽ در "اﻣ ﺎﻟﻲ" و ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﺪوق‬
‫در "اآﻤﺎل اﻟﺪﻳﻦ" ﺧﻴﻠﯽ اﻓﺮاد را اﺳﻢ ﺑﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ ﺻﺪهﺎ ﺳﺎل زﻧﺪﮔﯽ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜ ﯽ‬
‫از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺰرگ ﻏﺮب )!( ﻣ ﯽﮔﻮﻳ ﺪ‪ :‬اﮔ ﺮ ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﺑﺪﺳ ﺖ اﺑ ﻦ ﻣﻠﺠ ﻢ‬
‫ﺷﻬﻴﺪ ﻧﻤﯽﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد ﺑﺮاﯼ هﻤﻴﺸﻪ در ﺟﻬﺎن ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻋﺘﺪال آﺎﻣ ﻞ در ﺗﻤ ﺎم‬
‫ﺟﻨﺒﻪهﺎﯼ ﺣﻴﺎﺗﯽ ﺑﺮ وﺟﻮد او ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﯽآﺮد"‪.‬‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺁﺧﺮﻳﻦ "وآﻴﻞ" و ﺁﻏﺎز ﻏﻴﺒﺖ آﺒﺮﯼ‪ ،‬ﭼﻮن ﺷﻴﻌﻴﺎن در ﻣﻮرد‬
‫ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ او ﺑﯽﺗﻜﻠﻴﻒ ﺑﻮدﻧﺪ درﺳﺖ در "ﺳﺮﺑﺰﻧﮕﺎﻩ " اﻋﻼم ﺷﺪ آ ﻪ ﺁن ﺣ ﻀﺮت در‬
‫ﺗ ﻮﻗﻴﻌﯽ )آ ﻪ ﻗ ﺒﻼ ﺑ ﺪان اﺷ ﺎرﻩ ﺷ ﺪ( ﻣﻘ ﺮر داﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ "و اﻣ ﺎ اﻟﺤ ﻮادث اﻟﻮاﻗﻌ ﻪ‬
‫ﻓﺎرﺟﻌﻮا ﻓﻴﻬﺎ اﻟﯽ رواة اﺣﺎدﻳﺜﻨﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻢ ﺣﺠﺘﯽ ﻋﻠ ﻴﻜﻢ و اﻧ ﺎ ﺣﺠ ﺔ اﷲ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ" )و اﻣ ﺎ‬
‫در ﺣ ﻮادث ﺑ ﻪ ﺁﻧﻬﺎﺋﻴﻜ ﻪ راوﻳ ﺎن ﮔﻔﺘ ﻪه ﺎﯼ ﻣ ﺎ ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌ ﺖ آﻨﻴ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﺁﻧ ﺎن‬
‫ﺣﺠﺘﻬﺎﯼ ﻣﻨﻨﺪ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﻦ ﺣﺠﺖ ﺧﺪا ﺑﺮ ﺁﻧﺎﻧﻢ(‪.‬‬
‫و اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ آﻮﺗﺎﻩ‪ ،‬آﻪ ﺿﻤﻦ اﻳﻨﻜﻪ ﺳﻔﻴﺪ ﻣﻬﺮﯼ ﺑﺮاﯼ ﺗﻀﻤﻴﻦ اﻋﺘﺒ ﺎر هﻤ ﻪ‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺁﻳﻨ ﺪﻩ ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻣﻨﺒ ﻊ ﭼﻨ ﺎن ﺧﻴ ﺮ و ﺑﺮآﺘ ﯽ ﺷ ﺪ آ ﻪ از آﺮاﻣ ﺖ ﺁن‬
‫ﺑﻴﺶ از ه ﺰار ﺳ ﺎل اﺳ ﺖ ﮔ ﺮوﻩ ﺑﻴ ﺸﻤﺎرﯼ از دﻋﺎﮔﻮﻳ ﺎن‪ ،‬اﻋ ﻢ از ﻓﻘﻴ ﻪ و ﻣﺠﺘﻬ ﺪ و‬
‫ﻣﺮﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ و ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ و ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻏﻴﺮﻋﻈﻤ ﯽ و ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم و اﻟﻤ ﺴﻠﻤﻴﻦ و‬
‫ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼم ﺳ ﺎدﻩ و ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم و ﺷ ﻴﺦ اﻻﺳ ﻼم و ﻋﻤ ﻮد اﻻﺳ ﻼم و ﺑﺤ ﺮ اﻟﻌﻠ ﻮم و‬
‫ﻗﺎﺿﯽ ﺷ ﺮع و ﻣﺤﺘ ﺴﺐ و ﻣﺘ ﻮﻟﯽ و اﻣ ﺎم ﺟﻤﺎﻋ ﺖ و ﭘﻴ ﺸﻨﻤﺎز دﺳ ﺖ دوم و ﻣﺤ ﺪث‬
‫ﺛﻘﻪ و ﻣﺤﺪث ﻏﻴﺮﺛﻘﻪ و راوﯼ و ﺳﻴﺪ ﺻﺤﻴﺢاﻟﻨﺴﺐ و ﺳ ﻴﺪ ﺷ ﻚدار و روﺿ ﻪﺧ ﻮان‬
‫و زﻳﺎرﺗﻨﺎﻣﻪﺧﻮان و واﻋﻆ و ﺧﻄﻴﺐ و ﻣﺪرس و اﺳ ﺘﺨﺎرﻩﮔ ﺮ و ﻋﺎﻗ ﺪ و ﻣﻜﺘﺒ ﺪار و‬
‫دﻋﺎﻧﻮﻳﺲ و رﻣﺎل و ﺟﻦﮔﻴﺮ و ﻗﺎرﯼ و ﻣﺮدﻩﺷﻮ و ﺣﺰباﻟﻬﯽ و ﭘﺎﺳﺪار و ﭼﻤﺎﻗ ﺪار‬
‫اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺑﺎ درﻳﺎﻓﺖ ﺳﻬﻤﻴﻪ ﺧ ﻮد از وﺟ ﻮﻩ ﺳ ﻬﻢ اﻣ ﺎم و رد ﻣﻈ ﺎﻟﻢ و وﺟ ﻮﻩ ﺑﺮ ّﻳ ﻪ و‬
‫ﺧﻤ ﺲ و زآ ﻮﻩ و اوﻗ ﺎف و ﻧ ﺬورات‪ ،‬و اﺧﻴ ﺮا ﻧﻴ ﺰ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻤﺎ از ﺑﻮدﺟ ﻪ ﺑﻴ ﺖاﻟﻤ ﺎل‬

‫‪٦٥‬‬
‫اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺑﺪون دﻏﺪﻏﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم وﻇﺎﻳﻒ ﺷﺮﻋﯽ و ﻏﻴﺮﺷﺮﻋﯽ ﺧﻮد ﻣ ﺸﻐﻮل‬
‫ﺑﻮدﻩاﻧﺪ و هﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻋﺼﺮ ﻣﺤﺪﺛﺎن‬
‫ﺑ ﺎ ﭘﺎﻳ ﺎن ﻳ ﺎﻓﺘﻦ ﻋ ﺼﺮ اﻣﺎﻣ ﺎن‪ ،‬دورﻩ ﻃﻼﺋ ﯽ اﺣﺎدﻳ ﺚ و ﻣﺤ ﺪﺛﺎن در ﺟﻬ ﺎن‬
‫ﺗﺸﻴﻊ ﺁﻏﺎز ﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﺎ زﻣﺎﻧﯽ آﻪ اﺋﻤﻪ زﻧﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻌﺎ ﺧﻮد ﺁﻧ ﺎن ﻣﺮاﺟ ﻊ اﺻ ﻠﯽ‬
‫ﺷ ﻴﻌﻴﺎن در ﺣ ﻞ ﻣ ﺸﻜﻼت و ﻣ ﺴﺎﺋﻞ دﻳﻨ ﯽ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬و آ ﺴﯽ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﺑ ﺎ ﺑ ﻮدن‬
‫ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ ﻣﻄﻠﺒ ﯽ را از ﻗ ﻮل ﺁﻧ ﺎن ﺟﻌ ﻞ آﻨ ﺪ ﻳ ﺎ ﻣﻄﻠﺒ ﯽ را ﻣ ﻮرد ﺗﺤﺮﻳ ﻒ‬
‫ﻗ ﺮار ده ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ ﺑﻌ ﺪ از ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم دوازده ﻢ )و ﺣﺘ ﯽ از زﻣ ﺎن اﺑ ﻮاب و وآ ﻼﯼ‬
‫اﻣﺎم( اﻳﻦ وﺿﻊ ﺑﻜﻠﯽ ﻋﻮض ﺷﺪ‪ .‬دﻳﮕﺮ اﻣﺎم زﻧﺪﻩاﯼ ﺑﺮاﯼ ﻣﺮاﺟﻌﻪ در آﺎر ﻧﺒ ﻮد و‬
‫آ ﺴﯽ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﺑ ﺮاﯼ اﻃ ﻼع ﺑ ﺮ ﺻ ﺤﺖ ﻳ ﺎ ﺳ ﻘﻢ ﺣﻜ ﻢ ﻳ ﺎ ﻓﺘ ﻮا ﻳ ﺎ رواﻳﺘ ﯽ ﺑ ﺎو‬
‫دﺳﺘﺮﺳ ﯽ ﻳﺎﺑ ﺪ‪ .‬اﻣ ﺎ ﭼ ﻮن اﺻ ﻞ ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ ه ﻴﭻ ﺧﺒ ﺮ و ﻧﻈﺮﻳ ﻪاﯼ در ﻣ ﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﺷﺮﻋﯽ و ﻓﻘﻬﯽ ﺷﻴﻌﻪ ﺟﺰ از راﻩ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و اﺋﻤﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻧﺒﺎﺷ ﺪ‪ ،‬راه ﯽ ﺟ ﺰ اﻳ ﻦ‬
‫ﻧﻤﯽﻣﺎﻧﺪ آﻪ ﺑﺠﺎﯼ ﺧﻮد اﻣﺎﻣﺎن‪ ،‬ﺑﻪ اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ ﻧﺎﻗﻞ ﮔﻔﺘﻪهﺎ و اﺣﻜﺎم و ﻓﺘﺎوﯼ اﻳﺸﺎن‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ آﺎرﯼ ﺑﻮد آﻪ ﻗﺒﻼ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺤﺪﺛﺎن َﺗ ﺴﻨﻦ در ﻣ ﻮرد اﺣﻜ ﺎم و‬
‫ﮔﻔﺘﻪهﺎﯼ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت آﻪ دﺳﺖ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ در اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻮرد از هﻤﻜﺎران ﺳﻨﯽ ﺧﻮدﺷﺎن ﺧﻴﻠﯽ ﺑﺎزﺗﺮ ﺑﻮد‪ :‬ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺳ ﻨﯽ ﻓﻘ ﻂ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻓﻘ ﻂ از ﻣﺤﻤ ﺪ و ﺻ ﺤﺎﺑﻪ ﻧﺰدﻳ ﻚ او ﻧﻘ ﻞ ﻗ ﻮل آﻨﻨ ﺪ‪ ،‬در ﺻ ﻮرﺗﻴﻜﻪ راوﻳ ﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫ﻋﻼوﻩ ﺑﺮ ﺧﻮد ﻣﺤﻤ ﺪ‪ ،‬ﻳ ﻚ ﻣﻨﺒ ﻊ دوازدﻩ ﻧﻔ ﺮﯼ دﻳﮕ ﺮ از اﻣﺎﻣ ﺎن را ﻧﻴ ﺰ در اﺧﺘﻴ ﺎر‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻪ ﺑﺨﺼﻮص ﻳﻜﯽ از ﺁﻧﻬﺎ اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق‪ ،‬ﺑ ﺰودﯼ در ﻣﻜﺘ ﺐ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‬
‫ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺑ ﺼﻮرت ﻣ ﺸﻜﻞﮔ ﺸﺎﯼ ﻣﻌ ﻀﻼت و آﻠﻴ ﺪﯼ ﺑ ﺮاﯼ ﮔ ﺸﻮدن ﺗﻤ ﺎم دره ﺎﯼ‬
‫ﺑﺴﺘﻪ درﺁﻣﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺟﻌﯽ ﺷﺪ آ ﻪ ه ﺮ ﺣ ﺪﻳﺚﭘ ﺮدازﯼ‪ ،‬ه ﺮ ﻃﻠﺒ ﻪاﯼ‪ ،‬ه ﺮ ﺁﺧﻮﻧ ﺪﯼ‪ ،‬ه ﺮ‬
‫ﺷﺎﮔﺮد ﻓﻴﻀﻴﻪاﯼ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ ﺧﻴﺎل راﺣﺖ هﺮ ﺣ ﺮف ﻣﺮﺑ ﻮط ﻳ ﺎ ﻧ ﺎﻣﺮﺑﻮﻃﯽ را‬
‫آﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ دهﺪ‪ ،‬ﺑﯽ ﺁﻧﻜﻪ ﻧﮕﺮاﻧﯽ ﺑﺎزﺧﻮاﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در هﻤ ﺎن زﻣ ﺎن ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺪ آ ﻪ در دوران ﺣ ﻀﺮت ﺻ ﺎدق ﮔﻔﺘ ﻪه ﺎﯼ وﯼ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﺷ ﺎﮔﺮداﻧﺶ در ﭼﻬﺎرﺻ ﺪ ﻣﺠﻠ ﺪ ﮔ ﺮدﺁورﯼ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬و ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﻣﻨﺒ ﻊ‬
‫ﺧﻮد را هﻤﻴﻦ ﻣﺠﻠﺪات ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﻣﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪٦٦‬‬
‫‪"-‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ وﺷﺎء ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از اهﺎﻟﯽ آﻮﻓﻪ ﻣ ﯽﮔﻔ ﺖ‪ :‬در هﻤ ﻴﻦ ﻣ ﺴﺠﺪ آﻮﻓ ﻪ‬
‫‪ ۴٠٠٠‬ﻧﻔﺮ از اﻓ ﺮاد ﺑ ﺎ ﺷﺨ ﺼﻴﺖ و اه ﻞ ورع و دﻳ ﻦ را دﻳ ﺪم آ ﻪ هﻤ ﻪ ﻣ ﯽﮔﻔﺘﻨ ﺪ‪:‬‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺮاﯼ ﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ آﺮد" )آﺎﺷﻒ اﻟﻐﻄﺎء؛ ﺁﺋﻴﻦ ﻣ ﺎ( و ﺟ ﺎﺑﺮ ﺑ ﻦ‬
‫ﻓﺮﻳﺪ ﺟﻌﻔﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ آﻪ اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ هﻔﺘﺎدهﺰار ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺎو ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ‬
‫ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ از ﺻﺤﺎﺑﻪ درﺟﻪ اول اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ آﻪ ﺳ ﯽ ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ را از اﻣ ﺎم‬
‫ﺑ ﺎﻗﺮ و ﺷ ﺎﻧﺰدﻩ ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮ را از اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق ﮔﺮﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ" )ﻧﮕﻬﺒﺎﻧ ﺎن‬
‫اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ‪ ٢۵ ،‬ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪.(١٣۶١‬‬
‫‪"-‬ﺑﻪ دوران ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق‪ ،‬ﭼﻬﺎرهﺰار آﺲ از او ﺣ ﺪﻳﺚ ﺷ ﻨﻴﺪﻧﺪ و رواﻳ ﺖ‬
‫آﺮدﻧ ﺪ" )ﺷ ﻴﺦ ﻣﻔﻴ ﺪ در آﺘ ﺎب ارﺷ ﺎد(‪ ،‬و "از ﺗﻘﺮﻳ ﺮات اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪه ﺎ ﻓ ﺮاهﻢ ﺁوردﻧ ﺪ آ ﻪ ﺷ ﻤﺎرﻩ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ ‪ ۴٠٠‬ﻣ ﯽرﺳ ﻴﺪ‪ ،‬و ﺑ ﻪ "اﺻ ﻮل‬
‫ﭼﻬﺎرﺻﺪﮔﺎﻧﻪ" ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ" )ﺳﻴﺪ ﻣﺤﺴﻦ ﺻﺪر ﺗﺎﺳﻴﺲ اﻟ ﺸﻴﻌﻪ ﻟﻌﻠ ﻮم اﻻﺳ ﻼم(‪.‬‬
‫ﺗﻌﺪاد اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ از زﻣﺎن ﻋﻼﻣﻪ آﻠﻴﻨﯽ ﺗﺎ دوران ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺠﻠﺴﯽ در آﺘ ﺐ ﻣﺨﺘﻠ ﻒ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ ﻣﺘﺠﺎوز از ﺳﻴﺼﺪ ه ﺰار اﺳ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ اﮔ ﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﺗﻤﺎم اﻳﺎم اﻣﺎﻣﺖ وﯼ ﺗﻘ ﺴﻴﻢ آﻨ ﻴﻢ‪ ،‬ﺁن ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﻣ ﯽﺑﺎﻳ ﺴﺖ در ﻃ ﻮل ‪٣۴‬‬
‫ﺳﺎل اﻣﺎﻣﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﻣﺪاوم و ﻻ ﻳﻨﻘﻄﻊ روزﯼ ‪ ٣٠‬ﺣﻜﻢ و ﻓﺘ ﻮاﯼ ﺗ ﺎزﻩ و دﺳ ﺖ‬
‫اول ﺻﺎدر آﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬وﻟﯽ ﻣﺤﺪﺛﺎن اآﺘﻔﺎ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﻧﻜﺮدﻧﺪ آ ﻪ ﻣﻨﺒ ﻊ اﻳ ﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ و‬
‫اﺧﺒﺎر ﻓﻘﻂ اﻣﺎم ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﺻﺎﻟﺖ و اﻋﺘﺒﺎر اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻣﻨﺒﻌﺚ ﺷ ﺪن‬
‫ﺁﻧﻬ ﺎ از ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و از ﺧ ﺪا ﺑ ﻮد‪" :‬در زﻣ ﺎن ﺣ ﻀﺮت اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬و در هﻤ ﺎن‬
‫دوران ﺣﻴﺎت رﺳﻮلاﷲ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاﯼ از اﺣﺎدﻳ ﺚ وﯼ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺣ ﻀﺮت ﻋﻠ ﯽ ﻧﻮﺷ ﺘﻪ‬
‫ﺷﺪﻩ ﺑﻮد آ ﻪ ﻣ ﺪﺗﻬﺎ ﺑﻌ ﺪ ﻧﻴ ﺰ هﻤ ﺎن آﺘ ﺎب ﺑﺨ ﻂ ﻋﻠ ﯽ در ﺧﺎﻧ ﺪان او وﺟ ﻮد داﺷ ﺖ و‬
‫ﻧﺴﻞ ﺑﻪ ﻧﺴﻞ ﻣﯽرﻓﺖ‪ .‬و ازﺁن ﭘﺲ ﻣﻔﻘﻮد ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﻓﺮزﻧﺪان وﯼ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺜﻬﺎ را ﻧﻘﻞ‬
‫و رواﻳ ﺖ و ﺗﻔﻬ ﻴﻢ و ﺗﻮﺿ ﻴﺢ آﺮدﻧ ﺪ و ﻳ ﺎران ﺧ ﺎص از ﺗﻘﺮﻳ ﺮ و ﻧﻘ ﻞ اﻳ ﺸﺎن‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪه ﺎﯼ "اﺻ ﻞ" ﻳ ﺎ "اﺻ ﻮل" را ﻓ ﺮاهﻢ ﺳ ﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﻗ ﺴﻤﺘﯽ از اﻳ ﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ‬
‫ﺧﺎﺻﻪ در "ﺑﺼﺎﺋﺮاﻟﺪرﺟﺎت" ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺻﻔﺎر ﺛﺒﺖ اﻓﺘ ﺎدﻩ اﺳ ﺖ" )ﺳ ﻴﺪ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﺻﺪر‪ :‬ﺗﺎﺳﻴﺲ اﻟﺸﻴﻌﻪ ﻟﻌﻠﻮم اﻻﺳﻼم(‪.‬‬
‫‪"-‬اﻣﺎﻣﻴﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ آﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ را از ﻃﺮﻳﻖ رواﻳﺎت اهﻞﺑﻴﺖ ﺑﺎﻳ ﺪ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ ‪ .‬ﻣﺜﻼ اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ اﻣﺎم ﺻﺎدق ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ از ﭘﺪرش اﻣﺎم ﺑ ﺎﻗﺮ اﺳ ﺖ‪ ،‬و‬
‫او از ﭘ ﺪرش اﻣ ﺎم ﺳ ﺠﺎد‪ ،‬و او از ﭘ ﺪرش اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻴﻦ‪ ،‬و او از ﭘ ﺪرش ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ‬

‫‪٦٧‬‬
‫اﺑﻴﻄﺎﻟ ﺐ‪ ،‬و او از ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽﻓﺮﻣﺎﻳ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ او ﻧﻴ ﺰ ﺁﻧﻬ ﺎ را در ﻣﻌ ﺮاج درﻳﺎﻓ ﺖ‬
‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳ ﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ﺷ ﻴﻌﻪ رواﻳ ﺎت ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ را از ﻃ ﺮق ﺻ ﺤﻴﺤﻪاﯼ آ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫اهﻞﺑﻴﺖ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽﮔﺮدد درﻳﺎﻓﺖ ﻣﯽدارد" )ﺁل آﺎﺷﻒ اﻟﻐﻄﺎء‪ :‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﺁﺋﻴﻦ ﻣﺎ(‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫اﻟﺒﺘﻪ وﺟﻮد اﻳﻨﻬﻤﻪ اﺣﺎدﻳﺚ و ﻓﺘﺎوﯼ و اﺣﻜﺎم ﺑﺮاﯼ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر ﻣ ﺸﻜﻞ‬
‫ﻣﻬﻤﯽ ﭘﺪﻳﺪ ﻧﻤﯽﺁورد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻨﺒﻊ ﺁﻧﻬﺎ "اﻣﺎم" ﺑﻮد و اﻣﺎم ﻣﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ آﺮاﻣ ﺎت ﺑﻜﻨ ﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻬﺮ ﺣﺎل در اﻳ ﻦ ﻣ ﻮرد ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ ﺣﺎﺿ ﺮ ﻧﺒﻮدﻧ ﺪ ﺑ ﻪ ه ﻴﭻ ﻣ ﺼﺎﻟﺤﻪاﯼ ﺗ ﻦ در‬
‫دهﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﻣﺮﯼ آﺎﻣﻼ ﻗﺎﺑﻞ درك ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اهﻤﻴﺖ و اﻋﺘﺒﺎر ﺁﻧ ﺎن ﻧ ﺰد ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد اﺣﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ از ﺑﺮداﺷ ﺘﻨﺪ و ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ ﺑ ﺴﺘﮕﯽ داﺷ ﺖ‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﻣﻘ ﺪار‬
‫رزق و روزﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺳﻄﺢ اﻳﻦ اهﻤﻴﺖ و اﻋﺘﺒﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬
‫وﻟ ﯽ از هﻤ ﺎن ﺁﻏ ﺎز آ ﺎر اﻳ ﻦ اﺷ ﻜﺎل ﭘ ﻴﺶ ﺁﻣ ﺪ آ ﻪ در ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﻣ ﻮارد‪،‬‬
‫اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ رواﻳ ﺖ ﻣ ﯽﺷ ﺪ ﺑ ﺎ ﻳﻜ ﺪﻳﮕﺮ ﺗﻄﺒﻴ ﻖ ﻧﻤ ﯽآ ﺮد‪ ،‬و ﮔ ﺎﻩ ﻧﻴ ﺮ ﺣﺘ ﯽ ﺑﻜﻠ ﯽ‬
‫ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ از آﺎر در ﻣﯽﺁﻣﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻃﺒﻖ ﻳﻚ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬اﻣ ﺎم درﺑ ﺎرﻩ ﻣﻄﻠﺒ ﯽ ﺣﻜﻤ ﯽ دادﻩ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬و ﻃﺒﻖ ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮ هﻤﺎن اﻣ ﺎم درﺑ ﺎرﻩ هﻤ ﺎن ﻣﻄﻠ ﺐ ﺣﻜ ﻢ ﻣﺨ ﺎﻟﻔﯽ دادﻩ ﺑ ﻮد‪.‬‬
‫ﺳﺒﺐ اﻳﻦ ﺑﻮد آ ﻪ اوﻻ راوﻳ ﺎن ﺣ ﺪﻳﺚ ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﺑ ﺎ ﻳﻜ ﺪﻳﮕﺮ در ارﺗﺒ ﺎط ﻧﺒﻮدﻧ ﺪ ﺗ ﺎ ﺑﺪاﻧﻨ ﺪ‬
‫دﻳﮕﺮﯼ ﻗﺒﻼ درﺑﺎرﻩ ﻓﻼن ﻣﻮﺿﻮع ﭼ ﻪ رواﻳ ﺖ "ﻣ ﻮﺛﻘﻲ" ﺁوردﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺛﺎﻧﻴ ﺎ ﺑﻌﻠ ﺖ‬
‫آﺜﺮت ﺗﻌﺪاد اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﺧﻮدﺷ ﺎن ﻧﻴ ﺰ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻨﺪ در ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﻣ ﻮارد ﻣ ﻀﻤﻮن‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻗﺒﻠﯽ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ ﺷﺨﺺ ﺧﻮد را در ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺸﻜﻞ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ اﮔﺮ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻣﻜﺘ ﺐ ﺗ ﺴﻨﻦ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨ ﺪ آ ﻪ‬
‫اﺣﺘﻤﺎﻻ ﻓﻼن ﺻﺤﺎﺑﯽ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ در ﻧﻘﻞ ﺣ ﺪﻳﺚ اﺷ ﺘﺒﺎﻩ آ ﺮدﻩ ﻳ ﺎ اﺣﻴﺎﻧ ﺎ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﺪ ﻓﻬﻤﻴ ﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺸﻴﻊ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ هﻤ ﻴﻦ اﺳ ﺘﺪﻻل را در ﻣ ﻮرد اﻣﺎﻣ ﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫ﺑﻜﻨﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻳﻚ ﺻﺤﺎﺑﯽ ﺑﺸﺮ اﺳﺖ و ﺟﺎﻳﺰاﻟﺨﻄ ﺎ اﺳ ﺖ‪ ،‬اﻣ ﺎ اﻣ ﺎم ﻣﻌ ﺼﻮم اﺳ ﺖ و‬
‫ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ اﺷﺘﺒﺎﻩ ﺑﻜﻨﺪ‪ .‬و ﻧﺎﭼﺎر هﺮ ﭼﻪ از ﻗ ﻮل او ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳ ﺪ ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﻣﺒﻨ ﺎ ﻧﻘ ﻞ‬
‫ﻦ ﺣﻘﻴﻘﺘ ﯽ ﻣ ﺴﻠّـّﻢ اﺳ ﺖ و ﺟ ﺎﯼ ﺗﺮدﻳ ﺪﯼ در ﺁن ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﻣﻌﻬ ﺬا‬ ‫ﺷ ﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ ُﻣ َﺒ ِّﻴ ِ‬
‫ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار‪ ،‬ﺧﻴﻠ ﯽ زود راﻩ ﺣ ﻞ اﻳ ﻦ ه ﺮ دو ﻣ ﺸﻜﻞ را ﭘﻴ ﺪا آﺮدﻧ ﺪ ﺗ ﺎ ه ﻢ‬
‫ﻧﮕﺮاﻧﯽ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ را ﺑﺮ ﻃﺮف آﻨﻨﺪ‪ ،‬و هﻢ ﺧﻴﺎل ﻣﻜﺘﺐ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز را ﺗﺎ زﻣ ﺎن‬
‫ﻇﻬﻮر وﻟﯽﻋﺼﺮ از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ راﺣ ﺖ ﺳ ﺎزﻧﺪ‪ :‬راﻩ ﺣ ﻞ اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑﺠ ﺎﯼ راوﻳ ﺎن‬
‫ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺧﻮد اﻣﺎﻣﺎن ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺿﺪ ﻧﻘﻴﺾ ﮔﻔﺘﻦ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪﻩ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪٦٨‬‬
‫ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم آﻠﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" اوﻟ ﻴﻦ ﺑ ﺎر اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع را ﺑ ﻪ‬
‫روﺷﻨﯽ ﻣﻄﺮح آﺮد‪:‬‬
‫‪"-‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاهﻴﻢ از ﭘﺪرش‪ ،‬و او از اﺑﻦ اﺑﯽ ﻧﺠ ﺮان‪ ،‬و او از ﻋﺎﺻ ﻢ ﺑ ﻦ‬
‫ﺣﻤﻴﺪ و او از ﻣﻨ ﺼﻮر ﺑ ﻦ ﺣ ﺎزم رواﻳ ﺖ دارد آ ﻪ از ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق‬
‫ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﭼﻪ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ ﺷﻤﺎ در ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ اﺷﺨﺎص ﻣﺨﺘﻠ ﻒ‪ ،‬در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﻳ ﻚ ﭘﺮﺳ ﺶ‬
‫واﺣﺪ‪ ،‬ﺟﻮاﺑﻬﺎﯼ ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﺋﻴﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺎ ﻣﺮدم را ﺑ ﻪ اﻧ ﺪازﻩ زﻳ ﺎدﯼ و آﻤ ﯽ‬
‫ﻋﻘﻠﺸﺎن ﺟﻮاب ﻣﯽﮔﻮﻳﻴﻢ‪ .‬ﻋﺮض آﺮدم‪ :‬ﻋﻘﻞ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ آﻪ آﻢ ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬اﮔ ﺮ از‬
‫ﻗ ﻮل ﺁن ﺣ ﻀﺮت راﺳ ﺖ ﻣ ﯽﮔﻔﺘﻨ ﺪ ﭼ ﺮا ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ در ﻧﻘ ﻞ اﻳ ﻦ اﻗ ﻮال اﺧ ﺘﻼف ﭘﻴ ﺪا‬
‫آﺮدﻧﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻧ ﻪ‪ ،‬اﺧ ﺘﻼف ﭘﻴ ﺪا ﻧﻜﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺧ ﻮد رﺳ ﻮلاﷲ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻓﺮﻣﺎﻳ ﺸﺎت‬
‫ﺧﻮدش را ﻋﻮض ﻣﯽآﺮد ‪ ...‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﮔﻮﻳ ﺪ‪ :‬ﺑ ﻪ ﺣ ﻀﺮت ﺻ ﺎدق ﻋ ﺮض‬
‫آﺮدم‪ :‬ﺣﺎﻻ آﻪ رﺳﻮلاﷲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﭼﺮا ﺧﻮد ﺷﻤﺎ ﮔﺎهﯽ ﺧﻼف ﺁﻧﭽ ﻪ را آ ﻪ از اﻳ ﺸﺎن‬
‫ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻪ ﻣ ﺎ ﻣ ﯽﮔﻮﺋﻴ ﺪ؟ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺁﺧ ﺮ ﺣ ﺪﻳﺚ ه ﻢ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﻗ ﺮﺁن ﻧﺎﺳ ﺦ و ﻣﻨ ﺴﻮخ‬
‫دارد"‪) ١ .‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٩٣‬‬
‫در هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب "آ ﺎﻓﻲ" ﺑ ﺮاﯼ ﻣﺤﻜ ﻢآ ﺎرﯼ ﺑﻴ ﺸﺘﺮ‪ ،‬از ﻗ ﻮل اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ‬
‫ﺻﺎدق )ﻃﺒﻖ ﻣﻌﻤﻮل( ﺗﺬآﺮ دادﻩ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ‪" :‬ﺁن ﺣﻀﺮت ﺑﻪ اﺑﻮﺑﺼﻴﺮ ﻓﺮﻣﻮد آ ﻪ‬
‫اﮔﺮ هﻢ ﻣﺎ ﭼﻴﺰﯼ ﻣﯽﮔﻮﺋﻴﻢ و ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻧﻜﻨﻴﺪ آﻪ هﻴﭽﻮﻗ ﺖ ﻧﺨﻮاه ﺪ ﺷ ﺪ‪ .‬ﻣ ﺜﻼ ﻣ ﺎ‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻣﺮدﯼ ﭼﻴﺰﯼ ﻣﯽﮔﻮﺋﻴﻢ و ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﯽآﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﭼﻪ ﺑﺴﺎ آ ﻪ در ﻓﺮزﻧ ﺪ ﻳ ﺎ‬
‫ﻓﺮزﻧ ﺪزادﻩ او ﺗﺤﻘ ﻖ ﭘﻴ ﺪا آﻨ ﺪ ‪ .‬ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ ﻣ ﻮﻣﻦ دﻋ ﺎﻳﯽ ﺑﻜﻨ ﺪ آ ﻪ ﻃﺒ ﻖ ﮔﻔﺘ ﻪ ﻣ ﺎ‬
‫اﺟﺎﺑ ﺖ ﺷ ﻮد‪ ،‬اﻣ ﺎ ﭼ ﻪ ﺑ ﺴﺎ آ ﻪ وﻗ ﺖ اﺟﺎﺑ ﺖ اﻳ ﻦ دﻋ ﺎ ﺗ ﺎ ﺟﻤﻌ ﻪ ﺁن هﻔﺘ ﻪ ﻳ ﺎ ﺗ ﺎ روز‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺘﺎﺧﻴﺮ اﻓﺘﺪ"‪ .‬و ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﻤﺎر ﻓﺮﻣﻮد‪" :‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ دﻋ ﺎﯼ ﻣ ﺮدﯼ‬
‫ﻣﺴﺘﺠﺎب ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﻤﺪت ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل اﺟﺎﺑﺖ ﺁن ﺑﻪ ﺗﺎﺧﻴﺮ اﻓﺘﺪ‪) ".‬ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ . (٣٩۴‬در ﺣ ﺪﻳﺜﯽ آ ﻪ در ﻣﻔ ﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨ ﺎن ﺁﻣ ﺪﻩ‪ ،‬اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ آﻪ هﺮآﺴﯽ هﺰارﻣﺮﺗﺒﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ هﻢ "ﻣﺎﺷﺎءاﷲ" ﺑﮕﻮﻳﺪ در هﻤﺎن ﺳ ﺎل او‬

‫‪ -١‬ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﻲ‪ ،‬ﻣﺪﻇﻠﻪ اﻟﻌﺎﻟﯽ در آﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﺻﻔﺤﻪ ‪ ،٣١۴‬ﺻﺮﻳﺤﺎ ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ آ ﻪ "در ﺗﻤ ﺎم‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﮔﻤﺎن ﻧﺪارم ﺑﺘﻮان ﻳﻚ ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ ﭘﻴﺪا آﺮد" ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑ ﻪ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺟﻌﻔ ﺮ‬
‫آﻠﻴﻨﯽ اوﻟﻴﻦ ﻧﺎﻳﺐ اﻣﺎم ﻋﺼﺮ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ و ﺁﻳﺖاﷲ اﻻﻋﻈﻢ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﻧﻴﺰ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﻧﺎﻳ ﺐ‬
‫اﻣ ﺎم ﻋ ﺼﺮ ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻃﺒﻌ ﺎ ﻧ ﻮاب اﻣ ﺎم ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺧ ﻮد اﻣ ﺎم ﺣ ﺮف ﺧ ﻼف واﻗ ﻊ ﻳ ﺎ ﺿ ﺪ و ﻧﻘ ﻴﺾ‬
‫ﻧﻤﯽزﻧﻨﺪ‪،‬ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣ ﺸﻜﻞ ﺷ ﺮﻋﯽ آ ﻪ اﺣﻜ ﺎم اﻳ ﻦ ﻧ ﻮاب دوﮔﺎﻧ ﻪ اﻣ ﺎم ﭼﮕﻮﻧ ﻪ ﺑ ﺎ ﻳﻜ ﺪﻳﮕﺮ ﺗﻄﺒﻴ ﻖ دادﻩ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻨﻈﺮ دﺷﻮار ﻣﯽﺁﻳﺪ‪.‬‬

‫‪٦٩‬‬
‫را ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺣﺞ ﻧﺼﻴﺐ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﻣﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ "اﮔ ﺮ ه ﻢ ﺁن ﺳ ﺎل‬
‫ﻧﺸﻮد ﺑﻬﺮ ﺣﺎل در ﻳﻜﯽ از ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﺑﺸﻮد" )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٩۴‬‬
‫ﺷﻴﺦ ِآﺸﯽ‪ ،‬رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬در ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺮوﻓ ﯽ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ‪" :‬ﻳﻜ ﯽ‬
‫از ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺎل ﺑﺴﻴﺎرﯼ را ﻣﺪﻳﻮن ﺑﻮد‪ .‬زرارﻩ اﻋﻠ ﯽ اﷲ ﻣﻘﺎﻣ ﻪ ﻧ ﺰد ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﺁﻣﺪ و ﻣﺎوﻗﻊ را ﮔﻔﺖ و ﺑﻌﺪ ﭘﺮﺳﻴﺪ ﻗﺮﺑﺎﻧﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻇﻬﻮر ﺣﻀﺮت ﻗ ﺎﺋﻢ‬
‫ﻧﺰدﻳ ﻚ اﺳ ﺖ اﻳ ﻦ ﺷ ﺨﺺ ﺻ ﺒﺮ آﻨ ﺪ ﺗ ﺎ ﺁن ﺣ ﻀﺮت ﻇﻬ ﻮر ﻓﺮﻣﺎﻳ ﺪ و او را از‬
‫ﭘﺮداﺧ ﺖ دﻳ ﻦ ﻣﻌ ﺎف دارد‪ ،‬و اﮔ ﺮ در اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ ﺗ ﺎﺧﻴﺮﯼ اﺳ ﺖ اﻳ ﻦ ﺷ ﺨﺺ ﺑ ﺎ‬
‫ﻃﻠﺒﻜﺎران ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﺑﭙﺮدازد‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪ ﺗ ﺎ ﻳﻜ ﺴﺎل‬
‫دﻳﮕﺮ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻧﺸﺎءاﷲ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﺗﺎ دو ﺳﺎل دﻳﮕﺮ؟ ﺑﺎر ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻧ ﺸﺎءاﷲ‬
‫ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ‪".‬‬
‫هﺸﺎم ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ آﻪ اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ را ﻧﻘ ﻞ آ ﺮدﻩ‪ ،‬ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ‪" :‬از هﻤ ﻴﻦ زرارﻩ‪،‬‬
‫اﻋﻠﯽ اﷲ ﻣﻘﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻧﻘﻞ اﺳﺖ آﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻳﻘﻴﻦ ﻣﯽداﻧﻢ آﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ‬
‫ﺻ ﺎدق ﺑﺠ ﺎﯼ ﺧﻠﻴﻔ ﻪ ﻏﺎﺻ ﺐ آﻨ ﻮﻧﯽ ﺑ ﺮ ﻣ ﺴﻨﺪ ﺧﻼﻓ ﺖ ﺧﻮاه ﺪ ﻧﺸ ﺴﺖ‪ .‬ﭼ ﻮن ﺁن‬
‫ﺣﻀﺮت وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ از او ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﯽ و ﻧ ﺸﺪ؟ ﮔﻔ ﺖ‪ :‬از ﺟ ﺎﯼ ﻣﻮﺛ ﻖ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮدم و ﺑﺎﻳﺪ درﺳﺖ از ﺁب در ﻣﯽﺁﻣﺪ‪) ".‬ﻣﺘﻦ هﺮ دو ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣٩۵‬‬
‫در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮﯼ در آﺘﺎب "اﺻﻮل آ ﺎﻓﻲ" در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ از ﺧ ﻮد ﺧﺪاوﻧ ﺪ‬
‫ﻧﻴﺰ آﻤﻚ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫"ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺤﻴﯽ از اﺣﻤﺪ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ و ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ اﺑ ﺮاهﻴﻢ‪ ،‬و او از ﭘ ﺪرش و‬
‫هﻤﮕ ﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ از اﺑ ﻦ ﻣﺤﺒ ﻮب‪ ،‬و او از اﺑ ﻦ رﺑ ﺎب‪ ،‬و او از اﺑ ﯽ ﺑ ﺼﻴﺮ رواﻳ ﺖ‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺧ ﺪاﯼ ﺗﻌ ﺎﻟﯽ ﺑ ﻪ ﻋﻤ ﺮان )ﭘ ﺪر‬
‫ﻣﺮﻳﻢ( وﺣﯽ آ ﺮد آ ﻪ ﻣ ﻦ ﺑ ﻪ ﺗ ﻮ ﭘ ﺴﺮﯼ ﻣ ﯽﺑﺨ ﺸﻢ آ ﻪ ﺑ ﻪ اذن ﺧ ﺪا آ ﻮر و ﭘ ﻴﺲ را‬
‫درﻣﺎن آﻨﺪ و ﻣﺮدﮔﺎن را زﻧﺪﻩ آﻨﺪ‪ .‬ﻋﻤﺮان اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﻪ زﻧ ﺶ ﺣﻨ ﻪ اﻃ ﻼع داد‬
‫و وﯼ ﭼﻮن ﺑﻪ ﻣﺮﻳﻢ ﺣﺎﻣﻠﻪ ﮔ ﺸﺖ‪ ،‬ﻓﻜ ﺮ ﻣ ﯽآ ﺮد آ ﻪ ﺣﺘﻤ ﺎ ﻓﺮزﻧ ﺪش ﭘ ﺴﺮ اﺳ ﺖ‪ .‬و‬
‫ﭼﻮن ﻣﺮﻳﻢ را زاﺋﻴﺪ ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧ ﺪﮔﺎرا! ﭼﮕﻮﻧ ﻪ ﭘ ﺴﺮﯼ ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ دادﯼ آ ﻪ دﺧﺘ ﺮ از‬
‫ﺁب درﺁﻣﺪ؟ ‪ ...‬ﺳﭙﺲ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻴﺴﯽ را ﺑﻪ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ ،‬او هﻤﺎن ﭘﻴﻐﻤﺒﺮﯼ ﺑﻮد‬
‫آﻪ ﺑﻪ ﻋﻤﺮان وﻋﺪﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ هﺮ ﮔﺎﻩ ﻣﺎ درﺑﺎرﻩ ﻣﺮدﯼ از ﺧﺎﻧﺪان ﺧ ﻮد ﭼﻴ ﺰﯼ‬
‫ﮔﻔﺘﻴﻢ و ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺁﻧﺮا اﻧﻜﺎر ﻣﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺎ آﻪ در ﻓﺮزﻧﺪ ﻳﺎ ﻓﺮزﻧﺪزادﻩ او ﭘﻴﺪا ﺷﻮد‪) ".‬ﻣ ﺘﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٩۴‬‬

‫‪٧٠‬‬
‫‪-‬راﻩ ﺣﻞ ﺳﻮﻣﯽ هﻢ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ و ﺁن اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﺷﻨﻮﻧﺪﻩ اﺻﻮﻻ ﺣ ﺮف اﻣ ﺎم را‬
‫درﺳ ﺖ ﻧﻔﻬﻤﻴ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪" :‬ﻳﻮﺳ ﻒ ﺑ ﻦ رﺑ ﺎط ﺑﺎﺗﻔ ﺎق آﺎﻣ ﻞ در ﺧ ﺪﻣﺖ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق رﺳﻴﺪ‪ .‬آﺎﻣﻞ ﻋﺮض آ ﺮد‪ :‬ﻗﺮﺑﺎﻧ ﺖ ﮔ ﺮدم! ﻓ ﻼن ﺷ ﺨﺺ رواﻳ ﺖ آﻨ ﺪ‬
‫آﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا در روز وﻓﺎﺗﺶ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ه ﺰار ﺑ ﺎب ﺣ ﺪﻳﺚ ﺁﻣﻮﺧ ﺖ آ ﻪ‬
‫هﺮ ﺑﺎﺑﯽ ﺧ ﻮدش ﻣﻔﺘ ﺎح ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ ﺑ ﻮد )ﺟﻤﻌ ﺎ ﻳ ﻚ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن(‪ .‬ﻓﺮﻣ ﻮد‪:‬ﺁرﯼ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﻋﺮض آﺮد‪ :‬ﻗﺮﺑﺎﻧﺖ ﺁﻳﺎ ﺁن ﺑﺎبهﺎ را ﻣﺎ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﺷ ﻤﺎ ه ﻢ ﻣ ﯽﻓﻬﻤ ﻴﻢ؟ ﻓﺮﻣ ﻮد‪:‬‬
‫ﻳﻚ ﻳﺎ دو ﺑﺎب ﺁن را‪ .‬ﻋﺮض آﺮد‪ :‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ از هﺰارهﺰار ﺟﺰء ﻓﻀﻞ ﺷﻤﺎ ﻓﻘﻂ ﻳ ﻚ‬
‫ﺟﺰء ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﯽرﺳﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻪ ﺗﻮﻗﻊ دارﻳ ﺪ؟ ﺁﻳ ﺎ هﻤ ﻴﻦ ﺑ ﺮاﯼ ﺷ ﻤﺎ آ ﺎﻓﯽ ﻧﻴ ﺴﺖ؟"‬
‫)ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٨٨‬‬
‫وﻗﺘﻴﻜﻪ آﺎر ﺑﻪ ﺧﻮد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻜ ﺸﺪ آ ﻪ ﺑﺮواﻳ ﺖ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ‪ ،‬ﺁﻧﻬ ﻢ از ﻗ ﻮل‬
‫ﻳ ﻚ اﻣ ﺎم ﻣﻌ ﺼﻮم‪ ،‬اﻣ ﺮﯼ را ﻣﻘ ﺮر ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ وﻟ ﯽ ﺑﻌ ﺪ اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ ﺗﺤﻘ ﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘ ﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪،‬‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﻮﺿﻮع از ﺻﻮرت "ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ" ﺑﻴﺮون ﻣﯽﺁﻳﺪ و ﺻﻮرت "ﺑﺪاء" ﭘﻴﺪا‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬آﻪ ﺁن ﻧﻴﺰ در ﻣﻜﺘﺐ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز راﻩ ﺣ ﻞ ﺑ ﺴﻴﺎر ﻣ ﺸﻜﻞﮔ ﺸﺎﻳﯽ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﺁﻳﺖ اﻟﻌﻈﻤﯽ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬در آﺘﺎب "ﻣﺼﺒﺎح اﻟﻬﺪاﻳﻪ" ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪-‬اآﻨﻮن هﻨﮕﺎم ﺁن اﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ اذن ﺧﺪا و ﺣ ﺴﻦ ﺗ ﻮﻓﻴﻘﺶ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘ ﺖ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ را‬
‫آﻪ در آﺘﺎب ﺟﺎﻣﻊ آﺎﻓﯽ رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ ﺑﻔﻬﻤﯽ‪ ،‬و ﺁن ﺣﺪﻳﺚ از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﻴﺦ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ‬
‫ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﻌﻘﻮب آﻠﻴﻨﯽ رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠﻴﻪ در ﺑﺎب ﺑﺪاء رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬آ ﻪ‬
‫اﺑﯽ ﺑﺼﻴﺮ از اﻣﺎم ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪ اﺳﻼم ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬هﻤﺎﻧﺎ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌ ﺎﻟﯽ را‬
‫دو ﮔﻮﻧﻪ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻠﻤﯽ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ و ﻧﻬﺎن‪ ،‬و ﺁﻧﺮا ﺑﺠ ﺰ او ه ﻴﭽﻜﺲ ﻧﻤ ﯽداﻧ ﺪ و اﻳ ﻦ‬
‫ﻋﻠ ﻢ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻨ ﺸﺎء ﺑ ﺪاء اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻋﻠ ﻢ دﻳﮕ ﺮﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺁن را ﺑ ﻪ ﻓﺮﺷ ﺘﮕﺎن و‬
‫رﺳﻮﻻن و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺁﻣﻮﺧ ﺖ و ﻣ ﺎ ﻧﻴ ﺰ از ﺁن ﻋﻠ ﻢ ﺑﺮﺧ ﻮردارﻳﻢ ‪ ...‬و در ﺑ ﺎب ﻋﻠ ﻢ‬
‫ﻏﻴﺐ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ آﻪ او ﻋﻠﻢ ﻏﻴﺐ را ﺑﻪ رﺳﻮﻟﯽ آﻪ ﺟﻠﺐ رﺿ ﺎﻳﺖ ﺣ ﻖ‬
‫را آﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﯽﺁﻣﻮزد )!( و اﻣﺎم ﺑ ﺎﻗﺮ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺑﺨ ﺪا ﻗ ﺴﻢ آ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ از ﺟﻤﻠﻪ آ ﺴﺎﻧﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺟﻠ ﺐ رﺿ ﺎﯼ ﺣ ﻖ ﺗﻌ ﺎﻟﯽ را ﻧﻤ ﻮدﻩ‬
‫اﺳ ﺖ‪ .‬و ﻣﻨ ﺸﺎء ﺑ ﺪاء هﻤ ﺎن ﺣ ﻀﺮت اﻋﻴ ﺎن اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺟ ﺰ او ه ﻴﭽﻜﺲ را از ﺁن‬
‫ﺣﻀﺮت اﻃﻼﻋﯽ ﻧﻴﺴﺖ و ﺁﻧﭽﻪ ﮔﺎهﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺑﻌ ﻀﯽ از اوﻟﻴ ﺎء اﺗﻔ ﺎق ﻣ ﯽاﻓﺘ ﺪ و او‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺴﺎن آﺎﻣﻞ ﺑﺮ ﻋﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻃﻼﻋﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽآﻨﺪ ﺁﻧﺮا ﺑﺎﻳﺪ در ﺷﻤﺎر ﻋﻠﻢ‬
‫رﺑ ﻮﺑﯽ ﺁورد‪ ،‬ﻧ ﻪ ﻋﻠ ﻢ اﻧﺒﻴ ﺎ و رﺳ ﻞ‪ .‬ﺑﻨ ﺎﺑﺮ ﺁﻧﭽ ﻪ در ﻧ ﺰد ﺣﻜﻤ ﺎﯼ ﻣﺤﻘ ﻖ ﺑ ﻪ ﺗﺤﻘﻴ ﻖ‬

‫‪٧١‬‬
‫ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺪاء ﺑﻪ ﺣﺴﺐ ﻧﺸﺎة ﻋﻴﻨﯽ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨ ﺪ در ﻋ ﺎﻟﻢ ﻣﻠﻜ ﻮت واﻗ ﻊ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪،‬‬
‫وﻟﯽ ﻣﻨﺸﺄش هﻤﺎن ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨ ﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺁﻧﭽ ﻪ ﺑﻌ ﻀﯽ از ﻣﺤﻘﻘ ﻴﻦ ﮔﻔﺘ ﻪاﻧ ﺪ‬
‫آﻪ ﻣﻨﺸﺎء ﺑﺪاء ﻧﻪ از ﻧﺰد ﺧﺪا اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺣﺘﯽ از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺧﻠﻖ اول اﺳ ﺖ ﺑﻠﻜ ﻪ ﻣﻨ ﺸﺎء‬
‫ﺑ ﺪاء ﻓﻘ ﻂ ﺧﻠ ﻖ دوم اﺳ ﺖ‪ ،‬و اﻳ ﻦ ﺳ ﺨﻦ از ﺁن رو ﮔﻔﺘ ﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ ﮔﻤ ﺎن آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ اﮔ ﺮ‬
‫ﻣﻨﺸﺎء ﺑﺪاء ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻻزم ﻣﯽﺁﻳﺪ آﻪ ﺑ ﻪ ﺳ ﺎﺣﺖ ﻣﻘ ﺪس ﻋ ﺎﻟﻢ ﻋﻠ ﯽ اﻻﻃ ﻼق‬
‫ﺟﻬﻞ راﻩ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﺎر از ﺗﻨﮕﯽ ﻗﺎﻓﻴﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺁرﯼ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧ ﺪارد آ ﻪ ﺑ ﺪاء‬
‫ﺑﻪ ﺁن ﻣﻌﻨﯽ آﻪ ﺁﻧﺎن ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ در ﺧﻠﻖ دوم اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻟﻜﻦ ﻣﻨﺸﺎء و ﻣﺒﺪاﺋﯽ آﻪ ﺑﺪاء‬
‫از ﺁن ﻧ ﺸﻮ ﻳﺎﻓﺘ ﻪ هﻤ ﺎن اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻲ!" )ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در رﺳ ﺎﻟﻪ ﻣ ﺼﺒﺎح‬
‫اﻟﻬﺪاﻳ ﻪ اﻟ ﯽ اﻻﺧﻼﻗ ﺔ و اﻟﻮﻻﻳ ﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤ ﻪ ﺣﺠ ﺖاﻻﺳ ﻼم ﺳ ﻴﺪ اﺣﻤ ﺪ ﻓﻬ ﺮﯼ‪ ،‬ﻧﻘ ﻞ از‬
‫روزﻧﺎﻣﻪ آﻴﻬﺎن‪ ٢۶ ،‬اﺳﻔﻨﺪ ‪(١٣۶١‬‬
‫ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﻗﻮﯼ‪ ،‬ﺷﻤﺎ هﻢ ﻣﺜﻞ ﻣﻦ ﭼﻴﺰ زﻳﺎدﯼ از اﻳﻦ اﺳ ﺘﺪﻻل ﻧﻔﻬﻤﻴ ﺪﻩاﻳ ﺪ و‬
‫ﺷ ﺎﻳﺪ ﺧ ﻮد ﻧﻮﻳ ﺴﻨﺪﻩ ﻧﻴ ﺰ ازﻳ ﻦ ﺑﺎﺑ ﺖ اﺷ ﻜﺎل داﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺧﻮﺷ ﺒﺨﺘﺎﻧﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻻزم‬
‫دﻳﺪﻩاﻧﺪ ﺷﺨ ﺼﺎ اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع را در آﺘ ﺎب دﻳﮕﺮﺷ ﺎن "آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار" ﺑ ﻪ زﺑ ﺎﻧﯽ‬
‫ﻗﺎﺑﻞ درك ﻋﻮام ﺗﻮﺿﻴﺢ دهﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ "-‬ﺑﺪاء در ﻟﻐﺖ ﻋﺮب ﺑ ﻪ ﻣﻌﻨ ﺎﯼ ﻇ ﺎهﺮ ﺷ ﺪن اﺳ ﺖ‪ .‬ﺧ ﺪاﻳﺘﻌﺎﻟﯽ ﮔ ﺎهﯽ ﻳ ﻚ‬
‫ﭼﻴ ﺰﯼ را ﺑﻮاﺳ ﻄﻪ ﻳ ﻚ ﻣ ﺼﺎﻟﺤﯽ آ ﻪ ﻋﻠ ﻢ ﺑ ﺸﺮ از ﻓﻬﻤﻴ ﺪن ﺁن آﻮﺗ ﺎﻩ اﺳ ﺖ ﻇ ﺎهﺮ‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ و ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﯽدهﺪ ﺑﻄﻮرﯼ آﻪ اﻧﺴﺎن ﮔﻤﺎن ﻣﯽآﻨﺪ ﺧﺪا ﻣﯽﺧﻮاهﺪ اﻳﻦ آ ﺎر را‬
‫ﺑﻜﻨ ﺪ وﻟ ﯽ ﻧ ﻪ ﺁن آ ﺎر را ﻣ ﯽآﻨ ﺪ و ﻧ ﻪ از اول ﻣ ﯽﺧﻮاﺳ ﺘﻪ اﺳ ﺖ ﺁن آ ﺎر را ﺑﻜﻨ ﺪ‪.‬‬
‫روزه ﺎﯼ ﻓ ﺮوردﻳﻦ اﺳ ﺖ‪ :‬رﻋ ﺪ و ﺑﺮﻗ ﯽ ﻣ ﯽﺷ ﻮد اﺑ ﺮﯼ ﺗﻴ ﺮﻩ روﯼ ﺧﻮرﺷ ﻴﺪ را‬
‫ﻣﯽﭘﻮﺷﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺁﺛﺎر ﺑﺎران ﺁﻣﺪن ﺑﻪ هﻤﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﭘﻴﺪا ﻣﯽﺷﻮد ﻣﺮدم ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﺪاﯼ ﺟﻬﺎن‬
‫ﺑ ﺎران ﻓﺮﺳ ﺘﺎد و ﻣ ﺎ را ﻣ ﻮرد رﺣﻤ ﺖ ﺑ ﺎراﻧﯽ ﻗ ﺮار داد وﻟ ﯽ ﻃ ﻮﻟﯽ ﻧﻤ ﯽآ ﺸﺪ آ ﻪ‬
‫اﺑﺮهﺎ ﻣﺘﻔﺮق ﻣﯽﺷﻮد و ﺧﻮرﺷﻴﺪ روﯼ ﺧﻮد را از ﺷﻜﺎف اﺑﺮهﺎ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﯽدهﺪ‪ .‬ﻧ ﻪ‬
‫ﺑﺎراﻧﯽ ﺁﻣﺪ و ﻧﻪ ﺑﻨﺎ ﺑ ﻮد ﺑﻴﺎﻳ ﺪ‪ .‬ﭼ ﺮا اﺑ ﺮ ﺁﻣ ﺪ و ﺁﻧﻬ ﻢ ﻏ ﺮش آ ﺮد و رﻋ ﺪ و ﺑ ﺮق از‬
‫ﺧﻮد ﻇﺎهﺮ آﺮد آﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ اﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎﻩ اﻧ ﺪاﺧﺖ؟ اﺳ ﺮار ﺟﻬ ﺎن ﺑ ﺴﻴﺎر اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﻣﺎ ﻧﻤﯽداﻧﻴﻢ ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ هﻢ ﻳﻜﯽ از ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪) ".‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٨۵‬‬
‫ﻣﻨﻄ ﻖ ﺁﻳ ﺖاﷲ‪ ،‬ﻣﻨﻄ ﻖ وﻻﻳ ﺖ ﻓﻘﻴ ﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺣﺘ ﯽ ﺑ ﺪون ﭘ ﺸﺘﻮاﻧﻪ‬
‫ﭼﻤﺎﻗﺪاران اﺳﻼﻣﯽ ﻧﻴﺰ ﺟﺎﯼ ﭼﻮن و ﭼﺮا ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺎ اﻳ ﻦ وﺻ ﻒ اﻳ ﻦ ﻣ ﺸﻜﻞ ﻇ ﺎهﺮا‬
‫ﺣﻞ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ اﮔ ﺮ ﺑ ﺮ اﺳ ﺎس رواﻳ ﺖ ﻳ ﻚ ﻣﺤ ﺪث ﺑ ﺴﻴﺎر ﻣﻌﺘﺒ ﺮ‪ ،‬در ﻳ ﻚ آﺘ ﺎب‬

‫‪٧٢‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻌﺘﺒﺮ‪ ،‬ﻳﻚ اﻣﺎم ﻋﺎﻟﻢ و ﻣﻌﺼﻮم ﺻﺮﻳﺤﺎ اﻋ ﻼم ﻓﺮﻣﺎﻳ ﺪ آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﺎ‬
‫اﻧﺠ ﺎم ﻓ ﻼن اﻣ ﺮ ﻣ ﺸﺨﺺ در ﻓ ﻼن ﺗ ﺎرﻳﺦ ﻣ ﺸﺨﺺ ارادﻩ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ ﻳ ﺎ اﻋ ﻼم‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ آﻪ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻪ آﺴﯽ وﺣﯽ ﻓﺮﻣﻮد آﻪ ﻓ ﻼن آ ﺎر را در ﻣ ﻮرد ﻧ ﻮزاد ﺗ ﻮ‬
‫ﻣﯽآﻨﻢ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ هﻴﭽﻜﺪام از ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺁﻳﺎ اهﻤﻴ ﺖ اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع‪ ،‬ﺑﻬﻤ ﺎن‬
‫اﻧﺪازﻩ اهﻤﻴﺖ رﻋﺪ و ﺑﺮق روزهﺎﯼ ﻓﺮوردﻳﻦ و ﻧﻴﺎﻣﺪن ﺑﺎران اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺨﺘ ﺼﺮﯼ‬
‫ﺑﺎ ﺁن ﻓﺮق دارد؟‬
‫از ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ اﺳ ﺘﺪﻻﻟﻬﺎﯼ ﻣﻨﻄﻘ ﯽ و ﻣﺤﻜ ﻢ دﻳﮕ ﺮﯼ در‬
‫دﺳﺖ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -‬ﻃﺒ ﻖ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮﯼ آ ﻪ در "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ‪ ،‬ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﺑ ﻪ ﺟﻤﻌ ﯽ از اﺻ ﺤﺎب ﺧ ﻮد ﻓﺮﻣ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻋ ﺎﻟﻢ ارادﻩ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ‬
‫ﺑﻮد آﻪ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ ٧٠‬هﺠﺮﯼ ﻗﻴﺎم آﻨ ﺪ و ﻋ ﺎﻟﻢ را ﺑ ﺮاﯼ ﺑ ﺴﻂ ﻋ ﺪاﻟﺖ‬
‫در روﯼ زﻣ ﻴﻦ ﻣ ﺴﺨّـﺮ ﻓﺮﻣﺎﻳ ﺪ‪ ،‬ﻟﻜ ﻦ ﭼ ﻮن او را ﻗﺒ ﻞ از ﺁن ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺷ ﻬﻴﺪ آﺮدﻧ ﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﻏﻀﺐ ﻓﺮﻣﻮد و اﻳ ﻦ ﻗﻴ ﺎم را ﺑ ﻪ ﺳ ﺎل ‪ ١۴٠‬ﻣﻮآ ﻮل آ ﺮد‪ ،‬و اﻣ ﺎﻣﯽ را‬
‫آ ﻪ در ﺁن زﻣ ﺎن اﺳ ﺖ ﻣﻮﻇ ﻒ ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ ﻗﻴ ﺎم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ ،‬وﻟ ﯽ اﻣﺎﻣ ﺎن اﻳ ﻦ راز را ﺑ ﻪ‬
‫ﺑﻌ ﻀﯽ از ﺧ ﻮاص ﮔﻔﺘﻨ ﺪ و ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ ﺁن را ﻓ ﺎش آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬درﻧﺘﻴﺠ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﺎز ه ﻢ‬
‫ﻏ ﻀﺐ ﻓﺮﻣ ﻮد و اﻳ ﻦ ﺑ ﺎر ﻗﻴ ﺎم را ﺑ ﻪ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ آ ﻪ ﺑ ﺮ هﻤ ﻪ ﭘﻮﺷ ﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ ﻣﻮآ ﻮل‬
‫ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ‪ ،‬از هﻤ ﺎن زﻣ ﺎن اﻧﺘ ﺸﺎر "آ ﺎﻓﻲ" ﻏﺎﻟﺒ ﺎ اﻳ ﻦ ﭘﺮﺳ ﺶ ﻣﻄ ﺮح‬
‫ﻣﯽﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻣﮕ ﺮ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﺎ ﻋﻠ ﻢ َﻟﺪُﻧ ّـﯽ ﺧ ﻮﻳﺶ از اول ﻧﻤ ﯽداﻧ ﺴﺘﻪ آ ﻪ واﻗﻌ ﻪ‬
‫آ ﺮﺑﻼ روﯼ ﺧﻮاه ﺪ داد؟ ﭘﺎﺳ ﺨﯽ آ ﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در آﺘ ﺎب "آ ﺸﻒ‬
‫اﻻﺳﺮار" ﺑﺪﻳﻦ ﺳﻮال دادﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪاﯼ اﺳ ﺖ از ﻃ ﺮز اﺳ ﺘﺪﻻل ﻗ ﺎﻃﻊ و روﺷ ﻦ‬
‫"ﻣﻜﺘﺐ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز"‪:‬‬
‫‪-‬اﮔﺮ ﻓﺘﻨﻪ آﺮﺑﻼ ﺑﺮ ﭘﺎ ﻧﻤﯽﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺪاﯼ ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد آﻪ ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ‬
‫ﻋﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ ٧٠‬هﺠﺮﯼ ﻗﻴﺎم آﻨﺪ و ﻋ ﺎﻟﻢ را ﻣ ﺴﺨﺮ آﻨ ﺪ‪ ،‬ﻟﻜ ﻦ ﭼ ﻮن ﺁن ﻓﺘﻨ ﻪ واﻗ ﻊ‬
‫ﺷ ﺪ آ ﺎر ﻋﻘ ﺐ اﻓﺘ ﺎد‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ ﺳ ﺎل ‪ ١۴٠‬هﺠ ﺮﯼ ﻣﺤ ﻮل ﻓﺮﻣ ﻮد‪ .‬و اﮔ ﺮ‬
‫ﻣﺮدم در ﺁن ﻣﻮﻗﻊ ﺳ ّﺮ اﻣﺎﻣﺎن را ﻓ ﺎش ﻧﻤ ﯽآﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﻳﻜ ﯽ دﻳﮕ ﺮ از اﻣﺎﻣ ﺎن در ﺳ ﺎل‬
‫ﺻﺪ و ﭼﻬﻞ ﻧﻬﻀﺖ ﻣﯽآﺮد و ﻋﺎﻟﻢ را ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻟﻜﻦ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺁن ﺳ ّﺮ را ﻓ ﺎش آﺮدﻧ ﺪ‬
‫و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﺎز ﺑﻪ ﺗﻌﻮﻳﻖ اﻧﺪاﺧﺖ ﺗﺎ وﻗﺖ ﻇﻬﻮر‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺧ ﺪاﯼ ﻋ ﺎﻟﻢ از اول‬

‫‪٧٣‬‬
‫ﻣﯽداﻧﺴﺖ آﻪ واﻗﻌﻪ آﺮﺑﻼ واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﺮدم اﺳﺮار را ﻓﺎش ﻣﯽآﻨﻨ ﺪ و ﺗ ﺼﻤﻴﻢ‬
‫او اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ اﮔﺮ واﻗﻌﻪ آﺮﺑﻼ ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎﻳﺪ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺷ ﻮد‪ ،‬ﻟﻜ ﻦ ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺖ آ ﻪ ﭘﻴ ﺸﺂﻣﺪ‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﺼﻤﻴﻢ از اول ﻧﮕﺮﻓﺖ‪ .‬ﻣﺜﻞ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺷ ﻤﺎ ﭘ ﺴﺮﯼ دارﻳ ﺪ ﻋﺰﻳ ﺰ‪،‬‬
‫ﺑﺎزﻳﮕﻮﺷﯽ ﻣﯽآﻨﺪ ﻣﯽﺧﻮاهﻴﺪ او را ﺑﺘﺮﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮب و ﻓﻠﻚ ﺣﺎﺿﺮ ﻣ ﯽآﻨﻴ ﺪ و اﻣ ﺮ‬
‫ﻣﯽآﻨﻴﺪ او را ﺑﻪ ﻓﻠ ﻚ ﺑﺒﻨﺪﻧ ﺪ‪ ،‬اﻣ ﺎ ﺧ ﻮد اﺷ ﺎرﻩ ﻣ ﯽآﻨﻴ ﺪ آ ﻪ ﻣﻴ ﺎﻧﺠﯽﮔ ﺮﯼ آﻨﻨ ﺪ و ﺑ ﺎ‬
‫ﻣﻴﺎﻧﺠﯽ دﻳﮕﺮان دﺳﺖ از آﺘﻚ زدن ﻣﯽآﺸﻴﺪ‪ .‬ﻧ ﻪ از اول ﺗ ﺼﻤﻴﻢ زدن داﺷ ﺘﻴﺪ و ﻧ ﻪ‬
‫از ﺗﺼﻤﻴﻢ اوﻟﯽ آ ﻪ هﻤﻴﻨﻘ ﺪر اﻇﻬ ﺎر زدن ﺑ ﻮد ﺑﺮﮔ ﺸﺘﻴﺪ‪ .‬ﻳ ﺎ ﻓ ﯽ اﻟﻤﺜ ﻞ ﺷ ﻤﺎ ﺗ ﺼﻤﻴﻢ‬
‫دارﻳﺪ آﻪ اﮔﺮ ﺑ ﻴﻦ ﻗ ﻢ و اﺻ ﻔﻬﺎن رﻳ ﻞ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﻣ ﺴﺎﻓﺮت ﺑ ﺎ ﻗﻄ ﺎر ﺑ ﻪ اﺻ ﻔﻬﺎن آﻨﻴ ﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﭼﻮن رﻳﻞ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺎ اﺗﻮﻣﺒﻴ ﻞ رﻓﺘﻴ ﺪ اآﻨ ﻮن ﺷ ﻤﺎ از ﺗ ﺼﻤﻴﻢ اول ﺑﺮﮔ ﺸﺘﻴﺪ ﻳ ﺎ ﺁن‬
‫ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﺑ ﻪ ﺟ ﺎﯼ ﺧ ﻮد اﺳ ﺖ وﻟ ﯽ ﭘﻴﻮﺳ ﺘﻪ ﺑ ﻪ اﻣ ﺮﯼ آ ﻪ ﺗ ﺎ ﺁن ﻧ ﺸﻮد اﻳ ﻦ ﻣﺤﻘ ﻖ‬
‫ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد؟ و ﺷ ﻤﺎ را وﻗﺘ ﯽ ﻣ ﯽﮔﻮﻳﻨ ﺪ از ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﺑﺮﮔ ﺸﺘﻴﺪ آ ﻪ اول ﺗ ﺼﻤﻴﻢ داﺷ ﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷ ﻴﺪ آ ﻪ اﮔ ﺮ رﻳ ﻞ ﺑﺎﺷ ﺪ ﺑﺮوﻳ ﺪ‪ ،‬و ﺑﻌ ﺪ راﯼ ﺷ ﻤﺎ ﺑﺮﮔ ﺮدد آ ﻪ اﮔ ﺮ رﻳ ﻞ ه ﻢ ﺑﺎﺷ ﺪ‬
‫ﻧﺮوﻳﺪ‪ .‬ﺧﺪاﯼ ﻋﺎﻟﻢ از ازل ﺗﺼﻤﻴﻢ داﺷﺖ آﻪ اﮔﺮ واﻗﻌﻪ آﺮﺑﻼ ﻧ ﺸﻮد اﻣ ﺎم ﺁن زﻣ ﺎن‬
‫را ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ اﻣﺮ آﻨﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ از ازل ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺖ آ ﻪ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬ﭘ ﺲ در ﺗ ﺼﻤﻴﻢ او ه ﻴﭻ‬
‫ﺧﻠﻠ ﯽ وارد ﻧﻴﺎﻣ ﺪ و ﻧﻘ ﺼﺎﻧﯽ ﺑ ﻪ ﻋﻠ ﻢ او ﻧﻴ ﺰ وارد ﻧ ﺸﺪ‪ .‬آ ﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در اﻳ ﻦ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ و‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎ ﺷﻚ ﻣﯽآﻨﻨﺪ ﻣﯽﺧﻮاهﻨﺪ آﻴﻨﻪهﺎﯼ دﻳﺮﻳﻨﻪ را از ﻋﺮب و اوﻻد ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻋ ﺮب‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ " )آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٨٧‬و ‪(٨٨‬‬
‫ﺁﻳﺖاﷲ از اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮﯼ ﻧﻴﺰ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ اﻧ ﺪ‪" :‬روال ﺧﺪاوﻧ ﺪ هﻤ ﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻚ ﮔﺮوهﯽ را ﺧﻠﻖ ﻣﯽآﻨ ﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﻓ ﺮدا از ﺁن ﭘ ﺸﻴﻤﺎن ﻣ ﯽﺷ ﻮد و ﻳ ﻚ ﮔ ﺮوﻩ‬
‫دﻳﮕﺮﯼ ﺧﻠﻖ ﻣﯽآﻨﺪ و اﻳﻨﻬﺎ را ﻣﯽﺑﺮد ‪ ...‬اﺑﺮاهﻴﻢ ﺧﻠﻴﻞ را اﻣﺮ ﻣﯽآﻨﺪ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ را‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺳﺮ ﺑﺒﺮﯼ‪ ،‬وﻗﺘﯽ وﯼ ﺑﺪﻳﻨﻜﺎر ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻓﺪاﺋﯽ ﺑﺮاﯼ او ﺑﺠ ﺎﯼ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ‬
‫ﻣﯽﻓﺮﺳﺘﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮان وﻋﺪﻩ ﺳﯽ روزﻩ ﻣﯽدهﺪ ﭼﻮن ﺳﯽ روز ﺗﻤ ﺎم ﺷ ﺪ‪،‬‬
‫دﻩ روز دﻳﮕ ﺮ اﺿ ﺎﻓﻪ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ .‬هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﺗ ﺼﺮﻓﺎت ﺣ ﻖ ﺧﺪاوﻧ ﺪ اﺳ ﺖ و ﺳ ﻨﮕﯽ از‬
‫ﺟﺎﻳﯽ ﺣﺮآﺖ ﻧﻤﯽآﻨﺪ ﻣﮕﺮ ﺑﺎ ارادﻩ او" )آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٨٩‬‬
‫اﻟﺒﺘ ﻪ ﻓﻘ ﻂ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺣ ﻞ ﻣ ﺸﻜﻼت ﺷ ﺮﻋﯽ از ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫ﻣﻨﻄﻖ ﻣﺤﻜﻤﯽ آﻤﻚ ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ .‬هﻤ ﻪ اﻋ ﺎﻇﻢ ﻣﻜﺘ ﺐ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز‪ ،‬از ﺑ ﺪو اﻳﺠ ﺎد‬
‫اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ در ﻳ ﺎزدﻩ ﻗ ﺮن ﭘ ﻴﺶ‪ ،‬از هﻤ ﻴﻦ ﻗ ﺪرت اﺳ ﺘﺪﻻل ﻧﺒ ﻮغﺁﻣﻴ ﺰ ﺑﺮﺧ ﻮردار‬

‫‪٧٤‬‬
‫ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ .‬ﻣ ﺜﻼ در هﻤ ﻴﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ آﺎﺷ ﻒ اﻟﻐﻄ ﺎء ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﻌ ﺮوف‪ ،‬ﭼﻨ ﻴﻦ اﺳ ﺘﺪﻻل‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬ﺑﺪاء از اﺳﺮار ﺁل ﻣﺤﻤﺪ و ﻋﻠﻮم اﻳﻦ ﺧﺎﻧﺪان اﺳﺖ‪ ،‬و ﺁﻧﻘﺪر ﺑﻪ ﺁن اهﻤﻴ ﺖ‬
‫دادﻩ ﺷﺪﻩ آﻪ در اﺧﺒﺎر اهﻞﺑﻴﺖ ﻣﯽﺧﻮاﻧﻴﻢ‪ :‬هﺮﮔﺰ آ ﺴﯽ ﺧ ﺪا را ﺑ ﻪ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﻋﻘﻴ ﺪﻩ ﺑ ﻪ‬
‫ﺑﺪاء ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﺮدﻩ‪ ،‬و آﺴﻴﻜﻪ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺑﻪ ﺑ ﺪاء ﻧ ﺪارد درﺳ ﺖ ﺧ ﺪا را ﻧ ﺸﻨﺎﺧﺘﻪ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺪاء ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از اﻳﻨﻜﻪ وﻗﻮع ﺣﺎدﺛﻪاﯼ در ﻟ ﻮح "ﻣﺤ ﻮ و اﺛﺒ ﺎت" ﭘ ﻴﺶﺑﻴﻨ ﯽ‬
‫ﺷ ﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ‪،‬و ﺑﻮﺳ ﻴﻠﻪ ﻳﻜ ﯽ از ﻓﺮﺷ ﺘﮕﺎﻧﯽ آ ﻪ از اﻳ ﻦ ﻟ ﻮح ﻣﺤ ﻮ و اﺛﺒ ﺎت ﺑ ﺎ ﺧﺒﺮﻧ ﺪ‪،‬‬
‫وﻗﻮع ﺁن ﺣﺎدﺛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮﯼ ﺧﺒﺮ دادﻩ ﺷ ﻮد‪ .‬و او ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻪ اﻣ ﺖ ﺧ ﻮد ﺧﺒ ﺮ ﺑﺪه ﺪ آ ﻪ‬
‫ﭼﻨﺎن ﺣﺎدﺛﻪاﯼ وﻗﻮع ﺧﻮاهﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪا اﻳﻦ ﺣﺎدﺛﻪ ﺑﻮﻗﻮع ﻧﭙﻴﻮﻧﺪد‪.‬‬
‫ﻋﻠﺖ اﻳﻨﻜﻪ اﻳ ﻦ ﺣﺎدﺛ ﻪ واﻗ ﻊ ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﺧ ﻮد ﺧﺪاوﻧ ﺪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ آﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا ﺣ ﻮادث ﭘ ﻴﺶﺑﻴﻨ ﯽﺷ ﺪﻩ در ﻟ ﻮح ﻣﺤ ﻮ و اﺛﺒ ﺎت ﻗﺎﺑ ﻞ ﺗﻐﻴﻴ ﺮ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺧﺪا ﺁن را ﻣﺤﻮ آﺮدﻩ و ﺣﺎدﺛﻪ دﻳﮕﺮﯼ را ﺑﺠﺎﯼ ﺁن ﻗﺮار دهﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ هﻴﭽﻜﺲ در آﺎر ﺧﺪا ﺣﻖ ﻓﻀﻮﻟﯽ ﻧﻴﺎﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ هﻤ ﺎن ﻣﻘ ﺎ ِم ﻋﻠ ﻢِ‬
‫ﻣﻜﻨ ﻮن و ﺧ ﺎص اﺳ ﺖ آ ﻪ ه ﻴﭻ ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮﯼ و ﻣﻠﻜ ﯽ ﺑ ﻪ ﺁن راﻩ ﻧ ﺪارد‪ ،‬و اﻳ ﻦ هﻤ ﺎن‬
‫ﺣﻮادث ِ"ﻟﻮح ﻣﺤﻔﻮظ" اﺳﺖ آﻪ در ﻗﺮﺁن از ﺁن ﺗﻌﺒﻴ ﺮ ﺑ ﻪ "ام اﻟﻜﺘ ﺎب" ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪،‬‬
‫وﻟﯽ اﻧﺒﻴﺎء و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺗﻨﻬﺎ از ﺣﻘ ﺎﻳﻖ ﻟ ﻮح ﻣﺤ ﻮ و اﺛﺒ ﺎت ﺑﺎﺧﺒﺮﻧ ﺪ و ﻋﻠ ﻮم ﺁﻧﻬ ﺎ از‬
‫ﺁن ﺗﺠ ﺎوز ﻧﻤ ﯽآﻨ ﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳ ﺪ ﺗﻮﺟ ﻪ داﺷ ﺖ آ ﻪ اﻳﻨﮕﻮﻧ ﻪ اﻣ ﻮر ﺣﺘﻤ ﺎ داراﯼ ﻣ ﺼﺎﻟﺢ و‬
‫ﺣﻜﻤﺘﻬﺎﯼ اﺳﺖ آﻪ از ﻗﺪرت درك ﻣﺎ ﺧﺎرج اﺳ ﺖ‪ .‬هﻤ ﺎﻧﻄﻮر آ ﻪ "ﻧـَ ﺴﺦ" از ﻧﻈ ﺮ‬
‫ﺷ ﺮﻳﻌﺖ ﺟ ﺎﺋﺰ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ ﺣﻜﻤ ﯽ در ﺷ ﺮﻳﻌﺖ وﺿ ﻊ ﺷ ﻮد و ﻣ ﺮدم‬
‫ﺗﺼﻮر آﻨﻨﺪ آﻪ ﻳﻚ ﺣﻜ ﻢ اﺑ ﺪﯼ اﺳ ﺖ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﺑ ﺎ ﮔﺬﺷ ﺖ زﻣ ﺎن ﻣ ﺪت آﻮﺗ ﺎهﯽ ﺑﻮﺳ ﻴﻠﻪ‬
‫ﺧﻮد ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ ﻓ ﺴﺦ ﺁن ﺣﻜ ﻢ اﻋ ﻼم ﮔ ﺮدد و ﺣﻜ ﻢ دﻳﮕ ﺮﯼ ﺑﺠ ﺎﯼ ﺁن ﻗ ﺮار دادﻩ ﺷ ﻮد‪،‬‬
‫"ﺑ ﺪاء" ﻧﻴ ﺰ ﺑﻬﻤ ﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ اﺳ ﺖ و ﺣﻜﻤ ﺖ و ﻣ ﺼﻠﺤﺘﯽ دارد‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬ ﺎ ﺑ ﺪاء در ﻋ ﺎﻟﻢ‬
‫ﺗﻜﻮﻳﻨﯽ و در ﻣﻮرد ﺣﻮادث ﺗﻜﻮﻳﻨﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﻧَﺴﺦ در ﻋﺎﻟ ِﻢ ﺗﺸﺮﻳﻊ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ دﻳﻨ ﯽ‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ از اﻳﻦ ﻳﻜﻨﻮع "ﺑﺪاء" ﻧﻴﺰ هﺴﺖ آﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ اﺗﺼﺎل ارواح ﭘﺎك اﻧﺒﻴﺎ ﺑ ﻪ ﺟﻬ ﺎن‬
‫ﺑﺎﻻ ﭘﻴﺪا ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ آﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺻﻞ وﻗ ﻮع‬
‫ﺣ ﺪﻳّﺖ ﻣﻄﻠ ﻊ ﻧﮕﺮدﻧ ﺪ!‬ ‫تاَ‬‫ﺣﻮادﺛﯽ را درﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ از ﺷﺮاﻳﻂ و ﻣﻮاﻧﻊ ﺁن ﺑﺮاﯼ ذا ِ‬
‫ﻣ ﺜﻼ دراﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ از ﺣ ﻀﺮت ﻣ ﺴﻴﺢ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ ﻣ ﯽﺑﻴﻨ ﻴﻢ ﺣ ﻀﺮت‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻳﻚ ﻋﺮوس ﺧﺒ ﺮ داد آ ﻪ ﺁن ﻋ ﺮوس در هﻤ ﺎن ﺷ ﺐ زﻓ ﺎف ﺧ ﻮد ﻣ ﯽﻣﻴ ﺮد‪،‬‬

‫‪٧٥‬‬
‫ﻳﻌﻨ ﯽ روح ﭘ ﺎك ﻋﻴ ﺴﯽ ﺑﻮاﺳ ﻄﻪ اﺗ ﺼﺎل ﺑ ﻪ ﺟﻬ ﺎن ﻣ ﺎوراء ﻃﺒﻴﻌ ﺖ اﻳ ﻦ ﻣﻄﻠ ﺐ را‬
‫درك آﺮدﻩ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﯽ او ﺗﻮﺟﻪ ﻧﺪاﺷﺖ آﻪ ﺣ ﺪوث اﻳ ﻦ واﻗﻌ ﻪ ﻣ ﺸﺮوط ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ‬
‫آ ﻪ آ ﻪ آ ﺴﺎن ﻋ ﺮوس ﺑ ﻪ ﺑﻴﻨ ﻮاﻳﯽ ﺻ ﺪﻗﻪ ﻧﺪهﻨ ﺪ‪ ،‬و ﭼ ﻮن اﺗﻔﺎﻗ ﺎ ﻣ ﺎدر ﻋ ﺮوس ﺑ ﻪ‬
‫ﺑﻴﻨﻮاﻳﯽ آﻤﻚ آﺮد‪ ،‬ﻋﺮوس ﺑﺮ ﺧﻼف ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﯽ ﺣﻀﺮت ﻣﺴﻴﺢ زﻧ ﺪﻩ ﻣﺎﻧ ﺪ‪ .‬اﺻ ﻮﻻ‬
‫اﮔﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺪاء ﻧﺒﻮد‪ ،‬دﻋﺎ وﺷﻔﺎﻋﺖ و ﺻﺪﻗﻪ ﺑﺮاﯼ رﻓﻊ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬﺎ و ﺣ ﻞ ﻣ ﺸﻜﻼت‬
‫ﻣﻌﻨﯽ ﻧﺪاﺷﺖ‪) ".‬ﺁل آﺎﺷﻒ اﻟﻐﻄﺎء‪،‬ﺁﺋﻴﻦ ﻣﺎ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(٢٨٠‬‬
‫ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ﺑ ﻮد آ ﻪ دﺳ ﺖ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار در اﻣ ﺮ ﺣ ﺪﻳﺚﺳ ﺎزﯼ و‬
‫ﺣﺪﻳﺚﭘﺮدازﯼ در ﻣﻘﻴﺎﺳﯽ ﮔﺴﺘﺮدﻩ و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻧﺎﻣﺤﺪود ﺑ ﺎز ﺷ ﺪ‪ ،‬و از اﻳ ﻦ راﻩ ﺳ ﻨﮓ‬
‫اول ﺑﻨ ﺎﯼ ﻣﻜﺘ ﺐ هﺰاروﺻ ﺪ ﺳ ﺎﻟﻪاﯼ ﻧﻬ ﺎدﻩ ﺷ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﺎ ﺑﺮﺧ ﻮردارﯼ از آﺮاﻣ ﺎت‬
‫اﺻ ﻮل ﺑﻨﻴ ﺎدﯼ دﻳﮕ ﺮﯼ ﭼ ﻮن اﺟﺘﻬ ﺎد و ﺗﻘﻠﻴ ﺪ‪ ،‬ﺗﻘﻴ ﻪ‪ ،‬ﺷ ﻚ‪ ،‬ﻧﺎﺳ ﺦ و ﻣﻨ ﺴﻮخ‪ ،‬ﺑ ﺪاء‬
‫ﺑﺼﻮرت ﭘﺮﺑﺮآﺖﺗﺮﻳﻦ ﺑﺎزار ﺳﻮداﯼ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﺑ ﺎزار "دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ"‬
‫درﺁﻣﺪ‪.‬‬
‫وﻟ ﯽ ﭘ ﻴﺶ از ﺑﺮرﺳ ﯽ ﺟ ﺎﻣﻊﺗ ﺮﯼ در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ‪ ،‬آ ﻪ اﺳ ﺎس آ ﺎر آﺘ ﺎب‬
‫ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮورﯼ اﺻﻮﻟﯽ و آﻮﺗﺎﻩ در ﺗﺎرﻳﺨﭽﻪ آﻠ ﯽ ﺣ ﺪﻳﺚ و ﺣ ﺪﻳﺚﭘ ﺮدازﯼ‬
‫ﺿﺮورﯼ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﺎرﻳﺨﭽﻪاﯼ از ﺣﺪﻳﺚ و ﺣﺪﻳﺚ ﺳﺎزان‬


‫‪"-‬ﭘﺲ از ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن آﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺧﻼﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﺑﺴﻴﺎرﯼ داوﻃﻠﺐ‬
‫اﺣﺮاز اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬هﺮ دﺳﺘﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪارﯼ از ﮔﺮوﻩ ﺧﻮد دﻧﺒﺎل دﻟﻴﻞﺗﺮاﺷﯽ رﻓﺘﻪ‬
‫و دﻻﻳ ﻞ ﺧ ﻮد را ﺑ ﻪ اﺣﺎدﻳ ﺚ ﺗﺤﻜ ﻴﻢ آﺮدﻧ ﺪ و ه ﺮ ﺟ ﺎ آ ﻪ ﻻزم ﻣ ﯽﺷ ﺪ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ‬
‫ﻣ ﯽﺳ ﺎﺧﺘﻨﺪ و از ﺁن اﺳ ﺘﻔﺎدﻩ آﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬و درﻧﺘﻴﺠ ﻪ‪ ،‬ﺟﻌ ﻞ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﻤ ﻮل ﺷ ﺪ‪ .‬ﻣ ﺜﻼ‬
‫ﻣﻬﻠﺐ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺻﻔﺮﻩ آﻪ از ﻧـُﺠﺒﺎﯼ زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑ ﻮد ﺑ ﺮاﯼ ﺗ ﻀﻌﻴﻒ ﺧ ﻮارج ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺟﻌﻞ ﻣﯽآﺮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺴﻴﺎرﯼ هﻢ ﻣﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ وﻟﯽ ﻣﻌﺘﻘ ﺪ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﺑﺎﻳ ﺪ‬
‫از هﺮ ﻧﻴﺮﻧﮕﯽ در ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺟﻨﮓ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﺮد‪ .‬ﺣﺪﻳﺚﺳ ﺎزان در ﭘ ﺎرﻩاﯼ ازﻣ ﻮارد‬
‫ﺑﻪ ﮔﻨﺎﻩ ﺧ ﻮﻳﺶ اﻋﺘ ﺮاف ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﻣ ﺜﻼ هﻤﻴﻨﻜ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪﺑﻦ ﺳ ﻠﻴﻤﺎن واﻟ ﯽ آﻮﻓ ﻪ در‬
‫ﺳﺎل ‪ ١۵٣‬هﺠﺮﯼ ﻓﺮﻣﺎن ﻗﺘﻞ اﺑ ﻦ اﺑﻮاﻟﻌﻮﺟ ﺎء را ﺻ ﺎدر آ ﺮد‪ ،‬وﯼ ﮔﻔ ﺖ ﺣ ﺎﻻ آ ﻪ‬
‫ﻣﺮا ﺣﺘﻤﺎ ﻣﯽآﺸﻴﺪ ﺑﺪاﻧﻴﺪ آﻪ ‪ ۴٫٠٠٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ ﺟﻌﻠ ﯽ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ و ﭘ ﺮداﺧﺘﻢ و ﺑﺪاﻧﻮﺳ ﻴﻠﻪ‬
‫ﺣﺮام ﺷﻤﺎ را ﺣ ﻼل و ﺣ ﻼل ﺷ ﻤﺎ را ﺣ ﺮام آ ﺮدم و ﺑ ﺎ ﺁن اﺣﺎدﻳ ﺚ ﺑ ﯽﺟﻬ ﺖ روزﻩ‬

‫‪٧٦‬‬
‫ﺧ ﻮد را ﮔ ﺸﻮدﻳﺪ و ﺑ ﯽﺟﻬ ﺖ روزﻩ ﮔﺮﻓﺘﻴ ﺪ‪ .‬دﻳﮕ ﺮ از ﺣ ﺪﻳﺚﺳ ﺎزان ﻣ ﺸﻬﻮر اﺣ ﺪ‬
‫ﺟﻮﺑﺎرﯼ و اﺑﻦ ﻋﻜﺎﺷﻪ آﺮﻣﺎﻧﯽ و اﺑﻦ ﺗﻤﻴﻢ ﻓﺮﻳﺎﺑﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ اﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺳﺮﯼ‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ اﻳﻨﺎن دﻩ هﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ از ﭘ ﻴﺶ ﺧ ﻮد ﺟﻌ ﻞ آﺮدﻧ ﺪ و هﻤ ﻴﻦ ﺣ ﺪﻳﺚﺳ ﺎزﯼه ﺎ‬
‫ﻣﻨﺸﺎء ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺟﻨﮕﻬﺎ و ﻓﺘﻨﻪهﺎ ﺷﺪ ")ﺟﺮﺟﯽ زﻳﺪان‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻤﺪن اﺳﻼم(‬
‫ﺑﺮ اﺛﺮ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚﭘﺮدازﻳﻬﺎ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد اﺣﺎدﻳﺚ ﺳﺎﺧﺘﮕﯽ در هﻤﺎن ﺁﺧﺮ ﻗﺮن اول‬
‫هﺠﺮﯼ ﻳﻌﻨﯽ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ آﻤﯽ ﭘﺲ از درﮔﺬﺷﺖ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺑﻪ ﺻﺪهﺎ هﺰار رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮﺣﻨﻴﻔ ﻪ‪ ،‬ﻣﻌ ﺮوف ﺑ ﻪ "اﻣ ﺎم اﻋﻈ ﻢ" و ﻣﻮﺳ ﺲ ﻓﻘ ﻪ ﺣﻨﻔ ﯽ‪ ،‬آ ﻪ از ﻓﻘﻬ ﺎﯼ‬
‫درﺟﻪ اول ﻋﺼﺮ ﺧﻮد ﺑﻮد و ﻓﻘﻂ ﭼﻨ ﺪ ده ﻪ ﭘ ﺲ از ﻣﺤﻤ ﺪ ﻣ ﯽزﻳ ﺴﺖ‪ ،‬ﺑ ﺎ وﺳ ﻮاس‬
‫ﺧﺎﺻﯽ آ ﻪ ﺑﻌ ﺪا ﺑ ﺼﻮرت ﺿ ﺮباﻟﻤﺜ ﻞ درﺁﻣ ﺪ‪ ،‬از ﻣﻴ ﺎن ‪ ٧٠٠٫٠٠٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ راﻳ ﺞ‬
‫ﻋﺼﺮ ﺧﻮد‪ ،‬ﻓﻘﻂ ‪ ١٠۶٧‬ﺣﺪﻳﺚ را ﺻﺤﻴﺢ داﻧﺴﺖ‪ ،‬ﺁﻧﻬﻢ ﺑ ﺮ اﺳ ﺎس ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺎﮔﺮدش‬
‫اﺑﻮﻳﻮﺳ ﻒ آ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ را در آﺘ ﺎﺑﯽ ﺑﻨ ﺎم "ﻣ ﺴﻨﺪ اﺑﻮﺣﻨﻴﻔ ﻪ" ﮔ ﺮدﺁورﯼ آ ﺮد‪ .‬وﻟ ﯽ ﺑ ﻪ‬
‫ﺗﺼﺮﻳﺢ "اﺑﻦ ﺧﻠﺪون" ﻣﻮرخ ﻣﻌﺮوف ﻋﺮب‪ ،‬ﺗﻌﺪاد اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ ﻣﻮرد ﺗﺎﻳﻴﺪ ﻗﻄﻌ ﯽ‬
‫اﺑﻮﺣﻨﻴﻔﻪ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓ ﺖ‪ ،‬ﻓﻘ ﻂ ‪ ١٧‬ﻋ ﺪد ﺑ ﻮد و ﺑ ﻪ اﺣﺘﻤ ﺎل ﻗ ﻮﯼ اﻳ ﻦ ﻧﻈ ﺮ ﺑ ﻪ ﺣﻘﻴﻘ ﺖ‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ اﺳﺖ زﻳﺮا در ﻣﻴﺎن ‪ ١٠۶٧‬ﺣﺪﻳﺚ "ﻣﻮﺛ ﻖ" ﻣ ﺴﻨﺪ اﺑﻮﺣﻨﻴﻔ ﻪ ﻧﻴ ﺰ ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﯼ‬
‫ﺑﯽﻣﻌﻨﯽ زﻳﺎد ﻣﯽﺗﻮان ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ از ﺁﻧﻬ ﺎ اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ اﺳ ﺖ آ ﻪ از ﻋﺎﻳ ﺸﻪ‬
‫هﻤﺴﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪" :‬ﭘﻴﺶ از ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻪ ﻋﻘ ﺪ رﺳ ﻮلاﷲ درﺁﻳ ﻢ‪ ،‬ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺮﯼ از او ﺑﺮاﯼ ﻣﻦ ﺁورد‪ ،‬و ﻣﺮا دﻳﺪن ﺟﻤﺎل رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮش ﺁﻣﺪ" ‪.‬‬
‫اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑﺨ ﺎرﯼ و اﻣ ﺎم ﻣ ﺴﻠﻢ ﻧﻴ ﺸﺎﺑﻮرﯼ‪" ،‬ﺷ ﻴﺨﻴﻦ" ﺟﻬ ﺎن ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ،‬در دو‬
‫"ﺻﺤﺎح" ﻣﻌﺮوف و ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺧﻮد‪ ،‬ﺿﻤﻦ ﻧﻘﻞ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﺿﺎﻓﻪ آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ‬
‫"اﻳﻦ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﺮ ﭘﺎرﭼﻪاﯼ اﺑﺮﻳﺸﻤﯽ ﻧﻘ ﺶ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد"‪ ،‬وﻟ ﯽ هﻤ ﻴﻦ دو ﺑﺰرﮔ ﻮار در‬
‫ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮﯼ از هﻤﺎن آﺘ ﺎب "اﺑﻮﺣﻨﻴﻔ ﻪ" در هﻤ ﻴﻦ دو آﺘ ﺎب ﺧ ﻮد ﻧﻘ ﻞ آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ‪،‬‬
‫رواﻳﺖ ﻣﯽآﻨﻨﺪ آﻪ "ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬دﻳﺮوز ﺁﻣ ﺪﻩ ﺑ ﻮدم ﺗ ﺎ ﻓﺮﻣ ﺎﻧﯽ‬
‫را ﺑ ﻪ ﺗ ﻮ اﺑ ﻼغ آ ﻨﻢ‪ ،‬اﻣ ﺎ ﺑ ﺮ ﺳ ﺮ در ﺧﺎﻧ ﻪات ﭘ ﺮدﻩ ﻣ ﺼﻮرﯼ را دﻳ ﺪم و ﺑ ﻪ درون‬
‫ﻧﻴﺎﻣﺪم" و هﻴﭻ ﻳﻚ از اﻳﻦ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن و ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺑﻌ ﺪ از ﺁﻧﻬ ﺎ ﺿ ﺮورﺗﯽ در‬
‫ﺣﻞ اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﻣﺸﻜﻞ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ آﻪ‪ :‬اوﻻ ﻋﺎﻳﺸﻪ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ هﻨﻮز هﻤﺴﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد‬
‫و ﺳ ﻨﺶ ه ﻢ از هﻔ ﺖ ﺳ ﺎل ﺗﺠ ﺎوز ﻧﻤ ﯽآ ﺮد‪ ،‬ﭼ ﻪ ﻣﻘ ﺎﻣﯽ داﺷ ﺖ آ ﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﺑ ﺮ او‬
‫ﻧ ﺎزل ﺷ ﻮد؟ ﺛﺎﻧﻴ ﺎ اﮔ ﺮ ﺗ ﺼﻮﻳﺮ ﺗ ﺎ ﺑ ﺪﻳﻦ ﺣ ﺪ در ﻧﻈ ﺮ ﺧ ﺪا ﻣﻜ ﺮوﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﭼ ﺮا ﺧ ﻮد‬
‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺁﻧﺮا ﺑﺮ "ﭘﺎرﭼﻪ اﺑﺮﻳﺸﻤﻲ" ﺑﺮاﯼ ﻋﺎﻳﺸﻪ ﺁورد؟ ﺛﺎﻟﺜ ﺎ ﭼ ﺮا ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل‬

‫‪٧٧‬‬
‫ﺧﻮدش ﺑﺮ در ﺧﺎﻧﻪ اش ﺗﺼﻮﻳﺮﯼ ﺁوﻳﺨﺘﻪ ﺑﻮد؟ راﺑﻌﺎ ﺁﻳﺎ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﺧﺘﻴﺎر داﺷﺖ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺑ ﻪ ﺧ ﺎﻃﺮ دﻳ ﺪن ﭼﻨ ﻴﻦ ﺗ ﺼﻮﻳﺮﯼ ﺑ ﺪون اﺟ ﺎزﻩ ﺧﺪاوﻧ ﺪ و ﺑ ﯽﺁﻧﻜ ﻪ ﻓﺮﻣ ﺎن او را ﺑ ﻪ‬
‫رﺳﻮﻟﺶ اﺑﻼغ آﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺁﺳﻤﺎن ﺑﺎز ﮔﺮدد؟‬
‫دآﺘﺮ ﺣﺴﻴﻦ هﻴﻜ ﻞ در آﺘ ﺎب زﻧ ﺪﮔﺎﻧﯽ ﻣﺤﻤ ﺪ ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ آ ﻪ در هﻤ ﺎن ﻗ ﺮن‬
‫دوم هﺠﺮﯼ ﺷﻤﺎرﻩ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻨﺴﻮب ﺑ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺑ ﻪ ‪ ۶٧٠٫٠٠٠‬رﺳ ﻴﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬آ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﻗﻮل دارﻗﻄﻨﯽ ﺻﺎﺣﺐ "ﺻﺤﻴﺢ" ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ درﺳﺖ در ﻣﻴﺎن ﺁﻧﻬﺎ ﭼﻮن ﻣﻮﯼ‬
‫ﺳﭙﻴﺪ ﺑﺮ ﮔﺎو ﺳﻴﺎﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﻟﻐﺘﻨﺎﻣﻪ دهﺨﺪا ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ آ ﻪ‪" :‬اﺑ ﻮﺑﻜﺮ ﺑ ﻦ راﺷ ﺪ در ﺗ ﺼﺤﻴﺢ اﻟﻤ ﺼﺒﺎح‬
‫از اﺑﻮداوود ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺑﻦ اﺷﻌﺚ ﺑﻦ اﺳﺤﻖ ﺑﻦ ﺑﺸﻴﺮﺑﻦ ﺷﺪاد ﺑ ﻦ ﻋﻤ ﺮو ﺑ ﻦ‬
‫ﻋﻤ ﺮان اﻟﺴﺠ ﺴﺘﺎﻧﯽ اﻻزدﯼ ﺑ ﺎﻟﻮﻻء ﺣﻜﺎﻳ ﺖ آﻨ ﺪ آ ﻪ ﮔﻔ ﺖ‪ :‬از ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ ‪۵٠٠٫٠٠٠‬‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﻧﻮﺷ ﺘﻢ‪ ،‬ﭘ ﺲ ‪ ۴٨٫٠٠٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ از ﺁن ﻋ ﺪﻩ آﺜﻴ ﺮ ﺑﺮﮔﺰﻳ ﺪم و آﺘ ﺎب ﺳ ﻨﻦ را‬
‫ﺗﺮﺗﻴ ﺐ دادم ﻣﺮآ ﺐ از اﺧﺒ ﺎر ﺻ ﺤﺎح و ﻧﺰدﻳ ﻚ ﺑ ﻪ ﺻ ﺤﺎح‪ ،‬اﻣ ﺎ ﺧ ﻮدم ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑ ﻪ‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ‪ ۴‬ﺣﺪﻳﺚ از ﺁﻧﻬﺎ ﻳﻘﻴﻦ د ارم‪".‬‬
‫ﺟﺮﺟﯽ زﻳﺪان در "ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻤ ﺪن اﺳ ﻼم" ﻣﺘ ﺬآﺮ ﻣ ﯽﺷ ﻮد آ ﻪ‪ :‬اﺑ ﻮهﺮﻳﺮﻩ از‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ در ﺟﻨﮓ ﺧﻴﺒﺮ ﺟﺰو اﺻﺤﺎب درﺁﻣﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﺑ ﻴﺶ از‬
‫ﭼﻬﺎر ﺳ ﺎل ﻣ ﺼﺎﺣﺒﺖ او را ﻧﺪاﺷ ﺖ و از ﻣﻘﺮﺑ ﺎن و ﻧﺰدﻳﻜ ﺎن ﻧﻴ ﺰ ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬ﻣﻌﻬ ﺬا ﺑ ﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎﻳﯽ ﻗﺮﻳﺐ ‪ ۵٠٣٫٠٠٠‬ﺣﺪﻳﺚ از او رواﻳﺖ آﺮد‪.‬‬
‫ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ از ﺁن ﻗ ﺴﻤﺖ از اﺣﺎدﻳ ﺚ اﺑ ﻮهﺮﻳﺮﻩ آ ﻪ در "ﺻ ﺤﺎح" ﺑﺨ ﺎرﯼ و‬
‫ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻮﺛﻖ و ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩاﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬اﺑﻮهﺮﻳﺮﻩ از رﺳﻮل اآﺮم ﺻﻠﯽاﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ رواﻳ ﺖ آﻨ ﺪ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت‬
‫ﻣﻮﺳﯽ هﻤﻴﺸﻪ ﻧﻬ ﺎن از ﺑﻨ ﯽاﺳ ﺮاﺋﻴﻞ ﺁبﺗﻨ ﯽ ﻣ ﯽآ ﺮد ‪ .‬ﻣ ﯽﮔﻔﺘﻨ ﺪ‪ :‬ﻗﻄﻌ ﺎ ﻓﺘ ﻖ دارد‪.‬‬
‫ﻳﻜﺮوز آﻪ ﻟﺒﺎس ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﻨﮕﯽ ﻧﻬﺎدﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﻨﮓ ﺑﻪ راﻩ اﻓﺘﺎد و ﻣﻮﺳﯽ ﺑ ﻪ دﻧﺒ ﺎل‬
‫ﺁن دوﻳﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻴ ﺎن ﻗ ﻮم رﺳ ﻴﺪ و او را ﺑﺪﻳﺪﻧ ﺪ‪ .‬ﺁﻧﮕ ﺎﻩ ﺳ ﻨﮓ اﻳ ﺴﺘﺎد و ﻣﻮﺳ ﯽ ﻟﺒ ﺎس‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮداﺷﺖ و ﺳﻨﮓ را زدن ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﭼﻨﺪ زﺧ ﻢ ﻣﻨﻜ ﺮ ﺑ ﺪان زد‪ ،‬و هﻤﺎﻧ ﺎ آ ﻪ‬
‫ﺁﻳﻪ ﺷﺼﺖ و ﻧﻬﻢ از ﺳﻮرﻩ اﺣﺰاب آﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﻻ ﺗﻜﻮﻧﻮا آﺎاﻟﺬﻳﻦ ﺁذوا ﻣﻮﺳ ﯽ ﺧﺒ ﺮاﻩ‬
‫اﷲ ﻣﻤﺎﻗﺎﻟﻮا" اﺷﺎرﻩ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺣﺎدﺛﻪ اﺳﺖ" و‪" :‬در ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ از رﺳﻮل اآﺮم‪ ،‬آﻪ‬
‫ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺷ ﻴﻄﺎن در ﻧﻤ ﺎز ﻣ ﺰاﺣﻢ ﻣ ﻦ ﺷ ﺪ ﺑ ﺎ او آ ﺸﺘﯽ ﮔ ﺮﻓﺘﻢ و ﻣﻐﻠ ﻮﺑﺶ آ ﺮدم‪ .‬و‬

