Anda di halaman 1dari 53

Solucionario

do libro do alumno
1
A TERRA E A SÚA REPRESENTACIÓN

Páx. 13 •  É a zona da Terra onde se desenvolve a vida.


•  A parte externa da Terra está formada por tres capas:  
Interpreta a imaxe
a atmosfera, unha capa de gases e nubes; a hidrosfera,  
•  R. L. (Resposta libre). Os alumnos deberán destacar que a maior o conxunto das augas que existen no planeta;  
parte da Terra está cuberta por auga. Poden mencionar tamén e a litosfera, a capa sólida da Terra.
que nas terras emerxidas máis setentrionais e nas zonas máis Pensa. R. M. (Resposta modelo). Se a temperatura  
elevadas pódense distinguir masas de xeo, nas zonas na superficie terrestre non fose moderada, non podería existir
temperadas domina o verde da vexetación e as zonas vida, polo menos tal e como a coñecemos, porque iría demasiada
desérticas destacan pola súa coloración parda. Coñécese   calor ou demasiado frío para os organismos vivos.
a Terra como o planeta azul porque a auga ten esa cor vista
desde o espazo.
Páx. 16
•  Iuri Gagarin foi o primeiro astronauta en realizar un voo
espacial tripulado. 4 Interpreta os debuxos
•  R. L.
•  Xira de oeste a leste, en sentido contrario ás agullas
•  R. L. do reloxo.
•  Preto dos polos, debido a que a Terra é unha esfera  
Como o sabemos? e o seu eixe está inclinado, o que provoca que a
•  Europa, África e Asia. exposición ao Sol varíe entre unhas estacións e outras.
•  Está situada no extremo oeste do mapa, na parte esquerda   •  No verán, no hemisferio norte os raios solares inciden  
da imaxe. de forma máis directa, e o contrario no inverno.
•  Porque aínda non fora descuberto polos europeos.
Páx. 17

Páx. 14
5 Traballo cooperativo. R. L. Un alumno pode levar a lanterna
1 Interpreta o debuxo e outros poden ser o Sol e a Terra.

•  Mercurio, Venus, Terra, Marte, Xúpiter, Saturno, Urano,


Claves para estudar
Neptuno.
•  É o que a Terra realiza cando xira sobre o seu propio eixe,
•  É o terceiro planeta do sistema solar máis próximo ao Sol.
de oeste a leste, en sentido contrario ás agullas do reloxo.
•  Porque a Terra é case unha esfera e os raios solares  
Páx. 15 non iluminan toda a súa superficie ao mesmo tempo.  
Cando unha zona está iluminada, a oposta permanece  
2 Interpreta a imaxe e o gráfico na escuridade. Por iso, cada 24 horas prodúcese a sucesión  
•  Distínguense a atmosfera, a litosfera e a hidrosfera. do día e da noite nunha zona determinada.
A atmosfera é a capa gasosa que rodea a Terra,   •  É o movemento de desprazamento da Terra arredor do Sol.
a litosfera é a capa sólida externa da Terra  
•  A Terra está inclinada mentres xira arredor do Sol,  
e a hidrosfera é o conxunto das augas que existen  
polo que o grao de inclinación con que os raios solares inciden
no planeta.
sobre cada hemisferio cambia ao longo do ano: os raios solares
•  Nitróxeno (78 %), osíxeno (21 %), vapor de auga,   quentan máis en determinadas épocas. Este feito orixina  
dióxido de carbono e outros gases (1 %). as estacións.
3 Usa as TIC. R. L. Para cada planeta do sistema solar   •  Ano bisesto: é o que ten 366 días. Equinoccio: é a época  
pódese indicar: cal é a súa posición respecto ao Sol,   do ano en que, por estar o Sol sobre o ecuador, os días  
o seu tamaño, a súa distancia ao Sol, como é a súa e as noites teñen a mesma duración en toda a Terra, agás  
temperatura media na superficie, atmosfera e composición. nos polos. Solsticio: é a época en que os raios solares chegan
perpendicularmente a un dos trópicos, polo que inciden moito
Claves para estudar máis sobre un hemisferio ca sobre o outro.
•  Mercurio, Venus, Terra, Marte, Xúpiter, Saturno, Urano, Neptuno. Pensa. Porque os raios solares inciden con maior intensidade  
O noso planeta é o quinto en tamaño e o terceiro máis próximo no hemisferio norte debido á inclinación do eixe da Terra.
ao Sol.
•  É un astro sen luz propia que xira arredor dos planetas. O único
Páx. 19
satélite da Terra é a Lúa.
•  A temperatura, porque a distancia a que se encontra   6 Faino así. R. M. A proxección de Mercator representa  
a Terra respecto ao Sol fai que a temperatura   con fidelidade a imaxe de Europa, pero distorsiona os países
da superficie terrestre sexa moderada; a atmosfera,   máis afastados do noso continente. Así, África e Groenlandia
porque regula a temperatura da superficie terrestre;   parecen de tamaño similar, aínda que a segunda é bastante
e a auga, porque é un elemento básico para a vida. menor. O tamaño dos países é moito máis fiel á realidade na