‫‪٧٨‬‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻢ او را ﺑﻪ ﺑﻨﺪ آﺸﻢ ﺗﺎ ﺑﺎزﻳﭽﻪ آﻮدآﺎن ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷ ﻮد‪ ،‬وﻟ ﯽ از اﻳﻨﻜ ﺎر اﻧ ﺼﺮاف‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻢ" )ﻧﻘﻞ از ﻣﻘﺪﻣﻪ آﺘﺎب ﻧﻬﺞاﻟﻔﺼﺎﺣﻪ(‬
‫ﻋﺒ ﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ اﺑﻮﻓﻼﺑ ﻪ رﻓﺎﺷ ﯽ آ ﻪ در ه ﺮ ﺷ ﺒﺎﻧﻪ روز ﺻ ﺪ رآﻌ ﺖ‬
‫ﻧﻤﺎز ﻣﯽﮔﺬاﺷ ﺖ ﻣ ﺪﻋﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ ‪ ۶٠٫٠٠٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ از ﻣﺤﻤ ﺪ از ﺑ ﺮ دارد‪ ،‬و ﻗﺎﺿ ﯽ‬
‫ﻣﻮﺻﻠﯽ ادﻋﺎ ﻣﯽآﺮد آ ﻪ ﺗﻌ ﺪاد اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ از ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎ اﺳ ﻨﺎد ﺁﻧﻬ ﺎ در ﺣﻔ ﻆ دارد‬
‫‪ ٢٠٠٫٠٠٠‬اﺳ ﺖ‪ ،‬و اﺑ ﻦ ﻋﻘ ﺪﻩ ﺗﻌ ﺪاد اﺣﺎدﻳ ﺚ رﺳ ﻮل را آ ﻪ از ﺑ ﺮ داﺷ ﺖ از‬
‫‪ ٢۵٠٫٠٠٠‬ﻣﺘﺠﺎوز ﻣﯽداﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻳﺤﻴﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﻴﻦ ﻣﺮﯼ ﻣﺪﻋﯽ ﺑﻮد آﻪ ‪ ۶٠٠٫٠٠٠‬ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺎ دﺳﺖ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﺗ ﺎزﻩ درﺑ ﺎرﻩ او رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﺤ ﺮرﻳﻦ او ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻪ اﻣ ﺮ وﯼ دو‬
‫ﺷﺸﺼﺪ هﺰار ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮ ﻳﻌﻨﯽ ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﻮن و دوﻳﺴﺖ ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ را آ ﻪ ﺑ ﺎ ﻣ ﺎل‬
‫ﺧﻮد ﺟﻤﻌﺎ ‪ ١٫٨٠٠٫٠٠٠‬ﺣﺪﻳﺚ ﻣﯽﺷﺪ ﺿﺒﻂ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎز رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‬
‫ﭘﺲ از وﻓﺎت ﻳﺤﻴ ﯽ "ﻳﻜ ﺼﺪ ﺻ ﻨﺪوق دﺳ ﺖ ﻧﺨ ﻮردﻩ دﻳﮕ ﺮ از اﺣﺎدﻳ ﺚ از او ﺑ ﺎﻗﯽ‬
‫ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮد‪".‬‬
‫وﻟﯽ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺣﺪ ﻧ ﺼﺎب ﺣ ﺪﻳﺚ ﻧﻮﻳ ﺴﯽ ﻣﺘﻌﻠ ﻖ ﺑ ﻪ ﻣﺤ ﺪﺛﯽ ﺑﻨ ﺎم اﺑ ﻮ ﻣ ﺴﻌﻮد‬
‫اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻓ ﺮات اﻟ ﺮازﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻃﺒ ﻖ رواﻳ ﺖ "ﺣﺒﻴ ﺐ اﻟ ﺴﻴﺮ" ﺑ ﻪ ﺧ ﻂ ﺧ ﻮدش‬
‫‪١‬‬
‫دوهﺰارهﺰاروﭘﺎﻧﺼﺪهﺰار )‪ (٢٫۵٠٠٫٠٠٠‬ﺣﺪﻳﺚ آﺘﺎﺑﺖ آﺮدﻩ ﺑﻮد!"‬
‫در ﻗ ﺮن ﺳ ﻮم هﺠ ﺮﯼ‪ ،‬اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ اﻟﺒﺨ ﺎرﯼ ﻣﻠﻘ ﺐ ﺑ ﻪ "اﻣ ﺎم‬
‫اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ" از ﻗﺮﻳ ﺐ ‪ ٧٠٠٫٠٠٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ٩٫٢٠٠ ،‬ﺣ ﺪﻳﺚ را ﺑﺮﮔﺰﻳ ﺪ آ ﻪ از ﻣﻴ ﺎن‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ‪ ٧٫٠٠٠‬ﺣﺪﻳﺚ را در آﺘﺎب "ﺻﺤﻴﺢ" ﺧﻮد ﮔﺮدﺁورﯼ آ ﺮد )آ ﻪ ﺗ ﺎزﻩ ‪٣٫٠٠٠‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻜﺮر اﺳﺖ(‪ ،‬و ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ از ه ﺮ ‪ ١۵٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ راﻳ ﺞ زﻣ ﺎن ﺧ ﻮد‬
‫ﻓﻘﻂ ﻳﻜﯽ را ﺻ ﺤﻴﺢ داﻧ ﺴﺖ )ﻧﻤﻮﻧ ﻪاﯼ از هﻤ ﻴﻦ اﺣﺎدﻳ ﺚ ﺑﺮﮔﺰﻳ ﺪﻩ و ﻏﺮﺑ ﺎل ﺷ ﺪﻩ‪،‬‬
‫در ﺻ ﻔﺤﺎت ﻗﺒ ﻞ و در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ ١٣٨‬آﺘ ﺎب ﻣ ﺬآﻮر ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ(‪ .‬در هﻤ ﺎن زﻣ ﺎن‬
‫اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ ﻣ ﺴﻠﻢ ﺑ ﻦ ﺣﺠ ﺎج ﻧﻴ ﺸﺎﺑﻮرﯼ "ﺻ ﺤﻴﺢ" ﺧ ﻮد را از روﯼ ‪٣٠٠٫٠٠٠‬‬

‫‪ -١‬ﻳﻚ ﺣﺴﺎب ﺳﺎدﻩ رﻳﺎﺿﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدهﺪ آﻪ اﮔﺮ ﺑﺮاﯼ اﺳﺘﺨﺮاج و ﺗﻨﻈﻴﻢ و ﭘﺎآﻨﻮﻳﺲ هﺮ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺎ‬
‫وﺟ ﻮد ﻃ ﻮﻻﻧﯽ ﺑ ﻮدن ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﺁﻧﻬ ﺎ ﻓﻘ ﻂ ‪ ١٠‬دﻗﻴﻘ ﻪ وﻗ ﺖ ﺻ ﺮف ﺷ ﻮد‪ ،‬و اﮔ ﺮ اﻳ ﻦ آ ﺎر ﺑ ﺪون‬
‫اﺣﺘﺴﺎب ﺳﺎﻋﺎت ﻧﻤﺎز و ﻋﺒﺎدت و ﺧﻮاب و ﺧﻮراك و ﺳﺎﻳﺮ اﻣﻮر روزﻣﺮﻩ ﺁﻧﻬﻢ ﭼﻬﺎردﻩ ﺳ ﺎﻋﺖ در‬
‫هﺮ ﺷﺒﺎﻧﻪ روز اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد‪ ،‬و اﮔﺮ ﺗﻤﺎم اﻳﺎم ﺳﺎل‪ ،‬ﺑﺪون اﺣﺘﺴﺎب ﺟﻤﻌﻪ و ﺗﻌﻄﻴﻞ و اﻳ ﺎم ﻧﺎﺧﻮﺷ ﯽ و‬
‫ﺣﺞ و ﻏﻴﺮﻩ ﺻﺮف ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻮﻳﺴﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎز هﻢ ﺣﺠ ﺔ اﻻﺳ ﻼم ﻗﺮﻳ ﺐ ﻳﻜ ﺼﺪ ﺳ ﺎل ﻳﻌﻨ ﯽ ﻇ ﺎهﺮا از‬
‫روز ﺗﻮﻟﺪ ﺗﺎ ﺁﺧﺮ ﻋﻤﺮ ﻳﻜﺼﺪ ﺳﺎﻟﻪ ﻣﺸﻐﻮل اﻳﻦ آﺎر ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪٧٩‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺗﺮﺗﻴﺐ داد‪ ،‬آﻪ اﻳﻦ دو ﻣﺤﺪث ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺤ ﺪﺛﺎن درﺟ ﻪ اول ﻋﻨ ﻮان "ﺷ ﻴﺨﻴﻦ"‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ و "ﺻ ﺤﺎح" ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑﻌ ﺪا هﻤ ﺮاﻩ ﺑ ﺎ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ ﺣ ﺪﻳﺚ اﺑ ﻮداوود و ﺗﺮﻣ ﺪﯼ و اﺑ ﻦ‬
‫ﻣﺎﺟﻪ وﻧﺴﺎﻧﯽ "ﺻﺤﺎح ﺳﺘﻪ" )ﺻﺤﻴﺢهﺎﯼ ﺷﺸﮕﺎﻧﻪ( ﻧﺎم ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ آﺘ ﺐ‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﻋ ﺎﻟﻢ ﺗ ﺴﻨﻦ ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌ ﺪا اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺣﻨﺒ ﻞ آﺘ ﺎب "ﻣ ﺴﻨﺪ" ﺧ ﻮد را از‬
‫روﯼ ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﻮن ﺣﺪﻳﺚ ﺗﺪوﻳﻦ آﺮد آﻪ ﺑﺮاﯼ ﺻﺪ وﭘﻨﺠ ﺎﻩ ه ﺰار از ﺁﻧﻬ ﺎ ﺳ ﻨﺪ ﺁوردﻩ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﻌﺪهﺎ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل و ﻧﻘﻞ و اﺳﺘﻨﺎد ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ ﻗ ﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ ...‬و ﻧﻤﻮﻧﻪاﯼ از اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ "ﻣﻌﺘﺒﺮ"‪ ،‬اﻳﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺗﺮﻣ ﺪﯼ درﺑ ﺎرﻩ ﺗﻔ ﺴﻴﺮ‬
‫اﺳﺖ آﻪ در "ﺻﺤﻴﺢ" او ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬ﺧ ﺪا ﭼ ﻮن ﺁدم ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم را ﺑﻴﺎﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬هﻤ ﻪ ذرﻳ ﻪ او را روﯼ زﻣ ﻴﻦ‬
‫ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﺑﺪو ﻧ ﺸﺎن داد‪ .‬وﯼ ﺣ ﻀﺮت داود ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم را ﺑﺪﻳ ﺪ و دﻟﺒ ﺴﺘﻪ او ﺷ ﺪ و‬
‫از ﺧﺪا ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اﻳﻦ آﻴﺴﺖ ؟ ﺟﻮاب ﺁﻣﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﻣ ﺮدﯼ اﺳ ﺖ داود ﻧ ﺎم‪ ،‬و ﭼ ﻮن ﺁدم‬
‫ﺑﺪاﻧ ﺴﺖ آ ﻪ ﻋﻤ ﺮ داود ﻓﻘ ﻂ ﺷ ﺼﺖ ﺳ ﺎل اﺳ ﺖ از ﺧ ﺪا ﺧﻮاﺳ ﺖ آ ﻪ ﭼﻬ ﻞ ﺳ ﺎل از‬
‫ﻋﻤﺮ او ﺑﮕﻴﺮد و ﺑﺮ ﻋﻤﺮ داود ﺑﻴﺎﻓﺰاﻳﺪ‪ ...‬و ﭼﻮن ﻋﺰراﺋﻴﻞ در هﻨﮕ ﺎم ﻣ ﻮت ﺑ ﺮ او‬
‫درﺁﻣﺪ‪ ،‬ﺁدم ﮔﻔﺖ‪ :‬زود ﺁﻣﺪﻩاﯼ آﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﻦ هﺰار ﺳﺎل ﺗﻤﺎم ﻣﻘﺪر ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﮔﻔ ﺖ‪:‬‬
‫ﻣﮕﺮ ﻧﻪ از ﺁن ﭼﻬﻞ ﺳﺎل ﺑﻪ داود ﺑﺪادي؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻨ ﻴﻦ ﻧﻜ ﺮدم و از ﺁن روز ﺑ ﻮد آ ﻪ‬
‫ﺳﻨﺪ ﻧﻮﺷﺘﻦ و ﺷﺎهﺪ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﺮاﯼ ﻣﺮدﻣﺎن ﻣﻘﺮر ﮔﺸﺖ‪".‬‬
‫و اﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﺣﺪﻳﺜﯽ دﻳﮕﺮ‪ ،‬آﻪ ه ﻢ در "ﺻ ﺤﻴﺢ" ﺑﺨ ﺎرﯼ و ه ﻢ در "ﺻ ﺤﻴﺢ"‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪" -‬ﻋﺰراﺋﻴﻞ ﺑﻪ ﻣﻮﺳﯽ درﺁﻣﺪ آﻪ ﺟﺎﻧﺶ را ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺸﺘﯽ ﺑ ﺰد و‬
‫ﻧﺎﺑﻴﻨ ﺎﻳﺶ آ ﺮد‪ .‬ﭘ ﻴﺶ ﺧ ﺪا رﻓ ﺖ آ ﻪ ﻣ ﺮا ﻧ ﺰد ﺑﻨ ﺪﻩاﯼ از ﺑﻨ ﺪﮔﺎﻧﺖ ﻓﺮﺳ ﺘﺎدﻩاﯼ آ ﻪ‬
‫ﻧﻤ ﯽﺧﻮاه ﺪ ﺑﻤﻴ ﺮد‪ ،‬و ﭼ ﺸﻤﻢ را ه ﻢ آ ﻮر آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺧ ﺪا ﭼ ﺸﻢ وﯼ ﺑ ﺪو داد و‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﺎﻳﻦ ﺑﻨﺪﻩ ﻣﻦ ﺑﮕﻮ اﮔﺮ دوﺳﺖ دارﯼ زﻧﺪﻩ ﺑﻤﺎﻧﯽ دﺳﺖ ﺑ ﺮ ﭘﻮﺳ ﺖ ﮔ ﺎوﯼ ﻧ ﻪ‬
‫و ﺑﺸﻤﺎر‪ ،‬هﺮ ﻣﻮ آﻪ زﻳﺮ دﺳﺖ ﺗﻮ ﭘﻨﻬﺎن ﺷﻮد ﺳﺎﻟﯽ زﻧﺪﻩ ﺧﻮاهﯽ ﺑﻮد‪".‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در "ﻣﺴﻨﺪ" ﺧﻮد در ﺗﻜﻤﻴﻞ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺁوردﻩ اﺳﺖ آﻪ‪:‬‬
‫‪"-‬هﻤﺎﻧﺎ آﻪ ﺗﺎ زﻣﺎن اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﻋﺰراﺋﻴﻞ ﺁﺷﻜﺎرا ﻧﺰد آ ﺴﺎن ﻣ ﯽﺷ ﺪ و از ﺁن‬
‫ﭘﺲ آﻪ ﺿﺮب ﺷﺴﺖ ﻣﻮﺳﯽ را ﺑﺪﻳﺪ ﻧﻬﺎن ﮔﺸﺖ"‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬

‫‪٨٠‬‬
‫ﺑ ﺮاﯼ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺗ ﺼﻮرﯼ آﻠ ﯽ از روﻧ ﻖ ﺑ ﺎزار ﭘ ﺮ ﺑﺮآ ﺖ ﺣ ﺪﻳﺚﺳ ﺎزﯼ و‬
‫ﺣﺪﻳﺚﭘﺮدازﯼ در ﻗﺮون اوﻟﻴﻪ اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در ﺟﻬ ﺎن ﺗ ﺸﻴﻊ )از ﺁﻏ ﺎز ﻗ ﺮن‬
‫ﭼﻬﺎرم هﺠﺮي( داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ زﻳﺮ را آﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‬
‫و راوﻳ ﺎﻧﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻧﺎﻣ ﺸﺎن ﺑ ﺎ ﭘﻴ ﺸﻮﻧﺪ "اﺑ ﻮ" ﺷ ﺮوع ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬از ﻟﻐ ﺖ ﻧﺎﻣ ﻪ‬
‫ﻣﻌﺮوف دهﺨﺪا ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﻢ و اﻟﺒﺘﻪ اﮔﺮ ﺑﻨﺎ ﺑﻮد "اﺑﻦهﺎ" و "اﺑﯽه ﺎ" و ﻏﻴ ﺮ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ اﺿﺎﻓﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﻓﻬﺮﺳ ﺖ ﭼﻨ ﺪﻳﻦ ﺑﺮاﺑ ﺮ ﻃ ﻮﻻﻧﯽﺗ ﺮ ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪ ،‬ﺗ ﺎزﻩ هﻤ ﻴﻦ‬
‫ﻓﻬﺮﺳ ﺖ آ ﻪ ‪ ٢٫۴٠٠‬ﻧ ﺎم را ﺷ ﺎﻣﻞ ﻣ ﯽﺷ ﻮد ﺑ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎﻳﯽ ﻗﺮﻳ ﺐ ﺑ ﻪ ‪ ۶٠٠‬ﺻ ﻔﺤﻪ از‬
‫ﺣﺮوف اﻟ ﻒ ﻟﻐﺘﻨﺎﻣ ﻪ دهﺨ ﺪا را از ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ ٣۶۵‬ﺗ ﺎ ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ ٩۵۵‬ﺁن در ﺑ ﺮ ﮔﺮﻓﺘ ﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از اﻳﻦ ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ آﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ آﻨﻴﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻳﻜﯽ اﺳ ﺖ و ﻓﻘ ﻂ اﺳ ﺎﻣﯽ‬
‫ﺧﺎص ﺧﻮدﺷﺎن و ﭘﺪراﻧﺸﺎن ﻓﺮق دارد‪ .‬هﻤﻪ اﻳﻦ اﺳﺎﻣﯽ ﺧﺎص در ﻟﻐﺘﻨﺎﻣﻪ ﺁﻣﺪﻩاﻧ ﺪ‪،‬‬
‫وﻟﯽ در اﻳﻨﺠﺎ از ﻧﻘﻞ اﻳﻦ اﺳﺎﻣﯽ ﺻﺮﻓﻨﻈﺮ ﺷﺪﻩ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑ ﻪ ﺗ ﺬآﺮ اﻳﻨﻜ ﻪ ﭼﻨ ﺪ ﻧﻔ ﺮ ﻳ ﻚ‬
‫آﻨﻴﻪ ﻣﺸﺘﺮك داﺷﺘﻪاﻧﺪ اآﺘﻔﺎ ﮔﺮدﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﺑ ﻮاﺑﺮاهﻴﻢ ﻧﺎﺻ ﺮ ﻋﻠ ﻮﯼ‪ ،‬اﺑﻮاﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﻟ ﻀﻴﺢ‪ ،‬اﺑﻮاﺳ ﺤﻖ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺒﺮآ ﺎت‪،‬‬
‫اﺑﻮﺑﺸﻴﺮ اﻟﻌﻤﯽ‪ ،‬اﺑﻮﺑﺸﻴﺮ دوﻻﺑﯽ‪ ،‬اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ اﻟﻘﻤﯽ‪ ،‬اﺑ ﻮﺟﻌﻔﺮ ﺁﻣﻠ ﯽ‪ ،‬اﺑ ﻮﺟﻌﻔﺮ ﻧﺒﻴ ﺮﻩ‬
‫ﺷ ﻴﺪ ﺛ ﺎﻧﯽ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ ﻣ ﺪاﺋﻨﯽ‪ ،‬اﺑ ﻮﺣﻔﺾ )‪ ٣٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﺤﻠﻢ )‪ ١٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﺣﻜﻴﻢ )‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺣﻤ ﺎد )‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺣﺠﻤ ﺪان )‪ ۴٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﺣﻤﺰﻩ‬
‫)‪ ٢٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺣﻤﻴ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮﺣﻤﻴ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺣﻨﻴﻔ ﻪ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺤ ﻮﻳﺮث‪،‬اﺑﻮﺣﻴ ﺎن‬
‫اﻻﺷ ﺠﻌﻲ؛ اﺑ ﻮﺣﻴﺮﻩ‪ ،‬اﺑﻮﺧ ﺎزم)‪ ٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺧﺎﻟ ﺪ )‪ ٢۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺧﺒﻴﻨ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺧﺒﻴ ﺐ‪ ،‬اﺑﻮﺧ ﺪاش‪ ،‬اﺑ ﻮﺧﺮاش‪ ،‬اﺑﻮﺧﺮﻳ ﻖ‪ ،‬اﺑ ﻮﺧﺮﻳﻢ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث( اﺑﻮﺧﺰاﻣ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺣﺰﻳﻤﻪ)‪ ۵‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺨﺸﺨﺎش‪ ،‬اﺑﻮﺧﺸﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺧﺸﻴﻨﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺨﺼﻴﺐ‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﺨﻄ ﺎب)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث( اﺑﻮﺧﻔ ﺎف )‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﺧﻼﻩ‪ ،‬اﺑﻮﺧﻠ ﻒ)‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮاﻟﺨﻠﻴﺞ‪ ،‬اﺑﻮﺧﻠﻴ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮﺧﻠﻴﻔ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺨﻠﻴ ﻞ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث( اﺑﻮﺧﻤﻴ ﺼﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺧﻴﺜﻤ ﻪ)‪۴‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﺨﻴﺮ‪ ،‬اﺑ ﻮﺣﺒﺮﻩ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺪاﻻن‪ ،‬اﺑ ﻮداوود ﺣﻔ ﺮﯼ‪ ،‬اﺑ ﻮداود‬
‫ﺣﻜﻢ‪ ،‬اﺑﻮداود)‪ ٨‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺤﺪاج‪ ،‬اﺑﻮدراس‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺪرداء‪ ،‬اﺑﻮدﺳ ﻤﻪ‪ ،‬اﺑﻮدﻋﺎﻣ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮدﻏﻔ ﻞ‪ ،‬اﺑ ﻮدوس‪ ،‬اﺑ ﻮدهﻢ‪ ،‬اﺑ ﻮدﻳﻠﻢ‪ ،‬اﺑ ﻮذر)‪ ٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺬرﯼ‪ ،‬اﺑﻮراﺷ ﺪ)‪۵‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮراﻓ ﻊ‪ ،‬اﺑﻮرﺑ ﺎح)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﺑﻴ ﻊ)‪ ٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮرﺑﻴﻌ ﻪ)‪۴‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮرﺟ ﺎء)‪ ١۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﺟ ﺎل)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﺣ ﺎل)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮرﺣﻤ ﻪ‪ ،‬اﺑ ﻮرﺣﯽ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﺮداد‪ ،‬اﺑ ﻮرزام‪ ،‬اﺑﻮرزاﻣ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮرزﻣ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮرزﻳ ﻖ‪،‬‬

‫‪٨١‬‬
‫اﺑ ﻮرزﻳﻦ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮرﺷ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮرﺷ ﺪﻳﻦ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﺷ ﻴﺪ‪ ،‬اﺑﻮرﺳ ﻴﺪ‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﺮﺿ ﺎ‪ ،‬اﺑﻮرﻓﺎﻋ ﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮرﻓﻴ ﻖ‪ ،‬اﺑﻮرﻗ ﺎد)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﻣ ﺎح‪،‬‬
‫اﺑﻮرﻣﻠ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮرواﺣ ﻪ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﺮواغ‪ ،‬اﺑﻮروﺑ ﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮروح)‪ ١٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮروق‪ ،‬اﺑﻮروﻳﺒ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮروﻳﺤ ﻪ‪ ،‬اﺑ ﻮرهﻢ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﻳ ﺎح)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮرﻳ ﺎح‪،‬‬
‫اﺑﻮرﻳﺤﺎﻧ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮزاﻧ ﺪﻩ‪ ،‬اﺑﻮزاه ﺪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺰاهﺮﻳ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺰﺑ ﺎن‪ ،‬اﺑﻮزﺑﻴ ﺪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮزﺑﻴﺮ‪ ،‬اﺑﻮزﺣ ﺎرﻩ‪ ،‬اﺑ ﻮزرارﻩ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮزرﻋ ﻪ )‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺰرﻗ ﺎء‪،‬‬
‫اﺑ ﻮاﻟﺰﻋﺮاء )‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺰﻋﺰﻋ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮزآﺮﻳ ﺎ)‪ ٢۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮزﻣﻴ ﻞ‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﺰﻧ ﺎد‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺰﻧﺒ ﺎع‪ ،‬اﺑ ﻮزهﻴﺮ)‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮزﻧ ﺎد)‪ ١٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮزﻳ ﺪ)‪١٨‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳﺎج‪ ،‬اﺑﻮﺳﺎﺳﺎن‪ ،‬اﺑﻮﺳﺎﻟﻢ)‪ ۶‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳﺒﺎ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻴﺎﻋﻴﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻴﺮﻩ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﺤﻤﺎء‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﺮي)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﺮﻳﺮﻩ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻌﺎدات‪،‬‬
‫اﺑﻮﺳ ﻌﺪ)‪ ٢٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻌﺪﻩ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻌﻴﺪ)‪ ٧۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻔﺮ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻔﻴﺎن)‪٢٣‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻘﺮ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻘﻴﺮ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻜﻦ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻜﻴﻦ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﺳ ﻜﻴﻨﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻼم)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻼﻣﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻠﻤﻪ)‪٢٩‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻠﻤﻲ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻠﻴﻞ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻠﻴﻢ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﺳ ﻠﻴﻤﺎن)‪ ٣٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻤﺢ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻤﻴﺮ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻤﻴﻂ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻨﺎن)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟ ﺴﻮاد‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻮادﻩ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻮار‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺴﻮداء‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻮﻳﺪﺑﻦ ﻏﻔﻠ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻮﻳﻪ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳﻬﻞ)‪ ٢٢‬ﻣﺤﺪث(‪،‬اﺑﻮﺳﻬﻴﻞ‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻴﺎر‪ ،‬اﺑﻮﺳ ﻴﻒ‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺒﺮﻣﻪ‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺒﻞ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺷ ﺒﻴﻞ‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺠﺎع‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺠﺮﻩ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺪاد‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺮﺟﻠﻴﻞ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﺷ ﺮﻗﯽ‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺮﻳﺢ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﺮﻳﻚ‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﻌﺒﻪ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺸﻌﺜﺎء)‪٧‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﻌﻴﺐ)‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﻘﻴﻖ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﻤﺎل‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﻬﺎب)‪۶‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷﻴﺒﺎن)‪ ٢‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷﻴﺒﻪ)‪ ٩‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷﻴﺦ)‪ ۴‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺷ ﻴﻄﻢ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺻﺎﻟﺢ)‪ ١٩‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺼﺒﺎح)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺻ ﺨﺮ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺻ ﺨﺮﻩ‪،‬‬
‫اﺑﻮﺻﺪﻗﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺼﺪﻳﻖ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺻ ﻌﺪﻩ‪ ،‬اﺑﻮﺻ ﻔﻮان)‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﺻ ﻐﻴﺮﻩ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺼﻠﺖ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺼﻬﺒﺎء‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﺼﻴﺪاء‪ ،‬اﺑﻮﺿ ﺮﻏﺎم‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟ ﻀﺮﻳﺲ‪ ،‬اﺑﻮﺿ ﻤﺮﻩ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺿ ﻤﻨﯽ‪ ،‬اﺑﻮﻃﺎﻟ ﺐ‪ ،‬اﺑﻮﻃ ﺎﻟﻮت‪،‬‬
‫اﺑﻮﻃ ﺎهﺮ)‪٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻃﺮﻓ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻃﻌﻤ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻄﻔﻴ ﻞ‪ ،‬اﺑﻮﻃﻠﺤ ﻪ)‪ ١١‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻃﻮاﻟ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﺎﻧ ﺪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺎﻧ ﺸﻪ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺎﺻ ﻢ)‪ ٢۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﻌﺎﻟﻴ ﻪ)‪٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋ ﺎﻣﺮ)‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒ ﺎد‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﺒ ﺎس)‪ ١‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬

‫‪٨٢‬‬
‫اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﺤﻤﻴ ﺪ‪ ،‬اﺑ ﻮرب ﻋﺒ ﺪاﻟﻌﺰﻩ‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒ ﺪرب اﻟﻮﺿ ﻮء‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒ ﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ)‪٢۶‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﻻﺳ ﻼم)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟ ﺼﻤﺪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒ ﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﻘ ﺪوس‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒ ﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒ ﺪاﷲ)‪ ١٣٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻋﺒ ﺪاﻟﻤﻠﻚ)‪٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﻟﻮاﺣ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﻴ ﺪ)‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒﻴ ﺪاﷲ‪،‬‬
‫اﺑﻮﻋﺒﻴ ﺪﻩ)‪ ١۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺘ ﺎب)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺘﺒ ﻪ)‪ ۴٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺘﻴ ﻖ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺜﻤ ﺎن)‪ ۴٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﺠﻔ ﺎء‪ ،‬اﺑﻮﻋﺠﻴﻨ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋ ﺪﻳﺲ )‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻋ ﺪي)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﺬﺑ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﺮاﺑ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﺮوﺑ ﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﺮﻳ ﺎن)‪٣‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻋﺰﻩ‪ ،‬اﺑﻮﻋ ﺼﺎم)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋ ﺼﻤﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻄ ﺎ)‪٣‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻄ ﺎرد‪ ،‬اﺑﻮﻋﻄ ﺎف‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﻄ ﻮف‪ ،‬اﺑﻮﻋﻄﻴ ﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻔ ﺎن‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻋﻔﺮاء‪ ،‬اﺑﻮﻋﻘ ﺎب‪ ،‬اﺑﻮﻋﻘ ﺎل‪ ،‬اﺑ ﻮﻋﻘﺮب‪ ،‬اﺑﻮﻋﻘﻴ ﻞ)‪ ١٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻜﺎﺷ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮﻋﻜﺮﻣﻪ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻌﻼء)‪ ٢۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻼﻗ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﻼﻧﻴ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋﻠﻘﻤ ﻪ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻋﻠﻲ)‪ ۴١‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻤ ﺎر)‪ ١٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻤ ﺎرﻩ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﻤ ﺎﻗﺮ‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻋﻤﺮ)‪٣٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻋﻤﺮان)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻋﻤﺮو)‪ ۵٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻋﻤﺮﻩ‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻋﻤﻴﺮ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻋﻤﻴﺮﻩ‪ ،‬اﺑﻮﻋﻨ ﺎن‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻌﻨﺒﺮ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻌﻨﺒﺲ)‪۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﻌ ﻮام)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻮاﻧ ﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻮﺳ ﺠﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻋ ﻮف‪ ،‬اﺑﻮﻋ ﻮن)‪٩‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻋﻴ ﺎض‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻌﻴﺰار‪ ،‬اﺑﻮﻋﻴ ﺴﻲ)‪ ٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﻴﻨ ﺎء‪ ،‬اﺑﻮﻋﻴﻨﻴ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮﻏﺎﻟ ﺐ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻏ ﺎﻧﻢ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻐ ﺪﻳﺮ‪ ،‬اﺑ ﻮﻏﺮارﻩ‪ ،‬اﺑﻮﻏﺮﻗ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻐﺮﻳ ﻒ‬
‫)‪٢‬ﻣﺤﺪث(‪،‬اﺑﻮﻏﺴﺎن)‪ ١٢‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻐﺼﻦ‪ ،‬اﺑﻮﻏﻄﻴ ﻒ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻏﻔ ﺎر)‪٢‬‬
‫ﻣﺤﺪث( اﺑﻮﻏﻼب‪ ،‬اﺑﻮﻏﻨﻴﻢ)‪ ٢‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻐﻮث‪ ،‬اﺑﻮﻏﻴﺎث)‪ ٢‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻐﻴﺚ‪،‬‬
‫اﺑﻮﻓﺎﺧﺘ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻓﺎﻃﻤ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻓ ﺪﻳﻚ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻔﺮات‪ ،‬اﺑ ﻮﻓﺮاس‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻔﺮج‪ ،‬اﺑ ﻮﻓﺮوﻩ)‪۴‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻓﺰارﻩ‪ ،‬اﺑﻮﻓﻀﺎﻟﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ)‪ ١٠٠‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳ ﻢ)‪١٧‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻗﺒﻴ ﺼﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻗﺒﻴ ﻞ‪ ،‬اﺑﻮﻗﺘ ﺎدﻩ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻗﺘ ﺎن‪ ،‬اﺑﻮﻗﺘﻴﺒ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻗﺘﻴﻠ ﻪ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻗﺪاﻣﻪ)‪ ۶‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻗﺮﻩ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻗﺮﻳﺶ‪ ،‬اﺑﻮﻗﻄﻴﻔ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻗﻼﺑ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﻘ ﺼﺎص‪ ،‬اﺑﻮﻗﻤﺎﻣ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻘﻤ ﻮس‪ ،‬اﺑﻮﻗﻨ ﺎن‪ ،‬اﺑ ﻮﻗﻴﺲ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻗﻴﻠ ﻪ‪،‬‬
‫اﺑﻮآﺎﻣﻞ)‪ ۵‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮآﺒﺎش)‪ ٣‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮآﺒﺸﻪ‪ ،‬اﺑﻮآﺜﻴﺮ)‪ ٧‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮآﺪﻳﻨﻪ‪،‬‬
‫اﺑ ﻮآﺮدوس‪ ،‬اﺑ ﻮآﺮز‪ ،‬اﺑﻮآﺮﻳﻤ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮآﻌ ﺐ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮآﻠﺜﻢ‪ ،‬اﺑﻮآﻠﺜ ﻮم)‪٢‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮآﻨﺎﻧﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻜﻨﻮد)‪ ٣‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮآﻴﺮان‪ ،‬اﺑﻮﻟﺒﺎﺑﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺒﻴﺪ)‪٣‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻟﻘﻤ ﺎن‪ ،‬اﺑﻮﻟﻮﻟ ﻮﻩ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻟﻴ ﺚ‪ ،‬اﺑ ﻮﻟﻴﻠﯽ‪ ،‬اﺑﻮﻟﻴﻨ ﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬

‫‪٨٣‬‬
‫اﺑﻮﻣﺎﺟ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺎﻏﺮ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺎﻟ ﻚ)‪٣٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﺘﻮآ ﻞ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﺘﻴ ﺪ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻤﺜﻨﻲ)‪١٠‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﺠﺎﻟ ﺪ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺠﺎه ﺪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﺠ ﺸﺮ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺤ ﺎرش‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﺤﺎﺳ ﻦ‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻣﺤﺮز)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﺤ ﻞ‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺤﻠﻢ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺤﻤ ﺪ)‪ ١٢٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﺨ ﺎرق)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﺨﺘ ﺎر)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺨﺮاق‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺨﺰوم‪ ،‬اﺑﻮﻣﺨﻠ ﺪ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻣﺨﻴﺲ‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺪرك‪ ،‬اﺑﻮﻣﺪرآ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺪﻟ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺪﻳﻨ ﻪ‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺮار‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺮارﻩ‪،‬‬
‫اﺑﻮﻣﺮاﻧ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺮﺣ ﻮم)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺮزوق)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺮوان)‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻣﺮﻩ)‪٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺮﯼ‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﺮﻳﻢ)‪ ٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤ ﺴﺎﻓﺮ‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺴﻌﺪﻩ)‪٣‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺴﻌﻮد)‪ ۴٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺴﻜﻴﻦ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺴﻠﻢ)‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻣﺴﻠﻤﻪ)‪ ٣‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺴﻤﺮ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤ ﺸﺎء‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺼﺮف‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﺼﻌﺐ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻣ ﻀﺮ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻄﺮ‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻄﺮف)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻄﻴ ﻊ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻣﻌﺎذ)‪ ١٨‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻌﺎرك‪ ،‬اﺑﻮﻣﻌﺎوﻳﻪ)‪ ١٨‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻤﻌﺘﻤﺮ)‪۴‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻌﺮوف‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻌﺰل)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻌ ﺸﺮ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻤﻌﻠﻲ)‪٧‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻌﻤﺮ)‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻌﻦ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻤﻐﻠﺲ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻣﻐﻴﺮﻩ)‪ ١٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻔﺮح‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻔ ﻀﻞ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻘﺎﺗ ﻞ‪ ،‬اﺑﻮﻣﻘ ﺪام‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﻤﻘ ﺪام)‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻘﺮن‪ ،‬اﺑ ﻮﻣﻜﺮم‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻤﻠﻴﺢ)‪٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻨ ﺎزل‪،‬‬
‫اﺑﻮﻣﻨﺎزل‪ ،‬اﺑﻮﻣﻨﺒﻮذ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻨﺒ ﻪ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻨ ﺬر)‪ ١٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻨ ﺼﻮر)‪٧‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻨﻘﺬ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻨﻬ ﺎل)‪ ٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻨﻴ ﺐ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬اﺑ ﻮﻣﻨﻴﺮ‪ ،‬اﺑﻮﻣﻨﻴ ﻊ‪،‬‬
‫اﺑ ﻮﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﻮدود)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣ ﻮرع)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻮﺳ ﻲ)‪ ١١‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻣﻮﻣﻞ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻬﺎﺟﺮ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻬﻠ ﺐ)‪ ۶‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻬﻨ ﺎ‪ ،‬اﺑﻮﻣﻴ ﺴﺮﻩ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻣﻴﻤ ﻮن‪ ،‬اﺑﻮﻣﻴﻤﻮﻧ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻧ ﺎﻓﻊ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻨﺒ ﺎح‪ ،‬اﺑ ﻮﻧﺠﻴﺢ)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻧ ﺼﺮ)‪ ١٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻨ ﻀﺮ)‪ ٢٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻧ ﻀﺮﻩ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮﻓ ﻀﻠﻪ‪ ،‬اﺑﻮﻧﻌﺎﻣ ﻪ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻧﻤﻴﺮ‪ ،‬اﺑﻮﻧ ﻮح)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻧ ﻮش‪،‬‬
‫اﺑﻮﻧﻮﻓ ﻮل)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻧﻬ ﺸﻞ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻧﻬﻴ ﻚ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻨﻴﺮ‪،‬‬
‫اﺑﻮاﻟﻨﻴ ﻞ‪ ،‬اﺑﻮراﺋ ﻞ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﻮازع)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮواﺻ ﻞ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮواﻗ ﺪ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮوﺑﺮﻩ‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﻮداك‪ ،‬اﺑﻮاﻟ ﻮرد‪ ،‬اﺑ ﻮوردان‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻮرﻗ ﺎء)‪٢‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻮﺿ ﺎح‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻮﺿ ﻲ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻮﺿ ﻴﻦ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﺮﻗ ﺎص‪،‬‬
‫اﺑﻮوآﻴ ﻊ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻮﻟﻴ ﺪ)‪ ٢٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮوﻧﻘ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮوه ﺐ)‪ ١٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑﻮوهﺒ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮه ﺎرون)‪ ٨‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮهﺎﺷ ﻢ)‪ ١۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮه ﺎﻧﻲ)‪ ٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬

‫‪٨٤‬‬
‫اﺑ ﻮهﺒﻴﺮﻩ)‪ ٣‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻬ ﺪاج‪ ،‬اﺑﻮهﺪﺑ ﻪ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻬ ﺬﻳﻞ)‪ ۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮهﺰﻳﺮﻩ)‪٣‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮهﺰار‪ ،‬اﺑ ﻮهﺰان)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻬﺰه ﺎز‪ ،‬اﺑﻮه ﺸﺎم)‪ ١٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪،‬‬
‫اﺑ ﻮهﻼل)‪ ١٠‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮهﻤ ﺎم)‪ ٩‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮهﻨ ﺪ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮهﻨﻴ ﺪﻩ)‪۴‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮهﻴ ﺎج‪ ،‬اﺑ ﻮاﻟﻴﺜﻢ)‪ ٢۵‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑ ﻮﻳﺤﻴﻲ)‪ ۴٧‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻳﺰﻳ ﺪ)‪٣۴‬‬
‫ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻳ ﺴﺎر‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻴ ﺴﻊ)‪ ۴‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻴ ﺴﻴﺮ)‪ ٢‬ﻣﺤ ﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻳﻌﻔ ﻮر‪،‬‬
‫اﺑﻮﻳﻌﻘﻮب)‪ ١٣‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻳﻌﻠﻲ)‪ ۶‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻴﻘﻈﺎن)‪ ٣‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻴﻤﺴﺎن)‪٨‬‬
‫ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻳﻮﺳﻒ)‪ ١۴‬ﻣﺤﺪث(‪ ،‬اﺑﻮﻳﻮﻧﺲ)‪ ١١‬ﻣﺤﺪث(‪.‬‬

‫اﻳﻦ ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬اﻳﻦ اﻗﻴﺎﻧﻮساﻟﻌﻠﻮمهﺎ و ﺑﺤﺮاﻟﻌﻠﻮمهﺎ آ ﻪ ﻣﺜ ﻞ "ﻣ ﻮر‬


‫و ﻣﻠﺦ" ﺑﻪ ﻣﻴﺪان دﻳﻦ هﺠﻮم ﺁوردﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﭼﻴ ﺰ ﺗ ﺎزﻩاﯼ داﺷ ﺘﻨﺪ آ ﻪ ﺑ ﺮ رواﻳ ﺎت‬
‫ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﻗﺒﻠ ﯽ ﺑﻴﻔﺰاﻳﻨ ﺪ؟ در آﻮﺗ ﺎﻩ ﻣ ﺪﺗﯽ ﭘ ﺲ از درﮔﺬﺷ ﺖ ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬هﻤ ﻪ رواﻳ ﺎت‬
‫"ﺻ ﺤﺎﺑﻪ" ﺷ ﻨﻴﺪﻩ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬و ﺑﻌ ﺪ ه ﻢ ﺁن ﺻ ﺤﺎﺑﻪ ﻣ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬ﺟ ﺴﺖ و ﺟﻮه ﺎﯼ‬
‫ﻓ ﺮاوان و ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﻋﻮاﻣﻔﺮﻳﺒﺎﻧ ﻪ ﻧﻴ ﺰ ﺗﻮﺳ ﻂ ﻋ ﺪﻩاﯼ از ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﻌ ﺪﯼ‪ ،‬ﺑ ﺼﻮرت‬
‫"رﺣﻠﻪ"هﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﭘﻴﺪا آﺮدن ﻣﻨ ﺎﺑﻊ اﺣﺘﻤ ﺎﻟﯽ‬
‫دﺳﺖ ﻧﺨﻮردﻩاﯼ از ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻧﺎﺷ ﻨﻴﺪﻩ‪ ،‬اﻧﺠ ﺎم ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ .‬در اﻳﻨ ﺼﻮرت ﺁن آ ﺴﯽ‬
‫آﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ "ﻣﺤ ﺪث" ﺷ ﺪن دﺳ ﺖ ﺑ ﻪ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ آﺘ ﺎب ﺗ ﺎزﻩاﯼ در ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣ ﯽزﻧ ﺪ‪،‬‬
‫ﻏﻴﺮ از ﺟﻌﻞ ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﺗﺎزﻩ "ﻧﺎﺷﻨﻴﺪﻩ" و "دﺳﺖ اول" ﭼﻪ راه ﯽ در اﺧﺘﻴ ﺎر داﺷ ﺖ‬
‫ﺗ ﺎ اﺛ ﺮش ﻣ ﻮرد ﺗﻮﺟ ﻪ ﻗﺮارﮔﻴ ﺮد؟ و ﭼ ﻪ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﺑﻜﻨ ﺪ اﮔ ﺮ ﻧﻤ ﯽﺧﻮاﺳ ﺖ‬
‫"ﺣﺪﻳﺚﺳﺎز" و ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ "ﺣﺪﻳﺚﮔﻮ" ﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫ﺧﻮد ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬از هﻤﺎن ﺁﻏﺎز آﺎ ِر ﺳﻮداﮔﺮﯼ اﻳ ﻦ دﻳ ﻦﻓﺮوﺷ ﺎن و ﺑ ﺎزارﮔﺮﻣﯽ‬
‫دآﺎﻧﺪاران ﺑﺎزار رﻳﺎ را ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﯽ آﺮدﻩ و ﭘﻴﺮوان ﺧ ﻮﻳﺶ را از ﺁن ﺑ ﺮ ﺣ ﺬر داﺷ ﺘﻪ‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪"-‬هﻤﺎﻧ ﺎ اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ در دﺳ ﺘﺮس ﻣ ﺮدم اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺣ ﻖ و ﺑﺎﻃ ﻞ و راﺳ ﺖ و‬
‫دروغ و ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ و ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﻮهﻮم اﺳ ﺖ و ﺑﺘﺤﻘﻴ ﻖ آ ﻪ در زﻣ ﺎن رﺳ ﻮل‬
‫ﺧﺪا ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺁن ﺣﻀﺮت از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ دروﻏﻬﺎ ﺑﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﻜﻪ رﺳﻮل اآ ﺮم ﺑ ﻪ ﺧﻄﺒ ﻪ‬
‫اﻳﺴﺘﺎد و ﻓﺮﻣ ﻮد ه ﺮ آ ﻪ از روﯼ ﻋﻤ ﺪ ﺑ ﺮ ﻣ ﻦ دروغ ﺑﻨ ﺪد ﺧ ﻮد را در ﺁﺗ ﺶ دوزخ‬
‫ﮔﺬارد‪) ".‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﻪ ‪(٢٠١‬‬

‫‪٨٥‬‬
‫‪"-‬ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮد آﻪ ﺟ ﺰ ﻗ ﺮﺁن ﭼﻴ ﺰﯼ از ﻣ ﻦ ﻧﻘ ﻞ ﻧﻜﻨﻴ ﺪ و اﮔ ﺮ آ ﺴﯽ ﺑﺠ ﺰ‬
‫ﻗ ﺮﺁن ﭼﻴ ﺰﯼ از ﻣ ﻦ ﺿ ﺒﻂ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ ﺁﻧ ﺮا ﻣﺤ ﻮ آﻨ ﺪ"‪) .‬اﻣ ﺎم ﻣ ﺴﻠﻢ ﺑ ﻦ ﺣﺠ ﺎج‬
‫ﻧﻴﺸﺎﺑﻮرﯼ‪ ،‬در آﺘﺎب "ﺻﺤﻴﺢ" ﻧﻘﻞ از اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺧﺬرﯼ ﺻﺤﺎﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ(‪.‬‬
‫‪"-‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ‪ :‬ﭘ ﺲ از ﻣ ﻦ ﭼﻴ ﺰﯼ از ﻣ ﻦ‬
‫ﻧﻨﻮﻳﺴﻴﺪ‪ ،‬و هﺮ آﺲ آﻪ ﺟﺰ ﻗﺮﺁن ﭼﻴﺰﯼ از ﻣﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺁﻧﺮا ﻣﺤﻮ آﻨ ﺪ‪) ".‬ﺷ ﻴﺦ‬
‫ﺻﺪوق اﺑﻦ ﺑﺎﺑﻮﻳﻪ‪ ،‬در ﺧﺼﺎل(‬
‫‪"-‬رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﭘ ﺲ از ﻣ ﻦ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ دﻳﮕ ﺮ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺴﻴﺎر از ﻣﻦ ﻧﻘﻞ ﺧﻮاهﻨﺪ آﺮد‪ .‬ﭘﺲ هﺮ ﭼ ﻪ را آ ﻪ از ﻣ ﻦ ﺑ ﻪ ﺷ ﻤﺎ‬
‫رﺳ ﻴﺪ ﺑ ﺮ آﺘ ﺎب ﺧ ﺪا ﻋﺮﺿ ﻪ دارﻳ ﺪ‪ ،‬اﮔ ﺮ ﻣﻮاﻓ ﻖ ﺁن ﺑ ﻮد ﻣ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪام‪ ،‬اﮔ ﺮ ﺑ ﺎ ﺁن‬
‫ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﺒﻮد ﺑﺪاﻧﻴﺪ آﻪ ﻣﻦ ﻧﮕﻔﺘﻪام‪) ".‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻜﺒﻴﺮ(‬
‫‪"-‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ زﺑﻴﺮ از ﭘﺪر ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ ﺑ ﻪ او ﮔﻔ ﺘﻢ‪ :‬ﭼ ﺮا ﺗ ﻮ ﻧﻴ ﺰ آ ﻪ‬
‫از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﭘﻴﻤﺒﺮ ﺑﻮدﻩ اﯼ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻓﻼن و ﻓﻼن ﺣ ﺪﻳﺚ از او ﻧﮕ ﻮﻳﻲ؟ ﺟ ﻮاب داد‪ :‬آ ﻪ‬
‫ﻣﻦ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺑﺼﺤﺒﺖ وﯼ ﺑﻮدم‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﻨﻴﺪم آﻪ ﻣﯽﮔﻔﺖ‪ :‬هﺮ آ ﺲ ﺑ ﺮ ﻣ ﻦ دروغ ﺑﻨ ﺪد‬
‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺟﻬﻨﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و از اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ رواﻳﺖ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ :‬اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ آ ﻪ‬
‫هﺮ آﻪ ﺑﺮ ﻣﻦ دروغ ﺑﻨﺪد ﺟﻬﻨﻤﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻊ ﺁن اﺳﺖ آﻪ ﺷﻤﺎ را از ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﮔﻮﻳﻢ‪) ".‬اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺨﺎرﯼ در "ﺻﺤﻴﺢ"(‬
‫‪ "-‬ﺳﺎﻳﺐ ﺑﻦ زﻳﺪ ﮔﻮﻳﺪ ﺑﺎ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ از ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ رﻓ ﺘﻢ و ﻧ ﺸﻨﻴﺪم آ ﻪ‬
‫از ﭘﻴﻤﺒﺮ ﺣﺘﯽ ﻳﻚ ﺣﺪﻳﺚ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺷﻌﺒﯽ ﮔﻮﻳﺪ آﻪ ﺳﺎﻟﯽ ﺗﻤﺎم ﺑﺎ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑ ﻦ ﻋﻤ ﺮ‬
‫رﻓﺖ و ﺁﻣﺪ داﺷﺘﻢ و ﻧﺸﻨﻴﺪم ﭼﻴﺰﯼ از ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻧﻘﻞ آﻨﺪ‪) .‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﺪ‪ ،‬در " ﺳﻨﻦ"(‬
‫‪"-‬از ﻋﺒﺪاﻟﻮارث ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪ :‬وارد ﻣﻜﻪ ﺷﺪم و اﺑﻮﺣﻨﻴﻔﻪ‬
‫را ﺁﻧﺠﺎ دﻳﺪم‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪم در ﺑﻴﻊ ﺷﺮﻃﯽ ﭼﻪ ﻋﻘﻴﺪﻩ دارﯼ آﻪ ﻣ ﺜﻼ ﺷﺨ ﺼﯽ ﻣﺘ ﺎع ﺧ ﻮد‬
‫را ﺑﺸﺮط ﻣﯽﻓﺮوﺷﺪ؟ ﭘﺎﺳﺦ داد‪ .‬هﻢ ﺑﻴﻊ ﺑﺎﻃ ﻞ و ه ﻢ ﺷ ﺮط ﺑﺎﻃ ﻞ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺳ ﭙﺲ ﻧ ﺰد‬
‫اﺑﻦ اﺑﯽ ﻟﻴﻠﯽ رﻓﺘﻢ و هﻤﺎن ﻣﺴﺌﻠﻪ را از او ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ .‬او ﺟﻮاب داد ﺑﻴﻊ واﻗ ﻊ و ﺟ ﺎﻳﺰ‬
‫اﺳﺖ و ﺷﺮط ﺑﺎﻃﻞ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻧﺰد اﺑﻦ ﺑﺸﺮﻣﻪ رﻓ ﺘﻢ و هﻤ ﺎن ﻣﻮﺿ ﻮع را ﻣﻄ ﺮح آ ﺮدم‪.‬‬
‫او ﮔﻔﺖ هﻢ ﺑﻴﻊ ﺟﺎﻳﺰ و هﻢ ﺷﺮط ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ‪ ،‬و هﺮ ﻳﻚ از ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﻣ ﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪهﺎﯼ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻣﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ‪) ".‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺼﺮﯼ در ﺿﺤﯽ اﻻﺳﻼم(‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد هﻤﻪ اﻳﻦ اﺣﻜﺎم ﺻﺮﻳﺢ و روﺷﻦ‪ ،‬ﻇﺎهﺮا "ﺑﻴﻀﻪ داران اﺳ ﻼم" از‬
‫ﺁﻏﺎز ﺗﺮﺟﻴﺢ دادﻧﺪ ﺑﺠﺎﯼ ﭘﻴﺮوﯼ از اواﻣﺮﯼ آﻪ ﻃﺒﻌﺎ ﺑﺎب روﻧﻖ دآﺎن ﻧﺒﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪،‬‬

‫‪٨٦‬‬
‫از ﺣﺪﻳﺚهﺎﯼ "ﻣﻮﺛﻖ" دﻳﮕ ﺮﯼ ﭘﻴ ﺮوﯼ آﻨﻨ ﺪ آ ﻪ ﺑﻌ ﺪهﺎ ﺗﻮﺳ ﻂ ﻋ ﺪﻩاﯼ از ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‪،‬‬
‫ﻣﻨﺠﻤﻠﻪ ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬در ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار ﻧﻘﻞ ﺷﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬رﺳﻮل اآﺮم ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮد آ ﻪ ﺗ ﺎ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧﻴ ﺪ‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﻧﻘ ﻞ آﻨﻴ ﺪ و در ﺁن آﻮﺗ ﺎهﯽ ﻧﻜﻨﻴ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎ دﻟﻬ ﺎ را ﺟ ﻼ ﻣ ﯽده ﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺑﺪرﺳ ﺘﻴﻜﻪ دﻟﻬ ﺎ زﻧ ﮓ ﻣ ﯽﮔﻴﺮﻧ ﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﺷﻤ ﺸﻴﺮ زﻧ ﮓ ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮد‪ ،‬و ﺟ ﻼﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ‪".‬‬
‫و‪" :‬اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﺣﺎدﻳ ﺚ و اﺧﺒ ﺎر را زود ﻳ ﺎد ﻓﺮزﻧ ﺪ ﺧ ﻮد‬
‫دهﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن دﻳﻦ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ او را ﮔﻤﺮاﻩ آﻨﻨﺪ"‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺗﺄآﻴ ﺪ‪ ،‬در ﻋ ﺼﺮ ﺧ ﻮد ﻣ ﺎ ﻧﻴ ﺰ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺳﺘﺎﻳ ﺸﮕﺮ ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪ ِر ﻋﻼﻣ ﻪ‬
‫ﻣﺠﻠﺴﯽ‪ ،‬ﺁﻳﺖاﷲ ﻣﻮﺳﻮﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬در "آﺸﻒ اﻻﺳﺮار" اﻳﺸﺎن ﺑﻪ آ ّﺮات ﺗﻜﺮار ﺷﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -‬در ﻣﻌ ﺎﻧﯽ اﻻﺧﺒ ﺎر ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﺪوق و آﺘ ﺎب ﻓﻘﻴ ﻪ آ ﻪ ﻳﻜ ﯽ از ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ‬
‫آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺷﻴﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬از اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ اآ ﺮم ﮔﻔ ﺖ ﺧ ﺪاﻳﺎ‬
‫رﺣﻤﺖ آﻦ ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻬﺎﯼ ﻣﺮا‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ :‬آﻴﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻬﺎﯼ ﺷﻤﺎ؟ ﮔﻔﺖ ﺁﻧﻬﺎﺋﯽ آ ﻪ ﭘ ﺲ‬
‫از ﻣﻦ ﺣﺪﻳﺚ و ﺳﻨﺖ ﻣﺮا رواﻳﺖ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ آﻪ ﺁﻧﻬﺎﺋﻴﻜﻪ رواﻳﺖ ﺳ ﻨﺖ‬
‫و ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻣﯽآﻨﻨﺪ ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮﻧ ﺪ و ه ﺮ ﭼ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ از ﻻزم ﺑ ﻮدن‬
‫اﻃﺎﻋ ﺖ و وﻻﻳ ﺖ و ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺛﺎﺑ ﺖ اﺳ ﺖ ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ ه ﻢ ﺛﺎﺑ ﺖ اﺳ ﺖ‪) ".‬آ ﺸﻒ‬
‫اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(١٨٨‬‬
‫‪"-‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠﻪ رواﻳﺖ آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﮔﻔ ﺖ‪ :‬راوﻳ ﺎن ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺣﻜّـﺎ ِم ﻣﻨﻨﺪ‪ ،‬و ر ّد ﺁﻧﻬﺎ ر ّد اﻣ ﺎم‪ ،‬ر ّد اﻣ ﺎم ر ّد ﺧ ﺪا‪ ،‬و ر ّد ﺧ ﺪا در ﺣ ﺪ ﺷ ﺮك ﺑ ﻪ ﺧ ﺪا‬
‫اﺳﺖ"‪.‬‬
‫‪ "-‬ﺗﻜﻠﻴﻒ ﻣﺮدم در زﻣﺎن ﻏﻴﺒﺖ اﻣﺎم زﻣﺎن ﺁن اﺳﺖ آ ﻪ در ﺗﻤ ﺎم اﻣﻮرﺷ ﺎن‬
‫رﺟﻮع آﻨﻨﺪ ﺑﻪ راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬و اﻃﺎﻋﺖ آﻨﻨﺪ از ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﭼﻪ اﻣﺎم ﺁﻧﻬﺎ را ﺣﺠ ﺖ ﺧ ﻮد‬
‫آﺮدﻩ و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻩ‪) ".‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(١٨٨‬‬

‫ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ هﻤﻪ اﻳﻦ ﻓﺘﺎوﯼ و اﺣﻜﺎم "ﻣﻮﺛﻖ" و ﻻزم اﻻﺟﺮاء‪ ،‬از هﻤﺎن ﻗ ﺮون‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ "ﺣﻜ ﺎم واﺟ ﺐ اﻻﻃﺎﻋ ﻪ رﺳ ﻮل‬
‫ﺧﺪا و ﺣﺠﺞ اﻣﺎم ﻏﺎﻳﺐ و ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﺎن ﺑﺤﻖ رﺳﻮل اآﺮم" ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﺸﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ درﺳﺖ‬

‫‪٨٧‬‬
‫در ﺟﻬﺖ ﻋﻜﺲ ﺁن‪ ،‬از اﻳﺸﺎن ﺻ ﺮاﺣﺘﺎ ﺑ ﺼﻮرت دروغ ﭘ ﺮدازان و ﺷ ﻴﺎدان ﺷ ﺮع‬
‫ﻧﺎم ﺑﺮدﻩ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺟﻮزﯼ در ﺗﺬآﺮﻩ اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ آﻪ‪" :‬ﻏﻴﺎث ﺑﻦ اﺑ ﺮاهﻴﻢ ﺑﻨ ﺰد‬
‫ﻣﻬ ﺪﯼ ﻋﺒﺎﺳ ﻲ)ﺧﻠﻴﻔ ﻪ( ﺷ ﺪ و ﺑ ﺎو ﮔﻔﺘﻨ ﺪ ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻠﻴﻔ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚ ﮔ ﻮي‪ .‬وﯼ از ﭘﻴﻤﺒ ﺮ‬
‫رواﻳﺖ آﺮد آ ﻪ ﻣ ﺴﺎﺑﻘﻪ ﻓﻘ ﻂ در ﺗﻴﺮاﻧ ﺪازﯼ و ﺳ ﻮارﯼ و آﺒ ﻮﺗﺮﭘﺮاﻧﯽ روا اﺳ ﺖ و‬
‫در ﺑﻘﻴ ﻪ اﻣ ﻮر ﺑﺎﻃ ﻞ اﺳ ﺖ‪ ،‬و اﻟﺒﺘ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚ ﭘﻴﻤﺒ ﺮ ﺑ ﻴﺶ از ﺗﻴ ﺮ و اﺳ ﺐ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬اﻣ ﺎ‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪ دﻟﺒﺴﺘﻪ آﺒﻮﺗﺮان ﻣﯽﺑﻮد و ﻻزم ﺑﻮد آﻪ ﺳﺨﻨﯽ درﻳﻦ ﺑﺎﺑ ﺖ ﻧﻴ ﺰ در ﺣ ﺪﻳﺚ ﺁﻳ ﺪ‬
‫و ﻻﺟﺮم ﺧﻠﻴﻔﻪ آﻴﺴﻪ زرﯼ ﺑﺪو ﺑﺨﺸﻴﺪ‪".‬‬
‫در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﻬﺞ اﻟﻔﺼﺎﺣﻪ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪" :‬ﻣﺨﺘﺎر ﺑ ﻦ ﻋﺒﻴ ﺪﻩ ﺛﻘﻔ ﻲ)ﻣﺨﺘ ﺎر‬
‫ﻣﻌﺮوف( ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از ﻣﺤﺪﺛﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ :‬از ﮔﻔﺘﺎر ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ درﺑ ﺎرﻩ ﻣ ﻦ ﺑﻴ ﺎور‬
‫آﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪ :‬از ﭘﺲ ﻣﻦ ﻣﺮدﯼ ﺑﻴﺎﻳ ﺪ و اﻧﺘﻘ ﺎم ﺧ ﻮن ﻓﺮزﻧ ﺪم ﺣ ﺴﻴﻦ را ﺑﮕﻴ ﺮد‪،‬‬
‫در ﻋ ﻮض ﺁن ﺣ ﺪﻳﺚ اﻳ ﻦ ﺧﻠﻌ ﺖ و ﻣﺮآ ﺐ و ﺧ ﺎدم را ﺑ ﺎ دﻩ ه ﺰار دره ﻢ از ﻣ ﻦ‬
‫ﺑﮕﻴﺮ‪ ،‬و ﺁن ﻣﺮد ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ :‬ﮔ ﺮدﻧﻢ ﻣﮕ ﺬار آ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚ دروغ از ﺧ ﻮد ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﮔ ﻮﻳﻢ‪،‬‬
‫اﻣﺎ از ﮔﻔﺘﻪ اﺻﺤﺎب او هﺮ ﭼﻪ ﺧﻮاهﯽ رواﻳﺖ آﻨﻢ"‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﻌﺪ در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻜﺒﻴﺮ ﻧﻘﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ‪" :‬از اﻧ ﺲ ﺑ ﻦ ﻣﺎﻟ ﻚ آ ﻪ دﻩ ﺳ ﺎل‬
‫ﺗﻤ ﺎم از ﻳ ﺎران ﻧﺰدﻳ ﻚ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﭘﺮﺳ ﻴﺪﻧﺪ‪ :‬ﺁﻳ ﺎ ﺁﻧﭽ ﻪ را آ ﻪ از رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﻧﻘ ﻞ‬
‫ﻣ ﯽآﻨ ﯽ از ﺧ ﻮد او ﺷ ﻨﻴﺪﻩ اي؟ او درﻣﺎﻧ ﺪ و ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﭼﻨ ﻴﻦ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ه ﺮ ﭼ ﻪ ﻧﻘ ﻞ‬
‫آﺮدﻩاﻳﻢ از او ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﻟﻴﻜﻦ ﻣﺎ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺳﺨﻨﯽ را آﻪ ﻳﻜ ﯽ از ﻣ ﺎ ﮔﻔﺘ ﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻧﻤﯽآﻨﻴﻢ‪".‬‬
‫در "اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻻﺣﻜﺎم اﻟﻘ ﺮﺁن" ﻗﺮﻃﺒ ﯽ‪ ،‬از "اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺣﻨﺒ ﻞ" ﻓﻘﻴ ﻪ و ﻣﻮﻟ ﻒ‬
‫ﻣﻌﺮوف آﺘﺎب "ﻣ ﺴﻨﺪ" رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪" :‬ﻣ ﻦ و ﻳﺤﻴ ﯽ ﺑ ﻦ ﻣﻌ ﻴﻦ در ﻣ ﺴﺠﺪ‬
‫رﺿﺎﻓﻪ ﺑﻐﺪاد ﻧﻤﺎز آﺮدﻳﻢ‪ .‬ﭘﺲ از ﻧﻤ ﺎز ﻳﻜ ﯽ ﺑﭙ ﺎ اﻳ ﺴﺘﺎد و ﮔﻔ ﺖ‪ :‬اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺣﻨﺒ ﻞ و‬
‫ﻳﺤﻴﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﻴﻦ رواﻳﺖ آﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ه ﺮ آ ﻪ ﻻ اﻟ ﻪ اﻻاﷲ ﺑﮕﻮﻳ ﺪ ﺧ ﺪا‬
‫از هﺮ آﻠﻤﻪ او ﻣﺮﻏﯽ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﻨﻘﺎر ﻃﻼ و ﭘﺮ ﻣﺮﺟﺎن‪ ،‬و ﻗ ﺼﻪه ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﮔﻔﺖ هﻤ ﻪ دروغ‪ .‬ﭘﺮﺳ ﻴﺪم اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺑ ﺎ ﺗ ﻮ آ ﻪ ﮔﻔ ﺖ؟ ﺟ ﻮاب داد آ ﻪ از اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ‬
‫ﺣﻨﺒﻞ و ﻳﺤﻴﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﻴﻦ ﺷﻨﻴﺪﻩام‪ .‬ﻳﺤﻴﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻳﺤﻴﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﻴﻦ ﻣﻨﻢ و اﻳﻦ آﺴﯽ آ ﻪ ﺑ ﺎ‬
‫ﻣﻦ اﺳﺖ ﻧﻴ ﺰ اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺣﻨﺒ ﻞ اﺳ ﺖ و از ﺣ ﺪﻳﺚ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺳ ﺨﻨﺎﻧﯽ ﻧ ﺸﻨﻴﺪﻩاﻳ ﻢ‪.‬‬
‫ﻗﺼﻪ ﮔﻮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺗﻮ ﻳﺤﻴﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﻴﻦ ﺑﺎﺷﯽ‪ ،‬ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﻮدم آﻪ اﺣﻤﻘ ﯽ و اآﻨ ﻮن ﺑ ﺪان‬

‫‪٨٨‬‬
‫ﻳﻘﻴﻦ آﺮدم‪ .‬ﻣﮕ ﺮ در اﻳ ﻦ دﻧﻴ ﺎ ﻳﺤﻴ ﯽ ﺑ ﻦ ﻣﻌ ﻴﻦ و اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺣﻨﺒ ﻞ ﻓﻘ ﻂ ﺷ ﻤﺎ دو ﻧﻔ ﺮ‬
‫هﺴﺘﻴﺪ؟ ﻣﻦ از هﻔﺪﻩ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رواﻳﺖ ﺷﻨﻴﺪﻩام‪".‬‬
‫در "ﺣﻀﺎرةاﻻﺳﻼﻣﻴﻪ" ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪" :‬اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ ﻣﺤﺪث ﻣﺸﻬﻮر رواﻳ ﺖ‬
‫آﻨﺪ آﻪ اﺑﻮاﻟﻔﺮج اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ وارد ﺳﻮق اﻟ ﻮراﻗﻴﻦ)ﺑ ﺎزار آﺘﺎﺑﻔﺮوﺷ ﻬﺎ( ﻣ ﯽﺷ ﺪ و ه ﺮ‬
‫ﭼﻪ آﺘﺎب ﻣﯽدﻳﺪ ﻣﯽﺧﺮﻳﺪ و ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻣ ﯽﺑ ﺮد و ﺁﻧﻬ ﺎ را ﻣﺎﺧ ﺬ رواﻳ ﺎت ﺧ ﻮد‬
‫ﻗﺮار ﻣﯽداد‪ ،‬و اﺑﻮزرﻋﻪ رازﯼ ﮔﻮﻳﺪ آ ﻪ ﻣﻴ ﺴﺮﻩ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺁﺳ ﺎن ﻣ ﯽﺳ ﺎﺧﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ‬
‫ﭼﻬﻞ ﺣﺪﻳﺚ ﺗﻨﻬﺎ در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﻗ ﺰوﻳﻦ ﺳ ﺎﺧﺘﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬و ﻣﻴﮕﻔ ﺖ آ ﻪ اﻳ ﻦ آ ﺎر ﺑ ﻪ ﻗ ﺼﺪ‬
‫رﺿﺎﯼ ﺧﺪا ﻣﯽآﻨﻢ‪ .‬و‪ :‬رواﻳﺖ اﺳﺖ آﻪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﻳ ﻒ ﻓﺮزﻧ ﺪ ﺧ ﻮﻳﺶ را دﻳ ﺪ آ ﻪ‬
‫از ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻣﻌﻠﻢ ﻣﯽﮔﺮﻳﺴﺖ هﻤﺎﻧﻮﻗﺖ ﺣﺪﻳﺜﯽ از ﻋﻜﺮﻣﻪ ﺳﺎﺧﺖ آ ﻪ از اﺑ ﻦ ﻋﺒ ﺎس‬
‫و او از رﺳﻮل اآﺮم رواﻳﺖ آﺮدﻩ ﺑﻮد آﻪ ﻣﻌﻠﻤﺎن اﻃﻔﺎل ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺧﻠﻖ ﺧﺪاﻳﻨﺪ"‪.‬‬
‫و ﺑﺎز در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﻬﺞاﻟﻔﺼﺎﺣﻪ ﺁﻣﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻋﻤ ﺮو واﻗ ﺪﯼ آ ﻪ‬
‫در ﺁﻏﺎز ﻗﺮن دوم ﻣﯽزﻳﺴﺖ ﺳ ﯽ ه ﺰار ﺣ ﺪﻳﺚ رواﻳ ﺖ ﻣ ﯽآ ﺮد آ ﻪ ﺣﺘ ﯽ ﻳﻜ ﯽ از‬
‫ﺁﻧﻬﺎ درﺳﺖ ﻧﺒﻮد‪.‬‬

‫اﻳﻦ ﺗﺬآﺮ هﻢ از ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﯽ اﺳﺖ‪:‬‬


‫‪ -‬ﻳﻜﯽ از راوﻳﺎن ﻋﺎﻟﻴﻘﺪر ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬در ﺟﻮاب آﺴﯽ آﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ :‬ﺑﺮﺧ ﯽ از‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ از ﻃﺮف ﺷﻤﺎ رواﻳﺖ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ ﺳ ﻨﺪ ﻧ ﺪارد‪ ،‬ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ ﺑ ﻮد‪ :‬ﺗ ﻮ ﺧ ﻮدت‬
‫آﻪ ادﻋﺎ ﻣﯽآﻨﯽ ﺑﭽﻪ ﭘﺪرت هﺴﺘﯽ‪ ،‬ﺳﻨﺪ داري؟‬

‫وﻟﯽ ﮔﻤﺎن ﻣﺒﺮﻳﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺳ ﻨﺖ ﻣﺮﺿ ﻴﻪ ﻣﻨﺤ ﺼﺮ ﺑ ﻪ ﻗ ﺮون اوﻟﻴ ﻪ اﺳ ﻼﻣﯽ‬


‫ﺑﻮدﻩ و در ﻋﺼﺮ ﻣﺎ ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻜﺮ آﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻏﺎﻓ ﻞ از اﻳ ﻦ ه ﺴﺘﻴﺪ‬
‫آﻪ ﻣﻜﺘﺐ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز هﻴﭻ ﺳﺠ ّﻴﻪ ﺣﺴﻨﻪاﯼ را آﻪ از ﺑﺰرﮔﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ دﻳ ﻦ ﺑ ﺪان‬
‫رﺳ ﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ ﻣﺘ ﺮوك ﻧﻤ ﯽﮔ ﺬارد‪ ،‬و ﻳﻜ ﯽ از هﻤ ﻴﻦ ﺳ ﺠﺎﻳﺎﯼ ﻣﺮﺿ ﻴﻪ ﺳ ﻨﺖ‬
‫ﺣﺪﻳﺚﺳﺎزﯼ در راﻩ اهﺪاف "دﻳﻦ ﻧﺎﺟﻴﻪ اﺛﻨﯽﻋﺸﺮﻳﻪ " اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗ ﺼﺎدﻓﺎ هﻤﻴ ﺸﻪ ﺑ ﺎ‬
‫هﺪﻓﻬﺎﯼ ﺧﺼﻮﺻﯽ ﻣﻜﺘﺐ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز ﻧﻴﺰ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻣﯽآﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺎﻧﻤﻮﻧﻪاﯼ از اﻳﻦ ﺷﻴﻮﻩ ﻣﺮﺿﻴﻪ ﺣﻔﻆ ﺳﻨﻦ ﻣﻜﺘﺒﯽ ﺁﺷﻨﺎ ﺷﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫‪٨٩‬‬
‫در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ‪ ١٣۶١‬در ﮔﺮﻣﺎﮔﺮم ﭘﻴﻜﺎر ﺳﭙﺎهﻴﺎن اﺳﻼم ﺑ ﺎ ﻗ ﻮاﯼ آﻔ ﺮ ﺻ ﺪام‬
‫ﻋﻔﻠﻘﯽ ﻧﺎﮔﻬﺎن اﺳ ﺮاﺋﻴﻞ ﺻ ﻬﻴﻮﻧﯽ ﺑ ﻪ ﻟﺒﻨ ﺎن ﺣﻤﻠ ﻪ ﻣ ﯽﺑ ﺮد و ﻣﺒ ﺎرزان ﻓﻠ ﺴﻄﻴﻨﯽ را‬
‫هﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ ﮔﻠﻮﻟﻪ ﻣﯽﺑﻨﺪد و ﺑﻴﺮوت را ﺑﻪ ﺁﺗﺶ و ﺧﻮن ﻣﯽآﺸﺪ‪ ،‬ﻟﺸﻜﺮ اﺳﻼم اﺟﺒﺎرا‬
‫در وﺿﻌﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد آﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺧﻮدش را ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻋﺮاق ﺻﺪاﻣﯽ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺑﺎ اﺳﺮاﺋﻴﻞ ﺻﻬﻴﻮﻧﯽ ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻠﻮم آﻨﺪ؛ ﺑﺨ ﺼﻮص در ﺷ ﺮاﻳﻄﯽ آ ﻪ ﺣﻴﺜﻴ ﺖ ﺣ ﻀﺮت‬
‫اﻣﺎم زﻣﺎن ﻓﺮﻣﺎﻧ ﺪﻩ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻢ ﻏﺎﻟ ﺐ ﻋﻤﻠﻴ ﺎت ﻟ ﺸﻜﺮ اﺳ ﻼم ﻋﻠﻴ ﻪ آﻔ ﺮ در ﻣﻴ ﺎن اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫درﺳ ﺖ در هﻤ ﻴﻦ ﻣﻮﻗ ﻊ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻳﻜ ﯽ از اﻋ ﺎﻇﻢ ﻋﻠﻤ ﺎﯼ ﻣﻜﺘ ﺐ ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺣﻔ ﻆ اﷲ‬
‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻮردارﯼ از اﻟﻬﺎﻣﺎت ﻏﻴﺒ ﯽ ﭼﻨ ﺪﻳﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ " دﺳ ﺖ اول" و ﻧﺎﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫از ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق آ ﺸﻒ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ آ ﺎﻣﻼ روﺷ ﻦ اﺳ ﺖ ﺁن ﺣ ﻀﺮت‬
‫ﺁﻧﻬ ﺎ را دﻗﻴﻘ ﺎ ﺑ ﺮاﯼ هﻤ ﻴﻦ ﻣ ﻮرد ﺑﻴ ﺎن ﻓﺮﻣ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺑ ﺎ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬﺎﯼ دﻳﮕﺮﯼ آﻪ داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻮﺟﻪ آﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ اﺑﺰار ﻧﺪاﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺘﻦ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﺑﺎر اول ﺗﻮﺳ ﻂ ﺧ ﻮد ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم رﺿ ﻮاﻧﯽ در ﻣﺠﻠ ﺲ ﺷ ﻮراﯼ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ ﺑﻴﺎن ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﺑﺎر دوم در روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﺑ ﻪ ﭼ ﺎپ رﺳ ﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ‪،‬‬
‫و اآﻨ ﻮن ﺑ ﺮاﯼ ﺑ ﺎر ﺳ ﻮم ﺑﻤﻨﻈ ﻮر اﺳﺘﻔﺎﺿ ﻪ ﻋ ﺪﻩ زﻳ ﺎدﺗﺮﯼ از ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ در اﻳﻨﺠ ﺎ‬
‫ﺑﺎزﮔﻮ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬

‫" در آﺘﺎب " ﻳﻮم اﻻﺧﻼص" از ﺣﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم‬
‫ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻗﺒﻞ از ﻗﻴﺎم ﺣﻀﺮت ﺻﺎدق ﻣﻬﺪﯼ ﻋﺠﻞ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﺮﺟﻪ‬
‫اﻟﺸﺮﻳﻒ‪ ،‬ﻣ ﺮدﯼ از ذرﻳ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ در اﻳ ﺮان ﻗﻴ ﺎم آﻨ ﺪ و ﺑﻤ ﺪت ه ﺸﺖ ﻳ ﺎ هﺠ ﺪﻩ ﻣ ﺎﻩ‬
‫اﺳﻠﺤﻪ ﺑﺮ دوش ﻣﯽﺟﻨﮕﺪ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﻴ ﺖاﻟﻤﻘ ﺪس ﻣ ﯽﺷ ﻮد و در آﺘ ﺎب ﻋﻘﺎﻳ ﺪ‬
‫اﻻﻣﺎم اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﻳﻪ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﺎن ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم در روﯼ ﻣﻨﺒ ﺮ‬
‫درﺑ ﺎرﻩ ﺁﻳﻨ ﺪﻩ ﺟﻬ ﺎن اﺳ ﻼم ﻓﺮﻣﻮدﻧ ﺪ‪ :‬دﻳ ﺮﯼ ﻧﺨﻮاه ﺪ ﭘﺎﻳﻴ ﺪ آ ﻪ ﻳﻬﻮدﻳ ﺎﻧﯽ از ﻏ ﺮب‬
‫ﻣ ﯽﺁﻳﻨ ﺪ ﺗ ﺎ دوﻟﺘ ﯽ اﺳ ﺮاﺋﻴﻠﯽ ﭘ ﺲ از اﺷ ﻐﺎل ﻓﻠ ﺴﻄﻴﻦ درﺁن ﭘﺪﻳ ﺪ ﺁورﻧ ﺪ و ﻣ ﺮدم ﺑ ﺎ‬
‫ﺷ ﮕﻔﺘﯽ ﭘﺮﺳ ﻴﺪﻧﺪ‪ :‬ﻳ ﺎ ﻋﻠ ﻲ! ﭘ ﺲ ﺁن روز ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﻋ ﺮب و ﻣ ﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آﺠ ﺎ ه ﺴﺘﻨﺪ؟‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﺁن روز ﻧﻴﺮوه ﺎﯼ ﻋ ﺮب از ه ﻢ ﮔﺴ ﺴﺘﻪاﻧ ﺪ و زﻣﺎﻣﺪاراﻧ ﺸﺎن از ه ﻢ ﺟ ﺪا‬

‫‪٩٠‬‬
‫هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺁﻧﻜﻪ ﭘﺸﺘﻴﺒﺎن ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳ ﻴﺪﻧﺪ‪ :‬ﺁﻳ ﺎ اﻳ ﻦ ﺑ ﻼ اداﻣ ﻪ ﺧﻮاه ﺪ ﻳﺎﻓ ﺖ ؟‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﺁرﯼ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﯽ آﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎ ﺧﻮد را از ﺑﻨﺪهﺎﯼ اﺳﺘﻌﻤﺎر ﺁزاد آﻨﻨﺪ ‪. ١‬‬
‫و در هﻤﻴﻦ آﺘﺎب ﺣ ﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮﯼ از ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم در‬
‫راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺻﻬﻴﻮﻧﻴﺴﻢ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬ﺁﻧﮕ ﺎﻩ آ ﻪ اﺳ ﺮاﺋﻴﻞ در زﻣ ﻴﻦ ﻓ ﺴﺎد آﻨ ﺪ و‬
‫ﺣ ﺲ ﺑﺮﺗ ﺮﯼ ﺟ ﻮﺋﻴﺶ ﺑ ﻪ ﻧ ﺎﺑﻮدﯼ اﻧ ﺴﺎﻧﻬﺎ اﻧﺠﺎﻣ ﺪ‪ ،‬ﺧ ﺪاﯼ ﺗﻌ ﺎﻟﯽ ﺑ ﻪ اﻧﺘﻘ ﺎمﮔﻴ ﺮﯼ‬
‫ﭘﺮدازد‪ ،‬و ﺧﺪا در ﺳ ﻮرﻩ اﺳ ﺮا ﻣ ﯽﻓﺮﻣﺎﻳ ﺪ‪ :‬ﻣ ﺎ ﺑ ﺮ ﺷ ﻤﺎ ﻣﺮدﻣ ﯽ را ﻣ ﯽﮔﻤ ﺎرﻳﻢ آ ﻪ‬
‫ﺑﻨ ﺪﮔﺎن ﺧ ﺎص ﻣ ﺎ ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨ ﺪﮔﺎﻧﯽ ﺳ ﺨﺘﻜﻮش و ﺟﻨﮕﺠ ﻮ و ﻧ ﺮﻣﺶﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮ‪ .‬از اﻣ ﺎم‬
‫ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ " :‬اﻳﻨﻬﺎ آﺪام ﻣﺮدﻣﻨﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺮدم اﻳﺮاﻧﻨﺪ آﻪ ﻣﺮآﺰﺷ ﺎن ﻗ ﻢ اﺳ ﺖ و ﺳ ﻪ‬
‫ﺑﺎر ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ ﻗﻴﺎم ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪ " :‬اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ‬
‫ﭼﻮن ﻧﻴﺮوهﺎﯼ اﻳﺮان‪ ،‬ﻋﺮاق را ﻓﺘﺢ آﻨﻨﺪ ‪ ٢‬ﺑﺎ ﻋﺮب هﻤﺪاﺳﺘﺎن ﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ ﻓﻠﺴﻄﻴﻦ را‬
‫ﺁزاد ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬وﻗﺘﻴﻜﻪ وارد ﻓﻠﺴﻄﻴﻦ ﺷﺪﻧﺪ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ و ﺳﻨﮕﺮ ﺑ ﻪ ﺳ ﻨﮕﺮ ﺑ ﻪ ﺳ ﺮاغ‬
‫ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺻﻬﻴﻮﻧﻴﺴﺖ ﻣﯽروﻧﺪ ‪ ٣‬و ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻴ ﺮون ﻣ ﯽآ ﺸﻨﺪ و ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﻣ ﻴﺶ ﺳﺮﺷ ﺎن‬
‫را ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ ﻳﻚ ﻳﻬﻮدﯼ در ﻓﻠﺴﻄﻴﻦ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﯽﻣﺎﻧﺪ‪".‬‬
‫‪" -‬و ﻧﻴ ﺰ در ﺟﻠ ﺪ دوم آﺘ ﺎب اﻟ ﺰاماﻟﻐﺎﺻ ﺐ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭼ ﻮن‬
‫اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم درﺑ ﺎرﻩ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ ﻧﺰدﻳ ﻚ ﺑ ﻪ ﻇﻬ ﻮر ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن‬
‫ﻋﺠﻞ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﺮﺟﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﻨ ﮓ آﻨ ﻮﻧﯽ اﻳ ﺮان و ﻋ ﺮاق ﻧﻴ ﺰ اﺷ ﺎرﻩ‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻩ و اﻳﻨﻄﻮر ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﯼ ﺑﻐﺪاد! واﯼ ﺑﺮ ﺗﻮ از رﯼ‪ ،‬ﺁﻧﺮوز آﻪ ﻧﻴﺮوهﺎﯼ رزﻣﯽ‬
‫و ﺟﻨﮕﺠ ﻮ از ﺗﻬ ﺮان ﺑ ﻪ ﺳ ﻮﯼ ﺑﻐ ﺪاد ﺣﺮآ ﺖ آﻨﻨ ﺪ! و در ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب‬
‫رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ)ع( ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﻣﯽﺑﻴﻨﻢ آﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽه ﺎ ﺑ ﺮ اﻋ ﺮاب‬
‫ﻣﯽﺷﻮرﻧﺪ و ﺑﺼﺮﻩ را ﻓﺘﺢ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫و ﻧﻴ ﺰ در ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ رﺣﻤ ﺔ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺮدم را ﻣﯽﺑﻴﻨﻨﻢ آﻪ در ﻣﺘﻦ اﻧﻘ ﻼب)!( دﺳ ﺖ‬
‫ﺑﻪ ﺟﻨﮕﯽ ﻣﯽزﻧﻨ ﺪ آ ﻪ از ﻧ ﺼﺮﺗﻬﺎﯼ اﻟﻬ ﯽ ﺑﺮﺧ ﻮردار اﺳ ﺖ و در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﻣ ﺸﻜﻼت‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ ﭘﺎﻳﺪارﯼ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬رهﺒﺮ اﻳﻦ اﻧﻘ ﻼب‪ ،‬اﻳﺮاﻧ ﯽ اﺳ ﺖ و ﻧﻴﺮوه ﺎﯼ ﺧ ﻮدش را‬

‫‪ -١‬ﻇ ﺎهﺮا ذآ ﺮ ﻧ ﺎم ﻣﻨ ﺎﺧﻢ ﺑﮕ ﻴﻦ در ﺣ ﺪﻳﺚ ﻓﺮاﻣ ﻮش ﺷ ﺪﻩ ﻳ ﺎ ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم ﻧﻘ ﻞ ﺁﻧ ﺮا ﻣ ﺼﻠﺤﺖ‬


‫ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -٢‬اﺣﺘﻤﺎﻻ در اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ اﺷﺘﺒﺎهﯽ ﺷﺪﻩ و ﻣﻨﻈﻮر اﻣﺎم " ﻧﻴﺮوهﺎﯼ اﺳﻼم " ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٣‬ﺗﺎ آﻨﻮن ﺑﻪ اﺷﺘﺒﺎﻩ ﺗﺼﻮر ﻣﯽﺷﺪ آﻪ ﻋﻨﻮان "ﺻﻬﻴﻮﻧﻴﺴﻢ " در اواﺧﺮ ﻗ ﺮن ﻧ ﻮزدهﻢ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺧ ﻮد‬
‫ﻳﻬﻮدﻳﺎن وﺿﻊ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٩١‬‬
‫ﻣﺘﻮﺟ ﻪ ﺑﻴ ﺖاﻟﻤﻘ ﺪس ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪) ".‬ﺣﺠ ﺔ اﻻﺳ ﻼم رﺿ ﻮاﻧﯽ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪﻩ ﻣﺠﻠ ﺲ ﺷ ﻮراﯼ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ و ﻋﻀﻮ آﻤﻴﺴﻴﻮن دﻓﺎع ﻣﺠﻠﺲ ﻧﻘﻞ از روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﺳﻼﻣﻲ‪(.‬‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼم رﺿﻮاﻧﯽ ﻧﻴﺰ‪" ،‬ﻣﻜﺎﺷ ﻔﺎت" ﻣ ﺸﺎﺑﻬﯽ در ﻣ ﻮاردﯼ آ ﻪ‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز ﺑﻪ دردﺳﺮهﺎﯼ ﺧﺎﺻﯽ اﻓﺘﺎدﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺻ ﻮرت ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻣ ﺜﻼ در‬
‫هﻤﺎن زﻣﺎﻧﯽ آﻪ آﺮدهﺎﯼ ﺳ ﻨﯽ ﻣ ﺬهﺐ ﻣﺎﻳ ﻪ ﻣﺰاﺣﻤ ﺖ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺷ ﻴﻌﻪ ﺻ ﻔﻮﯼ را‬
‫ﻓ ﺮاهﻢ ﺁوردﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ و ﻧﺎﺳ ﺎزﮔﺎرﯼ ﺁﻧ ﺎن در آﻔ ﻪ زورﺁزﻣ ﺎﻳﯽ ﻗﺰﻟﺒﺎﺷ ﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ ﺑ ﺎ‬
‫ﻋﺴﺎآﺮ ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ ﺳ ﻨﮕﻴﻨﯽ ﻣ ﯽآ ﺮد‪ ،‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﯽ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮﯼ از‬
‫ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق آﺸﻒ آﺮد آﻪ‪" :‬زﻧﻬﺎر ﺑﺎ آ ﺮدان ﻣﺨﺎﻟﻄ ﺖ ﻣﻜﻨﻴ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ‬
‫اﻳﻨﺎن ﮔﺮوهﯽ هﺴﺘﻨﺪ از ﺟﻨﻴﺎن آﻪ ﺣﻘﺘﻌﺎﻟﯽ ﭘﺮدﻩ از اﻳﺸﺎن ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳﺖ!"‬
‫و اﻧﺪآﯽ ﭘ ﻴﺶ از ﺁن‪ ،‬در ﺷ ﺮاﻳﻄﯽ ﻣ ﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬اﺳ ﺘﺎد هﻤ ﻴﻦ ﻣﺤ ﺪث ﺑﺰرﮔ ﻮار‪،‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﯽ رﺿﯽ اﷲ ﻋﻨﻪ‪ ،‬در ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﺷﺮﻋﯽ ﭘﯽ ﺑﺮدﻩ ﺑﻮد‬
‫آﻪ‪" :‬ﻣﻜﺮوﻩ اﺳﺖ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺑﺎ ﺳﻔﻠﮕﺎن و دوﻧﺎن و اهﻞ ﺑﺮص و ﺟﺬاﻣﻴﺎن و آﺮدان‪".‬‬
‫و ﺑ ﺎز در هﻤ ﺎن ﻣﻮﻗ ﻊ آ ﻪ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ ﺳ ﺨﺖ در اﺷ ﺘﻴﺎق ﺳ ﻘﻮط‬
‫ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ)اﺳﺘﺎﻧﺒﻮل( ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ دﺷﻤﻦ ﺳﺮﺳﺨﺖ ﺧﻮد ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‬
‫ﺑﺎﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻮﺛﻖ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ آﻪ‪:‬‬
‫‪"-‬رﺳ ﻮلاﷲ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﻳ ﻦ ﺟﻬ ﺎن ﺑ ﻪ ﺁﺧ ﺮ ﻧﺮﺳ ﺪ ﻣﮕ ﺮ‬
‫ﺁﻧﻜ ﻪ ﻣ ﺮدﯼ از اه ﻞﺑﻴ ﺖ ﻣ ﻦ ﺑ ﻪ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ رﺳ ﺪ و ﻗ ﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ ﻣﻠﻌ ﻮن را ﺑﮕ ﺸﺎﻳﺪ‪".‬‬
‫)ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﺳﻴﺰدهﻢ(‪.‬‬
‫‪"-‬و از ﻣﻘﺪﻣﺎت ﻇﻬﻮر ﻣﻬﺪﯼ اﺳﺖ ﺧﺮوج ﺧ ﻮارج از ﺑﺤ ﺮ ﻓ ﺎرس‪ ،‬و ﻗﺘ ﻞ‬
‫ﺑ ﺴﻴﺎر ﻣﻴ ﺎن دو ﻃﺎﻳﻔ ﻪ ﻋﺠ ﻢ و ﺧ ﺮوج ﻋ ﺮب ﺑ ﺮ ﺷ ﺎﻩ ﻋﺠ ﻢ و اﺳ ﺘﻴﻼﯼ اﻳ ﺸﺎن ﺑ ﺮ‬
‫ﺷﻬﺮهﺎ و ﻧﺰول در رﻣﻠﻪ و اﻧﻘ ﺮاض ﺣﻜ ﺎم ﻗ ﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ ‪ ...‬و ﭼ ﻮن ﺣ ﻀﺮت ﺧﺘﻤ ﯽ‬
‫ﻣﺮﺗﺒﺖ ﻇﻬﻮر ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻟﺸﻜﺮﯼ ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻧﺒﻮل ﻓﺮﺳ ﺘﺪ و ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ ﻓﺮﻧ ﮓ ﻓ ﺮار ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪ و‬
‫ﭼﻠﻴﭙﺎ ﺑﮕﺮدن اﻧﺪازﻧﺪ و اهﻞ ﻓﺮﻧﮓ اﻳ ﺸﺎن را اﻣ ﺎن دهﻨ ﺪ‪ ،‬اﻣ ﺎ ﻟ ﺸﮕﺮ ﺣ ﻀﺮت ﻗ ﺎﺋﻢ‬
‫اﻳ ﺸﺎن را ﺗﻌﺎﻗ ﺐ آﻨ ﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﻓﺮﻧﮕﻴ ﺎن اﻣ ﺎن ﻃﻠﺒﻨ ﺪ و اﺻ ﺤﺎب ﺣ ﻀﺮت ﻗ ﺎﺋﻢ‬
‫ﺑﺸﺮﻃﯽ اﻣﺎن دهﻨﺪ آﻪ ﮔﺮﻳﺨﺘ ﻪه ﺎ را ﮔﺮﻓﺘ ﻪ و ﭘ ﺲ دهﻨ ﺪ ﺗ ﺎ هﻤ ﻪ را ﮔ ﺮدن ﺑﺰﻧﻨ ﺪ"‬
‫)ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﺳﻴﺰدهﻢ(‪.‬‬
‫و ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺁﻧﻜﻪ ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼﻣﯽ ﺑﻨﺎم ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﯽ‪ ،‬در ﻋ ﺼﺮ هﻤ ﺎن ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ "ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ از اﺑ ﻦ اﻋ ﺜﻢ آ ﻮﻓﯽ‬

‫‪٩٢‬‬
‫ﺑﺪﺳﺖ ﺁﻣﺪ آﻪ‪" :‬اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬رﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﺑﻪ ﻃﺎﻟﻘﺎن آﻪ ﮔﻨﺠﻴﻨﻪ‬
‫ﮔﻨﺠﻬﺎﯼ ﺧﺪاﯼ ﻋﺰ و ﺟﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮدﻣﯽ در ﺁن ﺑﺴﺮ ﻣ ﯽﺑﺮﻧ ﺪ آ ﻪ ﻳ ﺎوران ﻣﻬ ﺪﯼ‬
‫در ﺁﺧﺮ اﻟﺰﻣﺎن ﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﻮد‪".‬‬
‫و ﺳﯽ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ آﻪ "روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز" ﻋﺼﺮ ﻃﺎﻏﻮت از وﺿﻊ "ﻓ ﺴﻖ و‬
‫ﻓﺠﻮر" ﺗﻬﺮان)و ﺿﻤﻨﺎ از ﺗﻘﻠﻴﻞ وﺟﻮﻩ ﺑﺮﻳّﻪ( راﺿﯽ ﻧﺒﻮد‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در "رﺳ ﺎﻟﻪ‬
‫ﻏﻴﺒﺖ ﻧﻌﻤﺎﻧﻲ" آﺸﻒ ﺷﺪ آﻪ ﻋﻴﻨﺎ از "ﻣﻌ ﺼﻮم ﭼﻬ ﺎردهﻢ ﺣﺠ ﺔ ﺑ ﻦ اﻟﺤ ﺴﻦ" ﺟ ﻮاد‬
‫ﻓﺎﺿﻞ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪"-‬در ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ از ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم آﻪ ﺑ ﻪ ﻣﻔ ﻀﻞ‬
‫ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻴ ﺪاﻧﯽ زورا آﺠﺎﺳ ﺖ؟ ﻋ ﺮض آ ﺮد‪ :‬ﺧﻴ ﺮ! ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬در ﻧﺰدﻳﻜ ﯽ‬
‫رﯼ آ ﻮﻩ ﺳ ﻴﺎهﯽ اﺳ ﺖ و ﺑ ﺮ داﻣﻨ ﻪ ﺁن ﺷ ﻬﺮﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻃﻬ ﺮان ﻧ ﺎم دارد و‬
‫"داراﻟ ﺰورا" ﺁﻧﺠﺎﺳ ﺖ‪ .‬ﻗ ﺼﺮهﺎﯼ ﺁن هﻤﺎﻧﻨ ﺪ آﺎﺧﻬ ﺎﯼ ﺑﻬ ﺸﺖ اﺳ ﺖ و زﻧ ﺎﻧﺶ از‬
‫زﻳﺒﺎﻳﯽ ﺑﻪ ﺣﻮراﻟﻌﻴﻦ ﻣﯽﻣﺎﻧﻨﺪ‪ .‬و ﭼﻮن ﺁﺧﺮاﻟﺰﻣﺎن ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮد زﻧﺎن ﻃﻬ ﺮان ﺟﺎﻣ ﻪ‬
‫آﻔﺎر ﺑﺮ ﺗﻦ آﻨﻨﺪ و ﻣﺎﻧﻨ ﺪ آ ﺎﻓﺮان ﺧ ﻮدﺁراﺋﯽ ﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪ‪ ،‬ﺷ ﻮهﺮان را از ﺧ ﻮد ﺑﺮاﻧﻨ ﺪ و‬
‫زﻧﺪﮔﯽ ﺁﻧﺎن را ﺑﺮاﯼ ﺧﻮﻳﺶ آﻮﭼ ﻚ ﺷ ﻤﺎرﻧﺪ و از اﻳ ﺸﺎن ﻃ ﻼق ﺑﻄﻠﺒﻨ ﺪ‪ ،‬و ﻣ ﺮدان‬
‫ﺧﻮد را ﭼﻮن زﻧﺎن ﺑﻴﺎراﻳﻨﺪ و زﻧﺎن ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻪ ﻣﺮدان درﺁﻳﻨﺪ‪".‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻤﺎم اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﺣﻀﺮت ﺁﻳﺖاﷲ ﻋﻠﯽ ﺧﺎﻣﻨﻪ اﯼ‪ ،‬اﻳﺪﻩ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪،‬‬
‫آﻤﺎآ ﺎن ﺑﻘ ﻮت ﺧ ﻮد ﺑ ﺎﻗﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪" :‬اﻳ ﻦ ﻓﻘ ﻂ ﺧﻠﻔ ﺎﯼ ﺟ ﻮر ﺑﻮدﻧ ﺪ )ﺑﻨ ﯽاﻣﻴ ﻪ و‬
‫ﺑﻨﯽﻋﺒﺎس( آﻪ ﺣﺪاآﺜﺮ اﺳﺘﻔﺎدﻩ را از ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ و ﻋﻠﻤﺎﯼ دﻳﻨﯽ زﻣﺎن ﺧﻮد ﻣﯽآﺮدﻧ ﺪ‪،‬‬
‫و از ﺁﻧﻬ ﺎ ﻣ ﯽﺧﻮاﺳ ﺘﻨﺪ آ ﻪ اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ را از زﺑ ﺎن ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ و ﺻ ﺤﺎﺑﻪ ﺑ ﺰرگ ﺁن‬
‫ﺣﻀﺮت ﻃﺒﻖ ﻣﻴﻞ و ﺧﻮاﺳﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﺟﻌﻞ آﻨﻨﺪ‪ .‬در آﺘﺐ ﺗﺬآﺮﻩ و رﺟ ﺎل و ﺣ ﺪﻳﺚ از‬
‫اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ اﺣﺎدﻳﺚ زﻳﺎد اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻌﻞ ﺣﺪﻳﺚ ﺁﻧﻘﺪر ﺁﺳﺎن ﺑﻮد آﻪ ﺑﻪ اﻧﺪك ﻣﻨﻈ ﻮرﯼ ﻳ ﻚ‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻳ ﻦ و ﺁن درﺳ ﺖ ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ‪ .‬اﻳ ﻦ وﺿ ﻌﻴﺖ ﻣﻮﺟ ﺐ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻳ ﻚ‬
‫ذهﻨﻴﺖ و ﻓﺮهﻨﮕﯽ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺨﻠﻮط و ﻣﺠﻌ ﻮل و ﻧﺎدرﺳ ﺖ از اﺳ ﻼم در ﺟﻬ ﺎن اﺳ ﻼم‬
‫وﺟﻮد داﺷﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻣﻨﺸﺎء اﻳ ﻦ ذهﻨﻴ ﺖ ﻏﻠ ﻂ هﻤ ﺎن ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ و ﻋﻠﻤ ﺎ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬و ه ﻴﭻ‬
‫ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻋﻠﻴﻪ اﻣﺎم ﺳﺠﺎد و ﺗﺸﻜﻴﻼت ﺧﺎﻧﺪان ﻋﻠﻮﯼ ه ﻢ اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ ﺟﻌ ﻞ‬
‫آﻨﻨﺪ‪) ".‬ﻧﻘﻞ از ﻣﺠﻠﻪ ﭘﺎﺳﺪار اﺳﻼم‪ ،‬ﭼﺎپ ﻗﻢ‪ ،‬ﺁﺑﺎن ‪(١٣۶١‬‬

‫‪٩٣‬‬
‫ﻣﺤﺘ ﺎج ﺑ ﻪ ﺗ ﺬآﺮ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ ه ﻴﭻ ﻣ ﻮردﯼ را از اﻳﻨﻜ ﻪ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺸﻴﻊ ﻧﻴﺰ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ را از ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و اﺋﻤ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺟﻌ ﻞ آ ﺮدﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ در‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺪارﻧﺪ!‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫از ﭘﺎﻳﺎن ﻋﻤﺮ اﻣﺎﻣﺎن زﻧﺪﻩ‪ ،‬ادارﻩ ﻣﻜﺘﺐ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺷﻴﻌﻪ ﺧﻮاﻩ ﻧ ﺎﺧﻮاﻩ وارد‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺎزﻩاﯼ ﺷﺪ آﻪ ﻣﯽﺑﺎﻳ ﺴﺖ ﻣ ﺴﻴﺮ ﺁﻳﻨ ﺪﻩ اﻳ ﻦ ﻣﻜﺘ ﺐ را ﺑ ﺮاﯼ ﻗﺮﻧﻬ ﺎﯼ ﻣﺘ ﻮاﻟﯽ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ آﻨ ﺪ‪ .‬ﻣ ﺴﺌﻠﻪ در ﺗﻔ ﺎوﺗﯽ ﺑﻨﻴ ﺎدﯼ ﻧﻬﻔﺘ ﻪ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﻴﻦ وﺿ ﻊ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ و‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺳﻨﯽ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ :‬روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺳﻨﯽ هﻴﭽﻮﻗﺖ از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺟ ﺪا ﻧ ﺸﺪﻩ ﺑ ﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜ ﻪ هﻤ ﺮاﻩ ﺑ ﺎ ﺁن و اﺻ ﻮﻻ ﺟﺰﺋ ﯽ از ﺁن ﺑ ﻮد‪ .‬ﺧﻠﻴﻔ ﻪ در هﻤ ﺎن ﺣ ﺎل آ ﻪ رهﺒ ﺮﯼ‬
‫ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﺳ ﻼﻣﯽ را داﺷ ﺖ‪ ،‬رهﺒ ﺮﯼ روﺣ ﺎﻧﯽ ﺁﻧ ﺮا ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺮ ﻋﻬ ﺪﻩ داﺷ ﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻬﻤﺎن ﺻﻮرت آﻪ در زﻣﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﺧﻠﻔﺎﯼ راﺷﺪﻳﻦ ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺪرﺳ ﻴﻦ‪،‬‬
‫وﻋ ﺎظ‪ ،‬ﺧﻄﺒ ﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻬ ﺎ‪ ،‬ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‪ ،‬اﺋﻤ ﻪ ﺟﻤﺎﻋ ﺖ و دارﻧ ﺪﮔﺎن ﺳ ﺎﻳﺮ ﻣﻨﺎﺻ ﺐ ﻣ ﺬهﺒﯽ‪،‬‬
‫هﻤﮕ ﯽ ﺑ ﺼﻮرت ﻗ ﺎﻧﻮﻧﯽ و ﻣﺠ ﺎز ﺑ ﻪ آ ﺎر ﺧ ﻮد اﺷ ﺘﻐﺎل داﺷ ﺘﻨﺪ و ﻣﻌ ﺎش ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧﻴ ﺰ‬
‫رﺳﻤﺎ ﺗﻮﺳﻂ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺳﻴﺎﺳﯽ – روﺣﺎﻧﯽ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺬهﺒﯽ ﺷ ﻴﻌﻪ وﺿ ﻊ درﺳ ﺖ ﺑﻌﻜ ﺲ ﺑ ﻮد‪ :‬ﻣﻜﺘ ﺐ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺧﻼﻓ ﺖ‬
‫را‪ ،‬در هﻴﭻ ﻳﻚ از ﺻﻮر ﺁن‪ ،‬ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﻧﻤﯽﺷﻨﺎﺧﺖ و ﺁﻧﺮا ﻏﺎﺻﺐ ﺣ ﻖ ﻣ ﺸﺮوع‬
‫اﻣﺎﻣ ﺎن ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺖ‪ .‬ﺣﻜﻮﻣﺘﻬ ﺎﯼ ﻣ ﺴﺘﻘﻠﯽ ﻧﻴ ﺰ آ ﻪ از ﻗ ﺮن ﺳ ﻮم هﺠ ﺮﯼ در ﻧ ﻮاﺣﯽ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻳﺮان روﯼ آﺎر ﺁﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﺑﻪ ﻇﺎهﺮ ﻣﻄﻴﻊ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺧ ﻮاﻩ‬
‫ﺟ ﺪا از ﺁن ﻳ ﺎ ﻣﺨ ﺎﻟﻒ ﺁن هﻴﭽﻜ ﺪام ﻣ ﻮرد ﺗﺎﻳﻴ ﺪ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻧﺒﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا از‬
‫دﻳﺪﮔﺎﻩ ﺗﺸﻴﻊ هﺮ ﺣﻜﻮﻣﺘﯽ‪ ،‬ﺧﺎرج از داﺋﺮﻩ اﻣﺎﻣﺎن‪ ،‬ﺑﻬﺮ ﺻﻮرت آﻪ ﺑﻮد ﻏﺎﺻ ﺐ و‬
‫ﺟﺎﺑﺮ و "ﻇﻠﻤﻪ" ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﻣﺒﻨ ﺎ دﻳﮕ ﺮ ﻓﻘﻬ ﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻤ ﺎ‪ ،‬وﻋ ﺎظ‪ ،‬ﻣﺪرﺳ ﺎن‪ ،‬ﺧﻄﺒ ﺎ‪ ،‬ﻣﺤ ﺪﺛﺎن‪ ،‬و‬
‫ﭘﻴ ﺸﻨﻤﺎزان ﻣﻜﺘ ﺐ ﺗ ﺸﻴﻊ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻨﺪ از ﺟﺎﻧ ﺐ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ اﻧﺘﻈ ﺎر درﻳﺎﻓ ﺖ‬
‫ﺣﻘﻮق و ﻣﺆوﻧﻪاﯼ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ راهﯽ آﻪ ﺑﺮوﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎز ﺑﻮد ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺧﻮد‬
‫ﻣﺮدم‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺑ ﻪ "ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﺷ ﻴﻌﻪ" ﺑ ﻮد‪ .‬اﻳ ﻦ ارﺗﺒ ﺎط از دو راﻩ ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد‪ :‬ﻳﺎ راﻩ ﺧﻂ ﺗ ﺸﻴﻊ اﺻ ﻴﻞ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ راﻩ ﺗﻌﻠ ﻴﻢ و ﺗﻔﻬ ﻴﻢ اﺻ ﻮﻟﯽ آ ﻪ ﻣﺒﻨ ﺎﯼ‬
‫آﺎر ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮد‪ ،‬در ﺟﻬﺖ هﺪاﻳﺖ ﺗ ﻮدﻩه ﺎ و ﭘﻴ ﺸﺒﺮد ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﺑﺎ ﻓﺴﺎد و ﺳﺘﻢ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓ ﺖ و ﺗﺒﻌﻴ ﻀﺎت و اﻣﺘﻴ ﺎزات ادارﯼ و ﻗ ﻮﻣﯽ و ﻃﺒﻘ ﺎﺗﯽ‬

‫‪٩٤‬‬
‫ﺁن و در ﺟﻬ ﺖ دﻓ ﺎع از ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﻣﺤ ﺮوﻣﻴﻦ در ﺑﺮاﺑ ﺮ زﻣﻴﻨ ﺪاران ﻣﺤﻠ ﯽ واﺑ ﺴﺘﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﺳ ﺎزﻣﺎن ﺧﻼﻓ ﺖ و روﺣﺎﻧﻴ ﺖ واﺑ ﺴﺘﻪ ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ ه ﺮ دو‪ ،‬و ﻻزﻣ ﻪ اﻳﻨﻜ ﺎر ﭘ ﺮورش‬
‫ﻣﺮدﻣﯽ ﺁﮔﺎﻩ ﺑﻮد آﻪ ﭘﻴﺶ از هﺮ ﭼﻴﺰ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻓﻜﺮ آﻨﻨﺪ و ﺗﺸﺨﻴﺺ دهﻨ ﺪ و راﻩ ﺧ ﻮد‬
‫را ﺑﺎ وﻗﻮف ﻻزم ﺑﺮﮔﺰﻳﻨﻨﺪ و ﺁﻣﺎدﻩ ﺳﺎزش و ﻣﺼﺎﻟﺤﻪاﯼ ﻧﻴﺰ ﻧﺒﺎﺷ ﻨﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﭘﻴ ﺮوﯼ‬
‫از اﻳﻦ راﻩ اﮔﺮ ﺑﻪ اﺳﺘﻮارﯼ ﺗﺸﻴﻊ آﻤﻚ ﻣﯽآﺮد ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﺎص "روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز"‬
‫آﻤﻚ ﻧﻤﯽآﺮد‪ ،‬ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮش ﻣﯽﺳﺎﺧﺖ آﻪ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ از هﻤﻴﻦ ﺳﺮﻣﺸﻖ ﭘﻴﺮوﯼ‬
‫آﻨﺪ و اﻣﻴﺪ رزق و روزﯼ ﻣﻔﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬راﻩ دوﻣﯽ وﺟﻮد داﺷﺖ آﻪ در ﺁن اﺟﺰاء ﻣﻌﺎدﻟﻪ آ ﺎﻣﻼ دﮔﺮﮔ ﻮن‬
‫ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬هﻤﺎﻧﻨﺪ ﺁن راهﯽ آﻪ در ﻗﺮن اول هﺠﺮﯼ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﻳ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪،‬‬
‫و اﻳﻦ راﻩ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﺠ ﺎﯼ ﻣﺮدﻣ ﯽ ﺁﮔ ﺎﻩ و "ﭘﺮﻣ ﺪﻋﺎ" ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺑ ﻪ ﮔﺮوه ﯽ‬
‫"ﻣﻘﻠ ﺪ" ﺣ ﺮفﺷ ﻨﻮ و ﻣﻌﻘ ﻮل ﺷ ﻮﻧﺪ آ ﻪ ﺷ ﺮﻋﺎ اﺟ ﺎزﻩ دﺧ ﻞ و ﺗ ﺼﺮﻓﯽ را در ﺁﻧﭽ ﻪ‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن دﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ و ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و در راﻩ اﺟﺮاﯼ دﻗﻴﻖ اﺣﻜﺎم ﺷﺮع‬
‫ﻣﺒ ﻴﻦ‪ ،‬اﺧﺘﻴ ﺎر ﺗ ﺸﺨﻴﺺ و ﻗ ﻀﺎوت و اﺧ ﺬ ﺗ ﺼﻤﻴﻢ و ه ﺮ اﻣ ﺮ دﻳﮕ ﺮﯼ را آ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﺻﻼح ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻄﻮر درﺑﺴﺖ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻮاران دﻳﻦ‪ ،‬اﻋﻠﯽ اﷲ ﻣﻘﺎﻣﻬﻢ اﺟﻤﻌﻴﻦ‬
‫و رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠﻴﻬﻢ‪ ،‬واﮔﺬار آﻨﻨﺪ )آﻪ اﻟﺒﺘﻪ رﺳﺎﻧﺪن ﻣﻨﻈﻢ وﺟﻮﻩ ﺧﻤﺲ و زآﺎت و‬
‫ﺳ ﻬﻢ اﻣ ﺎم و وﺟ ﻮﻩ ﺑﺮ ّﻳ ﻪ و ﻣﻮﻗﻮﻓ ﺎت و ﻧ ﺬورات و ﺳ ﺎﻳﺮ وﺟ ﻮﻩ واﺟﺒ ﻪ و ﻣ ﺴﺘﺤﺒﻪ‬
‫ﺷﺮﻋﻴﻪ ﺑﻪ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﻧﻮاب ﺑﺮ ﺣﻖ اﻣﺎم ﻋﺼﺮ از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ اﻣﻮر اﺳﺖ(‪.‬‬
‫از هﻤﺎن اول ﻓﺘﺎوﯼ و اﺣﻜﺎم "ﻣﻌﺘﺒﺮي" از اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﺑﺪﺳﺖ ﺁﻣﺪ‪ ،‬آﻪ اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻨ ﺸﻮر ﺧﺪاﭘ ﺴﻨﺪاﻧﻪ را ﻣﻬ ﺮ و اﻣ ﻀﺎ ﻣ ﯽآ ﺮد‪ .‬ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﻳﯽ ﺑ ﺴﻴﺎر ﻣﻮﺛ ﻖ از اﻣﺎﻣ ﺎن‬
‫آﺸﻒ ﺷﺪ آﻪ در اﺻﺎﻟﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺮدﻳﺪﯼ ﺟ ﺎﻳﺰ ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬آﻤ ﺎ اﻳﻨﻜ ﻪ در ﻋﻠ ﻮ ﻣﻘ ﺎم راوﻳ ﺎن‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﺗﺮدﻳﺪ ﺟﺎﺋﺰ ﻧﺒﻮد‪ ،‬و اﺻﻼ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺮدﻳﺪﯼ ﺑﻬﺮ ﺻﻮرﺗﯽ آﻪ ﺑﻮد ﺑﺮاﯼ ﻣﻮﻣﻦ‬
‫ﺷﻴﻌﻪ آﻪ وﻇﻴﻔﻪاش ﻓﻘﻂ ﺗﻘﻠﻴﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ اﺟﺘﻬﺎد اﺳﺖ ﻗﺒﺎﺣﺖ داﺷﺖ‪:‬‬
‫‪ "-‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻋﻴ ﺴﯽ از اﺑ ﻦ ﺳ ﻨﺎن‪ ،‬و او از اﺑ ﻦ ﻣ ﺴﻜﺎن‪ ،‬و او از‬
‫ﺳ ﺪﻳﺮ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﻪ اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﻋ ﺮض آ ﺮدم‪ :‬هﻨﮕﺎﻣﻴﻜ ﻪ‬
‫ﭘﻴﺮوان ﺷﻤﺎ را در آﻮﻓﻪ ﺗﺮك ﮔﻔﺘﻢ ﺗﺎ ﺑﻨﺰد ﺷﻤﺎ ﺑﻴﺎﻳﻢ ﺁﻧﺎن ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺧﺘﻼف داﺷﺘﻨﺪ‬
‫و از هﻢ دورﯼ ﻣﯽﺟﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺗﺮا ﺑﻪ آﺎر ﺁﻧﺎن آﺎرﯼ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﺳ ﻪ‬
‫ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﺪارﻧﺪ‪ :‬ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ اﺋﻤﻪ‪ ،‬ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺑﻮدن در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ و ارﺟ ﺎع اﺧﺘﻼﻓ ﺎت‬
‫ﺧﻮد ﺑﻪ اﻳﺸﺎن‪.‬‬

‫‪٩٥‬‬
‫‪ -‬و زﻳﺪ ﺑﻦ ﺷﺤﺎم ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻋﺮض آﺮدم‪:‬‬
‫در ﻗﺒﻴﻠﻪ ﻣﺎ ﻣﺮدﯼ اﺳﺖ آﻪ اﺳﻤﺶ آﻠﻴﺐ اﺳﺖ‪ .‬هﺮ دﺳﺘﻮرﯼ آ ﻪ از ﺷ ﻤﺎ ﻣ ﯽرﺳ ﺪ‪،‬‬
‫هﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬او ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﻣﻦ ﺗﺴﻠﻴﻤﻢ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻣﺎ او را "آﻠﻴﺐ ﺗﺴﻠﻴﻢ" ﻧﺎﻣﻴ ﺪﻩاﻳ ﻢ‪.‬‬
‫ﺣ ﻀﺮت ﺑ ﺎو رﺣﻤ ﺖ ﻓﺮﺳ ﺘﺎد و ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺧ ﺪا ﻋﺰﻳ ﺰش ﺑ ﺪارد‪ .‬ﭼ ﻪ ﻧ ﺎزﻧﻴﻦ ﻣ ﺮدﯼ‬
‫اﺳﺖ!" )اﺻﻮل آﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﺘﺴﻠﻴﻢ و ﻓﻀﻞ اﻟﻤﺴﻠﻤﻴﻦ(‬
‫‪"-‬اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺧﺎﻟ ﺪ‪ ،‬و او از ﭘ ﺪرش‪ ،‬و او از اﺑ ﯽ اﻟﺒﺨﺘ ﺮي‪ -‬آ ﻪ‬
‫ﺧﺪاﻳﺶ ﺑﻴﺎﻣﺮزد‪ -‬رواﻳﺖ آﻨﺪ آﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ‬
‫ﺑ ﺎ وﻗ ﺎر و ﺁراﻣ ﺶ ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺷ ﺘﺮ ﻧ ﺮﯼ آ ﻪ ﻣﻬ ﺎر در ﺑﻴﻨ ﯽ دارد‪ ،‬ﭼ ﻮن او را‬
‫ﺑﻜ ﺸﻨﺪ ﺑ ﺮاﻩ اﻓﺘ ﺪ و ﭼ ﻮن او را ﺑ ﺮ ﺻ ﺨﺮﻩاﯼ ﺑﺨﻮاﺑﺎﻧﻨ ﺪ ﺑﺨﻮاﺑ ﺪ"‪) .‬اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ‪،‬‬
‫آﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن و اﻟﻜﻔﺮ‪ ،‬ﺑﺎب ﻣﻮﻣﻦ و ﻋﻼﻣﺎﺗﻪ و ﺻﻔﺎﺗﻪ(‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘ ﻪ ﺑ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن در ﻣﻘﺎﺑ ﻞ اﻳ ﻦ ﺣ ﺮفﺷ ﻨﻮﯼ اﻣﺘﻴ ﺎزاﺗﯽ ﺧ ﺎص ﻧﻴ ﺰ دادﻩ‬
‫ﻣﯽﺷﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬ﺳ ﻬﻞ ﺑ ﻦ زﻳ ﺎد از اﺑ ﻦ اﺑ ﯽ ﻧﺠ ﺮان و او از ﻣﺜﻨ ﯽ اﻟﺤﻨ ﺎط و او از آﺎﻣ ﻞ‬
‫اﻟﺘﻤﺎر ﻧﻘﻞ آﻨﺪ آﻪ ﺷﻨﻴﺪم آﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻣﯽﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺮدم هﻤﮕ ﯽ‬
‫ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎﻧﻨﺪ‪ -‬و اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را ﺳﻪ ﺑﺎر ﺗﻜﺮار ﻓﺮﻣﻮد‪ -‬و ﭘﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺟ ﺰ ﻗﻠﻴﻠ ﯽ‬
‫از ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ )ﺷ ﻴﻌﻴﺎن( و اﻳ ﻦ ﺟﻤﻠ ﻪ را ه ﻢ ﺳ ﻪ ﺑ ﺎر ﺗﻜ ﺮار ﻓﺮﻣ ﻮد" )اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ‪،‬‬
‫آﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن و اﻟﻜﻔﺮ‪ ،‬ﺑﺎب ﻓﯽ ﻗﻠﻪ ﻋﺪد اﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ(‪.‬‬
‫‪"-‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ از اﺑ ﯽ ﻳﺤﻴ ﯽ اﻟﻮاﺳ ﻄﯽ و او از ﻳﻜ ﯽ دﻳﮕ ﺮ از اﺻ ﺤﺎب‬
‫ﻧﻘﻞ آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ اﻣﺎم اﺑﯽ ﻋﺒﺪاﷲ ﺟﻌﻔﺮ ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺧ ﺪا ﻣ ﺎ اﺋﻤ ﻪ‬
‫را از ﻋﻠ ّـﻴﻴﻦ و ارواح ﻣ ﺎ را از ﺑ ﺎﻻﯼ ﻋﻠ ّـﻴﻴﻦ و ارواح ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ را از وﺳ ﻂ‬
‫ﻋﻠّـﻴﻴﻦ و ﭘﻴﻜﺮهﺎﯼ ﺁﻧﻬﺎ را از ﻗﺴﻤﺖ ﺳ ﻔﻼﯼ ﺁن ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ .‬از اﻳ ﻦ رو ﻣ ﺎ و ﺁﻧﻬ ﺎ ﺁدﻣ ﯽ‬
‫ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬و هﻤﻪ ﻣ ﺮدم دﻳﮕ ﺮ ﺧﺮﻣﮕ ﺴﺎﻧﯽ ﺷ ﺪﻧﺪ آ ﻪ ﺳ ﺰاوار دوزﺧﻨ ﺪ و ﺑ ﺴﻮﯼ ﺟﻬ ﻨﻢ‬
‫ﻣ ﯽروﻧ ﺪ‪) ".‬اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘ ﺎب اﻟﺤﺠ ﻪ‪ ،‬ﺑ ﺎب ﺧﻠ ﻖ اﻻﺑ ﺪان اﻻﺋﻤ ﻪ و ارواﺣﻬ ﻢ و‬
‫ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ(‬
‫‪"-‬و اﻣﺎم اﺑﯽ ﻋﺒ ﺪاﷲ ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﻣ ﺮدم دﻧﻴ ﺎ ﺑ ﺮ ﺳ ﻪ‬
‫دﺳ ﺘﻪاﻧ ﺪ‪ :‬ﻋﻠﻤ ﺎ و ﻃﺎﻟﺒ ﺎن ﻋﻠ ﻢ و ﺧﺎﺷ ﺎآﻬﺎﯼ روﯼ ﺁب و ﺑﺪرﺳ ﺘﻴﻜﻪ داﻧ ﺸﻤﻨﺪان‪ ،‬ﻣ ﺎ‬
‫اﺋﻤﻪاﻳﻢ و ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺎ داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن و ﻣﺎ ﺑﻘﯽ ﻣﺮدم ﺧﺎﺷﺎك روﯼ ﺁﺑﻨﺪ"‪) .‬اﺻﻮل آﺎﻓﯽ‪،‬‬
‫آﺘﺎب ﻓﻀﻞ و اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎب اﺻﻨﺎف اﻟﻨﺎس(‬

‫‪٩٦‬‬
‫‪"-‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاهﻴﻢ از ﭘﺪرش‪ ،‬و او از اﺑﻦ اﺑﯽ ﻋﻤﻴﺮ و او از ﺳﻴﻒ رواﻳ ﺖ‬
‫آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم اﺑﯽ ﻋﺒﺪاﷲ ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫ﭼﻴ ﺰﯼ ﻣﺜ ﻞ ﮔﻠﻮﻟ ﻪ ﻣ ﯽﺁﻳ ﺪ و ﺑ ﻪ ﭘ ﺸﺖ ﻣ ﻮﻣﻦ ﻣ ﯽزﻧ ﺪ ﺗ ﺎ او را داﺧ ﻞ ﺑﻬ ﺸﺖ آﻨ ﺪ‪.‬‬
‫)اﺻﻮل آﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن و اﻟﻜﻔﺮ‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﺒ ّﺮ ﺑﺎﻟﻮاﻟﺪﻳﻦ(‪.‬‬
‫‪ "-‬ﺣ ﻀﺮت ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﯼ اﺑ ﺎن ﺑ ﻦ ﺗﻐﻠ ﺐ‪ ،‬ﭼ ﻮن روز‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺷﻮد و هﻤﻪ اوﻟﻴﻦ و ﺁﺧﺮﻳﻦ ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﺮد ﺁﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ "ﻻ اﻟ ﻪ اﻻاﷲ" را‬
‫از هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﻬﺎ آﻪ ﺷﻬﺎدت دادﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ آﻪ ﻣﻌﺒﻮدﯼ ﺟﺰ ﺧﺪاﯼ ﻋﺰوﺟﻞ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﮕﻴ ﺮد ﺟ ﺰ ﺁﻧﻜ ﺲ آ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪) ".‬اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘ ﺎب اﻟﺤﺠ ﻪ‪ ،‬ﺑ ﺎب ﻓ ﯽ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺘﻬﻢ اوﻟﻴﺎﺋﻬﻢ و اﻟﺘﻔﻮﻳﺾ اﻟﻴﻬﻢ(‪.‬‬
‫‪"-‬از هﺎرون ﺑﻦ ﻣﻮﻓﻖ ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ آﻪ روزﯼ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ آ ﺎﻇﻢ‬
‫ﻣ ﺮا ﻃﻠﺒﻴﺪﻧ ﺪ و در ﺧ ﺪﻣﺖ ﺁن ﺣ ﻀﺮت ﻃﻌ ﺎﻣﯽ ﺧ ﻮردم‪ ،‬و ﺣﻠ ﻮاﯼ ﺑ ﺴﻴﺎر ﺁوردﻩ‬
‫ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬ﮔﻔ ﺘﻢ‪ :‬ﭼ ﻪ ﺑ ﺴﻴﺎر اﺳ ﺖ ﺣﻠ ﻮا! ﻓﺮﻣﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﻣ ﺎ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن از ﺷ ﻴﺮﻳﻨﯽ ﺧﻠ ﻖ‬
‫ﺷﺪﻩاﻳﻢ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﻠﻮا را دوﺳﺖ دارﻳﻢ‪) ".‬ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺠﻠﺴﯽ‪ ،‬ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار و ﺣﻠﻴ ﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ‪،‬‬
‫ﺑﺎب دهﻢ‪ ،‬ﻓﺼﻞ هﻔﺘﻢ(‪.‬‬
‫"ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺤﻴﯽ از اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻴﺴﯽ‪ ،‬و او از ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ‪،‬‬
‫و او از ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻴﻞ‪ ،‬و او از اﺑ ﯽ اﻟ ﺼﺒﺎح اﻟﻜﻨ ﺎﻧﯽ رواﻳ ﺖ آﻨ ﺪ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت‬
‫اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﻣ ﻮﻣﻦ )ﺷ ﻴﻌﻪ( ﺑ ﻪ ه ﺮ ﻣﺮﮔ ﯽ ﻣ ﯽﻣﻴ ﺮد ﺟ ﺰ ﺑ ﻪ‬
‫ﺻﺎﻋﻘﻪ! و اﺑﻮﺑﺼﻴﺮ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم ﭘﺮﺳ ﻴﺪم از ﻣ ﺮدن‬
‫ﻣﻮﻣﻦ‪ .‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳ ﺖ ﺑ ﻪ ه ﺮ ﻣﺮﮔ ﯽ ﺑﻤﻴ ﺮد‪،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﻏ ﺮق ﺷ ﻮد‪ ،‬ﻳ ﺎ زﻳ ﺮ‬
‫ﺁوار ﺑﻤﺎﻧ ﺪ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ درﻧ ﺪﻩ دﭼ ﺎر ﮔ ﺮدد وﻟ ﯽ ﺑ ﻪ ه ﺮ ﺣ ﺎل ﺑ ﻪ ﺻ ﺎﻋﻘﻪ ﻧﻤ ﯽﻣﻴ ﺮد‪".‬‬
‫)اﺻﻮل آﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘﺎب اﻟﺪﻋﺎء‪ ،‬ﺑﺎب ان اﻟﺼﺎﻋﻘﺔ ﻻ ﺗﺼﻴﺐ ذاآﺮا(‪.‬‬
‫)اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﺣﺘﻤﺎﻻت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣ ﻮﻗﻌﯽ ﺑ ﻮد آ ﻪ هﻨ ﻮز ادﻋﻴ ﻪ ﻣﻌﺘﺒ ﺮﻩاﯼ آ ﻪ‬
‫ﺑﺎﻳ ﺪ ﻣ ﻮﻣﻦ ﺑﺨﻮاﻧ ﺪ ﺗ ﺎ ﻏ ﺮق ﻧ ﺸﻮد‪ ،‬زﻳ ﺮ ﺁوار ﻧﻤﺎﻧ ﺪ و درﻧ ﺪﻩ ﻗ ﺪرت درﻳ ﺪن او را‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از هﻤﻴﻦ اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬وﻟﯽ اﻳﻦ ادﻋﻴ ﻪ ﻣﺠﺮﻳ ﻪ اآﻨ ﻮن‬
‫در دﺳﺘﺮس هﻤﻪ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و اﻳﻦ ﺧﻄ ﺮات ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺮ ﻃ ﺮف ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ ﺑ ﻪ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ادﻋﻴ ﻪ در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ ۴۴٣‬و ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ درﻧ ﺪﻩ در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪۴٣٣‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻓﺮﻣﺎﺋﻴﺪ(‪.‬‬

‫‪٩٧‬‬
‫وﻟ ﯽ ﻣﻬﻤﺘ ﺮ از اﻳﻨﻬ ﺎ‪ ،‬ﺑﻌ ﻀﯽ اﻣﺘﻴ ﺎزات دﻳﮕ ﺮ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻴﻠ ﯽ از‬
‫ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ ﺑﻪ هﻤﻪ دردﺳ ﺮهﺎﯼ روزﻣ ﺮﻩ ﺁﻧ ﺎن و هﻤ ﻪ زﺣﻤﺘﻬﺎﻳ ﺸﺎن در ﺟﻠ ﺐ رﺿ ﺎﯼ‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز ﻣﯽارزﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ "-‬از رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣ ﺮوﯼ اﺳ ﺖ ﺿ ﻤﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻔ ﺼﻠﯽ آ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ‬
‫ﺣﻮرﻳﺎﻧﯽ را ﺧﻠﻖ ﻓﺮﻣﻮدﻩ آﻪ ﺑﺮ ﮔﻮﻧﻪ راﺳﺘ ﺸﺎن ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ "ﻣﺤﻤ ﺪ رﺳ ﻮلاﷲ" و‬
‫ﺑﺮﮔﻮﻧ ﻪ ﭼﭙ ﺸﺎن "ﻋﻠ ﯽ وﻟ ﯽ اﷲ" و ﺑ ﺮ ﭘﻴ ﺸﺎﻧﯽ ﺁﻧﻬ ﺎ "اﻟﺤ ﺴﻦ" و ﺑ ﺮ زﻧ ﺦ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫"اﻟﺤ ﺴﻴﻦ" و ﺑ ﺮ دو ﻟﺒ ﺸﺎن "ﺑ ﺴﻢ اﷲ اﻟ ﺮﺣﻤﻦ اﻟ ﺮﺣﻴﻢ"‪ .‬اﺑ ﻦ ﻣ ﺴﻌﻮد ﭘﺮﺳ ﻴﺪ‪ :‬اﻳﻨﻬ ﺎ‬
‫ﺑ ﺮاﯼ ﭼ ﻪ آ ﺴﺎﻧﻨﺪ؟ ﻓﺮﻣ ﻮد ﺑ ﺮاﯼ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ‪) ".‬ﺁﻳ ﺖاﷲ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ ﺷ ﻴﺮازﯼ‪ ،‬ﺷ ﻬﻴﺪ‬
‫ﻣﺤﺮاب‪ ،‬ﻧﻘﻞ از آﺘﺎب ﻣﻌﺎد(‪.‬‬
‫در ﺷﺮاﻳﻄﯽ آﻪ اراﺋﻪ ﺗﻌﺪاد هﺮ ﭼ ﻪ زﻳ ﺎدﺗﺮﯼ از اﺣﺎدﻳ ﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ در اﺛﺒ ﺎت‬
‫ﻓ ﻀﺎﺋﻞ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﺿ ﺮورﯼ ﺗ ﺸﺨﻴﺺ دادﻩ ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻌ ﺎ اﺷ ﻜﺎﻟﯽ ﻧﺪاﺷ ﺖ آ ﻪ اﻳ ﻦ‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﮔﺎهﯽ "ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ" و "ﺿﺪ و ﻧﻘ ﻴﺾ" از آ ﺎر درﺁﻳﻨ ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا ﻗ ﺒﻼ از‬
‫ﻗﻮل اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد آﻪ ﻣﻌﻤ ﻮﻻ در اﻳ ﻦ ﻣﻮاﻗ ﻊ ﺧ ﻮد ﺧﺪاوﻧ ﺪ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻋﻘﻴﺪﻩ دادﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻮد آﻪ در ﻳﻚ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ از آﺘﺎب اﺻﻮل آﺎﻓﯽ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ "-‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺤﻴ ﯽ از ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﻟﺤ ﺴﻴﻦ‪ ،‬و او از ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑ ﻦ‬
‫ﺑﺮﻳﻊ‪ ،‬و او از ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬و او از ﻋﺒﺪاﷲ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪاﻟﺠﻌﻔﺮﯼ ﻧﻘ ﻞ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ اﻣﺎم اﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﻴﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺧ ﺪا از ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ ﺁﻧﮕ ﺎﻩ آ ﻪ در‬
‫ﻋ ﺎﻟﻢ ذَر ﺑﻮدﻧ ﺪ ﺑ ﻪ وﻻﻳ ﺖ ﻣ ﺎ ﭘﻴﻤ ﺎن ﮔﺮﻓ ﺖ و ارواح ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ را دو ه ﺰار ﺳ ﺎل‬
‫ﭘ ﻴﺶ از ﺑﺪﻧﻬﺎﻳ ﺸﺎن ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬و اﻳ ﺸﺎن را ﺑ ﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻋﺮﺿ ﻪ‬
‫داﺷﺖ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﺁﻧﻬﺎ را ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ه ﻢ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺷ ﻨﺎﺧﺖ و ﻣ ﺎ ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺁﻧ ﺎﻧﺮا ﻣ ﯽﺷﻨﺎﺳ ﻴﻢ‪) ".‬اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘ ﺎب اﻟﺤﺠ ﻪ‪ ،‬ﺑ ﺎب ﻓ ﯽ ﻣﻌ ﺮﻓﺘﻬﻢ اوﻟﻴ ﺎﺋﻬﻢ و‬
‫اﻟﺘﻔﻮﻳﺾ اﻟﻴﻬﻢ(‪.‬‬
‫و در ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮ از هﻤﻴﻦ آﺘﺎب‪ ،‬از ﻗﻮل "ﻓ ﻀﻴﻞ ﺑ ﻦ ﻳ ﺴﺎر" رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪ‬
‫آ ﻪ‪" :‬ﺑ ﻪ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻋ ﺮض آ ﺮدم‪ :‬ﺁﻳ ﺎ ﻣ ﺮدم را ﺑ ﻪ اﻣ ﺮ ﺗ ﺸﻴﻊ‬
‫دﻋﻮت آﻨﻢ؟ ﻓﺮﻣﻮد ﻧ ﻪ‪ ،‬اﯼ ﻓ ﻀﻴﻞ‪ ،‬زﻳ ﺮا آ ﻪ اﮔ ﺮ ﺧ ﺪا ﺧﻴ ﺮ ﺑﻨ ﺪﻩاش را ﺧﻮاه ﺪ ﺑ ﻪ‬
‫ﻓﺮﺷ ﺘﻪاﯼ ﻓﺮﻣ ﺎن ده ﺪ آ ﻪ ﮔ ﺮدن ﺁن ﺑﻨ ﺪﻩ را ﺑﮕﻴ ﺮد و او را در ﺣﻠﻘ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن‬
‫درﺁورد" )اﺻﻮل آﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﻬﺪاﻳﻪ(‪.‬‬

‫‪٩٨‬‬
‫از هﻤﺎن زﻣ ﺎن ﺑ ﻮد آ ﻪ رهﺒ ﺮﯼ ﺗ ﺸﻴﻊ در ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ در دو راﻩ آ ﺎﻣﻼ‬
‫ﻣﺨ ﺎﻟﻒ اﻓﺘ ﺎد‪ :‬ﻳﻜ ﯽ راﻩ اﻗﻠﻴﺘ ﯽ آ ﻪ دﻳ ﻦ را ﻓﻘ ﻂ ﺑﺨ ﺎﻃﺮ دﻳ ﻦ ﻣ ﯽﺧﻮاﺳ ﺖ‪ ،‬و ه ﺪف‬
‫ﺧﻮد را آﻤﺎآﺎن هﻤﺎن هﺪف ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران ﺗﺸﻴﻊ ﻣﯽداﻧﺴﺖ‪ .‬دﻳﮕﺮﯼ راﻩ اآﺜﺮﻳﺘ ﯽ آ ﻪ‬
‫دﻳﻦ را ﺑﻪ ﺻﻮرت "دآﺎن دﻳﻦ" ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﯽﭘﺴﻨﺪﻳﺪ‪ .‬و هﻤﻴﻦ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ‬
‫آﻬﻨ ﺴﺎﻟﺘﺮﻳﻦ "ﻣﺎﻓﻴ ﺎي" ﺗ ﺎرﻳﺦ را ﺑﻨﻴ ﺎد ﻧﻬﺎدﻧ ﺪ‪ :‬ﻣﺎﻓﻴ ﺎﯼ هﺰاروﺻ ﺪ ﺳ ﺎﻟﻪ " ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫ﻓﻴﻀﻴﻪ" اﯼ را‪ ،‬آﻪ از هﻤﺎن ﺁﻏﺎز ﺣﺼﺎرﯼ از رﻳﺎ و ﻓﺮﻳ ﺐ ﺑ ﻪ ﮔ ﺮد ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﺗ ﺸﻴﻊ‬
‫آﺸﻴﺪ و اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ دﻳﮕﺮ هﺮﮔﺰ از ﺁن ﺧﻼﺻﯽ ﻧﻴﺎﻓﺖ‪ .‬ﻣﺎﻓﻴﺎﻳﯽ آﻪ ﺑﻌﺪهﺎ‪ ،‬ﻣﺎآﻴ ﺎول‬
‫ﭘﺮورشﻳﺎﻓﺘﻪ ﻧﺎﺧﻮدﺁﮔﺎﻩ ﺁن ﺷﺪ‪ ،‬هﻤﭽﻨﺎﻧﻜﻪ آﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﺗﻜﻨﻴ ﻚ ﻣﻐﺰﺷ ﻮﻳﯽ ﻋ ﺼﺮ ﻣ ﺎ‬
‫دﺳﺖﺁﻣﻮزان ﻧﺎﺧﻮدﺁﮔﺎﻩ ﺁﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫راﻩ اول ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑ ﺎ راﻩ دﻳﺮﻳﻨ ﻪ ﻓﺮهﻨ ﮓ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺑ ﻮد‪ .‬ﻣﻌﻴﺎره ﺎ و ارزﺷ ﻬﺎﯼ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻳﻜ ﺪﻳﮕﺮ ﻣﻄﺎﺑﻘ ﺖ داﺷ ﺖ‪ ،‬زﻳﺒﺎﺋﻴﻬ ﺎ و ﻧﺎرﺳﺎﺋﻴﻬﺎﻳ ﺸﺎن ﻧﻴ ﺰ هﻤﺎهﻨ ﮓ ﺑ ﻮد‪ .‬در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻓﺮهﻨﮓ اﻳﺮاﻧﯽ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺁﻧﺮا ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ ﭘ ﺬﻳﺮا ﺷ ﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺧ ﻮد ﻧﻴ ﺰ از راﻩ ﺳ ﻬﻢ‬
‫ﮔﺮاﻧﯽ آﻪ در ﮔ ﺴﺘﺮش آﻠﻴ ﻪ رﺷ ﺘﻪه ﺎﯼ ﻓﺮهﻨ ﮓ اﺳ ﻼﻣﯽ ﺑﻌﻬ ﺪﻩ ﮔﺮﻓ ﺖ‪ ،‬و ﻧﻴ ﺰ از‬
‫راﻩ ﻋﺮﻓﺎن و ﺗﺼﻮف واﻻﯼ اﻳﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﻧﻘﺶ درﺟﻪ اوﻟﯽ را در اداﻣﻪ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺁن اﻳﻔﺎ‬
‫آﺮد‪.‬‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻳﻦ ﮔﺮوﻩ‪ ،‬دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ﺑﻪ راﻩ دوم رﻓﺘﻨ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﻧ ﻪ راﻩ ﻣﻌﻨﻮﻳ ﺖ‬
‫و اﺻﺎﻟﺖ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻧ ﻪ ﺑ ﺎ ﻓﺮهﻨ ﮓ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺳ ﺎزﮔﺎرﯼ داﺷ ﺖ‪ .‬ﻓﻘ ﻂ راﻩ ﺑﻬ ﺮﻩ ﮔﻴ ﺮﯼ از‬
‫ﺗﺪﻟﻴﺲ و رﻳﺎ ﺑﻮد‪ ،‬و از ﺟﻬﻞ و ﺧﺮاﻓﺎت‪ ،‬راﻩ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻮﻣﻨ ﺎن زﺑ ﺎنﺑ ﺴﺘﻪ ﺑ ﻪ ﻣﻘﻠ ﺪاﻧﯽ‬
‫ﺑﯽارادﻩ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺮاﺟﻊ اﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬راهﯽ آ ﻪ ﭘ ﺎﻧﺰدﻩ ﺳ ﺎل ﭘ ﻴﺶ‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ ﺗﻮﺻ ﻴﻒ ﺁن‬
‫در ﻳ ﻚ آﻠﻤ ﻪ‪ ،‬اﺻ ﻄﻼح ﺑ ﺴﻴﺎر ﮔﻮﻳ ﺎﻳﯽ ﺑﻨ ﺎم "اﺳ ﺘﺤﻤﺎر" ﺳ ﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪ و اﻳ ﻦ‬
‫"اﺳ ﺘﺤﻤﺎر" ﺑ ﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣ ﻪاﯼ آ ﺎﻣﻼ ﺣ ﺴﺎب ﺷ ﺪﻩ و روﺷ ﻦ اﻧﺠ ﺎم ﮔﺮﻓ ﺖ‪ :‬ﻣ ﻮﻣﻦ ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫ﻣ ﯽﺑﺎﻳ ﺴﺖ از ﻟﺤﻈ ﻪ ﺗﻮﻟ ﺪ ﺗ ﺎ ﻣ ﺮگ ﭼ ﻪ در ﺧﻮﺷ ﯽ و ﭼ ﻪ در ﻧﺎﺧﻮﺷ ﯽ ﭼ ﻪ در‬
‫ﺗﻨﺪرﺳﺘﯽ و ﭼﻪ در ﺑﻴﻤ ﺎرﯼ‪ ،‬ﭼ ﻪ در ﺳ ﻔﺮ و ﭼ ﻪ در ﺣ ﻀﺮ‪ ،‬ﭼ ﻪ در ﺑﻴ ﺪارﯼ و ﭼ ﻪ‬
‫در ﺧﻮاب‪ ،‬ﭼﻪ در داﺧﻞ ﺧﺎﻧﻪ و ﺧ ﺎﻧﻮادﻩ و ﭼ ﻪ در ﺧ ﺎرج ﺁن‪ ،‬در هﻤ ﻪ ﻃ ﻮل ﺳ ﺎل‬
‫در هﺮ هﻔﺘﻪ‪ ،‬هﺮ ﺳﺎﻋﺖ‪ ،‬ﺑﻄﻮر درﺑﺴﺖ در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﻜﺘﺐ ﺁﺧﻮﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ و در ﺑﻴﺮون‬
‫از ﺣﻴﻄﻪ اﻳﻦ ﻧﻔﻮذ اﺟﺎزﻩ آﺎر ﻳﺎ اﺑﺘﻜﺎرﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺟ ﺮاﯼ دﻗﻴ ﻖ اﻳ ﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣ ﻪ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ را ﺑ ﻪ ﺷﺎﺧ ﺼﻴﺖ و‬
‫ﻣﺮﺟﻌﻴ ﺖ و ﻣﻠ ﻚ و ﺁب و ﻣﻮﻗﻮﻓ ﺎت و ﻣ ﺴﺘﻐﻼت رﺳ ﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺑ ﻪ ﺑﺰرﮔ ﺎن ﻣﻜﺘ ﺐ‬

‫‪٩٩‬‬
‫اﻣﻜﺎن ﺁن ﻧﻴﺰ داد آﻪ در هﺮ ﺷﺮاﻳﻄﯽ از ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎﻧﯽ و ﻣﻜﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻣﺮاﺟ ﻊ زور و‬
‫زر‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ ﺑﺎ دﺳﺘﮕﺎهﻬﺎﯼ ﺣﺎآﻤ ﻪ از ﻳﻜﻄ ﺮف و ﺑ ﺎ ﮔﺮداﻧﻨ ﺪﮔﺎن "ﺑ ﺎزار" از ﻃ ﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬از ﻣﻮﺿﻊ ﻗ ﺪرت وارد ﻣﻌﺎﻣﻠ ﻪ ﺷ ﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ﻣﺜﻠ ﺚ ﻧﻴﺮوﻣﻨ ﺪ "ﺣ ﺎآﻢ‪،‬‬
‫ﺑ ﺎزارﯼ‪ ،‬ﺁﺧﻮﻧ ﺪ" ﺑﻮﺟ ﻮد ﺁﻣ ﺪ آ ﻪ از ﺁن ﭘ ﺲ ﻋﻤ ﻼ آ ﺎرﮔﺮدان هﻤ ﻪ اﻣ ﻮر ﺷ ﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺷﺮآﺎﯼ ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ در ﭘﺮﺗﻮ اﻳﻦ "اﺗﺤﺎد ﻧﺎﻣﻘ ﺪس" ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺣﻘ ﻪ ﺧ ﻮﻳﺶ را در ه ﺮ دورﻩ‬
‫ﺑﻪ ﺣﺴﺎب "ﻋﻮام آﺎﻻﻧﻌﺎم" ﺗ ﺎﻣﻴﻦ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻬ ﺎ در اﻳ ﻦ ﻣﺜﻠ ﺚ‪ ،‬ﺁﺧﻮﻧ ﺪ و ﺣ ﺎآﻢ ﮔ ﺎﻩ‬
‫دﺳﺖ در دﺳﺖ هﻢ داﺷﺘﻨﺪ و ﮔﺎﻩ ﺑﺮ ﺳﺮ اوﻟﻮﻳﺖ زورﺁزﻣﺎﻳﯽ ﻣﯽآﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﺋ ﺘﻼف‬
‫ﺁﺧﻮﻧﺪ و ﺑﺎزارﯼ ﻋﻤﻼ در هﺮ ﺷﺮاﻳﻄﯽ ﺑﺮﻗﺮار ﻣﺎﻧﺪ و ﺧﻠﻠﯽ در ﺁن روﯼ ﻧﺪاد‪.‬‬
‫در هﻤﻪ اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻣﻜﺘﺐ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ‪ ،‬زﻳﺮ هﺮ ﭘﻮﺷ ﺶ و ﺗﺤ ﺖ‬
‫هﺮ ﻋﻨﻮان‪ ،‬هﻤﺎن ﺑﻮد آﻪ ﺑﻮد‪ :‬اول ﺣﻔ ﻆ و ﺑﻌ ﺪ ﺗﻘﻮﻳ ﺖ ﻣﻮﻗﻌﻴ ﺖ و اﻣﺘﻴ ﺎزات ﻃﺒﻘ ﻪ‬
‫ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‪ .‬درك ﻋﻤﻴ ﻖ اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻣ ﺮوز اﻳ ﺮان ﺑ ﺴﻴﺎر ﻣﻬ ﻢ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا ﭘﯽرﻳﺰﯼ ﺁﻳﻨﺪﻩاﯼ ﺳﺎﻟﻢ ﻳﺎ ﻧﺎﺳﺎﻟﻢ ﺑﺮاﯼ اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ درﺟ ﻪ درك هﻤ ﻴﻦ‬
‫واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ از اول ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز‪ ،‬ﻣﺬهﺐ وﺳﻴﻠﻪ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‬
‫و ﻧﻪ هﺪف‪ ،‬و ﺧﺪا و رﺳﻮل و اهﻞﺑﻴﺖ و ﺷﺮع و ﻃﺮﻳﻘﺖ‪ ،‬وﺟﻪاﻟﻤ ﺼﺎﻟﺤﻪ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‬
‫ﻧﻪ ﻏﺎﻳﺖ ﻣﺮام‪ .‬در ﻣﻮاردﯼ آﻪ اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺻﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺳ ﻂ ﺣﻜﻮﻣﺘﻬ ﺎﯼ وﻗ ﺖ ﺗ ﺎﻣﻴﻦ‬
‫ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﺁن ﺣﻜﻮﻣﺘﻬﺎ ﺧﺎدم ﺷﺮع ﻣﺒﻴﻦ و ﺑﻴﻀﻪدار اﺳﻼم ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‬
‫در ﻣﻮاﻗﻌﯽ آﻪ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﺎآﻢ آﻢ ﻳ ﺎ ﺑ ﻴﺶ ﻗ ﺼﺪ ﭼﻤﻮﺷ ﯽ داﺷ ﺘﻪ‪ ،‬ﺷ ﺮع ﻣﺒ ﻴﻦ ﺑﻄ ﻮر‬
‫ﺧﻮدآﺎر ﺑﺨﻄﺮ اﻓﺘﺎدﻩ و اﺟﺮاﯼ اواﻣﺮ اﻟﻬﯽ دﭼﺎر وﻗﻔﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪ ﮔﻮﻳﺎﯼ اﻳﻦ ﻓﻌﻞ و اﻧﻔﻌ ﺎﻻت‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺻ ﻔﻮﯼ و ﺗﺤ ﻮﻻت ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و‬
‫ﻣﺬهﺒﯽ ﻧﺎﺷﯽ از روﯼ آﺎر ﺁﻣﺪن اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪١٠٠‬‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ در ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮي‬
‫ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﻣ ﯽداﻧ ﻴﻢ دوران رﺳ ﻤﻴﺖ ﺗ ﺸﻴﻊ در اﻳ ﺮان و‬
‫"ﺣﻜﻮﻣﺘﯽ ﺷﺪن" ﺁن ﺑﻮد‪ .‬ﻃﺒﻌﺎ دورﻩ ﻃﻼﻳﯽ ﺗ ﺎرﻳﺦ "روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز" ﺷ ﻴﻌﻪ ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺑ ﻮد‪ :‬ذاآ ﺮ ﺳ ﻴﺪ اﻟ ﺸﻬﺪا ﻧﺎﮔﻬ ﺎن ﺑﻤﻘ ﺎم "ﺑﻴ ﻀﻪدار اﺳ ﻼم" رﺳ ﻴﺪﻩ‪ ،‬و روﺿ ﻪﺧ ﻮان‬
‫دﻋﺎﮔﻮ ﺑﻪ ﻣﻼذاﻻﻧﺎﻣﯽ و ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼﻣﯽ و "ﭘﺮﭼﻤﺪارﯼ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻋﻠ ﻲ" ارﺗﻘ ﺎ ﻳﺎﻓ ﺖ ‪. ١‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ در هﻤﻪ اﻳﻦ ﻣﻮارد ﺳﻴﻄﺮﻩ اﻳﻦ ﻧﻮاب ﺑﺮ ﺣﻖ اﻣﺎم ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﺳﻴﻄﺮﻩ آﻠ ﺐه ﺎﯼ‬
‫ﺁﺳﺘﺎن ﻋﻠﯽ دوش ﺑﻪ دوش ﻣ ﯽرﻓ ﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ اﺷ ﻜﺎل در اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ هﻤ ﻴﻦ آﻠ ﺐه ﺎﯼ‬
‫ﺁﺳﺘﺎن ﻋﻠ ﯽ‪ ،‬هﻤ ﻴﻦ ﻣﺮﺷ ﺪان آﺎﻣ ﻞ‪ ،‬ﺑ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﺁﻧ ﺎن‪ ،‬اﻳ ﺮان را ﭘ ﺲ از دوران‬
‫ﺳﺎﺳ ﺎﻧﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺑ ﺎر ﺑ ﻪ وﺣ ﺪت و ﻳﻜﭙ ﺎرﭼﮕﯽ ﻣﻠ ﯽ و ﻗ ﺪرت و ﻋﻈﻤ ﺖ‬
‫ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ رﺳﺎﻧﻴﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺗﻨ ﯽ ﭼﻨ ﺪ از ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺁن ﭼ ﻮن ﺷ ﺎﻩ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ و‬
‫ﺷﺎﻩ ﻋﺒﺎس اول از ﻧﻈﺮ ﻣﻠﯽ از ﭘﺎدﺷﺎهﺎن و ﺳﺮداران ﺑﺰرگ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان ه ﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫از دﻳﺪﮔﺎﻩ ﻣﻌﻴﺎرهﺎ و ﻣﻮازﻳﻦ ﺷﺮﻋﯽ آﻪ "ﺁﺧﻮﻧﺪ " ﻓﻘﻂ ﺁﻧﻬﺎ را ﻣ ﻼك ﺗﻤﻴ ﺰ ﻓ ﻀﺎﻳﻞ‬
‫از ﻣﻨﺎهﯽ ﻣﯽﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاﯼ از رزاﺋﻞ و ﻣﻔﺎﺳﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬از ﺁدﻣﻜﺸﯽ ﺑﻴﺪرﻳﻎ و‬
‫ﺑﻴﺤﺴﺎب و ﺳﺘﻤﮕﺮﯼ و ﺑﻴﺮﺣﻤﯽ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﺑﺎدﻩﺧﻮارﯼ و اﻣﺮدﺑﺎزﯼ و اﻧﻮاع ﻓﺴﻖه ﺎ‬
‫و ﻓﺠﻮرهﺎ‪ .‬و در ﺗﻤﺎم ﻣﻨﺎهﯽ و ﻣﻔﺎﺳﺪ‪ ،‬ﺟﺰ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﭘﺎدﺷﺎﻩ اﻳ ﻦ ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﺁﻧﻬ ﻢ ﻓﻘ ﻂ در‬
‫اﻣﺮ ﺁدﻣﻜﺸﯽ و ﺑﻴﺮﺣﻤﯽ‪ ،‬اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﯽ در ﺁﻧﺎن وﺟ ﻮد ﻧﺪاﺷ ﺖ‪ .‬اﻳ ﻦ واﻗﻌﻴ ﺖ را آ ﻪ ه ﺮ‬
‫ﻓﺮد ﻋﺎدﯼ ﺑﺮ ﺁن ﺁﮔﺎﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﻃﺒﻌﺎ ﻋﻠﻤﺎﯼ اﻋﻼم و ﻣﺠﺘﻬﺪان ﻋﻈﺎم ﻋﺼﺮ ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑ ﺎ‬
‫اﻟﻬﺎﻣ ﺎت ﻏﻴﺒ ﯽ و ﭼ ﻪ از راﻩ ﻋﻤ ﺎل و ﺟﻮاﺳ ﻴﺲ و ﻣﺮاﺟﻌ ﺎن ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ ﺧ ﻮﺑﯽ‬
‫ﻣﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ و اﻳﻦ را هﻢ ﻣﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ آ ﻪ از ﻧﻈ ﺮ ﺷ ﺮع و ﻃﺒ ﻖ ﻣ ﻮازﻳﻦ ﻓﻘﻬ ﯽ ﻃﺒﻘ ﻪ‬
‫ﻧﺎﺟﻴﻪ اﺛﻨﯽﻋﺸﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﺑﻴﻦ ﻗﻮﯼ و ﺿﻌﻴﻒ و ﻣﺴﺘﻜﺒﺮ و ﻣﺴﺘ ﻀﻌﻒ در اﺟ ﺮاﯼ‬
‫ﻣﺠﺎزاﺗﻬﺎﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و ﭼﻮن ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ اﻳﻦ‪ ،‬هﻴﭻ ﻣﺪرآﯽ آﻪ ﺣ ﺎآﯽ از ﻗﺘ ﻞ ﻳ ﺎ‬
‫رﺟﻢ ﻳ ﺎ ﺣ ﺪ و ﺗﻌﺰﻳ ﺮ ﻳﻜ ﯽ از اﻳ ﻦ آﻠ ﺐه ﺎﯼ ﺁﺳ ﺘﺎن ﻋﻠ ﯽ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﺑﺪﺳ ﺖ ﻣ ﺎ ﻧﺮﺳ ﻴﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﯽﺑﺎﻳﺪ ﺑﻨﺎﭼﺎر ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓ ﺖ آ ﻪ ﻳ ﺎ اﻳ ﻦ ﺑﺰرﮔ ﻮاران ﺑ ﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬ ﺎﯼ ﺷ ﺮﻋﯽ‬
‫ﻓﺮاوان ﺧﻮد‪ ،‬اﺻﻼ از اﻳﻦ اﻣﻮر ﻏﻴﺮﺷﺮﻋﯽ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬و ﻳ ﺎ ﻣﻄﻠ ﻊ ﺷ ﺪﻩ و‬
‫ﺁﻧﻬﺎ را ﻣﺒﺎﻳﻦ ﺑﺎ ﺷﺮع ﻣﺒﻴﻦ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻧﺪادﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻜ ﻪ درك ﻣﺎهﻴ ﺖ واﻗﻌ ﯽ اﻳ ﻦ ﺧ ﻂ ﻣ ﺸﯽ ﻣﻜﺘ ﺐ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز‬
‫ﺁﺳﺎﻧﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺪ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﻧﮕﺎهﯽ آﻮﺗﺎﻩ ﺑﻪ ﺗﺮازﻧﺎﻣﻪ زﻧﺪﮔﯽ اﻳﻦ " ﭘﺎدﺷﺎهﺎن واﻗﻌﯽ‬

‫‪ -١‬ﺑﻪ ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٢٢‬ﺗﺎ ‪ ٢٦‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪١٠١‬‬
‫و ﺷﻴﻌﻴﺎن دروﻏﻴﻦ" ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺻﻔﻮﯼ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺗﻨﻬﺎ از دﻳﺪﮔﺎﻩ ﺷ ﺮﻋﯽ و ﻣ ﺬهﺒﯽ و ﻧ ﻪ از‬
‫دﻳﺪﮔﺎﻩ ﺗﺎرﻳﺨﯽ و ﻣﻠﯽ ﺑﻴﻔﻜﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫ﺷ ﺎﻩ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎﻧﮕ ﺬاز ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﭘﺎدﺷ ﺎهﯽ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬در ﻋ ﻴﻦ ﺁﻧﻜ ﻪ از‬
‫آﺎرﺁﻣ ﺪﺗﺮﻳﻦ ﺷ ﺎهﺎن ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻳﻜ ﯽ از ﺳ ﻔﺎآﺘﺮﻳﻦ و ﻓ ﺎﺟﺮﺗﺮﻳﻦ اﻳ ﻦ‬
‫ﭘﺎدﺷﺎهﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻮد‪ .‬ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺗﻤﺎم دوران ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻳﻦ "ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" ﺑﻪ ﻗﺘ ﻞ و آ ﺸﺘﺎر‬
‫و ﺷ ﻜﻨﺠﻪ ﺑﻴﮕﻨﺎه ﺎن ﮔﺬﺷ ﺖ‪ .‬در ﺷ ﻮرش ﺗﺒﺮﻳ ﺰ‪ ،‬در ﻋ ﺮض دو ﺷ ﺒﺎﻧﻪ روز ﺑﻴ ﺴﺖ‬
‫هﺰار ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن او ﺳﺮ ﺑﺮﻳﺪﻧﺪ و در هﻤﺎن ﺷﻬﺮ ﺑ ﺎ وﺟ ﻮد ﺣ ﺮام ﺑ ﻮدن ﻧ ﺒﺶ‬
‫ﻗﺒ ﺮ در اﺳ ﻼم‪ ،‬ﺑﺪﺳ ﺘﻮر او اﺳ ﺘﺨﻮاﻧﻬﺎﯼ دﺷ ﻤﻨﺎﻧﺶ را از ﮔﻮره ﺎ ﺑﻴ ﺮون آ ﺸﻴﺪﻧﺪ و‬
‫در ﻣ ﻼ ﻋ ﺎم در آﻨ ﺎر ﺳ ﺮهﺎﯼ ﺑﺮﻳ ﺪﻩ ﮔﺮوه ﯽ از دزدان و روﺳ ﭙﻴﺎن در ﺁﺗ ﺶ‬
‫ﺳﻮزاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﺴﻦ روﻣﻠﻮ در "اﺣﺴﻦ اﻟﺘﻮارﻳﺦ" ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ آﻪ ﺑﻔﺮﻣﺎن ﺷ ﺎﻩ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ‪،‬‬
‫ﺑ ﺪن ﺣ ﺎآﻢ اﺑﺮﻗ ﻮ را ﻋ ﺴﻞ ﻣﺎﻟﻴﺪﻧ ﺪ و او را در ﻗﻔ ﺴﯽ ﮔﺬاﺷ ﺘﻨﺪ و در ﻣﻌ ﺮض ﻧ ﻴﺶ‬
‫زﻧﺒﻮران ﺑﻴﺸﻤﺎر ﻗﺮار دادﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﻓﺮﻳﺎدهﺎﯼ هﻮﻟﻨﺎآﯽ ﭘ ﺲ از ﭼﻨ ﺪ ﺷ ﺒﺎﻧﻪ روز ﺟ ﺎن‬
‫ﺳ ﭙﺮد‪ .‬در "ﻋ ﺎﻟﻢ ﺁراﯼ ﻋﺒﺎﺳ ﻲ" ﺗ ﺎرﻳﺦ رﺳ ﻤﯽ و ﻣ ﻮرد ﺗﺎﻳﻴ ﺪ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ‬
‫رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ "ﭼ ﻮن ﻻﺷ ﻪ ﺷ ﻴﺒﻚﺧ ﺎن ازﺑ ﻚ را آ ﺸﺎن آ ﺸﺎن ﺑﻨ ﺰد ﻣﺮﺷ ﺪ‬
‫آﺎﻣﻞ ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬وﯼ ﺑﻪ ﻗﻮرﭼﻴﺎن ﻗﺰﻟﺒﺎش ﻓﺮﻣﺎن داد ﺗﺎ ﺑﺮ زﻣﻴﻦ اﻓﺘﻨ ﺪ و ﮔﻮﺷ ﺖ ﻻﺷ ﻪ‬
‫او را ﺑﻪ دﻧﺪان ﭘﺎرﻩ آﻨﻨﺪ و ﺑﺨﻮرﻧﺪ"‪ .‬ﻣﺮﺷ ﺪ آﺎﻣ ﻞ اﺳﺎﺳ ﺎ ﻣﻮﺳ ﺲ و ﻣﺒﺘﻜ ﺮ ﺗ ﺸﻜﻴﻞ‬
‫ﮔﺮوﻩ ‪ ١٢‬ﻧﻔﺮﯼ "زﻧﺪﻩﺧﻮاران" ﺑﻮد آﻪ زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﻗﻮرﭼﯽ ﺑﺎﺷﯽ ﺷ ﺎﻩ اﻧﺠ ﺎم وﻇﻴﻔ ﻪ‬
‫ﻣﯽآﺮدﻧﺪ و ﻣﺎﻣﻮرﻳﺖ داﺷﺘﻨﺪ آﻪ ﺑﻤﺤﺾ اﺷﺎرﻩ وﯼ ﮔﻮﺷﺖ ﺑﺪن ﻣﺠﺮم را ﺑﻪ دﻧﺪان‬
‫ﻗﻄﻌﻪ ﻗﻄﻌﻪ آﻨﻨﺪ و ﺑﺨﻮرﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ رﺳﻢ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮﯼ ﺑﺮﻗﺮار ﻣﺎﻧﺪ و ﺗ ﺎرﻳﺦ‬
‫ﻧﻮﻳﺴﺎن ﻣﺘﻌﺪد اﻳﺮاﻧﯽ و اروﭘ ﺎﻳﯽ آ ﻪ ﮔ ﺎﻩ ﺧ ﻮد ﺷ ﺎهﺪ ﺁن ﺑﻮدﻧ ﺪ ﻋﻤﻮﻣ ﺎ ﺑ ﺪان اﺷ ﺎرﻩ‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻧ ﻮاع دﻳﮕ ﺮ ﺷ ﻜﻨﺠﻪ آ ﻪ درﺁﺛ ﺎر ﻣﻮرﺧ ﺎن درﺑ ﺎرﯼ ﻋﻬ ﺪ ﺻ ﻔﻮﯼ و در‬
‫ﺳ ﻔﺮﻧﺎﻣﻪه ﺎﯼ ﺟﻬ ﺎﻧﮕﺮدان ﺧ ﺎرﺟﯽ از ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑﺘﻔ ﺼﻴﻞ ﻳ ﺎد ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺳ ﻂ ﺷ ﺎﻩ‬
‫اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑ ﺮ ﻗ ﺮار ﺷ ﺪ و درﺗﻤ ﺎم دوران ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺮ ﻗ ﺮار ﻣﺎﻧ ﺪ‪ ،‬از ﻗﺒﻴ ﻞ ﮔ ﭻ‬
‫ﮔ ﺮﻓﺘﻦ‪ ،‬ﻗﻄﻌ ﻪ ﻗﻄﻌ ﻪ آ ﺮدن اﻋ ﻀﺎء و ﺟ ﻮارح‪ ،‬ﺷ ﻜﻢ ﭘ ﺎرﻩ آ ﺮدن‪ ،‬زﻧ ﺪﻩ ﭘﻮﺳ ﺖ‬
‫آﻨﺪن‪ ،‬ﻣﻴﻞ در ﭼﺸﻢ آﺸﻴﺪن‪ ،‬ﮔﻮش و ﺑﻴﻨﯽ ﺑﺮﻳ ﺪن‪ ،‬ﺳ ﺮب ﮔﺪاﺧﺘ ﻪ در ﮔﻠ ﻮ رﻳﺨ ﺘﻦ‪،‬‬
‫ﺑ ﻪ ﺳ ﻴﺦ آ ﺸﻴﺪن‪ ،‬ﭘﻮﺳ ﺖ را از آ ﺎﻩ ﭘ ﺮ آ ﺮدن‪ ،‬در روﻏ ﻦ ﮔﺪاﺧﺘ ﻪ ﺟﻮﺷ ﺎﻧﻴﺪن‪ ،‬در‬

‫‪١٠٢‬‬
‫ﭘﻮﺳﺖ ﮔ ﺎو آ ﺸﻴﺪن‪ ،‬و در دوراﻧ ﯽ ه ﻢ آ ﻪ ﺗ ﻮپ و ﺑ ﺎروت ﺑ ﻪ اﻳ ﺮان ﺁﻣ ﺪ‪ ،‬ﺷ ﺨﺺ‬
‫ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﮔﻠﻮﻟﻪ در ﺗﻮپ ﮔﺬاﺷﺘﻦ‪.‬‬
‫"ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" ﺑﺎ وﺟﻮد ﺁﻧﻜﻪ از ﻧﻬﯽ اآﻴﺪ ﻣ ﺴﻜﺮات در اﺳ ﻼم ﺁﮔ ﺎﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺗ ﺎ‬
‫ﺁﺧﺮ ﻋﻤﺮ در آﺎﺳﻪ ﺳﺮ ﺷﻴﺒﻚﺧﺎن آﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن او در ﻃﻼ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﻴﺎﻟﻪﻧﻮﺷ ﯽ‬
‫آﺮد و ﻋﺎﻗﺒﺖ هﻢ در ﻣﺴﺘﯽ ﻣﺮد‪.‬‬
‫ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ او ﺷ ﺎﻩ ﻃﻬﻤﺎﺳ ﺐ‪ ،‬ﺑ ﺮادرش اﻟﻘ ﺎص ﻣﻴ ﺮزا را آ ﺸﺖ و ﻋﻠﻴ ﺮﻏﻢ‬
‫اﺻﻮل اﻣﺎن اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺰﻳﺪ ﭘﺴﺮ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ را آﻪ رﺳﻤﺎ در ﭘﻨﺎﻩ او ﺑﻮد ﺗﺴﻠﻴﻢ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﺳﻠﻄﺎن آ ﺮد آ ﻪ او را ﺟﺎﺑﺠ ﺎ ﺧﻔ ﻪ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﺑﻔﺮﻣ ﺎن وﯼ ﺣ ﺎآﻢ رﺷ ﺖ را‬
‫در ﺗﺒﺮﻳﺰ ﺑﺎ ﻗﻔﺲ ﺁهﻨﻴﻦ در ﺷﻬﺮ ﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ و ﺳﭙﺲ در هﻤ ﺎن ﻗﻔ ﺲ ﺁﺗ ﺶ زدﻧ ﺪ‪ .‬ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺑﺤﻜﻢ او دهﺎن ﻳﻜﯽ از رﺟﺎم ﺻﻔﻮﯼ را ﺑﻨﺎم "ﻣﺤﻤﺪ ﺻﺎﻟﺢﺑﻴﻚ" دوﺧﺘﻨﺪ و او را در‬
‫ﺧﻤﺮﻩاﯼ اﻓﻜﻨﺪﻧﺪ و از ﻓﺮاز ﻣﻨﺎرﻩ ﭘﺮﺗﺎب آﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬و ﻳﻜ ﯽ از ﺑﺰرﮔ ﺎن اه ﻞ ﺳ ﻨﺖ را‬
‫زﻧ ﺪﻩ زﻧ ﺪﻩ ﭘﻮﺳ ﺖ آﻨﺪﻧ ﺪ‪ ،‬و "رآ ﻦاﻟ ﺪﻳﻦ ﻣ ﺴﻌﻮد آ ﺎزروﻧﻲ" از ﻋﻠﻤ ﺎﯼ ﻓ ﺎرس را‬
‫زﻧﺪﻩ زﻧﺪﻩ در ﺁﺗﺶ اﻓﻜﻨﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫"ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" ﺑﻌﺪﯼ‪ ،‬ﺷﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ دوم‪ ،‬در ﻃﻮل ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻳﻜﺴﺎﻟﻪ ﺧﻮﻳﺶ‪،‬‬
‫ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ هﻤ ﻪ ﺷ ﺎهﺰادﮔﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ اﻋ ﻢ از ﺑ ﺮادران و ﺑﺮادرزادﮔ ﺎن و ﻋﻤﻮه ﺎ‬
‫وﻋﻤﻮزادﻩهﺎﯼ ﺧﻮد‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﻴﺮزاﯼ ‪ ٢‬ﺳﺎﻟﻪ را ﺑﺎ ﺳﺎﻃﻮر و ﻃﻨﺎب و زﻩ‬
‫و آﻤﺎن ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ در ﻳﻜ ﺮوز ﺑﺪﺳ ﺘﻮر او ‪ ۵٠٠‬ﻧﻔ ﺮ از ﺻ ﻮﻓﻴﺎن آ ُـﺮد‬
‫را در ﻗﺰوﻳﻦ ﺳﺮ ﺑﺮﻳﺪﻧﺪ‪ .‬ﻋﺎﻗﺒﺖ هﻢ "آﻠﺐ ﺁﺳﺘﺎن ﻋﻠﻲ" در ﺷﺐ ‪ ١٣‬رﻣﻀﺎن ﺳﺎل‬
‫‪ ٩٨۵‬در ‪ ۴۴‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺷﺮاﺑﺨﻮارﯼ و ﺑﻨﮓآﺸﯽ ﺑﯽﺣﺴﺎب ﻣﺮد‪.‬‬
‫ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ او "ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤ ﺪ ﺧﺪاﺑﻨ ﺪﻩ" ﺑ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ آ ﻮر ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد در هﻤ ﺎن ﺳ ﺎل‬
‫اول ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺧ ﻮﻳﺶ‪ ،‬ﺑ ﺮادر و ﺧ ﻮاهﺮ ﺧ ﻮد و اﻧ ﺪآﯽ ﺑﻌ ﺪ ﻓﺮزﻧ ﺪ ﺧ ﻮدش ﺣﻤ ﺰﻩ‬
‫ﻣﻴ ﺮزا را ﺑ ﻪ ﻗﺘ ﻞ رﺳ ﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬و ﻓﺮﻣ ﺎن ﻗﺘ ﻞ ﺑﻘﻴ ﻪ ﺷ ﺎهﺰادﮔﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ را ﻧﻴ ﺰ ﺻ ﺎدر‬
‫آﺮد‪.‬‬
‫ﺷ ﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس آﺒﻴ ﺮ ﻓﺮزﻧ ﺪ وﯼ‪ ،‬ﭘ ﺪرش را ﺗ ﺎ ﺁﺧ ﺮ ﻋﻤ ﺮ زﻧ ﺪاﻧﯽ آ ﺮد‪ ،‬و‬
‫ﭼﺸﻤﻬﺎﯼ هﺮ دو ﺑﺮادرش را درﺁورد‪ .‬ﺻ ﻔﯽ ﻣﻴ ﺮزا ﭘ ﺴﺮ ﺧ ﻮدش را آ ﺸﺖ و ﭼﻨ ﺪ‬
‫ﭘ ﺴﺮ دﻳﮕ ﺮش را آ ﻮر آ ﺮد و ﻳﻜ ﯽ از دﺧﺘ ﺮان ﺧ ﻮد را در ﺳ ﻦ ﺷ ﺶ ﺳ ﺎﻟﮕﯽ در‬
‫ﻣﻮﻗ ﻊ ﻏ ﻀﺐ ﺑ ﺎ دﺳ ﺖ ﺧ ﻮد ﺷ ﻘﻪ آ ﺮد‪ .‬ﺑ ﺮاﯼ ذواﻟﻘ ﺪرﺧﺎن اﻣﻴ ﺮ ﺳ ﺮآﺶ ﻓ ﺎرس‬
‫ﺳ ﻮﮔﻨﺪﻧﺎﻣﻪاﯼ در ﺣﺎﺷ ﻴﻪ ﻗ ﺮﺁن ﺑ ﺎ ﺧ ﻂ و ﻣﻬ ﺮ ﺧ ﻮد ﻧﻮﺷ ﺖ و ﺗﻮﺳ ﻂ ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ‬

‫‪١٠٣‬‬
‫ﻣﻌ ﺮوف ﻧ ﺰد او ﻓﺮﺳ ﺘﺎد و او را اﻣ ﺎن داد‪ ،‬وﻟ ﯽ ﺑﻌ ﺪ از ﺁﻧﻜ ﻪ وﯼ ﺗ ﺴﻠﻴﻢ ﺷ ﺪ ﺑ ﻪ‬
‫دﺳﺘﻮر هﻤﻴﻦ ﺷﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس او را ﮔﺮﻓﺘﻨ ﺪ و آ ﺸﺘﻨﺪ‪ .‬درﺗﻤ ﺎم دوران ﺳ ﻠﻄﻨﺖ او ﮔ ﺮدن‬
‫زدن و ﭼﺸﻢ درﺁوردن و ﺷﻘﻪ آﺮدن از اﻣ ﻮر روزﻣ ﺮﻩ ﺑ ﺸﻤﺎر ﻣ ﯽرﻓ ﺖ ﺑﻄﻮرﻳﻜ ﻪ‬
‫"وﻗﺘﯽ ﺷﺎﻩ ﺑﺎر ﻣﻴ ﺪاد ‪ ١٢‬ﻗ ﻼدﻩ ﺳ ﮓ و ‪ ١٢‬ﺗ ﻦ از "زﻧ ﺪﻩﺧ ﻮاران" در ﺣ ﻀﻮرش‬
‫اﻳﺴﺘﺎدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ هﺮ آﺲ را آﻪ وﯼ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻗﺘﻠﺶ ده ﺪ ﺁﻧ ﺎ ﺑﻜ ﺸﻨﺪ‪ .‬هﻨﮕﺎﻣﻴﻜ ﻪ ﺣﻜﻤ ﯽ‬
‫ﺻ ﺎدر ﻣ ﯽآ ﺮد‪ ،‬اﮔ ﺮ آ ﺴﯽ ﭼﻴ ﺰﯼ ﺑ ﺎب ﭘ ﺴﻨﺪ او ﻧﻤ ﯽﮔﻔ ﺖ ﻓﺮاﺷ ﺎن ﭼﻤ ﺎق ﺑﺪﺳ ﺖ‬
‫ﺷﺎهﯽ ﺻﺪاﯼ ﺧﻼﻓﻜﺎر را ﺟﺎﺑﺠﺎ ﺧﺎﻣﻮش ﻣﯽآﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ ﺑﺎرهﺎ ﭘﺎﯼ ﭘﻴﺎدﻩ ﺑ ﻪ زﻳ ﺎرت ﺣ ﻀﺮت رﺿ ﺎ ﻣ ﯽرﻓ ﺖ و‬
‫ﺑﻴﺶ از دﻳﮕ ﺮان ﺧ ﻮد را "آﻠ ﺐ ﺁﺳ ﺘﺎن ﻋﻠ ﻲ" ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻜ ﯽ از ﺗﺎﻻره ﺎﯼ آ ﺎخ‬
‫ﻋ ﺎﻟﯽ ﻗ ﺎﭘﻮ را ﺑ ﻪ ﺑ ﺰم ﺷ ﺮاﺑﺨﻮارﯼ اﺧﺘ ﺼﺎص دادﻩ ﺑ ﻮد و ﺷ ﺒﻬﺎ ﻋﻠﻨ ﺎ ﺑ ﻪ ﻣﺤﻠ ﻪ‬
‫وﻧﻴﺰﯼهﺎ در ﺑﺎزار اﺻﻔﻬﺎن ﻣﯽرﻓﺖ و ﺑﺎ ﻏﻼمﺑﭽﮕﺎن وﻧﻴﺰﯼ ﺑ ﺎدﻩﻧﻮﺷ ﯽ ﻣ ﯽآ ﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ "ﺷﺎردن" در ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪاش ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺗﻨﻬﺎ روﺳﭙﻴﺎن اﺻﻔﻬﺎن در ﻋﻬﺪ او‬
‫‪ ١٢٫٠٠٠‬ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ه ﺮ ﺳ ﺎل ه ﺸﺖ ه ﺰار ﺗﻮﻣ ﺎن ﻣﺎﻟﻴ ﺎت ﻣ ﯽدادﻧ ﺪ" وﻟ ﯽ در‬
‫ﺷﻬﺮهﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﺑﺨﺼﻮص ﺁﻧﻬﺎﺋﻴﻜ ﻪ در ﻣ ﺴﻴﺮ ﺣﺮآ ﺖ ﻟ ﺸﻜﺮﻳﺎن ﺳ ﭙﺎﻩ ﻗ ﺮار داﺷ ﺖ‬
‫روﺳﭙﻴﺎن ﻓﺮاوان ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻩ ﺻﻔﯽ‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺷﺎﻩ ﻋﺒﺎس و ﭘﺴﺮ ﺻﻔﯽ ﻣﻴﺮزا آﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﭘﺪرش ﺷﺎﻩ‬
‫ﻋﺒ ﺎس آ ﺸﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﭼﻨ ﺎن آ ﺸﺘﺎرﯼ از ﺷ ﺎهﺰادﮔﺎن و رﺟ ﺎل ﻋ ﺼﺮ ﺧ ﻮد‬
‫ﺑﺮاﻧ ﺪاﺧﺖ آ ﻪ ﺑﻘ ﻮل ﻳﻜ ﯽ از ﺳ ﻴﺎﺣﺎن "ﻋﻬ ﺪﯼ ﺑ ﺪﻳﻦ ﺧ ﻮنﺁﻟ ﻮدﯼ در ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻳ ﺮان‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ"‪ .‬اﻳﻦ "ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" آﻪ ﻣﺎدر و زن ﺑﺎردار ﺧﻮد را ﻧﻴﺰ آﺸﺖ‪،‬‬
‫در‪ ٣١‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺮ اﺛﺮ اﻓﺮاط در ﺑﺎدﻩﺧﻮارﯼ و ﻋﻴﺎﺷﯽ درﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺷ ﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس دوم ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﺷ ﺎﻩ ﺻ ﻔﯽ ﺑﻨﻮﺑ ﻪ ﺧ ﻮد در‪ ٣٢‬ﺳ ﺎﻟﮕﯽ از‬
‫"ﺑﺎدﻩﮔﺴﺎرﯼ ﺑﯽﺣﺴﺎب" ﻣﺮد‪.‬‬
‫ﺷ ﺎﻩ ﺳ ﻠﻴﻤﺎن‪" ،‬ﻣﺮﺷ ﺪ آﺎﻣ ﻞ" ﺑﻌ ﺪﯼ‪ ،‬از اول ﺗ ﺎ ﺁﺧ ﺮ ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺧ ﻮد را ﺑ ﺎ‬
‫ﺑﻴﺮﺣﻤﯽ‪ ،‬ﺧﻮﻧﺮﻳﺰﯼ‪ ،‬ﺧﺸﻮﻧﺖ‪ ،‬ﺑﺎدﻩﻧﻮﺷﯽ‪ ،‬و ﻋ ﺸﺮت ﺑ ﯽﺣ ﺴﺎب ﮔﺬراﻧﻴ ﺪ‪ ،‬و ﺑﻘ ﻮل‬
‫ﻣﻮرﺧﺎن ه ﺮ ﭼ ﻪ ﭘﻴﺮﺗ ﺮ ﺷ ﺪ در ﻣﻴﮕ ﺴﺎرﯼ ﺣ ﺮﻳﺺﺗ ﺮ ﮔﺮدﻳ ﺪ‪ ،‬ﺗ ﺎ ﺳ ﺮاﻧﺠﺎم در‪۴٧‬‬
‫ﺳﺎﻟﮕﯽ درﮔﺬﺷ ﺖ‪ .‬در ﻳﻜ ﯽ از هﻤ ﻴﻦ ﺑﺰﻣﻬ ﺎﯼ ﺑ ﺎدﻩﮔ ﺴﺎرﯼ وﯼ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻣ ﻼ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ )آ ﻪ ﺑ ﻪ ﻓﺮﻣ ﺎن ﺷ ﺎﻩ ﻟﻘ ﺐ "ﺷ ﻴﺦ اﻻﺳ ﻼم" ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد( از او در ﻋ ﺎﻟﻢ‬
‫ﻣﺴﺘﯽ اﺟﺎزﻩ ﮔﺮﻓﺖ آﻪ زرﺗﺸﺘﻴﺎن و اراﻣﻨﻪ و آﻠﻴﻤﯽهﺎﯼ اﺻﻔﻬﺎن را "آﻪ ﺑ ﺎ ﻋﻘﺎﻳ ﺪ‬

‫‪١٠٤‬‬
‫ﺿﺎﻟﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ اﺳﻼم ﻟﻄﻤﻪ ﻣﯽزﻧﻨﺪ" ﺑﻘﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠ ﻪ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از آﻠﻴﻤﻴ ﺎن‬
‫و ارﻣﻨﻴﺎن ﺑﻬﻼآﺖ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻋﺪﻩاﯼ ﻧﻴﺰ ﺑ ﺎ ﭘﺮداﺧ ﺖ رﺷ ﻮﻩه ﺎﯼ آ ﻼن ﺟ ﺎن ﺧ ﻮد‬
‫را ﺧﺮﻳﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻩ ﺳﻠﻄﺎن ﺣﺴﻴﻦ "ﺁﺧﺮﻳﻦ ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" آﻪ ﻣﺮدﯼ ﺁﮔﺎﻩ در ﺣﺪﻳﺚ و ﻓﻘ ﻪ و‬
‫دﻳ ﻦ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑ ﻴﺶ از ادارﻩ اﻣ ﻮر ﺑ ﻪ ذآ ﺮ و دﻋ ﺎ و اوراد و ﺟ ﺎدو ﻋﻼﻗ ﻪ داﺷ ﺖ‪ .‬در‬
‫ﺁﻏﺎز ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺧ ﻮد ﺑﺘﻘﺎﺿ ﺎﯼ "ﻣ ﻼ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﻲ" ﻃﺒ ﻖ ﻓﺮﻣ ﺎﻧﯽ " ﻧﻮﺷ ﻴﺪن‬
‫ﻣ ﺴﻜﺮات و آﺒﻮﺗﺮﺑ ﺎزﯼ را ﻧﻬ ﯽ ﻓﺮﻣ ﻮد" و در اﺟ ﺮاﯼ اﻳ ﻦ ﻓﺮﻣ ﺎن ﻣﻴﺨﺎﻧ ﻪه ﺎ را‬
‫ﺧﺮاب آﺮدﻧﺪ و آ ﻮزﻩه ﺎﯼ ﺷ ﺮاب را ﺷﻜ ﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻌﻨ ﻮان ﺳﺮﻣ ﺸﻖ ‪ ۶٫٠٠٠‬ﺑﻄ ﺮﯼ‬
‫ﺷ ﺮاب اﻋ ﻼﯼ ﺷ ﻴﺮازﯼ وﮔﺮﺟ ﯽ را آ ﻪ در ﺳ ﺮداﺑﻬﺎﯼ آ ﺎخ ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺑ ﻮد‬
‫)ﻳﺎدﮔﺎر"آﻠﺐهﺎﯼ ﻗﺒﻠﯽ ﺁﺳﺘﺎن ﻋﻠﻲ!"( در ﻣﻼ ﻋﺎم ﺷﻜﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ دﻳﺮﯼ ﻧﻜﺸﻴﺪ آﻪ هﻤﻴﻦ "ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" ﺑﺎ هﻤﻪ ﺗﻘﺪس و ﭘﺎرﺳﺎﻳﯽ ﺧ ﻮﻳﺶ‬
‫ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻮد ﺑﺎدﻩﻧﻮش ﻗﻬﺎرﯼ ﺷ ﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﻋﻄ ﺶ ﺳ ﻴﺮﯼ ﻧﺎﭘ ﺬﻳﺮﯼ ﻧﻴ ﺰ در ﮔ ﺮدﺁورﯼ‬
‫"زﻧﺎن ﺧﻮﺑﺮو" و ﻣﺠﺎﻣﻌﺖ ﺷﺒﺎﻧﻪ روزﯼ ﺑﺎ ﺁﻧﻬ ﺎ ﭘﻴ ﺪا آ ﺮد‪" .‬آﺮﻧﻠﻴ ﻮس دوﺑ ﺮوﻳﻦ"‬
‫ﺳ ﻴﺎح و ﻧﻘ ﺎش هﻠﻨ ﺪﯼ در ﺳ ﻔﺮﻧﺎﻣﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺧ ﻮد ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ آ ﻪ "ﺧﻮاﺟ ﻪ ﺳ ﺮاﻳﺎن‬
‫ﺷﺎهﯽ در آﻮﭼﻪهﺎﯼ ﺟﻠﻔﺎ ﮔﺮدش ﻣﯽآﺮدﻧﺪ و هﺮ دﺧﺘﺮ زﻳﺒﺎﻳﯽ را ﻣ ﯽﻳﺎﻓﺘﻨ ﺪ ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺷﺎﻩ ﻣﯽﺑﺮدﻧﺪ و در ﻳﻚ ﻣﻮرد ﻧﻴﺰ راهﺒﻪ ﺟ ﻮاﻧﯽ از ﻣ ﺴﻴﺤﻴﺎن ﺟﻠﻔ ﺎ را آ ﻪ ﺑ ﻪ دﺳ ﺖ‬
‫ﺁﻧﻬ ﺎ اﻓﺘ ﺎدﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺣﺮﻣ ﺴﺮا ﻓﺮﺳ ﺘﺎدﻧﺪ‪ ".‬ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ هﻤ ﻪ ﻣﻮرﺧ ﺎن ﻧﻮﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ ﺷ ﺎﻩ‬
‫ﺳ ﻠﻄﺎن ﺣ ﺴﻴﻦ در ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ ﺁﺧ ﺮ ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺧ ﻮد ﻗ ﺴﻤﺖ اﻋﻈ ﻢ وﻗ ﺖ ﺧ ﻮﻳﺶ را ﺑ ﻪ‬
‫زنﺑﺎزﯼ و ﺑﺎدﻩﮔﺴﺎرﯼ ﻣﯽﮔﺬراﻧﻴﺪ‪.‬در زﻣﺎن او ﻣﻼﻣﺤﻤﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ و اﻋ ﻮان و‬
‫اﻧ ﺼﺎر وﯼ آﺎرﮔﺮداﻧ ﺎن واﻗﻌ ﯽ اﻣ ﻮر ﻣﻤﻠﻜ ﺖ ﺷ ﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑ ﻪ ﺗﺤﺮﻳ ﻚ ﻣ ﻼ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ‪،‬‬
‫ﺁﺧ ﺮﻳﻦ ﺁﺗ ﺸﻜﺪﻩه ﺎﯼ زرﺗ ﺸﺘﯽ را وﻳ ﺮان آﺮدﻧ ﺪ و آﻠﻴﻤﻴ ﺎن را ﺑ ﻪ اﺗﻬ ﺎم ﺟ ﺎدوﮔﺮﯼ‬
‫ﻣﻮرد ﺁزار و اﻳﺬاء ﺷﺪﻳﺪ ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺑﺎ اهﻞ ﺗﺴﻨﻦ )ﻳ ﺎ آ ﺴﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑ ﻪ‬
‫ﺗ ﺴﻨﻦ ﻣ ﺘﻬﻢ ﻣ ﯽﺷ ﺪﻧﺪ( ﺑ ﺎ ﺧ ﺸﻦﺗ ﺮﻳﻦ وﺿ ﻊ ﻋﻤ ﻞ آﺮدﻧ ﺪ‪ .‬داﻧ ﺸﻤﻨﺪان و ادﺑ ﺎ و‬
‫ﺁزادﻓﻜﺮان ﻧﻴﺰ ﺑﻌﻨﻮان اﻳﻨﻜﻪ "ﻣﺮﻳﺪان ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻓﻼﻃﻮن و ارﺳﻄﻮ دو ﻳﻮﻧ ﺎﻧﯽ ﺑ ﯽدﻳ ﻦ‬
‫هﺴﺘﻨﺪ" دﺳﺘﻪ دﺳﺘﻪ دﭼﺎر ﺣﺪ و زﻧﺪان ﻳﺎ ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﺗﺒﻌﻴﺪ و ﺟﻼﯼ وﻃﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﺑﺮرﺳ ﯽ آﻠ ﯽ در ﺗ ﺎرﻳﺦ دوﻳ ﺴﺖ ﺳ ﺎﻟﻪ ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬و زﻧ ﺪﮔﯽ‬
‫ﺳﻴﺎﺳﯽ و ﺷﺨﺼﯽ ﭘﺎدﺷﺎهﺎن ﺁن‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ اﻧﺘﻈﺎر ﺁن ﺑﺮود آ ﻪ ﻓﻘﻬ ﺎﯼ ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر ﻋ ﺼﺮ‪،‬‬
‫ﺑﻌﻨﻮان ﺣﺎﻓﻈﺎن دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ و ﭘﺮﭼﻤﺪارﯼ وﻻﯼ ﻋﻠﯽ و ﻧﺎﻳﺒﺎن ﺑﺮ ﺣﻖ اﻣﺎم زﻣﺎن‪ ،‬آﻪ‬

‫‪١٠٥‬‬
‫در اﻳﻦ دوران در اوج ﻣﺮﺟﻌﻴﺖ و ﻧﻔﻮذ آﻠﻤ ﻪ ﺑﻮدﻧ ﺪ و ﺑﻨ ﺎ ﺑ ﻪ وﻇﻴﻔ ﻪ ﺷ ﺮﻋﯽ ﺧ ﻮد‬
‫در ﻣﻮرد "ﻣﺘﺨﻠﻔﻴﻦ از اﺻ ﻮل ﺷ ﺮع ﻣﺒ ﻴﻦ" ﻣﻨﻈﻤ ﺎ ﻓﺘ ﺎوﯼ و اﺣﻜ ﺎم ﺷ ﺪاد و ﻏ ﻼظ‬
‫ﺻﺎدر ﻣﯽآﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ هﻢ در ﻣﻮرد ﻣﺮﺷﺪان آﺎﻣﻞ ﭼﻨﻴﻦ اﺣﻜﺎﻣﯽ ﺻﺎدر ﻧﻤﯽآﺮدﻧﺪ‬
‫ﻻاﻗﻞ "ﺗﺬآﺮي" درﺑﺎرﻩ رﻋﺎﻳﺖ ﻣﻮازﻳﻦ هﻤﻴﻦ ﺷﺮع اﻧﻮر ﺑﻪ اﻳﻦ "آﻠﺐه ﺎﯼ ﺁﺳ ﺘﺎن‬
‫ﻋﻠﻲ" ﺑﺪهﻨﺪ آﻪ دﺳﺖ هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﻮﻧﻬﺎﯼ ﻧﺎﺣﻖ ﺁﻟﻮدﻩ ﺑ ﻮد و ﻳﻜ ﯽ ﭘ ﺲ از دﻳﮕ ﺮﯼ‬
‫در ﻓﺴﻖ و ﻓﺠﻮر ﻣﯽﻣﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﻧﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ در ﺗﻤ ﺎم ﻧﻮﺷ ﺘﻪه ﺎ و رﺳ ﺎﻻﺗﯽ آ ﻪ از اﻳ ﻦ اﻋ ﺎﻇﻢ رﺟ ﺎل دﻳ ﻦ‪،‬‬
‫رﺣﻤﺔ اﷲ و رﺿﻮاﻧﻪ ﻋﻠﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌﻴﻦ در اﻳﻦ دوران دوﻳ ﺴﺖ و ﺳ ﯽ ﺳ ﺎﻟﻪ در دﺳ ﺖ‬
‫اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺗ ﺬآﺮﯼ در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ دادﻩ ﻧ ﺸﺪﻩ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺣﺘ ﯽ اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع ﺑ ﻪ ﺳ ﻜﻮت ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺑﺮﮔﺰار ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺣﺪﻳﺚ ﭘﺸﺖ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﻣﺸﻤﻮل ﻣﺮاﺣﻢ ﺧ ﺪا و رﺳ ﻮل‬
‫و اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر و اﻣﺎم ﻋﺼﺮ ﻧﻴﺰ داﻧﺴﺘﻪ ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﻣﻌﺘﺒﺮ از ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اآﺮم ﻣﻨﻘﻮل اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻋﺎﻟﻤﻴ ﺎن‬
‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﻨﻢ ﺁﻓﺮﻳﻨﻨﺪﻩ ﭘﺎدﺷﺎهﺎن‪ ،‬و دﻟﻬﺎﯼ اﻳ ﺸﺎن ﺑﻔﺮﻣ ﺎن ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ ﭘ ﺲ ﻣ ﺸﻐﻮل‬
‫ﻣﮕﺮداﻧﻴﺪ ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺷﻤﻨﯽ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻳﺎ ﺑﺪﮔﻮﺋﯽ ﺁﻧﺎن‪ ،‬و ﺗﻮﺑﻪ آﻨﻴﺪ ﺗﺎ دﻟﻬﺎﯼ ﺁﻧﻬﺎ را‬
‫ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻬﺮﺑﺎن ﮔﺮداﻧﻢ‪".‬‬
‫و‪" :‬ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ه ﺮ آ ﻪ ﺑ ﺎ ﭘ ﺪر و ﭘﺎدﺷ ﺎﻩ ﺧ ﻮد‬
‫ﺑﺴﺘﻴﺰد ذﻟﻴﻞ و ﺑﯽﻣﻘﺪار ﮔﺮدد‪".‬‬
‫و‪" :‬ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﯼ ﮔ ﺮوﻩ ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬زﻧﻬ ﺎر آ ﻪ‬
‫ﺗﺮك اﻃﺎﻋﺖ ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺧﻮد ﻣﻜﻨﻴﺪ‪".‬‬
‫و‪" :‬ﻧﻘﻞ اﺳﺖ از ﺣﻀﺮت رﺿﺎ آﻪ اﮔﺮ ﺷ ﻄﺮﻧﺞ ﺣ ﺮام اﺳ ﺖ‪ ،‬از ﺁن اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ در ﺁن ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺷﺎﻩ ﻣﺎت ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ آﻪ ﺷﺎﻩ ﻣﺎت ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا آﻪ ﺷ ﺎﻩ از‬
‫اﺳﺎﻣﯽ ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﺳﺖ‪) ١ ".‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ‪ ،‬ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار و ﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ(‬

‫‪ -١‬ﺑ ﻪ اﺣﺘﻤ ﺎل ﻗ ﻮي‪ ،‬اﻋﻈ ﻢ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺠﻠ ﺴﻲ‪ ،‬رﺿ ﻮان اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ‪ ،‬در ﺧ ﺎﻃﺮ ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ ﻳ ﺎ‬
‫اﺷﻜﺎﻟﯽ از ﻧﻈ ﺮ ﺷ ﺮﻋﯽ ﻧﻤ ﯽدﻳ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻗﺒ ﻞ از او ﺳ ﻠﻄﺎن اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ آﻠﻴﻨ ﯽ در آﺘ ﺎب "اﺻ ﻮل‬
‫آﺎﻓﻲ" از ﻗﻮل هﻤﻴﻦ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻ ﺎدق ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪" :‬ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‬
‫ﻓﺮﻣﻮد آﺴﯽ آﻪ در ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ‪ ،‬ﭼﻪ ﺣﻖ و ﭼﻪ ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬ﻧ ﺰد ﺳ ﻠﻄﺎن وﻗ ﺖ ﺑ ﻪ دادﺧ ﻮاهﯽ رود‪ ،‬ﭼﻨ ﺎن‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﻧﺰد ﻃﻐﻴﺎﻧﮕﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﺤﺎآﻤﻪ رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻈﺮ آﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﺷﺨﺼﯽ از ﺧﻮد‬
‫ﺷﻤﺎ آ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣ ﺎ را رواﻳ ﺖ آﻨ ﺪ و اﺣﻜ ﺎم ﻣ ﺎ را ﺑﻔﻬﻤ ﺪ‪) ".‬اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ‪ ،‬آﺘ ﺎب ﻓ ﻀﻞ اﻟﻌﻠ ﻢ‪ ،‬ﺑ ﺎب‬
‫اﺧﺘﻼف اﻟﺤﺪﻳﺚ(‪.‬‬

‫‪١٠٦‬‬
‫ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ ﻓﻘﻴ ﻪ و ﻣﺠﺘﻬ ﺪ و ﻋﻼﻣ ﻪ ﻧ ﺎﻣﯽ در ﻣﻘﺪﻣ ﻪ آﺘ ﺎب ﻣﻌ ﺮوف ﺧ ﻮد‬
‫"ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﻲ" آﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﺪون ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ و ﻣﺮﺟﻊ ﻣﻮرد اﺳﺘﻨﺎد داﺋﻤﯽ‬
‫ﻓﻘﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﭼﻮن ﺗﻮﺟﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻠﻜﻮت ﻧﺎﻇﺮ اﺷ ﺮف اﻗ ﺪس آﻠ ﺐ ﺁﺳ ﺘﺎن‬
‫ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ اﺑﻴﻄﺎﻟ ﺐ ﺷ ﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس اﻟﺤ ﺴﻴﻨﯽ اﻟﻤﻮﺳ ﻮﯼ اﻟ ﺼﻔﻮﯼ ﺑﻬﺎدرﺧ ﺎن آ ﻪ اﺳ ﻢ‬
‫اﺷ ﺮﻓﺶ از ﺑﻴﻨ ﺎت ﺧﻠ ﺪ ﻟ ﻪ ﻣﻠﻜ ﻪ هﻮﻳ ﺪا و ﻇ ﺎهﺮ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺑ ﻪ اﻧﺘ ﺸﺎر ﻣ ﺴﺎﺋﻞ دﻳﻨ ﯽ و‬
‫اﺷﺘﻬﺎر ﻣﻌﺎرف ﻏﻴﺒﯽ ﻣﻌﺮوف و ﻣﻌﻄﻮف اﺳﺖ‪ .‬و ارادﻩ ﺧﺎﻃﺮ اﻗﺪس ﺁن اﺳﺖ آ ﻪ‬
‫ﺟﻤﻴﻊ ﺧﻼﻳ ﻖ و ﺷ ﻴﻌﻴﺎن و ﻏﻼﻣ ﺎن ﺣ ﻀﺮت اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻋ ﺎرف ﺑ ﻪ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ و واﻗ ﻒ ﺑ ﻪ اﺣﻜ ﺎم ﺣ ﻀﺮت اﺋﻤ ﻪ ﻣﻌ ﺼﻮﻣﻴﻦ ﺻ ﻠﻮات اﻟ ﻪ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ‬
‫اﺟﻤﻌ ﻴﻦ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ ،‬ﻟﻬ ﺬا اﻣ ﺮ اﺷ ﺮف اﻗ ﺪس ﻋ ﺰ ﺻ ﺪور ﻳﺎﻓ ﺖ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺑﻨ ﺪﻩ دﻋ ﺎﮔﻮﯼ‬
‫ﺑﻬﺎءاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺎﻣﻠﯽ آﺘﺎﺑﯽ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ ﻧﻤﺎﻳ ﺪ آ ﻪ ﻣ ﺸﺘﻤﻞ ﺑﺎﺷ ﺪ ﺑ ﺮ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ ﺿ ﺮورﯼ‬
‫دﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺜﻼ وﺿﻮ و ﻏﺴﻞ و ﺗﻴﻤﻢ و ﻧﻤﺎز و زآﺎت و ﺣﺞ و ﺟﻬﺎد و زﻳﺎرت ﺣ ﻀﺮت‬
‫رﺳ ﺎﻟﺖ ﭘﻨ ﺎﻩ و ﺣ ﻀﺮت اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ و ﺑ ﺎﻗﯽ ﺣ ﻀﺮات اﺋﻤ ﻪ ﻣﻌ ﺼﻮﻣﻴﻦ و اﻳ ﺎم‬
‫ﻣﻮﻟﻮد و وﻓﺎت اﻳﺸﺎن و ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ آﻪ اﻏﻠﺐ اوﻗﺎت ﺑﻪ ﺁن واﻗﻊ ﻣ ﯽﺷ ﻮد اﺣﺘﻴ ﺎج‪ ،‬ﻣﺜ ﻞ‬
‫ﻣ ﺴﺎﺋﻞ وﻗ ﻒ و ﺗ ﺼﺪق و ﺑﻴ ﻊ و ﻧﻜ ﺎح و ﻃ ﻼق و ﻧ ﺬر و آﻔ ﺎرﻩ دادن و ﺑﻨ ﺪﻩ ﺁزاد‬
‫آ ﺮدن‪ ،‬و ﻣﻘ ﺪار ﺧﻮﻧﺒﻬ ﺎﯼ ﻗﺘ ﻞ ﺁدﻣ ﯽ و ﻣﻘ ﺪار ﺧﻮﻧﺒﻬ ﺎﯼ ﻗﻄ ﻊ اﻋ ﻀﺎﯼ او و‬
‫زﺧﻤﻬﺎﻳﯽ آﻪ ﺷﺨﺼﯽ ﺑ ﺮ ﺷﺨ ﺼﯽ زﻧ ﺪ و ﺁداﺑ ﯽ آ ﻪ از ﺣ ﻀﺮت اﺋﻤ ﻪ ﻣﻌ ﺼﻮﻣﻴﻦ‬
‫ﺻﻠﻮات اﷲ و ﺳﻼﻣﻪ ﻋﻠﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ در ﺑﺎب ﻃﻌﺎم ﺧ ﻮردن و ﺁب ﻧﻮﺷ ﻴﺪن‬
‫و رﺧ ﺖ ﭘﻮﺷ ﻴﺪن و ﺷ ﻜﺎر آ ﺮدن و اﻣﺜ ﺎل ﺁن‪ ،‬اﻣﺘﺜ ﺎﻻ ﻻﻣ ﺮ اﻻﺷ ﺮف اﻻرﻓ ﻊ اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب ﺳﻤﺖ ﺗﺤﺮﻳﺮ ﻳﺎﻓﺖ‪،‬و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺁن را ﺑ ﺎ ﻋﺒ ﺎرت واﺿ ﺢ ﻧﺰدﻳ ﻚ ﺑ ﻪ ﻓﻬ ﻢ ﻣ ﻮدﯼ‬
‫ﺳ ﺎﺧﺖ ﺗ ﺎ ﺟﻤﻴ ﻊ ﺧﻼﻳ ﻖ از ﺧ ﻮاص و ﻋ ﻮام از ﻣﻄﺎﻟﻌ ﻪ ﺁن ﻧﻔ ﻊ ﻳﺎﺑﻨ ﺪ و ﺑﻬ ﺮﻩ ﻣﻨ ﺪ‬
‫ﮔﺮدﻧﺪ‪".‬‬
‫ﺑﻌ ﺪ از ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ ﺷ ﺎﮔﺮد ﺑﺰرﮔ ﻮارش ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‪ ،‬ﺷ ﻴﺦ‬
‫اﻻﺳ ﻼم‪ ،‬اﻋﻈ ﻢ اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬ﻣﻮﻟ ﻒ داﺋ ﺮﻩاﻟﻤﻌ ﺎرف "ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار" ﻧﻴ ﺰ‪ ،‬در ﻣﻘﺪﻣ ﻪ‬
‫آﺘﺎب ﻣﻌﺮوﻓﺶ "زاد اﻟﻤﻌﺎد" ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬
‫" و اﺗﻤﺎم اﻳﻦ رﺳﺎﻟﻪ )زاد اﻟﻤﻌﺎد( ﺗﻮﺳﻂ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﺮ ﺑﻨﺪﻩ ﻋﺎﺻﯽ‪ ،‬ﻣﻘﺎرن ﺷ ﺪ‬
‫ﺑﺎ زﻣﺎن دوﻟﺖ ﻋﺪاﻟﺖ ﺛﻤﺮ و اوان ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺳﻌﺎدت اﺛ ﺮ اﻋﻠﻴﺤ ﻀﺮت ﺳ ﻴﺪ ﺳ ﻼﻃﻴﻦ‬
‫زﻣ ﺎن و ﺳ ﺮور ﺧ ﻮاﻗﻴﻦ دوران‪ ،‬ﺷ ﻴﺮازﻩ اوراق ﻣﻠ ﺖ و دﻳ ﻦ و ﻧﻘ ﺎوﻩ اﺣﻔ ﺎد‬
‫ﺳﻴﺪاﻟﻤﺮﺳﻠﻴﻦ‪ ،‬ﺁب و رﻧﮓ ﮔﻠﺴﺘﺎن ﻣﺼﻄﻔﻮﯼ‪ ،‬ﭼﺸﻢ و ﭼ ﺮاغ دودﻣ ﺎن ﻣﺮﺗ ﻀﻮﯼ‪،‬‬

‫‪١٠٧‬‬
‫ﺳﻠﻄﺎن ﺟﻢ ﺧﺪم‪ ،‬ﺧﺎﻗﺎن ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺣﺸﻢ‪ ،‬ﺷﺠﺎﻋﺖﻧﮋادﯼ آﻪ ﺗﻴﻎ ﺁﺑﺪارش ﺑﺮاﯼ ﺳﺮهﺎﯼ‬
‫آﻔ ﺎر ﻧﻬ ﺮﯼ اﺳ ﺖ ﺑ ﻪ ﺳ ﻮﯼ دارﺑ ﻮار‪ ،‬و ﺣ ﺴﺎم ﺁﺗ ﺶ ﺑ ﺎرش ﺑ ﺮاﯼ ﺧ ﺮﻣﻦ ﺣﻴ ﺎت‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔ ﺎن و ﻣﻌﺎﻧ ﺪان ﻣ ﻀﺪوﻗﻪ ﻳﺮﺳ ﻞ ﻋﻠﻴﻜﻤ ﺎ ﺷ ﻮاظ ﻣ ﻦ ﻧ ﺎر‪ ،‬دﺳ ﺘﺎن داﻋﻴ ﺎن ﻣﺰﻳ ﺪ‬
‫رﻓﻌﺘﺸﺎن در ﺁﺳﺘﺎن رﻓﻴﻊ اﻟﺒﻨﻴﺎﻧﺶ ﺑﺎ آﻒ اﻟﺨﻀﻴﺐ هﻤﺪﺳ ﺘﺎن‪ ،‬و ﺧ ﺮوش ﺻ ﻮﻓﻴﺎن‬
‫ﺻﻔﻮتﻧﺸﺎن ﺑﻪ زﻣﺰﻣﻪ دﻋﺎﯼ ﺧﻠ ﻮد دوﻟ ﺖ اﺑ ﺪ ﺗﻮأﻣ ﺎن ﺑ ﺎ ﻋﻨ ﺪﻟﻴﺒﺎن اﻋ ﺼﺎن ﺳ ﺪرة‬
‫اﻟﻤﻨﺘﻬ ﯽ هﻤﺪاﺳ ﺘﺎن‪ .‬ه ﺮ آ ﻪ ﺗﻴ ﻎ ﺧﻼﻓ ﺖ از ﻧﻴ ﺎم آ ﻴﻦ در آ ﺸﻴﺪ ﭼ ﻮن ﺑﻴ ﺪ ﺑ ﺮ ﺧ ﻮد‬
‫ﻟﺮزﻳﺪ‪ ،‬و هﺮ آﻪ ﺟﻬﺎز ﺁﺋﻴﻨﻪ ﻧﻘ ﺎق در ﺑﺮآ ﺸﻴﺪ ﺻ ﻮرت ﻣ ﺮگ ﺧ ﻮد را در زﻳ ﺮ ﺁن‬
‫دﻳﺪ‪ .‬ﮔﺮﻩ ﺟﺒﻴﻦ ﻗﻬﺮش ﻋﻘﺪﻩﮔﺸﺎﯼ ﮔﺮﻩهﺎﯼ آﺎر ﺑﺴﺘﮕﺎن‪ ،‬ﮔﺸﺎدﮔﯽ آﻒ درﻳﺎ ﻧ ﻮاﻟﺶ‬
‫ﺳﺤﺎب ﻣﺰارع اﻣ ﻞه ﺎﯼ ﭘﮋﻣﺮدﮔ ﺎن‪ ،‬ﻣﻮﺳ ﺲ ﻗﻮاﻋ ﺪ ﻣﻠ ﺖ و دﻳ ﻦ‪ ،‬ﻣ ﺮوج ﺷ ﺮﻳﻌﺖ‬
‫ﺁﺑﺎﯼ‪ ،‬ﻃﺎهﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺣﻴﺎض ﺳﺎﺣﺖ درﮔﺎﻩ ﺧﻼﻳﻖ ﭘﻨﺎهﺶ از ﺗﻘﺒﻴﻞ ﺷﻔﺎء ﺳ ﻼﻃﻴﻦ زﻣ ﺎن‬
‫ﻟﺒﺮﻳﺰ‪ ،‬و ﺧﻮاﻗﻴﻦ دوران در ﺻﺮح ﻣﻤﺮد ﻋﺰت و ﺟﻼﻟﺶ ﺗﺮزﺑﺎن ﺑﻪ ﻧﺪاﯼ ﻗﺪﻣ ﺴﻨﺎ‬
‫اﻟ ﺼﺮاﻳﻬﺎ اﻟﻌﺰﻳ ﺰ‪ ...،‬ﺳ ﻠﻄﺎن اﻻﻋﻈ ﻢ و اﻟﺨﺎﻗ ﺎن اﻻﻏ ﺪد اﻟﻘ ﻮم‪ ،‬ﻣﻠﺠ ﺎء اﻻآﺎﺳ ﺮﻩ و‬
‫ﻣﻼ ذاﻟﻘﻴﺎﺻﺮﻩ‪ ،‬ﻣﺤﻴﯽ ﻣﺮاﺳﻢ اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ اﻟﻌﺰاء و ﻣﺸﻴﺪ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻠﺔ اﻟﺒﻴﻀﺎء اﻟ ﺴﻠﻄﺎن‬
‫ﺑ ﻦ اﻟ ﺴﻠﻄﺎن و اﻟﺨﺎﻗ ﺎن ﺑ ﻦ اﻟﺨﺎﻗ ﺎن‪ ،‬اﻟ ﺸﺎﻩ اﻟ ﺴﻠﻄﺎن ﺣ ﺴﻴﻦ اﻟﻤﻮﺳ ﻮﯼ اﻟﺤ ﺴﻴﻨﯽ‬
‫اﻟﺼﻔﻮﯼ ﺑﻬﺎدرﺧﺎن‪ ،‬ﻻزاﻟﺖ راﻳﺎت دوﻟﺘﻪ ﻣﺮﻓﻮﻋﻪ و هﺎﻣﺎت اﻋﺪاﺋﻪ ﻣﻘﻤﻮﻣﻪ"‬
‫اﻳ ﻦ ﺷ ﻴﻮﻩ ﻣﺮﺿ ﻴﻪ ﺣﺘ ﯽ ﺑﻌ ﺪ از دوران اﻳ ﻦ ﺑﺰرﮔ ﻮاران ﻧﻴ ﺰ در "ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز" اداﻣ ﻪ ﻣ ﯽﻳﺎﺑ ﺪ‪ ،‬آ ﻪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪ ﺁن ﻣﻘﺪﻣ ﻪ "ﻣﻌ ﺮاج اﻟ ﺴﻌﺎدﻩ" رﺳ ﺎﻟﻪ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﻣﻼ اﺣﻤﺪ ﻧﺮاﻗﯽ در ﻋﻠﻢ اﺧﻼق و ﺁداب و ﺳﻨﻦ اﺳﻼﻣﯽ اﺳﺖ آﻪ در زﻣﺎن‬
‫ﻓﺘﺤﻌﻠﻴﺸﺎﻩ ﻗﺎﺟﺎر ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫"اﻋﻠﻴﺤﻀﺮت ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺟﻢ ﺟﺎﻩ ﻣﻼﻳ ﻚ ﺳ ﭙﺎﻩ ﮔ ﺮدون ﺑﺎرﮔ ﺎﻩ‪ ،‬و ﺧ ﺪﻳﻮ زﻣ ﺎن‪،‬‬
‫ﻗﺒﻠﻪ ﺳﻼﻃﻴﻦ ﺟﻬ ﺎن و ﺳ ﺮور ﺧ ﻮاﻗﻴﻦ دوران‪ ،‬ﺑ ﺎﻧﯽ ﻣﺒ ﺎﻧﯽ دﻳ ﻦ و ﻣ ﺮوج ﺷ ﺮﻳﻌﺖ‬
‫ﺳﻴﺪاﻟﻤﺮﺳﻠﻴﻦ‪ ،‬ﻃﻐﺮاﯼ زﻳﺒﺎﯼ ﻣﻨﺸﻮر ﺧﻼﻓﺖ و روﻧﻖ ﺟﻤﺎل آﻤ ﺎل ﻣﻤﻠﻜ ﺖ‪ ،‬ﺁﻓﺘ ﺎب‬
‫ﺗﺎﺑﺎن ﻓﻠﻚ ﺳﻠﻄﻨﺖ‪ ،‬ﺧﻮرﺷﻴﺪ درﺧﺸﺎن ﺳﭙﻬﺮ ﺟﻼﻟﺖ‪ ،‬ﻣ ﺎ ﺣ ﯽ ﻣ ﺎﺛﺮ ﻇﻠ ﻢ و ﻋ ﺪوان‪،‬‬
‫ﻣﻈﻬﺮ ان اﷲ ﻳﺎﻣﺮﺑﺎﻟﻌﺪل و اﻻﺣﺴﺎن‪ ،‬ﺧﺴﺮوﯼ آﻪ اﻧﺠﻢ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺁﻧﻜﻪ هﻤﮕ ﯽ ﭼ ﺸﻢ‬
‫ﺷ ﺪﻩ ﺻ ﺎﺣﺒﻘﺮاﻧﯽ ﭼ ﻮن او در ه ﻴﭻ ﻗﺮﻧ ﯽ ﻧﺪﻳ ﺪﻩ‪ ،‬و ﺳ ﭙﻬﺮ ﭘﻴ ﺮ ﺑ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ هﻤ ﻪ ﺗ ﻦ و‬
‫ﮔﻮش ﮔﺸﺘﻪ ﻃﻨ ﻴﻦ ﻃﻨﻄﻨ ﻪ آﺸﻮرﮔ ﺸﺎﻳﯽ ﭼﻨ ﻴﻦ ﻧ ﺸﻨﻴﺪﻩ )!( ‪ ...‬ﻣﻤﺎﻟ ﻚ دل و ﺟ ﺎن را‬
‫از ﻟ ﻮث ﻓﺮﻧﮕﻴ ﺎن رذاﻳ ﻞ ﺻ ﻔﺎت ﭘ ﺎك ﻧﻤ ﻮدﻩ‪ ،‬دﻳ ﺎر ﻣﻤﺎﻟ ﻚ اﺧ ﻼق را ﭼ ﻮن ﻣﻤﺎﻟ ﻚ‬
‫ﺁﻓﺎق در ﻗﺒﻀﻪ ﺗﺼﺮف درﺁوردﻩ ‪" ...‬‬