2 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


proxección de Peters, pero en cambio a forma da superficie horas e produce a sucesión do día e da noite; translación, que
aparece máis distorsionada. consiste no desprazamento arredor do Sol e produce  
Claves para estudar as estacións. Represéntase mediante: globos terráqueos;
mapas, que poden ser topográficos e temáticos.
•  En forma de globo terráqueo ou de mapa. O globo mostra  
as distancias, as formas e o tamaño sen distorsionar, pero   Conceptos
non se transporta con facilidade e non permite observar á vez 11 É a zona da Terra onde se desenvolve a vida.
toda a superficie terrestre. O mapa distorsiona formas,
distancias e superficies, pero é facilmente transportable   12 •  A hidrosfera é o conxunto de augas que existen  
e permite observar a Terra enteira dunha ollada. no planeta e a litosfera é a capa sólida externa  
da Terra.
•  Lenda: é o apartado do mapa que recolle os símbolos e cores
que utiliza. Mapa topográfico: é aquel que representa •  A escala gráfica represéntase mediante unha recta dividida
información sobre o medio físico (relevo, ríos, vexetación, etc.) en segmentos iguais e a numérica exprésase mediante
e inclúe tamén elementos humanos (poboacións, vías de unha fracción.
comunicación, cultivos…). Mapa temático: é aquel que ofrece •  Os paralelos son círculos imaxinarios perpendiculares  
información sobre aspectos concretos e a súa distribución polo aos meridianos que teñen unha dirección oeste-leste;
territorio. os meridianos son semicírculos imaxinarios que  
Pensa. R. L. O alumno poderá indicar: cando viaxa, cando estuda unen os polos e teñen dirección norte-sur.
un feito ou un fenómeno, cando quere coñecer outros países, etc. •  A latitude é a distancia que existe desde un paralelo
ao ecuador, e a lonxitude é a distancia que existe desde
un meridiano ao meridiano de Greenwich.
Páx. 21
•  O equinoccio é a época do ano en que, por estar o Sol
Faino así sobre o ecuador, os días e as noites teñen a mesma
7 •  A escala é 1:20.000.000 cm. duración en toda a Terra; o solsticio é a época en que  
os raios solares chegan perpendicularmente a un dos
•  –  Madrid-París: 5,5 cm; 1.100 km.
trópicos, polo que inciden moito máis sobre un hemisferio
  –  París-Berlín: 4,5 cm; 900 km. ca sobre o outro.
  –  Berlín-Praga: 1,5 cm; 300 km.
Descrición
  –  Praga-Viena: 1,2 cm; 240 km.