‫‪١٠٨‬‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﺗﺬآﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﻴﻤﻮرد ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻪ ﺷﺨﺺ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ﻧﻴ ﺰ‬
‫در زﻣ ﺎن ﺗ ﺎﻟﻴﻒ "آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار" ﻳﻌﻨ ﯽ در ﻣ ﻮﻗﻌﯽ آ ﻪ هﻨ ﻮز آ ﺎﻣﻼ "ﺑ ﺖﺷ ﻜﻦ"‬
‫ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد ﻳﺎ ﻻاﻗﻞ اﻃﻤﻴﻨﺎن زﻳﺎدﯼ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠ ﻪ ﺑ ﺖﺷ ﻜﻨﯽ ﺧ ﻮد ﻧﺪاﺷ ﺖ‪ ،‬درﺑ ﺎرﻩ هﻤ ﻴﻦ‬
‫دو ﻋﻼﻣﻪ )ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﯽ و ﻣﺠﻠﺴﻲ( و ﺑﻄﻮر آﻠﯽﺗ ﺮ درﺑ ﺎرﻩ راﺑﻄ ﻪ ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺑ ﺎ ﻓﻘﻬ ﺎ‬
‫در آﺘﺎب ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪:‬‬
‫"هﻴﭻ ﻓﻘﻴﻬﯽ ﺗﺎ آﻨ ﻮن ﻧﮕﻔﺘ ﻪ و در آﺘ ﺎﺑﯽ ه ﻢ ﻧﻨﻮﺷ ﺘﻪ آ ﻪ ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺣ ﻖ ﻓﻘﻬ ﺎ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺁري! اﮔ ﺮ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺳ ﻠﻄﺘﻨﯽ و ﺣﻜ ﻮﻣﺘﯽ ﺗ ﺸﻜﻴﻞ ﺷ ﻮد‪ ،‬ه ﺮ ﺧﺮدﻣﻨ ﺪﯼ ﺗ ﺼﺪﻳﻖ‬
‫ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ ﺁن ﺧ ﻮب اﺳ ﺖ و ﻣﻄ ﺎﺑﻖ ﻣ ﺼﺎﻟﺢ آ ﺸﻮر و ﻣ ﺮدم اﺳ ﺖ ‪ ...‬ﻟﻜ ﻦ ﻓﻘﻬ ﺎ‬
‫اﺳ ﺎس ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺳ ﻼﻃﻴﻦ را ﻧﺨﻮاﺳ ﺘﻨﺪ ﺑﻬ ﻢ ﺑﺰﻧﻨ ﺪ‪ ،‬و اﮔ ﺮ ﮔ ﺎهﯽ ه ﻢ ﺑ ﺎ ﺷ ﺨﺺ‬
‫ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ آﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎ هﻤﺎن ﺷ ﺨﺺ ﺑ ﻮدﻩ از ﺑ ﺎب ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻮدن او‬
‫را ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺻﻼح آﺸﻮر ﺗﺸﺨﻴﺺ دادﻧﺪ‪ ،‬و ﮔﺮﻧ ﻪ ﺑ ﺎ اﺻ ﻞ اﺳ ﺎس ﺳ ﻠﻄﻨﺖ ﺗ ﺎآﻨﻮن‬
‫از اﻳ ﻦ ﻃﺒﻘ ﻪ ﻣﺨ ﺎﻟﻔﺘﯽ اﺑ ﺮاز ﻧ ﺸﺪﻩ ﺑﻠﻜ ﻪ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﻋﻠﻤ ﺎﯼ ﺑ ﺰرگ ﻋﺎﻟﻴﻤﻘ ﺎم در‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻼت ﺣﻜﻮﻣﺘﯽ ﺑﺎ ﺳﻼﻃﻴﻦ هﻤﺮاهﯽهﺎ آﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻼﻣﻪ ﺣﻠ ﯽ و ﻣﺤﻘ ﻖ ﺛ ﺎﻧﯽ‬
‫و ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﯽ و ﻣﺤﻘ ﻖ داﻣ ﺎد و ﻣﺠﻠ ﺴﯽ و اﻣﺜ ﺎل ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬و هﻴﭽﻮﻗ ﺖ ﺑ ﺎ اﺻ ﻞ اﺳ ﺎس‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻼت و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﯽ از ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺮوز ﻧﻜﺮدﻩ و ﺗﻮارﻳﺦ هﻤﻪ در دﺳﺖ اﺳ ﺖ و‬
‫ﭘ ﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻬﺎﻳﯽ آ ﻪ ﻣﺠﺘﻬ ﺪﻳﻦ از ﺁﻧﻬ ﺎ آﺮدﻧ ﺪ در ﺗ ﻮارﻳﺦ ﻣ ﺬآﻮر اﺳ ﺖ‪) ".‬آ ﺸﻒ‬
‫اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﺎت ‪.(١٨٧ ،١٨۶‬‬
‫و اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﻇﻬ ﺎر ﻧﻈ ﺮ ﺁﻳ ﺖاﷲ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓ ﺎﺗﯽ ﺑ ﺎ اﻇﻬ ﺎر ﻧﻈ ﺮ اﻳ ﺸﺎن در دوران‬
‫ﺑﻌﺪ از "ﺑﺖﺷﻜﻨﻲ" ﻧﺪارد‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻬﺮﺣﺎل ﻓﺘﺎوﯼ "وﻻﻳ ﺖ ﻓﻘﻴ ﻪ" ﻣ ﯽﺗﻮاﻧﻨ ﺪ ﻣﺘﻨ ﺎﻗﺾ‬
‫ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺣﺘﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ "اﺣﻜﺎم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﻟﻬﻲ" ﻧﻴ ﺰ ﻣﻨﺎﻓ ﺎت داﺷ ﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ -‬ﺳ ﻠﻄﻨﺖ از اﺻ ﻞ ﭼﻴ ﺰ ﻣﺰﺧﺮﻓ ﯽ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و رژﻳ ﻢ ﺳ ﻠﻄﻨﺘﯽ اﺻ ﻮﻻ‬
‫رژﻳﻢ ﻏﻠﻄﯽ اﺳﺖ )ﻧﻮﻓﻞ ﻟﻮﺷﺎﺗﻮ‪ ٢٢ ،‬ﺁﺑﺎن ‪(١٣۵٧‬‬
‫‪ -‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﻓﺮﻣﻮدﻩ آﻪ ﻣﺮدم ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﻤﻮم ﺳﻼﻃﻴﻦ آﺎﻓﺮ ﺷﻮﻧﺪ و رﺟ ﻮع‬
‫ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎ آﻔﺮ ورزﻳﺪن ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻣﻨﺎﻓﺎت دارد )ﻗﻢ ‪ ۴‬ﺗﻴﺮ ﻣﺎﻩ ‪(١٣۵٨‬‬
‫‪ -‬اﺻﻮﻻ اﺳﻼم ﺑﺎ اﺳﺎس ﭘﺎدﺷﺎهﯽ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ هﺮ آﺲ ﺳﻴﺮﻩ رﺳﻮل اآﺮم‬
‫را در وﺿﻊ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻼﺣﻈﻪ آﻨﺪ ﻣ ﯽﺑﻴﻨ ﺪ اﺳ ﻼم ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ اﻳ ﻦ آﺎﺧﻬ ﺎﯼ ﻇﻠ ﻢ را‬

‫‪١٠٩‬‬
‫وﻳ ﺮان ﺳ ﺎزد‪ .‬ﺳ ﻠﻄﻨﺖ از ﻣﺒﺘ ﺬلﺗ ﺮﻳﻦ ﻣﻈ ﺎهﺮ ارﺗﺠ ﺎع اﺳ ﺖ‪) .‬در اﺷ ﺎرﻩ ﺑ ﻪ‬
‫ﺑﺰرﮔﺪاﺷﺖ ﺷﺎهﻨﺸﺎهﯽ – ﻧﻘﻞ از آﺘﺎب زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣﻪ ﻧﺎﻳﺐ اﻻﻣﺎم ﺧﻤﻴﻨﻲ(‬
‫ﺁﻳﺎ اﺻﻮﻻ اﻳﻦ ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮﯼ‪ ،‬آﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ را از ﻣﻘ ﺎم ﻣ ﺪرس و واﻋ ﻆ‬
‫و روﺿﻪﺧﻮان ﺑﻪ ﻣﻘﺎم آﺎرﮔﺮدان ﻋﻤﻠﯽ اﻣﻮر ﻣﻤﻠﻜﺖ و ﺣﺎآﻢ ﺳﺮﻧﻮﺷ ﺖ ﻣ ﺮدم ﺁن‬
‫رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻋﺼﺮ اﻋﺘﻼﯼ ﺗﺸﻴﻊ ﺑﻮد ﻳﺎ ﺿﺎﻣﻦ ﻓﺴﺎد و اﻧﺤﻄﺎط ﺁن؟‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﺤﻘﻘﺎن ﭼﻪ اﻳﺮاﻧﯽ و ﭼﻪ ﻏﻴ ﺮ اﻳﺮاﻧ ﯽ‪ ،‬ﺑﻜ ّـﺮات ﻣﺘ ﺬآﺮ ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ‬
‫آﻪ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺻ ﻔﻮﻳﻪ از ﺁﻏ ﺎز ه ﻢ ﺑ ﺮ ﭘﺎﻳ ﻪ واﺑ ﺴﺘﮕﯽ واﻗﻌ ﯽ ﺑ ﻪ اﺻ ﻮل ﺗ ﺸﻴﻊ ﺑﻨﻴ ﺎد‬
‫ﻧﻬﺎدﻩ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬و دﻳﻨﺪارﯼ ﭘﺎدﺷﺎهﺎن اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪ )ﺑﺨﻼف ﻣﻤﻠﻜﺘﺪارﯼ ﺁﻧ ﺎن( هﻤﺎﻧﻨ ﺪ‬
‫دﻳﻨﺪارﯼ ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻋﻠﻤﺎﯼ اﻋﻼﻣﺸﺎن‪ ،‬ﻓﻘﻂ "دآﺎﻧﺪارﯼ دﻳﻦ" ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﺻﻔﯽ اﻟ ﺪﻳﻦ اﺳ ﺤﻖ اردﺑﻴﻠ ﯽ‪ ،‬ﺟ ﺪ ﺑ ﺰرگ ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﺻ ﻔﻮﯼ آ ﻪ در ﻧﻴﻤ ﻪ‬
‫دوم ﻗﺮن هﻔﺘﻢ و ﻧﻴﻤﻪ اول ﻗﺮن هﺸﺘﻢ هﺠﺮﯼ ﻣﯽزﻳﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﺧﺮ ﻋﻤ ﺮ ﺧ ﻮد ﻋﻨ ﻮان‬
‫ﺷﻴﺦ داﺷﺖ و هﻴﭽﻮﻗﺖ ادﻋﺎﯼ ﺳﻴﺪ ﺑﻮدن ﻧﻜﺮد‪ .‬ﺣﺘ ﯽ ﺑ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺣﻤ ﺪاﷲ ﻣ ﺴﺘﻮﻓﯽ در‬
‫"ﺗﺎرﻳﺦ ﮔﺰﻳﺪﻩ" وﯼ اﺻﻮﻻ ﻣﺬهﺐ ﺳ ﻨﺖ داﺷ ﺖ و ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﺪراﻟﺪﻳﻦ ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ او ه ﻢ‬
‫ﺧ ﻮدش را ﺳﻨ ّـﯽ ﺷ ﺎﻓﻌﯽ ﻣﻌﺮﻓ ﯽ ﻣ ﯽآ ﺮد‪ .‬ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ هﻤ ﻪ‪ ،‬ﭘ ﺲ از روﯼ آ ﺎر ﺁﻣ ﺪن‬
‫ﺻﻔﻮﻳﻪ در ﺁﻏﺎز ﻗﺮن دهﻢ هﺠﺮﯼ‪"،‬ﻋﻠﻤﺎﯼ اﻋﻼم" آﺸﻒ آﺮدﻧﺪ آﻪ ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﻔﯽ از‬
‫ﺳﺎدات ﺻﺤﻴﺢ اﻟﻨﺴﺐ ﺣﺴﻴﻨﯽ ﺑﻮدﻩ و ﺑﺎ ‪ ٢١‬ﭘﺸﺖ ﺑﻪ اﻣ ﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ آ ﺎﻇﻢ ﻣ ﯽرﺳ ﻴﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦﺑﺎرﻩ‪ ،‬ﺑﺎ "ﺧﻮض و ﻏﻮر در اﺧﺒﺎر و اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮﻩ" ﺳﻠ ﺴﻠﻪ اﻟﻨ ﺴﺐ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر دﻗﻴﻘﯽ هﻢ ﺗﺮﺗﻴﺐ دادﻧﺪ آﻪ ﻣﻮرد ﭘﺴﻨﺪ ﺧﺎﻃﺮ "ﻣﺮﺷﺪ آﺎﻣﻞ" ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻳﺎن ﺗﺬآﺮﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﺮﻳﺢ "ﺻﻔﻮةاﻟﺼﻔﺎ" ﺗﺮاﺟﻢ اﺣﻮال رﺳﻤﯽ ﺧﺎﻧﺪان‬
‫ﺻﻔﻮﯼ‪" ،‬ﺷﻴﺦ ﺻﻔﯽاﻟﺪﻳﻦ درﺁﻏﺎز ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻣﺰرﻋﻪ داﺷﺖ آﻪ ﺑﺎ ﺣﺎﺻ ﻞ ﺁن اﻋﺎﺷ ﻪ‬
‫ﻣﯽآﺮد‪ ،‬وﻟﯽ ﭼﻮن ﺑﻤﺮد ﺻﺎﺣﺐ ﺑﻴﺶ از ﺑﻴﺴﺖ ﻗﺮﻳﻪ ﻳﺎ ﻣﻠﻚ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﻮد‪".‬‬
‫و درﺑ ﺎرﻩ اﻳ ﻦ ﺻ ﻮﻓﯽ وارﺳ ﺘﻪ‪ ،‬در ﻣﻜﺎﺗﺒ ﺎت رﺷ ﻴﺪاﻟﺪﻳﻦ ﻓ ﻀﻞاﷲ وزﻳ ﺮ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﻋﺼﺮ ﻣﻐﻮل ﭼﻨﻴﻦ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫"ﺑﻤﻨﺎﺳﺒﺖ ﻋﻴﺪ ﻓﻄﺮ اﺟﻨﺎس ذﻳﻞ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻴ ّﻤﻦ و ﺗﺒ ّﺮك ﺑﺤ ﻀﻮر ﺁن ﻗﻄ ﺐ‬
‫اﻻﻗﻄﺎب اهﺪاء ﺷﺪ‪ ١۵٠ :‬ﺟﺮﻳﺐ ﮔﻨﺪم – ‪ ٣٠٠‬ﺟﺮﻳﺐ ﺑﺮﻧﺞ ﺳﻔﻴﺪ آﺮدﻩ ‪ ۴٠٠ -‬ﻣﻦ‬
‫روﻏ ﻦ ﮔ ﺎو‪ ٨٠٠ -‬ﻣ ﻦ ﻋ ﺴﻞ – ‪ ٢٠‬ﻣ ﻦ ﻣﺎﺳ ﺖ – ‪ ١٠٠‬ﻣ ﻦ دوﺷ ﺎب – ‪ ۴٠٠‬ﻣ ﻦ‬
‫ﺷﻜﺮ – ‪١٠٠‬ﻣﻦ ﻧﺒ ﺎت – ‪ ٣٠‬راس ﮔ ﺎو ﻧ ﺮ – ‪ ١٣٠‬راس ﮔﻮﺳ ﻔﻨﺪ – ‪ ١٩٠‬ﻏ ﺎز –‬

‫‪١١٠‬‬
‫‪ ۶٠٠‬ﻣﺮغ – ‪ ٣٠‬ﻗﺎرورﻩ ﮔﻼب – ‪ ١٠٫٠٠٠‬دﻳﻨﺎر وﺟ ﻪ ﻧﻘ ﺪ‪ .‬هﻤ ﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ از اﻣ ﻼك‬
‫رﺷﻴﺪﯼ ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪) .‬ﭘﺘﺮوﺷﻔﺴﻜﻲ‪ :‬اﺳﻼم در اﻳﺮان(‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ در ﻣﻘﺪﻣ ﻪ آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺷ ﺪ ﺑ ﺮاﯼ ﻏﺎﻟ ﺐ ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن ﺻ ﻔﻮﯼ‬
‫ﺗﻌ ﺼﺐ در ﺷ ﻴﻌﻴﮕﺮﯼ‪ ،‬ﺑ ﻴﺶ از ﺁﻧﻜ ﻪ ﻳ ﻚ اﻋﺘﻘ ﺎد ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺑﺎﺷ ﺪ ﻳ ﻚ ﺗﺎآﺘﻴ ﻚ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ‬
‫ﺑ ﻮد‪ .‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ ﺗﻌ ﺼﺐ ﺑ ﺮاﯼ ﺟﻠ ﺐ ﺣﻤﺎﻳ ﺖ ﺑﻴ ﺪرﻳﻎ ﺗ ﻮدﻩه ﺎﯼ اﻳﺮاﻧ ﯽ از ﺁﻧ ﺎن در‬
‫ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺑ ﺎ دوﻟﺘﻬ ﺎﯼ ﺳ ﻨﯽ ﻣ ﺬهﺐ ﻋﺜﻤ ﺎﻧﯽ و ازﺑ ﻚ ﺿ ﺮورت داﺷ ﺖ‪ .‬در ﺟﻨ ﮓ‬
‫ﭼﺎﻟﺪران آﻪ ﺻ ﺤﻨﻪ زورﺁزﻣ ﺎﺋﯽ ﺳ ﭙﺎهﻴﺎن اﻳ ﺮان و ﻋﺜﻤ ﺎﻧﯽ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺷ ﺎﻩ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑ ﺎ‬
‫ﺗﻤﺎم ﺗﻈﺎهﺮ ﺧﻮد ﺑﻪ اﻳﻨﻜ ﻪ "آﻠ ﺐ ﺁﺳ ﺘﺎن ﻋﻠ ﻲ" ﺑ ﻴﺶ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬اﺷ ﻜﺎﻟﯽ ﻧﺪﻳ ﺪﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ‬
‫ﺳﭙﺎهﻴﺎن ﻗﺰﻟﺒ ﺎش او را ﺑ ﻪ ﻋﻨ ﻮان "ﻣﺮﺷ ﺪ آﺎﻣ ﻞ" ﺑﺠ ﺎﯼ ﻋﻠ ﯽ ﺑﮕﺬارﻧ ﺪ و ﺑ ﺎ ﻓﺮﻳ ﺎد‬
‫"اﺷ ﻬﺪان اﺳ ﻤﻌﻴﻞ وﻟ ﯽ اﷲ" ﺑ ﻪ ﻋ ﺴﺎآﺮ ﺗ ﺮك ﺑﺰﻧﻨ ﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ هﻤ ﻴﻦ ﺷ ﺎﻩ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ‬
‫ﻣﺮاﻗﺒﺖ آﺎﻣﻞ داﺷﺖ آﻪ در ﺗﺤﺮﻳﻚ اﺧﺘﻼف و دﺷﻤﻨﯽ ﺷ ﻴﻌﻪ و ﺳ ﻨﯽ و ﻧﺎﺳ ﺰاﮔﻮﻳﯽ‬
‫داﺋ ﻢ ﻃ ﺮﻓﻴﻦ ﺑﻴﻜ ﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬آﻤﺘ ﺮﻳﻦ آﺎه ﺸﯽ روﯼ ﻧﺪه ﺪ‪ .‬در زﻣ ﺎن ﺳ ﻠﻄﻨﺖ او‪،‬‬
‫دروﻳﺶهﺎ)ﻳﺎ دروﻳﺶﻧﻤﺎهﺎﻳﻲ( ﺑﻨﺎم "ﺗﺒﺮاﺋﻲ" ﭘﻴ ﺪا ﺷ ﺪﻧﺪ آ ﻪ ﺟﻠ ﻮ اﺳ ﺐ ﻓ ﻼن وزﻳ ﺮ‬
‫ﻳﺎ اﻣﻴﺮ ﻣﯽاﻓﺘﺎدﻧﺪ و در هﺮ ﻗﺪم ﺑﻪ ﺧﻠﻔﺎﯼ ﺳﻨﯽ ﻟﻌﻨﺖ و دﺷ ﻨﺎم ﻣ ﯽﻓﺮﺳ ﺘﺎدﻧﺪ و ﺧ ﻮد‬
‫ﺷﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ وﻗﺘﯽ آﻪ در ﻣﻌ ﺎﺑﺮ ﻣ ﯽرﻓ ﺖ ﻣﺮاﻗ ﺐ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻣ ﺮدم ه ﺮ ﭼ ﻪ ﺑﻠﻨ ﺪ ﺑ ﺮ‬
‫ﻋﻤ ﺮ و اﺑ ﺎﺑﻜﺮ و ﻋﺜﻤ ﺎن ﻟﻌﻨ ﺖ ﺑﻔﺮﺳ ﺘﻨﺪ‪ ،‬و ه ﺮ ﺟ ﺎ آ ﻪ دﺷ ﻨﺎﻣﯽ ﺑ ﺪﺁﻧﻬﺎ ﻣ ﯽﺷ ﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫ﻣ ﯽﮔﻔ ﺖ‪" :‬ﺑ ﻴﺶ ﺑ ﺎد‪ ،‬آ ﻢ ﻣﺒ ﺎد!" و اﮔ ﺮ آ ﺴﺎﻧﯽ ﺑﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﻋﻤ ﺪا ﻳ ﺎ ﺳ ﻬﻮا در اﻳ ﻦ‬
‫دﺷ ﻨﺎﻣﮕﻮﻳﯽ ﺷ ﺮآﺖ ﻧﻤ ﯽآﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﻗ ﺮاوﻻن ﻣﺨ ﺼﻮص ﺟﺎﺑﺠ ﺎ ﺣ ﺴﺎب ﺁﻧﻬ ﺎ را‬
‫ﻣ ﯽرﺳ ﻴﺪﻧﺪ )اﻳ ﻦ آ ﺎر در ﻧﻴﻤ ﻪ دوم دوران ﻗﺎﺟ ﺎر ﻧﻴ ﺰ ﻣﻌﻤ ﻮل ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺷ ﻐﻞ‬
‫آﺴﺎﻧﯽ اﻳﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﭘﻴ ﺸﺎﭘﻴﺶ آﺎﻟ ﺴﻜﻪ "ﺑﺰرﮔ ﺎن" راﻩ ﺑﺮوﻧ ﺪ و ﺑ ﻪ ﺧﻠﻔ ﺎﯼ ﺳ ﻪ ﮔﺎﻧ ﻪ‬
‫ﻓﺤﺶ ﺑﺪهﻨﺪ( ﺳﺮﺑﺎزان ﻗﺰﻟﺒﺎش ﺑﺼﻮرت ﮔﺮوهﻬﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ادارﻩ ﻳﻚ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ‬
‫در ﻣﻌﺎﺑﺮ ﺣﺮآ ﺖ ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ و دﺳ ﺘﻪﺟﻤﻌ ﯽ ﻓﺮﻳ ﺎد ﻣ ﯽزدﻧ ﺪ‪" :‬ﺑ ﺮ ﻋﻤ ﺮ ﻟﻌﻨ ﺖ‪ ،‬ﺑ ﺮ‬
‫اﺑﺎﺑﻜﺮ ﻟﻌﻨ ﺖ!" و ﻣ ﯽﺑﺎﻳ ﺴﺖ درﻳ ﻦ ﻣﻮاﻗ ﻊ آ ﺴﺒﻪ ﻣﺤ ﻞ و رهﮕ ﺬران ﻧﻴ ﺰ ﺑﻼﻓﺎﺻ ﻠﻪ‬
‫ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺰﻧﻨﺪ‪ :‬ﺑﻴﺶ ﺑﺎد! اﮔﺮ آﺴﯽ ﺗﺮدﻳﺪ ﻣﯽآﺮد ﻳﺎ اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻳﻮاش ﻣ ﯽﮔﻔ ﺖ‪ ،‬ﻳ ﺎ‬
‫ﻓﺮﻣﻮل دﻳﮕﺮﯼ ﺑﺠﺎﯼ ﺁن ﻣ ﯽﮔﻔ ﺖ‪ ،‬ﻓ ﻮرا ﺑ ﻪ دﺳ ﺘﻮر ﺁﺧﻮﻧ ﺪ راهﻨﻤ ﺎ ﺑ ﻪ اﺗﻬ ﺎم اﻳﻨﻜ ﻪ‬
‫ﻋﻤﺮﯼ اﺳﺖ ﺑﺎ ﺳﺎﻃﻮر ﻗﺰﻟﺒﺎش آﺸﺘﻪ ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬
‫روز ﻗﺘﻞ ﻋﻤﺮ‪" ،‬ﻋﻴﺪ ﻋﻤﺮآﺸﺎن" اﻋﻼم ﺷﺪ‪ ،‬و ﺁﺧﻮﻧﺪهﺎ ﺗﻮﺻﻴﻪ آﺮدﻧ ﺪ آ ﻪ‬
‫ﻣﺮدم اﻳﻦ روز را ﺟﺸﻦ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و ﺷﺒﻴﻪ ﻣﻘﻮاﻳﯽ ﻳﺎ ﭘﺎرﭼﻪاﯼ ﻋﻤ ﺮ را ﺁﺗ ﺶ ﺑﺰﻧﻨ ﺪ و‬

‫‪١١١‬‬
‫ﺖ ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻮدن هﻢ ﺑﻪ او ﺑﺪهﻨ ﺪ‪ .‬ﺁﺛ ﺎر اﻳ ﻦ ﺳﻴﺎﺳ ﺖ ﺁﺧﻮﻧ ﺪﭘﺮورﯼ و ﺑﺎزﮔﺬاﺷ ﺘﻦ‬‫ﻧﺴﺒ ِ‬
‫ﺖ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ در هﻤ ﻪ ﺷ ﺌﻮن ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ و ﺁﻣﻮزﺷ ﯽ و اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ‬ ‫دﺳ ِ‬
‫ﻣﻤﻠﻜﺖ و ﺗﺤﺮﻳﻚ دﺷ ﻤﻨﯽ دﻳﺮﭘ ﺎﯼ ﺷ ﻴﻌﻪ و ﺳ ﻨﯽ‪ ،‬اﮔ ﺮ ه ﻢ در آﻮﺗ ﺎﻩ ﻣ ﺪت از ﻧﻈ ﺮ‬
‫ﺗﺎﻣﻴﻦ وﺣﺪت ﻣﻠﯽ ﺑﻪ ﺳﻮد آﺸﻮر ﺑ ﻮد‪ ،‬در درازﻣ ﺪت ﺑ ﺮاﯼ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ ﺑﻘ ﺪرﯼ‬
‫ﺷﻮم و ﻧﺎﻓﺮﺟﺎم ﺑﻮد آﻪ ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺑﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﮔﻔﺖ ﺁﻳﺎ اﻳ ﻦ ﺁزﻣ ﺎﻳﺶ ﺑ ﺰرگ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ‬
‫در ﻧﻬﺎﻳﺖ اﻣﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺿﺮر اﻳﺮان ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ؟ زﻳﺮا ﻣﻮرﻳﺎﻧﻪ "ﺁﺧﻮﻧﺪ" آﻪ از‬
‫ﺁن ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺑ ﺼﻮرت ﻋﻠﻨ ﯽ و رﺳ ﻤﯽ ﺑ ﻪ ﭘ ﻮك آ ﺮدن ﺳ ﺘﻮﻧﻬﺎﯼ اﻳ ﻦ ﺑﻨ ﺎﯼ ﻇ ﺎهﺮا‬
‫اﺳﺘﻮار ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬ﺧﻮاﻩ ﻧﺎﺧﻮاﻩ ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ روزﯼ آﺎر ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺒﺮد و اﻳﻦ‬
‫ﺑﻨﺎ را ﺑﺼﻮرﺗﯽ ﻳﻜﺠﺎ و ﺑﻨﻴﺎدﯼ ﻓﺮو رﻳﺰد‪ ،‬وﻟﻮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮوز ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺎﺟﻌﻪاﯼ ﺗﺎ ﺁﻏ ﺎز‬
‫ﻗﺮن ﭘﺎﻧﺰدهﻢ هﺠﺮﯼ ﺑﺘﻌﻮﻳﻖ اﻓﺘﺪ‪.‬‬
‫‪"-‬ﺷﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑ ﺮ اﺛ ﺮ اﺗﺨ ﺎذ ﺳﻴﺎﺳ ﺖ اﻓﺮاﻃ ﯽ دﺷ ﻤﻨﯽ ﺑ ﺎ ﺗ ﺴﻨﻦ و از ﺑ ﻴﻦ‬
‫ﺑﺮدن ﻣﺸﺎﻳﺦ و ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺑﻴﻦ دو ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺰرگ ﻧﻔﻮذ ﺗﻤ ﺪن اﻳﺮاﻧ ﯽ اﻓﺘ ﺮاق‬
‫اﻧ ﺪاﺧﺖ و ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﺪت ﭼﻬ ﺎر ﻗ ﺮن از زﻣ ﺎن ﺳ ﻠﻄﺎن ﺳ ﻠﻴﻢ ﺗ ﺎ دورﻩ ﺁﺗ ﺎﺗﻮرك )آ ﻪ‬
‫اﺻﻮﻻ ﺗﻤﺪن ﺷﺮﻗﯽ را ﺗَﺮك ﮔﻔﺖ(‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ راﺑﻄ ﻪ ﺷ ﺮق و ﻏ ﺮب را ﻗﻄ ﻊ آ ﺮد و‬
‫ﭘﺨﺶ ﺗﻤﺪن و ﻓﺮهﻨﮓ اﻳﺮاﻧﯽ در ﺟﺎﻧ ﺐ ﻏﺮﺑ ﯽ اﻳ ﻦ ﺳ ﺮزﻣﻴﻦ ﭘﻬﻨ ﺎور ﻣﻨﻘﻄ ﻊ ﺷ ﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ اﻳ ﺮان در ﻣﻨﻄﻘ ﻪ ﺷ ﺮﻗﯽ ﻧﻔ ﻮذ ﺗﻤ ﺪن و ﻓﺮهﻨ ﮓ ﺧ ﻮد ﻧﻴ ﺰ ﺑﻤﻨﺎﺳ ﺒﺖ اﻓ ﺮاط در‬
‫اﺧ ﺘﻼف ﺷ ﻴﻌﻪ و ﺳ ﻨﯽ از ﮔ ﺴﺘﺮش اﻳ ﻦ ﻧﻔ ﻮذ ﻣﺤ ﺮوم ﻣﺎﻧ ﺪ‪ .‬ﺑﻌ ﻼوﻩ ﺑﻤﻨﺎﺳ ﺒﺖ اﻳ ﻦ‬
‫ﺳﻴﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻜﻤﺖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻓﺪاﯼ ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﻓﺤﺺ و ﺑﺤﺚ در ﺁن ﺷﺪ و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫ﺑﻮد آﻪ ﻓﺮهﻨﮓ و ﺗﻤﺪن اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﻪ ﻳﻜﺒﺎرﻩ از روﻧﻖ و ﺟﻼل ﺧﻮد اﻓﺘﺎد و دﻳﮕﺮ ﺁﻧ ﺮا‬
‫ﺑﺎز ﻧﮕﺮﻓﺖ‪) ".‬ﺁرﻧﻮﻟﺪ ﺗﻮﻳﻦ ﺑﯽ‪ ،‬در آﺘﺎب ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎرﻳﺦ"‬
‫از ﺷ ﻮم ﺗ ﺮﻳﻦ ﻳﺎدﮔﺎره ﺎﯼ ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬روﻧ ﻖ ﻓ ﺮاوان ﻣﻜﺘ ﺐ ﻣ ﺮگ و‬
‫ﻋ ﺰا اﺳ ﺖ آ ﻪ از ﺁن ﭘ ﺲ ﺑ ﺮ هﻤ ﻪ ﺷ ﺌﻮن اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ و ﻓ ﺮدﯼ ﻣ ﺮدم اﻳ ﺮان ﺳ ﺎﻳﻪ‬
‫ﺖ زه ﺮا"‬ ‫اﻧ ﺪاﺧﺖ و ﻓﺮهﻨ ﮓ ﻣﻠ ﯽ ﻣ ﺎ را از هﻤ ﺎن دورﻩ ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺑ ﻪ "ﻓﺮهﻨ ﮓ ﺑﻬ ﺸ ِ‬
‫آﺮد‪.‬‬
‫در اﻳﻨﺒ ﺎرﻩ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺗﺤﻠﻴ ﻞ ﺗ ﺎرﻳﺨﯽ در آﺘ ﺎب "ﺗ ﺸﻴﻊ ﻋﻠ ﻮﯼ و ﺗ ﺸﻴﻊ ﺻ ﻔﻮي"‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ " -‬ﻣﺮاﺳ ﻤﯽ از ﻧ ﻮع ﺗﻌﺰﻳ ﻪﮔﺮداﻧ ﯽ‪ ،‬ﺷ ﺒﻴﻪﺳ ﺎزﯼ‪ ،‬ﻧﻌ ﺶ و ﻋﻠ ﻢ و آﺘ ﻞ و‬
‫ﻋﻤﺎرﯼ و ﭘ ﺮدﻩدارﯼ و ﺷ ﻤﺎﻳﻞآ ﺸﯽ و ﻣﻌﺮآ ﻪﮔﻴ ﺮﯼ و ﻗﻔ ﻞ ﺑﻨ ﺪﯼ و زﻧﺠﻴﺮزﻧ ﯽ و‬

‫‪١١٢‬‬
‫ﺗﻴ ﻎزﻧ ﯽ و ﻣﻮزﻳ ﻚ و ﺳ ﻨﺞزﻧ ﯽ و ﺗﻌﺰﻳ ﻪﺧ ﻮاﻧﯽ و ﻣ ﺼﻴﺒﺖﺧ ﻮاﻧﯽ و ﻧﻮﺣ ﻪﺳ ﺮاﻳﯽ‬
‫ﺟﻤﻌﯽ‪ ،‬ﻣﺮاﺳﻢ و ﻣﻈﺎهﺮﯼ اﺳﺖ آﻪ از ﻋﻬﺪ ﺻﻔﻮﯼ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ در اﻳ ﺮان ﻣﻌﻤ ﻮل ﺷ ﺪ‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﺗﺎ ﺁن وﻗﺖ ﻧﻪ در ﻧﺰد ﻣﻠﺖ اﻳﺮان ﺳ ﺎﺑﻘﻪ داﺷ ﺖ‪ ،‬ﻧ ﻪ در دﻧﻴ ﺎﯼ اﺳ ﻼم و ﻧ ﻪ در‬
‫ﻣ ﺬهﺐ ﺷ ﻴﻌﻲ‪ .‬ﻣﺤﻘﻘ ﺎ ﺑ ﺴﻴﺎرﯼ از ﻣ ﺮدم ﻧﻤ ﯽداﻧﻨ ﺪ آ ﻪ ﺗﻤ ﺎم اﻳ ﻦ ﻣﺮاﺳ ﻢ از‬
‫ﻋﺰادارﯼهﺎﯼ ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن اﻗﺘﺒﺎس ﺷ ﺪ و ﺑ ﺮاﯼ اﻳ ﻦ آ ﺎر دوﻟ ﺖ ﺻ ﻔﻮﯼ ﻣﻘ ﺎﻣﯽ را ﺑ ﻪ‬
‫ﺖ "وزﻳ ﺮ اﻣ ﻮر روﺿ ﻪﺧ ﻮاﻧﯽ و ﺗﻌﺰﻳ ﻪداري" ﻣﺎﻣﻮرﻳ ﺖ داد ﺗ ﺎ ﺑ ﻪ اروﭘ ﺎﯼ‬ ‫ﺳﻤ ِ‬
‫ِ‬
‫ﺷﺮﻗﯽ آﻪ در ﺁن هﻨﮕﺎم ﺻﻔﻮﻳﻪ رواﺑﻂ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻜﯽ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎﯼ دﺷﻤﻨﯽ ﻣ ﺸﺘﺮك ﺑ ﺎ‬
‫دوﻟﺖ ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﺁﻧﻬﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮود و درﺑﺎرﻩ ﻣﺮاﺳﻢ دﻳﻨﯽ و ﺗﺸﺮﻳﻔﺎت ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺁﻧﺠ ﺎ‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻖ آﻨﺪ‪ .‬وﯼ ﻣﺪﺗﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آﺮد و ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﺁن ﺳﻨﺘﻬﺎ و ﻣﺮاﺳﻢ ﺟﻤﻌﯽ ﻣ ﺬهﺒﯽ‬
‫و ﺗﻈﺎهﺮات اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ‪ ،‬و ﺑﺮﮔﺰارﯼ و ﻧﻘﻞ ﻣﺼﻴﺒﺘﻬﺎﯼ ﻣﺴﻴﺢ و ﺣﻮارﻳ ﻮن‬
‫و ﺷﻬﺪاﯼ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ‪ ،‬و ﻧﻴ ﺰ ﻋﻼﺋ ﻢ و ﺷ ﻌﺎﺋﺮ و اﺑﺰاره ﺎ و وﺳ ﺎﻳﻞ ﺧ ﺎص اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﺮاﺳﻢ و دآﻮرهﺎﯼ وﻳﮋﻩ ﻣﺤﺎﻓﻞ دﻳﻨﯽ و آﻠﻴﺴﺎ را اﻗﺘﺒﺎس آ ﺮد و هﻤ ﻪ را ﺑ ﻪ اﻳ ﺮان‬
‫ﺁورد‪ ،‬و در ﺁﻧﺠﺎ ﺑﺎ آﻤﻚ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺁن ﻓُـﺮمهﺎ و رﺳﻮم را ﺑ ﺎ ﺗ ﺸﻴﻊ و ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺗ ﺸﻴﻊ‬
‫و ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻣﻠﯽ و ﻣﺬهﺒﯽ اﻳ ﺮان ﺗﻄﺒﻴ ﻖ دادﻧ ﺪ و ﺑ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻗﺎﻟﺒﻬ ﺎﯼ ﻣ ﺴﻴﺤﯽ اروﭘ ﺎﻳﯽ‪،‬‬
‫ﻣﺤﺘﻮاﯼ ﺷﻴﻌﯽ اﻳﺮاﻧﯽ ﺑﺨﺸﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺳ ﺎس ﻣﺮاﺳ ﻢ ﻋ ﺰادارﯼ ﻣ ﺴﻴﺤﻴﺎن‪ ،‬ﺑ ﺮ ﻧﻤ ﺎﻳﺶ زﻧ ﺪﮔﯽ ﺷ ﻬﺪاﯼ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﻧﻬﻀﺖ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ و ﻧﺸﺎن دادن ﻣﻈﻠﻮﻣﻴﺖ و ﺷﻬﺎدت ﺁﻧﺎن در دوران ﺣﻜﻮﻣﺖِ ﺷﺮك‬
‫و آﻔﺮ اﻣﭙﺮاﺗﻮرﯼ ﺳﺰارهﺎ و ﺳﺮداران ﺁﻧﻬ ﺎ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻧﻴ ﺰ ﺷ ﺮح ﺣ ﺎل ﺣﻮارﻳ ﻮن و‬
‫ﺑﺨﺼﻮص ﺗﺮاژدﯼ ﻣﺮﻳﻢ و ﺑﻴﺎن ﻓﻀﺎﻳﻞ و آﺮاﻣﺎت و رﻧﺠﻬﺎ و ﻣﻈﻠﻮﻣﻴﺘﻬ ﺎﯼ او‪ ،‬و‬
‫از هﻤ ﻪ ﻣﻬﻤﺘ ﺮ اﺣﻴ ﺎﯼ ﺧ ﺎﻃﺮﻩ ﺧ ﻮﻧﻴﻦ ﻋﻴ ﺴﯽ ﻣ ﺴﻴﺢ و ﺷ ﻜﻨﺠﻪه ﺎ و ﻇﻠ ﻢه ﺎ و‬
‫ﺳﺨﺘﯽهﺎﻳﯽ آﻪ از ﻗﻮم ﺧﻮد )ﻳﻬﻮدﻳﻬﺎ( و از ﻇﻠﻤﻪ )روﻣﯽهﺎ( ﺗﺤﻤ ﻞ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬و‬
‫اﻳ ﻦ ﻣﺮاﺳ ﻢ و اﺷ ﻜﺎل ﺑﺮﮔ ﺰارﯼ و ﻧﻤ ﺎﻳﺶ و ﺑﻴ ﺎن ﺁن در اﻳ ﺮان ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ و‬
‫اﻗﺘﺒﺎس ﺷﺪﻩ و در ﺧﺪﻣﺖ ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﺎص ﺷﻴﻌﻪ و ﺑﻴ ﺎن ﻣ ﺼﺎﺋﺐ اه ﻞﺑﻴ ﺖ و ﺑ ﺎﻻﺧﺺ‬
‫ﺷﻬﺎدت اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ و ﺧﺎﻧﺪان و اﺻﺤﺎﺑﺶ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻗﻔﻞزﻧﯽ و زﻧﺠﻴﺮزﻧﯽ و ﺳﻴﻨﻪزﻧﯽ و ﺗﻴﻎزﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺘﯽ هﻢ اآﻨﻮن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ هﻤ ﻴﻦ‬
‫ﺷﻜﻞ هﺮ ﺳ ﺎل در ﺷ ﻬﺮ " ﻟ ﻮرد" در ﺳ ﺎﻟﺮوز ﺷ ﻬﺎدت ﻣ ﺴﻴﺢ ﺑﺮﮔ ﺰار ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬و‬
‫اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻣﺮاﺳ ﻢ در اﻳ ﺮان‪ ،‬آ ﻪ از ﻧﻈ ﺮ اﺳ ﻼﻣﯽ ﺑﻜﻠ ﯽ ﻣﺤﻜ ﻮم و ﺧ ﻼف ﻣ ﻮازﻳﻦ‬
‫ﻋﻠﻤﯽ ﺷﺮع اﺳﺖ و هﻤ ﻮارﻩ و هﻤ ﻪ ﺳ ﺎﻟﻪ در دو ﺳ ﻪ ﻗ ﺮن اﺧﻴ ﺮ اﻧﺠ ﺎم ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪،‬‬

‫‪١١٣‬‬
‫روﺷﻦ آﻨﻨﺪﻩ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ اﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ ﻣﺮاﺳﻢ اﺑﺘﻜﺎر ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ ﻧ ﻪ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ‬
‫واﻗﻌﻲ‪ .‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻳﻦ ﻣﺮاﺳﻢ ﺑﻪ روﺷﻨﯽ ﺑﺎ ﺳﻨﺘﻬﺎ و ﺣﺘﯽ اﺣﻜﺎم ﺷ ﺮﻋﯽ ﻣﻨﺎﻓ ﺎت‬
‫دارد‪ .‬در ﺷﺒﻴﻪﺧﻮاﻧﯽهﺎ ﻳﻚ ﻧﺮﻩﻣﺮد ﻧﺘﺮاﺷﻴﺪﻩ ﺳﻜﻴﻨﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﻳ ﺎ زﻳﻨ ﺐ و در ﺻ ﺤﻨﻪ‬
‫ﻇﺎهﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻣﻮﺳﻴﻘﯽ آﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﺁن هﻤ ﻪ ﻣ ﺪﻋﯽ آﺮاه ﺖ و ﺣﺮﻣ ﺖ ﺁن ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺗﻌﺰﻳﻪهﺎ ﺣﻔ ﻆ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ و ﭘﻴﺪاﺳ ﺖ آ ﻪ از ﻣ ﺴﻴﺤﻴﺖ ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺷ ﺒﻴﻪ و ﺗﻌﺰﻳ ﺮ و‬
‫ﻧﻌﺶ‪ ،‬ﺗﻘﻠﻴﺪ آﻮرآﻮراﻧﻪ از ﻣﺮاﺳﻢ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻧﻌﺶ ﻋﻴﺴﯽ ﺑﺮ ﺻﻠﻴﺐ و ﻓ ﺮود ﺁوردن و‬
‫دﻓ ﻦ ﺁن اﺳ ﺖ‪ .‬ﻧﻮﺣ ﻪه ﺎﯼ دﺳ ﺘﻪﺟﻤﻌ ﯽ درﺳ ﺖ ﻳ ﺎدﺁور "آ ﻮر"ه ﺎﯼ آﻠﻴ ﺴﺎ اﺳ ﺖ و‬
‫ﭘﺮدﻩهﺎﯼ ﺳﻴﺎﻩ آﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺧﺎﺻﯽ ﺑ ﺮ ﺳ ﺮ در ﺗﻜﻴ ﻪه ﺎ و ﭘﺎﻳ ﻪه ﺎ و آﺘﻴﺒ ﻪه ﺎ ﺁوﻳﺨﺘ ﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد و ﻏﺎﻟﺒﺎ اﺷﻌﺎر ﺟﻮدﯼ و ﻣﺤﺘﺸﻢ و ﻏﻴﺮﻩ ﺑ ﺮ ﺁن ﻧﻘ ﺶ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﯽ آ ﻢ و آﺎﺳ ﺖ‬
‫از ﭘﺮدﻩهﺎﯼ آﻠﻴﺴﺎ در ﻣﺮاﺳﻢ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ ﺷ ﺪﻩ و ﺷ ﻤﺎﻳﻞﮔﺮداﻧ ﯽ و ﻧﻘ ﺶ ﺻ ﻮرت‬
‫اﺋﻤ ﻪ و دﺷ ﻤﻨﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ و ﺣ ﻮادث آ ﺮﺑﻼ و ﻏﻴ ﺮﻩ آ ﻪ در ﻣﻴ ﺎن ﻣ ﺮدم ﻧﻤ ﺎﻳﺶ دادﻩ‬
‫ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪" ،‬ﭘﺮﺗ ﺮﻩ"ﺳ ﺎزﯼ ﻣ ﺴﻴﺤﯽ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺣﺘ ﯽ اﺳ ﻠﻮب ﻧﻘﺎﺷ ﻴﻬﺎ هﻤ ﺎن اﺳ ﺖ‪ ،‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺻﻮرتﺳﺎزﯼ در ﻣﺬهﺐ اﺳﻼم ﻣﻜﺮوﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﻧﻮرﯼ آﻪ ﺑ ﺼﻮرت ﻳ ﻚ‬
‫هﺎﻟﻪ ﮔﺮداﮔﺮدِ ﺳ ِﺮ اﺋﻤﻪ و اهﻞﺑﻴﺖ دﻳﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮد درﺳﺖ ﺗﻘﻠﻴﺪﯼ اﺳﺖ و ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻓ َـ ّﺮ ِﻩ‬
‫اﻳﺰدﯼ و ﻓﺮوغ ﻳﺰداﻧﯽ در اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳ ﻦ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ از ﻣﺮاﺳ ﻢ و ﺗ ﺸﺮﻳﻔﺎت ﻋ ﺰادارﯼ ﻣ ﺴﻴﺤﻴﺖ اروﭘ ﺎﻳﯽ ﮔ ﺎﻩ ﺑﻘ ﺪرﯼ‬
‫ﻧﺎﺷﻴﺎﻧﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ آﻪ ﺷﻜﻞ ﺻﻠﻴﺐ را هﻢ آﻪ در ﻣﺮاﺳﻢ ﻣﺬهﺒﯽ ﻣﺴﻴﺤﯽهﺎ ﺟﻠﻮ‬
‫دﺳ ﺘﻪ ﻣ ﺴﻴﺤﯽه ﺎ ﻣ ﯽﺑﺮﻧ ﺪ‪ ،‬ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﺑ ﺪون اﻳﻨﻜ ﻪ آﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴ ﺮﯼ در ﺁن ﺑﺪهﻨ ﺪ ﺑ ﻪ‬
‫ﻞ رﻣ ﺰﯼ و ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺁن در‬ ‫اﻳ ﺮان ﺁوردﻧ ﺪ‪ ،‬و هﻤ ﻴﻦ اآﻨ ﻮن ه ﻢ ﺑ ﺪون ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﻪ ﺷ ﻜ ِ‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﺟﻠﻮ دﺳﺘﻪهﺎ راﻩ ﻣﯽﺑﺮﻧ ﺪ و هﻤ ﻪ ﻣ ﯽﺑﻴﻨﻨ ﺪ آ ﻪ ﺷﺎﺧ ﺼﻪ ﻧﻤﺎﻳ ﺎن ه ﺮ دﺳ ﺘﻪ‬
‫ﺳ ﻴﻨﻪزﻧ ﯽ هﻤ ﻴﻦ ﺻ ﻠﻴﺐ ﻳﻌﻨ ﯽ ﺟﺮﻳ ﺪﻩ )آﺘ ﻞ( اﺳ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ در ﻧﻈ ﺮ ه ﻴﭽﻜﺲ ﻣﻌﻠ ﻮم‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮاﯼ ﭼﻴ ﺴﺖ؟ و هﻴﭽﻴ ﻚ از ﺁﻧﻬ ﺎﻳﯽ ه ﻢ آ ﻪ ﺁﻧ ﺮا ﻣ ﯽﺳ ﺎزﻧﺪ و ﺣﻤ ﻞ ﻣ ﯽآﻨﻨ ﺪ‬
‫ﻧﻤﯽداﻧﻨﺪ ﺑﺮاﯼ ﭼﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﯽآﻨﻨﺪ؟ ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ وﺟ ﻮد‪ ،‬ﺑ ﺎ اﻳﻨﻜ ﻪ اﻳ ﻦ ﺟﺮﻳ ﺪﻩ در ﻣﻴ ﺎن ﻣ ﺎ‬
‫هﻴﭻ ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﻧﺪارد و آﺎرﯼ ﻧﻤﯽآﻨﺪ‪ ،‬هﻤﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ و ﻋﻈﻤﺖ و اﻓﺘﺨﺎر ﻳ ﻚ دﺳ ﺘﻪ‬
‫ﻋ ﺰادارﯼ ﺑ ﻪ هﻤ ﺎن ﺟﺮﻳ ﺪﻩاش واﺑ ﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬دﻋﻮاه ﺎ ﺳ ﺮ ﺟﺮﻳ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ارزش و‬
‫اﻋﺘﺒ ﺎر و ﺷ ﻜﻮﻩ و ﻓ ﺪاآﺎرﯼ و اﻧ ﺪازﻩ اﻳﻤ ﺎن و ﺷ ﻮر دﻳﻨ ﯽ ﻳ ﻚ دﺳ ﺘﻪ ﺑ ﻪ ﺑﺰرﮔ ﯽ و‬
‫ﺳﻨﮕﻴﻨﯽ و زﻳﺒﺎﻳﯽ و ﮔﺮاﻧﯽ ﺟﺮﻳ ﺪﻩاش ﺑ ﺴﺘﮕﯽ دارد‪ .‬ﺟﺮﻳ ﺪﻩ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ از ﻧﻈ ﺮ ﺷ ﻜﻞ‬
‫هﻤﺎن ﺻﻠﻴﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﻧﻈﺮ ﻟﻔﻆ ه ﻢ ﻓ ﺮم ﺗﺤ ﻮلﻳﺎﻓﺘ ﻪاﯼ از ﺗﻠﻔ ﻆ آﻠﻤ ﻪ ﺻ ﻠﻴﺐ‬

‫‪١١٤‬‬
‫)‪ (croix‬در اروﭘﺎﯼ ﺷﺮﻗﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ آﻠﻤﻪ ﻧﻪ در ﻓﺎرﺳﯽ و ﻧﻪ در ﻋﺮﺑﯽ ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺷﻜﻞ هﻴﭻ ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﻧﺪارد‪ .‬دآﻮرهﺎ و ﭘﻮﺷﺸﻬﺎ و ﭘﺮدﻩهﺎﺋﯽ آﻪ در اروﭘﺎﯼ ﺷ ﺮﻗﯽ و‬
‫ﻏﺎﻟﺐ آﻠﻴﺴﺎهﺎﯼ آﺎﺗﻮﻟﻴﻚ وﺟﻮد دارد و هﻤﻪ ﻣﯽﺑﻴﻨﻨﺪ ﺑﺎ هﻤﺎن ﺷﻜﻞ ﺑﻪ اﻳﺮان ﺁﻣﺪ‪ ،‬و‬
‫ﭼﻮن ﻣﺴﺠﺪ اﻣﻜﺎن ﭘ ﺬﻳﺮش اﻳ ﻦ ﻣﺮاﺳ ﻢ و ﺗﺰﺋﻴﻨ ﺎت ﺟﺪﻳ ﺪ را ﻧﺪاﺷ ﺖ و ﺑ ﺮاﯼ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫آﺎرهﺎﻳﯽ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﻬﺎﯼ ﺧﺎص اﻳﻦ اﻣﻮر ﺑﻨﺎ ﺷﺪ ﺑﻨﺎم ﺗﻜﻴﻪ"‪.‬‬

‫از ﺻﻔﻮﻳﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز‬


‫ﭘ ﺲ از دورﻩه ﺎﯼ آﻮﺗ ﺎﻩ ﻧ ﺎدر و آ ﺮﻳﻢﺧ ﺎن زﻧ ﺪ و ﺁﻏ ﺎ ﻣﺤﻤ ﺪﺧﺎن ﻗﺎﺟ ﺎر‪،‬‬
‫دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ از ﺁﻏﺎز ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻓﺘﺤﻌﻠﻴﺸﺎﻩ دوﺑﺎرﻩ ﺑﺎ "آﺒﻜﺒﻪ و دﺑﺪﺑ ﻪ" ﺑﻤﻘ ﺎم ﻗ ﺪرت‬
‫و ﻣﺮﺟﻌﻴﺖ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ و ﺑ ﻪ اداﻣ ﻪ اﻳﻔ ﺎﯼ ﻧﻘ ﺸﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻨ ﺪ آ ﻪ در دوران ﺻ ﻔﻮﯼ در‬
‫ادارﻩ اﻣﻮر ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ اﻳ ﻦ ﺑ ﺎر اﻳﻔ ﺎﯼ اﻳ ﻦ ﻧﻘ ﺶ ﻓﺎﺟﻌ ﻪاﻧﮕﻴﺰﺗ ﺮ ﺑ ﻮد‪ ،‬زﻳ ﺮا اﻳ ﻦ ﻗ ﺮن درﺳ ﺖ‬
‫هﻤﺎن ﻗﺮﻧﯽ ﺑﻮد آﻪ اﻳﺮان ﻳﺎ ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ ﻃﯽ ﺁن ﺧﻮد را ﺑﺎ آﺎروان ﺗﺮﻗﻴﺎت ﻋﻠﻤ ﯽ و‬
‫ﺻﻨﻌﺘﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺟﻬﺎن ﻏ ﺮب هﻤﮕ ﺎم ﺳ ﺎزد – ﻧﻈﻴ ﺮ هﻤ ﺎن آ ﺎرﯼ آ ﻪ در ﻧﻴﻤ ﻪ‬
‫دوم هﻤ ﺎن ﻗ ﺮن در ژاﭘ ﻦ اﻧﺠ ﺎم ﮔﺮﻓ ﺖ – و ﻳ ﺎ روز ﺑ ﺮوز ﺑﻴ ﺸﺘﺮ از اﻳ ﻦ آ ﺎروان‬
‫ﺗﺮﻗ ﯽ و ﺗﻤ ﺪن ﻓﺎﺻ ﻠﻪ ﺑﮕﻴ ﺮد‪ -‬و اﻳ ﻦ آ ﺎرﯼ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﺎ هﻤ ﺖ دﺳ ﺘﮕﺎﻩ ﺣﺎآﻤ ﻪ و‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز‪ ،‬در اﻳﺮان اﻧﺠﺎم ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺿﺮورت هﻤﮕﺎﻣﯽ ﺑﺎ ﺗﺮﻗﻴ ﺎت زﻣ ﺎن‪ ،‬از هﻤ ﺎن اواﺳ ﻂ ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﻳﻪ‬
‫ﻣﺤ ﺴﻮس ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬وﻟ ﯽ در ﺁن ﻣﻮﻗ ﻊ دوﻟ ﺖ ﺻ ﻔﻮﯼ ﻳ ﻚ دوﻟ ﺖ ﻣﻘﺘ ﺪر ﺑ ﻮد‪ ،‬و‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎر اروﭘﺎﻳﯽ ﻧﻴﺰ هﻨﻮز ﻣﺮاﺣ ﻞ اوﻟﻴ ﻪ ﺧ ﻮد را ﻣ ﯽﮔﺬراﻧﻴ ﺪ‪ .‬در ﻋ ﺼﺮ ﻗﺎﺟ ﺎر‪،‬‬
‫ﻗ ﺪرت ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و ﻧﻈ ﺎﻣﯽ ﻋﻬ ﺪ ﺻ ﻔﻮﯼ در اﻳ ﺮان از ﻣﻴ ﺎن رﻓﺘ ﻪ ﺑ ﻮد و در ﻋ ﻮض‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎر در ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺴﺘﺮش ﺧ ﻮد ﺑ ﻮد‪ .‬ﺳﻴﺎﺳ ﺖ اﺳ ﺘﻌﻤﺎرﯼ اﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن‪ ،‬آ ﻪ اهﻤﻴ ﺖ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎﻳﯽ اﻳﺮان را از ﻧﻈﺮ وﺿﻊ هﻨﺪوﺳﺘﺎن آﺎﻣﻼ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣ ﺎل‬
‫ﺑ ﺮ اﺛ ﺮ رﻗﺎﺑ ﺖ داﺋﻤ ﯽ روﺳ ﻴﻪ ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ اﻳ ﻦ آ ﺸﻮر را ﺻ ﺎف و ﺳ ﺎدﻩ ﺿ ﻤﻴﻤﻪ‬
‫اﻣﭙﺮاﺗ ﻮرﯼ ﻓﺨﻴﻤ ﻪ ﺧ ﻮد آﻨ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﻪ اﻋﻤ ﺎل ﻧﻔ ﻮذ در داﺧﻠ ﻪ اﻳ ﺮان و ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺁن ﺑ ﻪ ﻳ ﻚ‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻮرد اﻃﻤﻴﻨﺎن و ﺑﯽﺧﻄﺮ ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺑﻪ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺮآﺰﯼ آﻪ‬
‫روﺳ ﻴﻪ ﻧﻴ ﺰ درﺁن ﻻاﻗ ﻞ ﺑﺎﻧ ﺪازﻩ اﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن ﻧﻔ ﻮذ داﺷ ﺖ اﺗﻜ ﺎء اﻧﺤ ﺼﺎرﯼ ﻧﻤ ﯽﺷ ﺪ‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از هﺮ ﭼﻴ ﺰ ﺑ ﺴﺮاغ ﻗ ﺪرت و ﻧﻔ ﻮذ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ رﻓ ﺖ آ ﻪ آﻠﻴ ﺪ ﺁن ﺟﻠ ﺐ‬

‫‪١١٥‬‬
‫هﻤﻜ ﺎرﯼ آﺎرﮔﺮداﻧ ﺎن "روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز" ﺑ ﻮد‪ ،‬و اﺗﻔﺎﻗ ﺎ دوﻟ ﺖ ﻓﺨﻴﻤ ﻪ از هﻤ ﺎن‬
‫زﻣﺎن ﻣﺴﺎﻓﺮت ﺳﺮﺁﻧﺘﻮﻧﯽ ﺷﺮﻟﯽ و ﺳﺮراﺑﺮت ﺷ ﺮﻟﯽ ﺑ ﻪ اﻳ ﺮان ﻋ ﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ‪ ،‬و‬
‫ارﺗﺒﺎط ﻧﺰدﻳﻚ اﻳﻦ دو ﺑﺮادر ﺑ ﺎ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ وﻗ ﺖ‪ ،‬در اﻳ ﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ از اﻃﻼﻋ ﺎت و از‬
‫ﺗﺠﺎرب ﻻزم ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺒﻨﺎ‪ ،‬ﻣﺜﻠﺚ هﺰار ﺳﺎﻟﻪ "ﺣﻜﻮﻣﺖ – روﺣﺎﻧﻴﺖ‬
‫– ﺑﺎزار" در ﻗﺮن ﻧﻮزدهﻢ ﺑﺎ ورود ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺎزﻩ ﻧﻔ ﺲ و ﻧﻴﺮوﻣﻨ ﺪﯼ ﺑﻨ ﺎم "اﺳ ﺘﻌﻤﺎر"‬
‫در ﺻ ﺤﻨﻪ اﺳ ﺘﺤﻜﺎم ﺑﻴ ﺸﺘﺮﯼ ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬و درﻳ ﻦ ﻣﺜﻠ ﺚ‪ ،‬ﮔ ﺎﻩ اﺳ ﺘﻌﻤﺎر اﺻ ﻮﻻ ﺟ ﺎﯼ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ را ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ اﮔﺮ در اﻣﺮﯼ ﻣﺼﺎﻟﺢ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺣﻜﻮﻣﺘﯽ اﻳﺮان ﺑﻪ ﻣ ﺼﺎﻟﺢ‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎر اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن هﻤﺎهﻨﮓ ﻧﺒﻮد‪" ،‬روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز" ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ هﻤﻴﺸﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺆﺗﻠﻔﻴﻦ‬
‫ﺗﺎزﻩ َﻧﻔَﺲ ﺧﻮد را ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫درﺑﺎرﻩ ﻧﻘﺶ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴﺎﯼ آﺒﻴﺮ و راﺑﻄﻪ داﺋﻤﯽ ﺁن ﺑﺎ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﻣﺘﻨﻔ ﺬ‬
‫اﻳﺮان در ﻗﺮن ﻧﻮزدهﻢ و ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺁﻧﻘﺪر ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آ ﻪ در اﻳﻨﺠ ﺎ ﻧ ﻪ‬
‫اﻣﻜﺎن ﻧﻘﻞ ﺁﻧﻬﺎﺳﺖ و ﻧﻪ اﺻﻮﻻ اﺣﺘﻴﺎﺟﯽ ﺑﺪان هﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺧﻮد ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﺳ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻴﺪ‬
‫در اﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آﻨﻴ ﺪ ﻣ ﺪارآﯽ را از ﻗﺒﻴ ﻞ ﺗ ﺎرﻳﺦ ه ﺸﺖ ﺟﻠ ﺪﯼ رواﺑ ﻂ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ‬
‫اﻳﺮان و اﻧﮕﻠ ﻴﺲ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﻣﺤﻤ ﻮد ﻣﺤﻤ ﻮد‪ ،‬دﺳ ﺖ ﭘﻨﻬ ﺎﻧﯽ ﺳﻴﺎﺳ ﺖ اﻧﮕﻠ ﻴﺲ در اﻳ ﺮان‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺧﺎن ﻣﻠﻚ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﺑﮕﻴﺮان اﻧﮕﻠﻴﺲ در اﻳﺮان ﺗﺎﻟﻴﻒ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ راﺋ ﺒﻦ‪،‬‬
‫و ﺧﺎﻃﺮات و ﻳﺎدداﺷﺘﻬﺎﯼ ﻣﺨﺒﺮاﻟﺴﻠﻄﻨﻪ هﺪاﻳﺖ‪ ،‬ﺣ ﺎﺟﯽ ﺳ ﻴﺎح‪ ،‬ﻋﺒ ﺪاﷲ ﻣﻮﺳ ﺘﻮﻓﯽ‪،‬‬
‫اﻳﺮان و ﻣﺴﺌﻠﻪ اﻳﺮان ﻟﺮد آﺮزن را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﯽآﻨﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻘﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ آﻨﻨﺪﻩ ﺳﻴﺎﺳﺖ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن در اﻳﺮان‪ ،‬آﻪ در ﺗﻤﺎم ﻃﻮل ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎرﯼ ﺁن آﺸﻮر ﺑﺎ هﻤﻜﺎرﯼ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﻨﺘﻔﺬ روﺣﺎﻧﯽ ﺑﻪ اﺟﺮا در ﺁﻣﺪ‪ ،‬از‬
‫هﻤﺎن ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺳﺎله ﺎﯼ ﻗ ﺮن ﻧ ﻮزدهﻢ ﺗﻮﺳ ﻂ ﻧ ﺎﭘﻠﺌﻮن ﺑﻨﺎﭘ ﺎرت در دوران ﺗﺒﻌﻴ ﺪ او‬
‫در ﺟﺰﻳﺮﻩ ﺳﻨﺖ هﻠﻦ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪﻩ ﺑﻮد‪:‬‬
‫‪"-‬ﺑ ﺴﻴﺎر اﻣﻴ ﺪوار ﺑ ﻮدم آ ﻪ اﻳ ﺮان را ﺣﻠﻘ ﻪ دوﺳ ﺘﺎن ﺛﺎﺑ ﺖ ﺧ ﻮد درﺁورم و‬
‫ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻜﺎر آﻮﺷﻴﺪم ﺗﺎ ﺁﻧ ﺮا ﺗﺒ ﺪﻳﻞ ﺑ ﻪ آ ﺸﻮرﯼ ُﻣ ﺪرن و ﻣﺘﺮﻗ ﯽ و ﻓﻌ ﺎل آ ﻨﻢ‪ .‬ﻓﻜ ﺮ‬
‫ﻣﯽآﺮدم آﻪ اﻳﻦ آﺸﻮر ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺣﻘﻴﻘ ﯽ ﺧ ﻮد ﭘ ﯽ ﺑ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ درﺳ ﺖ در‬
‫ﻣﻮﻗﻊ ﺣﺴﺎس و ﺣﻴﺎﺗﯽ‪ ،‬درﻳﺎﻓﺘﻢ آﻪ ﻣَﺴﺎﻋﯽ دوﻟﺖ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن و ﻋﻤ ﺎل در ﺟﻠ ﻮﮔﻴﺮﯼ‬
‫از اﻳ ﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣ ﻪ از ﺗﻤ ﺎم آﻮﺷ ﺸﻬﺎﯼ ﻣ ﻦ ﻣ ﺆﺛﺮﺗﺮ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪) ".‬ﻧ ﺎﭘﻠﺌﻮن‪ ،‬ﺧ ﺎﻃﺮات‬
‫ﺳﻨﺖ هﻠﻦ(‪.‬‬

‫‪١١٦‬‬
‫‪"-‬در ﻧﻴﻤﻪ دوم ﻗﺮن ﻧﻮزدهﻢ‪ ،‬ﺻ ﺪ ﺳ ﺎل ﭘ ﻴﺶ‪ ،‬درﺳ ﺖ در هﻤ ﺎن ﺳ ﺎﻟﻬﺎ آ ﻪ‬
‫دوﻟﺘﻬﺎﯼ اروﭘﺎ ﺧﻴﻤﻪه ﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و اﻗﺘ ﺼﺎدﯼ و ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﺧ ﻮد را ﭘ ﺲ از ﺗ ﺴﺨﻴﺮ‬
‫ﻧﻈﺎﻣﯽ ﺁﺳﻴﺎ و ﺁﻓﺮﻳﻘﺎ در اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﭘﺎ ﻣﯽآﺮدﻧﺪ و روﺷﻨﻔﻜﺮان و داﻧ ﺸﻤﻨﺪان‬
‫و ﻧﻮﻳ ﺴﻨﺪﮔﺎن اروﭘ ﺎﻳﯽ از اﺳ ﺘﺜﻤﺎر ﺳ ﺨﻦ ﻣ ﯽﮔﻔﺘﻨ ﺪ و ﺟﻨ ﮓ ﻃﺒﻘ ﺎﺗﯽ و ﻣﻮﺿ ﻮع‬
‫رهﺎﻳﯽ ﻃﺒﻘ ﻪ آ ﺎرﮔﺮ و ﻣﺒ ﺎرزﻩ ﺑ ﺎ ﺳ ﺮﻣﺎﻳﻪدارﯼ ﻣ ﻮرد ﺑﺤ ﺚ ﺑ ﻮد و ﻣ ﺴﺌﻠﻪ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ‬
‫ﺁزاد و ﺑﺮاﺑﺮ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﻄﺮح ﻣ ﯽﺷ ﺪ و آﺘﺎﺑﻬ ﺎ در اﻳ ﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ ﺑ ﻪ ﺗﺤﺮﻳ ﺮ در ﻣ ﯽﺁﻣ ﺪ‬
‫و‪ ،...‬در هﺮ ﻳﻚ از آﺸﻮرهﺎﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﻳﻚ ﻋﺪد "اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن" ﻇﻬ ﻮر ﻣ ﯽآ ﺮد‪ .‬در‬
‫اﻳﺮان ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل دو ﺗﺎ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ آﻪ دوﻣ ﯽ ﺑ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و ﺑﻌ ﺪ ﺑ ﻪ ﺧ ﻮد ﺧ ﺪا‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ‪ ،‬و هﻤ ﻴﻦ اﻣ ﺎم زﻣ ﺎن ﺑ ﺎزﯼ در هﻔ ﺪﻩ ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ از آ ﺸﻮرهﺎﯼ اﺳ ﻼﻣﯽ‬
‫ﺗﻜﺮار ﺷﺪ‪ .‬ﻳﻜﺠﺎ ﺑﺤﺚ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﻮﺿﻮع اﻣﺎﻣﺖ و ﺣﻞ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺎب ﻣﻬ ﺪﯼ ﻗ ﺎﺋﻢ ﺑ ﻮد و‬
‫ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ آ ﺸﻒ ﻋ ﺎﻟﻢ هﻮرﻗﻠﻴ ﺎﯼ ﺷ ﻴﺦ اﺣﻤ ﺪ اﺣ ﺴﺎﻧﯽ و اﺧﺘ ﺮاع رآ ﻦ راﺑ ﻊ در‬
‫ﺟﻨﺲ اﻣﺎم و آﻨﺪ و آﺎو در ﺳﺘﻮن رواﻳﺎت و اﺧﺒﺎر "ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار" ﺑﺮاﯼ ﭘﻴﺪا آﺮدن‬
‫ﻋﻼﺋﻢ ﻇﻬﻮر و ﺧﺼﺎﺋﺺ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﻋﺼﺮ و اﻧﻄﺒﺎق ﺁن ﺑﺎ ﻣ ﺪﻋﻴﺎن ﻣﻬ ﺪوﻳﺖ و‬
‫آﺸﻤﻜﺶ ﻣﻴﺎن ﻓﻘﻴﻪ و ﺷﻴﺨﯽ و ﺻﻮﻓﯽ و ﻏﺎﺋﻠﻪ دﻳﻦﺳﺎزﯼ و ﺟﻨﮓ و ﺟﻬﺎد در هﻤ ﻪ‬
‫ﺷ ﻬﺮهﺎ و روﺳ ﺘﺎهﺎ‪ ،‬و هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ از ﻳﻜﺠ ﺎ ﺁب ﻣ ﯽﺧ ﻮرد‪)".‬ﺷ ﺮﻳﻌﺘﯽ‪ ،‬ﺑﺎزﮔ ﺸﺖ ﺑ ﻪ‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ(‬
‫از زﻣﺎن ﻓﺘﺤﻌﻠﻴ ﺸﺎﻩ ﺑ ﻪ ﺑﻌ ﺪ‪ ،‬دوﺑ ﺎرﻩ ﭘ ﺎﯼ ﻣﻜﺘ ﺐ ﻗ ﺪﻳﻤﯽ دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ در‬
‫ﺗﻤ ﺎم ﺷ ﺌﻮن ادارﯼ و اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ و ﺳﻴﺎﺳ ﯽ و ﻓﺮهﻨﮕ ﯽ ﻣﻤﻠﻜ ﺖ ﺑ ﺎز ﺷ ﺪ‪ .‬ﺑﻘ ﻮل ﻳ ﻚ‬
‫ﻣﺤﻘﻖ ﺷﻮخ‪" :‬ﺣﺎﻓﻈﺎن ﺷﺮع ﻣﺒﻴﻦ‪ ،‬از ﺟﻮار ﻋﺘﺒﺎت ﻋﺎﻟﻴﺎت ﺗﻘﻴ ﻪ و اﻧ ﺰوا را آﻨ ﺎر‬
‫ﮔﺬاﺷ ﺘﻨﺪ وﻣ ﺸﻜﻞﮔ ﺸﺎﯼ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ ﺷ ﺮﻋﯽ و اﺳﺎﺳ ﯽ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬ ﺎﯼ ﺣﺮﻣ ﺴﺮاﯼ‬
‫ه ﺰار ﻧﻔ ﺮﯼ ﺧﺎﻗ ﺎن اﻋﻈ ﻢ ﺷ ﺪﻧﺪ‪ ،‬و از ﺁﻧﺠ ﺎ ﺑ ﻪ ﻣ ﺸﻜﻞﮔ ﺸﺎﻳﯽ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬ ﺎﯼ آﺎﻓ ﻪ‬
‫ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪".‬‬
‫ﺑﺴﺎط ﺳﻴﻨﻪزﻧﯽ و ﻗﻤﻪزﻧﯽ و ﻋﻠﻢ و آﺘﻞ و ﺷﻴﺮ و ﻓﻀﻪ و ﺗﻌﺰﻳ ﻪ و ﻧﻤ ﺎﻳﺶ‪،‬‬
‫ﺑﺎ وﺳﻌﺘﯽ ﻣﻌﺎدل ﻋﺼﺮ ﺻ ﻔﻮﯼ در اﻳ ﺮان ﺑ ﺮاﻩ اﻓﺘ ﺎد‪ ،‬و ﺑ ﺰودﯼ از ﺁن ﻧﻴ ﺰ ﻓﺮاﺗ ﺮ‬
‫رﻓ ﺖ‪ .‬ﺳﻴﺎﺳ ﺖ ﺟﻠ ﻮﮔﻴﺮﯼ از ﺗﺠ ﺪد و ﺗﺤ ﻮل‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔ ﺖ ﺑ ﺎ ﺗﺎﺳ ﻴﺲ ﻣﺮاآ ﺰ ﻋﻠﻤ ﯽ و‬
‫ﻓﺮهﻨﮕﯽ ﻧﻮع ﻏﺮﺑﯽ در اﻳﺮان‪ ،‬ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻨﻈﻢ ﺗﻌﺼﺐ و ﺟﻬﻞ و ﺧﺮاﻓﺎت‪ ،‬هﻤ ﺮاﻩ ﺑ ﺎ‬
‫ﺗﺮﻳ ﺎك و ارﺗ ﺸﺎء و ﻓ ﺴﺎد و ﺑﻴﮕﺎﻧ ﻪﭘﺮﺳ ﺘﯽ‪ ،‬ﻧﻔ ﻮذ ﻃﺒﻘ ﻪ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ را در ﺗﻤ ﺎم ﺷ ﺌﻮن‬
‫زﻧﺪﮔﯽ ﻣﺮدم اﻳﺮان از ﻳﻜﻄ ﺮف‪ ،‬و ﻧﻔ ﻮذ اﺳ ﺘﻌﻤﺎرﯼ دوﻟ ﺖ ﻓﺨﻴﻤ ﻪ اﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن را از‬

‫‪١١٧‬‬
‫ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﺨ ﺸﻴﺪ‪ ،‬و ﻃﺒﻌ ﺎ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﻳﺮاﻧ ﯽ را ﻧﻴ ﺰ ﻣﻨﻈﻤ ﺎ ﻋﻘ ﺐاﻓﺘ ﺎدﻩﺗ ﺮ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺤﻂ ﺗﺮ‪ ،‬ﺣﻘﻴﺮﺗﺮ‪ ،‬ﺟﺎهﻞﺗﺮ ﻳﻌﻨﯽ "ﻣﻼﭘﺴﻨﺪﺗﺮ" و "اﺳﺘﻌﻤﺎر ﭘﺴﻨﺪﺗﺮ" آﺮد‪ .‬ﺁﮔﺎهﺎن‬
‫ﺧﺎرﺟﯽ و ﻣﺮاآﺰ ﺳﻴﺎﺳﯽ ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ‪ ،‬ﻋﺎدت آﺮدﻧﺪ آﻪ دو ﻧ ﺎم ﺁﺧﻮﻧ ﺪ واﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن را‬
‫آﻨﺎر هﻤﺪﻳﮕﺮ ﺑﮕﺬارﻧﺪ و ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز ﻧﻴﺰ ﺿﺮورﺗﯽ ﺑﺮاﯼ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﻳﻦ روﻳﻪ اﺣﺴﺎس‬
‫ﻧﻜﺮدﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﻧﺎﻣﺒﺎرك‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اﻣﺖ ﺷﻴﻌﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﺜﺒﺘﯽ ﺑﺒ ﺎر ﻧﻴ ﺎورد‪ ،‬وﻟ ﯽ‬
‫ﺑﺮاﯼ دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ ﺧﻴﻠﯽ ﺑﺮآﺎت ﺑﻪ هﻤﺮاﻩ ﺁورد‪:‬‬
‫‪ "-‬اﻣ ﺮوزﻩ روﺣ ﺎﻧﻴﻮن ه ﺮ ﻳﻜ ﯽ ﺧ ﻮد در ﻣﻘ ﺎم اﻣﻴﺮاﻻﻣ ﺮاﯼ ﻣﻠ ﺖ ه ﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫آ ﺴﺐ و ﺗﺠ ﺎرت ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬ﻓﻼﺣ ﺖ ﺁﻧﻬ ﺎ‪ ،‬ﺧ ﻮردن ﺧ ﻮن و ﮔﻮﺷ ﺖ ﻳ ﻚ ﻣ ﺸﺖ رﻋﻴ ﺖ‬
‫ﺑﯽﺻﺎﺣﺐ و ﺑﯽﭘﻨﺎﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻨﺎب ﻣﺠﺪاﻻﺳﻼم ﻧﺎﻳﺐ ﻣﻨﺎب ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اآﺮم آﺎﻟ ﺴﻜﻪ ﭼﻨ ﺪ‬
‫اﺳﺒﻪ ﺳﻮار ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻋﻤﺎرﺗﻬﺎﯼ رﻓﻴﻊ و زﻧﺎن ﻣﺘﻌﺪد دارد‪ ،‬هﺮ آﺪام از ﺁﻗﺎزادﮔ ﺎﻧﺶ‬
‫ﺑ ﻪ ﻓﺮاﺧ ﻮر ﻣﺘ ﺎع دآﺎﻧ ﺪارﯼ ﭘ ﻨﺞ ﻧﻔ ﺮ ﻋﻴ ﺎر ﻃ ﺮار ﺑ ﻪ اﺳ ﻢ ﻣﺤ ﺮر دارد‪ .‬ﺧ ﺮج ﺁن‬
‫دﺳﺘﮕﺎﻩ ﻣﺤﺘﺮم را از ﻣﺎل ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻴﭽﺎرﻩ ﺑ ﻪ واﺳ ﻄﻪ اﺣﻜ ﺎم ﺑﺎﻃﻠ ﻪ و ﺗ ﺼﺮف در‬
‫اﻣﻮال ﺻﻐﻴﺮ و آﺒﻴﺮ و ﻇﻠﻢ و ﺗﻌﺪﯼ در ﺣﻖ ﻋﻤﻮم ﺑﺮﻧﺎ و ﭘﻴﺮ ﻣ ﯽﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪ‪) ".‬ﻣﻴ ﺮزا‬
‫ﻣﻠﻜﻢﺧﺎن‪ :‬اﺳﻨﺎد وزارت اﻣﻮر ﺧﺎرﺟﻪ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن(‪.‬‬
‫‪"-‬هﺮ آﺴﯽ را آﻪ ﻣﻼهﺎ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ "ﺑﺎﺑﻲ" اﺳﺖ آﺎرش ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ‬
‫از اﻳﻦ ﻣﻼهﺎ از ﻣﺮدم ﺗﻮﻗﻌﺎﺗﯽ داﺷﺘﻪاﻧﺪ آﻪ ﺑﺮﻧﻴﺎﻣﺪﻩ‪ ،‬و ﺑﺪون ه ﺮاس ﺁن ﺑﻴﭽ ﺎرﻩه ﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﺗﻬﻤﺖ ﺑﺎﺑﯽ و ﻳﺎ ﺑﻬﺎﻳﯽ ﺑﻮدن ﻧﺎﺑﻮد آﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﺤﺖ اﻳﻦ ﻋﻨﻮان ﭼﻪ ﺧ ﺎﻧﻮادﻩه ﺎ از‬
‫ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻨﺪ و ﭼﻪ ﺳﺮهﺎ ﺑ ﺮ ﺑ ﺎد رﻓ ﺖ و ﺣﻜ ﺎم ﭼ ﻪ دﺧﻠﻬ ﺎ آﺮدﻧ ﺪ و ﺣﻜ ﺎم ﺷ ﺮع ﭼ ﻪ‬
‫ﭘﻮﻟﻬ ﺎ ﺑ ﻪ ﺟﻴ ﺐ زدﻧ ﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜ ﻪ هﻤ ﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ ﻓﻘ ﻂ ﺗﻬﻤ ﺖ ﺑ ﻮد و ﺑ ﺲ‪ .‬روزﯼ در‬
‫ﻣﺤﻀﺮ ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ آﻪ از ﻋﻠﻤﺎﯼ ﺑﺰرگ ﻋﺼﺮ ﺑﻮد ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدم‪ .‬ﻣﺮدﯼ ﺁﻣ ﺪ و‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺁﻗﺎ‪ ،‬ﺁﻳﺎ هﺮ ﮔﻨﺎهﯽ ﺗﻮﺑﻪ دارد؟ ﻗﺎﺿﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎ ﮔﻨ ﺎﻩ ﭼ ﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ! ﺁن ﻣ ﺮد ﮔﻔ ﺖ‪:‬‬
‫ﻳﻘ ﻪ ﻣ ﺮدﯼ را ﮔ ﺮﻓﺘﻢ ﺗ ﺎ ﭘ ﻮل ﻧﻬ ﺎرﯼ از او ﺑﮕﻴ ﺮم‪ ،‬وﻟ ﯽ او ﻧ ﺪاد‪ .‬ﺷ ﻴﺨﯽ رﺳ ﻴﺪ و‬
‫ﭘﺮﺳﻴﺪ ﭼﻪ ﺧﺒﺮ اﺳﺖ ؟ ﮔﻔ ﺘﻢ اﻳ ﻦ ﻣ ﺮد ﺑ ﺎﺑﯽ اﺳ ﺖ‪ ،‬ه ﺮ دو او را ﺑ ﺮدﻳﻢ ﭘ ﻴﺶ ﺣ ﺎآﻢ‬
‫ﺷﺮع ﺗﻬﺮان‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪ ﭼﻪ ﻣﯽﮔﻮﺋﻴﺪ؟ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﺑﺎﺑﯽ ﺁوردﻩ اﻳﻢ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻧ ﺪارد ﺑﺒﺮﻳ ﺪ‬
‫ﺁﺳﻮدﻩاش آﻨﻴﺪ‪ .‬ﺑﺮدﻳﻢ و ﻣﻴﺮ ﻏﻀﺐ ﺳﺮش را ﺑﺮﻳﺪ" )ﺧﺎﻃﺮات ﺣﺎج ﺳﻴﺎح(‪.‬‬
‫‪"-‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻣﺮدم هﺴﺘﻨﺪ آ ﻪ روزه ﺎ اﺳ ﺖ ﻧ ﺎن ﭘﻴ ﺪا ﻧﻜ ﺮدﻩاﻧ ﺪ و ﺑ ﺎ ﺷ ﻠﻐﻢ‬
‫زﻧ ﺪﮔﯽ ﻣ ﯽآﻨﻨ ﺪ‪ .‬ﺑﻌﻠ ﺖ اﺣﺘﻜ ﺎر ﮔﻨ ﺪم و ﺟ ﻮ ﺗﻮﺳ ﻂ روﺣ ﺎﻧﻴﻮن ﻣ ﻼك از ﺷ ﺪت‬

‫‪١١٨‬‬
‫ﭘﺮﻳ ﺸﺎﻧﯽ دﺧﺘ ﺮان ‪ ٩‬ﺳ ﺎﻟﻪ ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ ﻣﻘﺎﻃﻌ ﻪ ﻣ ﯽدهﻨ ﺪ ﺑﺎﺳ ﻢ ﺻ ﻴﻐﻪ ﻳ ﺎ ﻓ ﺮوش‪ .‬در‬
‫ﻣﺪرﺳﻪ ﻧﻤﺪﻣﺎﻻن و ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺪارس ﻃﻠﺒﻪهﺎ آﺎرﺷﺎن ﺻﻴﻐﻪدادن زن و دﺧﺘﺮ اﺳﺖ آﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮد ﺁن زﻧﺎن وﺟﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮﯼ ﻣﯽدهﻨﺪ و ﺑﻘﻴﻪ دﺧﻞ ﺧﻮدﺷﺎن اﺳ ﺖ‪ .‬ه ﺮ آ ﺲ در‬
‫اﻳﻦ ﻣﺪارس )ﻃﻠﺒﻪﺧﺎﻧﻪهﺎ( وارد ﺷﻮد ﻃﻠﺒﻪهﺎ ﻗﻠﻴﺎن ﻣ ﯽدهﻨ ﺪ و ﺑﻌ ﺪ ﻣ ﯽﭘﺮﺳ ﻨﺪ‪ :‬زن‬
‫ﻣﯽﺧﻮاهﯽ ﻳﺎ دﺧﺘﺮ؟" )ﻧﻘﻞ از هﻤﺎن آﺘﺎب(‬
‫‪"-‬در ﺳ ﻠﻄﺎن ﺁﺑ ﺎد )اراك( ارﺑ ﺎﺑﯽ ﺑﺰرﮔﺘ ﺮ از ﺣ ﻀﺮت ﺣ ﺎج ﺁﻗ ﺎ ﻣﺤ ﺴﻦ‬
‫ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﺻ ﺪ ﭘﺎرﭼ ﻪ ﻣﻠ ﻚ ﺷ ﺶ داﻧﮕ ﯽ دارد‪ .‬ﻏﻴ ﺮ از ﺁﻧﭽ ﻪ در ﺁﻧﻬ ﺎ ﺷ ﺮﻳﻚ اﺳ ﺖ و‬
‫دﻧﺪان ﺑﺮاﯼ ﺗﺼﺎﺣﺐ هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ در ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺗﻴ ﺰ آ ﺮدﻩ‪ .‬اﻳ ﻦ ﺟﻨ ﺎب ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم ﺣ ﺎﺟﯽ‬
‫ﺁﻗ ﺎ ﻣﺤ ﺴﻦ ﻣﺠﺘﻬ ﺪ رﻳ ﺶ ﺳ ﻔﻴﺪ ﻧ ﻮد ﺳ ﺎﻟﻪاﯼ اﺳ ﺖ و ﺳ ﺎﻟﯽ ‪ ٢۵٫٠٠٠‬ﺧ ﺮوار ﮔﻨ ﺪم‬
‫ﺿﺒﻂ اﻧﺒﺎر دارد آﻪ از ﻗﺮار ﻧﺎن ﻳ ﻚ ﻣ ﻦ ﻳ ﻚ ﻗ ﺮان ﻣ ﯽﺷ ﻮد ﻳ ﻚ آ ﺮور ﺗﻮﻣ ﺎن در‬
‫ﺳﺎل‪ .‬ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ آﻪ دوﻳﺴﺖ هﺰار ﺗﻮﻣﺎن ه ﻢ ﻧﻘ ﺪﯼ اﻣ ﻼك و اﺟ ﺎرﻩ ﻣ ﺴﺘﻐﻼت ﺷ ﻬﺮﯼ‬
‫دارد ﺑﺎ ‪ ٣٫٠٠٠‬ﺗﻔﻨﮕﭽﯽ در اﻣﻼآﺶ‪ .‬زﻳﺎدﺗﺮ از ‪ ٣٠‬زن دارد‪ ،‬و ﻋﺠ ﺐ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ ﭘﺪر ﻣﺮﺣ ﻮم ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم ﻓﻘ ﻂ ﺻ ﺎﺣﺐ ﻳ ﻚ ﻗﻄﻌ ﻪ زﻣ ﻴﻦ آ ﻮﭼﻜﯽ و ﺳ ﺎل‬
‫‪ ١٧‬ﻣ ﻦ ﮔﻨ ﺪم ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘ ﻪ هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﻣﻜﻨ ﺖ را ﺟﻨ ﺎب ﺁﻗ ﺎ از راﻩ ﺣ ﻼل ﺟﻤ ﻊ‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ و هﺮ ﭼﻪ ﺷ ﺐ و ﻧ ﺼﻒ ﺷ ﺐ ﻣﻨﺎﺟ ﺎت آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ‪ :‬اﯼ ﺧ ﺪاﯼ ﻣﻬﺮﺑ ﺎن‬
‫اﻳﻦ هﻤﻪ ﻣ ﺎل و ﻣﻨ ﺎل را ﻣ ﯽﺧ ﻮاهﻢ ﭼ ﻪ آ ﻨﻢ؟ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻋ ﺎدل ﺑ ﺎ زﺑ ﺎن ﺑ ﯽزﺑ ﺎﻧﯽ ﺑ ﻪ‬
‫اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﺗﻮ ﻧﻤﯽداﻧ ﯽ‪ ،‬ﻣ ﻦ ﻳ ﻚ دوﺳ ﺘﯽ ﻣﺨ ﺼﻮﺻﯽ ﺑ ﺎ ﺗ ﻮ دارم آ ﻪ ﺑ ﺎ‬
‫اﺟﺪادت ﻣﺤﻤﺪ و ﻋﻠﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻢ ‪ ...‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ارادﻩ آﺮدﻩام ﻟﻘﻤﻪ را از ﮔﻠﻮﯼ ه ﺰار‬
‫ﻧﻔﺮ ﻣﻈﻠﻮم ﮔﺪا ﺑﺒﺮم و ﺑﻪ زور ﺑﻪ ﺗﻮ ﺟﻨﺎب ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼم ﺣ ﺎﺟﯽ ﺁﻗ ﺎ ﻣﺤ ﺴﻦ ﺑ ﺪهﻢ‪".‬‬
‫)از ﺧﺎﻃﺮات ﻇﻬﻴﺮاﻟﺪوﻟﻪ – ﻧﻘﻞ از آﺘﺎب اﺳﺮار و ﻋﻮاﻣﻞ ﺳﻘﻮط اﻳﺮان(‬
‫‪"-‬ﺣ ﺎﺟﯽ ﻣ ﻼ ﻋﻠ ﯽ آﻨ ﯽ ﺗﻤ ﺎم دهﻜ ﺪﻩ آ ﻦ و اراﺿ ﯽ وﺳ ﻴﻊ ﺁﻧ ﺮا ﺗ ﺎ ﺣ ﻮاﻟﯽ‬
‫ﺟﺎدﻩ آﺮج و ﭘﺸﺖ اوﻳﻦ و درآﻪ ﺗﺼﺎﺣﺐ آ ﺮدﻩ ﺑ ﻮد و ه ﺮ ﺳ ﺎل ﭼﻨ ﺪ ﺻ ﺪ ﺧ ﺮوار‬
‫ﮔﻨ ﺪم اﺣﺘﻜ ﺎر ﻣ ﯽآ ﺮد و ﺑ ﺎ اﻳﺠ ﺎد ﺑ ﺎزار ﺳ ﻴﺎﻩ ﻣ ﺼﻨﻮﻋﯽ و ﻗﺤﻄ ﯽ ﺳ ﺎﺧﺘﮕﯽ ﺁن‬
‫ﮔﻨﺪﻣﻬﺎ را ﺑﻪ دو ﻳﺎ ﭼﻨﺪ ﺑﺮاﺑﺮ ﻗﻴﻤﺖ ﻣﯽﻓﺮوﺧﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع را آﺮﻳﻢ ﺷ ﻴﺮﻩاﯼ‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ ﻟﻄﻴﻔﻪهﺎﯼ ﻣﺘﻌﺪد ﺳﺎﺧﺖ و ﺳﻴﺪ ﻋﻠﯽ ﺁﻗﺎ ﻳﺰدﯼ ﻣﺠﺘﻬﺪ در هﻤﺎن ﺳ ﺎﻟﻬﺎ ﻓﺘ ﻮا ﺑ ﻪ‬
‫اﻧﮕﻠﻴﺴﻬﺎ ﻣﯽﻓﺮوﺧﺖ و ﭘﻮل ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪) ".‬از هﻤﺎن آﺘﺎب(‬
‫‪"-‬دﻳﮕﺮ از ﻋﻠﻤﺎﯼ اﻋﻼم ﺣﺎﺟﯽ ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮﺑﻦ ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘ ﯽ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ‬
‫ﺷﻔﺘﯽ ﻣﻌﺮوف ﺑ ﻪ ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم ﺳ ﺎآﻦ اﺻ ﻔﻬﺎن اﺳ ﺖ‪ .‬آﻨﻴ ﺰ او ﺣﻜﺎﻳ ﺖ آﻨ ﺪ آ ﻪ ﺁن‬

‫‪١١٩‬‬
‫ﺑﺰرﮔ ﻮار ه ﺮ ﺷ ﺐ از ﻧ ﺼﻒ ﺷ ﺐ ﺗ ﺎ ﺻ ﺒﺢ ﺑ ﻪ ﮔﺮﻳ ﻪ و زارﯼ و ﺗ ﻀﺮع اﺷ ﺘﻐﺎل‬
‫داﺷﺖ و ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﻮاﻧﮕﺎن ﺑﺮ ﺳﺮ و روﯼ ﺧﻮد ﻣﯽزد و دﻋ ﺎ و ﻣﻨﺎﺟ ﺎت ﻣ ﯽﺧﻮاﻧ ﺪ و‬
‫ﭘﺲ هﺎﯼهﺎﯼ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﯽآﺮد و در اواﺧﺮ زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﺁﻧﻘﺪر ﮔﺮﻳﺴﺘﻪ ﺑ ﻮد آ ﻪ او را ﻓﺘ ﻖ‬
‫ﻋﺎرض ﺷﺪﻩ ﺑﻮد و ﺑﺎ ﻓﺘﻖﺑﻨﺪ ﻓﺘﻖ او را ﺑﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و ﭼﻮن ﺻﺒﺢ ﻣﯽﺷﺪ ﻋﻤﺎﻣ ﻪ ﺑ ﺮ ﺳ ﺮ‬
‫و ﻋﺒﺎ ﺑﺮ دوش ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ و ﺗﺎ ﺷﺐ ﺁرام ﺑﻮد‪ .‬و دوﻟﺖ و ﺛﺮوت ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼم ﺑﻌﺪ از‬
‫اﻧﺠﺎم ﻓﻘﺮ و اﻓﺎﻗﻪ ﭼﻨﺎن اﺳﺖ آﻪ ﮔﻮﻳﺎ از اﺣﺼﺎء ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺣ ﻀﺮت ﺁﻓﺮﻳ ﺪﮔﺎر‬
‫ﻗ ﺪرت ﺧ ﻮد را در ﺁن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺁﺷ ﻜﺎر ﺳ ﺎﺧﺘﻪ آ ﻪ ﻋﺒ ﺮت ﺟﻤﻴ ﻊ اﻧﻈ ﺎر و ﻣﺎﻳ ﻪ‬
‫اﻋﺘﺒﺎر ارﺑﺎب اﻋﺘﺒﺎر ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺁن ﺑﺰرﮔﻮار را رﺳﻢ ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﭼ ﻮن ﺗﻨﺨ ﻮاهﯽ‬
‫ﺑﺮاﯼ ﻣﺼﺎرف ﻣﻌﻴﻨﻪ ﭘﺲ از وﻓﺎت واﻗﻒ در اﺧﺘﻴﺎر اﻳﺸﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣ ﯽﺷ ﺪ ﺁن ﻣ ﺎل‬
‫را ﺑ ﻪ ﻣﻌﺎﻣﻠ ﻪ ﺗﺠ ﺎرت ﻣ ﯽداد و ﻣﻨ ﺎﻓﻊ ﺣﺎﺻ ﻠﻪ ﻣ ﺎل ﺧﻮدﺷ ﺎن ﻣ ﯽﺷ ﺪ‪ .‬ﺗ ﺎ اﻳﻨﻜ ﻪ در‬
‫اﻧﺪك زﻣﺎﻧﯽ رﺑﺢ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﻤﻮد و اﮔ ﺮ ﻣ ﺎﻟﯽ ﻣ ﯽداد ﺑ ﻪ ﺑﻴ ﻊ ﺷ ﺮﻃﯽ‪ ،‬ﭘ ﺲ از رﺳ ﻴﺪن‬
‫ﻣﻮﻋﺪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺁن ﺑﻴﻊ را ﺗﺼﺮف ﻣﯽآﺮد و ﻧﮕ ﺎﻩ ﻣ ﯽداﺷ ﺖ ﺗ ﺎ ﻣ ﯽﻓﺮوﺧ ﺖ‪ .‬ﭘ ﺲ‬
‫ﺷﺘﺮﺧﺎﻧﻪ و ﻗﺎﻃﺮﺧﺎﻧﻪ داﺷﺖ و ﻣﺤﻮﻃﻪ ﺧﺎﻧﻪاش‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﺁﻗﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻴ ﺪ ﺁﺑ ﺎدﯼ‬
‫ﺑﻮد آﻪ از ﻋﺮﻓﺎ و ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺑﺎﻃﻦ و ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ آﻴﻤﻴﺎ ﺑﻮد و ﺧﺎﻧ ﻪ اش ﻣ ﺸﺘﻤﻞ ﺑ ﻮد‬
‫ﺑ ﺮ دورو و ﺑﻴ ﻮت ﺑ ﺴﻴﺎر داﺷ ﺖ‪ .‬هﻔ ﺖ ﭘ ﺴﺮ داﺷ ﺖ ه ﺮ ﻳ ﻚ اﻧ ﺪروﻧﯽ و ﺑﻴﺮوﻧ ﯽ‬
‫ﻋﻠﻴﺤ ﺪﻩ و ﻣﺨ ﺎرج اﻳ ﺸﺎن ﺟ ﺪا ﺑ ﻮد و ﻓﺮزﻧ ﺪ اآﺒ ﺮش ﺁﻗ ﺎ ﻣﻴ ﺮزا زﻳ ﻦاﻟﻌﺎﺑ ﺪﻳﻦ در‬
‫اﺻﻄﺒﻞ او هﻔﺪﻩ راس اﺳﺐ ﺧﻮب ﺑﺴﺘﻪ داﺷﺖ و ﻋﻴﺎل ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم‪ ،‬ﻗﻄ ﻊ ﻧﻈ ﺮ از‬
‫ﭘﺴﺮان و ﻋﻴﺎل اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺻﺪ ﻧﻔﺮ در ﺷﻤﺎرﻩ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬از ﺧﺎدﻣﺎن و آﻨﻴﺰان و زﻧﺎن‪،‬‬
‫و ﻗ ﺮاء و ﺿ ﻴﺎع و ﻋﻘ ﺎر ﺑ ﯽاﻧ ﺪازﻩ داﺷ ﺘﻪ‪ ،‬در ﺷ ﻬﺮ اﺻ ﻔﻬﺎن ﮔﻮﻳ ﺎ ﭼﻬﺎرﺻ ﺪ‬
‫آﺎرواﻧﺴﺮا از ﻣﺎل ﺧﻮد داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ زﻳﺎدﻩ از دو هﺰار ﺑ ﺎب دآ ﺎآﻴﻦ داﺷ ﺘﻪ و ﻳﻜ ﯽ‬
‫از ﻗﺮاﯼ او در اﺻﻔﻬﺎن آﺮوﻧﺪ ﺑﻮد آﻪ ﻧﻬﺼﺪ ﺧﺮوار ﺑﺮﻧﺞ ﻣﻘﺮرﯼ ﺁﻧﺠﺎ ﺑﻮد‪ ،‬ﻗﻄﻊ‬
‫ﻧﻈ ﺮ از ﮔﻨ ﺪم و ﺟ ﻮ و ﺣﺒﻮﺑ ﺎت دﻳﮕ ﺮ‪ .‬و ﻳ ﻚ ﺑ ﺎب ﺁﺳ ﻴﺎ در ﻧﺠ ﻒﺁﺑ ﺎد داﺷ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﻣﺴﺘﻤﺮا روزﯼ ﻳﻚ ﺗﻮﻣﺎن اﺟﺎرﻩ او ﺑ ﻮد و هﻜ ﺬا و اﻣﻼآ ﯽ آ ﻪ در ﺑﺮوﺟ ﺮد داﺷ ﺖ‬
‫ﻣ ﺪاﺧﻞ ﺁن ه ﺮ ﺳ ﺎﻟﯽ ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ ﺷ ﺶ ه ﺰار ﺗﻮﻣ ﺎن ﺑ ﻮد و اﻣﻼآ ﯽ آ ﻪ در ﻳ ﺰد داﺷ ﺖ‬
‫ﺳ ﺎﻟﯽ دو ه ﺰار ﺗﻮﻣ ﺎن ﻣ ﺪﺧﻞ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻮد و ده ﺎﺗﯽ آ ﻪ در ﺷ ﻴﺮاز داﺷ ﺖ ﺳ ﺎﻟﯽ ﭼﻨ ﺪ‬
‫هﺰار ﺗﻮﻣﺎن ﻣﺪاﺧﻞ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺠﻤﻼ ﺳﺎﻟﯽ هﻔﺪﻩ هﺰار ﺗﻮﻣﺎن ﻣﺎﻟﻴﺎت دﻳﻮاﻧﯽ ده ﺎت‬
‫ﺁن ﺟﻨﺎب در اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻮد آﻪ ﺑﻪ دﻳ ﻮان ﻣ ﯽرﺳ ﻴﺪ" ‪).‬از رﺳ ﺎﻟﻪ ﺧﻴﺮاﺗﻴ ﻪ در رد ﺑ ﺮ‬

‫‪١٢٠‬‬
‫ﺻ ﻮﻓﻴﻪ‪ ،‬ﻧﻘ ﻞ از آﺘ ﺎب‪ :‬ﺗ ﺎرﻳﺦ اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ اﻳ ﺮان در دورﻩ ﻣﻌﺎﺻ ﺮ‪ ،‬ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺳ ﻌﻴﺪ‬
‫ﻧﻔﻴﺴﻲ(‪.‬‬
‫"ﻣﺮﺣﻮم ﺁﻗﺎ ﺳ ﻴﺪ ﺻ ﺎدق ﭘﻴ ﺸﻨﻤﺎز ﺗﻨﻜ ﺎﺑﻨﯽ ﺣﻜﺎﻳ ﺖ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬زﻣ ﺎﻧﯽ‬
‫ﻣﺮا ﻣﺴﺎﻓﺮت از ﻋﺘﺒﺎت ﺑﺠﺎﻧﺐ اﺻﻔﻬﺎن اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪ .‬ﭘﺲ از راﻩ ﻧﻬﺎوﻧﺪ ﻋﺒﻮر آﺮدم‬
‫آ ﻪ ﺑﻠﻜ ﻪ از آﺮاﻣ ﺎت ﻋ ﺎﻟﻢ ﺑﺰرﮔ ﻮار رﺑ ﺎﻧﯽ ﺳ ﻴﺪ ﻣﻬ ﺪﯼ ﺑ ﻦ ﺳ ﻴﺪ ﻣﺮﺗ ﻀﯽ ﺑ ﻦ ﺳ ﻴﺪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻨﯽ ﺣﺴﻴﻨﯽ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﯽ ﺑﺮوﺟﺮدﯼ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺑﺤﺮاﻟﻌﻠﻮم آﻪ در ﺷﺐ ﺁدﻳﻨﻪ‬
‫ﻣﺎﻩ ﺷﻮال ‪ ١١۵۵‬در آﺮﺑﻼ ﺗﻮﻟﺪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺰﯼ درﻳ ﺎﺑﻢ‪ .‬ﭘ ﺲ ﺑ ﻪ ﺧ ﺪﻣﺖ اﻳ ﺸﺎن‬
‫رﺳ ﻴﺪم‪ .‬ﻧﻬﺎﻳ ﺖ ﺑﺎﺻ ﻔﺎ و ﺑ ﺎ اﺧ ﻼق ﺑ ﻪ ﻧﻈ ﺮم ﺁﻣ ﺪ‪ .‬در ﺁن ﺻ ﻔﺤﺎت ﻣ ﺮدم را ﺑ ﺎو‬
‫اﺧﻼص زﻳﺎدﯼ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ از ﭘﺮﺳ ﺶ از ﺣ ﺎل ﻣ ﻦ ﺳ ﻮال آ ﺮد آ ﻪ‪ :‬ﺳ ﺒﺐ ﺁﻣ ﺪن ﺷ ﻤﺎ‬
‫ﺑﺎﻳﻨﺠﺎ ﭼﻴﺴﺖ ؟ ﮔﻔﺘﻢ ﭼﻮن آﺮاﻣﺎت ﺷﻤﺎ در اﺻﻘﺎع ﻣﻘﺮوع اﺳﻤﺎع ﮔﺮدﻳ ﺪﻩ ﺧﻮاﺳ ﺘﻢ‬
‫آﻪ ﻓﻴﺾ ﻋﻤﻴﻢ ﺷﻤﺎ ﻋﺎﻳﺪم ﮔﺮدد و ﭼﻴﺰﯼ از ﺁن را ﺑﻪ رأﯼاﻟﻌﻴﻦ ﻣ ﺸﺎهﺪﻩ آ ﻨﻢ‪ .‬ﺳ ﻴﺪ‬
‫ﮔﻔﺖ ﻣﺮا آﺮاﻣﺘﯽ ﻧﻴﺴﺖ و ﺳﺒﺐ اﺷﺘﻬﺎر آﺮاﻣﺖ ﺁﻧﺴﺖ آﻪ‪ :‬هﺮآﺴﯽ از ﻣﺎدر ﻣﺘﻮﻟﺪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد در ﻣﻴﺎن ﻃﺎﻳﻔﻪ اﺟﻨﻪ ﻧﻴﺰ در ﺁن ﺣﻴﻦ آﻮدآﯽ از ﻣ ﺎدر ﻣﺘﻮﻟ ﺪ ﻣ ﯽﺷ ﻮد و ﺁن‬
‫آﻮدك را هﻤﺰاد اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ و ﻣﺮا هﻤﺰادﻳﺴﺖ آ ﻪ ﺁن هﻤ ﺰاد ﭼﻨ ﺎن اﺗﻔ ﺎق‬
‫اﻓﺘﺎدﻩ آﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﻃﺒﻘﻪاﯼ ازﻃﺒﻘﻪ ﺟﻨﻴﺎﻧﺴﺖ و اﻳﻦ هﻤﺰاد ﻣﻦ ﭘ ﻨﺞ ﺷ ﺶ ﻧﻔ ﺮ از اﺟﻨ ﻪ‬
‫ﺑﺮاﻳﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻩ آﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻣﺮا ﺧﺪﻣﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼ ﮔ ﺎهﯽ ﻇ ﺮف ﺧﺎﻧ ﻪ‬
‫ﻣﻦ ﺧﺎﻟﯽ از ﺁب اﺳﺖ‪ ،‬ﻳ ﻚ دﻓﻌ ﻪ ﻣﻼﺣﻈ ﻪ ﻣ ﯽآﻨ ﯽ ﭘ ﺮ ﺁب اﺳ ﺖ و ﮔ ﺎهﯽ ﻃﻔ ﻞ در‬
‫ﮔﻬ ﻮارﻩ ﮔﺮﻳ ﻪ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ و ﺑ ﺴﺎ ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ ﮔﻬ ﻮارﻩ ﻣ ﯽﺟﻨﺒ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﺪون اﻳﻨﻜ ﻪ آ ﺴﯽ او را‬
‫ﺑﺠﻨﺒﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ آﻪ هﻴﺰم ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘ ﺲ ﻧﺎﮔ ﺎﻩ هﻴ ﺰم ﺁوردﻩ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ .‬ﻳ ﺎ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺧ ﺎﻣﻮش‬
‫ﺷ ﺪ‪ ،‬ﺑﻴ ﻚ دﻓﻌ ﻪ ﺁﺗ ﺶ زدﻩ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ .‬ﺑ ﺪون اﻳﻨﻜ ﻪ آ ﺴﯽ ﺁﺗ ﺶ ﺑﭽﻴﻨ ﺪ و ﭼ ﻮن ﻣ ﺮدم‬
‫اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﻣﻮرات را ﻣﯽﺑﻴﻨﻨﺪ ﮔﻤﺎن ﻣ ﯽآﻨﻨ ﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ از آﺮاﻣ ﺖ اﺳ ﺖ و ﺣ ﺎل اﻳﻨﻜ ﻪ‬
‫ﻣﺮا آﺮاﻣﺘﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ آﺎرهﺎ از ﺁن اﺟﻨﻪ ﻣ ﯽﺑﺎﺷ ﺪ‪ .‬ﻣﻮﻟ ﻒ آﺘ ﺎب ﮔﻮﻳ ﺪ‬
‫آﻪ‪ :‬ﺣﻜﺎﻳ ﺖ هﻤ ﺰاد ﻣﻌﺮوﻓ ﺴﺖ و از ﺷ ﻴﺦ اﺣﻤ ﺪ اﺣ ﺴﺎﺋﯽ ﺳ ﻮال ﻧﻤﻮدﻧ ﺪ آ ﻪ‪ :‬ﺳ ﺒﺐ‬
‫ﭼﻴﺴﺖ آﻪ اﻧﺴﺎن در ﺑﻌﻀﯽ از اﺣﻮال ﺑﺪون ﺳﺒﺒﯽ از اﺳﺒﺎب ﻇﺎهﺮﻩ ﻣﻠﻮل و ﻣﻜ ﺪر‬
‫ﻣﯽﺷﻮد؟ ﺷﻴﺦ اﺣﻤﺪ ﭼﻨﺪ وﺟﻪ در ﺟﻮاب ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻳﻜﯽ اﻳﻨﻜﻪ ه ﺮ آ ﺴﯽ را هﻤﺰادﻳ ﺴﺖ‬
‫از اﺟﻨ ﻪ‪ ،‬ﭼ ﻮن او ﻣﻠ ﻮل ﺷ ﻮد اﻧ ﺴﺎن ﺑ ﺪون ﺟﻬﺘ ﯽ ﺑ ﺴﺒﺐ ارﺗﺒ ﺎﻃﯽ آ ﻪ ﺑ ﺎ او دارد‬
‫ﻣﻠﻮل ﻣﯽﺷﻮد و ﺳ ﺒﺒﺶ را ﻧﻤ ﯽﻓﻬﻤ ﺪ‪ .‬دوم اﻳﻨﻜ ﻪ ﭼ ﻮن اﻣ ﺎم ﺑﺮﻧﺎﻣ ﻪ اﻋﻤ ﺎل ﺷ ﻴﻌﻴﺎن‬
‫ﺁﮔﺎﻩ ﻣﯽﺷﻮد از ﺑﺮاﯼ ﺻﺪور ﻣﻌﺎﺻﯽ ﻣﻠﻮل ﻣﯽﺷﻮد و ﭼﻮن اﻣﺎم ﻗﻠ ﺐِ ﻋ ﺎﻟﻢ اﻣﻜ ﺎن‬

‫‪١٢١‬‬
‫اﺳ ﺖ و ه ﺮ وﻗ ﺖ آ ﻪ ﻗﻠ ﺐ او را آﻼﻟ ﺖ و ﻣﻼﻟﺘ ﯽ روﯼ داد ﺁن ﻣﻼﻟ ﺖ در هﻤ ﻪ‬
‫اﻋﻀﺎء ﺳﺮاﻳﺖ ﻣﯽآﻨﺪ هﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻼﻟﺖ اﻣﺎم ﺑﺮ هﻤ ﻪ ﺳ ﻜﻨﻪ ﻋ ﺎﻟﻢ ﺳ ﺮاﻳﺖ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪".‬‬
‫)ﻧﻘﻞ از هﻤﺎن آﺘﺎب(‬
‫"ﺟﻨ ﺎب ﺷ ﻴﺦ ﺟﻌﻔ ﺮ ﺑ ﻦ ﺧ ﻀﺮ ﺑ ﻦ ﻳﺤﻴ ﯽ ﺣﻠ ﯽ ﺟﻨ ﺎﺣﯽ ﻧﺠﻔ ﯽ ﻣﻌ ﺮوف ﺑ ﻪ‬
‫آﺎﺷﻒ اﻟﻐﻄﺎء رﺣﻤ ﺔ اﷲ‪ ،‬ﺑ ﺴﻴﺎر آﺜﻴﺮاﻻآ ﻞ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳﻨ ﺪ آ ﻪ‪ :‬ه ﺮ ﻧ ﻮﺑﺘﯽ ﻳ ﻚ ﻣ ﻦ‬
‫ﺗﺒﺮﻳﺰ ﻃﻌﺎم و ﺻﺪ درم ﭘﻴﺎز و دﻩ ﺗﺨﻢ ﻓﻠﻔﻞ و ﻳﻚ راس ﺑ ّﺮﻩ ﻏﺬاﯼ اﻳﺸﺎن ﺑ ﻮد و ه ﺮ‬
‫ﺷﺐ را هﻢ ﺑﺎ زﻧﯽ ﻣﻘﺎرﺑﺖ ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ و ه ﺮ ﺷ ﺐ‪ ،‬دو ﺛﻠ ﺚ ﺷ ﺐ را ﺑﻴ ﺪار ﺑﻮدﻧ ﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﺣﻀﺮت ﺁﻓﺮﻳ ﺪﮔﺎر اﺷ ﺘﻐﺎل داﺷ ﺘﻨﺪ‪ ...‬و ﺁن ﺟﻨ ﺎب‪ ،‬ﻓﺘﺤﻌﻠﻴ ﺸﺎﻩ را اذن در‬
‫ﺳﻠﻄﻨﺖ دادﻧﺪ و او را ﻧﺎﻳﺐ ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﭼﻨﺪ آ ﻪ‪ :‬در ه ﺮ ﻓ ﻮﺟﯽ‬
‫از ﻟﺸﻜﺮ ﻣﻮذﻧﯽ ﻗﺮار دهﺪ و اﻣﺎم ﺟﻤﺎﻋﺖ در ﻣﻴﺎن ﻟﺸﻜﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ه ﺮ هﻔﺘ ﻪ ﻳ ﻚ‬
‫روز وﻋﻆ آﻨﻨﺪ و ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﺴﺎﺋﻞ آﻨﻨﺪ و آﻴﻔﻴﺖ ﺁن را در ﭼﻬ ﺎر آﺘ ﺎب آ ﺸﻒ اﻟﻐﻄ ﺎء‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻣﺴﻤﻮع ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﺣﻀﺮت ﺷﻴﺦ رﺳ ﻴﺪ آ ﻪ ﻣ ﺴﺌﻠﻪ‬
‫ﻣﺤﺘ ﺎجاﻟﻴ ﻪ ﺧ ﻮد را ﺳ ﻮال ﻧﻤﺎﻳ ﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﮔ ﺎﻩ ﻏ ﺬاﯼ ﺷ ﻴﺦ را ﺁوردﻧ ﺪ‪ .‬دﻳ ﺪ ﻏ ﺬاﯼ ﺑ ﺴﻴﺎر‬
‫ﺲ اﻋﻴ ﺎن ﺁن‬ ‫ﺁوردﻧﺪ و در ﺁﻧﺠﺎ ﺑﺠﺰ ﺷﻴﺦ آﺴﯽ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﺧﻮد اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ آﻪ ﻗ ﺎﻧﻮن ﻣﺠﻠ ِ‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﻏﺬا ﺑﺴﻴﺎر ﻣ ﯽﺁورﻧ ﺪ ﻟ ﻴﻜﻦ هﻤ ﻪ ﺁﻧ ﺮا ﻧﻤ ﯽﺧﻮرﻧ ﺪ‪ ،‬ه ﺮ ﭼ ﻪ ﺿ ﺮور اﺳ ﺖ‬
‫ﺻﺮف ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺎﻗﯽ را ﻣﻼزﻣﺎن ﺻﺮف ﻣﯽﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺷﻴﺦ ﺑﻪ اآَﻞ ﭘﺮداﺧ ﺖ و‬
‫ﺗﻤﺎم ﺁن ﻏﺬا را ﻣﺼﺮوف داﺷ ﺖ‪ .‬ﺁن ﻣ ﺮد ﺗﻌﺠ ﺐ آ ﺮد و ﺑ ﺎ ﺧ ﻮد اﻧﺪﻳ ﺸﻴﺪ آ ﻪ‪ :‬اﻳ ﻦ‬
‫ﻏﺬاﻳﯽ آﻪ ﺷﻴﺦ ﺧﻮردﻩ اآﻨﻮن اﺑﺨﺮﻩ ﺁن ﺑﻪ دﻳﻮاﻧﺨﺎﻧﻪ دِﻣﺎغ او ﻣ ﯽﻧ ﺸﻴﻨﺪ و ﻣﻌﻠ ﻮم و‬
‫ﻣﺠﻬﻮل او ﻳﻜﺴﺎن ﺧﻮاه ﺪ ﺑ ﻮد و در ﭼﻨ ﻴﻦ وﻗﺘ ﯽ ﺳ ﻮال ﻧﻤ ﻮدن ﺑﻴﺠﺎﺳ ﺖ و ﺑﻴﻔﺎﻳ ﺪﻩ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺁن ﻣﺮد ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ آﻪ رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺷﻴﺦ ﻓﺮﻣﻮد آﻪ ﭘ ﺲ ﺑ ﺮاﯼ ﭼ ﻪ آ ﺎر ﺁﻣ ﺪﻩ اي؟‬
‫ﮔﻔﺖ آﺎرﯼ ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ .‬ﭘﺲ از اﺻﺮار ﺑﺴﻴﺎر ﺁن ﻣ ﺮد ﺣﺎﺟ ﺖ ﺧ ﻮﻳﺶ را اﺑ ﺮاز داﺷ ﺖ‬
‫و ﻋﺮض آﺮد آﻪ ﺑﺠﻬﺖ آﺜﺮت اآﻞ ﺷﻤﺎ از ﺧﻴ ﺎل ﺳ ﻮال ﮔﺬﺷ ﺘﻢ‪ .‬ﭘ ﺲ ﺷ ﻴﺦ ﻓﺮﻣ ﻮد‬
‫آﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن آﻦ‪ .‬ﺁن ﻣ ﺮد ﺑﻴ ﺎن آ ﺮد‪ .‬ﺷ ﻴﺦ ﺟ ﻮاب ﺁن ﻣ ﺴﺎﺋﻞ را ﺑ ﻪ ﻧﺤ ﻮ‬
‫اﺳﺘﻴﻔﺎ ﺑﺎ ﻓﺮوع ﺑﻴ ﺎن ﻓﺮﻣ ﻮد‪ .‬ﭘ ﺲ از ﺁن ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ‪ :‬ﺣ ﻀﺮت ﺧ ﻼق ﻋ ﺎﻟﻢ ﻣ ﺮا در‬
‫ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻓَـﺮﻳ ِﺪ دهﺮﺳﺎﺧﺘﻪ و هﻤﻴ ﺸﻪ ﺑ ﻪ ﻟﺬاﻳ ﺬ روﺣﺎﻧ ّﻴ ﻪ ﻣﺘﻠ ﺬذ ﻣ ﯽﺑﺎﺷ ﻢ‪ ،‬و در اآ ﻞ ﻧﻴ ﺰ‬
‫اﺷ ﺘﻬﺎﯼ واﻓ ﺮ ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ ﻋﻄ ﺎ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﻟ ﺬت ﻧﻌﻤﺘﻬ ﺎﯼ او ﻋﻠ ﯽ اﻟ ﺪوام ﻣﺘﻠ ﺬذ‬
‫ﻣﯽﺑﺎﺷﻢ‪ ،‬و ﭼﻨﺎن ﺷﻬﻮﺗﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ آﺮاﻣﺖ ﻓﺮﻣﻮدﻩ آﻪ هﺮ ﺷ ﺐ ﺑﺎﻳ ﺪ ﻣﺠﺎﻣﻌ ﺖ ﻧﻤ ﺎﻳﻢ‪،‬‬
‫و ﭼﻨﺎن ﻗﻮﻩ اﻃﺎﻋﺖ و ﻃﺎﻋﺖ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻮهﺒﺖ ﻓﺮﻣﻮدﻩ آﻪ هﻤﻴ ﺸﻪ از ﻧ ﺼﻒ ﺷ ﺐ ﺗ ﺎ‬

‫‪١٢٢‬‬
‫ﺻ ﺒﺢ ﺑ ﻪ راز و ﻧﻴ ﺎز ﺣ ﻀﺮت ﺑ ﯽﻧﻴ ﺎز دﻣ ﺴﺎز و ﻣ ﺪاوﻣﺖ دارم‪ ،‬و ﺗ ﺮا ﻧ ﻪ ﻓﻬ ﻢ و‬
‫ادراك اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻏ ﺬاﯼ روﺣ ﺎﻧﯽ اﺳ ﺖ و ﻧ ﻪ ﺁن اﺷ ﺘﻬﺎﯼ ﺑ ﻪ ﻣﻄﻌﻮﻣ ﺎت آ ﻪ ﻏ ﺬاﯼ‬
‫ﺟ ﺴﻤﺎﻧﯽ اﺳ ﺖ و ﻧ ﻪ ﺁن ﻗ ﻮﻩ ﺷ ﻬﻮﻳﻪ آ ﻪ ﺑ ﻪ ﻣﺒﺎﺷ ﺮت ﻣﺘﻠ ﺬذ ﺷ ﻮﯼ و ﻧ ﻪ ﺁن ﻗ ﻮﻩ‬
‫ﺷﺐﺧﻴﺰﯼ آﻪ ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﻗﻴﺎم ﻧﻤﺎﻳﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﻪ ﻟﺬت دﻧﻴﺎ را ﺑﺮدﻩاﯼ وﻧﻪ ﻟﺬت ﺁﺧﺮت‪.‬‬
‫ﺁن ﺟﻨﺎب ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮش اﺣﻮال ﺑﻮد و هﻤﻴ ﺸﻪ آﻨﻴ ﺰﯼ ﺑ ﻪ هﻤ ﺮاﻩ داﺷ ﺖ و در‬
‫اﺳﻔﺎر هﺮ آﺠﺎ آﻪ ﺷﻬﻮت ﺑﺮ او ﻏﺎﻟﺐ ﻣﯽﺁﻣﺪ ﺣﻜﻢ ﻣﯽﻓﺮﻣﻮد آ ﻪ ﭼ ﺎدر ﻣ ﯽزدﻧ ﺪ و‬
‫رﻓﻊ ﺣﺎﺟﺖ ﻣﯽﻧﻤﻮد" )ﻧﻘﻞ از هﻤﺎن آﺘﺎب(‬
‫ﺳ ﺎزﻣﺎن روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ در ﺗﻤ ﺎم دوران ﻗﺎﺟ ﺎر‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺻ ﻮرت ﻳﻜ ﯽ از‬
‫ﻣﻘﺘﺪرﺗﺮﻳﻦ و ﻣﺘﻨﻔﺬﺗﺮﻳﻦ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎﯼ ﺗﺼﻤﻴﻢ و اﺟﺮا‪ ،‬ﻣﺸﻐﻮل آﺎر ﺑﻮد‪ ،‬و اﻳ ﻦ ﻧﻔ ﻮذ‬
‫ﺟ ﺰ در ﻣ ﻮارد ﻣﻌ ﺪودﯼ ﻧﻈﻴ ﺮ اﻧﻘ ﻼب ﻣ ﺸﺮوﻃﻴﺖ )ﺁﻧﻬ ﻢ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺗﻮﺳ ﻂ ﭼﻨ ﺪ ﺗ ﻦ از‬
‫ﻣﺮاﺟﻊ( هﻤﻴﺸﻪ در ﺟﻬ ﺖ ﺟﻠ ﻮﮔﻴﺮﯼ از ﭘﻴ ﺸﺮﻓﺖ و ﺗﺤ ﻮل ﻓﻜ ﺮﯼ واﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ ﺗ ﻮدﻩ‬
‫ﺑﻜﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ‪" .‬ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﻟﻬﻲ"‪ ،‬ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺣﻔﻆ وﺿ ﻊ وﺟ ﻮد و‬
‫ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ از هﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﻳﻠﯽ در ﻣﻘﺮرات ﺷﺮﻋﯽ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺮﺳ ﺪ ﺑ ﻪ ﺗﻐﻴﻴ ﺮ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ‪ .‬و ﻃﺒﻌﺎ اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻻ ﻳﺘﻐﻴﺮ و اﺑﺪﯼ ﺑﺮ اﺣﺎدﻳ ﺚ و اﺣﻜ ﺎم ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار و‬
‫روات ﻋﺎﻟﻴﻘﺪر و آﺘﺐ و اﺳﺎﺗﻴﺪ ﻣﻌﺘﺒﺮﻩاﯼ ﺗﻜﻴﻪ داﺷﺖ آﻪ در ﻃﻮل ﻗﺮون ﺑ ﺼﻮرت‬
‫ﮔﻨﺠﻴﻨﻪ ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﯼ ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮ روﯼ هﻢ اﻧﺒﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ .‬و ﺗ ﺎزﻩ در ﺧ ﻮد ﻗ ﺮن‬
‫ﻧﻮزدهﻢ ﻧﻴﺰ‪" ،‬ﻏﻨﺎﯼ ﺑﺎز هﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻳﻦ ﮔﻨﺠﻴﻨﻪ" آﻮﺷﺶ ﻻزم ﺑﻌﻤﻞ ﺁﻣﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬از ﺗﺎﻟﻴﻔ ﺎت ﺁن ﻋ ﺎﻟﻢ ﺟﻠﻴ ﻞاﻟﻘ ﺪر )ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﻃ ﺎب ﺛ ﺮاﻩ( ﺟ ﺎﻣﻊ‬
‫اﻟﻌﺒﺎﺑﺮاﺳﺖ آﻪ ﻳﻚ ﻣﺠﻠﺪ ﺁن در ﻣﺒﺤﺚ ﻏﺴﻞ ﺟﻨﺎﺑﺖ ﻧﺰد ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ و در اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻏﺴﻞ زﻳﺎدﻩ از ‪ ٧٠‬آﺘﺎب را ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻧﻴﺰ ﻣﻔ ﺎﺗﻴﺢ اﻻﺻ ﻮل و ﻣﻨﺎه ﻞ و‬
‫ﻣﻀﺎﺑﻴﺢ و اﺻﻼح اﻟﻌﻤﻞ و اﻻآﻠﻴﻞ اﻟﻤﺼﺎﺋﺐ‪ .‬و ﺣﺠﺔاﻻﺳﻼم ﺁﻗ ﺎ ﺷ ﻔﻴﻊ ﺑﺮوﺟ ﺮدﯼ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ آﻪ از ﺁن ﺟﻨﺎب ﺷﻨﻴﺪم آﻪ ﻣﯽﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻮﻟﻔﺎت ﻣ ﻦ ﺷ ﺎﻣﻞ ﺳﻴ ﺼﺪ ه ﺰار‬
‫ﺑﻴﺖ ﻳﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ‪ .‬وﻟ ﯽ ﻣﻮﻟﻔ ﺎت اﻳ ﻦ ﻓﻘﻴ ﺮ)ﻣﻮﻟ ﻒ ﻗ ﺼﺺ اﻟﻌﻠﻤ ﺎء( زﻳ ﺎدﻩ از اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻘﺎدﻳﺮ اﺳﺖ و ﺑﻠﻜﻪ زﻳﺎدﺗﺮ از دو آﺮور ﺑﻴﺖ اﺳ ﺖ‪ ،‬در ﺻ ﻮرﺗﻴﻜﻪ ﻣﺮﺣ ﻮم ﺣ ﺎﺟﯽ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺰﻏﺎﻧﯽ از ﺗﻼﻣ ﺬﻩ ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﻣ ﯽﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ اﻳ ﺸﺎن در ﻣ ﺪت ه ﺮ‬
‫ﺷ ﺒﺎﻧﺮوز ﺷ ﺶ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ داﺷ ﺘﻪ اﻧ ﺪ! )ﻗ ﺼﺺ اﻟﻌﻠﻤ ﺎء ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﺳ ﻠﻴﻤﺎن‬
‫اﻟﺘﻨﻜﺎﺑﻨﯽ‪ ،‬از ﻓﻘﻬﺎﯼ اﺻﻮﻟﯽ ﻗﺮن ‪ ،١٩‬ﻧﻘﻞ از آﺘ ﺎب ﻣﻠﻴ ﺖ و زﺑ ﺎن ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺷ ﺎهﺮخ‬
‫ِﻣﺴﻜﻮب(‪.‬‬

‫‪١٢٣‬‬
‫ن اﻋﻈ ﻢ‪ ،‬ﺧ ﻮد ﻧﻴ ﺰ در ُزﻣ ﺮﻩ اﻳ ﻦ‬
‫و ﻓﺮاﻣ ﻮش ﻧﺒﺎﻳ ﺪ آ ﺮد آ ﻪ ﮔ ﺎهﯽ ﺧﺎﻗ ﺎ ِ‬
‫"ﺧﺎدﻣﺎن ﺷﺮع اﻧﻮر" در ﻣﯽﺁﻣﺪ و از راﻩ ﻗﻠﻢ و آﺘﺎﺑﺖ ﺳﻌﯽ در ﺗﻮﺿ ﻴﺢ و ﺗ ﺸﺮﻳﺢ‬
‫اﺻﻮل دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ ﻣﯽآﺮد‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪﻳﻦ ﺷﺎﻩ آﻪ ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ‪:‬‬
‫ﺷ ﻮق دﮔ ﺮش ﺑ ﻪ ﺟ ﺎن و دل ﻏﺎﻟ ﺐ ﺑ ﻮد‬ ‫ﺁدم ﻧ ﻪ ﺑ ﻪ ﮔﻨ ﺪم ﺟﻨ ﺎن راﻏ ﺐ ﺑ ﻮد‬
‫ﻣﻘ ﺼﻮدش ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ اﺑﻴﻄﺎﻟ ﺐ ﺑ ﻮد!‬ ‫ﻣﯽﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻬﺎﻧﻪاﯼ آﻪ ﺁﻳﺪ ﺑﻪ ﻧﺠﻒ‬

‫و اﻟﺒﺘﻪ ﺧﺎﻗﺎن اﻋﻈﻢ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧﻤﯽدﻳﺪ آ ﻪ در هﻤ ﺎن ﻋ ﺼﺮ ﻧﻴ ﺰ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨ ﺪ دوران‬


‫ﺻ ﻔﻮﯼ ﺑ ﻪ ﺁﺳ ﺎﻧﯽﺁب ﺧ ﻮردن ﻓﺮﻣ ﺎن ﻃﻨ ﺎب اﻧ ﺪاﺧﺘﻦ‪ ،‬ﻗﻬ ﻮﻩ ﻗﺠ ﺮﯼ دادن‪ ،‬ﺳ ﺮ‬
‫ﺑﺮﻳ ﺪن‪ ،‬ﺷ ﻼق زدن و ﺳ ﺎﻳﺮ دﺳ ﺘﻮرهﺎﻳﯽ آ ﻪ در ﺳ ﻔﺮﻧﺎﻣﻪه ﺎ و آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪد‬
‫دﻳﮕ ﺮﯼ از رﺟ ﺎل ﺁن ﻋ ﺼﺮ ﺑﺘﻔ ﺼﻴﻞ از ﺁن ﺳ ﺨﻦ رﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ ﺑﺪه ﺪ‪ ،‬و اﻳ ﻦ اﻣ ﺮ‬
‫ﻣﻨﺎﻓ ﺎﺗﯽ ﺑ ﺎ ﺳ ﺘﺎﻳﺶ ﻋﻠ ﯽ ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬زﻳ ﺮا ﻳ ﻚ "ﺷ ﻔﺎﻋﺖ ﻋﻠ ﻲ" در روز ﺟ ﺰا‪،‬‬
‫ﺑﻬﺮﺣﺎل ﺑﺮاﯼ آﺸﻴﺪن ﺧﻂ ﺑﻄﻼن ﺑ ﺮ هﻤ ﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ آ ﺎﻓﯽ اﺳ ﺖ و ﻋﻠ ﯽ را ه ﻢ ﻓﻘ ﻂ ﺑ ﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻧﻮع ﺳﺘﺎﻳﺸﻬﺎ راﺿﯽ ﻣﯽﺗﻮان آﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ دورﻩ ﻗﺎﺟﺎر ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻧﻘﺶ ﻓﻌ ﺎل و آﺎرﺳ ﺎزﯼ در اﻣ ﻮر ﻣﻤﻠﻜﺘ ﯽ‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﻳﯽ از ﺁﻧﺮا در اﻋﻼم ﺟﻬﺎد اﻳﺮان ﻋﻠﻴ ﻪ دوﻟ ﺖ روس )آ ﻪ ﻣﻨﺠ ﺮ‬
‫ﺑﻪ ﺷﻜﺴﺖ اﻳﺮان و اﻧﻌﻘﺎد ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ ﺗﺮآﻤﺎﻧﭽﺎﯼ ﺷﺪ(‪ ،‬و ﻣﺎﺟﺮاﯼ ﺗﻨﺒﺎآﻮ )آﻪ ﻣﺎهﻴ ﺖ‬
‫واﻗﻌ ﯽ ﺁن ﺑ ﺮ اﺳ ﺎس اﺳ ﻨﺎد وزارت اﻣ ﻮر ﺧﺎرﺟ ﻪ اﻧﮕﻠ ﺴﺘﺎن در آﺘ ﺎب "اﺳ ﺮار و‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﺳﻘﻮط اﻳﺮان" ﺑﺘﻔﻀﻴﻞ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ( و ﻧﻘﺶ ﺷ ﻴﺦ ﻓ ﻀﻞ اﻟ ﻪ ﻧ ﻮرﯼ را‬
‫در ﻣﺸﺮوﻃﻴﺖ ﻣﯽﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺳﺮﺷﻨﺎسﺗﺮﻳﻦ اﻳﻦ ﻣﺮاﺟﻊ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﻘﺪم و ﺗﺄﺧﺮ زﻣﺎﻧﯽ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧ ﺪ از‪:‬‬
‫ﺣ ﺎج ﻣ ﻼ ه ﺎدﯼ ﺳ ﺒﺰوارﯼ‪ ،‬ﺳ ﻴﺪ ﺣ ﺴﻦ ﺗﻘ ﻮﯼ ﺗﻬﺮاﻧ ﻲ)آ ﻪ ﻓﺘﺤﻌﻠﻴ ﺸﺎﻩ ﺑ ﺎ او ﺻ ﻴﻐﻪ‬
‫اﺧﻮت ﺧﻮاﻧﺪ ﺗﺎ در ﻣﺤﺸﺮ ﺷﻔﺎﻋﺘﺶ را ﺑﻜﻨ ﺪ‪ ،‬و ﺑﻬﻤ ﻴﻦ ﺟﻬ ﺖ اوﻻد وﯼ ﺑ ﻪ ﺳ ﺎدات‬
‫اﺧﻮﯼ ﻣﻌﺮوف ﺷﺪﻧﺪ(‪ ،‬ﺣﺎج ﻣﻼ ﻋﻠ ﯽ آﻨ ﯽ‪ ،‬ﺣ ﺎج ﻣﻴ ﺮزا ﺣ ﺴﻦ ﺷ ﻴﺮازي)ﻗﻬﺮﻣ ﺎن‬
‫رژﯼ ﺗﻨﺒﺎآﻮ(‪ ،‬ﺷﻴﺦ ﻣﻔﻴﺪ‪ ،‬ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ آﺎﻇﻢ ﻳﺰدﯼ‪ ،‬ﺳﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﻪ ﺑﻬﺒﻬ ﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣ ﺎج ﺷ ﻴﺦ‬
‫ﻓﻀﻞاﻟﻪ ﻧﻮرﯼ‪ ،‬ﺣﺎج ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺪاﻟﻨﺒﯽ ﻧﺒﻮﯼ ﻧﻮرﯼ‪ ،‬ﺣﺎج ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ ﺣﺎﺋﺮﯼ‪ ،‬ﺁﻗﺎ‬
‫ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ آﺎﻇﻢ ﻳ ﺰدﯼ‪ ،‬ﺁﻗ ﺎ ﺿ ﻴﺎء ﻋﺮاﻗ ﯽ‪ ،‬ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ اﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ‬
‫آﺎﻇﻢ ﺑﺮوﺟﺮدﯼ‪ ،‬ﻣﻴﺮزا ﻣﻬ ﺪﯼ ﺷ ﻴﺮازﯼ‪ ،‬ﺳ ﻴﺪ ﻋﺒ ﺪاﻟﻬﺎدﯼ‪ ،‬ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ ﺣ ﺴﻦ ﻋ ﺮب‪،‬‬
‫ﺷﺎهﺮودﯼ‪ ،‬ﺳﻴﺪ اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ آﺎﺷﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻬﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺳﻴﺪ آ ﺎﻇﻢ ﺷ ﺮﻳﻌﺘﻤﺪارﯼ‪ ،‬ﮔﻠﭙﺎﻳﮕ ﺎﻧﯽ‪،‬‬

‫‪١٢٤‬‬
‫ﻣﺮﻋﺸﯽ‪ ،‬ﺧﻮﺋﯽ‪ ،‬ﺷﻴﺮازﯼ‪ ،‬ﺧﻤﻴﻨﻲ‪ .‬ﻣﺮآﺰ اﺻﻠﯽ آ ﺎر اﻳﻨ ﺎن ﻗ ﻢ ﻳ ﺎ ﻧﺠ ﻒ ﺑ ﻮد‪ ،‬آ ﻪ‬
‫ﺣﻮزﻩهﺎﯼ ﻣﺸﻬﺪ‪ ،‬اﺻﻔﻬﺎن‪ ،‬ﺗﻬﺮان و ﻏﻴﺮﻩ ﻧﻴﺰ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﺪﻳﻦ دو ﻣﺮآﺰﻧﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫از ﻋﺠﺎﻳﺐ ﺁﻧﻜﻪ اﻳﻦ ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ‪ ،‬آﻪ ﻃﺒﻌﺎ از ﺣﺪ اﻋﻼﯼ وﻗ ﻮف ﺑ ﺮ اﺣﻜ ﺎم‬
‫و ﻓﺘﺎوﯼ ﺷﺮع اﻧﻮر ﺑﺮﺧﻮردار ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺷ ﻴﻮﻩ ﻣﺮﺿ ﻴﻪ ﺑﺰرﮔ ﺎن ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﻣﻜﺘ ﺐ‬
‫دﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﺎت و اﺣﻜﺎﻣﯽ درﺳﺖ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺻﺎدر آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ ﮔ ﺎﻩ ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺳﺎز ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از اﻳﻦ ﻣﻮارد آﻪ ﺷﺎﻳﺪ از ﻧﻈﺮ ﻣﻠﯽ ﺣﻴﺎﺗﯽﺗ ﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ ﻓﺮﻣﺎﺋﻴﺪ‪.‬‬
‫در اواﺧﺮ ﺳﺎل ‪ ١٣٠١‬هﺠ ﺮﯼ ﺷﻤ ﺴﯽ‪ ،‬در ﮔﺮﻣ ﺎﮔﺮم آﺸﻤﻜ ﺸﻬﺎﯼ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ‬
‫آﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺳﻠﻄﻨﺘﯽ را از ﻗﺎﺟﺎرﻳﻪ ﺑ ﻪ ﭘﻬﻠ ﻮﯼ ﺑ ﺪﻧﺒﺎل ﺁورد‪ ،‬رﺿ ﺎﺧﺎن ﺳ ﺮدار‬
‫ﺳ ﭙﻪ ﺑ ﻪ ﺻ ﻼﺣﺪﻳﺪ ﻋ ﺪﻩاﯼ ازﻧﻤﺎﻳﻨ ﺪﮔﺎن ﻣﺠﻠ ﺲ و ﻣ ﺸﺎوران ﺧ ﻮد‪ ،‬ﭘﻴ ﺸﻨﻬﺎد ﺗﻐﻴﻴ ﺮ‬
‫رژﻳﻢ اﻳﺮان را از ﺳﻠﻄﻨﺘﯽ ﺑﻪ ﺟﻤﻬﻮرﯼ ﻣﻄﺮح آ ﺮد‪ ،‬وﻟ ﯽ اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع‪ ،‬ﺟﻨﺠ ﺎل‬
‫ﻓﺮاواﻧﯽ را از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻮاﻓﻘﺎن و ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن در ﻣﺠﻠﺲ و ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت و ﺑﻄ ﻮر آﻠ ﯽ در‬
‫ﺟﻮ ﺳﻴﺎﺳﯽ اﻳﺮان ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺖ‪.‬‬
‫در ﺁن هﻨﮕﺎم ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮاﺟﻊ اﺟﺘﻬ ﺎد ﺷ ﻴﻌﻪ ﺳ ﻪ ﻧﻔ ﺮ از ﺁﻳ ﺎت ﻋِﻈ ﺎم ﺑﻨ ﺎم‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ اﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺣ ﺴﻦ ﻏ ﺮوﯼ ﻧ ﺎﺋﻴﻨﯽ و ﺷ ﻴﺦ ﻋﺒ ﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ‬
‫ﺣﺎﺋﺮﯼ در ﻧﺠﻒ و در ﻗﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬آﻪ درﺑﺎرﻩ اﻓﻀﻞ ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺁﻳﺖاﷲ اﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺁﻳ ﺖاﷲ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﯽ درآﺘﺎب آﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﺧﻮد )ﺻﻔﺤﻪ ‪ (٢١١‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬اﻣﺮوز در ﻗﻄﺮ ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺁن روﺣﺎﻧﯽ آﻪ اﺣﺘﺮاﻣﺶ از هﻤ ﻪ ﺑﻴ ﺸﺘﺮ اﺳ ﺖ و‬
‫ﺷ ﺘﺮ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ در ﺧﺎﻧ ﻪ او زاﻧ ﻮ ﺑ ﺮ زﻣ ﻴﻦ ﻧﻬ ﺎدﻩ‪ ،‬رﺋ ﻴﺲ روﺣ ﺎﻧﻴﻴﻦ ﺁﻗ ﺎﯼ ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ‬
‫اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ اﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺷ ﻤﺎ از اﻳ ﻦ ﻣ ﺮد ﺑ ﺰرگ آ ﺪام ﻣﺤﺎﻓﻈ ﻪآ ﺎرﯼ و آ ﺪام‬
‫ﺣﺮف ﺧﺮاﻓﯽ ﺷﻨﻴﺪﻩ اﻳﺪ؟"‬
‫اﻳ ﻦ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ اﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑ ﻪ هﻤ ﺮاﻩ دو ﺁﻳ ﺖاﷲ‬
‫ﻧ ﺎﻣﺒﺮدﻩ دﻳﮕ ﺮ در ﺗ ﺎرﻳﺦ ‪ ١۶‬ﻓ ﺮوردﻳﻦ ‪ ١٣٠٢‬ﺗﻠﮕ ﺮام زﻳ ﺮ را در ﻣ ﻮرد ﭘﻴ ﺸﻨﻬﺎد‬
‫رﺿﺎﺧﺎن ﺳﺮدار ﺳﭙﻪ ﺑﻪ ﺗﻬﺮان ﻣﺨﺎﺑﺮﻩ آﺮدﻧﺪ‪:‬‬
‫" ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ ﺟﻨﺎﺑﺎن ﻣﺴﺘﻄﺎﺑﺎن ﺣﺠﺞ اﺳﻼم و ﻃﺒﻘﺎت اﻋﻴﺎن و‬
‫ﺗﺠﺎر و اﺻﻨﺎف و ﻗﺎﻃﺒﻪ ﻣﻠﺖ اﻳﺮان داﻣﺖ ﺗﺎﻳﻴﺪاﺗﻬﻢ‪ ،‬ﭼﻮن اﺧﻴﺮا اﻇﻬﺎراﺗﯽ درﺑﺎرﻩ‬

‫‪١٢٥‬‬
‫ﺗ ﺸﻜﻴﻞ ﺟﻤﻬﻮرﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد آ ﻪ ﻣﺮﺿ ﯽ ﻋﻤ ﻮم ﻧﺒ ﻮد و ﺑ ﺎ ﻣﻘﺘ ﻀﻴﺎت اﻳ ﻦ ﻣﻤﻠﻜ ﺖ‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﻟﻬﺬا ﻧﻘﺾ ﻋﻨﻮان ﺟﻤﻬﻮرﻳﺖ و اﻟﻐﺎء اﻇﻬ ﺎرات ﻣ ﺬآﻮرﻩ و اﻋ ﻼن‬
‫ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ ﺗﻤ ﺎم ﺑ ﻼد ﺧﻮاﺳ ﺘﺎرﻳﻢ‪ .‬ﺑ ﻪ ﺗ ﺎرﻳﺦ ‪ ١۶‬ﺣﻤ ﻞ ‪ – ١٣٠٢‬اﻻﺣﻘ ﺮ اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ‬
‫اﻟﻤﻮﺳ ﻮﯼ اﻻﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬اﻻﺣﻘ ﺮ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺣ ﺴﻦ ﻏ ﺮوﯼ ﻧ ﺎﺋﻴﻨﯽ‪ ،‬اﻻﺣﻘ ﺮ ﻋﺒ ﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ‬
‫ﺣﺎﺋﺮي"‪.‬‬
‫ﭘﻴ ﺮو اﻳ ﻦ ﺗﻠﮕ ﺮام‪ ،‬ﻓﻌﺎﻟﻴ ﺖ ﮔ ﺴﺘﺮدﻩاﯼ در ﻣﺤﺎﻓ ﻞ ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﺑﺨ ﺼﻮص در‬
‫ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﻣﻠﯽ ﺑﻤﻨﻈﻮر ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑ ﺎ ﻓﻜ ﺮ ﺗﺎﺳ ﻴﺲ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ در اﻳ ﺮان‬
‫ﺁﻏ ﺎز ﺷ ﺪ آ ﻪ رهﺒ ﺮﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ را در ﻣﺠﻠ ﺲ‪ ،‬ﺳ ﻴﺪ ﺣ ﺴﻦ ﻣ ﺪرس ﺷﺨ ﺼﻴﺖ ﻣﻌ ﺮوف‬
‫ﺳﻴﺎﺳ ﯽ ﻣ ﺬهﺒﯽ وﻗ ﺖ ﺑﻌﻬ ﺪﻩ داﺷ ﺖ )هﻤ ﺎن آ ﺴﯽ آ ﻪ ﺗﻮﺳ ﻂ زﻋﻤ ﺎﯼ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫اﺳ ﻼﻣﯽ‪ ،‬از ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ﺗ ﺎ ﻣ ﺴﺌﻮﻻن رادﻳ ﻮ و ﺗﻠﻮﻳﺰﻳ ﻮن و ﻣﻄﺒﻮﻋ ﺎت‪ ،‬از‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺑﺖﺷ ﻜﻨﺎن روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ(‪ .‬در اﻳ ﻦ ﺑ ﺎرﻩ ﻳﻜ ﯽ از‬
‫"رﻳ ﺶ ﺳ ﻔﻴﺪان" ﻋ ﺎﻟﻢ ﻣﻄﺒﻮﻋ ﺎت در ﺁن دوران‪ ،‬ﺣ ﺴﻦ ﺣ ﻼج ﻣ ﺪﻳﺮ روزﻧﺎﻣ ﻪ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﺣﻼج‪ ،‬ﻣﺬاآﺮات ﺣﻀﻮرﯼ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﺪرس ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ در هﻤﺎن روزهﺎ ﺑﺎ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﺪرس ﻣﻼﻗﺎت و درﺑﺎرﻩ ﺟﻤﻬﻮرﻳﺖ‬
‫از او ﭘﺮﺳﺶ آﺮدم‪ .‬ﺁن ﻣﺮﺣﻮم ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺎ ﺟﻤﻬﻮرﻳ ﺖ در اﻳ ﺮان ﻣﺨ ﺎﻟﻔﻢ‪ .‬وﻟ ﯽ ﺑ ﺎ‬
‫ﺳﻠﻄﻨﺖ هﺮ ﺁدم ﻻﻳﻘﯽ در اﻳﻦ ﻣﻤﻠﻜﺖ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻣﯽآﻨﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻼوﻩ ﺑﺮ ﺁﻧﻜ ﻪ اﺻ ﻮﻻ‬
‫ﺟﻤﻬﻮرﻳﺖ ﺑﺎ ﻃﺮﻳﻘﻪ ﺟﻌﻔﺮﯼ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻠﺖ ﻧﻴﺰ هﺮ روز ﮔﺮﻓﺘﺎر دﺳﺘﻪ ﺑﻨ ﺪﯼ‬
‫ﺑ ﺮاﯼ اﻧﺘﺨﺎﺑ ﺎت رﺋ ﻴﺲ ﺟﻤﻬ ﻮر ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد‪) ".‬ﺣ ﺴﻦ ﺣ ﻼج‪ ،‬ﻧﻘ ﻞ از آﺘ ﺎب ﺗ ﺎرﻳﺦ‬
‫ﺗﺤﻮﻻت ﺳﻴﺎﺳﯽ اﻳﺮان در ﻗﺮن ﻣﻌﺎﺻﺮ(‪.‬‬
‫و در هﻤﻴﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﺣﺎج ﻣﺨﺒﺮاﻟﺴﻠﻄﻨﻪ هﺪاﻳﺖ‪ ،‬ﺷﺨ ﺼﻴﺖ ﻣﻌ ﺮوف ﺳﻴﺎﺳ ﯽ‬
‫اﻳﺮان‪ ،‬در آﺘﺎب "ﺧﺎﻃﺮات و ﺧﻄﺮات" ﺧﻮد ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬
‫‪َ " -‬ﻣﺮاﻣ ﯽ آ ﻪ ﻣ ﻮرد ﺗﻮﺟ ﻪ دﺳ ﺘﻪاﯼ در ﻣﺮآ ﺰ وﻻﻳ ﺎت اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﻣﯽﺑﺎﻳﺪ ﺑﺤﺚ ﺁن ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ .‬وﻟﯽ ﺳ ﻌﯽ ﻣ ﺪرس اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫اآﺜﺮﻳ ﺖ ﺑ ﺎ ﻣﺨ ﺎﻟﻔﻴﻦ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬و ﻟ ﺬا از ﮔﺬﺷ ﺘﻦ اﻋﺘﺒﺎرﻧﺎﻣ ﻪه ﺎﯼ ﻣ ﻮاﻓﻘﻴﻦ‬
‫ﺟﻤﻬﻮرﯼ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮﯼ ﻣﯽآﻨﺪ‪".‬‬
‫ﻣﻘﺎرن ﺑﺎ هﻤﻴﻦ ﻣﻮﻗﻊ‪ ،‬ﺳﺮدار ﺳﭙﻪ در "ﻳﺎدداﺷ ﺘﻬﺎﯼ ﺳ ﻔﺮ ﺧﻮزﺳ ﺘﺎن" ﺧ ﻮد‬
‫ﻣﺘﺬآﺮ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ‪:‬‬

‫‪١٢٦‬‬
‫‪ "-‬در ﺧﻼل اﻳﻦ اﺣﻮال ﺑﻪ ﻣﻦ )در ﺑﻮﺷﻬﺮ( ﺗﻠﮕﺮاﻓﯽ از ﻋﻠﻤ ﺎ رﺳ ﻴﺪ آ ﻪ ﺑ ﺎ‬
‫ﻋﻘﻴﺪﻩ ﻣﻦ در ﻣﻮرد ﺗﺎﺳﻴﺲ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺟﻤﻬﻮرﯼ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ را‬
‫ﻣﺨ ﺎﻟﻒ ﻣ ﺼﺎﻟﺢ ﻣﻤﻠﻜ ﺖ ﺗ ﺸﺨﻴﺺ دادﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ .‬ﺧﻮﺷ ﺤﺎل ﺷ ﺪم آ ﻪ ﻋﻠﻤ ﺎء اﻋ ﻼم ﺑ ﻪ‬
‫ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻣﻤﻠﻜﺖ آﺎﻣﻼ وارد و ﺁﺷﻨﺎ هﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﭼﺸﻢ و دل ﺑﻴﺪار ﻣﻘﺘ ﻀﻴﺎت زﻣ ﺎن و‬
‫ﻣﻜﺎن و ﻣﺤﻴﻂ را ﺧﻮب ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﯽدهﻨﺪ‪".‬‬
‫و ﺑ ﺎ هﻤ ﻪ اﻳﻨﻬ ﺎ‪ ،‬در ﺳ ﺎل ‪ ،١٣۵٨‬ﺣ ﻀﺮت ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ‬
‫ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬ﻣﺪﻇﻠ ﻪ اﻟﻌ ﺎﻟﯽ‪ ،‬آ ﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺁﻗ ﺎ ﺳ ﻴﺪ اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ اﺻ ﻔﻬﺎﻧﯽ را‬
‫"ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ ﻣ ﺮد در ﻗﻄ ﺮ ﺷ ﻴﻌﻪ" اﻋ ﻼم ﻓﺮﻣ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪،‬و ﺧﻮدﺷ ﺎن ﺗﻠﻤﻴ ﺬ ﺁﻳ ﺖاﷲ‬
‫اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺁﻗ ﺎ ﺷ ﻴﺦ ﻋﺒ ﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ ﺣ ﺎﺋﺮﯼ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬و ﺳ ﻴﺪ ﺣ ﺴﻦ ﻣ ﺪرس را اﺳ ﻄﻮرﻩ‬
‫روﺣﺎﻧﻴﺖ ﻣﺒﺎرز ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ اﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻜﻢ ﻗﺎﻃﻊ ﺻﺎدر و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ آﻪ "دﺷﻤﻨﯽ ﺑﺎ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ دﺷﻤﻨﯽ ﺑﺎ اﺳﻼم اﺳﺖ"‪ ،‬و ﭘﺲ از اﻋ ﻼم رﺳ ﻤﻴﺖ اﻳ ﻦ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‪ ،‬در ﭘﻴ ﺎم‬
‫ﺧ ﻮد ﺑ ﻪ ﻣﻠ ﺖ اﻳ ﺮان ﺗ ﺼﺮﻳﺢ آﺮدﻧ ﺪ آ ﻪ‪ " :‬ﺻ ﺒﺤﮕﺎﻩ ‪ ١٢‬ﻓ ﺮوردﻳﻦ آ ﻪ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ‬
‫اﺳﻼﻣﯽ ﺑﺮ ﻗﺮار ﺷﺪﻩ‪ ،‬روز اوﻟﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﷲ در ﺟﻬﺎن اﺳﺖ!"‬

‫‪١٢٧‬‬
١٢٨
‫ﺑﺨﺶ دوم‬

‫ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻜﺮي و ﻣﺬﻫﺒﻲ‬

‫ﻣﻜﺘﺐ دﻛﺎﻧﺪاران دﻳﻦ‬

‫‪١٢٩‬‬
١٣٠
‫" ‪ ...‬اﻳ ﻦ ﻣ ﺎﺟﺮاﯼ اﺳ ﻼﻣﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣ ﺴﺦ ﺷ ﺪﻩ و دﺳ ﺖ ﺑ ﻪ‬
‫دﺳﺖ و ﺣﺮﻓﻪ ﺑﻪ ﺣﺮﻓﻪ دآﺎن ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻣﺮﻳﺪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ "‬

‫ﺁﻳﺖ اﷲ ﻣﺤﻤﻮد ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﯽ )ﻧﺸﺮﻳﻪ ﻣﺨﺼﻮص‬


‫روزﻧﺎﻣﻪ اﻃﻼﻋﺎت‪ ٢٩ ،‬ﺧﺮداد ‪(١٣۶١‬‬

‫" ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻬﺎ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻣﻠﺖ و ﻣ ﺬهﺐ ﻣ ﺴﺌﻠﻪاﯼ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬زﻳ ﺮا‬
‫ﺁﻧﭽﻪ هﺴﺖ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬دآﺎﻧﻬﺎﯼ اﻳﻤﺎن اﺳﺖ‪" .‬‬

‫ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻳﻌﺘﻲ‪ :‬ﺗﺸﻴﻊ ﻋﻠﻮﯼ و ﺗﺸﻴﻊ ﺻﻔﻮي‬

‫‪١٣١‬‬
١٣٢
‫ﺗﺤﻠﻴﻠﯽ از اﺣﺎدﻳﺚ‬
‫ﭘ ﺲ از ﺑﺮرﺳ ﯽ آﻠ ﯽ در ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺗ ﺸﻴﻊ و ﺗﺤ ﻮﻻت ﺁن در دوران دﻳ ﻦ و در‬
‫دوران دآﺎﻧﺪاران دﻳﻦ‪ ،‬اآﻨﻮن ﺑ ﻪ ﺑﺤ ﺚ اﺻ ﻠﯽ آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﻳﻌﻨ ﯽ ﺗﺤﻠﻴ ﻞ اﺣﺎدﻳ ﺚ‬
‫ﻣﯽﭘﺮدازﻳﻢ‪ ،‬آﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﻣﻜﺘﺐ "روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز" آ ﻼ ﺑ ﺮ ﺁن ﺑﻨﻴ ﺎد ﻧﻬ ﺎدﻩ ﺷ ﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷﺼﺖ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن ﻣ ﺮدم اﻳ ﺮان ﻧﻴ ﺰ اﻣ ﺮوز ﻃﻮﻋ ﺎ ﻳ ﺎ آﺮه ﺎ‪ ،‬در زﻳ ﺮ ﺳ ﻠﻄﻪ‬
‫هﻤﻴﻦ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ ﺑﺴﺮ ﻣﯽﺑﺮﻧ ﺪ‪.‬ﭼ ﻮن اﻳ ﻦ ﺑﺮرﺳ ﯽ ﻣ ﺴﺘﻠﺰم اﺳ ﺘﻨﺎد ﺑ ﻪ اﺣﻜ ﺎم ﻗ ﺎﻃﻊ‬
‫ﺷﺮﻋﯽ در ﻣﻮرد اﺣﺎدﻳﺚ و ﻓﺘﺎوﯼ ﻧﺎﺷﯽ از ﺁﻧﻬﺎﺳ ﺖ‪ ،‬و اﻳﻨﻜ ﻪ ﻣﺠﺮﻳ ﺎن اﻳ ﻦ ﻓﺘ ﺎوﯼ‬
‫و اﺣﻜﺎم ﭼﻪ آﺴﺎﻧﯽ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﻜﺎم را از ﻗﻮل ﺻ ﺎﻟﺤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻘ ﺎم ﻣﻤﻜ ﻦ ﻳﻌﻨ ﯽ‬
‫ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ اﻟﺨﻤﻴﻨ ﯽ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآ ﻨﻢ و ﻋﻠ ﺖ ﻧﻴ ﺰ ﺧﻴﻠ ﯽ روﺷ ﻦ اﺳ ﺖ‪:‬‬
‫ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬ﺣﻔﻆ اﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺑﺮاﯼ اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر در ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼم و در ﺗﺎرﻳﺦ ﺗ ﺸﻴﻊ‬
‫ﺗﺼﺪﯼ اﻣﺮ "وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ " را ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻩ دارﻧﺪ‪ .‬و ﭼﻮن در ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ از ﺣﻀﺮت‬
‫اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق آﻪ‪" :‬ﻗﺎل رﺳﻮلاﷲ‪ :‬ﻣﻦ ام ﻗﻮﻣﺎ و ﻓﻴﻬﻢ ﻣﻦ ه ﻮ اﻋﻠ ﻢ ﻣﻨ ﻪ اواﻓﻘ ﻪ‬
‫ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻟﻢ ﻳﺰل اﻣﺮهﻢ ﻓﯽ ﺳﻔﺎل اﻟﯽ اﻟﻴﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ " )رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬آ ﺴﻴﻜﻪ زﻣ ﺎم‬
‫اﻣﻮر ﻣﺮدﻣﯽ را ﺑﺪﺳﺖ ﮔﻴﺮد در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ در ﺑﻴﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﻓﺮدﯼ ﻋﺎﻟﻢﺗﺮ از او ﻳ ﺎ ﻓﻘﻴ ﻪﺗ ﺮ‬
‫از او وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روزﮔﺎر ﺁن ﻣﺮدم ﺗ ﺎ ﻗﻴﺎﻣ ﺖ رو ﺑ ﻪ ﺗﺒ ﺎهﯽ رود( )رواﻳ ﺖ‬
‫اﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻗﻮﻟﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻧﻘ ﻞ از اﺑ ﻦ ادرﻳ ﺲ( و ﺑ ﺎ ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﻪ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺑﺤﻤ ﺪاﷲ روزﮔ ﺎر‬
‫ﻣﺮدم اﻳﺮان در دوران وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ ﺑﻬﻴﭽﻮﺟﻪ رو ﺑﻪ ﺗﺒﺎهﯽ ﻧﺮﻓﺘﻪ اﺳ ﺖ و ﺑﻌ ﻮن اﻟ ﻪ‬
‫ﺗ ﺎ روز ﻗﻴﺎﻣ ﺖ ه ﻢ ﻧﺨﻮاه ﺪ رﻓ ﺖ‪ ،‬ﺑﻨ ﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟ ﺎﯼ ﺗﺮدﻳ ﺪﯼ ﻧﻤ ﯽﻣﺎﻧ ﺪ آ ﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ‬
‫اﻟﻌﻈﻤﯽ ﻣﻮﺳ ﻮﯼ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در ﺳ ﻤﺖ ﻓﻘﻴ ﻪ واﻟ ﯽ‪ ،‬اﻋﻠ ﻢ ﻋﻠﻤ ﺎء و اﻓﻘ ﻪ ﻓﻘﻬ ﺎﯼ ﻋ ﺼﺮ‬
‫ﺧ ﻮد ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘ ﻪ ﺻ ﺮﻓﻨﻈﺮ از اﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻪ ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﻧﺎﺷ ﺮ ﺗﻮﺿ ﻴﺢ اﻟﻤ ﺴﺎﺋﻞ‪" :‬زﻋ ﻴﻢ‬
‫اآﺒﺮ‪ ،‬ﻗﺎﺋﺪ اﻋﻈﻢ‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ زﻣﺎن‪ ،‬درهﻢ آﻮﺑﻨ ﺪﻩ ﺳ ﺘﻤﮕﺮان‪ ،‬ﺑ ﺖﺷ ﻜﻦ ﻋ ﺼﺮ‪ ،‬ﻣﻨﺠ ﯽ‬
‫ﻧﺴﻞ" ﻧﻴﺰ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬درﻳﻦ ﺻﻮرت اﮔﺮ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮﺟﻌﯽ اﺳﺘﻨﺎد ﺷﺮﻋﯽ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻪ‬
‫ﻣﻘﺎم دﻳﮕﺮﯼ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﺸﻮد؟‬

‫اﻣ ﺎم ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در "ﻧﺎﻣ ﻪاﯼ از اﻣ ﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ آﺎﺷ ﻒ اﻟﻐﻄ ﺎء" )ﺻ ﻔﺤﺎت‬
‫‪ ٨٠،٨۵‬و ‪ (٩٢‬ﺗﺼﺮﻳﺢ آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ‪:‬‬

‫‪١٣٣‬‬
‫‪"-‬اﺟ ﺮاﯼ ﺗﻤ ﺎم ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﺑﻌﻬ ﺪﻩ ﻓﻘﻬﺎﺳ ﺖ ‪ ، ١‬از ﮔ ﺮﻓﺘﻦ‬
‫ﺧﻤ ﺲ و زآ ﻮة و ﺻ ﺪﻗﺎت و ﺟﺰﻳ ﻪ و ﺧ ﺮاج ﺗ ﺎ اﺟ ﺮاﯼ ﺣ ﺪود و ﻗ ﺼﺎص و ﺣﻔ ﻆ‬
‫ﻣﺮزهﺎ و ﻧﻈﻢ ﺷﻬﺮهﺎ‪ ،‬هﻤﻪ و هﻤﻪ‪ .‬هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ اﺳ ﻼم را رﺋ ﻴﺲ‬
‫و ﺣ ﺎآﻢ ﻣ ﺴﻠﻤﻴﻦ ﻗ ﺮار دادﻩ و اﻃ ﺎﻋﺘﺶ را واﺟ ﺐ ﺷ ﻤﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻬ ﺎﯼ ﻋ ﺎدل ه ﻢ‬
‫ﺑﺎﻳ ﺴﺘﯽ رﺋ ﻴﺲ و ﺣ ﺎآﻢ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ و اﺟ ﺮاﯼ اﺣﻜ ﺎم آﻨﻨ ﺪ و ﻧﻈ ﺎم اﺟﺘﻤ ﺎﻋﯽ را ﻣ ﺴﺘﻘﺮ‬
‫ﮔﺮداﻧﻨﺪ"‪.‬‬
‫‪ "-‬در ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼم ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻘﻬﺎ ﻣﺘ ﺼﺪﯼ اﻣ ﻮر ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ .‬اﻳ ﺸﺎن ه ﺴﺘﻨﺪ آ ﻪ ﺑ ﺮ‬
‫ﺗﻤﺎم اﻣﻮر ﺟﺰاﺋﯽ و ادارﯼ و ﺑﺮﻧﺎﻣ ﻪ رﻳ ﺰﯼ آ ﺸﻮر ﻣﺮاﻗﺒ ﺖ دارﻧ ﺪ‪ .‬ﻧﺒﺎﻳ ﺪ ﺑﮕﺬارﻧ ﺪ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﺳﻼم ﻣﻌﻄﻞ ﺑﻤﺎﻧﺪ ﻳﺎ در اﺟﺮاﯼ ﺁن آﻢ و زﻳﺎد ﺷﻮد‪".‬‬
‫‪ "-‬ﻓﻘﻬ ﺎ اوﺻ ﻴﺎﯼ دﺳ ﺖ دوم رﺳ ﻮل اآ ﺮم ه ﺴﺘﻨﺪ و اﻣ ﻮرﯼ آ ﻪ از ﻃ ﺮف‬
‫رﺳﻮلاﷲ ﺑﻪ اﺋﻤﻪ واﮔﺬار ﺷﺪﻩ ﺑﺮاﯼ ﺁﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺛﺎﺑﺖ اﺳ ﺖ‪ .‬ﻓﻘﻴ ﻪ وﺻ ﯽ رﺳ ﻮل اآ ﺮم‬
‫اﺳﺖ و در ﻋﺼﺮ ﻏﻴﺒﺖ هﻢ اﻣﺎم اﻟﻤﻌﻠﻤﻴﻦ و هﻢ رﺋﻴﺲ اﻟﻤﻠّـﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻘﻬ ﺎ ﺣﺠ ﺖ ﺑ ﺮ‬
‫ﻣﺮدم هﺴﺘﻨﺪ هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ ﺣﻀﺮت رﺳ ﻮل ﺣﺠ ﺖ ﺧ ﺪا ﺑ ﻮد و ه ﻴﭽﻜﺲ ﺣ ﻖ ﺗﺨﻠ ﻒ‬
‫از او را ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬هﻤﻪ اﻣﻮر و ﺗﻤﺎم آﺎرهﺎﯼ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﻪ ﺁﻧﺎن واﮔﺬار ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ه ﺮ‬
‫آﺲ ﺗﺨﻠﻒ آﻨﺪ از ﺁﻧﻬﺎ‪ ،‬از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺨﻠﻒ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪".‬‬
‫ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ‪ ،‬ﺗﺮدﻳ ﺪﯼ ﻧﻤ ﯽﺑﺎﻳ ﺪ داﺷ ﺖ آ ﻪ از زﻣ ﺎن ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم ﻋ ﺼﺮ ﺗ ﺎ‬
‫زﻣﺎن ﻇﻬﻮر ﻣﺠﺪد اﻳﺸﺎن‪ ،‬آﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺁﻳﺖاﷲ اﻋﻈ ﻢ)در آﺘ ﺎب وﻻﻳ ﺖ ﻓﻘﻴ ﻪ( ﻣﻤﻜ ﻦ‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﺻﺪ هﺰار ﺳﺎل دﻳﮕﺮ ﻃﻮل ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬آﺎر ﻧﻈ ﺎرت ﺑ ﺮ اﺟ ﺮاﯼ دﻗﻴ ﻖ ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ و‬
‫ﻣﻘﺮرات اﻟﻬﯽ ﺑﺮ ﻋﻬﺪﻩ وﻟﯽﻓﻘﻴﻪ و ﻋﻤﺎل اوﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺣﺪود اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﻟﻬﯽ آﺪام اﺳﺖ؟ اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎز ﺧ ﻮد‬
‫اﻣﺎم ﻣﻮﺿﻮع را روﺷﻦ ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬ﻗﺎﻧﻮﻧﻬﺎﯼ اﺳﻼم ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﻗﻀﺎ و ﻧﻈ ﺎم و ازدواج و ﻃ ﻼق و‬
‫ﺣﺪود و ﻗﺼﺎص و ﺟﻠﻮﮔﻴﺮﯼ از ﻣﺴﻜﺮات و ﺳ ﺎز و ﻧ ﻮاز و زﻧ ﺎ و ﻟ ﻮاط و ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ‬

‫‪ -١‬اﻟﺒﺘﻪ ﺁﻳﺖاﷲ در آﺘﺎب دﻳﮕﺮ ﺧﻮد‪ ،‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار )ﺻﻔﺤﻪ ‪ (٢٣٤‬ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ آﻪ "ﻣﺎ ﻧﮕﻔﺘﻪاﻳﻢ‬
‫و ﻧﻤﯽﮔﻮﻳﻴﻢ آﻪ ﻓﻘﻴﻪ ﺧﻮدش ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻜﻮﻣﺖ آﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻩ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ و ﻓﻘﻂ از ﻗﺎﻧﻮن رﺳﻤﯽ ﻣﻤﻠﻜﺖ‬
‫ﻧﺨﻠ ﻒ ﻧﻜﻨ ﺪ" ‪ .‬و ﺑ ﺎز در هﻤ ﺎن آﺘ ﺎب )ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (١٨٦‬ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪" :‬ﻓﻘﻬ ﺎ و ﻣﺠﺘﻬ ﺪﻳﻦ هﻴﭽﻮﻗ ﺖ‬
‫ﻃﺎﻟﺐ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﺒﻮدﻩ و ﺑﺎ اﺻﻞ و اﺳﺎس ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ"‪ .‬وﻟﯽ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﺟﺰﺋ ﯽ اﺳ ﺖ‬
‫و اﺷﻜﺎل ﺷﺮﻋﯽ ﻧﺪارد‪.‬‬

‫‪١٣٤‬‬
‫ﺗﻄﻬﻴﺮ و ﺗﻨﻈﻴﻒ و وﺿﻮ و ﻏﺴﻞ و اﻣﺜ ﺎل ﺁﻧﻬ ﺎ ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑ ﺖ اﻟﻬ ﯽ اﺳ ﺖ‪) ".‬آ ﺸﻒ‬
‫اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣١۵‬‬
‫‪"-‬ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اآﺮم ﺑﺮاﯼ ﻣ ﺴﺘﺮاح رﻓ ﺘﻦ‪ ،‬ﻣﺠﺎﻣﻌ ﺖ آ ﺮدن‪ ،‬ﺷ ﻴﺮ دادن‪ ،‬ﭼﻨ ﺪﻳﻦ‬
‫ﺣﻜﻢ ﺧﺪاﻳﯽ و ﻓﺮﻣﺎن ﺁﺳﻤﺎﻧﯽ ﺁوردﻩ‪ ،‬و ﺑﺮاﯼ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ آﻮﭼﻚ و ﺑﺰرگ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ‬
‫ﺗﻜﻠﻴﻒ ﻣﻌﻴﻦ ﻧﻜﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪) ".‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(١٠٧‬‬
‫‪ "-‬ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺑ ﺮاﯼ ﻗﺒ ﻞ از اﻧﺠ ﺎم ﻧﻜ ﺎح و اﻧﻌﻘ ﺎد ﻧﻄﻔ ﻪ ﻗ ﺎﻧﻮن دارد‪ .‬دﺳ ﺘﻮر‬
‫ﻣﯽدهﺪ آﻪ ﻣﺠﺎﻣﻌﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺻﻮرت ﺑﮕﻴﺮد وﺧﻮراك اﻧﺴﺎن در ﺁﻧﻬﻨﮕﺎم ﻳﺎ درﻣﻮﻗﻊ‬
‫اﻧﻌﻘﺎد ﻧﻄﻔﻪ ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎﺷﺪ؟")ﻧﺎﻣﻪاﯼ از اﻣﺎم ﻣﻮﺳﯽ آﺎﺷﻒاﻟﻐﻄﺎء‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‪(٢٨‬‬
‫‪"-‬ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺠﻠﺴﯽ ﻣﺘﺬآﺮ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭼ ﻮن ﺑﻌﺜ ﺖ ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل اآ ﺮم‬
‫ﻣﺨ ﺼﻮص زﻣ ﺎن او ﻧﺒ ﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﻣﺒﻌ ﻮث ﺑ ﺮ آﺎﻓ ﻪ ﺧﻠ ﻖ ﺗ ﺎ روز ﻗﻴﺎﻣ ﺖ‪ ،‬از ﺑ ﺮاﯼ‬
‫اﻳ ﺸﺎن آﺘ ﺎﺑﯽ ﺁورد و ﺷ ﺮﻳﻌﺘﯽ از ﺟﺎﻧ ﺐ ﺧ ﺪا ﻣﻘ ﺮر ﺷ ﺪ‪ ،‬و ﺁداب و ﺳ ﻨﻦ در ه ﺮ‬
‫اﻣﺮﯼ ﺣﺘﯽ ﺧﻮردن و ﺁﺷﺎﻣﻴﺪن و ﺟﻤﺎع آﺮدن و ﺑﻴ ﺖ اﻟﺨ ﻼ رﻓ ﺘﻦ از ﺑ ﺮاﯼ اﻳ ﺸﺎن‬
‫ﻣﻘﺮر آﺮد‪ ،‬و در ﻓﺮاﻳﺾ و ﻣﻮارﻳﺚ و ﻗ ﻀﺎﻳﺎ و ﻣﻌ ﺎﻣﻼت و اﺣﻜ ﺎم واﻗﻔ ﻪ ﺣﻘ ﻪ ﺑ ﻪ‬
‫وﺣﯽ اﻟﻬﯽ ﻣﻘﺮر ﻧﻤﻮد"‪) .‬هﻤﺎن آﺘﺎب(‬
‫ﺗ ﺎ اﻳﻨﺠ ﺎ ﺗﻜﻠﻴ ﻒ اﻳ ﻦ دو ﻣﻮﺿ ﻮع روﺷ ﻦ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬اوﻻ ﻓﻘﻬ ﺎ ﺗﻨﻬ ﺎ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن و ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﺎن اﻣﺎم ﻏﺎﻳﺐ و ﺣﺠﺖ ﺧﺪا و اﻣﺎم ﺑ ﺮ ﺳ ﺎﻳﺮ ﺑﻨ ﺪﮔﺎن در اﺟ ﺮاﯼ‬
‫اﺣﻜﺎم و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﻬﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺛﺎﻧﻴﺎ اﻳ ﻦ اﺣﻜ ﺎم و ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ از ﺣﻜﻮﻣ ﺖ و ﻗ ﻀﺎ و‬
‫ﻣﺎﻟﻴﺎت و ﺟﻨﮓ و ﺻﻠﺢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﺁداب ﺑﻴﺖ اﻟﺨﻼء و ﺟﻤ ﺎع و ﺧ ﻮردن و ﺁﺷ ﺎﻣﻴﺪن‬
‫دﻗﻴﻘﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﺳﻼم ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫اآﻨﻮن ﺳﻮال ﺳ ﻮم ﭘ ﻴﺶ ﻣ ﯽﺁﻳ ﺪ آ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻦ‪ ،‬ﺑ ﺮاﯼ ﺁﮔ ﺎهﯽ ﺑ ﺮ اﻳ ﻦ ﻗ ﻮاﻧﻴﻦ و‬
‫اﺣﻜ ﺎم دﻗﻴ ﻖ اﻟﻬ ﯽ و ﻧﺒ ﻮﯼ‪ ،‬آ ﻪ ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ در ﺗﻤ ﺎم اﻣ ﻮر زﻧ ﺪﮔﯽ‪ ،‬از آﻮﭼ ﻚ ﺗ ﺎ‬
‫ﺑﺰرگ‪ ،‬در ﺗﻤﺎم ﺳﻨﻮات و ﺷﻬﻮر و اﻳ ﺎم و ﺳ ﺎﻋﺎت و دﻗ ﺎﻳﻖ ﻋﻤ ﺮ ﺑ ﻪ رﻋﺎﻳ ﺖ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫اﻟ ﺰام دارد‪ ،‬ﺑ ﻪ آﺠ ﺎ ﺑﺎﻳ ﺪ ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ ﺑﻜﻨ ﺪ؟ اﻳ ﻦ ﻣ ﺸﻜﻞ ﻧﻴ ﺰ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﺧﻴﻠﯽ روﺷﻦ ﺣﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ)آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﺎت ‪ ١٨٨‬و ‪:(١٨٩‬‬
‫ﺼﻠﻪ ﺧ ﻮد در آﺘ ﺎب اآﻤ ﺎل اﻟ ﺪﻳﻦ‪ ،‬و ﺷ ﻴﺦ‬ ‫‪"-‬ﺷ ﻴﺦ ﺻ ﺪوق ﺑ ﻪ اﺳ ﺘﻨﺎد ﻣﺘ ّ‬
‫ﻃﻮﺳﯽ در آﺘﺎب ﻏﻴﺒﺖ‪ ،‬و ﻃﺒﺮﺳﯽ در آﺘﺎب اﺣﺘﺠﺎج‪ ،‬ﺗﻮﻗﻴﻊ ﺷﺮﻳﻒ اﻣﺎم ﻏﺎﻳﺐ را‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬و درﺁن ﺗﻮﻗﻴﻊ اﺳﺖ آﻪ‪ :‬ه ﺮ ﺣﺎدﺛ ﻪاﯼ آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺷ ﻤﺎ اﺗﻔ ﺎق اﻓﺘ ﺎد ﺑﺎﻳ ﺪ‬
‫رﺟﻮع آﻨﻴﺪ در ﺁن ﺑﻪ راوﻳ ﺎن اﺣﺎدﻳ ﺚ‪ ،‬زﻳ ﺮا آ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺣﺠ ﺖ ﻣﻨﻨ ﺪ ﺑ ﺮ ﺷ ﻤﺎ‪ ،‬و ﻣ ﻦ‬

‫‪١٣٥‬‬
‫ﺣﺠ ﺖ ﺧ ﺪا ه ﺴﺘﻢ ﺑ ﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ‪ .‬ﭘ ﺲ ﻣﻌﻠ ﻮم ﺷ ﺪ آ ﻪ ﺗﻜﻠﻴ ﻒ ﻣ ﺮدم در زﻣ ﺎن ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم‬
‫ﺁﻧﺴﺖ آﻪ در ﺗﻤﺎم اﻣﻮرﺷﺎن رﺟﻮع آﻨﻨﺪ ﺑﻪ راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ و اﻃﺎﻋ ﺖ از ﺁﻧﻬ ﺎ آﻨﻨ ﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻪ اﻣﺎم ﺁﻧﻬﺎ را ﺣﺠﺖ ﺧﻮد آﺮدﻩ و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻩ اﺳﺖ‪".‬‬
‫‪"-‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ از ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﺳﻼم و ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن دﻳ ﻦ ﺑﻤ ﺎ رﺳ ﻴﺪﻩ در آﺘﺎﺑﻬ ﺎ ﺛﺒ ﺖ‬
‫اﺳ ﺖ‪ ،‬و از هﻤ ﻴﻦ زﻣ ﺎن ﻣ ﺎ ﺗ ﺎ زﻣ ﺎن ﭘﻴ ﺸﻮاﻳﺎن دﻳ ﻦ و اﺋﻤ ﻪ ﻣﻌ ﺼﻮﻣﻴﻦ ﺳ ﻼم اﷲ‬
‫ﻋﻠﻴﻬﻢ در هﻤﻪ ﻃﺒﻘ ﺎت اﺷﺨﺎﺻ ﯽ آ ﻪ ﺁن رواﻳ ﺎت را ﻧﻘ ﻞ آﺮدﻧ ﺪ ﺣﺎﻻﺗ ﺸﺎن در ﻋﻠ ﻢ‬
‫رﺟﺎل ﻣﺬآﻮر اﺳﺖ‪ .‬و از اﻳﻦ ﻋﻠﻢ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد آﻪ ﺣﺪﻳﺚ از ﭼﻪ اﺷﺨﺎﺻﯽ دﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻣ ﺎ رﺳ ﻴﺪﻩ و ﺷ ﺮح ﺣ ﺎﻻت ﺁﻧﻬ ﺎ و ﺧ ﻮﺑﯽ و ﺑ ﺪﯼ و ﭼﮕ ﻮﻧﮕﯽ زﻧ ﺪﮔﺎﻧﯽ‬
‫ﺁﻧﻬ ﺎ هﻤ ﻪ در آﺘﺎﺑﻬ ﺎ ﺿ ﺒﻂ اﺳ ﺖ‪ .‬ﭘ ﺲ ﻣﻴ ﺎن اﺧﺒ ﺎر ﺑﻴ ﺸﺘﺮ ﺗ ﻮارﻳﺦ و اﺧﺒ ﺎر آﺘ ﺐ‬
‫اﺣﺎدﻳ ﺚ اﻳ ﻦ ﻓ ﺮق روﺷ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ در ﺗ ﺎرﻳﺦ وﺛ ﻮق و اﻃﻤﻴﻨ ﺎن ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا از‬
‫اﺣﻮال اﺷﺨﺎﺻﯽ آﻪ ﻧﻘﻞ ﺷ ﺪﻩ و وﺳ ﻴﻠﻪه ﺎﻳﯽ آ ﻪ ﺧﺒ ﺮ ﺑﻤ ﺎ رﺳ ﻴﺪﻩ درﺳ ﺖ اﻃﻼﻋ ﯽ‬
‫ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬ﻟﻜ ﻦ در اﺧﺒ ﺎر ﻣ ﺎ اﻳﻨﻄ ﻮر ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﻋﻠﻤ ﺎء و ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﻣ ﺎ ه ﺮ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ را آ ﻪ‬
‫ﻣﯽﺁورﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨ ﺪ از روﯼ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ رﺟ ﺎل ﺛﺎﺑ ﺖ آﻨﻨ ﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ ﺧﺒ ﺮ ﻣ ﻮرد وﺛ ﻮق‬
‫اﺳﺖ ﻳﺎ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ ﻳﺎ ﻣﻮرد اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻧﻴﺴﺖ و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺁن ﻋﻤﻞ آﺮد‪".‬‬
‫‪"-‬ﺗﺤﻔ ﻪ اﻟﻌﻘ ﻮل از ﺳ ﻴﺪ اﻟ ﺸﻬﺪا رواﻳ ﺖ آﻨ ﺪ آ ﻪ اﺟ ﺮاء هﻤ ﻪ اﻣ ﻮر ﺑﺪﺳ ﺖ‬
‫ﻋﻠﻤﺎ ِء ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﺖ آﻪ اﻣﻴﻦ ﺑﺮ ﺣﻼل و ﺣﺮاﻣﻨﺪ‪) ".‬آﺸﻒاﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(١٨٨‬‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ه ﺴﺘﻴﺪ آ ﻪ ﻓﺘ ﻮاﯼ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻣﺜ ﻞ هﻤﻴ ﺸﻪ ﻗ ﺎﻃﻊ و ﺻ ﺮﻳﺢ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺟ ﺎﯼ‬
‫"اﮔﺮ" و "اﻣﺎ" ﻧﻴﺰ در ﺁن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا‬
‫و ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮﻧ ﺪ‪ .‬اﻣ ﺎم ﻋ ﺼﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺣﺠ ﺖ ﺧ ﻮد ﻗ ﺮار دادﻩ و اﻃﺎﻋﺘ ﺸﺎن را‬
‫واﺟﺐ ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ و رد ﺁﻧﺎن رد اﻣﺎم‪ ،‬رد ﺧﺪا و ﺷِﺮك ﺑﻪ ﺧﺪا اﺳﺖ‪.‬‬
‫اآﻨﻮن ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ و ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺳﻮال ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷ ﻮد‪ ،‬و ﺁن اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬اﻳ ﻦ‬
‫ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎ را آ ﻪ راوﻳ ﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ ﺣﻜ ﺎم رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا و ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ و ﺣﺠ ﺖ اﻣ ﺎم‬
‫ﻋﺼﺮﻧﺪ‪ ،‬در آﺠﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﺎﻓﺖ و ﺑﺮاﯼ دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﭼ ﻪ ﻣﺮاﺟﻌ ﯽ ﺑﺎﻳ ﺪ ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ‬
‫آﺮد؟ اﻳﻦ ﺑﺎر ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺷﺨ ﺼﺎ راهﻨﻤ ﺎﻳﯽ ﻻزم را آ ﺮدﻩ وﻟ ﯽ درﻋ ﻴﻦ‬
‫ﺣ ﺎل ﻣﺮاﺟﻌ ﻪ ﺑ ﻪ ﺁﺛ ﺎر ﺳ ﺎﻳﺮ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار و راوﻳ ﺎن ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر را ﻧﻴ ﺰ ﺗﻮﺻ ﻴﻪ‬
‫ﻧﻤﻮدﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬اﻻن ﻣﺎ آﺘﺎﺑﯽ ﻣﺜﻞ " آﺎﻓﻲ" را از هﺰار ﺳﺎل ﭘﻴﺶ در دﺳﺖ دارﻳﻢ آﻪ از‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ‪ ،‬و رواﻳﺎت ﺁﻧﺮا ﺑﺎ وﺳﻴﻠﻪ اﺷﺨﺎص ﻣ ﻮرد اﻃﻤﻴﻨ ﺎن‬

‫‪١٣٦‬‬
‫و وﺛ ﻮق ﺑﻄ ﻮر ﻣﺴﻠ ﺴﻞ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﻴﻢ‪ .‬اﺣ ﻮال رﺟ ﺎل ﺧ ﻮد "آ ﺎﻓﻲ" ﻧﻴ ﺰ ﻣﻌﻠ ﻮم و‬
‫ﻣ ﻀﺒﻮط اﺳ ﺖ‪ .‬ﭘ ﺲ اﮔ ﺮ اﺧﺒ ﺎر ﺗ ﺎرﻳﺦ را ه ﻢ آ ﺴﯽ ﻧﭙ ﺬﻳﺮد ﺑ ﺮاﯼ ﺁﻧﻜ ﻪ از ﻧ ﺎﻗﻠﻴﻦ‬
‫اﺧﺒﺎر ﺁن ﺑﯽاﻃﻼع اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻖ ﻧﺪارد اﺧﺒﺎر آﺘﺎب ﺣﺪﻳﺜﯽ ﻣﺜ ﻞ "آ ﺎﻓﻲ" را ﻧﭙ ﺬﻳﺮد‪".‬‬
‫)آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣٢٧‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤﯽ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ وﻟﯽ ﻓﻘﻴﻪ ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺗ ﺸﻴﻊ‪ ،‬دو‬
‫ﻣﺤﺪث را از ﻣﻴﺎن هﻤﻪ ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ )ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم اﺑ ﻮﺟﻌﻔﺮ آﻠﻴﻨ ﯽ و ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ‬
‫ﻣﺠﻠﺴﻲ( و دو آﺘ ﺎب را از ﻣﻴ ﺎن هﻤ ﻪ آﺘ ﺐ ﺣ ﺪﻳﺚ )اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﯽ و ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار(‬
‫ﺑﻄﻮر ﺧﺎص ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻋﻴﻦ ﺁﻧﻜﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺤﺪﺛﺎن و آﺘﺐ اﺣﺎدﻳ ﺚ را‬
‫ﻧﻴﺰ ﻧﻔﯽ ﻧﻜﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬در اﺟ ﺮاﯼ هﻤ ﻴﻦ ﺗﻮﺻ ﻴﻪه ﺎﯼ ﺷ ﺮﻋﯽ‪ ،‬ﻣ ﻦ در ﮔ ﺮدﺁورﯼ و‬
‫اراﺋ ﻪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪه ﺎﻳﯽ از اﺣﺎدﻳ ﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ و ﻣﻮﺛ ﻖ در درﺟ ﻪ اول از هﻤ ﻴﻦ دو آﺘ ﺎب‬
‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﺮدﻩ ام‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ آﻪ ﭼﻮن ﺧﻮد ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺠﻠﺴﯽ ﺧﻼﺻ ﻪاﯼ از اﺣﻜ ﺎم‬
‫ﻋﻤﻠﯽ ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار را ﺑﻌ ﺪا ﺑ ﻪ زﺑ ﺎن ﻓﺎرﺳ ﯽ در آﺘ ﺎﺑﯽ ﺑﻨ ﺎم "ﺣﻠﻴ ﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ" ﺗ ﺪوﻳﻦ‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻩ‪ ،‬در ﻧﻘﻞ اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار از ﻣﻨﺪرﺟﺎت آﺘﺎب اﺧﻴﺮ ﻧﻴﺰ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﺮدﻩام‪.‬‬
‫اﺟﺎزﻩ دهﻴ ﺪ ﺑ ﺪﻳﻦ ﻣﻨﺎﺳ ﺒﺖ ﺗﻮﺿ ﻴﺢ آﻮﺗ ﺎهﯽ درﺑ ﺎرﻩ اﻳ ﻦ دو آﺘ ﺎب و ﺳ ﺎﻳﺮ‬
‫آﺘ ﺐ ﻣﻬ ﻢ ﺣ ﺪﻳﺚ و ﻓﻘ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺠﻤﻠ ﻪ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮﯼ آ ﻪ در اﻧﺘﺨ ﺎب و ﺗﻨﻈ ﻴﻢ‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻄﻮر ﺧﺎص ﻣﻮرد ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪهﻢ‪:‬‬
‫ﺗﻌﺪاد آﺘﺐ اﺣﺎدﻳﺚ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻄﻮر دﻗﻴﻖ اﺣﺼﺎء ﻧﺸﺪﻩ‪ ،‬وﻟﯽ ﻣﺴﻠﻢ ﺁن اﺳﺖ آ ﻪ‬
‫اﻳﻦ رﻗﻢ‪ ،‬از ﺁﻏﺎز ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم هﺠﺮﯼ آﻪ "آﺎﻓﻲ" اوﻟﻴﻦ اﺛ ﺮ ﺟ ﺎﻣﻊ و آﺎﻣ ﻞ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺷﻴﻌﻪ ﺗﺪوﻳﻦ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﭼﻬﺎردهﻢ آﻪ زﻣﺎن ﺗﺎﻟﻴﻒ و اﻧﺘﺸﺎر ﺗﺤﺮﻳﺮاﻟﻮﺳ ﻴﻠﻪ و‬
‫آﺘﺎب اﻟﻄﻬﺎرﻩ و رﺳﺎﺋﻞ و ﺗﻮﺿﻴﺢاﻟﻤﺴﺎﺋﻞ و ﺳﺎﻳﺮ ﺁﺛﺎر ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در‬
‫ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻴﺶ از ﻳﻜﻬﺰار ﺑﺎﻟﻎ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﻣﻴﺎن هﻤﻪ اﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ "اﺣﺎدﻳﺚ ﺷﻴﻌﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﻳﻪ" ﭼﻬﺎر آﺘﺎب ﺗﻮﺳ ﻂ‬
‫ﻋﻠﻤ ﺎ و ﻓﻘﻬ ﺎﯼ ﺑ ﺰرگ ﺗ ﺸﻴﻊ ﻣﻌﺘﺒﺮﺗ ﺮﻳﻦ آﺘ ﺐ ﺷ ﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ و "آﺘ ﺐ ارﺑﻌ ﻪ" ﻧ ﺎم‬
‫ﮔﺮﻓﺘ ﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ ﻣﻮﻟﻔ ﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﻋ ﺎﻟﻢ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻣﻌ ﺮوف ﺑ ﻪ "ﻣﺤﻤ ﺪﻳﻦ‬
‫ﺛﻼث" هﺴﺘﻨﺪ ﺑﺪﻳﻨﻘﺮار‪:‬‬
‫"اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" ﻳﺎ "آﺎﻓﯽ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺪﻳﻦ" ﺗﺎﻟﻴﻒ "اﺑﻮﺟﻌﻔﺮﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻳﻌﻘ ﻮب‬
‫ﺑﻦ اﺳﺤﻖ آﻠﻴﻨﯽ رازي" ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ "ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم" )ﻣﺘﻮﻓﯽ در ‪ ٣٢٩‬هﺠﺮي(‪.‬‬

‫‪١٣٧‬‬
‫"ﻣﻦ ﻻ ﻳﺤﻀﺮﻩ اﻟﻔﻘﻴﻪ"‪ ،‬ﺗﺎﻟﻴﻒ "اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑﺎﺑﻮﻳ ﻪ‬
‫ﻗﻤﻲ" ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ "اﺑﻦﺑﺎﺑﻮﻳﻪ" )ﻣﺘﻮﻓﯽ در ‪ ٣٨١‬هﺠﺮي(‬
‫"ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻻﺣﻜﺎم" و "اﺳﺘﺒﺼﺎر"‪ ،‬ﺗﺎﻟﻴﻒ "اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬
‫ﻃﻮﺳﻲ" )ﻣﺘﻮﻓﯽ در ‪ ۴۶٠‬هﺠﺮي(‬
‫از ﺳﺎﻳﺮ اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺤﺪﺛﺎن و ﻓﻘﻬﺎﯼ ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﻣﯽﺑﺎﻳﺪ از ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻘﻤﻲ"‬
‫)ﻣﺘ ﻮﻓﯽ در ‪ ٢٩١‬هﺠ ﺮي(‪ ،‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﻟﻨﻌﻤ ﺎن اﻟﺒﻐ ﺪادﯼ ﻣﻠﻘ ﺐ ﺑ ﻪ "ﺷ ﻴﺦ ﻣﻔﻴ ﺪ"‬
‫)ﻣﺘﻮﻓﯽ در ‪ ۴١٣‬هﺠﺮي( ﻣﻮﻟﻒ اﻻرﺷﺎد و اﻻﺧﺘﺼﺎص و اﻻﻣ ﺎﻟﯽ و ﻏﻴ ﺮﻩ‪ ،‬ﺷ ﻴﺦ‬
‫ﻃﺒﺮﺳ ﯽ ﻣﻮﻟ ﻒ "ﺟ ﺎﻣﻊ اﻟﺘ ﻮارﻳﺦ ﻓ ﯽ ﺗﻔ ﺴﻴﺮ اﻟﻘ ﺮﺁن"‪ ،‬ﻧﺠ ﻢ اﻟ ﺪﻳﻦ ﺟﻌﻔ ﺮﺑﻦ‬
‫ﻣﺤﻤﺪاﻟﺤﻠّـﯽ ﻣﻮﻟﻒ "ﺷﺮاﻳﻊ اﻻﺳﻼم"‪ ،‬ﺟﻤﺎل اﻟﺪﻳﻦ ﺣ ﺴﻦ ﺑ ﻦ اﻟﻤﻄﻬ ﺮ اﻟﺤﻠ ﯽ ﻣﻠﻘ ﺐ‬
‫ﺑﻪ "ﻋﻼﻣﻪ ﺣﻠﻲ" ﻣﻮﻟﻒ "ﻣﻨﻬﺎج اﻟﻜﺮاﻣﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﺔ اﻻﻣﺎﻣﻪ" و "ﺗ ﺬآﺮة اﻟﻔﻘﻬ ﺎ" در‬
‫اﺻ ﻮل اﻟﻬﻴ ﺎت و ﻓﻘ ﻪ اﻣﺎﻣﻴ ﻪ ﻧ ﺎم ﺑ ﺮد آ ﻪ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ اﻳ ﻦ دو ﻓﻘﻴ ﻪ "ﺣﻠ ﻲ" در ﻋ ﺼﺮ‬
‫ﺻﻔﻮﻳﻪ ﻣﺒﻨﺎﯼ ﺗﺪوﻳﻦ "ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ و ﺣﻘﻮق اﻣﺎﻣﻴﻪ" ﺑﺼﻮرت آﺘ ﺎب "ﺟ ﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳ ﻲ"‬
‫ﺗﻮﺳ ﻂ ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎءاﻟ ﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ ﻋ ﺎﻣﻠﯽ ﻣﻌ ﺮوف‪ ،‬ﻣﻠﻘ ﺐ ﺑ ﻪ "ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﻲ" ﻗ ﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل آﺎﻓﻲ‬
‫‪"-‬اﺑ ﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻳﻌﻘ ﻮب ﺑ ﻦ اﺳ ﺤﻖ آﻠﻴﻨ ﯽ رازﯼ ﻣﻌ ﺮوف ﺑ ﻪ‬
‫"ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم"‪" ،‬ﺷ ﻴﺦ اﻟﻤ ﺸﺎﻳﺦ" ﺷ ﻴﻌﻪ و رﺋ ﻴﺲ ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ ﻋﻠﻤ ﺎﯼ اﻣﺎﻣﻴ ﻪ و اوﺛ ﻖ و‬
‫اﻋ ﺪل و اﺛﺒ ﺖ و اﺿ ﺒﻂ اﻳ ﺸﺎن‪ ،‬و ﻣ ﺮ ّوج ﻣ ﺬهﺐ ﺷ ﻴﻌﻪ در ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم و ﻣﻤ ﺪوح‬
‫ﺧﺎص و ﻋﺎم و ﻣﻔﺘﯽ ﻃﻮاﻳﻒ اﺳﻼم‪ ،‬و ﺟﻼﻟﺖ وﯼ ﻣ ﺴﻠﻢ ﻓ ﺮﻳﻘﻴﻦ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻋﺎﻣ ﻪ و‬
‫ﺧﺎﺻﻪ در ﻓﺘﺎوﯼ ﺑﻪ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ و ﺑ ﺪان ﺟﻬ ﺖ ﺑ ﻪ "ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم" ﺷ ﻬﺮت‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬و او ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ آ ﺴﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ در دورﻩ اﺳ ﻼﻣﯽ ﺑ ﺪﻳﻦ ﻟﻘ ﺐ اﺧﺘ ﺼﺎص‬
‫داﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬وﯼ ﺻ ﺎﺣﺐ آﺘ ﺎب "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ آﺘ ﺐ ارﺑﻌ ﻪ‬
‫اﺳﺖ و در ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻓﻘﻪ اﺳﻼﻣﻴﻪ و اﺳﺘﻨﺒﺎط اﺣﻜﺎم دﻳﻨﯽ ﻣﺮﺟ ﻊ اآ ﺎﺑﺮ و ﻣ ﻮرد اﺳ ﺘﻔﺎدﻩ‬
‫ﻓﺤﻮل ﻓﻘﻬﺎ و ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ ﺑﺰرگ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺷﻴﺦ ﻣﻔﻴ ﺪ "اﺟ ﻞ آﺘ ﺐ اﺳ ﻼﻣﯽ و‬
‫اﻋﻈﻢ ﻣﺼﻨﻔﺎت ﺷﻴﻌﻪ اﺳ ﺖ"‪ ،‬و ﺣ ﺎوﯼ ‪ ١۶١٠‬ﺣ ﺪﻳﺚ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺛﻘﺔاﻻﺳ ﻼم آﻠﻴﻨ ﯽ از‬
‫ﺖ ﺻ ﻐﺮﯼ اﺳ ﺖ و وﻓ ﺎت او ‪ ۶٩‬ﺳ ﺎل ﺑﻌ ﺪ از وﻓ ﺎت اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ‬ ‫ن ﻏﻴﺒ ِ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎﯼ زﻣ ﺎ ِ‬
‫ﻋ ﺴﮕﺮﯼ در ﻣ ﺎﻩ ﺷ ﻌﺒﺎن ﺳ ﺎل ‪ ٣٢٩‬هﺠ ﺮﯼ اﺗﻔ ﺎق اﻓﺘ ﺎدﻩ اﺳ ﺖ و ﻗﺒ ﺮش در‬

‫‪١٣٨‬‬
‫ﺑﺎباﻟﻜﻮﻓﻪ در ﺑﻐﺪاد ﻧﺰدﻳﻜﯽ ﺟﺴﺮ ﻣﺸﻬﻮر و ﻣﺰار ﻋﻤ ﻮم اﺳ ﺖ‪) ".‬ﻧﻘ ﻞ از ﻟﻐﺘﻨﺎﻣ ﻪ‬
‫دهﺨﺪا(‬
‫‪"-‬آﺘ ﺎب "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" آ ﻪ "ﻣﻌﺘﺒﺮﺗ ﺮﻳﻦ آﺘ ﺎب ﺷ ﻴﻌﻪ ﺑﻌ ﺪ از ﻗ ﺮﺁن" و‬
‫"ﺣﺠ ﺖ و ﺳ ﻨﺪ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺟﺎﻣﻌ ﻪ ﺗ ﺸﻴﻊ" ﻣﻌﺮﻓ ﯽ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﻋﻼﻣ ﻪ ﺑ ﺰرگ‬
‫ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺳﺤﺎق آﻠﻴﻨﯽ رازﯼ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻳ ﺎزدﻩ‬
‫ﻗﺮن ﭘﻴﺶ ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺷ ﺪﻩ و اﻳ ﻦ ﻣﺤ ﺪث ﺑ ﺼﻴﺮ‪ ،‬ﻣ ﺪت ﺑﻴ ﺴﺖ ﺳ ﺎل از ﻋﻤ ﺮ ﺧ ﻮد را ﺑ ﺎ‬
‫آﻤﺎل اﺧﻼص و ﻣ ّﻮدت در راﻩ ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺁن از ﮔﺮدﺁورﯼ ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ واﺧﺒ ﺎر‬
‫اﺋﻤ ﻪ ﻣﻌ ﺼﻮﻣﻴﻦ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ اﻟ ﺴﻼم‪ ،‬از ﺧِ ﻼل آﺘ ﺐ و رﺳ ﺎﻟﻪه ﺎ ﺻ ﺮف آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻴﺦ ﻣﻔﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪﯼ ﻣﻜﯽ ﺷﻬﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻘﻖ ﮔـَﺮَآﯽ‪ ،‬ﻓ ﻴﺾ آﺎﺷ ﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺷ ﻬﻴﺪ ﺛ ﺎﻧﯽ‪،‬‬
‫ﻣ ﻮﻟﯽ ﻣﺤﻤ ﺪ اﻣ ﻴﻦ اﺳ ﺘﺮﺁﺑﺎدﯼ و ﻏﻴ ﺮﻩ از زﻣ ﺮﻩ آ ﺴﺎﻧﯽ ه ﺴﺘﻨﺪ آ ﻪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب را‬
‫"ﺟﻠﻴﻞ ﺗﺮﻳﻦ آﺘﺐ ﺷ ﻴﻌﻪ" داﻧ ﺴﺘﻪاﻧ ﺪ‪ .‬اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺷ ﺮﻳﻒ ﻣ ﺪت ﭘ ﺎﻧﺰدﻩ ﻗ ﺮن ﻣﺘ ﻮاﻟﯽ‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌ ﻪ و ﺗﺤﻘﻴ ﻖ و ﺑﺮرﺳ ﯽ داﻧ ﺸﻤﻨﺪان ﻣﻨﺘﻘ ﺪ و ﻧﻜﺘ ﻪﺳ ﻨﺞ‪ ،‬ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ دﻗﻴ ﻖ و‬
‫ﺑﺎرﻳﻚﺑﻴﻦ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ و هﺮ ﻳﻚ از اﺣﺎدﻳﺜﺶ از ﻧﻈﺮ هﺰارهﺎ ﻓﻘﻴﻪ و ﺣﻜﻴﻢ و ﻣﺘﻜﻠﻢ و‬
‫ﻣﺤ ﺪث و ﺧﻄﻴ ﺐ ﮔﺬﺷ ﺘﻪ و روات و ﻣﻌﺒﺮﻳﻨ ﯽ آ ﻪ ﺁن اﺣﺎدﻳ ﺚ را از زﺑ ﺎن اﻣ ﺎم‬
‫ﻣﻌﺼﻮم ﮔﺮﻓﺘﻪ و دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮداﻧﻴﺪﻩ ﻳﺎ ﺑ ﻪ ﺷ ﻴﺦ آﻠﻴﻨ ﯽ رﺳ ﺎﻧﻴﺪﻩاﻧ ﺪ ﻳ ﻚ ﺑ ﻪ ﻳ ﻚ‬
‫ﻣﻮرد آﻨﺠﻜﺎوﯼ ﻋﻠﻤﺎء رﺟﺎل و دراﻳﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑ ﻪ ﺻ ﺤﺖ و وﺛ ﻮق و اﻣﺜ ﺎل‬
‫اﻳﻦ ﺗﻐﺒﻴﺮات اﻋﺘﺒﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﺑﺰرﮔﻮار ﺧﻮد درﺑﺎرﻩ اﻳﻦ آﺘﺎب ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ ‪".‬ﺧﺪا را ﺷ ﻜﺮ ﻣ ﯽآ ﻨﻢ آ ﻪ‬
‫وﺳﺎﺋﻞ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ و ﺗ ﺪوﻳﻦ ﭼﻨ ﻴﻦ آﺘ ﺎﺑﯽ را ﺁﻣ ﺎدﻩ آ ﺮد آ ﻪ ﺷ ﺎﻣﻞ ﺟﻤﻴ ﻊ ﻋﻠ ﻮم دﻳﻨ ﯽ از‬
‫ﮔﻔﺘﺎر اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ و اﻣﺎم ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم و ﺳ ﻨﺘﻬﺎﯼ اﺳ ﺘﻮارﯼ آ ﻪ ﺑﺎﻳ ﺪ ﻃﺒ ﻖ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﻋﻤ ﻞ آ ﺮد‪ ،‬ﺑﺎﺷ ﺪ و اﻣﻴ ﺪوارم ﻣ ﺎ ﺑ ﺎ آ ﺴﺎﻧﻴﻜﻪ از اﻳ ﻦ زﻣ ﺎن ﺗ ﺎ روز ﻗﻴﺎﻣ ﺖ از اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽآﻨﻨﺪ در اﺟﺮ و ﺛﻮاب ﺷﺮﻳﻚ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪".‬‬
‫ﺁن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺷﺨ ﺼﺎ ﻧ ﻮاب ﺧ ﺎص ﺣ ﻀﺮت ﻣﻬ ﺪﯼ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم را درك‬
‫آ ﺮدﻩ و ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ اﺣﺎدﻳ ﺚ و اﺧﺒ ﺎر را از دﺳ ﺖ اوﻟ ﺶ اﺧ ﺬ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺣﺘ ﯽ‬
‫ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﻠﻤﺎ رواﻳﺖ آﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ آﺘﺎب آﺎﻓﯽ ﺑﺮ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم زﻣﺎن ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‬
‫ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪﻩ و ﺁن ﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ‪" :‬اﻟﻜﺎﻓﯽ آ ﺎف ﻟ ﺸﻴﻌﺘﻨﺎ" )هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺎ را ﺑﺲ اﺳﺖ(‪.‬‬