13 A estrutura externa da Terra está formada por tres capas:  
  –  Viena-Zagreb: 1,3 cm; 260 km.
a hidrosfera, que é o conxunto de augas  
  –  Zagreb-Atenas: 5,4 cm; 1.080 km. do planeta e a que maior extensión ocupa; a litosfera,  
que é a capa sólida externa da Terra, e a atmosfera,  
Páx. 23 que é a capa gasosa que rodea a Terra.
Localización
Faino así
14 A: ecuador. B: trópico de Cáncer. C: trópico de Capricornio.
8 •  BA: norte. CA: norte-leste. DA: leste. EA: norte-leste.  
D: polo norte. E: polo sur. F: meridiano de Greenwich.
CB: sur-leste. DB: sur-leste. EB: leste. AC: sur-oeste.  
G: hemisferio norte. H: hemisferio sur.
BC: norte-oeste. DC: sur-leste. EC: norte-leste. AD: oeste.  
BD: norte-oeste. CD: norte-oeste. ED: norte. AE: sur-oeste. Traballo co atlas
BE: oeste. CE: sur-oeste. DE: sur. 15 Aproximadamente: O Cairo: 30º N, 31º L. Madrid: 40º N, 3º O.
•  Aproximadamente: Quito: 0º S, 80º O; Londres: 51º N, 0º O; Washington: 38º N, 77º O. Singapura: 1º N, 103º L.
Roma: 41º N, 12º L; Kinshasa: 4º S; 15º L.
•  Norte / 23º N, 150º L / Sur-Oeste. Sur / 23º S, 40º O / leste.
Páx. 25
9 Expresión oral. R. M. Deben indicar que si, que é necesario
establecer o punto exacto onde se encontra o barco para Causas e efectos
poder encontralo e rescatalo. 16 R. G. O movemento de rotación consiste no xiro  
da Terra sobre o seu propio eixe no sentido contrario  
ás agullas do reloxo; duración: 24 horas. O movemento  
Páx. 24
de translación consiste no desprazamento arredor  
10 Resume o esencial do Sol; duración: 365 días e 6 horas.
R. G. (Resposta gráfica). A Terra é un planeta do sistema solar. •  Debido a que a Terra é unha esfera e os raios solares
Ten tres características: temperatura, atmosfera e auga.   non iluminan toda a súa superficie ao mesmo tempo.
Na estrutura externa presenta tres capas: a atmosfera, que é Cando unha zona está iluminada, a oposta permanece  
a capa gasosa que rodea a Terra; a hidrosfera, que   na escuridade.
é o conxunto de augas que existen no planeta; a litosfera, •  Se non houbese rotación, o ciclo completo día-noite,  
que é a capa sólida externa da Terra. Realiza dous movementos: en lugar de 24 horas, duraría un ano, o tempo en que  
rotación, que consiste no xiro sobre o seu propio eixe cada 24 se completa a translación arredor do Sol.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 3