‫‪١٣٩‬‬
‫‪"-‬و ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﯽ ﻣﺠﻠﺴﯽ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺣﻖ اﻳ ﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ در ﺷ ﻴﻌﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫آﺘﺎﺑﯽ ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ اﺳﺖ و هﺮ آﻪ در اﺧﺒﺎر و ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺁن دﻗﺖ آﻨﺪ درﻣﯽﻳﺎﺑﺪ آﻪ آﻠﻴﻨﯽ از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻮﻳﺪ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪) ".‬اﺳﺘﺎد ﺟﻮاد ﻣﺼﻄﻔﻮﯼ‪ ،‬ﻣﺘ ﺮﺟﻢ و‬
‫ﺷﺎرح اﺻﻮل آﺎﻓﻲ(‪.‬‬
‫‪" -‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﺮﯼ آﻪ ﺁﺧﺮﻳﻦ وآﻴﻞ و ﻧﺎﻳﺐ اﻣﺎم زﻣ ﺎن در‬
‫دوران ﻏﻴﺒ ﺖ ﺻ ﻐﺮﯼ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﭘ ﺲ از اﻋ ﻼم ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮاﯼ ﺁن ﺣ ﻀﺮت و اﺑ ﻼغ‬
‫اواﻣﺮﺷ ﺎن درﺑ ﺎرﻩ ﺷ ﺮاﻳﻂ اﺣ ﺮاز ﻣﻘ ﺎم ﻧﻴﺎﺑ ﺖ اﻣ ﺎم و ﻣﺮﺟﻌﻴ ﺖ ﺗﻘﻠﻴ ﺪ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬از‬
‫ﺟﻬﺎن رﺧﺖ ﺑﺮ ﺑﺴﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﭼﻬﺎر ﺷﺮﻃﯽ آﻪ ﻣﻌﻴﻦ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد )ﻣﺠﺘﻬ ﺪ ﻣ ﺴﻠﻢ ﺑﺎﺷ ﺪ‪،‬‬
‫ﺣﺎرس ﻧﻔﺲ وﺣﺎﻓﻆ دﻳ ﻦ ﺧ ﻮد ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﻣﻄﻴ ﻊ اﻣ ﺮ ﺧ ﺪا ﺑ ﻮدﻩ و ﻣﺨﺎﻟﻔ ﺖ ه ﻮاﯼ ﻧﻔ ﺲ‬
‫ﺑﻮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ( ﺗﻜﻠﻴﻒ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را روﺷﻦ ﻧﻤﻮدﻩ ﺑﻮد دﻳﮕ ﺮ ﺟ ﺎﯼ ﺗﺮدﻳ ﺪ ﺑ ﺎﻗﯽ ﻧﻤﺎﻧ ﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻣ ﺮدم ﺑ ﻪ ﺳ ﺮاغ اﻋﻠ ﻢ و اﺗﻘ ﺎﯼ زﻣ ﺎن ﺧ ﻮد رﻓﺘ ﻪ او را ﺑ ﻪ ﻣﺮﺟﻌﻴ ﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧ ﺪ‪ .‬و‬
‫ﺳﺨﻦ او را ﺳﺨﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺧﺪا داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑ ﺪان ﻋﻤ ﻞ ﻧﻤﻮدﻧ ﺪ‪ .‬از آ ﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ ﭘ ﺲ از ﻏﻴﺒ ﺖ آﺒ ﺮﯼ ﻣﻘ ﺎم اﻋﻠﻤﻴ ﺖ و ﻣﺮﺟﻌﻴ ﺖ ﻳﺎﻓ ﺖ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻳﻌﻘ ﻮب‬
‫آﻠﻴﻨ ﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ از ﻣﻘ ﺪﻣﻴﻦ و ﻣ ﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻓﻘﻬ ﺎﯼ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺑ ﻮد و در روزﮔ ﺎر ﺧ ﻮد‬
‫ت آﺘ ﺐ اﺳ ﻼم‬ ‫ﺗﺎﻟﯽ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬وﯼ ﻣﻮﻟﻒ آﺘﺎب ﮔﺮاﻧﺒﻬ ﺎﯼ "آ ﺎﻓﻲ" اﺳ ﺖ آ ﻪ از اﻣﻬ ﺎ ِ‬
‫اﺳﺖ‪) ".‬ﻧﮕﻬﺒﺎن اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ‪ ۴ ،‬ﺁﺑﺎن ‪(١٣۶١‬‬
‫‪"-‬ﻗﺒﺮ ﺷﺮﻳﻒ آﻠﻴﻨﯽ ﺻﺎﺣﺐ آﺎﻓﯽ در ﺑﻐﺪاد ﺳﺮ ﭘﻞ ﻗ ﺮار دارد‪ .‬وﻗﺘ ﯽ ﻳﻜ ﯽ‬
‫از ﺣﻜﺎم ﺟﻮر ﺑﻔﻜﺮ اﻓﺘﺎد آ ﻪ ﻗﺒ ﺮ ﺣ ﻀﺮت ﻣﻮﺳ ﯽ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ)ع( را ﺧ ﺮاب آﻨ ﺪ ﺗ ﺎ‬
‫آﺴﯽ ﺑﻪ زﻳﺎرت آﺎﻇﻤﻴﻦ ﻧﺮود‪ ،‬وزﻳﺮش آﻪ در ﺑ ﺎﻃﻦ ﺷ ﻴﻌﻪ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﻣﺘﺤﻴ ﺮ ﻣﺎﻧ ﺪ ﭼ ﻪ‬
‫آﻨ ﺪ و ﻧﻤ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺖ ﺣﺮﻓ ﯽ ﺑﺰﻧ ﺪ‪ ،‬ﭼ ﻮن اﮔ ﺮ ﺑﻔﻬﻤﻨ ﺪ ﺷ ﻴﻌﻪ اﺳ ﺖ ﺟ ﺎﻧﺶ در ﺧﻄ ﺮ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬هﻤﻴﻨﻄ ﻮر آ ﻪ ﻣ ﯽﺁﻣﺪﻧ ﺪ ﺑ ﻪ ﺳ ﺮ ﭘ ﻞ رﺳ ﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬وزﻳ ﺮ ﮔﻔ ﺖ اﻳﻨﺠ ﺎ ﻗﺒ ﺮ ﻳﻜ ﯽ از‬
‫ﻋﻠﻤﺎﯼ اﻳﻦ ﻣﺬهﺐ اﺳﺖ و از ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ ﺟﺴﺪ‬
‫ﺻﻼح ﻧﻴﺴﺖ دﺳ ﺖ‬ ‫اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﺗﺎزﻩ اﺳﺖ و ﻧﻤﯽﭘﻮﺳﺪ‪ .‬اﮔﺮ دﻳﺪﯼ راﺳﺖ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ َ‬
‫ﺑﻪ ﻗﺒﺮ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﺰﻧﻲ‪ .‬ﺣﺎآﻢ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻓ ﻮرا اﻣ ﺮ آ ﺮد ﻗﺒ ﺮ آﻠﻴﻨ ﯽ را ﻧ ﺒﺶ‬
‫آﺮدﻧﺪ دﻳﺪﻧﺪ ﺟﺴﺪ اﻳﺸﺎن ﺗﺮ و ﺗﺎزﻩ اﺳﺖ و از ﺁن ﻋﺠﻴﺐﺗ ﺮ ﺑﭽ ﻪ ﺷ ﻴﺮﯼ ه ﻢ ﭘﻬﻠ ﻮﯼ‬
‫اوﺳ ﺖ آ ﻪ ﺟ ﺴﺪش ﺗ ﺎزﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﻣﻌﻠ ﻮم ﻧﻴ ﺴﺖ ﺁﻳ ﺎ ﺑﭽ ﻪ ﺁن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺑ ﻮدﻩ ﻳ ﺎ ﻣ ﺎل‬
‫دﻳﮕﺮي" )ﺁﻳﺖاﷲ ﺳﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺤﺴﻴﻦ دﺳﺘﻐﻴﺐ‪ ،‬در آﺘﺎب ﻣﻌﺎد(‪.‬‬

‫‪١٤٠‬‬
‫ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﻲ‬
‫" ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎء اﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﺒﺪاﻟ ﺼﻤﺪ ﺣ ﺎرﺛﯽ ﻋ ﺎﻣﻠﯽ ﻣﻌ ﺮوف‬
‫ﺑﻪ ﺷﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﻋﻠ ﯽ اﻻﻃ ﻼق اﺳ ﻼم‪ ،‬آ ﻪ او را اﺳ ﺘﺎد آ ﻞ ﻓ ﯽ اﻟﻜ ﻞ‪ ،‬ﺧ ﺎﺗﻢ‬
‫اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﻳﻦ و ﺧﻼﺻﺔ اﻟﻤﺘﻘﺪﻣﻴﻦ و زﺑﺪة اﻟﻤﺘﺎﺧﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻬﺎء اﻟﻤﻨﻪ و اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ و اﻟﺤﻘﻴﻘﺔ‬
‫و اﻟ ﺪﻳﻦ ﻣ ﯽﻧﺎﻣﻴﺪﻧ ﺪ‪ ،‬ﻧﺎﺑﻐ ﻪ ﻋﻠ ﻮم و ادﺑﻴ ﺎت و ﺗ ﺼﻮف اﺳ ﺖ و داﻧ ﺸﻤﻨﺪان ﺑ ﺴﻴﺎر‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ آﻪ در وﺻﻒ او هﺮ ﻗﺪر ﻣﺒﺎﻟﻐ ﻪ ﺷ ﻮد ﮔ ﺰاف ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬وﯼ اه ﻞ ﺟﺒ ﻞ ﻋﺎﻣ ﻞ‬
‫ﺑﻮد و در آﻮدآﯽ هﻤﺮاﻩ ﭘﺪرش ﺑﻪ اﻳﺮان ﺁﻣﺪ و در اﺻﻔﻬﺎن ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻳﺎﻓ ﺖ و در زﺑ ﺎن‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ از ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ اﺳﺘﺎد ﺑﻮد‪ .‬ﺷﻴﺦ اﺟﻞ ﺻ ﺎﺣﺐ ‪ ٧٣‬ﺗ ﺼﻨﻴﻒ و ﺗ ﺎﻟﻴﻒ‬
‫و رﺳﺎﻟﻪ و ﺣﺎﺷﻴﻪ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺟ ﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳ ﯽ و ه ﺪاﻳﺖ اﻟﻬﺪاﻳ ﻪ در ﻓﻘ ﻪ‬
‫ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺗﻬﺬﻳﺐ در ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﻋﺮوة اﻟﻮﺛﻘﯽ و ﺻﺮاط اﻟﻤﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻋﻴﻦ اﻟﺤﻴﺎت در ﺗﻔ ﺴﻴﺮ‪،‬‬
‫ﺣﺒ ﻞ اﻟﻤﺘ ﻴﻦ و ﻣ ﺸﺮق اﻟﺸﻤ ﺴﻴﻦ و ارﺑﻌ ﻴﻦ در ﺁﻳ ﺎت اﺣﻜ ﺎم و اﺣﺎدﻳ ﺚ‪ ،‬آ ﺸﻜﻮل و‬
‫ﻣﺨﻠﺪات در ﻋﻠﻮم و ادﺑﻴﺎت‪ ،‬ﺑﺤﺮ اﻟﺤﺴﺎب و ﺧﻼﺻ ﺔ اﻟﺤ ﺴﺎب و ﺟﺒ ﺮ و ﻣﻘﺎﺑﻠ ﻪ در‬
‫رﻳﺎﺿﻴﺎت‪ ،‬ﺗﺸﺮﻳﺢ اﻻﻓ ﻼك و ﺻ ﺤﻨﺔ اﻻﻣﻜ ﺎن در هﻴ ﺎت و اﺷ ﻌﺎر او ﻧﻴ ﺰ ﻣﻌ ﺮوف‬
‫ﺧ ﺎص و ﻋ ﺎم اﺳ ﺖ‪ .‬ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ ﺻ ﺎﺣﺐ ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار و‬
‫ﺻﺪراﻟﻤﺘﺎﻟﻬﻴﻦ ﺷﻴﺮازﯼ از ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ او ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﻪ ﺳ ﺎل ‪ ١٠٣٠‬هﺠ ﺮﯼ‬
‫در اﺻﻔﻬﺎن وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ" )از آﺘﺎب ﺣﺠﺔ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﻌ ﺼﻮم ﭼﻬ ﺎردهﻢ‪ ،‬ﺷ ﺮح ﺑ ﺮ‬
‫ﻗﺼﻴﺪﻩ و اﺋﻤﻪ ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ(‬
‫‪"-‬ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﯽ اوﻟﻴﻦ آﺘﺎب ﺟﺎﻣﻊ ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺶ از‬
‫ﺁن رﺳﺎﻻﺗﯽ در ﺑﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﻘﻬﯽ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ ﻓ ﺮاهﻢ ﺷ ﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬اﻣ ﺎ ﻧ ﻪ‬
‫آﺘﺎﺑﯽ آﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯽ را در ﺑﺮ ﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺑﻌ ﺪهﺎ ﺳﺮﻣ ﺸﻖ ﻋﻠﻤ ﺎ ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬و ﺳﻨﺖ رﺳﺎﻟﻪهﺎﯼ ﻋﻠﻤﻴﻪ آﻪ ﺗﺎ ﺑ ﻪ اﻣ ﺮوز ﺑﻮﺳ ﻴﻠﻪ ﻣﺮاﺟ ﻊ و ﻋﻠﻤ ﺎء ﺗ ﺮاز اول‬
‫در ﺑﺎب ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯽ و ﺑﺮاﯼ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﻘﻠﺪان و راهﻨﻤ ﺎﻳﯽ ﺁﻧ ﺎن ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﻣ ﯽﺷ ﻮد ﺑ ﻪ‬
‫زﻣ ﺎن ﺻ ﻔﻮﻳﻪ ﻣ ﯽرﺳ ﺪ و از هﻤ ﻴﻦ ﺳﺮﻣ ﺸﻖ ﭘﻴ ﺮوﯼ ﻣ ﯽآﻨﻨ ﺪ )ﻣ ﺴﻜﻮب‪ ،‬ﻣﻠ ﺖ و‬
‫زﺑﺎن‪ ،‬ﻧﻘﺶ دﻳﻦ و ﻋﺮﻓﺎن در ﻧﺜﺮ ﻓﺎرﺳﻲ(‬
‫‪ "-‬آﺘﺎب "ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﻲ" اﺛﺮ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﻐﻔﻮر ﻋﻼﻣﻪ دوران ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎءاﻟ ﺪﻳﻦ‬
‫ﻋﺎﻣﻠﯽ رﺿ ﻮان اﻟ ﻪ ﻋﻠﻴ ﻪ‪ ،‬آ ﻪ ﺣ ﺪود ﺳﻴ ﺼﺪ و اﻧ ﺪﯼ ﺳ ﺎل از ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺁن ﻣ ﯽﮔ ﺬرد‪،‬‬
‫ﺷﺎﻣﻞ اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻴﻪ از ﻃﻬﺎرت ﺗﺎ دﻳﺎت اﺳﺖ آﻪ ﻣﺪﺗﻬﺎﺳﺖ ﺟﺰء رﺳﺎﺋﻞ ﻋﻠﻤﻴﻪ ﺁﻳ ﺎت‬
‫ﻋﻈﺎم ﺳ ﺎﺑﻖ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓﺘ ﻪ و ﺑ ﺮ ﺁن ﺣﻮاﺷ ﯽ ﺑ ﺴﻴﺎر ﻧﻮﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ‪ .‬اﻣﻴ ﺪوار اﺳ ﺖ ﺟﻤﻴ ﻊ‬

‫‪١٤١‬‬
‫ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ از ﭼﺎپ اﻳﻦ آﺘﺎب ﻣﺴﺘﻄﺎب ﺑﻬﺮﻩ ﻣﻨﺪ ﺷﺪﻩ و اﻳ ﻦ ﺟﺎﻧ ﺐ را از دﻋ ﺎﯼ ﺧﻴ ﺮ‬
‫ﻓﺮاﻣ ﻮش ﻧﻔﺮﻣﺎﻳﻨ ﺪ‪ .‬واﻟ ﺴﻼم ﻋﻠ ﯽ ﻣ ﻦ اﺗﺒ ﻊ اﻟﻬ ﺪﯼ‪،‬ﺧ ﺎدم ﻋﻠ ﻮم اه ﻞاﻟﺒﻴ ﺖ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ‬
‫اﻟﺴﻼم‪) ،‬ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤﻲ( ﺷﻬﺎب اﻟﺪﻳﻦ اﻟﺤﺴﻴﻨﯽ اﻟﻤﺮﻋﺸﯽ اﻟﻨﺠﻔﻲ"‪.‬‬

‫ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‬
‫‪"-‬ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ ﻣﺠﻠﺴﯽ در زﻣﺎن ﺻﻔﻮﻳﻪ زﻳﺴﺖ ﻣ ﯽآ ﺮدﻩ و آﺘ ﺐ او در‬
‫ﺁن زﻣ ﺎن ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺷ ﺪﻩ‪ .‬ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار آ ﻪ ﻣﻔ ﺼﻞﺗ ﺮﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ اوﺳ ﺖ ﺑ ﺎ ﻋﻨﺎﻳ ﺖ و‬
‫آﻤﻜﻬﺎﻳﯽ از ﺳﻼﻃﻴﻦ ﺻﻔﻮﻳﻪ ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﻟﻜﻦ ﺑﺎﻳﺪ دﻳﺪ آﻪ ﺑﺤ ﺎر ﭼ ﻪ آﺘ ﺎﺑﯽ اﺳ ﺖ و‬
‫ﻣﺪارك ﺁن ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺑﺤﺎر ﻳﻚ آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﻬﻤﯽ اﺳﺖ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻩ و اﻳﻦ آﺘﺎب را ﺗ ﺸﻜﻴﻞ‬
‫دادﻩ و ﻣﺪارك ﺑﺤﺎر در ﺧﻮد او‪ ،‬ﺑﺘﻔﺼﻴﻞ ﺑﺎ اﺳﻢ و رﺳﻢ ﻣﻮﻟﻔﻴﻦ ﺁن ﺛﺒﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨ ﻚ‬
‫ﻣ ﺪارك ﺑﺤ ﺎر ﻏﺎﻟﺒ ﺎ دردﺳ ﺖ اﺳ ﺖ و آ ﺴﻴﻜﻪ ﻣ ﯽﮔﻮﻳ ﺪ ﺳﻴﺎﺳ ﺖ ﺻ ﻔﻮﻳﻪ‪ ،‬آﺘﺎﺑﻬ ﺎ را‬
‫ﺑﺰرگ آﺮدﻩ ﺧﻮب اﺳﺖ اول ﺑﺤﺎر را ﺑﺒﻴﻨﺪ و رواﻳﺎت ﺁﻧﺮا ﻧﻈﺮ آﻨﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﻣ ﺪارك‬
‫ﺁﻧﺮا ﺑﺪﺳﺖ ﺑﻴﺎورد‪ ،‬و اﮔﺮ اﻳﺮادﯼ در آﺎر دﻳ ﺪ اﺷ ﻜﺎل آﻨ ﺪ‪)".‬ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪،‬آ ﺸﻒ‬
‫اﻻﺳﺮار(‬
‫‪"-‬ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬ﻋ ﺎﻟﻢ ﺑﺰرﮔ ﻮار و ﻣﺤ ﺪث ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاﯼ اﺳﺖ از ﻗﺮﻳ ﺐ ﭼﻬﺎرﺻ ﺪ رﺳ ﺎﻟﻪ و آﺘ ﺎب‪ ،‬آ ﻪ در‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻳﻚ آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ آﻮﭼﻜﯽ اﺳﺖ آ ﻪ ﺑ ﺎ ﻳ ﻚ اﺳ ﻢ ﻧ ﺎم ﺑ ﺮدﻩ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬و در ﺣﻘﻴﻘ ﺖ‬
‫ﺧﺰاﻧﻪ هﻤﻪ اﺣﺎدﻳﺚ و اﺧﺒﺎرﯼ اﺳﺖ آﻪ ﺑ ﻪ ﭘﻴ ﺸﻮاﻳﺎن اﺳ ﻼم ﻧ ﺴﺒﺖ دادﻩ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫ﻣ ﺪارك اﺣﺎدﻳ ﺚ و اﺧﺒ ﺎر ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار ﻏﺎﻟﺒ ﺎ در دﺳ ﺖ اﺳ ﺖ و در ﺧ ﻮد او ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺑﺘﻔﻀﻴﻞ ﺑﺎ اﺳﻢ و رﺳﻢ ﻣﻮﻟﻔﻴﻦ ﺁن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ هﻢ آﺴﯽ ﻧﺘﻮاﻧ ﺪ اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب را آ ﻪ‬
‫ﺑﺰﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮب اﺳﺖ آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﻓﺎرﺳﯽ را آﻪ اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫ﺑﺰرﮔ ﻮار وﻣﺤ ﺪث ﻋﺎﻟﻴﻤﻘ ﺪار ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﺮدم ﭘﺎرﺳ ﯽ زﺑ ﺎن ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺑﺨﻮاﻧ ﺪ"‪).‬هﻤ ﺎن‬
‫آﺘﺎب(‬
‫" ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ ﺷﻴﺦ اﻻﺳ ﻼ ِم درﺑ ﺎ ِر ﺷ ﺎﻩ ﺳ ﻠﻄﺎن ﺣ ﺴﻴﻦ ﺻ ﺎﺣﺐ‬
‫‪ ۶٠‬ﺗﺎﻟﻴﻒ اﺳﺖ آﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار آ ﻪ ﭼ ﺎپ ﺑ ﺰرگ ﺳ ﻨﮕﯽ ﺁن در ‪٢۶‬‬
‫ﺟﻠﺪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻘﻴﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ اﺳ ﺖ‪ :‬ﺣ ﻖ اﻟﻴﻘ ﻴﻦ در اﺻ ﻮل دﻳ ﻦ‪،‬‬
‫ﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ در ﺁداب و ﺳ ﻨﻦ‪ ،‬ﺣﻴ ﺎت اﻟﻘﻠ ﻮب در ﺗ ﺎرﻳﺦ اﻧﺒﻴ ﺎء و ﭘﺎدﺷ ﺎهﺎن و اﺋﻤ ﻪ‪،‬‬
‫ﻋﻴﻦ اﻟﺤﻴ ﺎت در وﻋ ﻆ و زه ﺪ و ﻣ ﺬﻣﺖ دﻧﻴ ﺎ‪ ،‬زاد اﻟﻤﻌ ﺎد‪ ،‬ﺟ ﻼء اﻟﻌﻴ ﻮن در ﺗ ﺎرﻳﺦ‬

‫‪١٤٢‬‬
‫ﺣﻴ ﺎت و ﻣ ﺼﺎﺋﺐ و ﻣﻌﺠ ﺰات اﺋﻤ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺗﺤﻔ ﻪ اﻟﺰاﺋ ﺮ‪ ،‬رﺑﻴ ﻊ اﻻﺳ ﺎﺑﻴﻊ‪ ،‬ﻣ ﺸﻜﻮة‬
‫اﻻﻧ ﻮار در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﻗ ﺮﺁن‪ ،‬ﻣﻘﻴ ﺎس اﻟﻤ ﺼﺎﺑﻴﺢ در ﺗﻌﻘﻴﺒ ﺎت ﻧﻤﺎزه ﺎ‪ ،‬و رﺳ ﺎﻟﻪه ﺎﯼ‬
‫ﻣﺘﻔﺮق ﺑﺴﻴﺎر‪ .‬وﯼ در ﻣﺪت ﻋﻤﺮ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﻮن و دوﻳﺴﺖ هﺰار ﺳﻄﺮ ﻣﻄﻠﺐ‬
‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺬهﺐ ﺷﻴﻌﻪ ﻧﻮﺷﺖ آﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ‪ ٧۵‬ﺳﺎﻟﻪ او ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﻮد‪ .‬ﺳﺎﻟﯽ ﻧﺰدﻳﻚ‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺴﺖ هﺰار ﺳﻄﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪) .‬ﻣﻠﻚ اﻟﺸﻌﺮاء ﺑﻬﺎر‪ ،‬ﺳﺒﻚ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ‪(٣‬‬
‫‪"-‬ﺷﻴﺦ اﻻﺳ ﻼم ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‪ ،‬ﺻ ﺎﺣﺐ ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار در ‪٢۶‬‬
‫ﻣﺠﻠﺪ در اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻘﺒﻮل ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬و ﺣﻴ ﺎت اﻟﻘﻠ ﻮب و ﺟ ﻼء اﻟﻌﻴ ﻮن و ﻋ ﻴﻦ اﻟﺤﻴ ﺎت و‬
‫ﻣ ﺸﻜﻮة اﻻﻧ ﻮارو ﻣﻌ ﺮاج اﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ و زاداﻟﻤﻌ ﺎد و ﺣﻠﻴ ﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ‪ ،‬و ﻏﻴ ﺮﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬از‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻔﺎت ﻋﺮﺑﯽ او ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ﻣﺮﺁت اﻟﻌﻘﻮل )در ﺷﺮح اﺻﻮل آ ﺎﻓﯽ و آﻠﻴﻨ ﻲ(‪ ،‬و‬
‫ﻣﻼذاﻻﺧﺒ ﺎر )ﺷ ﺮح ﺑ ﺮ ﺗﻬ ﺬﻳﺐ ﺷ ﻴﺦ ﻃﻮﺳ ﻲ(‪ ،‬و از ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﺗﺎﻟﻴﻔ ﺎت ﻓﺎرﺳ ﯽ او‬
‫ﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ‪ ،‬ﻋﻴﻦ اﻟﺤﺴﺎب‪ ،‬ﺣﻴﺎت اﻟﻘﻠﻮب‪ ،‬ﺟﻼء اﻟﻌﻴﻮن‪ ،‬ﺣﻖ اﻟﻴﻘﻴﻦ‪ ،‬ﺗﺤﻔﻪ اﻟﺰاﺋﺮ‪،‬‬
‫زاداﻟﻤﻌ ﺎد‪ ،‬و ‪ ٢۵‬رﺳ ﺎﻟﻪ دﻳﮕ ﺮ اﺳ ﺖ‪ .‬در ﺣ ﺪود ه ﺰار ﻧﻔ ﺮاز ﻃ ﻼب ﭘﻴﻮﺳ ﺘﻪ در‬
‫ﻣﺠﻠﺲ درسهﺎﯼ وﯼ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻌﺪا ﻋﻘﺎﻳﺪ و ﻧﻈﺮﻳﺎﺗﺶ را درﺑ ﺎرﻩ ﻣ ﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﻣﺨﺘﻠ ﻒ‪ ،‬در اآﻨ ﺎف ﻣﻤﻠﻜ ﺖ ﻣﻨﺘ ﺸﺮ ﻣ ﯽآﺮدﻧ ﺪ‪ .‬ﻣﺠﻠ ﺴﯽ ﺑ ﺎ ﺗﺎﻟﻴﻔ ﺎت و ﺗ ﺼﻨﻴﻔﺎت‬
‫ﻓﺮاوان ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ ﺧﻮد در ﺑﺎب ﻣﺬهﺐ ﺷﻴﻌﻪ ﺑ ﻪ ﻋﻘﺎﻳ ﺪ و اﺧﺒ ﺎر و اﺣﺎدﻳ ﺚ و‬
‫ﻓﻘﻪ و ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻴﻌﻪ در اﻳﺮان رواج داد و ﺑﺎﻋ ﺚ رﺳ ﻮخ ﺁﻧﻬ ﺎ در ﺧ ﺎﻧﻮادﻩه ﺎ ﮔﺮدﻳ ﺪ‪.‬‬
‫)ﺷﺎهﺮخ ﻣﺴﻜﻮب‪ :‬ﻧﻘﺶ دﻳﻦ و ﻋﺮﻓﺎن در ﻧﺜﺮ ﭘﺎرﺳﻲ(‪.‬‬
‫‪"-‬ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ‪ ،‬ﻣﻠﻘ ﺐ ﺑ ﻪ "ﺷ ﻴﺦ اﻻﺳ ﻼم"‪ ،‬ﻣﻮﻟ ﻒ ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ‬
‫آﺘﺎب ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻴﻌﻪ اﺛﻨﯽﻋﺸﺮﻳﻪ ﺑﻨﺎم "ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﺧﺒﺎر اﻻﺋﻤ ﻪ اﻻﻃﻬ ﺎر" اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ "داﺋﺮﻩ اﻟﻤﻌﺎرف ﺷﻴﻌﻪ" و "ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ ﻣ ﻀﺒﻮﻃﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺣﻔ ﻆ ذﺧ ﺎﺋﺮ ﺷ ﻴﻌﻪ" ﻧ ﺎم‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاﯼ ﺷﺎﻣﻞ ‪ ٢۶‬ﺟﻠﺪ در ﺑﻴﺶ از ﺑﻴﺴﺖ ه ﺰار ﺻ ﻔﺤﻪ اﺳ ﺖ آ ﻪ از‬
‫اﻧﺪﻣﺎج ﻳﻜ ﺼﺪ آﺘ ﺎب ﻣﻌﺘﺒ ﺮ و ﻣﺘ ﺪاول ﺷ ﻴﻌﻪ ﻓ ﺮاهﻢ ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪)".‬اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳ ﻢ ﭘﺎﻳﻨ ﺪﻩ‪:‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﻬﺞاﻟﻔﺼﺎﺣﻪ(‪.‬‬
‫ﻗ ﺴﻤﺘﯽ از ﻓﻬﺮﺳ ﺖ ﻣﻄﺎﻟ ﺐ ﻓ ﺼﻮل و اﺑ ﻮاب ﻣﺨﺘﻠ ﻒ آﺘ ﺎب ﺣﻠﻴ ﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ‪،‬‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻒ ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺳ ﻂ ﺧ ﻮد او ﺑ ﺼﻮرت ﺧﻼﺻ ﻪ ﺷ ﺪﻩ ﻓﺎرﺳ ﯽ‬
‫اﺣﻜﺎم ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار ﺗﺪوﻳﻦ و ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺷﺪﻩ‪ ،‬و در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺁن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫"ﺟﻤﻌ ﯽ از ﺳ ﺎﻟﻜﺎن ﻣ ﺴﻠﻚ ﺳ ﻌﺎدت و ﻧﺎهﺠ ﺎنِ ﻣَﻨ ﺎهِﺞ ﻣﺘﺎﺑﻌ ﺖ اه ﻞﺑﻴ ﺖ‬
‫رﺳﺎﻟﺖ ﻋﻠﻴﻬﻢاﻟﺴﻼم از اﻳﻦ ذرﻩ ﺣﻘﻴﺮ اﻟﺘﻤﺎس ﻧﻤﻮدﻧﺪ آﻪ رﺳﺎﻟﻪاﯼ در ﺑﻴﺎن ﻣﺤﺎﺳ ﻦ‬

‫‪١٤٣‬‬
‫ﺁداب آﻪ از ﻃﺮﻳﻘﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﻪ اﺋﻤﻪ ﻃﺎهﺮﻳﻦ ﺑ ﻪ اﺳ ﺎﺗﻴﺪ ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ ﻗﻠﻴ ﻞ اﻟﺒ ﻀﺎﻋﻪ رﺳ ﻴﺪﻩ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮ وﺟﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺗﺤﺮﻳﺮ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﺠﻬﺖ ﻋﻤﻮم ﻧﻔﻊ ﺑﺎﻳﻦ دﻳﺎر‪ ،‬ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ اﺧﺒ ﺎر‬
‫را در ﻟﻐﺖ ﻓﺎرﺳﯽ ﻗﺮﻳﺐاﻟﻔﻬﻢ ﺑﺠﻠﻮﻩ در ﺁورد‪".‬‬
‫و ﻓﻬﺮﺳ ﺘﯽ آﻠ ﯽ از ﻓ ﺼﻮل ﻣﺨﺘﻠ ﻒ "ﺣﻠﻴ ﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ" اﻳ ﻦ ﻋﻼﻣ ﻪ ﺑﺰرﮔ ﻮار‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪" -‬در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﺗﺠﻤﻞ و زﻳﻨﺖ آﺮدن‪ ،‬در ﺑﻴ ﺎن ﺟﺎﻣ ﻪه ﺎﯼ ﺣ ﺮام‪ ،‬در ﺁداب ﭘﻮﺷ ﻴﺪن‬
‫ﭘﻨﺒ ﻪ و آﺘ ﺎن و ﭘ ﺸﻢ‪ ،‬در رﻧﮕﻬ ﺎﯼ ﻣ ﺴﺘﺤﺐ و ﻣﻜ ﺮوﻩ در ﺟﺎﻣ ﻪ‪ ،‬در ﺁداب ﺟﺎﻣ ﻪ‬
‫ﭘﻮﺷ ﻴﺪن‪ ،‬در ﻟﺒ ﺎس ﻣﺨ ﺼﻮص زﻧ ﺎن و آﻔ ﺎر‪ ،‬در ﺁداب ﻋﻤﺎﻣ ﻪ ﺑ ﺮ ﺳ ﺮ ﺑ ﺴﺘﻦ‪ ،‬در‬
‫ﺁداب زﻳ ﺮ ﺟﺎﻣ ﻪ ﭘﻮﺷ ﻴﺪن‪ ،‬در ﺟﺎﻣ ﻪ ﻧ ﻮ ﺑﺮﻳ ﺪن‪ ،‬در ﺁداب ﻟﺒ ﺎس ﭘﻮﺷ ﻴﺪن و ﻟﺒ ﺎس‬
‫آﻨﺪن‪ ،‬در آﻔﺶ و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺁن‪ ،‬در ﺁداب ﭘﻮﺷﻴﺪن آﻔﺶ‪.‬‬
‫‪ -‬در ﻓﻀﻴﻠﺖ اﻧﮕﺸﺘﺮ‪ ،‬در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﻘﻴﻖ و ﻳ ﺎﻗﻮت و زﺑﺮﺟ ﺪ و زﻣ ﺮد و ﻓﻴ ﺮوزﻩ و‬
‫ﺟﺰع ﻳﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬در ﻧﻘﺶ ﻧﮕﻴﻦ اﻧﮕﺸﺘﺮ‪ ،‬در زﻳﻮر زﻧﺎن و اﻃﻔﺎل‬
‫‪ -‬ﺁداب ﺳ ﺮﻣﻪ آ ﺸﻴﺪن‪ ،‬در ﻧﻈ ﺮ آ ﺮدن ﺑ ﻪ ﺁﺋﻴﻨ ﻪ‪ ،‬در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﺧ ﻀﺎب‪ ،‬در آﻴﻔﻴ ﺖ‬
‫ﺧﻀﺎب‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب و اوﻗ ﺎت ﻃﻌ ﺎم ﺧ ﻮردن‪ ،‬در ﻇﺮوﻓ ﯽ آ ﻪ اﺳ ﺘﻌﻤﺎل ﻳ ﺎ ﻧﻬ ﯽ ﺷ ﺪﻩ از‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎل ﺁن‪ ،‬در ﺳﺎﻳﺮ ﺁداب ﻃﻌﺎم ﺧﻮردن‪ ،‬در ﺁداب ﺑﻌﺪ از ﺣﻤﺎم‪ ،‬در ﺧﻮردن ﻧﺎن‬
‫ﺳﻮﻳﻖ و ﻏﻴﺮﻩ‪ ،‬در ﺳ ﺒﺰﻳﻬﺎ و ﻣﻴ ﻮﻩه ﺎ‪ ،‬در ﻣﻬﻤ ﺎﻧﯽ و ﺁداب ﺁن‪ ،‬در ﺧَ ﻼل آ ﺮدن و‬
‫ﺁداب ﺁن‪ ،‬در ﺁب و اﻧﻮاع ﺁن‪ ،‬در ﺁداب ﺁب ﺧﻮردن‪.‬‬
‫‪ -‬در اﻣﻮر ﺗﺰوﻳﺞ دراﺻﻨﺎف و ﺻﻔﺎت زﻧ ﺎن‪ ،‬در ﺁداب ﻧﻜ ﺎح‪،‬در ﺁداب زﻓ ﺎف‪ ،‬در‬
‫ﺁداب ﻧﻤﺎز و دﻋﺎ در ﺷﺐ زﻓﺎف‪ ،‬در دﻋﺎهﺎﯼ ﻃﻠﺐ ﻓﺮزﻧﺪ‪ ،‬در اﺣﻜ ﺎم اﻳ ﺎم ﺣﻤ ﻞ و‬
‫ﺁداب وﻻدت‪ ،‬در ﺁداب ﺳﺮ ﺗﺮاﺷﻴﺪن و ﻋﻘﻴﻘﻪ‪ ،‬در ﺁداب ﺧﺘﻨﻪ آﺮدن‪.‬‬
‫‪ -‬در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻣ ﺴﻮاك آ ﺮدن‪ ،‬در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﺳ ﺮ ﺗﺮاﺷ ﻴﺪن‪ ،‬در ﺁداب ﻣ ﻮﯼ ﺳ ﺮ ﻧﮕ ﺎﻩ‬
‫داﺷﺘﻦ‪ ،‬در ﺁداب ﺷﺎرب ﮔﺮﻓﺘﻦ‪ ،‬در ﺁداب رﻳﺶ ﺑﻠﻨﺪ آﺮدن‪ ،‬در ﻣﻮﯼ ﺳ ﻔﻴﺪ و آﻨ ﺪن‬
‫ﺁن‪ ،‬در آﻨ ﺪن ﻣ ﻮﯼ ﺑﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﻧ ﺎﺧﻦ ﮔ ﺮﻓﺘﻦ‪ ،‬در اوﻗ ﺎت ﻧ ﺎﺧﻦ ﮔ ﺮﻓﺘﻦ‪ ،‬در‬
‫دﻓﻦ آﺮدن ﻣﻮ و ﻧﺎﺧﻦ‪ ،‬در ﺷﺎﻧﻪ آﺮدن ﺳﺮ و رﻳ ﺶ‪ ،‬در اوﻗ ﺎت ﺷ ﺎﻧﻪ آ ﺮدن رﻳ ﺶ‬
‫و اﻧﻮاع ﺷﺎﻧﻪهﺎ و دﻋﺎهﺎﯼ ﺁن‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب ﺑ ﻮﯼ ﺧ ﻮش ﺑﻮﻳﻴ ﺪن و روﻏ ﻦ ﻣﺎﻟﻴ ﺪن‪ ،‬در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﻋﺎﻟﻴ ﻪ‪ ،‬در ﺁداب‬
‫روﻏﻦ ﻣﺎﻟﻴﺪن ﺑﺮ ﺑﺪن‪ ،‬در ﻓﻮاﺋ ﺪ روﻏ ﻦ ﺑﻨﻔ ﺸﻪ‪ ،‬در ﻓﻮاﺋ ﺪ روﻏ ﻦ زﻧﺒ ﻖ‪ ،‬در ﺳ ﺎﻳﺮ‬

‫‪١٤٤‬‬
‫روﻏﻨﻬﺎ‪ ،‬در ﺑﺨﻮر و اﻧﻮاع ﺁن و دﻋﺎه ﺎﯼ وﻗ ﺖ ﺑﺨ ﻮر دادن‪ ،‬در ﻓ ﻀﻴﻠﺖ ﮔ ﻼب و‬
‫ﮔﻞ ﺳﺮخ‪ ،‬در ﺁداب ﮔﻞ ﺑﻮﺋﻴﺪن‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺣﻤﺎم رﻓﺘﻦ و ﺁداب ﺁن‪ ،‬در ﺁداب داﺧﻞ ﺷﺪن ﺑﻪ ﺣﻤﺎم و ﺧ ﺎرج ﺷ ﺪن از ﺣﻤ ﺎم‬
‫و دﻋﺎهﺎﯼ ﺣﻤﺎم‪ ،‬در ﺁﻧﭽ ﻪ در ﺣﻤ ﺎم ﺑﺎﻳ ﺪ آ ﺮد و ﺁﻧﭽ ﻪ ﻧﺒﺎﻳ ﺪ آ ﺮد‪ ،‬در ﺁداب ﺷ ﺴﺘﻦ‬
‫ﺳ ﺮ و ﺑ ﺪن و دﻓ ﻊ آﺜﺎﻓ ﺎت‪ ،‬در ﺷ ﺴﺘﻦ ﺳ ﺮ ﺑ ﺎ ﺳ ﺪر و ﺧﻄﻤ ﯽ‪ ،‬در ﺁداب واﺟﺒ ﯽ‬
‫آﺸﻴﺪن‪ ،‬در ﺁداب ازاﻟﻪ آﺮدن ﻣ ﻮﯼ ﺑﻐ ﻞ‪ ،‬در ﻏﺎﻳ ﺖ ﺗ ﺎﺧﻴﺮ زﻣ ﺎن واﺟﺒ ﯽ آ ﺸﻴﺪن‪،‬‬
‫در دﻋﺎهﺎﯼ وﻗﺖ واﺟﺒﯽ‪ ،‬در اوﻗﺎت واﺟﺒﯽ آﺸﻴﺪن‪ ،‬در ﻓﻀﻴﻠﺖ ﺣﻨﺎ ﻣﺎﻟﻴﺪن‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب ﺧﻮاﺑﻴ ﺪن و ﺑﻴ ﺪار ﺷ ﺪن‪ ،‬در اوﻗ ﺎت ﺧ ﻮاب‪ ،‬در ﻣﻜ ﺎن و ﺁداب ﻗﺒ ﻞ از‬
‫ﺧ ﻮاب‪ ،‬در ﺗﺮﺳ ﻴﺪن و ﺧ ﻮاب ﭘﺮﻳ ﺸﺎن دﻳ ﺪن و ﻣﺤ ﺘﻠﻢ ﺷ ﺪن‪ ،‬در دﻋﺎه ﺎﯼ رﻓ ﻊ‬
‫ﺑﻴﺨﻮاﺑﯽ و ﺑﺮاﯼ ﺑﻴﺪار ﺷﺪن‪ ،‬در ﻧﻤﺎز و دﻋﺎ ﺑﺮاﯼ ﺧﻮاب ﻧﻴ ﻚ دﻳ ﺪن و ﺁداب ﺑﻴ ﺪار‬
‫ﺷﺪن‪ ،‬در ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﻮاب راﺳﺖ و دروغ ﺁن در ﺁداب ﺑﻴﺪارﯼ و ﻣﺬﻣﺖ ﺧﻮاب زﻳﺎد‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب ﺑﻴﺖ اﻟﺨﻼء‪ ،‬در ﺳﺘﺮ ﻋﻮرﺗﻴﻦ و ﺁداب ﺁن‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب ﺣﺠﺎﻣﺖ و ﺗﻨﻘﻴﻪ و ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ و ادوﻳﻪ ﺑﻌﻀﯽ اﻣﺮاض و ادﻋﻴﻪ و اﺣﺮاز‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺛﻮاب ﺑﻴﻤﺎرﯼ و ﺻﺒﺮ ﺑ ﺮ ﺁن‪ ،‬در اﻧ ﻮاع ﺗ ﺪاوﯼ و رواﻳ ﺎت اﺋﻤ ﻪ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‪،‬‬
‫در ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ اﻧﻮاع ﺗﺐ‪ ،‬در ادﻋﻴﻪ و ادوﻳﻪ ﻧﺎﻓﻌﻪ‪ ،‬در ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ درد ﺳﺮو ﻏﻴﺮﻩ ﺑ ﺪﻋﺎ و‬
‫دوا‪ ،‬در ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ درد ﺳﺮ و ﮔﻠﻮ‪ ،‬در ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ ﺧﻨ ﺎزﻳﺮ و ﺳ ﺎﻳﺮ اﻣ ﺮاض‪ ،‬در ﻣﻌﺎﻟﺠ ﻪ‬
‫اﻣ ﺮاض اﻧ ﺪروﻧﯽ و ﻗ ﻮﻟﻨﺞ و ﻏﻴ ﺮﻩ‪ ،‬در اوﺟ ﺎع ﻣﻔﺎﺻ ﻞ‪ ،‬در ﻗﻠﻴﻠ ﯽ از ﺗﻌﻮﻳ ﺬات و‬
‫ادﻋﻴﻪ رﻓﻊ اﻣﺮاض‪ ،‬در ﻓﻮاﺋﺪ ﺗﺮﺑﺖ اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب ﻣ ﺼﺎﻓﺤﻪ و ﻏﻴ ﺮﻩ‪ ،‬در ﺁداب ﻣﺠﺎﻟ ﺴﺖ‪ ،‬در ﺁداب ﻣﻼﻗ ﺎت ﻣﻴﺰﺑ ﺎن ﺑ ﺎ‬
‫ﻣﻴﻬﻤ ﺎن‪ ،‬در ﻣﺠﺎﻟ ﺴﯽ آ ﻪ ورود در ﺁن روا اﺳ ﺖ‪ ،‬در ﺁداب ﻋﻄ ﺴﻪ و ﺁروق و‬
‫ﻏﻴﺮﻩ‪ ،‬در ﺁداب ﻣﺰاح و ﺳﺮﮔﻮﺷﯽ‪ ،‬در ﺁداب ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻦ‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب وارد و ﺧﺎرج ﺷﺪن از ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬در ﻣﺬﻣﺖ ﻧﻘﺎﺷﯽ و ﺗ ﺼﻮﻳﺮ در ﺧﺎﻧ ﻪ‪ ،‬در‬
‫ﺁداب ﻓﺮش ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬در اﺣﻜﺎم ﻧﮕﺎﻩ داﺷﺘﻦ ﺳ ﮓ در ﺧﺎﻧ ﻪ‪ ،‬در اﺣﻜ ﺎم ﺧﺎﻧ ﻪ ﺧﺮﻳ ﺪن و‬
‫ﭼﺮاغ اﻓﺮوﺧﺘﻦ‪.‬‬
‫‪ -‬در ﺁداب ﭘﻴ ﺎدﻩ و ﺳ ﻮار ﺷ ﺪن‪ ،‬در ﺳ ﻮار ﺷ ﺪن اﺳ ﺐ و ﻏﻴ ﺮﻩ‪ ،‬در اﺣﻜ ﺎم زﻳ ﻦ و‬
‫ﻟﺠﺎم‪ ،‬در اﺣﻜﺎم ﺳﻮارﯼ‪ ،‬در اﺣﻜﺎم ﭘﻴﺎدﻩ رﻓﺘﻦ‪ ،‬در اﺣﻜﺎم ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻦ ﺷﺘﺮ و ﮔ ﺎو و‬
‫ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ‪ ،‬در اﺣﻜﺎم ﺧﺮﻳﺪن و ﻧﮕﺎهﺪاﺷﺘﻦ ﺣﻴﻮاﻧ ﺎت‪ ،‬در ﻣﺠﻤ ﻞ اﻗ ﺴﺎم ﺣﻴﻮاﻧ ﺎت‪ ،‬در‬
‫اﺣﻜﺎم ﺗﺠﺎرت‪ ،‬در اﺣﻜﺎم زراﻋﺖ‪ ،‬و درﺧﺖ آﺎﺷﺘﻦ‪.‬‬

‫‪١٤٥‬‬
‫‪ -‬در دﻓﻊ ﻧﺤﻮﺳﺖ ﺳ ﻔﺮ ﺑ ﻪ دﻋ ﺎ و ﺗ ﺼﺪﻳﻖ‪ ،‬در دﻋﺎه ﺎﯼ وﻗ ﺖ ﺑﻴ ﺮون رﻓ ﺘﻦ ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺳﻔﺮ‪ ،‬در ﺳﺎﻳﺮ اﺣﻜﺎم ﺳﻔﺮ‪ ،‬در ﺗﻮﺷﻪ ﺑﺮاﯼ ﺳﻔﺮ و ﺁداب ﺁن‪ ،‬در اﺣﻜﺎم رﻓﻴﻖ ﺳ ﻔﺮ‪،‬‬
‫در اﺣﻜﺎم راﻩ رﻓﺘﻦ و ﻓﺮود ﺁﻣﺪن در ﺳﻔﺮ‪ ،‬در دﻋﺎهﺎﯼ ﻣﻨﺎزل در ﺳ ﻔﺮ‪ ،‬در اﺣﻜ ﺎم‬
‫و ﺁداب ﺳﻔﺮ درﻳﺎ‪ ،‬در اﺣﻜﺎم اﺳﺘﻘﺒﺎل و ﻣﺸﺎﻳﻌﺖ ﻣﺴﺎﻓﺮ‪.‬‬
‫‪ -‬در اﺣﻜﺎم اﺳﺐ ﺗﺎﺧﺘﻦ و ﺗﻴﺮاﻧﺪازي‪.‬‬

‫ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨﺎن‬
‫‪"-‬اﻳ ﻦ آﺘ ﺎب ﺷ ﺮﻳﻒ از ﺗﺎﻟﻴﻔ ﺎت ﻣﺮﺣ ﻮم ﻧﺨﺒﺔاﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ‪ ،‬ﻋﻤ ﺎد اﻟﻌﻠﻤ ﺎء‬
‫اﻟﻌ ﺎﻟﻤﻴﻦ‪ ،‬ﻋ ﺎﻟﻢ ﻋﺎﻣ ﻞ و ﻣﺤ ﺪث زاه ﺪ آﺎﻣ ﻞ اﻟﺤ ﺎج ﺷ ﻴﺦ ﻋﺒ ﺎس ﻗﻤ ﯽ رﺿ ﻮان اﷲ‬
‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﻴ ﻪ اﺳ ﺖ در ادﻋﻴ ﻪ و ﺗﻨﻘﻴ ﻪ و ﺗﻬ ﺬﻳﺐ ﺁﻧﻬ ﺎ از ﺣ ﺸﻮ و زاﺋ ﺪ‪ .‬و اﻣ ﺮوز اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب ﺷﺮﻳﻒ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺑﻮدن آﺘﺐ ادﻋﻴﻪ ﺑ ﺼﻮرﺗﯽ در ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ه ﻴﭻ ﺧﺎﻧ ﻪاﯼ‬
‫از داﺷﺘﻦ اﻳﻦ ﻣﺼﺒﺎح ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ ﺑﯽﺑﻬﺮﻩ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﭘﺎرﺳﯽ زﺑﺎﻧﺎﻧﯽ آﻪ ﺁﺷﻨﺎ ﺑﻪ زﺑﺎن ﭘﺮارزش و ﺟﻬﺎﻧﮕﻴﺮ ﻋﺮﺑﯽ ﻧﻴ ﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫از درك ﺣﻘ ﺎﻳﻖ و دﻗ ﺎﻳﻖ و ﻣﻌ ﺎﻧﯽ ﺑﻠﻨ ﺪ ﺁن ﺑ ﯽ ﺑﻬ ﺮﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺑ ﺪﻳﻊ ﺗﻮﺳ ﻂ‬
‫ﺣﺠﺔاﻻﺳ ﻼم و اﻟﻤ ﺴﻠﻴﻤﻦ ﺻ ﺪراﻟﻤﺘﺎﻟﻬﻴﻦ ﺣ ﺎج ﺷ ﻴﺦ ﻣﻬ ﺪﯼ اﻟﻬ ﯽ ﻗ ﺸﻤﻪاﯼ اﺳ ﺘﺎد‬
‫داﻧﺸﮕﺎﻩ ﺗﻬﺮان و اﺳﺘﺎد اﺟﻞ ﺣﺎج ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺎس ﻣﺼﺒﺎح زادﻩ ﻣﻨﺠﻢ ﻣﻌﺮوف در ﻣﺪت‬
‫هﻔﺖ ﺳﺎل ﺑ ﻪ ﻓﺎرﺳ ﯽ ﺳ ﻠﻴﺲ ﺗﺮﺟﻤ ﻪ ﺷ ﺪ‪ .‬از ﺧﻮاﻧﻨ ﺪﮔﺎن اﻧﺘﻈ ﺎر دﻋ ﺎﯼ ﺧﻴ ﺮ ﺑ ﺮاﯼ‬
‫ﺷﺎدﯼ روح ﭘ ﺮ ﻓﺘ ﻮح ﻣﻮﻟ ﻒ ﺑﺰرﮔ ﻮار و ﻣ ﺎ ﺳ ﻪ ﺗ ﻦ ﻣﺘﺮﺟﻤ ﺎن و ﻧﺎﺷ ﺮان آﺘ ﺎب و‬
‫واﻟﺪﻳﻦ ﻣﺎ و ﻋﻤﻮم ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ دارﻳﻢ‪ .‬واﻟﺴﻼم"‪) .‬ﻧﻘﻞ از ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨ ﺎن‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤ ﻪ‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺗﻬﺮان‪.(١٣۴٢ ،‬‬
‫‪"-‬ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﮔﻨﻬﻜ ﺎر روﺳ ﻴﺎﻩ ﻋﺒ ﺎس ﻗﻤ ﯽ ﻋﻔ ﯽ اﷲ ﻋﻨ ﻪ آ ﻪ ﺑﻌ ﻮن اﷲ‬
‫ﺗﻌﺎﻟﯽ آﺘﺎب ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨﺎن را ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﻧﻤ ﻮدم و در اﻗﻄ ﺎر ﻣﻨﺘ ﺸﺮ ﮔ ﺸﺖ‪ ...‬ﺑ ﺴﺎ ﺷ ﻮد‬
‫ﺑﻌﻀﯽ از ﻓﻀﻮﻻن ﺑﻌﺪ از اﻳ ﻦ در ﺁن آﺘ ﺎب ﺑﻌ ﻀﯽ از ادﻋﻴ ﻪ دﻳﮕ ﺮ ﺑﻴﻔﺰاﻳ ﺪ ﻳ ﺎ از‬
‫ﺁن آﻢ آﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻪ ﻟﻌﻨﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﻬﺎر ﺣﻮاﻟﻪ ﻧﻤﻮدم آﺴﯽ را آﻪ در ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ ﺗﺼﺮف‬
‫آﻨﺪ‪) ".‬از ﺷﺮح ﻣﻮﻟﻒ‪ ،‬در ﻓﺼﻞ ﻣﻠﺤﻘﺎت ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨﺎن(‪.‬‬

‫‪١٤٦‬‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‬
‫اﺛﺮ ﻣﻌﺮوف ﺣﻀﺮت ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤﯽ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬آ ﻪ ﺗﺤ ﺖ ﻋﻨ ﻮان‪" :‬ﺗﻮﺿ ﻴﺢ‬
‫اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺑﺎ اﺿﺎﻓﺎت ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﺗﺎﻟﻴﻒ ﻣﺮﺟ ﻊ ﻣﺠﺎه ﺪ‪ ،‬زﻋ ﻴﻢ اآﺒ ﺮ‪ ،‬ﻗﺎﺋ ﺪ اﻋﻈ ﻢ‪،‬‬
‫ﻣﻮﺳﯽ زﻣﺎن‪ ،‬در ه ﻢ آﻮﺑﻨ ﺪﻩ ﻣ ﺴﺘﻜﺒﺮان‪ ،‬ﺑ ﺖﺷ ﻜﻦ ﻋ ﺼﺮ‪ ،‬ﻣﻨﺠ ﯽ ﻧ ﺴﻞ‪ ،‬ﺣ ﻀﺮت‬
‫ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤﯽ اﻻﻣﺎم روح اﷲ ﻣﻮﺳﻮﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ ارواﺣﻨ ﺎ ﻓ ﺪاﻩ" در ﺳ ﺎل ‪ ١٣۵٧‬در‬
‫‪ ۶٣٩‬ﺻ ﻔﺤﻪ ﺗﻮﺳ ﻂ اﻧﺘ ﺸﺎرات ﻧ ﺪاﯼ اﺳ ﻼم در ﻣ ﺸﻬﺪ ﺑ ﻪ ﭼ ﺎپ رﺳ ﻴﺪﻩ‪ ،‬و ﺁﻳ ﺖ اﷲ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﯽ ﺑﺎ ﺧﻂ و ﻣﻬﺮ و اﻣﻀﺎﯼ ﺧﻮد در ﺻﻔﺤﻪ اول آﺘﺎب ﻋﻤﻞ ﺑﺪان را ﺻ ﺤﻴﺢ و‬
‫ﻣﺠﺮﯼ اﻋﻼم ﻓﺮﻣﻮدﻩ اﻧﺪ‪ .‬اﺻ ﻞ رﺳ ﺎﻟﻪ ﺷ ﺎﻣﻞ ‪ ٢٨٩٠‬ﻣ ﺴﺌﻠﻪ اﺳ ﺖ‪ ،‬و اﺿ ﺎﻓﺎت ﺁن‬
‫ﻧﻴﺰ در ‪ ٢٨‬ﺻﻔﺤﻪ ﺗﻜﻤﻴﻠﯽ ﭼﺎپ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫آﺘﺎﺑﻬ ﺎﯼ ﻓ ﻮق ﻣﻨ ﺎﺑﻊ اﺻ ﻠﯽ ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎ و اﺣﻜ ﺎﻣﯽ ه ﺴﺘﻨﺪ آ ﻪ در ﺻ ﻔﺤﺎت‬
‫ﻣﺨﺘﻠ ﻒ آﺘ ﺎب ﺣﺎﺿ ﺮ ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﻣﻨﻈ ﻮر آ ﻪ از ه ﺮ دورﻩ از ادوار‬
‫ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ه ﺰار و ﺻ ﺪ ﺳ ﺎﻟﻪ اﺧﻴ ﺮ اﻳ ﺮان )دوران ﭘ ﻴﺶ از ﺻ ﻔﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻋ ﺼﺮ‬
‫ﺻﻔﻮﯼ‪ ،‬دوران ﺑﻌﺪ از ﺻﻔﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ( ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﯼ آﺘﺐ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫و ﻓﻘ ﻪ ﻣ ﻮرد اﺳ ﺘﻔﺎدﻩ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓﺘ ﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ .‬وﻟ ﯽ ﻧﻴ ﺎز ﺑ ﻪ ﺗ ﺬآﺮ ﻧ ﺪارد آ ﻪ ﺑﻬﻤ ﺮاﻩ اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻨ ﺎﺑﻊ اﺻ ﻠﯽ‪ ،‬ﺑ ﻴﺶ از ﭘﻨﺠ ﺎﻩ آﺘ ﺎب و رﺳ ﺎﻟﻪ دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬از ﺗﻤ ﺎم دوران ﻳ ﺎزدﻩ ﻗ ﺮن‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ و اﻣﺮوز‪ ،‬ﻣﻮرد ﻣﺮاﺟﻌﻪ و ﻧﻘﻞ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓﺘ ﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ ﻓﻬﺮﺳ ﺘﯽ از ﺁﻧﻬ ﺎ را در‬
‫ﭘﺎﻳﺎن هﻤﻴﻦ آﺘﺎب ﺧﻮاهﻴﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺿ ﻤﻨﺎ در زﻳ ﺮ ه ﺮ ﻳ ﻚ از اﺣﺎدﻳ ﺚ و ﻣﻄﺎﻟ ﺐ ﻧﻘ ﻞ‬
‫ﺷﺪﻩ ﺑﻪ ﻣﻨﺒﻊ ﺁن اﺷﺎرﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪﯼ اﺣﺎدﻳﺚ و ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﺋﯽ از هﺮ آﺪام از ﺁﻧﻬﺎ‬


‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻗﺒﻼ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد آﻠﯽ ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﻳﯽ آﻪ هﻤﻪ ﻣﻜﺘﺐ ﻓﻜ ﺮﯼ‪ ،‬ﻣ ﺬهﺒﯽ و‬
‫ﻓﺮهﻨﮕﯽ روﺣﺎﻧﻴﺖ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻨﻴﺎد ﻧﻬﺎدﻩ ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﻣﺘﺠﺎوز از دو ﻣﻴﻠﻴﻮن اﺳ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ‬
‫رﻗﻢ اﺣﺎدﻳﺚ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل در ﺁﻧﻬﺎ ﺣﺘﯽ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺻﺪم اﻳﻦ ﺗﻌﺪاد ﻧﻴﺰ ﻧﻤ ﯽرﺳ ﺪ‪ ،‬و ﻣ ﺎﺑﻘﯽ‬
‫ﺁن اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺠﻌﻮل و ﺳﺎﺧﺘﮕﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﺮﺳﺎمﺁور آ ﻪ ﺑ ﻪ اﺣﺘﻤ ﺎل ﻗ ﻮﯼ از ﺑﺰرﮔﺘ ﺮﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋ ﻪه ﺎﯼ‬
‫دروغ در ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺑ ﺸﺮﯼ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﻃﺒﻌ ﺎ اﻧ ﻮاع ﻣﺘﻌ ﺪد و ﻣﺨﺘﻠﻔ ﯽ از ﺣ ﺪﻳﺚ را در ﺑ ﺮ‬
‫ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮد آ ﻪ از ﺳ ﻄﻮح ﺑ ﺎﻻ ﻳﻌﻨ ﯽ اﺣﺎدﻳ ﺚ ﺑ ﻪ ﻇ ﺎهﺮ ﻣﺎﻳ ﻪدار و وزﻳ ﻦ‪ ،‬ﺗ ﺎ ﺳ ﻄﺢ‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﯽ در ﺣ ﺪ اﻋ ﻼﯼ اﺑﺘ ﺬال و ﺣﺘ ﯽ رآﺎآ ﺖ را ﺷ ﺎﻣﻞ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬و اﻟﺒﺘ ﻪ در اﻳ ﻦ‬

‫‪١٤٧‬‬
‫ﻣ ﻮرد درﺟ ﻪ ﺷ ﻌﻮر و روﺣﻴ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚﺳ ﺎزان و ﻧﻴ ﺰ ﺷ ﺮاﻳﻂ ﻣﺘﻔ ﺎوﺗﯽ آ ﻪ ﺳ ﺎﺧﺘﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را اﻳﺠﺎب ﻣﯽآﺮدﻩ ﻧﻘﺶ ﻣﻮﺛﺮ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻬﻤﻴﻦ ﻣﻘﻴ ﺎس ﻧ ﻮع اﺣﺎدﻳ ﺚ ﻧﻴ ﺰ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﻨﻮع و ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻣﯽﺗﻮان در ﻳﻚ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ آﻠ ﯽ‪ ،‬هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫را ﺑﻪ دﻩ دﺳﺘﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﺗﻘ ﺴﻴﻢ آ ﺮد آ ﻪ ه ﺮ آ ﺪام ﺑ ﺎ آﻤ ﯽ اﺧ ﺘﻼف ﺑ ﻪ ﻳﻜ ﯽ از اﻳ ﻦ‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺗﻌﻠﻖ ﻣﯽﮔﻴﺮد‪:‬‬
‫دﺳﺘﻪ اول‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻈﺮات دﻳﻨ ﯽ‪ ،‬اﺧﻼﻗ ﯽ و ﻓﻜ ﺮﯼ و ﻣﻨﻄﻘ ﯽ و‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻣ ﯽﺗ ﻮان درﻳﺎﻓ ﺖ آ ﻪ اﮔ ﺮ ه ﻢ واﻗﻌ ﺎ اﺻ ﻴﻞ ﻧﺒﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﺑ ﺮ اﺳﺎﺳ ﯽ‬
‫اﺻﻴﻞ و ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻣﺬهﺒﯽ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ ﺗﻌ ﺪاد اﻳ ﻦ ﻗﺒﻴ ﻞ‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﺣﺘﯽ در ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ آﺘﺐ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺤﺪود اﺳﺖ‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺒﺎ ه ﻢ‪ ،‬ﭼ ﻪ در‬
‫هﻤﺎن آﺘﺎﺑﻬﺎ و ﭼﻪ در آﺘﺐ ﻣﺘﻌﺪد دﻳﮕﺮ ﺗﻜﺮارﯼ اﺳﺖ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ دوم‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺿﺪ و ﻧﻘﻴﻀﻨﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ آ ﻪ هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﻪ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻳﻜﯽ از اﻣﺎﻣﺎن ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ ﺷﺪﻩاﻧﺪ و ﺣﺘﯽ ﺑﻪ آ ّـﺮات از ﻳ ﻚ اﻣ ﺎم واﺣ ﺪ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ ﺳﻮم‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ اﺻﻮﻻ ﺑﺎ ﻣﻔﺎد ﺁﻳﺎت و اﺣﻜﺎم ﻗﺮﺁن ﻣﺒﺎﻳﻨﺖ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺳ ﺘﻪ ﭼﻬ ﺎرم‪ ،‬اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ ﻣﻄﺎﻟ ﺐ ﺁﻧﻬ ﺎ ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ ﻣﺒ ﺎﻳﻦ اﺣﻜ ﺎم و ﻣﻘ ﺮرات‬
‫روﺷﻦ ﻣﺬهﺒﯽ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺣﺎوﯼ آﻔﺮهﺎﯼ ﺁﺷﻜﺎرﯼ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑ ﺎ ﺗ ﻮهﻴﻦ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻤﯽ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻳﺎ ﺑﻪ اﺋﻤﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ ﭘ ﻨﺠﻢ‪ ،‬اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ آ ﻪ ﺑﻄ ﻮر روﺷ ﻦ ﺑ ﺎ ﺑ ﺪﻳﻬﻴﺎت ﻋﻠﻤ ﯽ‪ ،‬در زﻣﻴﻨ ﻪه ﺎﯼ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻃﺒﯽ‪ ،‬ﻳﺎ رﻳﺎﺿ ﯽ‪ ،‬ﻳ ﺎ هﻴﺌ ﺖ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﺗ ﺎرﻳﺦ و ﺟﻐﺮاﻓﻴ ﺎ‪ ،‬ﻳ ﺎ زﺑﺎﻧ ﺸﻨﺎﺳﯽ و ﻏﻴ ﺮﻩ‬
‫ﻣﺒﺎﻳﻨﺖ دارﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺗﺒ ﺎﻳﻦ ﺑ ﻪ ﻗ ﺪرﯼ ﺁﺷ ﻜﺎر اﺳ ﺖ آ ﻪ راﻩ ﺗ ﻮﺟﻴﻬﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﺁن ﺑ ﺎﻗﯽ‬
‫ﻧﻤﯽﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ ﺷﺸﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ اﺻﻮﻻ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺳﻠﻴﻢ ﻣﻐﺎﻳﺮت دارﻧ ﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ در ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﺑﺼﻮرت ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ و آﺮاﻣﺎﺗﯽ ﺑﻪ اﻋﻤ ﺎل ﻣﻌ ﻴﻦ ﻳ ﺎ دﻋﺎه ﺎ‬
‫و ﻧﻔﺮﻳﻨﻬﺎﯼ ﻣﻌﻴﻦ ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ ﺷﺪﻩ آﻪ هﺮ ﺑﭽﻪاﯼ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺁﺳ ﺎﻧﯽ درﻳﺎﺑ ﺪ آ ﻪ ﺑ ﻴﻦ‬
‫اﻳﻦ ﻋﻠﺘﻬﺎ و ﻣﻌﻠﻮﻟﻬﺎ آﻤﺘﺮﻳﻦ راﺑﻄﻪاﯼ ﻧﻤﻴﺘﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ هﻔﺘﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﺎﻟﻐﻪه ﺎﯼ ﻏﻴ ﺮ ﻗﺎﺑ ﻞ ﻗﺒ ﻮل ﺗﻜﻴ ﻪ دارﻧ ﺪ‪ ،‬و اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﺒﺎﻟﻐ ﺎت‪ ،‬وﻟ ﻮ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻪ ﺧ ﺪا ﻳ ﺎ رﺳ ﻮل ﻳ ﺎ اﻣﺎﻣ ﺎن ﻧ ﺴﺒﺖ دادﻩ ﺷ ﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪ ،‬ﺑ ﺎ ه ﻴﭻ‬

‫‪١٤٨‬‬
‫ﺿﺎﺑﻄﻪ ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﺸﺮﯼ ﻧﻴﺰ ﻗﺎﺑﻞ ﭘﺬﻳﺮش ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﺑ ﻪ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑ ﻪ ﻋ ﺪاﻟﺖ اﻟﻬ ﯽ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ دادﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ هﺸﺘﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ رآﻴﻚ و ﻣﺴﺘﻬﺠﻦ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﻧﺴﺨﻪهﺎﯼ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻳ ﺎ ﭘﻴ ﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻳﺎ اﺋﻤﻪ درﺑﺎرﻩ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻗﻮﻩ ﻣﺠﺎﻣﻌﺖ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﻮﺻ ﻴﻪه ﺎﯼ دﻗﻴ ﻖ ﺁﻧ ﺎن در ﺑﻬﺘ ﺮﻳﻦ‬
‫اﻧ ﻮاع ﺟﻤ ﺎع و ﺑﻬﺘ ﺮﻳﻦ اوﻗ ﺎت ﺟﻤ ﺎع‪ ،‬و اﺣﻜ ﺎم دﺧ ﻮل ﺑ ﺮ زن و ﺑ ﺮ آﻨﻴ ﺰ و ﺑ ﺮ‬
‫ﭼﻬﺎرﭘﺎ و ﻏﻴﺮﻩ‪.‬‬
‫دﺳ ﺘﻪ ﻧﻬ ﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﻳ ﺚ آ ﺎﻣﻼ اﺣﻤﻘﺎﻧ ﻪ‪ ،‬آ ﻪ ﺧﻮاﻧ ﺪن ﺁﻧﻬ ﺎ ﺣﺘ ﯽ ﻋ ﺎﻣﯽﺗ ﺮﻳﻦ و‬
‫ﺳﺎدﻩﻟﻮحﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮاد را ‪-‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻐﻴﺮ از "ﻣﻘﻠﺪان" َﭘ ﺮ و ﭘ ﺎ ﻗ ُـﺮص آ ﻪ اﺻ ﻮﻻ اﺟ ﺎزﻩ‬
‫ﺷ ﻚ آ ﺮدن ﻧﺪارﻧ ﺪ‪ -‬ﺑ ﻪ اﺳ ﺘﻬﺰاء واﻣﻴ ﺪارد‪ .‬و اﻳ ﻦ ﺁن ﻧ ﻮع از اﺣ ﺎدﻳﺜﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﺑﺨﺼﻮص در ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺠﻠﺴﯽ و آﺘﺒﯽ آﻪ ﺑﻌﺪ از او ﺑ ﻪ ﭘﻴ ﺮوﯼ از اﻳ ﻦ‬
‫آﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫دﺳﺘﻪ دهﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ ﺁﺷﻜﺎرا ﺑﺮاﯼ اﻏﺮاض و ﻣﻨﻈﻮرهﺎﯼ ﺧ ﺎص ﺳ ﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠ ﻪ واﻗﻌ ﻪاﯼ آ ﻪ ﻓ ﯽ اﻟﻤﺜ ﻞ ﺑ ﻪ ﻗ ﺮن ده ﻢ ارﺗﺒ ﺎط دارد‪ ،‬ﺑ ﻪ ﻧﺤ ﻮ‬
‫ﻣ ﻀﺤﻜﯽ ﺑ ﻪ ﻗ ﺮن دوم ﻳ ﺎ ﺑ ﻪ ﻣﺎﻗﺒ ﻞ اﺳ ﻼم ﻳ ﺎ اﺻ ﻮﻻ ﺑ ﻪ ﻗﺒ ﻞ از ﺧﻠﻘ ﺖ رﺑ ﻂ دادﻩ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮرﺳ ﯽ اﻳ ﻦ اﻧ ﻮاع دﻩ ﮔﺎﻧ ﻪ‪ ،‬وﻟ ﻮ ﺑ ﺼﻮرﺗﯽ ﺑ ﺴﻴﺎر آﻠ ﯽ و ﻣﺤ ﺪود‪ ،‬ﻃﺒﻌ ﺎ‬
‫ﻣ ﺴﺘﻠﺰم اﺧﺘ ﺼﺎص ﺻ ﻔﺤﺎﺗﯽ ﺑ ﺴﻴﺎر زﻳ ﺎدﺗﺮ از ﺁن اﺳ ﺖ آ ﻪ در ﮔﻨﺠ ﺎﻳﺶ آﺘ ﺎب‬
‫ﺣﺎﺿ ﺮ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﻣ ﻦ ﻓﻘ ﻂ ﺳ ﻌﯽ آ ﺮدﻩام در ﺻ ﻔﺤﺎت ﺑﻌ ﺪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪه ﺎﯼ‬
‫اﻧﮕﺸﺖﺷﻤﺎرﯼ را از هﺮ ﻳﻚ از اﻧﻮاع اﻳ ﻦ ﻃﺒﻘ ﻪﺑﻨ ﺪﯼ‪ ،‬از ﻣﻬﻤﺘ ﺮﻳﻦ و ﻣﻌﺘﺒﺮﺗ ﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮرد ﻗﺒ ﻮل ﻣﻜﺘ ﺐ روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻧﻘ ﻞ آ ﻨﻢ‪ ،‬ﺗ ﺎ ﺑﺮداﺷ ﺘﯽ آﻠ ﯽ از ﭘﺎﻳ ﻪه ﺎﯼ‬
‫ﻓﻜﺮﯼ آﻪ "ﻓﺮهﻨﮓ ﺁﺧﻮﻧﺪ" ﺑﺮ ﺁن ﺑﻨﻴ ﺎد ﻧﻬ ﺎدﻩ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻴﺪ‪ .‬اﻳ ﺪﺋﻮﻟﻮژﯼ‬
‫اﻳﻦ ﻓﺮهﻨﮓ ﺑﺮ اﺳﺎس هﻤﻴﻦ ﻣﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬در ﻗﺴﻤﺖ دوم هﻤﻴﻦ ﺑﺨﺶ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﻳﯽ از هﺮ آﺪام از اﻳﻦ اﻧﻮاع ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎ را‪ ،‬ﺑ ﺎ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ ﺷ ﺮوع‬
‫ﻣﯽآﻨﻢ آﻪ در آﺘﺎب "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" ﻣﻘﺎﻣﯽ ﺧﺎص و اﺳﺘﺜﻨﺎﻳﯽ ﺑﺪان دادﻩ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪،‬‬
‫و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻀﻤﻮن ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﺧﻮاهﻴﺪ دﻳﺪ آﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻘﺎﻣﯽ ﺣﻖ ﺁن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻮد ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم آﻠﻴﻨﯽ در آﺘﺎب "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" از زﺑ ﺎن اﺑﻮﺑ ﺼﻴﺮ ﻧﻮﺷ ﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ آﻪ‪ " :‬اﮔ ﺮ در دوران ﻋﻤ ﺮت ﺟ ﺰ اﻳ ﻦ ﻳ ﻚ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻧ ﺸﻨﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﯽ‪ ،‬ﺗ ﺮا آﻔﺎﻳ ﺖ‬
‫آﻨ ﺪ‪ ".‬و وﻗﺘ ﯽ آ ﻪ "ﺳ ﻠﻄﺎن اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ" در آﺘ ﺎﺑﯽ آ ﻪ ﺁﻧ ﺮا " ﻗ ﺮﺁن دوم ﺷ ﻴﻌﻪ"‬

‫‪١٤٩‬‬
‫ﻧﺎﻣﻴﺪﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺜﯽ را "ﺳ ﻠﻄﺎن اﻻﺣﺎدﻳ ﺚ" ﺑﺨﻮاﻧ ﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻌ ﺎ اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺑﺎﻳ ﺪ در ﺻ ﺪر‬
‫ﺳﺎﻳﺮ اﺣﺎدﻳﺚ ﺟﺎﯼ ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻨﻄﻘﺎ ﻧﻴﺰ هﻤﻴﻨﻄﻮر اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺣ ﺪﻳﺚ ﺣ ﺎوﯼ ﻣ ﺘﻦ وﺻ ﻴﺖ ﻧﺎﻣ ﻪاﯼ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺨ ﺼﺎ ﺁﻧ ﺮا ﻧﻮﺷ ﺘﻪ و ﻣﻬ ﺮ و اﻣ ﻀﺎ آ ﺮدﻩ و در ﭘﺎآ ﺖ ﻣﻬ ﺮ ﺷ ﺪﻩاﯼ از‬
‫ﻃ ﻼﯼ ﺧ ﺎم ﺗﻮﺳ ﻂ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﺑ ﺮاﯼ رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﻓﺮﺳ ﺘﺎدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺗ ﺎزﻩ‬
‫ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﻧﻴ ﺰ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ ﺳ ﺎدﮔﯽ ﺗ ﺴﻠﻴﻢ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﻧﻜ ﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺷ ﺮط آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﺣ ﻀﺮت ﻋﻠ ﯽ ﺷﺨ ﺼﺎ ﺣ ﻀﻮر ﻳﺎﺑ ﺪ و ﺁﻧ ﺮا در ﺣ ﻀﻮر ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ و ﻣﻴﻜﺎﺋﻴ ﻞ آ ﻪ‬
‫هﻤ ﺮاهﺶ ﺁﻣ ﺪﻩاﻧ ﺪ از ﺣ ﻀﺮت ﻣﺤﻤ ﺪ ﺗﺤﻮﻳ ﻞ ﺑﮕﻴ ﺮد و ﻣ ﻀﻤﻮن ﺁﻧ ﺮا ﺑﺨﻮاﻧ ﺪ و‬
‫ﺿﻤﺎﻧﺖ ﺑﻜﻨﺪ آﻪ ﻧﺎﻣﻪ را ﺗﺤﻮﻳﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘ ﺎﻧﺰدﻩ راوﯼ ﺑﺰرﮔ ﻮار‪ ،‬رﺿ ﻮان اﻟ ﻪ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌ ﻴﻦ‪ ،‬ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫اﻻﺷﻌﺮﯼ‪ ،‬ﻣﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪،‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺎرث ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑ ﻦ‬
‫ﻳﻘﻄﻴﻦ‪ ،‬ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﺘﻔﺎد‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑ ﻦ ﺣﻴ ﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻋﺒ ﺪاﷲ‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟ ﻪ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ‪،‬‬
‫ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻇﺮﻳﻒ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﺑﻜﺮﻳﻦ ﺻ ﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻋﺒ ﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‬
‫ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬اﺑﯽ ﺑﺼﻴﺮ‪ ،‬ﺻﺤﺖ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را آﻪ ﺧﻮد ﺁﻧﺎن راوﯼ ﺁن ه ﺴﺘﻨﺪ ﺿ ﻤﺎﻧﺖ‬
‫آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬و ﺷ ﺨﺺ اﺧﻴ ﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ اﺑ ﯽ ﺑ ﺼﻴﺮ ﺗ ﺼﺮﻳﺢ آ ﺮدﻩ آ ﻪ ﻣ ﺘﻦ ﻗ ﺴﻤﺖ دوم‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ از ﺣﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﺷ ﻨﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﻳﻜ ﯽ دﻳﮕ ﺮ از اﻳ ﻦ‬
‫ﻋﺪﻩ‪ ،‬ﻋﻴﺴﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﺘﻔﺎد اﺑﻮﻣﻮﺳﯽ ﻧﻴﺰ ﺗﺼﺮﻳﺢ آ ﺮدﻩ آ ﻪ ﻗ ﺴﻤﺖ اول ﺣ ﺪﻳﺚ را از‬
‫ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﻣﻮﺳ ﯽ آ ﺎﻇﻢ ﺷ ﻨﻴﺪﻩ آ ﻪ او ﻧﻴ ﺰ ﺁﻧ ﺮا از واﻟ ﺪ ﺧ ﻮﻳﺶ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑ ﺮاﯼ اﻳﻨﻜ ﻪ ﺗ ﺼﻮر ﺷ ﻮﺧﯽ ﻳ ﺎ ﻣﺒﺎﻟﻐ ﻪاﯼ ﻧﻜﻨﻴ ﺪ ﺗﺮﺟﻤ ﻪ دﻗﻴ ﻖ ﺣ ﺪﻳﺚ را ﺑ ﻪ‬
‫ﻓﺎرﺳﯽ ﻧﻴﺰ اﺿﺎﻓﻪ ﻣﯽآﻨﻢ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را از ﻓﻴﺾ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎﻣﻪاﯼ آﻪ ﻇﺎهﺮا ﺑﺎ ﺧﻂ‬
‫و اﻣﻀﺎﯼ ﺷﺨﺼﯽ ﺧﺪاوﻧﺪ در دﺳﺖ اﺳﺖ ﻣﺤ ﺮوم ﻧﻜ ﺮدﻩ ﺑﺎﺷ ﻢ‪ .‬ﺑﻄﻮرﻳﻜ ﻪ ﺧﻮاهﻴ ﺪ‬
‫دﻳﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ" ﺷﺮوع ﻓﺮﻣﻮدﻩ و ﭘﺲ‬
‫از ﺳ ﺘﺎﻳﺶ ﺧﻮﻳ ﺸﺘﻦ‪ ،‬ﺗ ﺼﻤﻴﻢ ﺧ ﻮد را درﺑ ﺎرﻩ اﻣﺎﻣ ﺖ ﺣ ﻀﺮت ﻋﻠ ﯽ و اوﻻد او‬
‫ﺑﺎﺳﺘﺤﻀﺎر رﺳ ﻮل ﺧ ﻮﻳﺶ رﺳ ﺎﻧﻴﺪﻩ اﺳ ﺖ )ه ﺮ ﭼﻨ ﺪ آ ﻪ ﻃﺒ ﻖ دﻳﮕ ﺮ رواﻳ ﺎت ﺧ ﻮد‬
‫آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ‪ ،‬اﻳ ﻦ ﻣﻮﺿ ﻮع از روز ازل ﺑ ﺎﻃﻼع ﻣﺤﻤ ﺪ و اﺋﻤ ﻪ و ﺑ ﺎﻃﻼع آﻠﻴ ﻪ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان رﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ(‪.‬‬

‫‪١٥٠‬‬
‫ن ﻧﺎﻣ ﻪ ﺣ ﺎوﯼ ﻧﻜﺘ ﻪ ﻇﺮﻳﻔ ﯽ ﻧﻴ ﺰ ه ﺴﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﺎ ﻋﻠ ﻢ ﻟ ﺪﻧﯽ ﺧ ﻮد‬ ‫ﭘﺎﻳ ﺎ ِ‬
‫ﻣﯽداﻧﺴﺘﻪ آﻪ ﻣﺘﻦ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر ﺗﻮﺳﻂ ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم ﻳﻌﻘ ﻮب آﻠﻴﻨ ﯽ ﺳ ﺎآﻦ ﺑﻐ ﺪاد‬
‫در اواﺋﻞ ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم هﺠﺮﯼ ﺑ ﺎﻃﻼع ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﺧﻮاه ﺪ رﺳ ﻴﺪ‪ ،‬ﺑ ﺪﻳﻦ ﺟﻬ ﺖ در ﺁﺧ ﺮ‬
‫ﻣﻜﺘ ﻮب ﺧ ﻮد ﺑﻌﻨ ﻮان ﻧﻤﻮﻧ ﻪ ﺳ ﺘﻤﻜﺎران‪ ،‬ﺑ ﻪ دو ﻃﺎﻳﻔ ﻪ ﺗ ﺮك و دﻳﻠ ﻢ اﺷ ﺎرﻩ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﯽ درﺳﺖ ﺑﻪ هﻤﺎن دو ﻃﺎﻳﻔ ﻪاﯼ آ ﻪ در ﺑﻐ ﺪاد دورﻩ ﻣﺮﺣ ﻮم آﻠﻴﻨ ﯽ دﺳ ﺖ‬
‫ﺑ ﻪ ﻗﺘ ﻞ و ﻏ ﺎرت زدﻩ و ﻣ ﺮدم را ﻧﮕ ﺮان آ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬در ﺻ ﻮرﺗﻴﻜﻪ در ﻣﻮﻗ ﻊ‬
‫درﻳﺎﻓﺖ اﻳﻦ ﻣﻜﺘﻮب ﺗﻮﺳﻂ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬وﺟﻮد اﻳﻦ دو ﻗ ﻮم اﺻ ﻼ ﻣﻄ ﺮح ﻧﺒ ﻮدﻩ‬
‫و اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺣﺘﯽ ﻧﺎم ﺁﻧﺎن – ﻳﺎ ﻻاﻗﻞ ﻧﺎم دﻳﻠﻤﺎن‪ -‬ﺑﮕﻮش آﺴﯽ ﻧﻴﺰ ﻧﺮﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻳ ﻚ راهﻨﻤ ﺎﻳﯽ ﺧﻴﺮﺧﻮاهﺎﻧ ﻪ را ﻧﻴ ﺰ در اﻳﻨﺠ ﺎ ﺑﻴﻔﺎﻳ ﺪﻩ ﻧﻤ ﯽداﻧ ﻢ‪ :‬ﻃﺒ ﻖ ﻣ ﺘﻦ‬
‫ﺻ ﺮﻳﺢ ﺣ ﺪﻳﺚ "ﺟ ﺎﺑﺮﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟ ﻪ اﻻﻧ ﺼﺎري" در ﻗ ﺮن ﺳ ﻮم هﺠ ﺮﯼ ﻋ ﻴﻦ ﻣﻜﺘ ﻮب‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ را در دﺳﺖ داﺷﺘﻪ و ﺁﻧﺮا ﺑﺮاﯼ ﻗﺮاﺋﺖ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق اراﺋﻪ‬
‫دادﻩ اﺳﺖ‪ .‬هﻴﭻ دﻟﻴﻠﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد آﻪ اﻳﻦ ﻣﻜﺘﻮب ﭘﺲ از ﺁن ﺑﻜﻠ ﯽ ﻣﻔﻘ ﻮداﻻﺛﺮ ﺷ ﺪﻩ‬
‫ﺑﺎﺷ ﺪ‪ .‬در ﭼﻨ ﻴﻦ ﺻ ﻮرﺗﯽ وﻇﻴﻔ ﻪ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ اﺳ ﻼﻣﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﭘ ﻴﺶ از ﺁﻧﻜ ﻪ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫ﻧﺎﻣ ﻪاﯼ ﺑﺪﺳ ﺖ ﻳﻜ ﯽ از ﻋﺘﻴﻘ ﻪ ﻓﺮوﺷ ﺎن ﺻﻬﻴﻮﻧﻴ ﺴﺖ ﺑﻴﺎﻓﺘ ﺪ‪ ،‬ﻳ ﺎ ﻳ ﻚ آﻠﻜ ﺴﻴﻮﻧﺮ‬
‫ﺁﻣﺮﻳﻜﺎﻳﯽ ﺟﻬﺎﻧﺨﻮار ﺁﻧﺮا ﺗﺼﺎﺣﺐ آﻨﺪ‪ ،‬هﻴﺌﺘﯽ را ﻣﺎﻣﻮر ردﻳﺎﺑﯽ ﻧﺎﻣ ﻪ آﻨ ﺪ‪ ،‬ﺗ ﺎ اﮔ ﺮ‬
‫اﺣﺘﻤﺎﻻ هﻨﻮز در ﺧﺎﻧﻮادﻩ ﺟ ﺎﺑﺮﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟ ﻪ اﻧ ﺼﺎرﯼ اﺛ ﺮﯼ از ﺁن ﺑ ﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧ ﺪﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ‪،‬‬
‫ﺁﻧﺮا ﺧﺮﻳﺪارﯼ آﻨﺪ و ﺑﻪ داراﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻗﻢ اﻧﺘﻘﺎل دهﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺘﻦ اﺻﻠﯽ ﺣﺪﻳﺚ و ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺎرﺳﯽ ﺁن ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -‬اﻟﺤﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪاﻻﺷ ﻌﺮﯼ‪ ،‬ﻋ ﻦ ﻣﻌﻠ ﯽ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ‪ ،‬ﻋ ﻦ اﺣﻤ ﺪ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ‪،‬‬
‫ﻋﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻦ ﻳﻘﻄ ﻴﻦ‪ ،‬ﻋ ﻦ ﻋﻴ ﺴﯽ ﺑ ﻦ اﻟﻤ ﺴﺘﻔﺎد‬
‫اﺑ ﯽ ﻣﻮﺳ ﯽ اﻟ ﻀﺮﻳﺮ ﻗ ﺎل‪ :‬ﺣ ﺪﺛﻨﯽ ﻣﻮﺳ ﯽ اﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻗ ﺎل‪ :‬ﻗﻠ ﺖ ﻻﺑ ﯽ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪ :‬اﻟﻴﺲ آﺎن اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم آﺎﺗ ﺐ اﻟﻮﺻ ﻴﻪ و رﺳ ﻮلاﷲ‬
‫ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ و ﺳ ﻠﻢ اﻟﻤﻤﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ و اﻟﻤﻼﺋﻜ ﺔ اﻟﻤﻘﺮﺑ ﻮن ﻋﻠ ﻴﻬﻢ‬
‫اﻟﺴﻼم ﺷﻬﻮد؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻃﺮق ﻃﻮﻳﻼ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻳﺎ اﺑﺎاﻟﺤﺴﻦ! ﻗﺪ آﺎن ﻣﺎ ﻗﻠﺖ و ﻟﻜ ﻦ ﺣ ﻴﻦ‬
‫ﻧﺰل ﺑﺮﺳﻮلاﷲ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ اﻻﻣﺮ‪ ،‬ﻧﺰﻟ ﺖ اﻟﻮﺻ ﻴﺔ ﻣ ﻦ ﻋﻨ ﺪاﷲ آﺘﺎﺑ ﺎ‬
‫ﻣﺴﺠﻼ‪ ،‬ﻧﺰل ﺑﻪ ﺟﺒﺮﻳﻴﻞ ﻣﻊ اﻣﻨﺎء اﷲ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﻤﻼﺋﻜﻪ‪ ،‬ﻓﻘﻞ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ‪ :‬ﻳ ﺎ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ! ﻣﺮ ﺑﺎﺧﺮاج ﻣﻦ ﻋﻨﺪك اﻻ وﺻ ﻴﻚ‪ ،‬ﻟﻴﻘﺒ ﻀﻬﺎ ﻣﻨ ﺎ و ﺗ ﺸﻬﺪﻧﺎ ﺑ ﺪﻓﻌﻚ اﻳﺎه ﺎ اﻟﻴ ﻪ‬
‫ﺿﺎﻣﻨﺎ ﻟﻬﺎ ﻳﻌﻨﯽ ﻋﻠﻴﺎ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪ ،‬ﻓﺎﻣﺮ اﻟﻨﺒ ﯽ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ و ﺳ ﻠﻢ ﺑ ﺎﺧﺮاج‬

‫‪١٥١‬‬
‫ﻣﻦ آﺎن ﻓﯽ اﻟﺒﻴﺖ ﻣﺎ ﺧﻼ ﻋﻠﻴﺎ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪ ،‬و ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻓﻴﻤﺎ ﺑ ﻴﻦ اﻟ ﺴﺘﺮ و اﻟﺒ ﺎب‪ ،‬ﻓﻘ ﺎل‬
‫ﺟﺒﺮﻳﻴﻞ‪ :‬ﻳﺎ ﻣﺤﻤ ﺪ! رﺑ ﻚ ﻳﻘﺮﺋ ﻚ اﻟ ﺴﻼم و ﻳﻘ ﻮل ه ﺬا آﺘ ﺎب ﻣ ﺎ آﻨ ﺖ ﻋﻬ ﺪت اﻟﻴ ﻚ و‬
‫ﺷﺮﻃﺖ ﻋﻠﻴﻚ و ﺷﻬﺪت ﺑﻪ ﻋﻠﻴﻚ و اﺷﻬﺪت ﺑ ﻪ ﻋﻠﻴ ﻚ ﻣﻼﺋﻜﺘ ﯽ و آﻔ ﯽ ﺑ ﯽ ﻳ ﺎ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫ﺷﻬﻴﺪا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎرﺗﻌﺪت ﻣﻔﺎﺻﻞ اﻟﻨﺒ ﯽ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ‪ ،‬ﻓﻘ ﺎل ﻳ ﺎ ﺟﺒﺮﻳﻴ ﻞ! رﺑ ﯽ‬
‫هﻮ اﻟﺴﻼم و ﻣﻨﻪ اﻟ ﺴﻼم و ﻣﻨ ﻪ اﻟ ﺴﻼم و اﻟﻴ ﻪ ﻳﻌ ﻮد اﻟ ﺴﻼم ﺻ ﺪق – ﻋ ﺰ و ﺟ ﻞ‪ -‬و‬
‫ﺑﺮ‪ ،‬هﺎت اﻟﻜﺘﺎب‪ ،‬ﻓﺪﻓﻌﻪ اﻟﻴﻪ و اﻣﺮﻩ ﺑﺪﻓﻌﻪ اﻟﯽ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‪ ،‬ﻓﻘ ﻞ ﻟ ﻪ‪:‬‬
‫اﻗﺮاﻩ! ﻓﻘﺮاﻩ ﺣﺮﻓﺎ ﺣﺮﻓﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻳﺎ ﻋﻠﻲ! هﺬا ﻋﻬﺪ رﺑﯽ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌ ﺎﻟﯽ اﻟ ﯽ و ﺷ ﺮط‬
‫ﻋﻠﯽ و اﻣﺎﻧﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ و ﻧﺼﺤﺖ و ادﻳﺖ ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴﻪاﻟ ﺴﻼم‪ :‬و اﻧ ﺎ اﺷ ﻬﺪ ﻟ ﻚ‬
‫)ﺑ ﺎﺑﯽ اﻧ ﺖ و اﻣ ﻲ( ﺑ ﺎﻟﺒﻼغ و اﻟﻨ ﺼﻴﺤﻪ و اﻟﺘ ﺼﺪﻳﻖ ﻋﻠ ﯽ ﻣ ﺎ ﻗﻠ ﺖ و ﻳ ﺸﻬﺪ ﻟ ﻚ ﺑ ﻪ‬
‫ﺳﻤﻌﯽ و ﺑﺼﺮﯼ و ﻟﺤﻤﯽ و دﻣﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻋﻠﻴﻪ اﻟ ﺴﻼم‪ :‬و اﻧ ﺎ ﻟﻜﻤ ﺎ ﻋﻠ ﯽ ذﻟ ﻚ‬
‫ﻣﻦ اﻟﺸﺎهﺪﻳﻦِ‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺳﻮلاﷲ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬ﻳﺎ ﻋﻠﯽ اﺧﺬت وﺻﻴﺘﯽ و‬
‫ﻋﺮﻓﺘﻬﺎ و ﺿﻤﻨﺖ ﷲ وﻟﯽ اﻟﻮﻓﺎء ﺑﻤﺎﻓﻴﻬﺎ؟ ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‪ :‬ﻧﻌ ﻢ‪ ،‬ﺑ ﺎﺑﯽ اﻧ ﺖ و‬
‫اﻣﯽ ﻋﻠﯽ ﺿﻤﺎﻧﻬﺎ و ﻋﻠﯽ اﷲ ﻋﻮﻧﯽ و ﺗﻮﻓﻴﻘﯽ ﻋﻠﯽ اداﺋﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺳﻮلاﷲ ﺻﻠﯽ اﷲ‬
‫ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬ﻳﺎ ﻋﻠﯽ اﻧﯽ ارﻳﺪ ان اﺷﻬﺪ ﻋﻠﻴ ﻚ ﺑﻤﻮاﻓ ﺎﺗﯽ ﺑﻬ ﺎ ﻳ ﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣ ﻪ‪ ،‬ﻓﻘ ﺎل‬
‫ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪ :‬ﻧﻌﻢ اﺷﻬﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ و ﺳ ﻠﻢ‪ :‬ان ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ و‬
‫ﻣﻴﻜﺎﺋﻴﻞ ﻓﻴﻤﺎ ﺑﻴﻨﯽ و ﺑﻴﻨﻚ اﻻن و هﻤﺎ ﺣﺎﺿﺮان ﻣﻌﻬﻤﺎ اﻟﻤﻼﺋﻜﺔ اﻟﻤﻘﺮﺑ ﻮن ﻻﺷ ﻬﺪهﻢ‬
‫ﻋﻠﻴﻚ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ اﻳ ﺸﻬﺪوا و اﻧ ﺎ – ﺑ ﺎﺑﯽ اﻧ ﺖ و اﻣ ﻲ‪ -‬اﺷ ﻬﺪهﻢ‪ ،‬ﻓﺎﺷ ﻬﺪهﻢ رﺳ ﻮلاﷲ‬
‫ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ و ﺳ ﻠﻢ ‪ – ...‬ﺛ ﻢ دﻋ ﺎ رﺳ ﻮلاﷲ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ و ﺳ ﻠﻢ‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪ و اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴﻴﻦ و اﻋﻠﻤﻬﻢ ﻣﺜ ﻞ ﻣ ﺎ اﻋﻠ ﻢ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻓﻘ ﺎﻟﻮا ﻣﺜ ﻞ ﻗﻮﻟ ﻪ‬
‫ﻓﺨﺘﻤ ﺖ اﻟﻮﺻ ﻴﺔ ﺑﺨ ﻮاﺗﻴﻢ ﻣ ﻦ ذه ﺐ‪ ،‬ﻟ ﻢ ﺗﻤ ﺴﻪ اﻟﻨ ﺎر و دﻓﻌ ﺖ اﻟ ﯽ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ‬
‫ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪.‬‬
‫‪ -‬ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻳﺤﻴﯽ و ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ‪ ،‬ﻋ ﻦ اﻟﺤ ﺴﻦ ﺑ ﻦ‬
‫ﻇﺮﻳ ﻒ و ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ‪ ،‬ﻋ ﻦ ﺻ ﺎﻟﺢ ﺑ ﻦ اﺑ ﯽ ﺣﻤ ﺎد‪ ،‬ﻋ ﻦ ﺑﻜ ﺮ ﺑ ﻦ ﺻ ﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻋ ﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻋ ﻦ اﺑ ﯽ ﺑ ﺼﻴﺮ‪ ،‬ﻋ ﻦ اﺑ ﯽ ﻋﺒ ﺪاﷲ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻗ ﺎل‪ :‬ﻗ ﺎل اﺑ ﯽ‬
‫ﻟﺠﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﻻﻧﺼﺎرﯼ ان ﻟﯽ اﻟﻴﻚ ﺣﺎﺟﺔ ﻓﻤﺘﯽ ﻳﺨﻒ ﻋﻠﻴﻚ ان اﺧﻠﻮﺑﻚ ﻓﺎﺳﺎﻟﻚ‬
‫ﻋﻨﻬ ﺎ؟ ﻓﻘ ﺎل ﻟ ﻪ ﺟ ﺎﺑﺮ‪ :‬اﯼ اﻻوﻗ ﺎت اﺣﺒﺒﺘ ﻪ‪ .‬ﻓﺨ ﻼ ﺑ ﻪ ﻓ ﯽ ﺑﻌ ﺾ اﻻﻳ ﺎم ﻓﻘ ﺎل ﻟ ﻪ‪ :‬ﻳ ﺎ‬
‫ﺟﺎﺑﺮ! اﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﻦ اﻟﻠﻮح اﻟﺬﯼ راﻳﺘﻪ ﻓﯽ ﻳﺪ اﻣﯽ ﻓﺎﻃﻤﺔ ﻋﻠﻴﻬﺎاﻟﺴﻼم ﺑﻨ ﺖ رﺳ ﻮلاﷲ‬
‫ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻣﺎ اﺧﺒﺮﺗﻚ ﺑﻪ اﻣﯽ اﻧﻪ ﻓﯽ ذﻟ ﻚ اﻟﻠ ﻮح ﻣﻜﺘ ﻮب؟ ﻓﻘ ﺎل‬

‫‪١٥٢‬‬
‫ﺟﺎﺑﺮ‪ :‬اﺷﻬﺪ ﺑﺎﷲ اﻧﯽ دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ اﻣﻚ ﻓﺎﻃﻤﺔ ﻋﻠﻴﻬﺎاﻟﺴﻼم ﻓﯽ ﺣﻴ ﺎة رﺳ ﻮلاﷲ ﺻ ﻠﯽ‬
‫اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻬﻨﻴﺘﻬﺎ ﺑﻮﻻدة اﻟﺤﺴﻴﻦ و راﻳﺖ ﻓﯽ ﻳﺪﻳﻬﺎ ﻟﻮﺣﺎ اﺧ ﻀﺮ‪ ،‬ﻇﻨﻨ ﺖ‬
‫اﻧﻪ ﻣﻦ زﻣﺮد و راﻳﺖ ﻓﻴﻪ آﺘﺎﺑﺎ اﺑﻴﺾ‪ ،‬ﺷﺒﻪ ﻟﻮن اﻟﺸﻤﺲ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻬﺎ‪ :‬ﺑ ﺎﺑﯽ و اﻣ ﯽ ﻳ ﺎ‬
‫ﺑﻨﺖ رﺳﻮلاﷲ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺎ هﺬا اﻟﻠﻮح؟ ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬هﺬا ﻟﻮح اهﺪاء اﷲ‬
‫اﻟﯽ رﺳﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻴﻪ اﺳﻢ اﺑﯽ و اﺳﻢ ﺑﻌﻠﯽ و اﺳ ﻢ اﺑﻨ ﯽ و اﺳ ﻢ‬
‫اﻻوﺻ ﻴﺎء ﻣ ﻦ وﻟ ﺪﯼ و اﻋﻄﺎﻧﻴ ﻪ اﺑ ﯽ ﻟﻴﺒ ﺸﺮﻧﯽ ﺑ ﺬﻟﻚ‪ ،‬ﻗ ﺎل ﺟ ﺎﺑﺮ‪ :‬ﻓﺎﻋﻄﺘﻨﻴ ﻪ اﻣ ﻚ‬
‫ﻓﺎﻃﻤﺔ ﻋﻠﻴﻬﺎ اﻟﺴﻼم ﻓﻘﺮاﺗﻪ و اﺳﺘﻨﺴﺨﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﺑﻲ‪ :‬ﻓﻬﻞ ﻟ ﻚ ﻳ ﺎ ﺟ ﺎﺑﺮ ان ﺗﻌﺮﺿ ﻪ‬
‫ﻋﻠﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﻓﻤﺸﯽ ﻣﻌﻪ اﺑ ﯽ اﻟ ﯽ ﻣﻨ ﺰل ﺟ ﺎﺑﺮ ﻓ ﺎﺧﺮج ﺻ ﺤﻴﻔﺔ ﻣ ﻦ رق‪ ،‬ﻓﻘ ﺎل‪ :‬ﻳ ﺎ‬
‫ﺟ ﺎﺑﺮ! اﻧﻈ ﺮ ﻓ ﯽ آﺘﺎﺑ ﻚ ﻻﻗ ﺮء )اﻧ ﺎ( ﻋﻠﻴ ﻚ‪ ،‬ﻓﻨﻈﺮﺟ ﺎﺑﺮ ﻓ ﯽ ﻧ ﺴﺨﺘﻪ ﻓﻘ ﺮاﻩ اﺑ ﯽ ﻓﻤ ﺎ‬
‫ﺧﺎﻟﻒ ﺣﺮف ﺣﺮﻓﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺟﺎﺑﺮ‪ :‬ﻓﺎﺷﻬﺪ ﺑﺎﷲ اﻧﯽ هﻜﺬا راﻳﺘﻪ ﻓﯽ ا ﻟﻠﻮح ﻣﻜﺘﻮﺑﺎ‪:‬‬
‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ‬
‫هﺬا آﺘﺎب ﻣﻦ اﷲ اﻟﻌﺰﻳﺰ اﻟﺤﻜﻴﻢ ﻟﻤﺤﻤﺪ ﻧﺒﻴﻪ ﻧﻮرﻩ و ﺳﻔﻴﺮﻩ و ﺣﺠﺎﺑﻪ و دﻟﻴﻠﻪ‬
‫ﻧﺰل ﺑﻪ اﻟﺮوحاﻻﻣﻴﻦ ﻣﻦ ﻋﻨﺪ رب اﻟﻌﺎﻟﻤﻴﻦ‪ ،‬ﻋﻈﻢ ﻳﺎ ﻣﺤﻤﺪ اﺳﻤﺎﺋﯽ و اﺷﻜﺮ ﻧﻌﻤ ﺎﺋﯽ‬
‫و ﻻﺗﺠﺤ ﺪ اﻻﺋ ﯽ‪ ،‬اﻧ ﯽ اﻧ ﺎ اﷲ ﻻ اﻟ ﻪ اﻻ اﻧ ﺎ ﻗﺎﺻ ﻢ اﻟﺠﺒ ﺎرﻳﻦ و ﻣ ﺪﻳﻞ اﻟﻤﻈﻠ ﻮﻣﻴﻦ و‬
‫دﻳ ﺎن اﻟ ﺪﻳﻦ اﻧ ﯽ اﻧ ﺎ اﷲ ﻻ اﻟ ﻪ اﻻ اﻧ ﺎ‪ ،‬ﻓﻤ ﻦ رﺟ ﺎ ﻏﻴ ﺮ ﻓ ﻀﻠﯽ اوﺧ ﺎف ﻏﻴ ﺮ ﻋ ﺪﻟﯽ‪،‬‬
‫ﻋﺬﺑﺘﻪ ﻋﺬاﺑﺎ ﻻاﻋﺬب ﺑﻪ اﺣﺪا ﻣﻦ اﻟﻌﺎﻟﻤﻴﻦ‪ ،‬ﻓﺎﻳﺎﯼ ﻓﺎﻋﺒﺪ و ﻋﻠﯽ ﻓﺘﻮآﻞ؛ اﻧﯽ ﻟﻢ اﺑﻌ ﺚ‬
‫ﻧﺒﻴﺘﺎ ﻓﺎآﻤﻠﺖ اﻳﺎﻣﻪ و اﻧﻘﻀﺖ ﻣﺪﺗﻪ اﻻ ﺟﻌﻠﺖ ﻟﻪ وﺻﻴﺎ و اﻧ ﯽ ﻓ ﻀﻠﺘﻚ ﻋﻠ ﯽ اﻻﻧﺒﻴ ﺎء‬
‫و ﻓ ﻀﻠﺖ وﺻ ﻴﻚ ﻋﻠ ﯽ اﻻوﺻ ﻴﺎء و اآﺮﻣﺘ ﻚ ﺑ ﺸﺒﻠﻴﻚ و ﺳ ﺒﻄﻴﻚ ﺣ ﺴﻦ و ﺣ ﺴﻴﻦ‪،‬‬
‫ﻓﺠﻌﻠﺖ ﺣﺴﻨﺎ ﻣﻌﺪن ﻋﻠﻤ ﯽ‪ ،‬ﺑﻌ ﺪ اﻧﻘ ﻀﺎء ﻣ ﺪة اﺑﻴ ﻪ و ﺟﻌﻠ ﺖ ﺣ ﺴﻴﻨﺎ ﺧ ﺎزن وﺣﻴ ﯽ و‬
‫اآﺮﻣﺘ ﻪ ﺑﺎﻟ ﺸﻬﺎدﻩ و ﺧﺘﻤ ﺖ ﻟ ﻪ ﺑﺎﻟ ﺴﻌﺎدﻩ‪ ،‬ﻓﻬ ﻮ اﻓ ﻀﻞ ﻣ ﻦ اﺳﺘ ﺸﻬﺪ و ارﻓ ﻊ اﻟ ﺸﻬﺪاء‬
‫درﺟﺔ ﺟﻌﻠﺖ آﻠﻤﺘﯽ اﻟﺘﺎﻣﻪ ﻣﻌﻪ و ﺣﺠﺘﯽ اﻟﺒﺎﻟﻐﻪ ﻋﻨﺪﻩ‪ ،‬ﺑﻌﺘﺮﺗﻪ اﺛﻴﺐ و اﻋﺎﻗ ﺐ اوﻟﻬ ﻢ‬
‫ﻋﻠﯽ ﺳﻴﺪاﻟﻌﺎﺑﺪﻳﻦ و زﻳ ﻦ اوﻟﻴ ﺎﻳﯽ اﻟﻤﺎﺿ ﻴﻦ و اﺑﻨ ﻪ ﺷ ﺒﻪ ﺟ ﺪﻩ اﻟﻤﺤﻤ ﻮد ﻣﺤﻤ ﺪ اﻟﺒ ﺎﻗﺮ‬
‫ﻋﻠﻤﯽ و اﻟﻤﻌﺪن ﻟﺤﻜﻤﺘﯽ ﺳﻴﻬﻠﻚ اﻟﻤﺮﺗﺎﺑﻮن ﻓﯽ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬اﻟﺮاد ﻋﻠﻴﻪ آﺎﻟﺮاد ﻋﻠ ﯽ‪ ،‬ﺣ ﻖ‬
‫اﻟﻌﻘ ﻮل ﻣﻨ ﯽ ﻻآ ﺮ ﻣ ﻦ ﻣﺜ ﻮﯼ ﺟﻌﻔ ﺮ و ﻻ ﺳ ﺮﻧﻪ ﻓ ﯽ اﺷ ﻴﺎﻋﻪ و اﻧ ﺼﺎرﻩ و اوﻟﻴﺎﺋ ﻪ‪،‬‬
‫اﺗﻴﺤﺖ ﺑﻌﺪﻩ ﻣﻮﺳﯽ ﻓﺘﻨﺔﻩ ﻋﻤﻴﺎء ﺣﻨﺪس ﻻن ﺧﻂ ﻓﺮﺿﯽ ﻻ ﻳﻨﻘﻄﻊ و ﺣﺠﺘﯽ ﻻ ﺗﺨﻔﯽ‬
‫و ان اوﻟﻴﺎﺋﯽ ﻳﺴﻘﻮن ﺑﺎﻟﻜﺎس اﻻوﻓﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﺟﺤﺪ واﺣ ﺪا ﻣ ﻨﻬﻢ ﻓﻘ ﺪ ﺟﺤ ﺪ ﻧﻌﻤﺘ ﯽ و ﻣ ﻦ‬
‫ﻏﻴ ﺮ ﺁﻳ ﻪ ﻣ ﻦ آﺘ ﺎﺑﯽ ﻓﻘ ﺪ اﻓﺘ ﺮﯼ ﻋﻠ ﯽ‪ ،‬وﻳ ﻞ ﻟﻠﻤﻔﺘ ﺮﻳﻦ اﻟﺠﺎﺣ ﺪﻳﻦ ﻋﻨ ﺪ اﻧﻘ ﻀﺎء ﻣ ﺪة‬
‫ﻣﻮﺳﯽ ﻋﺒﺪﯼ و ﺣﺒﻴﺒﯽ و ﺧﻴﺮﺗﯽ ﻓﯽ ﻋﻠﯽ وﻟﻴﯽ و ﻧﺎﺻﺮﯼ و ﻣﻦ اﺿ ﻊ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻋﺒ ﺎء‬

‫‪١٥٣‬‬
‫اﻟﻨﺒﻮﻩ و اﻣﺘﺤﻨﻪ ﺑﺎﻻﺿﻄﻼع ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻳﻘﺘﻠﻪ ﻋﻔﺮﻳﺖ ﻣﺴﺘﻜﺒﺮﻩ ﻳﺪﻓﻦ ﻓﯽ اﻟﻤﺪﻳﻨﺔ اﻟﺘﯽ ﺑﻨﺎه ﺎ‬
‫اﻟﻌﺒﺪ اﻟﺼﺎﻟﺢ اﻟﯽ ﺷﺮ ﺧﻠﻘﯽ‪ ،‬ﺣﻖ اﻟﻘﻮل ﻣﻨﯽ ﻻ ﺳﺮﻧﻪ ﺑﻤﺤﻤﺪ اﺑﻨﻪ و ﺧﻠﻴﻔﺘ ﻪ ﻣ ﻦ ﺑﻌ ﺪ‬
‫و وارث ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻌﺪن ﻋﻠﻤﯽ و ﻣﻮﺿﻊ ﺳﺮﯼ و ﺣﺠﺘﯽ ﻋﻠﯽ ﺧﻠﻘﯽ ﻻ ﻳﻮﻣﻦ ﻋﺒ ﺪ‬
‫ﺑﻪ اﻻ ﺟﻌﻠﺖ اﻟﺠﻨﻪ ﻣﺜﻮاﻩ و ﺷﻔﻌﺘﻪ ﻓﯽ ﺳﺒﻌﻴﻦ ﻣﻦ اهﻞ ﺑﻴﺘﻪ آﻠﻬ ﻢ ﻗ ﺪ اﺳ ﺘﻮﺟﺒﻮا اﻟﻨ ﺎر‬
‫و اﺧ ﺘﻢ ﺑﺎﻟ ﺴﻌﺎدﻩ ﻻﺑﻨ ﻪ ﻋﻠ ﯽ وﻟﻴ ﯽ و ﻧﺎﺻ ﺮﯼ و اﻟ ﺸﺎهﺪ ﻓ ﯽ ﺧﻠﻘ ﯽ و اﻣﻴﻨ ﯽ ﻋﻠ ﯽ‬
‫وﺣﻴﯽ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺮج ﻣﻨﻪ اﻟﺪاﻋﯽ اﻟﯽ ﺳﺒﻴﻠﯽ و اﻟﺨﺎزن ﻟﻌﻠﻤﯽ اﻟﺤ ﺴﻦ و اآﻤ ﻞ ذﻟ ﻚ ﺑﺎﺑﻨ ﻪ‬
‫"م ح م د" رﺣﻤ ﺔ ﻟﻠﻌ ﺎﻟﻤﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪ آﻤ ﺎل ﻣﻮﺳ ﯽ و ﺑﻬ ﺎء ﻋﻴ ﺴﯽ و ﺻ ﺒﺮ اﻳ ﻮب ﻓﻴ ﺬل‬
‫اوﻟﻴﺎﻳﯽ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و ﺗﻨﻬﺎدﯼ روؤﺳﻬﻢ آﻤﺎ ﺗﻨﻬ ﺎدﯼ روؤس اﻟﺘ ﺮك واﻟ ﺪﻳﻠﻢ ﻓﻴﻘﺘﻠ ﻮن و‬
‫ﻳﺤﺮﻗ ﻮن و ﻳﻜﻮﻧ ﻮن ﺧ ﺎﺋﻔﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺮﻋ ﻮﺑﻴﻦ و ﺟﻠ ﻴﻦ‪ ،‬ﺗ ﺼﺒﻎ اﻻرض ﺑ ﺪ ﻣ ﺎﺋﻬﻢ وﻳﻔ ﺸﻮا‬
‫اﻟﻮﻳﻞ واﻟﺮﻧﻪ ﻓﯽ ﻧﺴﺎﺋﻬﻢ اوﻟﺌﻚ اوﻟﻴﺎﻳﯽ ﺣﻘﺎ‪ ،‬ﺑﻌﻢ ادﻓﻊ آﻞ ﻓﺘﻨ ﺔ ﻋﻤﻴ ﺎء ﺣﻨ ﺪس و ﺑﻬ ﻢ‬
‫اآ ﺸﻒ اﻟ ﺰﻻزل و ادﻓ ﻊ اﻻﺻ ﺎر و اﻻ ﻏ ﻼل اوﻟﺌ ﻚ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ ﺻ ﻠﻮات ﻣ ﻦ رﺑﻬ ﻢ و‬
‫رﺣﻤﺔ و اوﻟﺌﻚ هﻢ اﻟﻤﻬﺘﺪون‪.‬‬
‫ﻗ ﺎل ﻋﺒ ﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑ ﻦ ﺳ ﺎﻟﻢ‪ :‬ﻗ ﺎل اﺑﻮﺑ ﺼﻴﺮ‪ :‬ﻟ ﻮﻟﻢ ﺗ ﺴﻤﻊ ﻓ ﯽ ده ﺮك‪ ،‬اﻻ ه ﺬا‬
‫اﻟﺤﺪﻳﺚ ﻟﻜﻔﺎف‪ ،‬ﻓﺼﻨﻪ اﻻ ﻋﻦ اهﻠﻪ‪.‬‬
‫و اﻳﻨﻚ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺪﻳﺚ‪:‬‬
‫‪ -‬ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺷﻌﺮﯼ از ﻣﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و او از اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و‬
‫او از ﺣ ﺎرث ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ و او از ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ اﺳ ﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑ ﻦ ﻳﻘﻄ ﻴﻦ و او از ﻋﻴ ﺴﯽ ﺑ ﻦ‬
‫اﻟﻤ ﺴﺘﻔﺎد اﺑ ﯽ ﻣﻮﺳ ﯽ ﺿ ﺮﻳﺮ )ﻧﺎﺑﻴﻨ ﺎ( ﭼﻨ ﻴﻦ ﮔﻮﻳ ﺪ‪ :‬ﻣﻮﺳ ﯽ ﺑ ﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‬
‫ﻓﺮﻣﻮد ﺑﻪ اﺑﯽ ﻋﺒ ﺪ اﷲ )اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق( ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﮔﻔ ﺘﻢ‪ :‬ﻣﮕ ﺮ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ‬
‫ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم آﺎﺗ ﺐ وﺻ ﻴﺖ و رﺳ ﻮلاﷲ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ اﻣ ﻼء آﻨﻨ ﺪﻩ ﺁن و‬
‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻣﻼﺋﻜﻪ ﻣﻘﺮب ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم ﺷ ﻬﻮد ﺁن ﻧﺒﻮدﻧ ﺪ؟ ﺁن ﺣ ﻀﺮت ﻣ ﺪﺗﯽ ﺳ ﺮ ﺑ ﻪ‬
‫زﻳﺮ اﻧﺪاﺧﺖ و ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻨﺎن ﺑﻮد آﻪ ﮔﻔﺘﯽ اﯼ اﺑﺎاﻟﺤﺴﻦ! وﻟﯽ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ وﻓ ﺎت‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ رﺳﻴﺪ‪ ،‬اﻣﺮ وﺻﻴﺖ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪا در ﻣﻜﺘ ﻮﺑﯽ ﺳ ﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻬﺮ ﻓﺮود ﺁْﻣﺪ‪ .‬ﺁن ﻣﻜﺘﻮب را ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ هﻤﺮاﻩ ﻣﻼﺋﻜﻪ اﻣﻴﻦ ﺧﺪاﯼ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌ ﺎﻟﯽ‬
‫ﻓ ﺮود ﺁورد‪ .‬ﭘ ﺲ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﮔﻔ ﺖ‪ :‬اﯼ ﻣﺤﻤ ﺪ! دﺳ ﺘﻮر دﻩ ه ﺮ آ ﻪ ﻧ ﺰدت ه ﺴﺖ ﺟ ﺰ‬
‫وﺻﯽ ﺗﻮ ﺑﻴﺮون روﻧﺪ ﺗﺎ او ﻣﻜﺘﻮب را از ﻣﺎ ﺑﮕﻴﺮد و ﻣﺎ را ﮔﻮاﻩ ﮔﻴﺮد آﻪ ﺗ ﻮ ﺁﻧ ﺮا‬
‫ﺑﺎو دادﯼ و ﺧﻮدش آﻪ ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﺑﺎﺷ ﺪ ﺿ ﺎﻣﻦ ﺁن ﺷ ﻮد‪ .‬ﭘ ﺲ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺻ ﻠﯽ‬

‫‪١٥٤‬‬
‫اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﺑ ﺎﺧﺮاج ه ﺮ آ ﻪ در ﺧﺎﻧ ﻪ ﺑ ﻮد ﺟ ﺰ ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم دﺳ ﺘﻮر داد‪ .‬و‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪ در ﻣﻴﺎن در و ﭘﺮدﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﮔﻔﺖ‪:‬اﯼ ﻣﺤﻤﺪ! ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺑﺘﻮ ﺳﻼم ﻣﯽرﺳﺎﻧﺪ و ﻣ ﯽﮔﻮﻳ ﺪ‬
‫اﻳﻦ هﻤ ﺎن ﻣﻜﺘﻮﺑﻴ ﺴﺖ آ ﻪ )ﺑ ﺮاﯼ ﻓﺮﺳ ﺘﺎدن ﺁن( ﺑ ﺎ ﺗ ﻮ ﭘﻴﻤ ﺎن آ ﺮدم و ﺑ ﺮ ﺗ ﻮ ﺷ ﺮط‬
‫ﻧﻤﻮدم و ﺧﻮدم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺁن ﺑﺮ ﺗﻮ ﺷﺎهﺪ ﺑﻮدم و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺧﻮد را ه ﻢ ﮔ ﻮاﻩ ﮔ ﺮﻓﺘﻢ‪،‬‬
‫در ﺻ ﻮرﺗﯽ آ ﻪ ﺷ ﻬﺎدت ﺧ ﻮدم ﺗﻨﻬ ﺎ آﺎﻓﻴ ﺴﺖ اﯼ ﻣﺤﻤ ﺪ! ﭘ ﺲ ﺑﻨ ﺪهﺎﯼ اﺳ ﺘﺨﻮان‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﺑﻪ ﻟ ﺮزﻩ در ﺁﻣ ﺪ و ﮔﻔ ﺖ‪ :‬اﯼ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ! ﭘﺮوردﮔ ﺎر ﻣ ﻦ‬
‫ﺧﻮدش ﺳﻼم اﺳﺖ و ﺳﻼم از ﺟﺎﻧﺐ اوﺳﺖ و ﺳﻼم ﺑﻪ ﺳﻮﯼ او ﺑﺎزﻣﯽﮔﺮدد‪ ،‬ﺧﺪاﯼ‬
‫ﻋﺰ و ﺟﻞ راﺳﺖ ﻓﺮﻣﻮدﻩ و اﺣﺴﺎن آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻜﺘ ﻮب را ﺑ ﺪﻩ‪ .‬ﭘ ﺲ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﺁﻧ ﺮا‬
‫ﺑ ﺎو داد و اﻣ ﺮ آ ﺮد آ ﻪ ﺑ ﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﺑﺪه ﺪ و ﺑ ﺎو ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﺁن را‬
‫ﺑﺨﻮان‪ .‬ﺣﻀﺮت ﺁﻧﺮا ﺣﺮف ﺑﻪ ﺣﺮف ﻗﺮاﺋﺖ آﺮد‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﯼ ﻋﻠﻲ! اﻳﻦ ﭘﻴﻤﺎﻧﯽ اﺳﺖ آﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرم ‪ -‬ﺗﺒ ﺎرك و‬
‫ﺗﻌ ﺎﻟﻲ‪ -‬ﺑ ﺎ ﻣ ﻦ آ ﺮدﻩ و اﻣﺎﻧ ﺖ او و ﺷ ﺮط او ﺑ ﺮ ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻣ ﻦ ﺁﻧ ﺮا رﺳ ﺎﻧﻴﺪم و‬
‫ﺧﻴﺮﺧﻮاهﯽ آﺮدم و ادا ﻧﻤ ﻮدم و ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﮔﻔ ﺖ )ﭘ ﺪر و ﻣ ﺎدرم ﺑ ﻪ ﻓ ﺪاﻳﺖ(‬
‫ﻣﻦ در اﻳﻦ رﺳﺎﻧﻴﺪن و ﺧﻴﺮﺧﻮاهﯽ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺁﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﯽ ﮔﻮاﻩ ﺗﻮام و ﮔﻮش و ﭼﺸﻢ و‬
‫ﮔﻮﺷﺖ و ﺧﻮﻧﻢ ﺑﺪان ﮔ ﻮاهﯽ ﻣ ﯽده ﺪ‪ .‬ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﻣ ﻦ ه ﻢ در اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﮔﻮاﻩ ﺷﻤﺎ هﺴﺘﻢ‪ ،‬ﭘﺲ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﯼ ﻋﻠ ﻲ!‬
‫وﺻﻴﺖ ﻣﺮا ﮔﺮﻓﺘﯽ و ﺁﻧﺮا ﻓﻬﻤﻴﺪﯼ و وﻓﺎء ﺑﻤﻀﺎﻣﻴﻨﺶ را ﺑﺮاﯼ ﺧﺪا و ﻣﻦ ﺿﻤﺎﻧﺖ‬
‫آﺮدي؟ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﺁرﯼ ﭘ ﺪر و ﻣ ﺎدرم ﺑﻘﺮﺑﺎﻧ ﺖ! ﺿ ﻤﺎﻧﺖ ﺁن ﺑ ﺮ ﻣ ﻦ‬
‫اﺳﺖ و ﻳﺎرﯼ ﻣﻦ و ﺗﻮﻓﻴﻖ دادن ﻣﻦ ﺑﺮ اﻧﺠﺎم ﺁن ﺑﺮ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ‬
‫اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﯼ ﻋﻠﻲ! ﻣﻦ ﻣ ﯽﺧ ﻮاهﻢ ﺑ ﺮ ﺗ ﻮ ﮔ ﻮاﻩ ﮔﻴ ﺮم آ ﻪ ﻋﻤ ﻞ آ ﺮدن‬
‫ﺑﺪان را روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻤﻦ ﺧﺒﺮ دهﻲ‪ .‬ﭘ ﺲ ﻋﻠ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﺳ ﻼم ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﺁرﯼ‪ ،‬ﮔ ﻮاﻩ ﺑﮕﻴ ﺮ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﻻن ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ و ﻣﻴﻜﺎﺋﻴ ﻞ ﻣﻴ ﺎن ﻣ ﻦ و ﺗ ﻮ‬
‫ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ و ﻣﻼﺋﻜﻪ ﻣﻘﺮﺑﻴﻦ ﻧﻴﺰ هﻤﺮاﻩ اﻳﺸﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬هﻤﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺑ ﺮ ﺗ ﻮ ﮔ ﻮاﻩ ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮم‪،‬‬
‫ﮔﻔﺖ ﺁرﯼ ﮔﻮاﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻦ هﻢ ﭘﺪر و ﻣﺎدرم ﺑﻘﺮﺑﺎﻧﺖ اﻳ ﺸﺎن را ﮔ ﻮاﻩ ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮم‪ .‬ﭘ ﺲ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ اﻳﺸﺎن را ﮔﻮاﻩ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ و ﺣﺴﻦ و ﺣﺴﻴﻦ را ﺑﺨﻮاﻧﺪ و‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ اﻋﻼم ﻓﺮﻣﻮدﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ اﻋﻼم ﮔﺮد‪ ،‬اﻳﺸﺎن هﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬

‫‪١٥٥‬‬
‫او ﺟﻮاب دادﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺁن ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺎ ﻣﻬﺮهﺎﺋﯽ از ﻃﻼ آﻪ ﺁﺗﺶ ﺑﻪ ﺁن ﻧﺮﺳﻴﺪﻩ ﺑﻮد ﻣﻬ ﺮ‬
‫ﺷﺪ و ﺑﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﺗﺤﻮﻳﻞ دادﻩ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺤﻴﯽ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﺟﻌﻔ ﺮ‪ ،‬و او از ﺣ ﺴﻦ ﺑ ﻦ ﻇﺮﻳ ﻒ‬
‫او از ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و او از ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺑ ﯽ ﺣﻤ ﺎد و او از ﻣﻜ ﺮ ﺑ ﻦ ﺻ ﺎﻟﺢ و او از‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬و او از اﺑﯽﺑﺼﻴﺮ رواﻳﺖ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ اﺑ ﯽﻋﺒ ﺪاﷲ )اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ‬
‫ﺻﺎدق( ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﺪرم ﺑﻪ ﺟﺎﺑﺮﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﻧﺼﺎرﯼ ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺑ ﺎ ﺗ ﻮ آ ﺎرﯼ‬
‫دارم‪ ،‬ﭼﻪ وﻗﺖ ﺑﺮاﻳﺖ ﺁﺳﺎنﺗ ﺮ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗ ﺮا ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑﺒﻴ ﻨﻢ و از ﺗ ﻮ ﺳ ﻮال آ ﻨﻢ؟ ﺟ ﺎﺑﺮ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬هﺮ وﻗﺖ ﺷﻤﺎ ﺑﺨﻮاهﻲ‪ .‬ﭘﺲ روزﯼ ﺑﺎ او در ﺧﻠ ﻮت ﻧﺸ ﺴﺖ و ﺑ ﻪ او ﻓﺮﻣ ﻮد‪:‬‬
‫اﯼ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬درﺑﺎرﻩ ﻟﻮﺣﯽ آﻪ ﺁﻧﺮا ﻣﺎدرم ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم دﺧﺘ ﺮ رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﺻ ﻠﯽ‬
‫اﷲ ﻋﻠﻴﻪ وﺁﻟﻪ دﻳﺪﻩاﯼ وﺁﻧﭽﻪ ﻣﺎدرم ﺑﺘﻮ ﻓﺮﻣﻮدآﻪ درﺁن ﻟﻮح ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪،‬ﺑﻤﻦ ﺧﺒﺮدﻩ‪.‬‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا را ﮔﻮاﻩ ﻣﯽﮔﻴﺮم آﻪ ﻣﻦ در زﻣﺎن ﺣﻴ ﺎت رﺳ ﻮل ﺻ ﻠﯽ اﷲ‬
‫ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﻣﺎدرت ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻋﻠﻴﻬﺎاﻟ ﺴﻼم رﻓ ﺘﻢ و او را ﺑ ﻮﻻدت ﺣ ﺴﻴﻦ ﺗﺒﺮﻳ ﻚ‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ ،‬و در دﺳﺘﺶ ﻟﻮح ﺳﺒﺰﯼ دﻳﺪم آﻪ ﮔﻤﺎن آﺮدم از زﻣﺮد اﺳﺖ و ﻣﻜﺘ ﻮﺑﯽ ﺳ ﻔﻴﺪ‬
‫در ﺁن دﻳﺪم آﻪ ﭼﻮن رﻧﮓ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎو ﻋ ﺮض ﮔ ﺮدم‪ :‬دﺧﺘ ﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ! ﭘ ﺪر و ﻣ ﺎدرم‬
‫ﺑﻘﺮﺑﺎﻧﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻟﻮح ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻟﻮﺣﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺧ ﺪا ﺁن را ﺑﺮﺳ ﻮﻟﺶ ﺻ ﻠﯽ اﷲ‬
‫ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ اهﺪا ﻓﺮﻣﻮدﻩ‪ ،‬اﺳﻢ ﭘﺪرم و اﺳ ﻢ ﺷ ﻮهﺮم و اﺳ ﻢ دو ﭘ ﺴﺮم و اﺳ ﻢ اوﺻ ﻴﺎء‬
‫از ﻓﺮزﻧﺪاﻧﻢ در ﺁن ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ وﭘﺪرم ﺁن را ﺑﻌﻨﻮان ﻣﮋدﮔﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻋﻄﺎ ﻓﺮﻣﻮدﻩ‪.‬‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺳ ﭙﺲ ﻣ ﺎدرت ﻓﺎﻃﻤ ﻪ ﻋﻠﻴﻬﺎاﻟ ﺴﻼم ﺁن را ﺑ ﻪ ﻣ ﻦ داد‪ ،‬و ﻣ ﻦ ﺁن‬
‫را ﺧﻮاﻧﺪم و رو ﻧﻮﻳﺴﯽ آﺮدم‪ .‬ﭘﺪرم ﺑﻪ او ﮔﻔ ﺖ‪ :‬اﯼ ﺟ ﺎﺑﺮ! ﺁن را ﺑ ﺮ ﻣ ﻦ ﻋﺮﺿ ﻪ‬
‫ﻣ ﯽداري؟ ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﺁري! ﺁﻧﮕ ﺎﻩ ﭘ ﺪرم هﻤ ﺮاﻩ ﺟ ﺎﺑﺮ ﺑﻤﻨ ﺰل او رﻓ ﺖ‪ ،‬ﺟ ﺎﺑﺮ ورق‬
‫ﺻﺤﻴﻔﻪاﯼ ﺑﻴﺮون ﺁورد‪ .‬ﭘﺪرم ﮔﻔﺖ‪ :‬اﯼ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﺗﻮ در ﻧﻮﺷﺘﻪات ﻧﮕ ﺎﻩ آ ﻦ ﺗ ﺎ ﺑﺮاﻳ ﺖ‬
‫ﺑﺨ ﻮاﻧﻢ‪ ،‬ﺟ ﺎﺑﺮ در ﺻ ﺤﻴﻔﻪ ﺧ ﻮد ﻧﮕﺮﻳ ﺴﺖ و ﭘ ﺪرم ﻗﺮاﺋ ﺖ آ ﺮد‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ ﺣﺮﻓ ﯽ ﺑ ﺎ‬
‫ﺣﺮﻓﯽ اﺧﺘﻼف ﻧﺪاﺷ ﺖ ‪ .‬ﺁﻧﮕ ﺎﻩ ﺟ ﺎﺑﺮ ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﺧ ﺪا را ﮔ ﻮاﻩ ﻣ ﯽﮔﻴ ﺮم آ ﻪ در ﺁن ﻟ ﻮح‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪:‬‬
‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ‬
‫اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪاﯼ اﺳﺖ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰﻳﺰ و ﺣﻜﻴﻢ ﺑ ﺮاﯼ ﻣﺤﻤ ﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ او و‬
‫ﻧ ﻮر و ﺳ ﻔﻴﺮ و ﺣﺎﺟ ﺐ و دﻟﻴ ﻞ او آ ﻪ روحاﻻﻣ ﻴﻦ از ﻧ ﺰد ﭘﺮوردﮔ ﺎر ﺟﻬ ﺎن ﺑ ﺮ او‬

‫‪١٥٦‬‬
‫ﻧﺎزل ﺷﻮد )و ﺑﻪ وﯼ ﺗﺴﻠﻴﻢ دارد( اﯼ ﻣﺤﻤﺪ! اﺳ ﻤﺎء ﻣ ﺮا ﺑ ﺰرگ ﺷ ﻤﺎر و ﻧﻌﻤﺘﻬ ﺎﯼ‬
‫ﻣﺮا ﺳﭙﺎس ﮔﺰار و اﻟﻄﺎف ﻣﺮا اﻧﻜﺎر ﻣﺪار‪.‬‬
‫هﻤﺎﻧ ﺎ ﻣ ﻨﻢ ﺧﺪاﺋﻴﻜ ﻪ ﺑﺠ ﺰ ﻣ ﻦ ﺧ ﺪاﻳﯽ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬ﻣ ﻨﻢ ﺷ ﻜﻨﻨﺪﻩ ﺟﺒ ﺎران و‬
‫دوﻟﺖرﺳﺎن ﺑﻤﻈﻠﻮﻣﺎن و ﺟﺰا دهﻨ ﺪﻩ روز رﺳ ﺘﺎﺧﻴﺰ‪ ،‬ﻣ ﻨﻢ ﺧﺪاﺋﻴﻜ ﻪ ﺟ ﺰ ﻣ ﻦ ﺧ ﺪاﻳﯽ‬
‫ﻧﻴ ﺴﺖ ه ﺮ آ ﻪ ﺟ ﺰ ﻓ ﻀﻞ ﻣ ﺮا اﻣﻴ ﺪوار ﺑﺎﺷ ﺪ ﻳ ﺎ از ﻏﻴ ﺮ ﻋ ﺪاﻟﺖ ﻣ ﻦ ﺑﺘﺮﺳ ﺪ‪ ،‬او را‬
‫ﻋﺬاﺑﯽ آﻨﻢ آﻪ هﻴﭻ ﻳ ﻚ از ﺟﻬﺎﻧﻴ ﺎن را ﻧﻜ ﺮدﻩ ﻧﺒﺎﺷ ﻢ‪ .‬ﭘ ﺲ ﺗﻨﻬ ﺎ ﻣ ﺮا ﭘﺮﺳ ﺘﺶ آ ﻦ و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﻣﻦ ﺗﻮآﻞ ﻧﻤﺎ‪.‬‬
‫ﻣﻦ هﻴﭻ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮﯼ را ﻣﺒﻌﻮث ﻧﺴﺎﺧﺘﻢ آﻪ دوراﻧﺶ آﺎﻣﻞ ﺷﻮد و ﻣ ﺪﺗﺶ ﺗﻤ ﺎم‬
‫ﮔﺮدد‪ ،‬ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮاﯼ او وﺻﯽ ﻣﻘﺮر آﺮدم‪ .‬و ﻣﻦ ﺗ ﺮا ﺑ ﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮان ﺑﺮﺗ ﺮﯼ دادم‬
‫و وﺻ ﯽ ﺗ ﺮا ﺑ ﺮ اوﺻ ﻴﺎء دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬و ﺗ ﺮا ﺑ ﻪ دو ﺷ ﻴﺮزادﻩ و دو ﻧ ﻮﻩ ﺣ ﺴﻦ و ﺣ ﺴﻴﻦ‬
‫ﮔﺮاﻣﯽ داﺷﺘﻢ و ﺣﺴﻦ را ﺑﻌﺪ از ﺳﭙﺮﯼ ﺷﺪن روزﮔﺎر ﭘﺪرش آﺎﻧﻮن ﻋﻠﻢ ﺧﻮد ﻗﺮار‬
‫دادم‪ ،‬و ﺣ ﺴﻴﻦ را ﺧﺰاﻧ ﻪدار وﺣ ﯽ ﺧ ﻮد ﺳ ﺎﺧﺘﻢ و او را ﺑ ﺸﻬﺎدت ﮔﺮاﻣ ﯽ داﺷ ﺘﻢ و‬
‫ﭘﺎﻳﺎن آﺎرش را ﺑﺴﻌﺎدت رﺳﺎﻧﻴﺪم‪ ،‬ﭘﺲ او ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ ﺷﻬﺪاﺳﺖ و ﻣﻘﺎﻣﺶ از هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﻋﺎﻟﻴﺘﺮ اﺳ ﺖ‪ .‬آﻠﻤ ﻪ ﺗﺎﻣ ﻪ ﺧ ﻮد را هﻤ ﺮاﻩ او و ﺣﺠ ﺖ رﺳ ﺎﯼ ﺧ ﻮد را ﻧ ﺰد او ﻗ ﺮار‬
‫دادم و ﺑﻪ ﻋﺘ ﺮت او ﭘ ﺎداش و آﻴﻔ ﺮ ده ﻢ آ ﻪ ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺳ ﺮور ﻋﺎﺑ ﺪان و زﻳﻨ ﺖ‬
‫اوﻟﻴ ﺎء ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ و ﭘ ﺴﺮ او آ ﻪ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺟ ﺪ ﻣﺤﻤ ﻮدش ﻣﺤﻤ ﺪ ﻧ ﺎم دارد‬
‫ﺑ ﺎﻗﺮ)ﺷ ﻜﺎﻓﻨﺪﻩ( ﻋﻠ ﻢ ﻣ ﻦ و آ ﺎﻧﻮن ﺣﻜﻤ ﺖ ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ‪ .‬و ﭘ ﺴﺮ او ﺟﻌﻔ ﺮ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﺷﻚآﻨﻨﺪﮔﺎن درﺑ ﺎرﻩ او ه ﻼك ﻣ ﯽﺷ ﻮﻧﺪ ه ﺮ آ ﻪ او را ﻧﭙ ﺬﻳﺮد ﻣ ﺮا ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘ ﻪ‪ ،‬ﺳ ﺨﻦ‬
‫ﭘﺎﺑﺮﺟﺎﯼ ﻣﻦ اﺳﺖ آ ﻪ‪ :‬ﻣﻘ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ را ﮔﺮاﻣ ﯽ دارم و او را از ﭘﻴ ﺮوان و ﻳ ﺎران و‬
‫دوﺳﺘﺎﻧﺶ ﻣﺴﺮور ﺳﺎزم‪ .‬ﭘﺲ از او ﻣﻮﺳﯽ اﺳﺖ آﻪ)در زﻣﺎن او( ﺁﺷﻮﺑﯽ ﺳ ﺨﺖ و‬
‫ﮔﻴﺞ آﻨﻨﺪﻩ ﻓﺮا ﮔﻴﺮد‪ ،‬و رﺷﺘﻪ وﺟﻮب اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻦ ﻣﻨﻘﻄﻊ ﻧﮕﺮدد و ﺣﺠﺖ ﻣﻦ ﭘﻨﻬ ﺎن‬
‫ﻧﺸﻮد و هﻤﺎﻧﺎ اوﻟﻴﺎء ﻣﻦ ﺑﺎ ﺟﺎﻣﯽ ﺳﺮﺷﺎر ﺳ ﻴﺮاب ﺷ ﻮﻧﺪ‪ .‬ه ﺮ آ ﺲ ﻳﻜ ﯽ از ﺁﻧﻬ ﺎ را‬
‫اﻧﻜﺎر آﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻌﻤﺖ ﻣﺮا اﻧﻜﺎر آﺮدﻩ و ﺁﻧﻜﻪ ﻳﻚ ﺁﻳﻪ از آﺘ ﺎب ﻣ ﺮا ﺗﻐﻴﻴ ﺮ ده ﺪ‪ ،‬ﺑ ﺮ ﻣ ﻦ‬
‫دروغ ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘ ﺲ از ﮔﺬﺷ ﺘﻦ دوران ﺑﻨ ﺪﻩ و دوﺳ ﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳ ﺪﻩام‪ ،‬ﻣﻮﺳ ﯽ واﯼ ﺑ ﺮ‬
‫دروغﺑﻨﺪان و ﻣﻨﻜﺮﻳﻦ ﻋﻠﯽ دوﺳ ﺖ و ﻳ ﺎور ﻣ ﻦ‪ ،‬آ ﺴﻴﻜﻪ ﺑﺎره ﺎﯼ ﺳ ﻨﮕﻴﻦ ﻧﺒ ﻮت را‬
‫ﺑ ﺪوش او ﮔ ﺬارم و ﺑ ﻪ اﻧﺠ ﺎم دادن ﺁﻧﻬ ﺎ اﻣﺘﺤ ﺎﻧﺶ آ ﻨﻢ‪ .‬او را ﻋﻔﺮﻳﺘ ﯽ ﮔ ﺮدﻧﻜﺶ‬
‫ﻣﯽآﺸﺪ و در ﺷﻬﺮﯼ آﻪ ﺑﻨﺪﻩاﯼ ﺻﺎﻟﺢ ﺁﻧ ﺮا ﺳ ﺎﺧﺘﻪ اﺳ ﺖ در آﻨ ﺎر ﺑ ﺪﺗﺮﻳﻦ ﻣﺨﻠ ﻮﻗﻢ‬

‫‪١٥٧‬‬
‫ث‬
‫دﻓ ﻦ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ .‬وﻋ ﺪﻩ ﻣ ﻦ ﺛﺎﺑ ﺖ ﺷ ﺪﻩ آ ﻪ او را ﺑﻮﺟ ﻮد ﭘ ﺴﺮش و ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻦ و ورا ِ‬
‫ﻋﻠﻤﺶ ﻣﺤﻤﺪ ﺷ ﺎدﻣﺎن ﺳ ﺎزم آ ﻪ آ ﺎﻧﻮن ﻋﻠ ﻢِ ﻣ ﻦ و ﻣﺤ ﻞِ را ِز ﻣ ﻦ و ﺣﺠ ﺖ ﻣ ﻦ ﺑ ﺮ‬
‫ﺧﻠﻘﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬هﺮ ﺑﻨﺪﻩاﯼ آﻪ ﺑﻪ او اﻳﻤ ﺎن ﺁورد ﺑﻬ ﺸﺖ را ﺟﺎﻳﮕ ﺎهﺶ ﺳ ﺎزم و ﺷ ﻔﺎﻋﺖ‬
‫او را ﻧﺴﺒﺖ ﺑ ﻪ هﻔﺘ ﺎد ﺗ ﻦ از ﺧﺎﻧ ﺪاﻧﺶ آ ﻪ هﻤﮕ ﯽ ﺳ ﺰاوار دوزخ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ ﺑﭙ ﺬﻳﺮم‪ .‬و‬
‫ﻋﺎﻗﺒﺖ آﺎر ﭘﺴﺮش ﻋﻠﯽ را آﻪ دوﺳﺖ و ﻳ ﺎور ﻣ ﻦ و ﮔ ﻮاﻩ در ﻣﻴ ﺎن ﻣﺨﻠ ﻮق ﻣ ﻦ و‬
‫اﻣ ﻴﻦ وﺣ ﯽ ﻣ ﻦ اﺳ ﺖ ﺑ ﻪ رﺳ ﺘﮕﺎرﯼ رﺳ ﺎﻧﻢ‪ .‬و از او ﺑﻮﺟ ﻮد ﺁورم دﻋ ﻮت آﻨﻨ ﺪﻩ‬
‫ﺑ ﺴﻮﯼ راﻩ ﻣ ﻦ و ﺧﺰاﻧ ﻪدار ﻋﻠ ﻢ ﻣ ﻦ ﺣ ﺴﻦ را‪ ،‬و اﻳ ﻦ رﺷ ﺘﻪ را ﺑﻮﺟ ﻮد ﭘ ﺴﺮ او‬
‫"م ح م د" آ ﻪ رﺣﻤ ﺖ ﺑ ﺮاﯼ ﺟﻬﺎﻧﻴ ﺎن اﺳ ﺖ آﺎﻣ ﻞ آ ﻨﻢ او آﻤ ﺎل ﻣﻮﺳ ﯽ و روﻧ ﻖ‬
‫ﻋﻴﺴﯽ و ﺻﺒﺮ اﻳﻮب دارد‪ .‬در زﻣﺎن )ﻏﻴﺒﺖ( او دوﺳ ﺘﺎﻧﻢ ﺧ ﻮار ﮔﺮدﻧ ﺪ و ﻣﺮدﻣ ﺎن‬
‫ﺳﺮهﺎﯼ ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﺮاﯼ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ هﺪﻳﻪ ﻓﺮﺳﺘﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺳ ﺮهﺎﯼ ﺗ ﺮك و دﻳﻠ ﻢ را ﺑﻬﺪﻳ ﻪ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﺸﺎن را ﺑﻜﺸﻨﺪ و ﺑﺴﻮزاﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺁﻧﻬﺎ ﺗﺮﺳﺎن و ﺑﻴﻤﻨﺎك و هﺮاﺳ ﺎن ﺑﺎﺷ ﻨﺪ‪،‬‬
‫زﻣﻴﻦ از ﺧﻮﻧﺸﺎن رﻧﮕﻴﻦ ﮔﺮدد و ﻧﺎﻟ ﻪ و واوﻳ ﻼ در ﻣﻴ ﺎن زﻧﺎﻧ ﺸﺎن ﺑﻠﻨ ﺪ ﺷ ﻮد‪ .‬ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫دوﺳﺘﺎن ﺣﻘﻴﻘﯽ ﻣﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺁﻧﻬﺎ هﺮ ﺁﺷﻮب ﺳﺨﺖ و ﺗﺎرﻳ ﻚ را ﺑ ﺰداﻳﻢ و از ﺑﺮآ ﺖ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﺷﺒﻬﺎت و زﻧﺠﻴﺮهﺎ را ﺑﺮدارم‪ .‬درود و رﺣﻤﺖ ﭘﺮوردﮔﺎرﺷ ﺎن ﺑ ﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑ ﺎد‪ ،‬و‬
‫اﻳﺸﺎﻧﻨﺪ هﺪاﻳﺖﺷﺪﮔﺎن‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺑﻮﺑﺼﻴﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ در دوران ﻋﻤﺮت ﺟ ﺰ اﻳ ﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻧﺸﻨﻴﺪﻩ ﺑﺎﺷﯽ ﺗﺮا آﻔﺎﻳﺖ آﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺁن را از ﻧﺎاهﻠﺶ ﭘﻨﻬﺎن دار‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ از ﺧ ﻮد ﺑﭙﺮﺳ ﻴﺪ آ ﻪ اﺻ ﻮﻻ اﻧﮕﻴ ﺰﻩ ﺳ ﺎﺧﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺜﯽ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫ﺑ ﯽﻣﻌﻨ ﯽ و آﻔﺮﺁﻣﻴ ﺰ ﭼﻴ ﺴﺖ؟ وﻟ ﯽ ﻣﻮﺿ ﻮع ﺧﻴﻠ ﯽ روﺷ ﻦ اﺳ ﺖ‪ :‬آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ در‬
‫ﻣ ﻮﻗﻌﯽ ﺗ ﺎﻟﻴﻒ ﺷ ﺪ آ ﻪ دوران اﻣ ﺎم زﻧ ﺪﻩ ﺑ ﻪ ﭘﺎﻳ ﺎن رﺳ ﻴﺪﻩ ﺑ ﻮد و ﺑ ﺎ ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم‬
‫دوازدهﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻴﻌﻪ از ﻟﺤﺎظ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺧﻮد در ﻧﮕﺮاﻧﯽ ﺑﺴﺮ ﻣﯽﺑﺮد ﻣﻮﺿﻊ ﺗﺸﻴﻊ در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻼﻓ ﺖ ﺣ ﺎآﻢ ﻧﻴ ﺰ ﺑﻬﻤ ﻴﻦ دﻟﻴ ﻞ از ه ﺮ وﻗ ﺖ دﻳﮕ ﺮ ﺿ ﻌﻴﻒﺗ ﺮ ﺑ ﻮد‪ .‬از هﻤ ﻪ‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮ ﺁﻧﻬﺎﺋﯽ آﻪ ﺑﺎﺗﻜﺎء ﺗﻮﻗﻴﻊ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ از اﻣ ﺎم ﻣﻬ ﺪﯼ ﺧ ﻮد را وارﺛ ﺎن ﺷ ﺮﻋﯽ‬
‫او ﺑﺮاﯼ رهﺒﺮﯼ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﻋﻼم آﺮدﻩ ﺑﻮدﻧﺪ اﺣﺘﻴﺎج ﺑﻪ ﺗﺤﻜ ﻴﻢ ﻣﻮﺿ ﻊ ﺧ ﻮد داﺷ ﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫هﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ اﻳﺠﺎب ﻣﯽآ ﺮد آ ﻪ از راﻩ اﺣﺎدﻳ ﺚ و رواﻳ ﺎﺗﯽ اﺳ ﺘﺜﻨﺎﻳﯽ آ ﻪ ﺑﺘﻮاﻧ ﺪ ﺗ ﺎﺛﻴﺮ‬
‫ﻗﺎﻃﻊ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روﺣﻴﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن و اﻋﺘﻤﺎد ﺁﻧﻬﺎ ﺑ ﻪ ﻣ ﺸﺮوﻋﻴﺖ راه ﯽ آ ﻪ در ﭘ ﻴﺶ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻬﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ آﻪ ﺣﺪﻳﺚﭘﺮداز ﺑ ﻪ ﻓﻜ ﺮ اراﺋ ﻪ ﻣ ﺪارآﯽ‬
‫ﻣﯽاﻓﺘﺪ آﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ و ﻣﺤﻜﻤﺘﺮ از ﺁﻧﺮا ﻧﺘﻮان ﺗﺼﻮر آﺮد‪ ،‬و ﺣﺪود ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻣﺪرك‬

‫‪١٥٨‬‬
‫ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻪ اﻣﺎﻣ ﺎن دوازدﻩﮔﺎﻧ ﻪ و ﻏﻴﺒ ﺖ اﻣ ﺎم دوازده ﻢ و ﺗ ﺼﻮﻳﺮﯼ از ﺗ ﺮك و دﻳﻠ ﻢ‬
‫ﻣﺤﺪود ﻣﯽﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺣﺪﻳﺚﺳﺎز ﻣﺘﻮﺟ ﻪ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬ﻳ ﺎ زﻳ ﺎد ﻣﻬ ﻢ ﻧﺪاﻧ ﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺑ ﺎ‬
‫ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ راﻩﺣﻠﻬﺎﻳﯽ‪ ،‬هﻤﺎﻧﻘﺪر آﻪ ﻣﻘﺎم اﻣﺎﻣﺖ را از ﻧﻈﺮ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﺑ ﺎﻻ ﺑ ﺮدﻩ‪،‬‬
‫ﺧ ﺪا را ﺑ ﻪ ﺣ ﺪ ﻳ ﻚ آﺎﺗ ﺐ ﻣ ﺴﺠﺪ ﺷ ﺎﻩ ﭘ ﺎﻳﻴﻦ ﺁوردﻩ ﺳ ﺖ‪ .‬ﻣ ﯽﺗ ﻮان اﺣﺘﻤ ﺎل داد آ ﻪ‬
‫ﺿﺮباﻟﻤﺜﻞ ﻓﺎرﺳﯽ "دوﺳﺘﯽ ﺧﺎﻟﻪ ﺧﺮﺳﻪ" ﺑﺮاﯼ هﻤﻴﻦ ﻣﻮارد وﺿﻊ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﻳﻜﯽ دﻳﮕﺮ از ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻣﻌﺮوف "آﺎﻓﻲ" ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌ ﺮوف ﺟﺎﺑُﻠﻘ ﺎ و‬
‫ﺟﺎﺑُﻠ ﺴﺎ اﺳ ﺖ آ ﻪ ه ﺰار ﺳ ﺎل ﭘ ﻴﺶ ﺑ ﻪ آ ّـﺮات در آﺘ ﺐ ﻣ ﺬهﺒﯽ ﺷ ﻴﻌﻪ و در ادﺑﻴ ﺎت‬
‫ﭘﺎرﺳﯽ ﺑﺪان اﺷﺎرﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪"-‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑ ﻦ ﻳﺤﻴ ﯽ از ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﻟﺤ ﺴﻦ‪ ،‬و او از ﻳﻌﻘ ﻮب‬
‫ﺑﻦ ﺑﺮﻳﺪ و او از اﺑﻦ اﺑﯽ ﻋﻤﻴﺮ‪ ،‬و او از آﺴﯽ آﻪ ﻧ ﺎﻣﺶ را ﻧﻴ ﺎﻓﺘﻢ و از اﺑ ﯽﻋﺒ ﺪاﷲ‬
‫ﻧﻘﻞ آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ‪ :‬ﺣﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ ﻣﺠﺘﺒ ﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﺧ ﺪا دو ﺷ ﻬﺮ‬
‫دارد آﻪ ﻳﻜﯽ از ﺁﻧﻬﺎ در ﻣﺸﺮق و دﻳﮕﺮﯼ در ﻣﻐﺮب اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮداﮔﺮد ﺁﻧﻬ ﺎ دﻳ ﻮارﯼ‬
‫از ﺁهﻦ اﺳﺖ و هﺮ ﻳﻚ از ﺁﻧﻬﺎ هﺰار هﺰار دروازﻩ دارد‪ ،‬و در ﺁﻧﺠﺎ ﺑﻪ هﻔﺘﺎد هﺰار‬
‫هﺰار ﻟﻐﺖ ﺣﺮف ﻣﯽزﻧﻨﺪ آﻪ ﺗﻜﻠﻢ هﺮ ﻟﻐﺖ ﺑﺎ ﻟﻐﺖ دﻳﮕﺮ ﻓﺮق دارد‪ .‬و ﻣﻦ هﻤ ﻪ ﺁن‬
‫ﻟﻐ ﺎت و ﺁﻧﭽ ﻪ را آ ﻪ درﺁن دو ﺷ ﻬﺮ و در ﻣ ﺎ ﺑ ﻴﻦ ﺁﻧﻬﺎﺳ ﺖ ﻣ ﯽداﻧ ﻢ‪ ،‬و ﺟ ﺰ ﻣ ﻦ و‬
‫ﺑﺮادرم ﺣﺴﻴﻦ آﺴﯽ اﻳﻦ را ﻧﻤﯽداﻧﺪ"‪) .‬آﺎﻓﯽ‪ ،‬آﺘﺎب اﻟﺤﺠ ﻪ‪ ،‬ﺑ ﺎب ﻣﻮﻟ ﺪ اﻟﺤ ﺴﻦ ﺑ ﻦ‬
‫ﻋﻠﻲ‪ .‬و ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ﺟﻠﺪ هﻔﺘﻢ‪ ،‬در اﺣﻮال اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر(‪.‬‬
‫در هﻤﻴﻦ ﻣﻮرد ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮ در ﺣﺒﻴ ﺐ اﻟ ﺴﻴﺮ )ﺟﻠ ﺪ اول‪ ،‬ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (٢٠۴‬و‬
‫ﻋﻴﻮن اﻻﺧﺒﺎر )ﺟﻠﺪ دوم‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ (١٧٢‬ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ در ﺧﻄﺒ ﻪ‬
‫ﺧ ﻮد ﻓﺮﻣ ﻮد‪ " :‬اﻳﻬ ﺎ اﻟﻨ ﺎس‪ ،‬ﻟ ﻮﻃﻠﺒﺘﻢ اﺑﻨ ﺎء ﻟﻨﺒ ﻴﻜﻢ ﻣ ﺎ ﺑ ﻴﻦ ﺟ ﺎﺑﺮس اﻟ ﯽ ﺟ ﺎﺑﻠﻒ ﻟ ﻢ‬
‫ﺗﺠ ﺪوﻩ ﻏﻴ ﺮﯼ و ﻏﻴ ﺮ اﺧ ﻲ")اﯼ ﻣ ﺮدم‪ ،‬ﺑﺪرﺳ ﺘﻴﻜﻪ اﮔ ﺮ ﻃﻠ ﺐ آﻨﻴ ﺪ از ﺟﺎﺑﻠﻘ ﺎ ﺗ ﺎ‬
‫ﺟﺎﺑﻠﺴﺎ‪ ،‬ﻧﻮادﮔﺎن ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮلاﷲ را‪ ،‬آﺴﯽ را ﻏﻴﺮ از ﻣﻦ و ﺑﺮادرم ﻧﻴﺎﺑﻴﺪ(‪.‬‬
‫ن ﻏﻴ ﺮ‬ ‫در ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ ﺑﻌﺪ از ﻧﺸﺮ اﻳﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در "آ ﺎﻓﻲ" ﺑ ﺎ ﺗﻮﺟ ﻪ ﺑ ﻪ ﻣ ﻀﻤﻮ ِ‬
‫ﻣﻨﻄﻘﯽ ﺁن‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎرﯼ از ﻋﺮﻓﺎ و ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮان اﻳﺮاﻧﯽ آﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاﯼ ﺁن ﻣﻔﻬ ﻮﻣﯽ‬
‫ﺳ ﻠﻮك ﻣﻌﻨ ﻮﯼ ﺑﺪاﻧﻨ ﺪ‪" :‬ﮔﻮﻳﻨ ﺪ ﺷ ﻬﺮﯼ‬ ‫ﻣَﺠﺎزﯼ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮﻧﺪ و ﺁﻧﺮا ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳ ﻴﺮ و ُ‬
‫اﺳﺖ ﺑﻄﺮف ﻣﻐﺮب ﻟﻴﻜﻦ در ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜ ﻪ ﮔﻔﺘ ﻪ اﻧ ﺪ‪ :‬ﺟﺎﺑﻠﻘ ﺎ و ﺟﺎﺑﻠ ﺴﺎ و هﻤ ﺎ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﺘﺎن ﻓﯽ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﺜﻞ‪ .‬و ﺑﺎﻋﺘﻘﺎد ﻣﺤﻘﻘﻴﻦ ﻣﻨﺰل ﺁﺧﺮ ﺳﺎﻟﻚ اﺳ ﺖ در ﺳ ﻌﯽ وﺻ ﻮل‬

‫‪١٥٩‬‬
‫ﻗﻴﺪ ﺑﺎﻃﻼق و ﻣﺮآﺰ ﺑﻤﺤﻴﻂ‪) ".‬ﺑﺮهﺎن ﻗﺎﻃﻊ و ﺁﻧﻨ ﺪراج(‪" .‬ﮔﻮﻳﻨ ﺪ ﺷ ﻬﺮﯼ اﺳ ﺖ در‬
‫ﺐ ﻣﺸﺮق‪ ،‬و ﻣﻨﺰل اول ﺳ ﺎﻟﻚ ﺑﺎﺷ ﺪ در ﺳ ﻌﯽ وﺻ ﻮل ﺑ ﻪ ﺣﻘﻴﻘ ﺖ‪".‬‬ ‫ﻋﺎَﻟ ِﻢ ﻣﺜﺎل ﺑﺠﺎﻧ ِ‬
‫)ﻟﻐﺘﻨﺎﻣﻪ دهﺨﺪا(‪ .‬وﻟﯽ هﺮ ﺑﺎر ﻋﻠﻤﺎﯼ ﻋﺎﻟﻴﻘﺪر ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺸﻴﻊ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺘﻬﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‬
‫آﺮدﻧﺪ‪ ،‬آﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﺎرز ﺁﻧﻬﺎ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ در " ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار"‬
‫اﺳﺖ‪" :‬اﻳ ﻦ ﺣﺮﻓﻬ ﺎ ﺷ ﺒﻴﻪ اﺳ ﺖ ﺑ ﻪ ﺧﺮاﻓ ﺎت و ﺗ ﺼﺤﻴﺢ ﺁﻳ ﺎت و ﻣﻄﺎﻟ ﺐ روﺷ ﻦ‪ ،‬و‬
‫هﻴﭻ اﺣﺘﻴﺎﺟﯽ ﺑﺎرﺗﻜﺎب اﻳﻦ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﻘ ﺎﻳﻖ ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ ﻋ ﻮاﻟﻢ و‬
‫ﻣﻮﺟﻮدات را ﺑﻬﺘﺮ ﻣﯽداﻧﺪ‪".‬‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﺎرز دﻳﮕﺮﯼ از اﻳﻦ ﻃﺮز ﻓﻜﺮ‪ ،‬در ﻋﺼﺮ ﺧﻮد ﻣﺎ‪ ،‬اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻓﻘﻴﻪ‬
‫اﻋﻈﻢ ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤﯽ ﻣﻮﺳﻮﯼ ﺧﻤﻴﻨﯽ‪ ،‬ﻣﺪﻇﻠﻪ اﻟﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬در آﺘﺎب "آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار"‬
‫اﺳﺖ آﻪ‪" :‬ﺗﺮدﻳﺪ درﺑﺎرﻩ ﺟﺎﺑﻠﻘﺎ و ﺟﺎﺑﻠﺴﺎ وارد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﻤﯽداﻧ ﻴﻢ در ﻣ ﺸﺮق و‬
‫ﻣﻐ ﺮب دﻧﻴ ﺎ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺷ ﻬﺮهﺎﻳﯽ ه ﺴﺖ ﻳ ﺎ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﺷ ﺎﻳﺪ ه ﻢ در آ ُـﺮات دﻳﮕ ﺮ ﻳ ﺎ در‬
‫ﻣﻨﻈﻮﻣﻪهﺎﯼ ﺷﻤﺴﯽ دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﻬﺮهﺎﻳﯽ ﺑﺎﺷﺪ"‪) .‬آﺸﻒ اﻻﺳﺮار‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣٢٠‬‬
‫ﺑﺮاﯼ اﻳﻨﻜﻪ درﺟ ﻪ اﻃ ﻼع "ﻓﻘﻴ ﻪ اﻋﻈ ﻢ" ﻋ ﺼﺮ ﻣ ﺎ در ﻋُﻠ ﻮ ِم ﻋﻘﻠ ﯽ و ﻧﻘﻠ ﯽ‬
‫درﻳﺎﺑﻴﺪ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺳﺎدﻩ رﻳﺎﺿﯽ ﺗﻮﺟﻪ ﻓﺮﻣﺎﺋﻴﺪ‪:‬‬
‫دو ﺷ ﻬﺮ "ﺟﺎﺑﻠﻘ ﺎ " و "ﺟﺎﺑﻠ ﺴﺎ " ﻃﺒ ﻖ ﻧ ﺺ ﺣ ﺪﻳﺚ ه ﺮ آ ﺪام داراﯼ ه ﺰار‬
‫ه ﺰار دروازﻩ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﻳ ﻚ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن دروازﻩاﻧ ﺪ‪ .‬اﮔ ﺮ ﻓﺎﺻ ﻠﻪ ه ﺮ دروازﻩ ﺑ ﺎ دروازﻩ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻓﻘﻂ ﺻﺪ ﻣﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻃﻮل ﺣﺼﺎر ﺁهﻨﻴﻦ هﺮ آﺪام از اﻳﻦ دوﺷﻬﺮ ﺻ ﺪ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن‬
‫ﻣﺘﺮ ﻳﻌﻨﯽ ‪ ١٠٠٫٠٠٠‬آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ درازاﯼ هﺮ ﺿﻠﻊ ﺁن ‪ ٢۵٫٠٠٠‬آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻳﻌﻨﯽ اﮔ ﺮ ﭼﻨ ﻴﻦ دو ﺷ ﻬﺮﯼ را آ ﻪ ﻳﻜ ﯽ در ﻣ ﺸﺮق و دﻳﮕ ﺮﯼ در ﻣﻐ ﺮب‬
‫اﺳ ﺖ ﺑ ﺪون ه ﻴﭻ ﻓﺎﺻ ﻠﻪاﯼ در آﻨ ﺎر ﻳﻜ ﺪﻳﮕﺮ ﻗ ﺮار دهﻨ ﺪ‪ ،‬ﻃ ﻮل دو ﺗ ﺎﯼ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫‪ ۵٠٫٠٠٠‬آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ رﻗﻢ دﻩ هﺰار آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ از ﺗﻤﺎم ﻣﺤﻴﻂ آﺮﻩ زﻣ ﻴﻦ‬
‫ﺁﻧﻬﻢ در ﺧﻂ اﺳﺘﻮا آﻪ ﻋﺮﻳﺾ ﺗﺮﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ آﺮﻩ اﺳﺖ زﻳ ﺎدﺗﺮ اﺳ ﺖ! ﺁﻧﻮﻗ ﺖ "وﻟ ﯽ‬
‫ﻓﻘﻴﻪ" ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ آﻪ "ﻧﻤﯽداﻧﻢ در ﻣﺸﺮق و ﻣﻐ ﺮب دﻧﻴ ﺎ ﭼﻨ ﻴﻦ ﺷ ﻬﺮهﺎﻳﯽ ه ﺴﺖ ﻳ ﺎ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ" )ﻇ ﺎهﺮا ﺗ ﺼﻮر ﻓﺮﻣ ﻮدﻩاﻧ ﺪ ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ اﻳ ﻦ ﺷ ﻬﺮهﺎ در اﻋﻤ ﺎق ﺟﻨﮕﻠﻬ ﺎﯼ‬
‫دﺳﺖﻧﺨﻮردﻩ ﺑﺮزﻳﻞ ﻳﺎ در ﮔﻮﺷﻪ و آﻨﺎر ﻗﻄﺐ ﺷﻤﺎل و ﺟﻨﻮب ﭘﻴﺪا ﺷﻮﻧﺪ!‬
‫از ﻃ ﺮف دﻳﮕ ﺮ در ه ﺮ ﻳ ﻚ از اﻳ ﻦ دو ﺷ ﻬﺮ‪ ،‬ﻃﺒ ﻖ ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺑ ﻪ هﻔﺘ ﺎد‬
‫هﺰار هﺰار زﺑﺎن ﺣ ﺮف ﻣ ﯽزﻧﻨ ﺪ آ ﻪ ﻣﻌﻨ ﯽ ﺁن زﺑﺎﻧﻬ ﺎ را آ ﺴﯽ ﺟ ﺰ اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ و‬
‫اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ ﻧﻤﯽداﻧﻨﺪ‪ .‬هﻔﺘﺎد هﺰار هﺰار زﺑﺎن ﻳﻌﻨﯽ هﻔﺘﺎد ﻣﻴﻠﻴﻮن زﺑ ﺎن‪ ،‬اﮔ ﺮ ﺗﻌ ﺪاد‬

‫‪١٦٠‬‬
‫آﺴﺎﻧﯽ آﻪ ﺑﻪ هﺮ زﺑﺎن ﺣﺮف ﻣﯽزﻧﻨﺪ ﻓﻘﻂ هﺰار ﻧﻔﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻌﻴﺖ هﺮ ﻳﻚ از اﻳ ﻦ‬
‫دو ﺷ ﻬﺮ ﻣ ﯽﺷ ﻮد ‪ ٧٠‬ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد ﻧﻔ ﺮ‪ ،‬و اﮔ ﺮ ه ﻢ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺻ ﺪ ﻧﻔ ﺮ ﺑﺎﺷ ﺪ اﻳ ﻦ ﺟﻤﻌﻴ ﺖ‬
‫ﻣ ﯽﺷ ﻮد ‪ ٧‬ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد ﻧﻔ ﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺟﻤﻌﻴ ﺖ دو ﺷ ﻬﺮ ﻣ ﯽﺷ ﻮد ‪ ١۴‬ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد ﻧﻔ ﺮ و ﻻﺑ ﺪ‬
‫ﻣﯽداﻧﻴﺪ آ ﻪ در زﻣ ﺎن ﺣﺎﺿ ﺮ آ ﻪ ﺟﻤﻌﻴ ﺖ ﺟﻬ ﺎن ﺑ ﻪ ﺑ ﺎﻻﺗﺮﻳﻦ رﻗ ﻢ ﺧ ﻮد در ﻃ ﻮل‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪،‬هﻨﻮز رﻗﻢ آﻞ ﺟﻤﻌﻴﺖ دﻧﻴﺎ از ‪۶‬ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﻧﻔﺮ ﺗﺠﺎوزﻧﻜﺮدﻩ اﺳﺖ!‬
‫ﺁﻳﺖاﷲ اﻻﻋﻈﻢ‪ ،‬ﺣﻔﻆ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬آ ﻪ ﻇ ﺎهﺮا ﺧﻮدﺷ ﺎن ه ﻢ ﭼﻨ ﺪان اﻃﻤﻴﻨ ﺎﻧﯽ‬
‫ﻞ دﻳﮕ ﺮﯼ را ﻧﻴ ﺰ اراﺋ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ‬ ‫ﺑﻪ ﭘﻴﺪا ﺷﺪن اﻳﻦ دو ﺷﻬﺮ آﺬاﻳﯽ ﻧﺪاﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ‪ ،‬را ِﻩ ﺣ ِ‬
‫ﻳﻌﻨ ﯽ ﮔﻔﺘ ﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ اﮔ ﺮ ﭼﻨ ﻴﻦ دو ﺷ ﻬﺮﯼ در ﻳﻜ ﯽ از ﻧﻘ ﺎط آ ﺸﻒ ﻧ ﺸﺪﻩ زﻣ ﻴﻦ ﭘﻴ ﺪا‬
‫ﻧ ﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺷ ﺎﻳﺪ ﺑﺘ ﻮان ﺳ ﺮاغ ﺁﻧﻬ ﺎ را در "آ ُـﺮات دﻳﮕ ﺮ" ﻳ ﺎ در "ﻣﻨﻈﻮﻣ ﺎت ﺷﻤ ﺴﯽ‬
‫دﻳﮕﺮ!" ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬هﺮ ﭼﻨﺪ اﺻﻮﻻ ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺮاﺣﺖ دارد آ ﻪ ﺻ ﺤﺒﺖ ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ‬
‫زﻣ ﻴﻦ اﺳ ﺖ و ﻧ ﻪ ﻣ ﺎوراء زﻣ ﻴﻦ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﻣ ﺴﺌﻠﻪ ﻣﻬﻤﺘ ﺮ ﭘﺎﺳ ﺦ اﻳ ﻦ ﺳ ﻮال اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ن ﻗﺮﺁﻧ ﯽ ﻧﺪاﺷ ﺘﻪ‬
‫ﺑﻔﺮض‪ ،‬ﻳﻚ ﻃﻠﺒ ﻪ ﺗ ﺎزﻩ آ ﺎر ﻣﺪرﺳ ﻪ ﻓﻴ ﻀﻴﻪ اﻃ ﻼع آ ﺎﻓﯽ ﺑ ﺮ ﻣﺘ ﻮ ِ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺁﻳﺎ "اﻓﻘﻪ ﻓﻘﻬﺎﯼ ﻋﺼﺮ" ﻧﻴﺰ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ درﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﺑﯽاﻃﻼع ﺑﺎﺷ ﺪ آ ﻪ در ﻗ ﺮﺁن‬
‫ﻣﻄﻠﻘﺎ ﺻﺤﺒﺘﯽ از ﺗﻌﺪد آُـﺮات ﻣﺴﻜﻮﻧﯽ ﺑﻤﻴﺎن ﻧﻴﺎﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ و در ﺗﻤ ﺎم ‪ ١۵٧‬ﻣ ﻮرد‬
‫در ﺳﻮرﻩهﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁن ﺑﻪ "ﺳﻤﺎوات و اﻻرض" اﺷﺎرﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺳﺘﺎرﮔﺎن‪ ،‬ﭼﻪ‬
‫ﺛﻮاﺑﺖ و ﭼﻪ ﺳﻴﺎرات‪ ،‬در ﻗﺮﺁن ﻓﻘﻂ ﭼﺮاﻏﻬﺎﻳﯽ ﺑﺮاﯼ راهﻨﻤﺎﻳﯽ ﺁدﻣﻴ ﺎن ه ﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧ ﻪ‬
‫آُـﺮات ﻣﺴﻜﻮﻧﯽ آﻪ ﺷﻬﺮهﺎﯼ دروازﻩدار ﺑﺎﺷﻨﺪ‪:‬‬
‫"ﺧﺪاوﻧﺪ زﻣﻴﻦ را در دو روز ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬و در روﯼ ﺁن آﻮهﻬﺎ ﺑﺮاﻓﺮاﺷ ﺖ و‬
‫اﻧﻮاع ﺑﺮآﺎت را در ﺁﻧﻬﺎ ﻗﺮار داد‪ .‬و ﭘﺲ روزﯼ اه ﻞ زﻣ ﻴﻦ را ﻣﻘ ﺪر ﻓﺮﻣ ﻮد و ﺑ ﻪ‬
‫ﻣﺮدم اﺧﺘﻴﺎر داد آﻪ در ﻃﻠﺐ آﺴﺐ روزﯼ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺑ ﻪ ﺧﻠﻘ ﺖ ﺁﺳ ﻤﺎن ﭘﺮداﺧ ﺖ‬
‫‪ ...‬و ﺁﺳﻤﺎﻧﻬﺎﯼ هﻔﺘﮕﺎﻧﻪ را در دو روز اﺳﺘﻮار ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺮ هﺮ ﺁﺳ ﻤﺎﻧﯽ اﻣ ﺮ ﺧ ﻮد‬
‫را وﺣ ﯽ ﻓﺮﻣ ﻮد و ﺁﺳ ﻤﺎن دﻧﻴ ﺎ را ﺑ ﻪ ﭼﺮاﻏﻬ ﺎﯼ آﻮاآ ﺐ زﻳﻨ ﺖ داد" )ﺳ ﻮرﻩ‬
‫ﻓﺼﻠﺖ‪،‬ﺁﻳﻪ ‪ ٩‬ﺗﺎ ‪.(١٢‬‬
‫"و ﭼﺮاﻏﻬ ﺎﯼ ﺳ ﺘﺎرﮔﺎن را ﺑ ﺮاﯼ راهﻨﻤ ﺎﻳﯽ ﺷ ﻤﺎ در ﺗﺎرﻳﻜﻴﻬ ﺎﯼ ﺑﻴﺎﺑ ﺎن و‬
‫درﻳ ﺎ روﺷ ﻦ داﺷ ﺘﻴﻢ" )ﺳ ﻮرﻩ اﻧﻌ ﺎم ﺁﻳ ﻪ ‪ (٩٧‬و‪" :‬ﺁﺳ ﻤﺎن دﻧﻴ ﺎ را ﺑ ﺎ ﭼﺮاﻏﻬ ﺎﯼ‬
‫درﺧﺸﺎن زﻳﻨﺖ دادﻳﻢ" )ﺳﻮرﻩ ﻣﻠﻚ‪ ،‬ﺁﻳﻪ ‪.(۵‬‬
‫"و ﺁﺳ ﻤﺎن را ﺑﺮاﻓﺮاﺷ ﺘﻴﻢ و زﻣ ﻴﻦ را ﺑﮕ ﺴﺘﺮدﻳﻢ و در روﯼ ﺁن از ه ﺮ‬
‫ﭼﻴﺰﯼ دو ﻧﻮع ﻧﺮ و ﻣﺎدﻩ ﺁﻓﺮﻳﺪﻳﻢ" )ﺳﻮرﻩ ذارﻳﺎت‪ ،‬ﺁﻳﻪ ‪ ۴٧‬ﺗﺎ ‪(۴٩‬‬

‫‪١٦١‬‬
‫"ﺧﺪاﺳﺖ آﻪ ﺁﺳﻤﺎﻧﻬﺎ را ﺑﯽﺳﺘﻮن ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺖ‪ ،‬و ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﻣ ﺎﻩ را ﻣ ﺴﺨّـﺮ‬
‫ﺧ ﻮد ﺳ ﺎﺧﺖ آ ﻪ در ﻣ ﺴﻴﺮﯼ ﻣﻌ ﻴﻦ ﺑﮕﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬و زﻣ ﻴﻦ را ﺑﮕ ﺴﺘﺮد و در ﺁن آﻮهﻬ ﺎ‬
‫ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺖ و ﻧﻬﺮه ﺎ ﺟ ﺎرﯼ ﺳ ﺎﺧﺖ‪ ،‬و ﺷ ﺐ را ﺑ ﻪ روز ﭘﻴﻮﻧ ﺪ داد‪) ".‬ﺳ ﻮرﻩ رﻋ ﺪ‪،‬‬
‫ﺁﻳﻪهﺎﯼ ‪٢‬و‪(٣‬‬
‫در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ)ﺧﻄﺒﻪ‪ (٢٠٢‬اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ دﻗﻴﻘﺘﺮ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫"ﺧﺪاوﻧﺪ از ﺁب درﻳﺎﯼ ﺁﺷﻔﺘﻪ و ﻣﺘﻼﻃﻢ‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﺧﺸﻚ ﺑﻴﺤﺮآﺖ را ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺁﻧﮕ ﺎﻩ ﻃﺒﻘ ﺎت اﻓ ﻼك را ﺳ ﺎﺧﺖ و زﻣ ﻴﻦ را ﺑ ﺮ ﭘ ﺸﺖ ﺁب آﺒ ﻮد ﺑ ﯽﻣﻨﺘﻬ ﺎ اﺳ ﺘﻮار‬
‫ﮔﺮداﻧﻴ ﺪ‪ ،‬و ﺻ ﺨﺮﻩه ﺎﯼ ﺳ ﺨﺖ و ﺗﭙ ﻪه ﺎﯼ ﺑﻠﻨ ﺪ را ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬و آﻮهﻬ ﺎ را ﺳ ﺘﻮﻧﻬﺎﯼ‬
‫زﻣﻴﻦ ﻗﺮار داد و در ﺁن ﻓﺮو ﺑﺮد ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﺼﻮرت ﻣﻴﺨﻬﺎﯼ زﻣﻴﻦ درﺁﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻻﺟ ﺮم‬
‫ﻦ ﻣﺘﺤﺮك ﺳﺎآﻦ ﺷﺪ ﺗﺎ ﺳﺎآﻨﺎن ﺧﻮد را ﻧﺠﻨﺒﺎﻧﺪ ﻳﺎ ﺑﺎ ﺑﺎرهﺎﯼ ﺧﻮد ﻓ ﺮو ﻧ ﺮود ﻳ ﺎ‬ ‫زﻣﻴ ِ‬
‫از ﺟﺎﻳﯽ ﺑﺠﺎﻳﯽ ﻧﻘﻞ ﻣﻜﺎن ﻧﻜﻨﺪ و ﻣُﻨﺰﻩ اﺳﺖ ﺧ ﺪاﻳﯽ آ ﻪ زﻣ ﻴﻦ را ﺑ ﺮاﯼ ﺁدﻣﻴ ﺎن ﺑ ﺮ‬
‫روﯼ درﻳﺎﯼ ژرف ﺑﺼﻮرﺗﯽ ﺳﺎآﻦ ﺑﮕﺴﺘﺮاﻧﻴﺪ‪".‬‬
‫در اﻳﻨ ﺼﻮرت ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻻﻋﻈ ﻢ ﺑ ﺮ ﭼ ﻪ اﺳ ﺎس ﺷ ﺮﻋﯽ و ﻣ ﺬهﺒﯽ از وﺟ ﻮد‬
‫ﺷﻬﺮهﺎﯼ ﺟﺎﺑﻠﻘﺎ و ﺟﺎﺑﻠﺴﺎ‪ ،‬هﺮ آﺪام ﺑﺎ هﻔ ﺖ ﺗ ﺎ هﻔﺘ ﺎد ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد ﻧﻔ ﺮ ﺟﻤﻌﻴ ﺖ‪ ،‬و ﺻ ﺪ‬
‫هﺰار آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﺣ ﺼﺎر ﺁهﻨ ﻴﻦ‪ ،‬در آ ﺮات دﻳﮕ ﺮ ﻳ ﺎ در ﻣﻨﻈﻮﻣ ﺎت ﺷﻤ ﺴﻲ)!( دﻳﮕ ﺮ‬
‫ﺻﺤﺒﺖ ﻣﯽآﻨﻨﺪ؟‬
‫ﺁﻳﺎ ﺑﻬﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ ﻋﻘﻞ ﺳﻠﻴﻢ ﺣﻜﻢ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ ،‬ﻗﺒ ﻮل ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﻨ ﺪ آ ﻪ‬
‫اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ،‬ﻣﺜ ﻞ ه ﺰاران ﺣ ﺪﻳﺚ ﺳ ﺨﻴﻒ و ﻧ ﺎﻣﺮﺑﻮط دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬ﻓﻘ ﻂ ﺟﻌ ﻞ ﻗ ﻮﻟﯽ از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ ﺗ ﺎ آ ﺎﻻﯼ ﭘﺮﺧﺮﻳ ﺪار ﺗ ﺎزﻩاﯼ در آﻨ ﺎر ﺳ ﺎﻳﺮ آﺎﻻه ﺎﯼ‬
‫دآﺎﻧ ﺪاران دﻳ ﻦ ﺑﺎﺷ ﺪ؟ و اﺻ ﻮﻻ اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻦ از اﻳ ﻦ ﮔﻔﺘ ﻪ ﺳ ﺨﻴﻒ ﺗﻨﻬ ﺎ ﺑ ﺮاﯼ ﺛﺎﺑ ﺖ‬
‫آﺮدن اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺴﻠﻢ آﻪ "در ﺗﻤﺎم دﻧﻴ ﺎ ﻧﻮادﮔ ﺎن ﺣ ﻀﺮت ﻣﺤﻤ ﺪ ﺟ ﺰ ﻣ ﻦ و ﺑ ﺮادرم‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؟" ﭼﻪ ﺳﻮدﯼ ﻣﯽﺑﺮدﻩ اﺳﺖ؟‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ "ﻣﻌﺘﺒﺮ" و ﻣﺘﻌﺪد دﻳﮕﺮﯼ هﺴﺖ آﻪ ﻇﺎهﺮا ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔﻮار ﺁﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﻬﻤ ﺎن اﻧ ﺪازﻩ آ ﻪ در ﻋﻠ ﻢ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﺘﺒﺤ ﺮ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ از ﺑ ﺪﻳﻬﻴﺎت رﻳﺎﺿ ﯽ ﺑ ﯽاﻃ ﻼع‬
‫ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﻧﻤﻮﻧﻪاﯼ از ﺁﻧﻬﺎ ﺣﺪﻳﺜﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺗﻮﺳ ﻂ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻣﻌ ﺮوف‪ ،‬اﻗﻴ ﺎﻧﻮس ﻋﻠ ﻢ و‬
‫درﻳﺎﯼ ﻣﻨﻄﻖ‪ ،‬ﺷ ﻬﻴﺪ ﻣﺤ ﺮاب‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺤ ﺴﻴﻦ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ ﺷ ﻴﺮازﯼ در آﺘ ﺎب "ﻣﻌ ﺮاج"‬
‫از رﺳﻮل اآﺮم ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪١٦٢‬‬
‫" در ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺼﺎدﻗﻴﻦ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ وﺁﻟ ﻪ‬
‫ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬دﻳ ﺪم ﻣﻠﻜ ﯽ را در ﻣﻌ ﺮاج آ ﻪ ه ﺰار ه ﺰار دﺳ ﺖ داﺷ ﺖ و در ه ﺮ دﺳ ﺘﯽ‬
‫هﺰارهﺰار اﻧﮕﺸﺖ و درهﺮ اﻧﮕﺸﺘﯽ هﺰارهﺰار ﺑﻨﺪ")ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ‪(٣۶٢‬‬
‫ﺑﺎ ﻳﻚ ﺣﺴﺎب ﺳﺎدﻩ‪ ،‬اﻳﻦ ﻏﻮل ﺑﯽ ﺷﺎخ و دم )آﻪ ﻧﺎم ﻣﻠﻚ ﺑ ﺮ او ﻧﻬ ﺎدﻩ ﺷ ﺪﻩ(‬
‫ﻣﻮﺟﻮدﯼ اﺳﺖ ﺻﺎﺣﺐ ﻳ ﻚ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن دﺳ ﺖ ﺑ ﺎ ه ﺰار ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد اﻧﮕ ﺸﺖ و ﻳ ﻚ ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد‬
‫ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﺑﻨﺪ اﻧﮕﺸﺖ آﻪ اﮔ ﺮ رﻗ ﻢ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﺑ ﺎ اﻋ ﺪاد هﻨﺪﺳ ﯽ ﺛﺒ ﺖ آﻨﻨ ﺪ ﻋ ﺪدﯼ ﺑ ﺎ ‪١٨‬‬
‫ﺻﻔﺮ ﻣﯽﺷﻮد )‪ (١٫٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠‬ﻳﻌﻨﯽ اﮔﺮ هﺮ ﺑﻨ ﺪ اﻧﮕ ﺸﺖ‬
‫اﻳ ﻦ "ﻣﻠ ﻚ" ﻓﻘ ﻂ ﻳ ﻚ ﺳ ﺎﻧﺘﻴﻤﺘﺮ ﺑﺎﺷ ﺪ ﻣﺠﻤ ﻮع ﺑﻨ ﺪهﺎﯼ اﻧﮕ ﺸﺖ او ﺑ ﻪ دﻩ ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد‬
‫آﻴﻠﻮﻣﺘﺮ )‪ ٢۵٫٠٠٠‬ﺑﺮاﺑﺮ ﻓﺎﺻﻠﻪ زﻣﻴﻦ ﺗﺎ ﻣﺎﻩ و ﺑﻴﺶ از دو ﺑﺮاﺑﺮ وﺳﻌﺖ ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ‬
‫ﺷﻤﺴﯽ‪ ،‬از ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﻧﭙﺘ ﻮن( ﺳ ﺮ ﻣ ﯽزﻧ ﺪ و ﺑﻔ ﺮض ه ﻴﭻ اﺷ ﻜﺎل دﻳﮕ ﺮﯼ ه ﻢ در‬
‫آ ﺎر ﻧﺒﺎﺷ ﺪ اﻳ ﻦ ﻣ ﺴﺌﻠﻪ ﭘ ﻴﺶ ﻣ ﯽﺁﻳ ﺪ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت ﻣﺤﻤ ﺪ ﭼﻄ ﻮر در ﺑﺮاﺑ ﺮ ﭼﻨ ﻴﻦ‬
‫هﻴﻮﻻﻳﯽ اﻳﺴﺘﺎدﻩ و ﺑﺎ او ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ؟‬
‫ﺁﻳﺎ واﻗﻌﺎ اﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺮاﯼ اﺛﺒﺎت ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﺑ ﻪ ﺁﻓﺮﻳ ﺪن ﻳ ﻚ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻏﻮل آﺮﻳﻪاﻟﻤﻨﻈﺮ ﻧﺘﺮاﺷﻴﺪﻩ و ﺑ ﯽﻣ ﺼﺮﻓﯽ اﺣﺘﻴ ﺎج دارد‪ ،‬ﻳ ﺎ اﻳ ﻦ ﺁﺧﻮﻧ ﺪ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ ﻣﯽﺧﻮاهﺪ ﺑﺎ ﺁﻓﺮﻳﻨﺶ اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ هﻴﻮﻻﻳﯽ "ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ" زﺑﺎنﺑﺴﺘﻪ را ﺑﺘﺮﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬و در‬
‫اﻳﻦ راﻩ اﺷﻜﺎﻟﯽ ﻧﻤﯽﺑﻴﻨ ﺪ آ ﻪ "رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ را وﺟ ﻪاﻟﻤ ﺼﺎﻟﺤﻪ‬
‫ﻗﺮار دهﺪ و ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ " :‬دﻳﺪم ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻠﻜﯽ را در ﻣﻌﺮاج؟"‬
‫ﻇﺎهﺮا اﻳﻦ رﻗﻢ "هﺰار ه ﺰار" ﺑ ﺮاﯼ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﻣﺤﺘ ﺮم‪ ،‬رﺿ ﻮان اﷲ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ‬
‫اﺟﻤﻌﻴﻦ‪ ،‬ﺟﺎذﺑﻪ ﺧﺎﺻﯽ دارد و ﺑﻘﻮل ﻣﻌﺮوف ﺧﻴﻠﯽ "ﺁﺧﻮﻧﺪ ﭘﺴﻨﺪ" اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ دﻳﮕ ﺮ را از ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻓﻘﻴ ﺪ دﺳ ﺘﻐﻴﺐ ﺷ ﻴﺮازﯼ‪ ،‬در هﻤ ﺎن آﺘ ﺎب‬
‫ﻣﻌﺮاج‪ ،‬از زﺑﺎن ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺳ ﺪرةاﻟﻤﻨﺘﻬﯽ رﺳ ﻴﺪم‪ ،‬و ﺁن درﺧﺘ ﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ ه ﺰار‬ ‫"در ﻋ ﺮش اﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻪ ِ‬
‫هﺰار )ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﻮن( ﺷﺎﺧﻪ دارد‪ ،‬و هﺮ ﺷﺎﺧﻪاش هﺰار هﺰار )ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﻮن( ﺑﺮگ آﻪ‬
‫اﮔﺮ ﻳﻜﯽ از ﺁن ﺑﺮﮔﻬﺎ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻴﺎورﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ هﻤﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺳﺎﻳﻪ ﻣ ﯽاﻧ ﺪازد و اﮔ ﺮ‬
‫آﺴﯽ هﺰار ﺳﺎل زﻳﺮ ﻳﻚ ﺷ ﺎﺧﻪ ﺁن راﻩ ﺑ ﺮود ﺑ ﻪ ﺁﺧ ﺮش ﻧﻤ ﯽرﺳ ﺪ‪ .‬و دﻳ ﺪم آ ﻪ ﺑ ﺮ‬
‫روﯼ ه ﺮ ﺑﺮﮔ ﯽ از ﺑﺮﮔﻬ ﺎﯼ اﻳ ﻦ درﺧ ﺖ ﺻ ﺪ ه ﺰار ه ﺰار )ﺻ ﺪ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن( ﻣﻠ ﻚ‬
‫ﻣﺸﻐﻮل ﺗﺴﺒﻴﺤﻨﺪ"‪) .‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣۵٩‬‬

‫‪١٦٣‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺎر ﻣﺤﺪث ﻳﺎ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻣﺤﺘﺮم‪ ،‬آ ﻪ در ﻣ ﻮرد ﺗﻌ ﺪاد ﺷ ﺎﺧﻪه ﺎ و ﺑﺮﮔﻬ ﺎﯼ‬
‫هﺮ ﺷﺎﺧﻪ ﺳﺪرةاﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ هﻤﺎن رﻗﻢ "هﺰار هﺰار" ﺟﺎﺑﻠﻘ ﺎ و ﺟﺎﺑﻠ ﺴﺎ و ﻓﺮﺷ ﺘﻪ ﻳ ﻚ‬
‫ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﺑﻨﺪ اﻧﮕﺸﺘﯽ رﺿ ﺎﻳﺖ دادﻩاﻧ ﺪ در ﻣ ﻮرد ﺗﻌ ﺪاد ﻣﻼﺋﻜ ﯽ آ ﻪ در روﯼ‬
‫هﺮ ﺑﺮگ ﻧﺸﺴﺘﻪاﻧ ﺪ اﻳ ﻦ رﻗ ﻢ را آ ﺎﻓﯽ ﻧﺪاﻧ ﺴﺘﻪ و ﺑ ﺎ ﻳ ﻚ "ﻧ ﻴﺶ ﻗﻠ ﻢ" ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ "ﺻ ﺪ‬
‫هﺰار هﺰار" ﺑﺎﻻ ﺑﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬وﻟﯽ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ را روﺷﻦ ﻧﻜ ﺮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ ﭼ ﺮا ﺧﺪاوﻧ ﺪ در‬
‫ﺁﻓﺮﻳﻨﺶ ﺗﻤﺎم ﻋﺠﺎﻳﺐ ﺧﻮد ﻓﻘﻂ از ﺿﺮﻳﺐ ﺻﺪ و هﺰار و ﻣﻴﻠﻴﻮن و ﻣﻴﻠﻴﺎرد اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬
‫ﻣﯽآﻨ ﺪ و ﻳ ﻚ ﺧ ﻮردﻩ ﭘ ﺎﻳﻴﻦ و ﺑ ﺎﻻ را ﻗﺒ ﻮل ﻧ ﺪارد؟ ﺣﺘ ﯽ وﻗﺘ ﯽ آ ﻪ ﭘ ﺎﯼ ﻣ ﺰد دادن‬
‫راﻳﮕﺎن ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻳﻚ ﻣﻮﻣﻦ در ﻣﻴﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫‪"-‬ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ‪ :‬ه ﺮ آ ﺲ ﺑﮕﻮﻳ ﺪ "اﺷ ﻬﺪ‬
‫ان ﻻ اﻟ ﻪ اﻻ اﷲ و اﺷ ﻬﺪ ان ﻣﺤﻤ ﺪا رﺳ ﻮلاﷲ"‪ ،‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﺮاﻳﺶ ه ﺰار ه ﺰار )ﻳ ﻚ‬
‫ﻣﻴﻠﻴﻮن( ﺣﺴﻨﻪ ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‪".‬‬
‫"و از ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻣﻨﻘ ﻮل اﺳ ﺖ آ ﻪ ه ﺮ ﺑﻨ ﺪﻩاﯼ آ ﻪ ﺁب‬
‫ﺑﺨﻮرد و اهﻞﺑﻴﺖ ﺣﺴﻴﻦ را ﻳﺎد آﻨﺪ‪ ،‬ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺻﺪ هﺰار ﺣﺴﻨﻪ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺻﺪ هﺰار ﮔﻨﺎﻩ از او ﺑﻴﻨﺪازد و ﺻﺪ هﺰار درﺟ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ او ﺑﻠﻨ ﺪ آﻨ ﺪ‪ ،‬و ﭼﻨ ﺎن ﺑﺎﺷ ﺪ‬
‫آﻪ ﺻﺪ هﺰار ﺑﻨﺪﻩ ﺁزاد آﺮدﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪) .‬ﻣﺘﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ۵٢٧‬و ‪(۴٣٢‬‬
‫در ﺗ ﻮارﻳﺦ ﻣﺘﻌ ﺪد اﺳ ﻼﻣﯽ ﻧﻮﺷ ﺘﻪ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻋﺒ ﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑ ﻦ ﻋ ﻮفِ‪،‬‬
‫ﺸﺮﻩ( ﺑ ﻮد‪،‬‬‫ﺻﺤﺎﺑﯽ ﻣﻌﺮوف ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ آ ﻪ ﻳﻜ ﯽ از دﻩ ﺻ ﺤﺎﺑﻪ درﺟ ﻪ اول )ﻋ ﺸﺮﻩ ﻣﺒ ّ‬
‫وﺻﻴﺖ آﺮد آﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ او ‪ ٣٠٫٠٠٠‬ﺑﺮدﻩاﯼ را آﻪ ﺧﺮﻳﺪﻩ ﺑ ﻮد‪ ،‬ﺁزاد آﻨﻨ ﺪ و‬
‫از اﻳﻦ آﺎر او ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺑﺼﻮرت ﺿﺮباﻟﻤﺜﻞ ﻳﺎد ﻣﯽﺷ ﻮد‪ .‬اﮔ ﺮ ﺁن ﻣﺮﺣ ﻮم ﻋﻠ ﻢ ﻏﻴ ﺐ‬
‫داﺷﺖ و ﻣﯽداﻧﺴﺖ آﻪ ﺑﺎ ﻳﻚ ﺁب ﺧﻮردن اهﻞﺑﻴﺖ را ﻳﺎد آ ﺮدن‪ ،‬ﺛ ﻮاب ﺁزاد آ ﺮدن‬
‫‪ ١٠٠٫٠٠٠‬ﺑﻨﺪﻩ ﺑﺮاﻳﺶ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد )ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺰاﻳ ﺎﺋﯽ آ ﻪ در ﺣ ﺪﻳﺚ ذآ ﺮ‬
‫ﺁن ﻧﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ( ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﯽﺷﺪ آﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺁب ﻧﺨﻮردﻩ‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺑﺎﻧ ﺪازﻩ ‪ ٧٠٫٠٠٠‬ﺑﻨ ﺪﻩ‬
‫ﻣﻐﺒﻮن هﻢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫‪ -‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﻓﺮﻣﻮد آﻪ هﺮ ﻣ ﻮﻣﻦ را ﻗ ﺼﺮﯼ ﻧ ﺼﻴﺐ‬
‫اﺳﺖ در ﺑﻬﺸﺖ از ﻟﺆﻟﺆ‪ ،‬آﻪ در ﺁن ‪ ٧٠‬ﺧﺎﻧﻪ اﺳﺖ از ﻳﺎﻗﻮت ﺳ ﺮخ و در ه ﺮ ﺧﺎﻧ ﻪ‬
‫‪ ٧٠‬ﺣﺠﺮﻩ اﺳﺖ از زﻣﺮد ﺳﺒﺰ و در هﺮ ﺣﺠﺮﻩ ‪ ٧٠‬ﺗﺨﺖ اﺳﺖ و ﺑﺮ هﺮ ﺗﺨﺘﯽ ‪٧٠‬‬
‫ﻓ ﺮش از ه ﺮ رﻧﮕ ﯽ و ﺑ ﺮ ه ﺮ ﻓ ﺮش رﻧﮕ ﯽ ﺣ ﻮراﻟﻌﻴﻨﯽ ﻧﺸ ﺴﺘﻪ اﺳ ﺖ‪ .‬و در ه ﺮ‬

‫‪١٦٤‬‬
‫ﺣﺠﺮﻩ ‪ ٧٠‬ﺧﻮان ﻃﻌﺎم اﺳﺖ‪ ،‬و در هﺮ ﺧﻮاﻧﯽ ‪ ٧٠‬ﻗﺴﻢ ﻃﻌﺎم‪ ،‬و در ه ﺮ ﺣﺠ ﺮﻩاﯼ‬
‫‪ ٧٠‬ﺧﺎدﻣﻪ‪ ،‬و ﺧﺪاﯼ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﭼﻨﺎن ﻗﻮﻩاﯼ ﺑ ﻪ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻣ ﯽده ﺪ آ ﻪ از ﺗﻤ ﺎم ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑﻬ ﺮﻩ‬
‫ﻣﯽﺑﺮد )ﺁﻳﺖاﷲ ﺳﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺤﺴﻴﻦ دﺳﺘﻐﻴﺐ‪ ،‬در آﺘﺎب ﻣﻌﺎد(‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس ارﻗ ﺎم دﻗﻴ ﻖ ﺣ ﺪﻳﺚ‪ ،‬ﻗ ﺼﺮ ﺷﺨ ﺼﯽ ﻣ ﻮﻣﻦ در ﺑﻬ ﺸﺖ ﺷ ﺎﻣﻞ ‪٧٠‬‬
‫ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺎ ‪ ۴٩٠٠‬ﺣﺠﺮﻩ و ‪ ٣۴٣٫٠٠٠‬ﺗﺨﺖ و اﻧﺪآﯽ ﺑﻴﺶ از ‪ ٢۴‬ﻣﻴﻠﻴﻮن ﻓﺮش اﺳﺖ‬
‫آﻪ روﯼ هﺮ ﻓﺮﺷﯽ ﺣﻮراﻟﻌﻴﻨﯽ ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮﻗﻊ ﻣﯽﺗﻮان داﺷﺖ آﻪ ﻣ ﻮﻣﻦ ﺑ ﺪون‬
‫ﺁﻧﻜﻪ "ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎو ﭼﻨﺎن ﻗﻮﻩاﯼ ﺑﺪهﺪ‪ "...‬ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮﻣﺴﺮاﻳﯽ را ادارﻩ آﻨﺪ؟‬
‫‪"-‬اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﺪرﺳﺘﻴﻜﻪ ﺣﺰﻳﺮان ﻣﺎﻩ ﻧﺤﺴﯽ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا در‬
‫اﻳ ﻦ ﻣ ﺎﻩ ﺣ ﻀﺮت ﻣﻮﺳ ﯽ ﻧﻔ ﺮﻳﻦ آ ﺮد ﺑ ﺮ ﺑﻨ ﯽاﺳ ﺮاﺋﻴﻞ و در ﻳ ﻚ ﺷ ﺐ و ﻳ ﻚ روز‬
‫ﺳﻴﺼﺪ هﺰار ﺗﻦ از اﻳﺸﺎن ﻣﺮدﻧﺪ"‪ .‬اﺣﺘﻴ ﺎج ﺑ ﻪ ﺗ ﺬآﺮ ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ در زﻣ ﺎن ﺣ ﻀﺮت‬
‫ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﺟﻤﻊ آﻞ اﻓﺮاد اﺳﺮاﺋﻴﻞ ﺑﻪ ﺳﻴﺼﺪ هﺰار ﻧﻤﯽرﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫‪"-‬ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ اﺑ ﺮاهﻴﻢ از ﭘ ﺪرش رواﻳ ﺖ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ ﮔﺮوه ﯽ از ﺷ ﻴﻌﻴﺎن از‬
‫ﺷﻬﺮهﺎﯼ دور ﺁﻣﺪﻧﺪ و از ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻮاد ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم اﺟ ﺎزﻩ ﺗ ﺸﺮف ﮔﺮﻓﺘﻨ ﺪ و‬
‫ﺑﺨﺪﻣﺘﺶ رﺳﻴﺪﻧﺪ و در ﻳﻚ ﻣﺠﻠﺲ ‪ ٣٠٫٠٠٠‬ﻣﺴﺌﻠﻪ از او ﭘﺮﺳ ﻴﺪﻧﺪ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت ﺑ ﻪ‬
‫هﻤﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺟﻮاب داد و در ﺁن زﻣﺎن ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم دﻩ ﺳﺎﻟﻪ ﺑ ﻮد‪) :‬ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫در ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣٨٧‬‬
‫ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم آﻠﻴﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺪس ﺳ ﺮﻩ‪ ،‬ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺴﺘﻨﺪ ﻗﺒ ﻞ از درج اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ‬
‫در "آ ﺎﻓﻲ" ﻳﻜ ﯽ از ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ را آ ﻪ ﻗ ﺪرﯼ اﺳ ﺘﻌﺪاد رﻳﺎﺿ ﯽ داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬ﻣ ﺎﻣﻮر‬
‫ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاﻳﺸﺎن روﺷﻦ ﺷﻮد آﻪ اﮔﺮ ﺑﺮاﯼ ﺳﻮال و ﺟﻮاب ه ﺮ ﻣ ﺴﺌﻠﻪ و‬
‫ﺗﻮﺿ ﻴﺤﺎت ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﺪان ﻓﻘ ﻂ ‪ ۵‬دﻗﻴﻘ ﻪ وﻗ ﺖ ﺻ ﺮف ﺷ ﻮد‪ ،‬اﻳ ﻦ ﺟﻠ ﺴﻪ "ﺗﻮﺿ ﻴﺢ‬
‫اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ" ﻣﺪت ﺳﻪ ﻣﺎﻩ و ﻧﻴﻢ ﺁﻧﻬ ﻢ ﺑ ﯽ وﻗﻔ ﻪ اداﻣ ﻪ ﻳﺎﻓﺘ ﻪ اﺳ ﺖ و در هﻤ ﻪ اﻳ ﻦ ﻣ ﺪت‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﺰرﮔﻮار در ﺟﺎﯼ ﺧﻮد ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﺟﻮاب ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺷﻨﻴﺪﻩاﻧﺪ!‬
‫‪"-‬ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ ه ﺮ آ ﺲ در ﻳ ﻚ ﺷ ﺐ ه ﺰار ﺁﻳ ﻪ از‬
‫ﻗﺮﺁن ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﺑﺮاﯼ او ﻳﻚ ﻗﻨﻄﺎر از ﻃﻼ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬و ﺑﺪرﺳ ﺘﯽ آ ﻪ ﻗﻨﻄ ﺎر ﭘ ﺎﻧﺰدﻩ‬
‫ه ﺰار ﻣﺜﻘ ﺎل ﻃﻼﺳ ﺖ آ ﻪ ه ﺮ ﻣﺜﻘ ﺎﻟﯽ ﺑﻴ ﺴﺖ و ﭼﻬ ﺎر ﻗﻴ ﺮاط اﺳ ﺖ و آ ﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﻗﻨﻄﺎرهﺎ ﺑﻪ اﻧﺪازﻩ آﻮﻩ اﺣﺪ‪ ،‬و ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﻧﺪازﻩ ﺁﻧﭽﻪ اﺳﺖ آ ﻪ ﻣﻴ ﺎن زﻣ ﻴﻦ و‬
‫ﺁﺳﻤﺎن اﺳﺖ‪) ".‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(۴٣٩‬‬

‫‪١٦٥‬‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ "آ ﺎﻓﻲ" ﭼﻨ ﺪ درس اﺳﺎﺳ ﯽ ﺑﻬﻤ ﺮاﻩ دارد‪ :‬اول ﺁﻧﻜ ﻪ ﺛ ﻮاب‬
‫ﺑﻌﻀﯽ از اﻣﻮر ﺣﺴﻨﻪ در دﺳﺘﮕﺎﻩ اﻟﻬﯽ ﺑﺎ "ﻗﻨﻄﺎر ﻃﻼ " ﻣﯽﻧﻮﻳ ﺴﻨﺪ‪ .‬دوم ﺁﻧﻜ ﻪ ه ﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ هﺮ ﻗﻨﻄﺎر ﭘﺎﻧﺰدﻩ هﺰار ﻣﺜﻘﺎل ﻃﻼﺳﺖ و هﺮ ﻣﺜﻘﺎﻟﯽ ‪ ٢۴‬ﻗﻴﺮاط و ﺑ ﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴ ﺐ‬
‫وزن و اﻧﺪازﻩ ه ﺮ ﻗﻨﻄ ﺎر آ ﺎﻣﻼ ﻣ ﺸﺨﺺ اﺳ ﺖ‪ ،‬در ﻋﻤ ﻞ اﻧ ﺪازﻩ ﻗﻨﻄﺎره ﺎ از آ ﻮﻩ‬
‫اﺣﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﺁﻧﭽﻪ ﻣﻴﺎن زﻣﻴﻦ و ﺁﺳﻤﺎن اﺳﺖ ﺑﺰرگ و آﻮﭼﻚ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺳ ﻮم اﻳﻨﻜ ﻪ‬
‫هﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻮﻣﻦ هﺰار ﺁﻳﻪ را ﻗﺮﺑﺔ اﻟﯽ اﷲ ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪ وﻟﯽ ﺿ ﺮر ﻧ ﺪارد آ ﻪ ﺑﺪاﻧ ﺪ ه ﺮ‬
‫ﺁﻳﻪاﯼ ‪ ٣۶٠‬ﻗﻴﺮاط ﻃﻼ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﻳﺶ ﻋﺎﻳﺪﯼ دارد‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫از رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا رواﻳ ﺖ ﺷ ﺪﻩ آ ﻪ ﺷ ﺐ ﺟﻤﻌ ﻪ و روز ﺟﻤﻌ ﻪ ﺟﻤﻌ ﺎ ﺑﻴ ﺴﺖ و‬
‫ﭼﻬﺎر ﺳﺎﻋﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و در هﺮ ﺳﺎﻋﺖ ﺁن ﺣﻘﺘﻌ ﺎﻟﯽ ﺷﺸ ﺼﺪ ه ﺰار آ ﺲ را از ﺟﻬ ﻨﻢ‬
‫ﺁزاد آﻨﺪ" )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(۵۶۵‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ ﻋﺎﻟﻢ رﺑﺎﻧﯽ ﻣﻼ ﻋﺒﺎس ﻗﻤ ﯽ ﻋﻔ ﯽ اﷲ ﻋﻨ ﻪ و ﻣﻮﻟ ﻒ آﺘ ﺎب‬
‫ﻣﺴﺘﻄﺎب ﻣﻔﺎﺗﻴﺢاﻟﺠﻨﺎن زﺣﻤﺖ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺑﻜ ﺸﻨﺪ‪ ،‬وﻟ ﯽ ﻗﻄﻌ ﺎ در دﺳ ﺘﮕﺎﻩ وﺳ ﻴﻊ اﻟﻬ ﯽ‬
‫دﻓﺘﺮداراﻧ ﯽ ﻳﺎﻓ ﺖ ﻣ ﯽﺷ ﻮﻧﺪ آ ﻪ ﺣ ﺴﺎب آﻨﻨ ﺪ ﺳ ﺎﻋﺘﯽ ﺷﺸ ﺼﺪ ه ﺰار ﻧﻔ ﺮ ﻣ ﯽﺷ ﻮد‬
‫ﺷ ﺒﺎﻧﻪروزﯼ ‪ ١۴‬ﻣﻴﻠﻴ ﻮن و ﭼﻬﺎرﺻ ﺪ ه ﺰار ﻧﻔ ﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ در‪ ۵٢‬ﺟﻤﻌ ﻪ ه ﺮ ﺳ ﺎل‬
‫ﻧﺰدﻳ ﻚ ﺑ ﻪ ‪ ٧۵٠‬ﻣﻴﻠﻴ ﻮن ﻧﻔ ﺮ از ﺟﻬ ﻨﻢ ﺁزاد ﻣﻴ ﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ ﺣ ﺴﺎب ﻧ ﻪ ﺗﻨﻬ ﺎ‬
‫ﻣﯽﺑﺎﻳﺴﺖ آﻠﻴﻪ ﺟﻬﻨﻤﯽهﺎﯼ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺗﺎ آﻨﻮن ﺁزاد ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﺑﺎﺑﺖ دوزﺧﻴﺎن‬
‫آﻨﻮﻧﯽ ﻧﻴﺰ ﺟﻬﻨﻢ ﻣﻘﺪار زﻳﺎدﯼ ﻃﻠﺒﻜ ﺎر ﻣ ﯽﺷ ﻮد‪ ،‬زﻳ ﺮا ﺗﻤ ﺎم ﺟﻤﻌﻴ ﺖ ﺷ ﺶ ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد‬
‫ﻧﻔﺮﯼ روﯼ زﻣﻴﻦ )ﺑﺎﺳ ﺘﺜﻨﺎﯼ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣﻜﺘ ﺐ ﻓﻴ ﻀﻴﻪ آ ﻪ ﺟﺎﻳ ﺸﺎن در ﺑﻬ ﺸﺖ اﺳ ﺖ(‬
‫در ﻇﺮف هﻔﺖ ﺳﺎل و دﻩ ﻣﺎﻩ دوزخ را ﺗﺮك ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻨﺼﻮرت ﺳ ﺎﻟﻬﺎﯼ ﺑﻌ ﺪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﭼﻪ آﺴﺎﻧﯽ را ﺑﺎﻳﺪ از ﺟﻬﻨﻢ ﺧﺎﻟﯽ ﺁزاد ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ؟‬
‫ﭼﻮن ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔﻮار‪،‬اﻋﻠﯽ اﷲ ﻣﻘﺎﻣﻬﻢ از ﻗﻮل رﺳﻮل ﺧ ﺪا‬
‫دروغ ﻧﺴﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺎﭼﺎر ﭘﻴﺶﺑﻴﻨ ﯽ آ ﺮد آ ﻪ ﺑ ﺮاﯼ ﺟﻬ ﻨﻢ ﺁﻳﻨ ﺪﻩ ﻣﺒﻬﻤ ﯽ در ﭘ ﻴﺶ‬
‫اﺳﺖ!‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫‪"-‬در ﺑﻠﺪ اﻻﻣﻴﻦ از ﺣﻀﺮت رﺳﻮل ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ هﺮآﻪ هﺮ روز دﻩ ﻣﺮﺗﺒﻪ اﻳﻦ دﻋﺎ را ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻘﺘﻌﺎﻟﯽ ‪ ۴٫٠٠٠‬ﮔﻨﺎﻩ آﺒﻴﺮﻩ او را‬
‫)!( ﺑﻴﺎﻣﺮزد" )ﻣﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (۴٣٨‬ﺗﻮﺿ ﻴﺢ ﺁﻧﻜ ﻪ ﻋﻼﻣ ﻪ ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ در‬