•  Ao movemento de translación da Terra. Como está 25 •  R. M. Iríadesde a Praza Maior ata a rúa Maior por unha  
inclinada mentres xira arredor do Sol, o grao de inclinación das dúas rúas que as comunican e despois avanzaría  
con que os raios solares inciden sobre cada hemisferio pola rúa Maior ata encontrar, á esquerda, a praza Porta  
cambia ao longo do ano: os raios solares quentan máis   do Sol.
en determinadas épocas.
•  R. M. Avanzaría cara ao norte, ata a estación situada  
17 Estar non moi próxima nin moi afastada do Sol, porque na casa H1, a de Callao.
permite que a temperatura sexa a adecuada para a vida.
Contar coa atmosfera, porque esta regula a temperatura  
Páx. 27
e contén gases imprescindibles para a vida. Dispoñer  
de auga líquida, porque esta é imprescindible para os seres Resolve un caso práctico. Por que cambiamos
vivos. de hora ao viaxar?
Mapas e gráficos 26 •  Porque Canarias está nun fuso horario diferente,  
18 •  As cores dos diferentes climas de España. máis cara ao oeste, respecto ao resto de España.
•  É unha escala gráfica. Indica que 1 cm do mapa •  Entre Madrid e Nova York hai 6 horas de diferenza.  
corresponde a 420 quilómetros na realidade. De forma Por iso, cando o avión chegue ao seu destino,  
numérica. en Nova York serán as 12:00 horas e en Madrid serán  
•  É un mapa temático. Porque está centrado nun tema,   as 18:00 horas.
os climas de España. •  Hai 9 fusos horarios. Debería adiantar a hora.
•  Hai 4 fusos horarios de diferenza. Co que se en Kashi
Comprometidos. A exploración do universo amence ás 5:00, en Yanji ás 8:00 horas.
19 R. L. Pódese comentar que a colaboración permite asumir   27 Usa as TIC. R. L.
os grandes custos económicos e compartir coñecementos
técnicos.
Páx. 28
20 R. L. A exploración do espazo permítenos saber máis sobre  
a Terra e as orixes do universo. Formas de pensar. Análise científica. Sandy, unha illa
fantasma no Pacífico?
21 Usa as TIC. R. L.
28 Traballa co atlas
•  Preto da illa de Nova Caledonia.
Páx. 26
•  En Oceanía. No océano Pacífico.
22 •  D2: TeatroReal e B4: catedral de Santa María a Real   29 Un grupo de científicos que navegaba polo mar do Coral.  
da Almudena. En que na zona onde se supoñía que se atopaba,  
•  Porta do Sol: I3. Igrexa de San Xinés: G3. Praza de Oriente: a profundidade do océano era de 1.400 m, o que facía
C2. imposible a existencia dunha illa.
23 •  Hotel, metro, parada de autobús, tren de proximidades, 30 •  Declarou que: «Non podes crear un mapa perfecto.  
museo, igrexa. R. L. Nunca podes». R. L.
•  O museo de Carrozas e o mosteiro das Descalzas Reais.   •  R. L.
Si, hai estacións de metro próximas en ambos os casos.
•  Na Porta do Sol, I3.
Páx. 29
•  Si, porque está indicado en cor verde.
Traballo cooperativo. Unha práctica con Google Maps
•  Na praza de Isabel II, na praza de La Villa e na rúa Maior.
31 Usa as TIC
24 •  Escala gráfica. Que a distancia indicada (1,35 cm)  
•  R. L.
se corresponde con 100 metros na realidade.
•  R. L.
•  Uns 500 metros.
•  R. L.
32 Toma a iniciativa. R. L. Por exemplo, seralles útil para viaxar,
buscar información xeográfica sobre outros lugares  
ou calcular distancias e percorridos.