‫‪١٦٦‬‬
‫آﺘﺎب ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺟﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬ﺑﺪاﻧﻜﻪ ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ ﻋﺪد ﮔﻨﺎه ﺎن آﺒﻴ ﺮﻩ را‬
‫ﺑﻪ ﺗﻔﺎوت از ﺑﻴﺴﺖ ﺗﺎ هﻔﺘﺎد ذآﺮ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬و در ﺑﻌﻀﯽ از اﺣﺎدﻳ ﺚ ﻧﻴ ﺰ ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ ﻋﺪد ﮔﻨﺎهﺎن آﺒﻴﺮﻩ ﺑ ﻪ هﻔﺘ ﺼﺪ ﻧﺰدﻳﻜﺘ ﺮ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺑ ﻪ هﻔﺘ ﺎد‪ .‬ﻇ ﺎهﺮا رﻗ ﻢ واﻗﻌ ﯽ‬
‫ﮔﻨﺎهﺎن آﺒﻴﺮﻩ )ﭼﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ ﮔﻨﺎهﺎن ﺻﻐﻴﺮﻩ( از اﻳﻦ ﺣﺪاآﺜﺮ ﻧﻴﺰ ﺧﻴﻠﯽ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑ ﻮدﻩ‪،‬‬
‫و ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﯽ‪ ،‬رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ‪ ،‬ﺑ ﺎ هﻤ ﻪ ﺗﺒﺤ ﺮ ﺧ ﻮد در ﻣ ﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬ ﯽ‪ ،‬از ﻣﺮﺣﻠ ﻪ‬
‫ﭘﺮت ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ!‬
‫ﺟﺎذﺑ ﻪ ارﻗ ﺎم ه ﺰار‪ ،‬و ه ﺰار ه ﺰار ﻣﻨﺤ ﺼﺮ ﺑ ﻪ اﻗﻄ ﺎب ﺑ ﺰرگ دﻳ ﻦ‪،‬‬
‫رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ‪ ،‬در ﻗ ﺮون ﮔﺬﺷ ﺘﻪ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﻇ ﺎهﺮا اﻳ ﻦ ﺟﺎذﺑ ﻪ اﺻ ﻮﻻ ﺑ ﺼﻮرت‬
‫ﻳﻜﯽ از ارآﺎن ﺷﺮع ﻣﺒﻴﻦ درﺁﻣﺪﻩ زﻳﺮا اﻣﺮوز هﻢ ﺁﺛﺎر ﺁﻧﺮا در ﻧ ﺰد ﻓﻘﻬ ﺎ و ﻋﻠﻤ ﺎﯼ‬
‫اﻋﻼم‪ ،‬ﻣﻨﺠﻤﻠﻪ در ﻧﻮﺷﺘﻪهﺎﯼ "اﻋﻠﻢ و اﻓﻀﻞ و اﻓﻘﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ" ﺁﻳ ﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ‪ ،‬اﻳ ﺪﻩ اﷲ‬
‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺑﻪ وﻓﻮر ﻣﯽﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ‪:‬‬
‫‪-‬ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻬﺎ ﻣﻴﻠﻴﻮن )!( ﺳﻼﻃﻴﻦ و ﺑﺰرﮔﺎن و ﻓﻼﺳﻔﻪ در ﻋ ﺎﻟﻢ ﺁﻣﺪﻧ ﺪ‪ .‬ﭼﻄ ﻮر‬
‫ﺷﺪ ﻣﺎ ﺑﺎ آ ﺴﯽ ﺑ ﺮ ﺳ ﺮ ﺁﻧﻬ ﺎ ﮔﻔﺘﮕ ﻮﻳﯽ ﻧﻜ ﺮدﻳﻢ و ﻧ ﺎم و ﻧ ﺸﺎن ﺁﻧﻬ ﺎ را ﻧﻴ ﺰ ﻓﺮاﻣ ﻮش‬
‫آﺮدﻳﻢ؟ )آﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﺻﻔﺤﻪ ‪.(١٧۶‬‬
‫‪ -‬ﻣﻘ ﺼﻮد اﻳ ﻦ ﻗﻠﻤﻬ ﺎﯼ ﺧ ﻮﻧﻴﻦ ﻣ ﺴﻤﻮم از ﺧ ﺪﻣﺖ ﺑ ﻪ دﻳ ﻦ ﺁن اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣ ﺎ‬
‫ﭼﻨ ﺪﻳﻦ ه ﺰار ﻣﻴﻠﻴ ﻮن )!( ﺟﻤﻌﻴ ﺖ ﺧ ﺪﻣﺘﮕﺰاران ﺑ ﻪ دﻳ ﻦ و ﺁﺋ ﻴﻦ و ﺑﺰرﮔ ﺎن دﻳ ﻦ و‬
‫ﻓﺪاآﺎرﯼ و ﺷﻬﻴﺪان در راﻩ ﺧﺪا را ﺟﻤﺎد و ﭘﻮﺳﻴﺪﻩ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪).‬هﻤﺎن آﺘﺎب ﺻﻔﺤﻪ ‪(۴٠‬‬
‫‪ -‬ﻣﻴﻨﻴﺎﺗﻴﺰم ﻳﺎ ﻧﻮم ﻣﻐﻨﺎﻃﻴ ﺴﯽ ﺗﻜ ﺎن ﺑﺰرﮔ ﯽ ﺑ ﻪ ﺟﻬ ﺎن دادﻩ و ﻧﻔ ﺴﻬﺎﯼ ﺁﺧ ﺮ‬
‫ﻣﺎدﻳﻴﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎرﻩ اﻓﺘﺎدﻩ و در ﺁﺗﻴﻪ ﻧﺰدﻳ ﻚ اﺳ ﺎس ﻣﺎدﻳ ﺖ را ﺑ ﺮاﯼ هﻤﻴ ﺸﻪ از ﺟﻬ ﺎن‬
‫ﺑﺮ ﻣﯽﭼﻴﻨ ﺪ‪ .‬ﻣﻌﺠ ﺰات و آﺮاﻣ ﺎت و اﻃ ﻼع ﺑ ﻪ ﻣﻐﻴﺒ ﺎت آ ﻪ در ﻧﻈ ﺮ ﻣ ﺎدﻳﻴﻦ ﺟ ﺰء‬
‫اﻓﺴﺎﻧﻪهﺎ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽرﻓﺖ در ﺟﻬﺎن ﻋﻠﻢ اﻣﺮوز ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ واﺿﺤﺎت اﺳﺖ‪ ،‬آﻤﺎ ﺁﻧﻜﻪ‬
‫از ﻏﻴﺒﮕﻮﺋﯽ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺗﻨﻮﻳﻢ ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺴﯽ ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻬﺎ از اﻣﺜﺎل ﺁن)!( در آﺘﺐ ﻃﺐ ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫ﺷﺪﻩ )هﻤﺎن آﺘﺎب‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(۵۴‬‬
‫‪ -‬ﺷﻤﺎ ﻳﺎوﻩﮔﻮﻳﺎن ﺑﺎ زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﻣﻌﻨﻮﯼ و ﺣﻴﺎت و ﺳﻌﺎدت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻳﻚ ﮔﺮوﻩ‬
‫اﻧﺒﻮﻩ ﺻﺪهﺎ هﺰار ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻲ)!( ﺑﺎزﯼ ﻣﯽآﻨﻴﺪ و ﺷﺎﻟﻮدﻩ ﺑﺪﺑﺨﺘﯽ ﻳﻚ ﻣﻠﺖ ﺁﺑﺮوﻣﻨ ﺪ را‬
‫ﻣﯽرﻳﺰﻳﺪ )هﻤﺎن آﺘﺎب‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪) .(٧۴‬ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴ ﻪ ﺗﻮﺟ ﻪ داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ آ ﻪ‬
‫در ﻳﻚ دﻧﻴﺎﯼ ‪ ۶‬ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد ﻧﻔ ﺮﯼ‪ ،‬ﮔ ﺮوﻩ ﺁﺑﺮوﻣﻨ ﺪ ﺁﻧﻬ ﺎ ﺑﺘﻨﻬ ﺎﻳﯽ ﺷ ﺎﻣﻞ ﺻ ﺪهﺎ ﻣﻴﻠﻴ ﺎرد‬
‫ﻧﻔﺮ اﺳﺖ آﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻳﺎوﻩﮔﻮﻳﺎن ﺑﺎ ﺳﻌﺎدت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎزﯼ ﻣﯽﺷﻮد(‬

‫‪١٦٧‬‬
‫‪-‬از ﺳﺮداران اﺳﻼم ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪ .‬ﻳﻜﯽ از ﺁﻧﻬﺎ ﮔﻔﺖ ‪ ٣٠‬ﻧﻔﺮ هﻤﺮاﻩ ﻣﻦ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‬
‫ﺗ ﺎ ‪ ۶٠٫٠٠٠‬ﻧﻔ ﺮ ﻃﻠﻴﻌ ﻪ ﻟ ﺸﮕﺮ روم را رد آﻨ ﻴﻢ‪ .‬ﭼ ﻚ و ﭼﻮﻧ ﻪ آﺮدﻧ ﺪ آ ﻪ ﺁﻗ ﺎ‬
‫ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ .‬ﻗﺒﻮل آﺮد ﺷﺼﺖ ﻧﻔﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ۶٠ .‬ﻧﻔ ﺮ ﺁدم رﻓﺘﻨ ﺪ و ‪ ۶٠٫٠٠٠‬ﻧﻔ ﺮ روﻣ ﯽ‬
‫را از دم ﺷﻤ ﺸﻴﺮ ﮔﺬراﻧﺪﻧ ﺪ و ﺑﺮﮔ ﺸﺘﻨﺪ )ﺳ ﺨﻨﺮاﻧﯽ در ﭘ ﺎرﻳﺲ ﺑ ﺮاﯼ ﮔﺮوه ﯽ از‬
‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﻣﻘﻴﻢ اروﭘﺎ‪ ١۴ ،‬ﺁﺑﺎن ‪) (١٣۵٧‬ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪان آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺣ ﺴﻴﻦ آ ﺮد‬
‫و اﻣﻴﺮ ارﺳﻼن‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺁﻧﻬﺎ(‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫اﻳﻨﻚ ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﻧﻮع دﻳﮕﺮﯼ از اﺣﺎدﻳﺚ " ﻣﻌﺘﺒﺮ" ﺑﺮوﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺪﻳﺜﯽ آﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻳﻜﯽ دﻳﮕﺮ از ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﺧﻴﻠﯽ ﻣﺤﻜﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺶ ﻣﺤﺪث ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬رﺿ ﻮان اﷲ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌ ﻴﻦ‪ ،‬ﺁﻧ ﺮا ﻳﻜ ﯽ از دﻳﮕ ﺮﯼ‬
‫ﻧﻘﻞ آﺮدﻩاﻧﺪ ﺗﺎ ﺳﺮ رﺷﺘﻪ ﺁن ﺑﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ‬
‫اﻟﺤ ﺴﻴﻦ و ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ ﻣﺤﻤ ﺪ از ﺳ ﻬﻞ ﺑ ﻦ زﻳ ﺎد و ﺳ ﻬﻞ ﺑ ﻦ زﻳ ﺎد از ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﻦ اﻟﻮﻟﻴ ﺪ‬
‫ﺷﺒﺎب اﻟﺼﻴﺮﻓﯽ و ﺷ ﺒﺎب اﻟ ﺼﻴﺮﻓﯽ از اﺑ ﺎن ﺑ ﻦ ﻋﺜﻤ ﺎن آ ﻪ او از اﺑ ﯽﻋﺒ ﺪ اﷲ اﻣ ﺎم‬
‫ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪاﺳﻼم ﺷﻨﻴﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻮﺿﻮع ﺣﺪﻳﺚ راز و ﻧﻴﺎز اﻻغ ﺣ ﻀﺮت ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺑ ﺎ‬
‫ﺧﻮد ﺁن ﺣﻀﺮت‪ ،‬در ﻟﺤﻈﻪ وﻓﺎت ﺁﻧﻬﺎ اﺳﺖ آ ﻪ درﺳ ﺖ ﺑ ﺎ ه ﻢ ﻣﻘ ﺎرن ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫درﻳﻦ ﮔﻔﺘﮕﻮ اﻻغ ﻣﺮﺣﻮم‪ ،‬ﺑﺮاﯼ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر اﻳﻦ راز را ﺑﺮاﯼ ﺻﺎﺣﺐ ﺧ ﻮد ﻓ ﺎش‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ اﮔﺮ او ﺳﻴﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑ ﻮدﻩ‪ ،‬اﻻﻏ ﺶ ﻧﻴ ﺰ ﺳ ﻴﺪ اﻻﻏ ﺎن ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺷ ﺎهﺪ‬
‫زﻧﺪﻩ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﮕ ﻮ )آ ﻪ ﺑ ﻪ ﻋﺮﺑ ﯽ ﻓ ﺼﻴﺢ از ﺗ ﻪ ﭼ ﺎﻩ ﺑﻨ ﯽﺧﻄﻤ ﻪ ﺑﻴ ﺎن ﺷ ﺪﻩ( ﺣ ﻀﺮت‬
‫اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺷﺨ ﺼﺎ ﺁﻧ ﺮا ﺷ ﻨﻴﺪﻩ و ﻧﻘ ﻞ ﻓﺮﻣ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪" :‬در ﺳ ﺎﻋﺘﯽ آ ﻪ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ در ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺁن اﻻغ ﻧﻴﺰ آ ﻪ ﻋﻔﻴ ﺮ ﻧ ﺎم داﺷ ﺖ اﻓ ﺴﺎرش‬
‫را ﭘﺎرﻩ آﺮد و ﺗﺎﺧﺖ ﺗﺎ در ﻣﺤﻠﻪ ﻗﺒﺎ ﺑﺮ ﺳﺮ ﭼﺎﻩ ﺑﻨﯽﺧﻄﻤﻪ رﺳ ﻴﺪ و ﺧ ﻮد را در ﺁن‬
‫اﻓﻜﻨ ﺪ و در هﻤﺎﻧﺠ ﺎ ﻧﻴ ﺰ وﻓ ﺎت ﻳﺎﻓ ﺖ و ﻣ ﻦ ﺷ ﻨﻴﺪم آ ﻪ اﻳ ﻦ اﻻغ ﺧﻄ ﺎب ﺑ ﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ‬
‫ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺁﻟﻪ ﻣﯽﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺪر و ﻣ ﺎدرم ﺑﻘﺮﺑﺎﻧ ﺖ‪ ،‬هﻤﺎﻧ ﺎ آ ﻪ ﭘ ﺪرم از ﭘ ﺪرش و‬
‫او از ﺟﺪ ﺑﺰرﮔﻮارش و او از ﭘﺪرش ﻧﻘﻞ آﺮد آﻪ ﺟﺪ اﻋﻼﯼ ﻣﺎ هﻤ ﺎن اﻻﻏ ﯽ ﺑ ﻮدﻩ‬
‫آﻪ ﺑﺎ ﺟﻨﺎب ﻧﻮح ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم در آ ﺸﺘﯽ ﺑ ﻮدﻩ‪ ،‬و ﻧ ﻮح ﺑﺮﺧﺎﺳ ﺘﻪ و دﺳ ﺖ ﺑ ﻪ آﻔ ﻞ او‬
‫آﺸﻴﺪﻩ و ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬از ﭘﺸﺖ اﻳﻦ اﻻغ‪ ،‬اﻻﻏ ﯽ ﺁﻳ ﺪ آ ﻪ ﺳ ﻴﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮان ﺑ ﺮ ﺁن ﺳ ﻮار‬
‫ﺷﻮد‪ .‬ﺧﺪا را ﺷﻜﺮ آﻪ ﻣﺮا هﻤﺎن اﻻغ ﻗﺮار داد‪) ".‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣۶٧‬‬

‫‪١٦٨‬‬
‫در اﺳﺘﺤﻜﺎم ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬و در اﻳﻨﻜﻪ ﻃﺒﻖ ﻧﻴﺖ ﺧﻴﺮ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔﻮار ﻧﻘﻞ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﯽ ﻣﻘﺎم ﻣﻌﻨﻮﯼ رﺳﻮل اآﺮم را ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎﻻ ﺑﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﯼ ﺗﺮدﻳ ﺪ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﻓﻘ ﻂ‬
‫اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﯽﻣﺎﻧﺪ آ ﻪ در ﺣ ﺪﻳﺚ ﺑ ﺪان ﭘﺎﺳ ﺦ روﺷ ﻨﯽ دادﻩ ﻧ ﺸﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﺁن‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﭼﻮن از ه ﺮ ﻧ ﻮع ﺣﻴ ﻮاﻧﯽ ﻳ ﻚ ﺟﻔ ﺖ ﺑﻴ ﺸﺘﺮ در آ ﺸﺘﯽ ﺣ ﻀﺮت ﻧ ﻮح‬
‫ﺳ ﻮار ﻧﺒ ﻮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬ﺳ ﺎﻳﺮ اﻻﻏﻬ ﺎﯼ زﻣ ﺎن ﺣ ﻀﺮت ﻣﺤﻤ ﺪ از ﭘ ﺸﺖ آ ﺪام اﻻغ‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ؟‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﻣﺆآ ﺪا اﻇﻬ ﺎر داﺷ ﺘﻪاﻧ ﺪ آ ﻪ "در ﺗﻤ ﺎم اﺣﺎدﻳ ﺚ ﮔﻤ ﺎن‬
‫ﻧﺪارم ﺑﺘﻮان ﻳ ﻚ ﻧﺎﺳ ﺦ و ﻣﻨ ﺴﻮخ ﭘﻴ ﺪا آ ﺮد" )آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار‪ ،‬ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (٣١۴‬و ﺑ ﺎ‬
‫ﺁﻧﻜﻪ ﻧﻈﺮ ﻳﻚ ﻣﺮﺟﻊ ﻋﺎﻟﯽ ﺗﻘﻠﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺘ ﯽ اﮔ ﺮ ﺑﻤﻘ ﺎم اﻋ ﻼﯼ "وﻟ ﯽ ﻓﻘﻴ ﻪ " ه ﻢ ﻧﺮﺳ ﻴﺪﻩ‬
‫ﺑﺎﺷ ﺪ ﺣﺠ ﺖ اﺳ ﺖ و در ﺁن ﺟ ﺎﯼ ﭼ ﻮن و ﭼ ﺮا ﻧﻴ ﺴﺖ‪ ،‬ﺑ ﺎز ﻣﺘﺎﺳ ﻔﺎﻧﻪ واﻗﻌﻴ ﺖ اﻳ ﻦ‬
‫اﺳﺖ آﻪ آﻤﺘﺮ اﺣﺎدﻳﺜﯽ در هﻤﻪ آﺘﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮﻩ ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﻳﺚ ﺷ ﻴﻌﻪ ﻣ ﯽﺗ ﻮان ﻳﺎﻓ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ و ﻧﺎﻗﺾ و ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬هﺮ ﭼﻨﺪ آﻪ ﺗﻤﺎم ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎ "اﺳﻨﺎد ﻣﻌﺘﺒﺮ"‬
‫وﺗﻮﺳﻂ ﺳﻠﺴﻠﻪ راوﻳﺎن ﻣﻮﺛﻖ‪ ،‬ﻳﺎ از رﺳﻮل اآﺮم وﻳﺎ از اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻃﺒﻖ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻳ ﻚ اﻣ ﺎم ﻣﻌ ﺼﻮم از ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻳ ﺎ از رﺳ ﻮل او و ﻳ ﺎ‬
‫از اﻣﺎﻣﺎن ﻗﺒﻠﯽ ﻣﻄﻠﺒﯽ را رواﻳﺖ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﻳﺎ ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ دﻳﮕﺮ؛ از ﻗﻮل ﺧﻮد‬
‫ﺁن اﻣ ﺎم ﻳ ﺎ از ﻗ ﻮل اﺋﻤ ﻪ دﻳﮕ ﺮ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺒ ﯽ ﺧ ﻼف ﺁﻧ ﺮا ﻧﻘ ﻞ آ ﺮدﻩاﻧ ﺪ‪ ،‬و ﺗ ﺎزﻩ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﻪ‬
‫"ﺑﺪاء" ﻳﺎ "ﺗﻘﻴﻪ" ﻳﺎ "ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ" ﻧﻴﺰ ارﺗﺒﺎط ﻧﻤﯽﺗﻮان داد‪ ،‬ﺑﻠﻜ ﻪ ﺧﻴﻠ ﯽ ﺁﺳ ﺎﻧﺘﺮ‬
‫ﻣ ﯽﺗ ﻮان ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ اﻳ ﻦ داﻧ ﺴﺖ آ ﻪ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار از ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﺨ ﺎﻟﻒ ﻗﺒﻠ ﯽ‬
‫ﺑﯽاﻃﻼع ﺑﻮدﻧﺪ و ﮔﺎﻩ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪدﯼ آﻪ ذﻳ ﻼ از آﺘ ﺎب آ ﺎﻓﯽ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽﺷ ﻮد(‬
‫ﺣﺪﻳﺚهﺎﻳﯽ را آﻪ ﻗﺒﻼ ﺧﻮدﺷﺎن در آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺧﻮد ﻧﻘﻞ آﺮدﻩاﻧﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧ ﻮع دﻳﮕ ﺮﯼ از اﺣﺎدﻳ ﺚ "ﻣﻌﺘﺒ ﺮ" ﻧﻴ ﺰ ه ﺴﺖ آ ﻪ اﺻ ﻮﻻ ﺑ ﺎ ﻧ ﺺ ﺻ ﺮﻳﺢ‬
‫ﺁﻳﺎت ﻗﺮﺁﻧﯽ ﻣﻨﺎﻓﺎت دارﻧﺪ‪ ،‬و ه ﺮ ﻗ ﺪر ه ﻢ آ ﻪ اﻓﺎﺿ ﻞ و ﻣﻔ ﺴﺮان ﻋﺎﻟﻴﻘ ﺪر ﺑ ﺎ آﻤ ﻚ‬
‫ﺗﻌﺒﻴﺮات و اﺻﻼﺣﺎت ﭘﺮ ﻃﻤﻄﺮاق ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﻣﻐﻠﻄ ﻪ و ﺳﻔ ﺴﻄﻪ در اﺛﺒ ﺎت‬
‫اﻳﻦ ﺑﻜﻮﺷﻨﺪ آﻪ در اﺻﻞ ﺗﻨﺎﻗﻀﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﻣ ﺸﻜﻞ ﺣ ﻞ ﻧﻤ ﯽﺷ ﻮد‪ .‬درﻳ ﻦ ﻣ ﻮرد‬
‫ﻧﻴﺰ ﻋﻠﺖ واﻗﻌﯽ را ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ ﺟﺴﺖ آﻪ ﻣﺤ ﺪث ﺑﺰرﮔ ﻮار ﻏﺎﻟﺒ ﺎ ﻓﻘ ﻂ ﻧﻘ ﻞ ﻣﻄﻠﺒ ﯽ‬
‫را در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ آﻪ ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و اﺻ ﻮﻻ ﺑ ﻪ ذه ﻦ او ﻧﮕﺬﺷ ﺘﻪ اﺳ ﺖ‬
‫آﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺎ اﺣﻜﺎم ﻗﺮﺁﻧﯽ ﺗﻄﺒﻴ ﻖ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ ﻳ ﺎ ﻧ ﻪ؟ و ﻃﺒﻌ ﺎ ﺑﻌ ﺪ از ﻧﻘ ﻞ و اﻧﺘ ﺸﺎر‬

‫‪١٦٩‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﭼﻮن دﻳﮕﺮ ﺣﺬف ﺁن از آﺘﺐ و رﺳ ﺎﻻت ﻣﻤﻜ ﻦ ﻧﺒ ﻮدﻩ‪" ،‬روﺣﺎﻧﻴ ﺖ ﻣﺒ ﺎرز"‬
‫از راﻩ ﺗﻌﺒﻴﺮه ﺎ و ﺗﻔ ﺴﻴﺮهﺎﻳﯽ ﻧﻈﻴ ﺮ ﺁﻧﭽ ﻪ ﻧﻤﻮﻧ ﻪه ﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪد ﺁﻧﻬ ﺎ را در "آ ﺸﻒ‬
‫اﻻﺳ ﺮار" ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ ﻣ ﯽﺗ ﻮان دﻳ ﺪ‪ ،‬در ﺻ ﺪد ﺗﺎوﻳ ﻞ و ﺗﻮﺟﻴ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ‬
‫ﺑﺮﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﯼ ﻓﺮاواﻧﯽ از اﻳﻦ هﺮ دو ﻧ ﻮع اﺣﺎدﻳ ﺚ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﯽ ﺣ ﺪﻳﺜﻬﺎﻳﯽ را آ ﻪ ﺑ ﺎ‬
‫هﻤﺪﻳﮕﺮ ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﻳﯽ را آﻪ ﺑﺎ ﻧﺼﻮص ﻗﺮﺁﻧﯽ ﺗﺒﺎﻳﻦ دارﻧﺪ‪ ،‬در ﺻﻔﺤﺎت‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ آﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ )از ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٣۴١‬ﺗ ﺎ ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (۵٧٠‬ﻣ ﯽﺗ ﻮان ﻳﺎﻓ ﺖ‪ ،‬آ ﻪ ﺗ ﺎزﻩ‬
‫ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ در ﻣﻴﺎن ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻋﻈﻴﻢ اﺣﺎدﻳﺜﯽ آﻪ در آﺘ ﺐ ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﺣ ﺪﻳﺚ و ﻓﻘ ﻪ ﺷ ﻴﻌﻪ‬
‫ﻳﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﻣﺸﺖ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﺮوار ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺻﻔﺤﺎت زﻳﺮ‪ ،‬ﻣﻦ ﻓﻘﻂ ﻣﻮارد اﻧﮕﺸﺖﺷﻤﺎرﯼ را از اﻳﻦ دو ﻧﻮع ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺑﻌﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﻳﯽ ﭼﻨﺪ ﺑﺮاﯼ ﺷﻤﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﻢ‪.‬‬
‫ﺣ ﺪﻳﺚ اول‪ ،‬ﻣﺮﺑ ﻮط ﺑ ﻪ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺣ ﺴﻴﻦ و ﺷ ﻬﺎدت اوﺳ ﺖ آ ﻪ ﻃﺒﻌ ﺎ‬
‫هﻤﻴﺸﻪ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺗﻮﺟﻪ ﺟﻬﺎن ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽرﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺮﺣ ﻮم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺟﻌﻔ ﺮ ﻳﻌﻘ ﻮب آﻠﻴﻨ ﯽ "ﺳ ﻠﻄﺎن اﻟﻤﺤ ﺪﺛﻴﻦ" در ﻣﻌﺘﺒﺮﺗ ﺮﻳﻦ‬
‫آﺘ ﺎب ﺣ ﺪﻳﺚ ﺷ ﻴﻌﻪ "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" از ﻗ ﻮل اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧ ﺪ در ﻋ ﺎﻟﻢ ازل ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮان ﺧ ﻮد را ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬و اﻣﺎﻣ ﺎن را ﺁﻓﺮﻳ ﺪ و از هﻤ ﻪ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان درﺑﺎرﻩ وﻻﻳﺖ ﻋﻠﯽ و اوﻻد او ﺑﻴﻌﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺤﻤﺪ و اﻣﺎﻣﺎن را از ﻋﻠ ﻢ‬
‫آﻞ و از وﻗﻮف ﺑ ﻪ ﺗﻤ ﺎم ﺁﻧﭽ ﻪ از اول ﺗ ﺎ ﺑ ﻪ ﺁﺧ ﺮ ﺟﻬ ﺎن روﯼ ﺧﻮاه ﺪ داد )ﻣﻨﺠﻤﻠ ﻪ‬
‫ﻣﺎﺟﺮاﯼ ﺷﻬﺎدت ﺳﻴﺪ اﻟﺸﻬﺪاء( ﺑﺮﺧﻮردار ﺳ ﺎﺧﺖ )ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪.(٣٨٠‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ واﻗﻔﻴ ﺪ اﺻ ﻮﻻ از ارآ ﺎن ﻣﻌﺘﻘ ﺪات ﺷ ﻴﻌﻪ درﺑ ﺎرﻩ اﺋﻤ ﻪ ﺑ ﺸﻤﺎر‬
‫ﻣﯽرود‪.‬‬
‫ﺑ ﺎ اﻳ ﻦ وﺟ ﻮد هﻤ ﺎن ﻣﺮﺣ ﻮم آﻠﻴﻨ ﯽ‪ ،‬در ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ هﻤ ﺎن آﺘ ﺎب"اﺻ ﻮل‬
‫آﺎﻓﻲ"‪ ،‬از ﻗﻮل هﻤﺎن اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻ ﺎدق ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ ﺑ ﻪ رﺳ ﻮل اآ ﺮم‬
‫ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻧ ﺎزل ﺷ ﺪ و از ﺟﺎﻧ ﺐ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑ ﻪ اﻃ ﻼع او رﺳ ﺎﻧﻴﺪ آ ﻪ از‬
‫ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ‪ ،‬دﺧﺘﺮ ﺧﻮد‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻓﺮزﻧﺪﯼ ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ آﻪ ﺑﻌﺪا اﻣ ﺖ او‪ ،‬وﯼ را‬
‫ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺧﻮاهﻨﺪ رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬و ﺁن ﺣﻀﺮت ﺳﺨﺖ ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪ و ﮔﻔﺖ آﻪ ﺳ ﻼم ﻣ ﺮا‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮﺳﺎن و ﺑﮕﻮ آﻪ ﻣﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﻩاﯼ آﻪ از دﺧﺘﺮم ﺑ ﻪ دﻧﻴ ﺎ ﺁﻳ ﺪ و ﺑ ﻪ دﺳ ﺖ‬
‫اﻣ ﺖ ﺧ ﻮد آ ﺸﺘﻪ ﺷ ﻮد‪ ،‬ﻧﻴ ﺎزﯼ ﻧﻴ ﺴﺖ‪ .‬ﺟﺒﺮﺋﻴ ﻞ رﻓ ﺖ و ﺑﺮﮔ ﺸﺖ و ﺑ ﺎز از ﺟﺎﻧ ﺐ‬

‫‪١٧٠‬‬
‫ﺧﺪاوﻧ ﺪ در هﻤ ﻴﻦ ﺑ ﺎرﻩ ﺗﺎآﻴ ﺪ آ ﺮد‪ ،‬و ﺑ ﺎز ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ هﻤ ﻴﻦ ﺟ ﻮاب را داد‪ .‬ﺑ ﺎر ﺳ ﻮم‬
‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﮔﻔﺖ آﻪ ﺧﺪاﻳﺘﻌﺎﻟﯽ ﺗﺮا ﺳﻼم ﻣﯽرﺳﺎﻧﺪ و ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ ﺑﺪان آﻪ ﻣﻦ اﻣ ﺮ اﻣﺎﻣ ﺖ‬
‫و وﻻﻳﺖ را ﻧﻴﺰ در اوﻻد هﻤﻴﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﻗﺮار ﺧﻮاهﻢ داد‪ .‬ﺁﻧﻮﻗ ﺖ رﺳ ﻮل اآ ﺮم ﮔﻔ ﺖ‬
‫ﺣﺎﻻ آﻪ اﻳﻨﻄﻮر اﺳﺖ رﺿ ﺎﻳﺖ ﻣ ﯽده ﻢ )ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (٣۵٠‬در ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫آﺎﻓﯽ اﻓﺰودﻩ ﺷﺪﻩ آﻪ ﻋﻴﻦ هﻤﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ را رﺳﻮل اآﺮم ﺑﻪ دﺧﺘﺮ ﺧﻮد ﻓﺎﻃﻤﻪ زه ﺮا‬
‫ﭘﻴﻐ ﺎم داد‪ ،‬و او ﻧﻴ ﺰ )ﺑ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ ﺑﻌﻨ ﻮان ﻳﻜ ﯽ از ﻣﻌ ﺼﻮﻣﻴﻦ ﻣ ﯽﺑﺎﻳ ﺪ از ﻓﺮﻣ ﺎن ازﻟ ﯽ‬
‫درﺑ ﺎرﻩ ﺷ ﻬﺎدت ﺣ ﺴﻴﻦ ﺑ ﻦ ﻋﻠ ﯽ ﺁﮔ ﺎﻩ ﺑﺎﺷ ﺪ( از اﻳ ﻦ ﺑﺎﺑ ﺖ ﻧﺎراﺣ ﺖ ﺷ ﺪ و دو ﺑ ﺎر‬
‫ﺢ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺁن اﺑﺮاز داﺷﺖ و ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ او هﻢ ﭘﺲ از ﺁﮔﺎهﯽ ﺑﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ‬ ‫ﺖﺻﺮﻳ ِ‬ ‫ﻣﺨﺎﻟﻔ ِ‬
‫اﻣﺎﻣﺖ در ذرﻳﻪ هﻤﻴﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﻟﺪ و ﺷﻬﺎدت او رﺿﺎ داد‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺑﺎز هﻤﺎن ﻣﺮﺣﻮم آﻠﻴﻨﯽ‪ ،‬در ﺟﺎﯼ دﻳﮕﺮ هﻤﺎن آﺘﺎب "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ"‪،‬‬
‫از ﻗﻮل هﻤﺎن اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد آ ﻪ‬
‫ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ ٧٠‬هﺠﺮﯼ ﻗﻴﺎم آﻨﺪ و ﻋﺎﻟﻢ را ﻣ ﺴﺨّـﺮ آﻨ ﺪ‪ .‬ﻟ ﻴﻜﻦ ﭼ ﻮن او‬
‫را ﻗﺒ ﻞ از اﻳ ﻦ ﺗ ﺎرﻳﺦ ﺷ ﻬﻴﺪ آﺮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻧﻴ ﺰ ﻏ ﻀﺐ ﻓﺮﻣ ﻮد و اﻳ ﻦ ﻗﻴ ﺎم را ﺑ ﻪ‬
‫ﻋﻬﺪﻩ اﻣﺎﻣﯽ آﻪ در ﺳﺎل ‪ ١۴٠‬هﺠﺮﯼ وﻻﻳﺖ ﺧﻮاهﻨﺪ داﺷﺖ ﻣﻮآﻮل آﺮد‪ ،‬وﻟ ﯽ در‬
‫اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻴﺰ ﭼﻮن اﻣﺎﻣﺎن اﻳ ﻦ ﺳ ّﺮ ﭘﻨﻬ ﺎن را ﺑ ﻪ ﺑﺮﺧ ﯽ از ﺧ ﻮاص ﮔﻔﺘ ﻪ ﺑﻮدﻧ ﺪ و‬
‫ﺁﻧ ﺎن ه ﻢ ﺁﻧ ﺮا ﺑ ﺮاﯼ ﺟﻤﻌ ﯽ از ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻓ ﺎش آ ﺮدﻩ ﺑﻮدﻧ ﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﻣﺠ ﺪدا ﻏ ﻀﺐ‬
‫ﻓﺮﻣﻮد و اﻳﻦ ﺑﺎر اﻳﻦ اﻣﺮ را ﺑﻪ وﻗﺖ ﻧﺎﻣﻌﻠﻮﻣﯽ ﻣﻮآﻮل ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫در ﺗﻮﺟﻴ ﻪ اﻳ ﻦ "ﺑ ﺪاء" ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺧﻤﻴﻨ ﯽ در آﺘ ﺎب آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار‬
‫)ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (٨٧‬ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ آ ﻪ‪" :‬اﻟﺒﺘ ﻪ اﻳ ﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ آ ﺎﻓﯽ‪ ،‬دﻟﻴ ﻞ ﺁن ﻧﻴ ﺴﺖ آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺧﻮد را ﺗﻐﻴﻴ ﺮ دادﻩ اﺳ ﺖ‪ .‬ﺧ ﺪاﯼ ﻋ ﺎﻟَﻢ از اول ﻣ ﯽداﻧ ﺴﺖ آ ﻪ واﻗﻌ ﻪ آ ﺮﺑﻼ‬
‫واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﺗﺼﻤﻴﻢ او اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ اﮔﺮ اﻳﻦ واﻗﻌﻪ ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎﻳﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ در‬
‫ﺳﺎل هﻔﺘﺎد هﺠﺮﯼ ﻗﻴﺎم آﻨﺪ و ﻋﺎﻟﻢ را ﻣﺴﺨﺮ آﻨﺪ‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﻮدش ﻣﯽداﻧﺴﺖ آﻪ واﻗﻌﻪ‬
‫آﺮﺑﻼ ﭘﻴﺶﺁﻣﺪ ﺧﻮاهﺪ آﺮد‪".‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد‪ ،‬هﻤﻴﻦ ﺁﻳﺖاﷲ اﻻﻋﻈﻢ‪ ،‬ﻓﻘﻴﻪ واﻟﯽ‪ ،‬اﻓﻀﻞ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻣ ﺪ ﻇﻠ ﻪ‬
‫اﻟﻌ ﺎﻟﯽ‪ ،‬در ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب آ ﺸﻒ اﻻﺳ ﺮار )ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ (١٧۴‬ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ‪:‬‬
‫ل اﺳ ﻼم ﻣﺘﺰﻟ ﺰل‬ ‫"ﺧ ﺪاﯼ ﻋ ﺎﻟَﻢ وﻗﺘﻴﻜ ﻪ دﻳ ﺪ ﺑَﻨ ﺎﯼ دﻳ ﻦ را ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮﻳ ﺎنِ ﺻ ﺪ ِر او ِ‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ و ﺟﺰ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﻣﻌﺪودﯼ ﺑﺠﺎ ﻧﻤﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ را ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺖ آﻪ‬

‫‪١٧١‬‬
‫ﺑﺎ ﺟﺎﻧﻔﺸﺎﻧﯽ و ﻓﺪاآﺎرﯼ ﺧﻮد ﻣﻠﺖ را ﺑﻴﺪار آﻨﺪ‪ ،‬و ﺛﻮاﺑﻬﺎﯼ ﺑﺴﻴﺎر ﺑ ﺮاﯼ ﻋ ﺰادارﯼ‬
‫ﻓﺎﻋﺘﺒﺮوا ﻳﺎ اوﻟﯽ اﻻﺑﺼﺎر!‬ ‫او ﻣﻘﺮر آﺮد ﺗﺎ ﻣﺮدم را ﺑﻴﺪار ﻧﮕﻪ دارﻧﺪ‪".‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" از اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬ﺧ ﺪا ﭼ ﻮن‬
‫ﺁﺳ ﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣ ﻴﻦ را ﺁﻓﺮﻳ ﺪ ﺑ ﻪ ﻣﻨ ﺎدﯼ دﺳ ﺘﻮر داد ﺗ ﺎ ﺳ ﻪ ﺑ ﺎر ﻓﺮﻳ ﺎد ﺑﺰﻧ ﺪ آ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪاﺳﺖ و ﻋﻠﯽ وﻟﯽ اوﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺎﻣﺎن ﺟﺎﻧ ﺸﻴﻨﺎن او ه ﺴﺘﻨﺪ )ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در‬
‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ (٣٨٠‬و اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ آ ﻪ ﭼ ﺮا در ﻋ ﺮش اﻟﻬ ﯽ ﻧﻴ ﺰ ﺑﺎﻳ ﺪ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ‬
‫ﺑﻐﺪاد ﻋﺼﺮ ﻣﺮﺣﻮم آﻠﻴﻨﯽ‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت "ﺧﻠﻴﻔﻪ" ﺗﻮﺳ ﻂ ﺟ ﺎرﭼﯽ ﻣﺨ ﺼﻮص اﻋ ﻼم‬
‫ﺷﻮد‪،‬زﻳﺮا ﻇﺎهﺮا ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻋﺮش از روﯼ درﺑﺎر ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻐﺪاد آﭙﻴﻪ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺁﻳﺖاﷲ دﺳﺘﻐﻴﺐ ﺷﻴﺮازﯼ‪ ،‬ﻋﻼﻣﻪ ﻓﻘﻴ ﺪ و ﺷ ﻬﻴﺪ ﺑﺰرﮔ ﻮار ﻣﺤ ﺮاب‪ ،‬از‬
‫ﻗ ﻮل هﻤ ﻴﻦ اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق در آﺘ ﺎب ﻣﻌ ﺮاج ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل‬
‫اآﺮم ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬در ﻟﻴﻠﺔاﻟﻤﻌﺮاج ﭘﺲ از ﺁﻧﻜﻪ ﻣﻨﺎﺟﺎت ﻣﻦ ﺑ ﺎ ﭘﺮوردﮔ ﺎرم ﺧ ﻼص ﺷ ﺪ‪،‬‬
‫ﻧﺪا رﺳﻴﺪ ﻳﺎ اﺣﻤﺪ ﭼﻪ آﺲ را در روﯼ زﻣﻴﻦ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﻮد ﻗﺮار ﻣ ﯽده ﻲ؟ ﻋ ﺮض‬
‫ﻋ ّﻤ ﺖ آﻴ ﺴﺖ؟ ﻋ ﺮض آ ﺮدم‪ :‬ﺗ ﻮ ﺧ ﻮد ﺑﻬﺘ ﺮ‬ ‫آ ﺮدم ﭘ ﺴﺮ ﻋﻤ ﻮﻳﻢ را‪ .‬ﻓﺮﻣ ﻮد ﭘ ﺴﺮ َ‬
‫ﻣﯽداﻧﯽ آ ﻪ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ اﺑﻴﻄﺎﻟ ﺐ اﺳ ﺖ‪ .‬هﻔ ﺖ ﺑ ﺎر اﻳ ﻦ ﺳ ﻮال ﺗﻜ ﺮار ﺷ ﺪ و هﻔ ﺖ ﺑ ﺎر‬
‫هﻤﻴﻦ ﺟﻮاب را دادم‪ .‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﯼ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﮕﻮ آﻪ ﺣﺎﻻ آﻪ‬
‫اﻳﻨﻄ ﻮر اﺳ ﺖ ﻣ ﺎ ﻧﻴ ﺰ او را اﻣ ﺎم ﻗ ﺮار دادﻳ ﻢ‪ .‬و ﭼ ﻮن رﺳ ﻮل اآ ﺮم از ﻣﻌ ﺮاج‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻓﺮداﯼ ﺁن ﺷﺐ آﺴﯽ ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﻋﻠﯽ ﻓﺮﺳ ﺘﺎد و ﺑ ﺪو ﮔﻔ ﺖ آ ﻪ ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑﺘ ﻮ‬
‫ﺳﻼم رﺳﺎﻧﻴﺪ و ﺗﺮا اﻣﺎم ﻗﺮار داد‪).‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(٣۶٣‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﯽ در ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﮔﺮوه ﯽ از اﻳﺮاﻧﻴ ﺎن ﻣﻘ ﻴﻢ اروﭘ ﺎ )ﻧﻮﻓ ﻞ‬
‫ﻟﻮﺷﺎﺗﻮ‪ ١٧ ،‬ﺁﺑﺎن ‪ (١٣۵٧‬ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ‪" :‬ﺣﻀﺮت اﻣﻴﺮ و ﺣ ﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤ ﻪ‪،‬‬
‫ﻒ ﺷﺘﺮ ﻣﯽﺧﻮاﺑﻴﺪﻧﺪ"‪.‬‬ ‫هﻴﭻ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و روزهﺎ روﯼ ﻋﻠ ِ‬
‫و ﺁﻳﺖاﷲ دﺳﺘﻐﻴﺐ ﺷﻴﺮازﯼ‪ ،‬از ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق رواﻳﺖ ﻣﯽآﻨ ﺪ‬
‫آﻪ‪" :‬ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم هﻨﮕﺎم ازدواج ﺑﺎ ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ زرﻩ و ﻳﻚ ﺷﻤ ﺸﻴﺮ‬
‫و ﻳ ﻚ ﺷ ﺘﺮ داﺷ ﺖ‪ ،‬و ﺁن زرﻩ را ﻓﺮوﺧ ﺖ ﺗ ﺎ ﺧ ﺮج ﻋﺮوﺳ ﯽ را ﺗ ﺎﻣﻴﻦ آﻨ ﺪ )ﻣ ﺘﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(۴٠٠‬‬

‫‪١٧٢‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" در ﺣﺪﻳﺜﯽ ﻧﻘ ﻞ از هﻤ ﻴﻦ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ‬
‫ﺻﺎدق )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ (۴٠٠‬آﻪ ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤ ﯽ ﺑﺮوﺟ ﺮدﯼ ﻧﻴ ﺰ ﺁﻧ ﺮا در‬
‫ﺟ ﻮاهﺮاﻟﻜﻼم ﺧ ﻮد ﺗﺎﻳﻴ ﺪ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬رواﻳ ﺖ دارد آ ﻪ‪ :‬ﺣ ﻀﺮت اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ‬
‫ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم در هﻨﮕﺎم ﻧﻤﺎز‪ ،‬اﻧﮕ ﺸﺘﺮ ﺧ ﻮد را ﺑ ﻪ ﺳ ﺎﺋﻠﯽ ﺻ ﺪﻗﻪ داد‪ ،‬و اﻳ ﻦ اﻧﮕ ﺸﺘﺮ‬
‫ن ﺣﻠﻘ ﻪاش ﭼﻬ ﺎر ﻣﺜﻘ ﺎل ﻧﻘ ﺮﻩ و وزن ﻧﮕﻴ ﻨﺶ ﭘ ﻨﺞ ﻣﺜﻘ ﺎل ﻳ ﺎﻗﻮت ﺳ ﺮخ ﺑ ﻮد آ ﻪ‬ ‫وز ِ‬
‫ﻗﻴﻤﺘﺶ ﺧ ﺮاج ﻳﻜ ﺴﺎﻟﻪ آ ﺸﻮر ﺷ ﺎم ﺑ ﻮدﻩ اﺳ ﺖ )ﮔﺬﺷ ﺘﻪ از ﺟﺎﻟ ﺐ ﺑ ﻮدن ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﻮرﯼ آﻪ ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم آﻠﻴﻨﯽ از ﻣﻘﺪار ﺧﺮاج ﺳﺎﻻﻧﻪ ﺷ ﺎم‪ ،‬آ ﺸﻮر اﺻ ﻠﯽ‬
‫اﻣﭙﺮاﺗﻮرﯼ ﭘﻬﻨﺎور اﺳﻼم داﺷﺘﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺎﻟﺐ اﺳﺖ(‬
‫و "ﺗﺠﺎرب اﻟﺴﻠﻒ" ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ آﻪ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم در ﺷ ﻬﺮ ﻳﻨﺒ ﻊ اراﺿ ﯽ‬
‫و اﻣﻼك ﺑﺴﻴﺎر داﺷﺖ و ﺻﺎﺣﺐ ﻧﺨﻠﺴﺘﺎﻧﯽ ﺑﻮد آﻪ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﭼﻬﻞ ه ﺰار دﻳﻨ ﺎر درﺁﻣ ﺪ‬
‫ﺁن ﺑﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﺣﺰم در "اﻟﻔﻀﻞ ﻓﯽ اﻟﻤﻠﻞ و اهﻮاء و اﻟﻨﺤﻞ" )ﺟﻠﺪ ﭼﻬﺎرم( ﺗ ﺼﺮﻳﺢ‬
‫ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ‪ :‬اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻧﺨﻠ ﺴﺘﺎﻧﻬﺎ و آ ﺸﺘﺰارهﺎﯼ ﻣﺘﻌ ﺪدﯼ را ﺑ ﻪ‬
‫ﺻﺪﻗﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺘﺎﺟﺎن ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ ،‬و اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺻﺪﻗﺎت در ﺑﺮاﺑﺮ ﺛﺮوت او اﻧﺪك ﺑﻮد‪.‬‬
‫و اﺳﺘﺎد اﺣﻤﺪ ﺁذرﯼ ﻗﻤﯽ‪ ،‬اﺳﺘﺎد اﻟﻬﻴﺎت اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﻃﯽ ﻳﻚ ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ ﺗﺤﻘﻴﻘﯽ‬
‫در ﻣﺪرﺳﻪ ﻓﻴﻀﻴﻪ ﻗﻢ‪ ،‬آﻪ ﻣﺘﻦ ﺁن در آﺘ ﺎب ﻣﺎﻟﻜﻴ ﺖ اﺳ ﻼم ﻧ ﺸﺮﻳﻪ ﺟﻬ ﺎد ﺳ ﺎزﻧﺪﮔﯽ‬
‫ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﭽﺎپ رﺳﻴﺪﻩ‪ ،‬ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬در ﺳﻔﻴﻨﺔ اﻟﺒﺤ ﺎر ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آ ﻪ درﺁﻣ ﺪ ﺳ ﺎﻻﻧﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﭼﻬ ﺎر ه ﺰار دﻳﻨ ﺎر ﻳﻌﻨ ﯽ ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ دو‬
‫ﻣﻴﻠﻴﻮن ﺗﻮﻣﺎن ﺑﻪ ﭘﻮل اﻣﺮوز ﺑﻮدﻩ‪ ،‬و ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤ ﻪ ﻋﻠﻴﻬﺎاﻟ ﺴﻼم از ﻓ ﺪك ﺳ ﺎﻻﻧﻪ‬
‫ﺻﺪ و ﺑﻴﺴﺖ هﺰار دﻳﻨ ﺎر ﻳﻌﻨ ﯽ ﺗﻘﺮﻳﺒ ﺎ ﺷ ﺶ ﻣﻴﻠﻴ ﻮن ﺗﻮﻣ ﺎن ﺑ ﻪ ﭘ ﻮل اﻣ ﺮوز درﺁﻣ ﺪ‬
‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪".‬‬
‫در هﻤ ﻴﻦ زﻣﻴﻨ ﻪ ﺛ ﺮوت و ﻓﻘ ﺮ اﺋﻤ ﻪ "آ ﺎﻓﻲ" از اﺑ ﺮاهﻴﻢ ﺑ ﻦ ﻣﻮﺳ ﯽ ﻧﻘ ﻞ‬
‫ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ‪ :‬از ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم رﺿ ﺎ ﻃﻠﺒ ﯽ داﺷ ﺘﻢ آ ﻪ وﺻ ﻮل ﺁن اﻣ ﺮوز و ﻓ ﺮدا‬
‫ﻣ ﯽﺷ ﺪ ﺑ ﺎﻻﺧﺮﻩ در ﻳ ﻚ ﻣﻼﻗ ﺎت ﺧ ﺼﻮﺻﯽ ﺑ ﺎو ﻋ ﺮض آ ﺮدم آ ﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧ ﺖ‪ ،‬ﻋﻴ ﺪ‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ و ﻣ ﻦ ﺣﺘ ﯽ درهﻤ ﯽ ﻧ ﺪارم‪ ،‬ﺁﻧﻮﻗ ﺖ ﺣ ﻀﺮت ﺑ ﺎ ﺗﺎزﻳﺎﻧ ﻪ اش زﻣ ﻴﻦ را‬
‫ﺧﺮاﺷﻴﺪ و از ﺁﻧﺠﺎ ﺷﻤﺶ ﻃﻼﻳﯽ ﺑﺮداﺷﺖ و ﺑﻤﻦ داد و ﺳﻔﺎرش آ ﺮد آ ﻪ اﻳ ﻦ را ﺑ ﻪ‬
‫آﺴﯽ ﻧﮕﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫و ﻧﻴﺮ آﺎﻓﯽ از ﻳﻜﯽ دﻳﮕﺮ از اﺻﺤﺎب رواﻳﺖ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ ﺧ ﺪﻣﺖ ﺣ ﻀﺮت‬
‫اﻣﺎم رﺿﺎ ﺑﻮدم آﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﯼ ﻏﻼم ﺁﻓﺘﺎﺑﻪ و ﻟﮕﻦ ﺑﻴﺎور‪ .‬ﺳﭙﺲ روﯼ ﺗﺨﺘ ﯽ ﻧﺸ ﺴﺖ‬

‫‪١٧٣‬‬
‫و ﺑﻪ ﻏﻼم ﻓﺮﻣﻮد ﺁب ﺑﺮﻳﺰ‪ .‬و ﭼﻮن ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻢ دﻳﺪم آ ﻪ ﻃ ﻼ از ﻣﻴ ﺎن اﻧﮕ ﺸﺘﺎﻧﺶ در‬
‫ﻃ ﺸﺖ ﻣ ﯽرﻳﺨ ﺖ )ﻇ ﺎهﺮا در ﻣﻜﺘ ﺐ ﻣ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻓﻴ ﻀﻴﻪ ﺑ ﺎ ﻃ ﻼ ه ﻢ ﻣ ﯽﺷ ﻮد دﺳ ﺖ‬
‫ﺷﺴﺖ(‪) .‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺣﻔﺤﻪ ‪(٣٩٧‬‬
‫وﻟﯽ در "ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار" )ﺟﻠﺪ ﻳﺎزدهﻢ‪ ،‬در ﺣﺎﻻت اﻣﺎم ﻣﻮﺳﯽ ﻋﻠﻴ ﻪ اﻟ ﺴﻼم(‬
‫رواﻳﺖ اﺳﺖ آﻪ "اﻣﺎم ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬هﺎرون اﻟﺮﺷﻴﺪ ﻣﺮا اﺣﻀﺎر آ ﺮد و‬
‫ﺑﺮ او وارد ﺷﺪم‪ .‬ﺳ ﻼم آ ﺮدم‪ ،‬ﺟ ﻮاب ﺳ ﻼﻣﻢ را ﻧ ﺪاد‪ .‬ﻓﻬﻤﻴ ﺪم آ ﻪ ﻏ ﻀﺒﻨﺎك اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺧﺮاج ﺁﻓﺎق از اهﻞ ﺷﻴﻌﻪ ﻧﺰد ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﯽﺁﻳ ﺪ و ﺑ ﻪ‬
‫دﺳﺖ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻧﻤﯽرﺳﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ ﻳﺎ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻗ ﺴﻢ ﺑ ﻪ آ ﺴﯽ آ ﻪ ﻣﺤﻤ ﺪ را ﺑ ﻪ ﻧﺒ ﻮت‬
‫ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨ ﺖ آ ﻪ ه ﻴﭻ آ ﺲ دﻳﻨ ﺎرﯼ و درهﻤ ﯽ از ﻃﺮﻳ ﻖ ﺧ ﺮاج ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﻦ ﻧﻴ ﺎوردﻩ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﻣﺎ ﺧﺎﻧﻮادﻩ اﺑﻴﻄﺎﻟﺐ ﺗﻨﮕﺪﺳﺘﻴﻢ و ﻓﺸﺎر زﻧﺪﮔﯽ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺳﺨﺖ ﺷﺪﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﭼ ﻮن‬
‫ﺻﺪﻗﻪ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺣﺮام اﺳﺖ هﺪﻳﻪ ﻗﺒﻮل ﻣﯽآﻨﻴﻢ‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻳﺎ اﺑﺎاﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﻧﺎنﺧﻮر‬
‫داري؟ ﮔﻔﺘﻢ از ﭘﺎﻧ ﺼﺪ ﺑﻴ ﺸﺘﺮﻧﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳ ﻴﺪ‪ :‬هﻤ ﻪ ﺑﭽ ﻪه ﺎﯼ ﺗﻮاﻧ ﺪ؟ ﮔﻔ ﺘﻢ ﻧ ﻪ ﺑﻴ ﺸﺘﺮﺷﺎن‬
‫ﺧﺪَم و ﺣَﺸﻢ )!( هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻓﺮزﻧ ﺪاﻧﻢ زﻳ ﺎدﻩ از ﺳ ﯽ ﭘ ﺴﺮﻧﺪ از اﻳﻨﻘ ﺮار‪ ،‬و دﺧﺘ ﺮان‬
‫َ‬
‫ﻧﻴﺰ از اﻳ ﻦ ﻗ ﺮار‪ .‬ﭘﺮﺳ ﻴﺪ‪ :‬ﭼ ﺮا دﺧﺘﺮه ﺎ را ﺑ ﻪ ﭘﺴﺮﻋﻤﻮهﺎﻳ ﺸﺎن ﺷ ﻮهﺮ ﻧﻤ ﯽده ﻲ؟‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﭘﻮل ﺟﻬﻴﺰﻳﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﻧ ﺪارم‪ .‬ﭘﺮﺳ ﻴﺪ‪ :‬ﻗ ﺮض داري؟ ﮔﻔ ﺘﻢ‪ :‬ﻗﺮﻳ ﺐ ﺑ ﻪ دﻩ ه ﺰار‬
‫دﻳﻨﺎر‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻏﻢ ﻣﺨﻮر‪ ،‬ﺁﻧﻘﺪر ﺑﺘ ﻮ ﭘ ﻮل ﻣ ﯽده ﻢ آ ﻪ ﭘ ﺴﺮان و دﺧﺘﺮاﻧ ﺖ را هﻤ ﺴﺮ‬
‫ﺑ ﺪهﯽ و ﻗﺮوﺿ ﺖ را ﺑﭙ ﺮدازي‪ .‬او را دﻋ ﺎ آ ﺮدم و ﮔﻔ ﺘﻢ‪ :‬ﺧ ﺪا اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ را‬
‫ﺑﺮاﯼ ﻣﺎ ﻳﻚ ﻣﺸﺖ ﭘﺴﺮﻋﻤﻮهﺎﻳﺶ ﺑﺎﻗﯽ ﺑﺪارد‪)".‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٩٩‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" از ﻗﻮل اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻧﻘﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪" :‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ از‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﺎ ﺁﻧﮕﺎﻩ آﻪ هﻨﻮز ﺑﺪﻧﻴﺎ ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ وﻻﻳﺖ ﻣﺎ اهﻞﺑﻴ ﺖ ﭘﻴﻤ ﺎن ﮔﺮﻓ ﺖ‪ ،‬و‬
‫ارواح ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ را ‪ ٢٠٠٠‬ﺳ ﺎل ﭘ ﻴﺶ از ﺑﺪﻧﻬﺎﻳ ﺸﺎن ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬و هﻤ ﻪ اﻳ ﺸﺎن را ﺑ ﺮ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و ﻋﻠ ﯽ و ﻣ ﺎ ﻋﺮﺿ ﻪ داﺷ ﺖ و ﻣ ﺎ هﻤ ﻪ ﺁﻧﻬ ﺎ را ﻣ ﯽﺷﻨﺎﺳ ﻴﻢ و از اﺣﻮاﻟ ﺸﺎن‬
‫ﺁﮔﺎهﻴﻢ‪) ".‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(۴١٨‬‬
‫ﺳ ﺪﻳﺮ ﺻ ﻴﺮﻓﻲ" از ﻓﺮزﻧ ﺪ هﻤ ﻴﻦ اﻣ ﺎم‬ ‫وﻟﯽ در هﻤﻴﻦ آﺘﺎب آﺎﻓﯽ از ﻗ ﻮل " ُ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪ " :‬ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق در ﭘﺎﺳﺦ ﺳﻮال ﻣ ﻦ‬
‫ﺳ ﺪﻳﺮ ﻓﻜ ﺮ ﻣ ﯽآﻨ ﯽ ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﻣ ﺎ ﭼ ﻪ اﻧ ﺪازﻩ ﺑﺎﺷ ﻨﺪ؟ ﻋ ﺮض آ ﺮدم ﺻ ﺪ‬ ‫ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬اﯼ ُ‬
‫هﺰار‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ دوﻳﺴﺖ هﺰار‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ هﻢ ﻧﺼﻒ دﻧﻴﺎ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﺳﻜﻮت ﻓﺮﻣ ﻮد‪ .‬ﺳ ﭙﺲ ﺑ ﻪ‬

‫‪١٧٤‬‬
‫راﻩ اﻓﺘﺎدﻳﻢ ﺗﺎ ﺑﻪ زﻣ ﻴﻦ ﺳ ﺮخ رﻧﮕ ﯽ رﺳ ﻴﺪﻳﻢ‪ .‬ﺣ ﻀﺮت ﺑ ﺴﻮﯼ ﺟ ﻮاﻧﯽ آ ﻪ ﻣ ﺸﻐﻮل‬
‫ﭼﺮاﻧﺪن ﺑﺰﻏﺎﻟﻪهﺎﯼ ﺧﻮد ﺑﻮد ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﯼ ﺳﺪﻳﺮ ﺑﺨﺪا اﮔﺮ ﻓﻜﺮ ﻣﯽآﺮدم‬
‫آﻪ ﺗﻌﺪاد ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎرﻩ ﺑﺰﻏﺎﻟﻪهﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪﻧﺸﻴﻨﯽ ﺑﺮاﻳﻢ روا ﻧﺒﻮد و ﭼ ﻮن‬
‫ﺑﺰﻏﺎﻟﻪهﺎ را ﺷﻤﺮدم ‪ ١٧‬راس ﺑﻮدﻧﺪ!" )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪(۴٢١‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪ :‬ﭼﻮن اﻣﺎم ﺗﻮﻟ ﺪ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬از ﻋﺮش ﺑﺎو ﻧﺪا رﺳﺪ آﻪ‪ :‬اﯼ ﻓﻼن ﺑﻦ ﻓﻼن‪ ،‬ﺗﻮ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻩ ﻣ ﻦ و ﻣﺤ ﻞ راز و‬
‫ﺻﻨﺪوق ﻋﻠﻢ و اﻣﻴﻦ وﺣ ﯽ ﻣ ﻦ ه ﺴﺘﻲ‪ .‬و ﻣ ﻦ ﻋﻠ ﻢ اول و ﻋﻠ ﻢ ﺁﺧ ﺮ را ﺑ ﻪ ﺗ ﻮ ﻋﻄ ﺎ‬
‫آﺮدم )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ .(٣٧٨‬و ﺑ ﺎز از هﻤ ﺎن اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ آﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺎ اﺋﻤﻪ ﻣﺮگ ﻣﺮدم و ﺑﻼه ﺎ و ﻧﮋاده ﺎ و‬
‫ﻓﺼﻞ اﻟﺨﻄﺎب را از اول ﺗﺎ ﺁﺧﺮ ﻣﯽداﻧﻴﻢ )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٨٠‬‬
‫و در ﺑ ﺼﺎﺋﺮاﻻﻧﻮار ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت ﻋﻠ ﯽ ﻓﺮﻣ ﻮد ﻣ ﻦ ﺑ ﻪ‬
‫ﺿﻤﺎﺋﺮ دﻟﻬﺎ ﺁﮔﺎهﻢ‪ ،‬و اﻣﺎﻣﺎن از ﻓﺮزﻧﺪان ﻣﻦ ﻧﻴ ﺰ اﻳ ﻦ ﻋﻠ ﻢ را دارﻧ ﺪ ه ﺮ ﮔ ﺎﻩ ﺑ ﺪان‬
‫ارادﻩ آﻨﻨﺪ )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٨١‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد در ﺟ ﺎﯼ دﻳﮕ ﺮ هﻤ ﻴﻦ آﺘ ﺎب "آ ﺎﻓﻲ" ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ " ﺳ ﺪﻳﺮ‪،‬‬
‫ﻳﻜ ﯽ از ﺻ ﺤﺎﺑﻪ ﻣ ﺴﺘﻘﻴﻢ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق ﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﻣ ﻦ و اﺑﻮﺑ ﺼﻴﺮ و‬
‫ﻳﺤﻴﺎﻳﯽ ﺑ ﺰاز و داود ﺑ ﻦ آﺜﻴ ﺮ در ﻣﺠﻠ ﺴﯽ ﻧﺸ ﺴﺘﻪ ﺑ ﻮدﻳﻢ آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق‬
‫ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﺑﺎ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﺸﻢ وارد ﺷ ﺪ و ﭼ ﻮن در ﻣ ﺴﻨﺪ ﺧ ﻮﻳﺶ ﻗ ﺮار ﮔﺮﻓ ﺖ ﻓﺮﻣ ﻮد‪:‬‬
‫ﺗﻌﺠﺐ ﻣﯽآﻨﻢ از ﻣﺮدﻣﯽ آﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﯽآﻨﻨﺪ ﻣﺎ ﻏﻴﺐ ﻣﯽداﻧﻴﻢ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜ ﻪ آ ﺴﯽ ﺟ ﺰ‬
‫ﺧﺪاﯼ ﻋﺰوﺟﻞ ﻏﻴﺐ ﻧﻤﯽداﻧﺪ‪ .‬هﻤﻴﻦ اﻣﺮوز ﻣﻦ ﻣﻴﺨﻮاﺳﺘﻢ آﻨﻴﺰ ﺧ ﻮد را ﺑ ﺰﻧﻢ‪ ،‬اﻣ ﺎ‬
‫او از ﻣﻦ ﮔﺮﻳﺨﺖ و ﻣﻦ ﺣﺘ ﯽ ﻧﺪاﻧ ﺴﺘﻢ آ ﻪ در آ ﺪام اﻃ ﺎق ﻣﻨ ﺰل ﭘﻨﻬ ﺎن ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪.‬‬
‫)ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(٣٨٨‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ آﻪ ﺳﻪ ﺟﺎﯼ دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ در آﺘﺎب آﺎﻓﯽ از راوﻳﺎن ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﺗﻜ ﺮار‬
‫ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﻇﺎهﺮا ﻣﺎﻳ ﻪ دردﺳ ﺮ ﻣﺤ ﺪﺛﺎن ﺑﺰرﮔ ﻮار ﻣﻨﺠﻤﻠ ﻪ ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ رﺿ ﻮان اﷲ‬
‫ﻋﻠﻴ ﻪ را ﻓ ﺮاهﻢ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬ﺑﻄﻮرﻳﻜ ﻪ ﻧ ﺎﮔﺰﻳﺮ ﺷ ﺪﻩاﻧ ﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨ ﺪ آ ﻪ‪ " :‬ﻣﻤﻜ ﻦ اﺳ ﺖ‬
‫ﺷﻨﻮﻧﺪﮔﺎن اﻳﻦ ﻓﺮﻣﺎﻳﺶ اﻣ ﺎم‪ ،‬ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﺿ ﻌﻴﻒاﻟﻌﻘﻠ ﯽ ﺑ ﻮدﻩاﻧ ﺪ آ ﻪ ﺑﺎﻳ ﺪ از ﺁﻧﻬ ﺎ ﺗﻘﻴ ﻪ‬
‫ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ"‪ .‬وﻟﯽ اﻳﻦ ﻣﻔﺴﺮان و ﺷﺎرﺣﺎن ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬ﺑﺮ اﺛﺮ ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣ ﺸﻜﻞ‪ ،‬ﻣ ﺸﻜﻞ‬
‫دﻳﮕﺮﯼ را ﺑﻮﺟﻮد ﺁوردﻧﺪ‪ ،‬و ﺁن اﻳﻦ اﺳ ﺖ آ ﻪ اﮔ ﺮ ﺻ ﺤﺎﺑﻪ دﺳ ﺖ اول و ﺑﻴﻮاﺳ ﻄﻪ‬

‫‪١٧٥‬‬
‫ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق و ﺳﺎﻳﺮ اﺋﻤ ﻪ‪" ،‬ﺷ ﻴﻌﻴﺎن ﺿ ﻌﻴﻒاﻟﻌﻘ ﻞ و ﺷﺎﻳ ﺴﺘﻪ ﺗﻘﻴ ﻪ"‬
‫ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻮﻣﻨﻴﻦ ﺷﻴﻌﻪ ﭼﻪ ﻣﯽﺷﻮد؟‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در ﺣ ﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ "آ ﺎﻓﻲ" از اﻣ ﺎم ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ درﺑ ﺎرﻩ ﺣﻜﻮﻣ ﺖ ﻋﻠ ﯽ ﺑ ﻦ‬
‫اﺑﻴﻄﺎﻟﺐ ﺑﺮ ﺟﻦ و اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ هﻨﮕﺎﻣﻴﻜ ﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤ ﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‬
‫ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ‪ ،‬وﻋﻆ ﻣﯽآﺮد‪ ،‬اژدهﺎﺋﯽ داﺧﻞ ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪ و ﺳﻴﻨﻪآ ﺸﺎن ﭘ ﺎﯼ ﻣﻨﺒ ﺮ رﻓ ﺖ و‬
‫روﯼ دم ﺧﻮد اﻳﺴﺘﺎد و ﺳﻼم آﺮد‪ ،‬و ﭼﻮن ﺧﻄﺒﻪ ﺁن ﺣﻀﺮت ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺖ ﺑ ﻪ اﻳ ﺸﺎن‬
‫ﻋﺮض آﺮد آﻪ ﻣﻦ ﻋﻤﺮو ﺑ ﻦ ﻋﺜﻤ ﺎن)!( ﺧﻠﻴﻔ ﻪ ﺷ ﻤﺎ ﺑ ﺮ ﻃﺎﻳﻔ ﻪ ﺟ ﻦ ه ﺴﺘﻢ و ﭼ ﻮن‬
‫ﭘﺪرم ﻣﺮدﻩ‪ ،‬ﺁﻣﺪﻩام ﺗﺎ از ﺷﻤﺎ اﺟﺎزﻩ ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﯽ او را ﺑ ﺮاﯼ ﺧﻼﻓ ﺖ ﺑ ﺮ اﺟﻨ ﻪ ﺑﮕﻴ ﺮم‪.‬‬
‫ﺁن ﺣ ﻀﺮت اﺟ ﺎزﻩ ﺻ ﺎدر ﻓﺮﻣ ﻮد‪ ،‬و ﻋﻤ ﺮوﺑﻦ ﻋﺜﻤ ﺎن اﺟ ﺎزﻩ ﻣﺮﺧ ﺼﯽ ﮔﺮﻓ ﺖ و‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ در ﭘﺎﺳﺦ ﺳﻮال ﺟﺎﺑﺮ رﺣﻤ ﺔ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ ﺑ ﺮ اﺟﻨ ﻪ‬
‫واﺟﺐ اﺳﺖ ﺧﺪﻣﺖ ﻣﺎ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ و دﺳﺘﻮر ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(۴٠۴‬‬
‫وﻟﯽ ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮ در ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار و ﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ‪ ،‬از ﻗﻮل اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮﺻ ﺎدق‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﯽآﻨﺪ آﻪ‪" :‬ﺟﻨﺎب اﻣﻴﺮاﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦ ﭼﺎهﯽ در ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮد آﻨﺪﻩ ﺑﻮد و ﺧﺒﺮ دادﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺁن ﺟﻨ ﺎب آ ﻪ ﺟﻨﻴ ﺎن در ﺁن ﭼ ﺎﻩ ﺳ ﻨﮓ ﻣ ﯽاﻧﺪازﻧ ﺪ و از اﻳﻨﻜ ﻪ ﭼ ﺎﻩ ﻣﺘﻌﻠ ﻖ ﺑ ﻪ ﺁن‬
‫ﺣ ﻀﺮت اﺳ ﺖ ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﺎك ﻧﺪارﻧ ﺪ‪ .‬ﺣ ﻀﺮت ﺁﻣﺪﻧ ﺪ ﺑ ﺮ ﺳ ﺮ ﭼ ﺎﻩ و ﻓﺮﻣﻮدﻧ ﺪ‪ :‬اﯼ ﻗ ﻮم‬
‫ﺟﻦ‪ ،‬ﭼﺮا ﻣﺎ را ﺁزار ﻣﯽدهﻴﺪ؟ از اﻳﻦ آﺎر ﺧ ﻮد دﺳ ﺖ ﺑﺮدارﻳ ﺪ و ﮔﺮﻧ ﻪ آﺒ ﻮﺗﺮ در‬
‫اﻳﻦ ﭼﺎﻩ ﺟﺎ ﻣﯽدهﻢ" )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(۵۵٨‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در "اﺻ ﻮل آ ﺎﻓﻲ" اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬ﺣ ﻀﺮت ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﻓﺮﻣ ﻮد "ﻣ ﺎ‬
‫اهﻞﺑﻴﺖ ﻧﺒﻮت ﻧﺨ ﺴﺘﻴﻦ ﺧﺎﻧ ﺪاﻧﯽ ه ﺴﺘﻴﻢ آ ﻪ ﺧ ﺪا ﻧﺎﻣﻤ ﺎن را ﺑﻠﻨ ﺪ ﺳ ﺎﺧﺖ‪ ،‬در هﻤ ﺎن‬
‫هﻨﮕﺎم آﻪ ﺁﺳﻤﺎن و زﻣ ﻴﻦ را ﺁﻓﺮﻳ ﺪ‪ ،‬و ﻣ ﺎ را از ﻗ ﺴﻤﺖ ﺑ ﺎﻻﯼ ﻋﻠ ّﻴ ﻴﻦ ﺁﻓﺮﻳ ﺪ و ﻧ ﻮر‬
‫ﻋﻈﻤﺖ ﺧﻮﻳﺶ را در ﻣﺎ ﺟ ﺎﯼ داد‪ .‬ﭘ ﺲ وﻻﻳ ﺖ ﻣ ﺎ را ﺑ ﺮ ﺁﺳ ﻤﺎن و زﻣ ﻴﻦ ﻋﺮﺿ ﻪ‬
‫آﺮد و ﺑﺮ ﺁﺑﻬﺎ و ﻣﻴﻮﻩه ﺎ و ﮔﻠﻬ ﺎ و ﮔﻴﺎهﻬ ﺎ و ﺳ ﻨﮕﻬﺎ ﻧﻴ ﺰ ﻋﺮﺿ ﻪ آ ﺮد‪ .‬و ﺣ ﻀﺮت‬
‫رﺿﺎ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣَﻠﻜﯽ ﻣُﻘﺮّب ﻳﺎ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻣُﺮﺳ ﻞ ﻳ ﺎ ﻣ ﻮﻣﻨﯽ ﺑ ﺎﻗﯽ ﻧﻤ ﯽﻣﺎﻧ ﺪ‬
‫آ ﻪ ﻣﺤﺘ ﺎج ﺑ ﻪ ﺷ ﻔﺎﻋﺖ ﭘﻴﻐﻤﺒ ﺮ ﺁﺧﺮاﻟﺰﻣ ﺎن و ﻣ ﺎ ﻓﺮزﻧ ﺪان او ﻧﺒﺎﺷ ﺪ )ﺗﺮآﻴﺒ ﯽ از‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻬﺎﯼ ﻣﻨﺪرج در ﺻﻔﺤﺎت ‪ ٣٧٧‬و ‪.(٣٨١‬‬

‫‪١٧٦‬‬
‫وﻟﯽ در هﻤﻴﻦ "اﺻﻮل آﺎﻓﻲ" درﺑﺎرﻩ ﻳﻜﯽ از اﻓﺮاد هﻤﻴﻦ ﺧﺎﻧ ﺪان ﻋ ﺼﻤﺖ‬
‫و ﻧﺒﻮت‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺣﻀﺮت رﺿﺎ و ﺑﺮادر اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﯽ ﭼﻨﻴﻦ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪:‬‬
‫"ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺴﻨﯽ ﮔﻮﻳﺪ آﻪ اﺑﻮﻟﻄﻴﺐ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﻳﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﻳﺎﺳﺮ ﺑﻪ ﻣ ﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ آﻪ ﻣﺘﻮآﻞ )ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻋﺒﺎﺳﻲ( ﺑﻪ اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ ﺷﻜﺎﻳﺖ آﺮد آﻪ اﻳﻦ اﺑﻦ رﺿﺎ )اﻣ ﺎم‬
‫ﻣﺤﻤ ﺪ ﺗﻘ ﻲ( ﻣ ﺮا ﺧ ﺴﺘﻪ آ ﺮدﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬زﻳ ﺮا از ﻣﻴﮕ ﺴﺎرﯼ ﺑ ﺎ ﻣ ﻦ ﺳ ﺮﺑﺎز ﻣ ﯽزﻧ ﺪ و‬
‫ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻢ از اﻳﻦ راﻩ ﺑﻬﺎﻧﻪاﯼ ﺑ ﺮاﯼ ﺗﺨﻔﻴ ﻒ او ﻧ ﺰد ﻣ ﺮدم ﭘﻴ ﺪا آ ﻨﻢ‪ .‬ﮔﻔﺘﻨ ﺪ‪ :‬ﻣ ﺸﻜﻠﯽ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﺑﺮادرش ﻣﻮﺳﯽ )ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺒﺮﻗﻊ ﻓﺮزﻧﺪ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم رﺿ ﺎ( ﺑ ﺮو‬
‫آﻪ هﻢ اهﻞ ﺳ ﺎز و ﺁواز اﺳ ﺖ‪ ،‬ه ﻢ ﻣِ ﯽ ﻣ ﯽﺧ ﻮردو ه ﻢ ﻋ ﺸﻘﺒﺎزﯼ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ‪ .‬ﻣﺘﻮآ ﻞ‬
‫َآ ﺲ ﻧ ﺰد او ﻓﺮﺳ ﺘﺎد و وﯼ را ﺑ ﻪ ﺳ ﺎﻣﺮﻩ ﺧﻮاﻧ ﺪ‪ .‬ﭼ ﻮن ﺑ ﻪ ﻧﺰدﻳ ﻚ ﺷ ﻬﺮ رﺳ ﻴﺪ‪،‬‬
‫ﺣ ﻀﺮت اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم آ ﻪ در ﻣﺤ ﻞ ﭘ ﻞ وﺻ ﻴﻒ ﺑ ﻪ اﻧﺘﻈ ﺎر او ﺑ ﻮد ﺑ ﻮﯼ‬
‫ﺳ ﻼم ﮔﻔ ﺖ و ﻓﺮﻣ ﻮد‪ :‬ﻣﺒ ﺎدا ﻧ ﺰد ﻣﺘﻮآ ﻞ اﻗ ﺮار آﻨ ﯽ آ ﻪ ﺷ ﺮاب ﻣ ﯽﺁﺷ ﺎﻣﯽ‪ ،‬آ ﻪ‬
‫ﻣﯽﺧﻮاهﺪ ﻣﺎ را رﺳﻮا آﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻮﺳ ﯽ ﺧ ﻮاهﺶ او را ﻧﭙ ﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﮔﻔ ﺖ ﺧ ﻮش دارم‬
‫آﻪ ﺷﺮاب ﺑﻨﻮﺷﻢ و ﺳﺎز ﺑﺸﻨﻮم و ﻋﺸﻘﺒﺎزﯼ هﻢ ﺑﻜﻨﻢ" )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪٣٨۵‬‬
‫– ﺑﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺟﻌﻔﺮ آﺬاب ﻧﻴﺰ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد(‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در "ﻣﺠﻤﻊ اﻟﻤﻌﺎرف و ﻣﺨﺰن اﻟﻌﻮارف" ﻋﺎﻟﻢ رﺑﺎﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻔﻴﻊ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬
‫ﺻﺎﻟﺢ ﻗﺪس ﺳﺮهﻤﺎ‪ ،‬ﻧﻘﻞ از ﻋﻼﻣ ﻪ ﻣ ﻼ ﻣﺤﻤ ﺪ ﺑ ﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ رﺿ ﻮان اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ در‬
‫ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪" :‬وﻗﺘ ﯽ ﺑ ﺮاﯼ ﻇﻬ ﻮر ﺣ ﻀﺮت ﻗ ﺎﺋﻢ ﻋﺠ ﻞ اﷲ‬
‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﺮﺟﻪ ﻣﻌﻴﻦ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ و ﺑﻴﺨﺒﺮ ﻇﺎهﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و هﺮ آ ﻪ ﺗﻌﻴ ﻴﻦ وﻗ ﺖ ﻧﻤﺎﻳ ﺪ‬
‫ﺧﻮد را در ﻋﻠﻢ ﻏﻴﺐ ﺑﺎ ﺧﺪا ﺷﺮﻳﻚ آﺮدﻩ اﺳﺖ"‪.‬‬
‫ب‬
‫وﻟﯽ در هﻤﻴﻦ آﺘﺎب‪ ،‬درﺳ ﺖ در ﭼﻨ ﺪ ﺳ ﻄﺮ ﺑﻌ ﺪ ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪ :‬ﺁن ﺟﻨ ﺎ ِ‬
‫وﻻﻳﺖ ﻣﺂب در ﺳ ﺎل ﻃ ﺎق از هﺠ ﺮت‪ ،‬در روز ﺟﻤﻌ ﻪ ﻧ ﻮروز ﻋﺠ ﻢ آ ﻪ ﻣ ﺼﺎدف‬
‫ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد ﺑﺎ دهﻢ ﻣﺤﺮم‪ ،‬ﺑﺼﻮرت ﺟﻮاﻧﯽ آﺎﻣﻞ‪ ،‬ﭼﻬﻞﺳﺎﻟﻪ ﻳﺎ آﻤﺘﺮ‪،‬ﺑﺎ ﻋﻤﺎﻣﻪ زرد‬
‫ﺑﺮﺳﺮ وﻧﻌﻠﻴﻦ رﺳ ﻮلاﷲ ﺑﺮﭘ ﺎ وﻋ ﺼﺎﯼ ﺁن ﺟﻨ ﺎب دردﺳ ﺖ‪ ،‬ﺑ ﺎ ُﺑ ﺰﯼ ﭼﻨ ﺪ درﭘ ﻴﺶ‪،‬‬
‫داﺧﻞ ﻣﻜﻪ ﻣﻌﻈﻤﻪ ﺷﻮﻧﺪ وهﻤﺎن ﺷﺐ ﻇﻬﻮر ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ)ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ‪.(۴۵۶‬‬
‫و در هﻤﻴﻦ ﺑﺎرﻩ در "ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨ ﺎن" اﺛ ﺮ ﺑ ﺰرگ دﻳﮕ ﺮ ﺷ ﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آ ﻪ‪ :‬روز ﺑﻴ ﺴﺖ و ﭘ ﻨﺠﻢ ذﯼ اﻟﻘﻌ ﺪﻩ روز دﺣ ﻮاﻻرض اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﺁن ﺷ ﺒﯽ اﺳ ﺖ آ ﻪ‬
‫ﺗﻤ ﺎﻣﯽ زﻣ ﻴﻦ از زﻳ ﺮ ﺧﺎﻧ ﻪ آﻌﺒ ﻪ ﺑ ﺮ روﯼ ﺁب ﭘﻬ ﻦ ﺷ ﺪ‪ ،‬و ﺣ ﻀﺮت رﺿ ﺎ‬

‫‪١٧٧‬‬
‫ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻓﺮﻣﻮد آﻪ ﺣﻀﺮت اﺑﺮاهﻴﻢ ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم و ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﯽ ﻋﻠﻴﻪ اﻟ ﺴﻼم‬
‫در اﻳﻦ روز ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪﻩاﻧﺪ و ﺣﻀﺮت ﻗ ﺎﺋﻢ در اﻳ ﻦ روز ﻗﻴ ﺎم ﺧﻮاه ﺪ ﻓﺮﻣ ﻮد‪) .‬ﻣ ﺘﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(۵۶٩‬‬
‫و درﺑﺎرﻩ ﻣﺤﻞ ﻇﻬ ﻮر ﺁن ﺣ ﻀﺮت ﻧﻴ ﺰ‪ ،‬ﺑ ﺎ ﺁﻧﻜ ﻪ در ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار و ﻣﺠﻤ ﻊ‬
‫اﻟﻤﻌ ﺎرف و آﺘ ﺐ ﻣﻌﺘﺒ ﺮﻩ دﻳﮕ ﺮ ﺧﺎﻧ ﻪ آﻌﺒ ﻪ ﺗ ﺼﺮﻳﺢ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‪" ،‬اﺑﻮاﻟ ﺸﻴﺦ‬
‫اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ" ﻣﺤﺪث ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬در آﺘﺎب "ﻋﻮاﻟﻲ" از ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻧﻘ ﻞ ﻣ ﯽآﻨ ﺪ آ ﻪ‬
‫"ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮلاﷲ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ ﻣﻬ ﺪﯼ ﻣﻮﻋ ﻮد در ﻗﺮﻳ ﻪاﯼ‬
‫ﻇﻬﻮر ﺧﻮاهﺪ آﺮد آﻪ ﻧﺎﻣﺶ آﺮﻋﻪ اﺳﺖ‪) ".‬ﻧﻘﻞ از آﺘﺎب ﻣﻌ ﺼﻮم ﭼﻬ ﺎردهﻢ ﺣﺠ ﺔ‬
‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﺗﺎﻟﻴﻒ ﺟﻮاد ﻓﺎﺿﻞ(‪ ،‬و رواﻳ ﺎت "ﻣﻌﺘﺒ ﺮ" دﻳﮕ ﺮﯼ ﻧﻴ ﺰ وﺟ ﻮد دارد آ ﻪ‬
‫در ﺁﻧﻬﺎ ﻣﺤﻞ ﻇﻬﻮر اﻣﺎم ﻏﺎﻳﺐ‪ ،‬ﺑﻴﺖ اﻟﻤﻘﺪس و آﻮﻓﻪ و ﻃﺎﻟﻘﺎن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در "ﻧﻬﺞاﻟﻔﺼﺎﺣﻪ" ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺘﺨﺮج از اﺣﺎدﻳ ﺚ‬
‫ﻣﺸﺘﺮك ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮﻳﻦ آﺘﺎﺑﻬﺎﯼ ﺣﺪﻳﺚ ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺸﻴﻊ و ﺗﺴﻨﻦ )آﺘﺐ ارﺑﻌﻪ و ﺻﺤﺎح ﺳﺘﻪ(‬
‫از ﺣﻀﺮت رﺳﻮل رواﻳﺖ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪":‬ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺑﻬﺸﺖ ﺧﺸﺘﯽ از ﻧﻘﺮﻩ وﺧ ﺸﺘﯽ‬
‫از ﻃﻼ اﺳﺖ‪ ،‬و ﮔﻞ ﺁن ﻣﺸﻚ اذﻓﺮ اﺳﺖ و ﺳﻨﮕﺮﻳﺰﻩاش ﻟﺆﻟﺆ و ﻳﺎﻗﻮت اﺳﺖ"‪.‬‬
‫وﻟﯽ در هﻤﻴﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ‪ ،‬ﺣ ﺪﻳﺜﯽ دﻳﮕ ﺮ از ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل ﻧﻘ ﻞ ﺷ ﺪﻩ اﺳ ﺖ‬
‫آ ﻪ‪" :‬ﺧﺪاوﻧ ﺪ ﺑﻬ ﺸﺖ را ﺳ ﻔﻴﺪ ﺁﻓﺮﻳ ﺪﻩ اﺳ ﺖ و ﺳ ﻔﻴﺪﯼ از هﻤ ﻪ رﻧﮕﻬ ﺎ ﭘ ﻴﺶ ﺧ ﺪا‬
‫ﻣﺤﺒﻮﺑﺘﺮ اﺳﺖ"‪.‬‬
‫روﺷ ﻦ ﻧ ﺸﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ ﺗﺮآﻴﺒ ﯽ از ﻃ ﻼ و ﻧﻘ ﺮﻩ و ﻣ ﺸﮓ اذﻓ ﺮ و ﻟﺆﻟ ﺆ و‬
‫ق ﺳﺒﺰ" آﻪ در ﻗ ﺮﺁن‬ ‫ﻳﺎﻗﻮت ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ درﺧﺘﺎن ﻓﺮاوان‪ ،‬ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ "ﻣﺴﻨﺪهﺎﻳﯽ ﺑﺎ اﺳﺘ َﺒ َﺮ ِ‬
‫ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ اﺷﺎرﻩ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻄﻮر ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺳﻔﻴﺪ از آﺎر در ﺑﻴﺎﻳﺪ؟‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫ﻋﻼﻣ ﻪ ﺷ ﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ‪ ،‬ﻓﻘﻴ ﻪ و ﻋ ﺎﻟﻢ و ﻣﺤ ﺪث ﺑ ﺰرگ در "ﺟ ﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳ ﻲ"‬
‫ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬در ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ از ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اآﺮم ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ و ﺳ ﻠﻢ‪،‬‬
‫ﻀﺮ اﺳ ﺖ" )ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در ﺻ ﻔﺤﻪ‬ ‫آﻪ ﮔﻮﺷﺖ ﻣﺎهﯽ ﺑﺪن را ﻣﯽرﻳﺰاﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎر ﻣ ّ‬
‫‪ .(۵٢۵‬وﻟﯽ ﺷﺎﮔﺮد ﺑﺰرﮔﻮار هﻤﻴﻦ اﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠ ﺴﯽ رﺿ ﻮان اﷲ‬
‫ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬در ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار وﺣﻠﻴﺔاﻟﻤﺘﻘﻴﻦ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﯽآﻨﺪآﻪ‪:‬ﺣﻀﺮت ﺻﺎدق ﻋﻠﻴﻪاﻟ ﺴﻼم‬
‫ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل اآ ﺮم ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﭼ ﻮن ﻣ ﺎهﯽ ﺗﻨ ﺎول‬

‫‪١٧٨‬‬
‫ﻣ ﯽﻓﺮﻣﻮدﻧ ﺪ ﻣ ﯽﮔﻔﺘﻨ ﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧ ﺪا ﺑﺮآ ﺖ دﻩ ﺑ ﺮاﯼ ﻣ ﺎ در اﻳ ﻦ ﻣ ﺎهﯽ‪ ،‬و ﻧﻴ ﺰ ﺑ ﻪ ﺳ ﻨ ِﺪ‬
‫ﻣﻌﺘﺒﺮ از ﺣﻀﺮت ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ)ع( ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ آﻪ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺑ ﺎد ﺧ ﻮردن ﻣ ﺎهﯽ‬
‫آﻪ اﮔﺮ ﺑﯽﻧﺎن ﺑﺨﻮرﻳﺪ آﺎﻓﯽ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﺑﺎ ﻧﺎن ﺑﺨﻮرﻳﺪ ﮔﻮارا اﺳﺖ‪".‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫در ﻣﻔﺎﺗﻴﺢاﻟﺠﻨﺎن اﺛﺮ ﻣﻌﺮوف ﻣﻜﺘﺐ ﻓﻴﻀﻴﻪ‪ ،‬ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ آ ﻪ‪" :‬و از‬
‫ﺁﻧﭽﻪ ﻗﺒﺎﺣﺖ دارد و ﻣﻌﺼﻴﺖ اﺳﺖ هﺮ آﻼﻣﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺷﻌﺮ ﺑﺎﺷ ﺪ‪ ،‬اﮔ ﺮ ﭼ ﻪ ﻣﻬ ﻴﺞ‬
‫و ﺷﻬﻮاﻧﯽ ﻧﻔﺴﺎﻧﯽ و ﻟﻬﻮ ﻳﺎ هﺠﻮ و هﺘﻚ ﻋﺮض ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ از‬
‫ﺣﻀﺮت رﺳﻮل اآﺮم ﻣﻨﻘﻮل اﺳ ﺖ آ ﻪ "ﻻن ﻳﻤﺘﻠ ﯽ اﻟﻤ ﺮء ﻗﻴﺤ ﺎ ﺧﻴ ﺮ ﻣ ﻦ ان ﻳﻤﺘﻠ ﯽ‬
‫ﺷﻌﺮا" )ﺷﻜﻢ آﺴﯽ ﭘﺮ از ﭼﺮك ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻬﺘﺮ از ﺁن اﺳﺖ آ ﻪ ﭘ ﺮ از ﺷ ﻌﺮ ﺑﺎﺷ ﺪ( اﻟﺒﺘ ﻪ‬
‫راوﯼ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﺪادﻩ اﺳﺖ آﻪ ﭼﮕﻮﻧ ﻪ ﺷ ﻜﻢ آ ﺴﯽ ﻣ ﯽﺗﻮاﻧ ﺪ ﭘ ﺮ از‬
‫ﺷﻌﺮ ﺑﺎﺷﺪ! و ﻧﻴﺰ از ﺁن ﺣﻀﺮت ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ آﻪ "ﻟﻤ ﺎ ﻧ ﺸﺄت ﺑﻐ ﻀﺖ اﻟ ﯽ اﻻوﺗ ﺎن‬
‫و ﺑﻐﺾ اﻟﯽ اﻟﺸﻌﺮ" )وﻗﺘ ﯽ آ ﻪ ﺑ ﺰرگ ﺷ ﺪم ﺑﺘﻬ ﺎ را ﻣﻨﻔ ﻮر داﺷ ﺘﻢ و از ﺷ ﻌﺮ ﻧﻴ ﺮ‬
‫ﻣﺘﻨﻔﺮ ﺑﻮدم( و ﺑﺎز " ﺣﻀﺮت رﺳﻮل ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻓﺮﻣ ﻮد آ ﻪ ه ﺮ آ ﻪ ﻳ ﻚ‬
‫ﺷ ﻌﺮ ﺑﺨﻮاﻧ ﺪ در ﺷ ﺐ ﻳ ﺎ روز ﺟﻤﻌ ﻪ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻘ ﺎ ﺑﻬ ﺮﻩاﯼ از ﺛ ﻮاب ﺁن ﺷ ﺐ و روز‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻧﻤﺎزش ﻣﻘﺒﻮل ﻧﮕﺮدد‪) ".‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪.(۵۴٩‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺠﻠﺴﯽ در "ﻋﻴﻦ اﻟﺤﻴﻮة" ﻣﯽﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﻣﻌﺘﺒ ﺮ از ﺣ ﻀﺮت‬
‫رﺳﻮل اآﺮم ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ آﻪ اﮔﺮ ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ آﺴﯽ در ﻣﺴﺠﺪ ﺷﻌﺮ ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴ ﺪ ﺑ ﻪ‬
‫او ﺧﺪا َد َهﻨﺖ را ﺑﺸﻜﻨﺪ" و ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻴﺦ ﺑﻬ ﺎﻳﯽ در "ﺟ ﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳ ﻲ" در زﻣ ﺮﻩ ﺁﻧﭽ ﻪ‬
‫ﺑﺮاﯼ روزﻩدار ﻣﻜﺮوﻩ اﺳﺖ ﺷﻌﺮ ﺧﻮاﻧﺪن اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﺪاح ﺣ ﻀﺮات ﻣﻘﺪﺳ ﺎت‬
‫ﺳﻨ ّـﺖ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ" و‪" :‬اﮔﺮ ﻣﺮد زﻳﺎدﻩ ﺑﺮ ﭼﻬﺎر ﺑﻴﺖ ﺷﻌﺮ ﺑﺎﻃﻞ ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﻧﺠﺲ ﻣﯽﺷﻮد و ُ‬
‫اﺳﺖ آﻪ وﺿﻮ ﺳﺎزد"‪) .‬ﻣﺘﻦ اﺣﻜﺎم در ﺻﻔﺤﻪ ‪(۴٨۵‬‬
‫و در"آﺎﻓﻲ" رواﻳﺖ اﺳﺖ از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮﺻﺎدق آﻪ"ﻓﺮﻣﻮد از ﮔﻔﺘﻦ ﺑ ﺴﻢ اﷲ‬
‫ﻓﺮوﮔﺬار ﻧﻜﻨﻴﺪ ﺣﺘﯽ اﮔﺮ در دﻧﺒﺎل ﺁن ﺷﻌﺮﯼ ﺑﺎﺷﺪ‪)".‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ‪.(۵۴٩‬‬
‫و ﺑﺎز در ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨﺎن از اﻣﺎم ﺟﻌﻔ ﺮ ﺻ ﺎدق "ﺑ ﻪ ﺣ ﺪﻳﺚ ﺻ ﺤﻴﺢ" ﻣﻨﻘ ﻮل‬
‫اﺳ ﺖ آ ﻪ ﻣﻜ ﺮوﻩ اﺳ ﺖ رواﻳ ﺖ ﺷ ﻌﺮ ﺑ ﺮاﯼ ﺁدم روزﻩدار و در روز ﺟﻤﻌ ﻪ و در‬
‫ﺷ ﺒﻬﺎ‪ ،‬ه ﺮ ﭼﻨ ﺪ ه ﻢ آ ﻪ ﺷ ﻌﺮ ﺣ ﻖ ﺑﺎﺷ ﺪ )ﻣ ﺘﻦ ﺣ ﺪﻳﺚ در ﺻ ﻔﺤﻪ ‪ ،(۵۴٩‬و در‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢاﻟﻤﺴﺎﺋﻞ ﺁﻳﺖاﷲ اﻟﻌﻈﻤﯽ ﺧﻤﻴﻨﯽ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ "ﻣﻜ ﺮوﻩ اﺳ ﺖ ﺧﻮاﻧ ﺪن ﺷ ﻌﺮ‬
‫در ﻣ ﺴﺠﺪ اﮔ ﺮ ﻧ ﺼﻴﺤﺖ و ﻣﺎﻧﻨ ﺪ ﺁن ﻧﺒﺎﺷ ﺪ" )ﻣ ﺴﺌﻠﻪ ‪ ،(٩١۴‬و اﻳ ﻦ رواﻳ ﺖ ﺑ ﺴﻴﺎر‬

‫‪١٧٩‬‬
‫ﺟﺎﻟ ﺐ ﻧﻴ ﺰ در ﺑﺤ ﺎراﻻﻧﻮار و ﻣﻔ ﺎﺗﻴﺢ اﻟﺠﻨ ﺎن و آﺘ ﺐ ﻣﺘﻌ ﺪد دﻳﮕ ﺮ ﺁﻣ ﺪﻩ اﺳ ﺖ آ ﻪ‪:‬‬
‫"ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺟﻮاد ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم از ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮلاﷲ ﺻ ﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﻴ ﻪ و ﺁﻟ ﻪ ﻧﻘ ﻞ‬
‫ﻓﺮﻣﻮد آﻪ ﻋﺒﺎدت ﻓﻘﻂ ذآﺮ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻋﻼﻣ ﺎت ﻣﻨﺎﻓﻘ ﺎن‬
‫اﺳﺖ ﺑﺠﺎﯼ ذآﺮ او ﻧﻘﻞ آﺮدن ﻗﺼﻪهﺎ و اﺷﻌﺎر ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬از ﻗﺒﻴﻞ اﻓ ﺴﺎﻧﻪه ﺎﯼ ﻣﺠ ﻮس‬
‫و ﺷﺎهﻨﺎﻣﻪ )ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ (١٨١‬و ﺗﻮﺟ ﻪ داﺷ ﺘﻪ ﺑﺎﺷ ﻴﺪ آ ﻪ ﺑﮕﻔﺘ ﻪ ﻣﺤ ﺪﺛﻴﻦ‬
‫ﺑﺰرﮔ ﻮار ﺣ ﻀﺮت رﺳ ﻮل اآ ﺮم ﭼﻬ ﺎر ﻗ ﺮن ﻗﺒ ﻞ از ﺳ ﺮودﻩ ﺷ ﺪن ﺷ ﺎهﻨﺎﻣﻪ اﻳ ﻦ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ را ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ و ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺗﻘﯽ ﻧﻴﺰ دو ﻗ ﺮن و ﻧ ﻴﻢ ﭘ ﻴﺶ از ﺁن اﻳ ﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺑﺎ وﺟﻮد هﻤﻪ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ‪ ،‬ﺛﻘﺔاﻻﺳﻼم واﻟﻤﺴﻠﻤﻴﻦ ﻋﻠﯽ ﺧﺎﻣﻨﻪاﯼ‬
‫رﺋ ﻴﺲ ﺟﻤﻬ ﻮرﯼ اﺳ ﻼﻣﯽ در "ﺳ ﻴﺮﻩ اﺋﻤ ﻪ" ﺧ ﻮد ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ‪" :‬ﻳﻜ ﯽ از‬
‫ﺷ ﻮراﻧﮕﻴﺰﺗﺮﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣ ﺚ زﻧ ﺪﮔﯽ اﺋﻤ ﻪ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ اﻟ ﺴﻼم ﺑﺤ ﺚ در ﺑﺮﺧ ﻮرد ﺁن‬
‫ﺑﺰرﮔ ﻮاران ﺑ ﺎ ﺳﺮرﺷ ﺘﻪداران ﻓﻜ ﺮ و ﻓﺮهﻨ ﮓ در ﺟﺎﻣﻌ ﻪ اﺳ ﻼﻣﯽ ﻳﻌﻨ ﯽ ﻋﻠﻤ ﺎ و‬
‫ﺷﻌﺮا اﺳﺖ آﻪ ﻓﻜﺮ و ﺟﻬﺖ ذهﻨﯽ ﻣﺮدم را هﺪاﻳﺖ ﻣﯽآﺮدﻧﺪ‪".‬‬
‫و ﻧﻴ ﺰ در دﻳ ﺪار ﺑ ﺎ ﺟﻤﻌﻴ ﺖ اﺳ ﻼﻣﯽ ﺷ ﻌﺮاﯼ ﺧﻮزﺳ ﺘﺎن )‪٢٠‬دﯼ ‪(١٣۶١‬‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﺷ ﻤﺎ ﺑﺎﻳ ﺪ ﺑ ﺮاﯼ ﻣﻠ ﺖ و اﻳ ﻦ اﻧﻘ ﻼب و ﺑ ﺮاﯼ ﻗ ﺮﺁن ﺷ ﻌﺮ ﺑﮕﻮﺋﻴ ﺪ‪ .‬زﺑ ﺎن‬
‫ﺷ ﻌﺮ ه ﻴﭻ ﻣﻠﺘ ﯽ ﻣﺎﻧﻨ ﺪ زﺑ ﺎن ﺷ ﻌﺮ ﻋ ﺮب ﮔ ﺸﻮدﻩ و ﮔ ﺴﺘﺮدﻩ ﻧﻴ ﺴﺖ )ﻗ ﻀﺎوت‬
‫ﺑﻴﻐﺮﺿﺎﻧﻪاﯼ از ﺟﺎﻧﺐ رﺋﻴﺲ ﺟﻤﻬﻮرﯼ اﻳﺮان درﺑ ﺎرﻩ ﺷ ﻌﺮ ﭘﺎرﺳ ﻲ!( و در ﻃ ﻮل‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ داراﯼ ﻧﻘﺶ ﺷﮕﻔﺖاﻧﮕﻴﺰﯼ در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻬﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺗﺎرﻳﺨﯽ و اﻋﺘﻘﺎدﯼ و‬
‫ﺳﻴﺎﺳﯽ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪".‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ آﺎﺷﻒاﻟﻐﻄﺎء در "اﺻ ﻞ اﻟ ﺸﻴﻌﻪ" ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ‪" :‬ﺷ ﺮﻳﻒ اﺑﻮاﻟﺤ ﺴﻦ‬
‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻤﺎﻧﯽ ﻓﺮزﻧﺪ زﻳﻦاﻟﻌﺎﺑﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑ ﻦ ﺷ ﺮﻳﻒ ﺑ ﻦ زﻳ ﺪ ﺑ ﻦ‬
‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻴﻦ اﻣﺎم زﻳ ﻦاﻟﻌﺎﺑ ﺪﻳﻦ ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم‪ ،‬ﺑ ﺎ ﺗﻔ ﺎﺧﺮ ﻣ ﯽﮔﻔ ﺖ‪ :‬ﻣ ﻦ ﺷ ﺎﻋﺮم و‬
‫ﭘﺪرم هﻢ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺟﺪم هﻢ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻮد"‪ ،‬و ﻣﺠﻠﻪ ﻧﮕﻬﺒ ﺎن اﻧﻘ ﻼب اﺳ ﻼﻣﯽ )‪٢۵‬‬
‫ﺷﻬﺮﻳﻮر ‪ (١٣۶١‬اﻃﻼع ﻣﯽدهﺪ آﻪ‪" :‬از آﺎرهﺎﯼ ﻋﻤﺪﻩ ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺑ ﺎﻗﺮ‪ ،‬ﻧ ﺸﺮ‬
‫ادﺑﻴﺎت و اﺷﻌﺎر اﻧﻘﻼﺑﯽ ﺑﻮد!"‬
‫ﻋﻼﻣﻪ ﺑﺰرﮔﻮار‪ ،‬ﺁﻳﺖاﷲ ﻋﺒﺪاﻟﺤ ﺴﻴﻦ اﻣﻴﻨ ﯽ در ﻣﺒﺤﺜ ﯽ ﺑﻨ ﺎم "ﻣﻘ ﺎم ﺷ ﻌﺮ و‬
‫ﺷ ﻌﺮا در ﻧ ﺰد اﺋﻤ ﻪ ه ﺪي" ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ‪" :‬دﻋ ﻮت روﺣ ﯽ آ ﻪ ﺑ ﻪ وﺳ ﻴﻠﻪ ﺷ ﻌﺮ اﻧﺠ ﺎم‬
‫ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ از ﺗﺎﻳﻴﺪ ﻗﺮﺁن و ﺣﺪﻳﺚ هﻢ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد و در زﻣﺎن اﺋﻤﻪ ﻃ ﺎهﺮﻳﻦ ﻧﻴ ﺰ‬

‫‪١٨٠‬‬
‫ﭼ ﻮن زﻣ ﺎن رﺳ ﻮل ﺧ ﺪا ﺑﺮﻗ ﺮار ﺑ ﻮد و ﻣ ﺮدم ﻣﺠﺘﻤ ﻊ ﺁﻧ ﺮوز از ﺷ ﻌﺮ و ﺷ ﻌﺮاﯼ‬
‫اهﻞﺑﻴﺖ‪ ،‬ﻗﻠﻮﺑﺸﺎن ﻣﺴﺨّـﺮ ﻣﯽﺷﺪ‪ .‬ﺷﻌﺮا ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ از ﻧﻘﺎط دور ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ اﺋﻤﻪ ﻋﻠ ﻴﻬﻢ‬
‫اﻟﺴﻼم ﻣﺸﺮف ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻮرد ﺗﻔﻘﺪ و اآﺮام اﻳﺸﺎن واﻗﻊ ﻣﯽﮔ ﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺤ ﺪﯼ آ ﻪ ﺑ ﺮ‬
‫ﭘﺎ ﻧﻤﻮدن ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻌﺮ در ﻣﻜﺘﺐ اهﻞﺑﻴﺖ ﺟﺰو ﻃﺎﻋﺎت ﺷ ﻤﺮدﻩ ﻣ ﯽﺷ ﺪ و ﮔ ﺎهﯽ ﺑ ﺮ‬
‫ﺖ ﺷﺎﻋﺮ ﻋﺮب‬ ‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﻋﻤﺎل ﻋﺒﺎدﺗﯽ و ﻣﺴﺘﺤﺒﻪ ﻣﻘﺪم ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ وﻗﺘﯽ آﻤُﻴ ِ‬
‫ﺷ ﻌﺮ "هﺎﺷ ﻤﻴﺎت" ﺧ ﻮد را در ﻣ ﺪح ﺣ ﻀﺮت اﻣ ﺎم ﺻ ﺎدق ﻋﻠﻴ ﻪاﻟ ﺴﻼم ﺧﻮاﻧ ﺪ‬
‫ﺣ ﻀﺮت درﺑ ﺎرﻩاش دﻋ ﺎ ﻓﺮﻣ ﻮد وهﺰاردﻳﻨ ﺎر و ﻳﻜﺪﺳ ﺖ ﺧﻠﻌ ﺖ ﺑ ﻪ او ﻣﺮﺣﻤ ﺖ‬
‫ﻧﻤ ﻮد" )ﻧﻘ ﻞ از ﺳﻠ ﺴﻠﻪ ﻣﻘ ﺎﻻت ﺁﻳ ﺖاﷲ اﻣﻴﻨ ﯽ در روزﻧﺎﻣ ﻪ اﻃﻼﻋ ﺎت‪ ١۶،‬دﻳﻤ ﺎﻩ‬
‫‪.(١٣۶١‬‬
‫و هﻤﻴﻦ ﺁﻳ ﺖاﷲ ﻣ ﯽﻧﻮﻳ ﺴﺪ آ ﻪ "ﺷ ﻴﺦ ﻋﻈ ﻴﻢ اﻟ ﺸﺎن و ﺑﺰرﮔ ﻮار ﻣ ﺎ ﻣﺮﺣ ﻮم‬
‫آﻠﻴﻨﯽ آﻪ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل از ﻋﻤﺮ ﺷﺮﻳﻒ ﺧﻮد را در راﻩ ﺗﺎﻟﻴﻒ آﺘ ﺎب "آ ﺎﻓﻲ" ﺻ ﺮف‬
‫ﻧﻤ ﻮد آﺘ ﺎب اﺷ ﻌﺎرﯼ ﮔ ﺮد ﺁوردﻩ اﺳ ﺖ‪ ،‬و ﻋﻴﺎﺷ ﯽ ﻋ ﺎﻟﻢ ﺑﺰرﮔ ﯽ آ ﻪ داراﯼ آﺘ ﺐ‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﯼ اﺳﺖ در ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ آﺘﺎﺑﯽ هﻢ ﺑﻨ ﺎم ﻣﻌ ﺎرﻳﺾ اﻟ ﺸﻌﺮا دارد‪ ،‬و ﻣﺮﺣ ﻮم ﺷ ﻴﺦ‬
‫ﺻﺪوق ﺁن ﺟﺎنﺑﺎﺧﺘﻪ اﺣﻴﺎﯼ ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬داراﯼ آﺘﺎب ﺷﻌﺮﯼ اﺳﺖ و ﻧﻴ ﺰ ﺳ ﺮور‬
‫ﻋﻠ َـﻢاﻟﻬ ﺪﯼ داراﯼ دﻳ ﻮان ﻣﻔ ﺼﻞ‬ ‫ﻃﺎﻳﻔ ﻪ ﺳ ﻴﺪ ﺟﻠﻴ ﻞ اﻟﻘ ﺪر ﻣﺮﺣ ﻮم ﺳ ﻴﺪ ﻣﺮﺗ ﻀﯽ َ‬
‫ﺷ ﻌﺮﯼ اﺳ ﺖ"‪) ١ .‬ﻣﺨﻔ ﯽ ﻧﻤﺎﻧ ﺪ آ ﻪ در آﺘ ﺐ ه ﺮ آ ﺪام از ﺧ ﻮد اﻳ ﻦ ﺑﺰرﮔ ﻮاران‬
‫ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ در ﻣﺬﻣﺖ ﺷﻌﺮ