4 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


2
O Relevo TERRESTRE

Páx. 31 Páx. 36

Interpreta a imaxe 3 Saber facer. Interpretar o mapa do relevo do mundo


•  Preto de Islandia. Formouse como consecuencia   •  América: Aconcagua, nos Andes. Europa: Elbrús, no
dunha erupción volcánica submarina. Cáucaso. Asia: Everest, no Himalaia. África: Kilimanxaro,
nos Montes Mitumba. Oceanía: monte Cook, en Nova
•  Unha montaña, un cráter volcánico, unha chaira litoral,  
Zelandia.
un acantilado.
•  Na costa oeste.
•  Por ser un auténtico laboratorio en que os científicos  
estudan a formación dun ecosistema. •  Porque se encontra a moita altitude.
•  R. M. As illas Canarias teñen unha orixe volcánica. •  R. M. Illas: Canarias (África), Australia (Oceanía), Sri Lanka
(Asia), Taiwán (Asia), Cuba (América). Golfos: de México
Como o sabemos? (América), de Bengala (Asia), de Arica (América), de Alasca
(América), de Guinea (África). Cabos: Guardafuí (África),
•  Coñecer a actividade volcánica pode axudar a prever   Lopatka (Asia), Leewin (Australia), Fisterra (Europa),
as erupcións e evitar as súas consecuencias catastróficas. Correntes (América).
•  Os Montes Escandinavos, a Gran Chaira Europea,  
Páx. 32 os Cárpatos, a península balcánica, o mar Mediterráneo,  
a chaira do deserto de Libia, a meseta de Darfur,  
1 Interpreta os debuxos os Montes Mitumba, a chaira do deserto de Kalahari,  
•  Núcleo (3.100 km), manto inferior (2.200 km), manto o cabo de Boa Esperanza.
superior (640 km), codia (70 km).
Páx. 38
•  A codia continental é a que forma os continentes,  
as terras emerxidas. A codia oceánica é a que está Claves para estudar
somerxida baixo os océanos. •  Afirma que a codia terrestre está formada por placas
tectónicas de poucos quilómetros de espesor que están  
Páx. 33
en constante movemento debido ás forzas internas  
da Terra, coma se fosen as pezas dun crebacabezas.
Claves para estudar •  Placa tectónica: estrutura sólida de poucos quilómetros  
•  Está formada por capas concéntricas, do interior ao exterior: de espesor que forma a codia terrestre. Pregamento:
núcleo, manto e codia. ondulación dunha placa tectónica. Falla: fractura dunha placa
•  Océanos: Pacífico, Atlántico, Glacial Antártico, Glacial Ártico, tectónica.
Índico. Continentes: América, Europa, África, Asia, Oceanía, Pensa. Xa non se producirían terremotos nin se crearían novos
Antártida. sistemas montañosos.
Pensa. Oceanía, océano Índico, África, océano Atlántico, América. 4 Interpreta o mapa
•  A Península está na placa euroasiática, e Canarias,  
Páx. 35
na placa africana.
•  No límite entre placas.
Claves para estudar
•  Chaira: terreo chan de pouca altitude. Val: terreo afundido Páx. 40
situado entre montañas. Depresión: terreo situado a menor
altitude ca as terras que o rodean. Golfo: entrada de mar   5 Expresión escrita
na costa. Cabo: tramo de litoral que se interna no mar. Dorsal R. L.
oceánica: gran cordilleira somerxida. Foxa mariña: profunda  
e extensa fenda na chaira abisal. Noiro continental: zona   Páx. 41
de forte pendente no relevo submarino, que marca o límite  
da plataforma continental. 6 Interpreta o debuxo
Pensa. Nos dous hai chairas, zonas afundidas (depresións    hipocentro é o punto do interior da Terra en que  
O
ou foxas) e cordilleiras montañosas. se produce un terremoto. O epicentro é o punto da superficie
terrestre máis próximo ao hipocentro.
2 Interpreta o debuxo
Claves para estudar
•  Ten zonas planas (chaira abisal) e zonas accidentadas
(noiro continental, dorsal oceánica). •  Volcán: fenda na codia terrestre pola que se expulsan
materiais do interior da Terra a elevadas temperaturas. Cráter:
•  Dorsais oceánicas.
abertura na codia terrestre pola que sae ao exterior o magma.
•  A península está unida á terra por un lado, a illa non. Magma: materiais moi quentes do interior da Terra. Lava:
•  A chaira é un terreo chan situado a pouca altitude, materiais líquidos expulsados do interior da Terra. Cheminea:
mentres que a meseta é unha chaira elevada. conduto polo que ascende o magma nun volcán.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 5


•  Un aumento na presión que exerce o manto sobre a codia Claves para estudar
terrestre provoca que os materiais moi quentes do interior  
•  Preto da costa ou en vales e chairas do interior próximas  
da Terra, o magma, ascendan por unha cheminea. O magma
a ríos e con terras fértiles para a agricultura, nas cales é fácil  
sae á superficie terrestre a través dunha abertura ou cráter.  
a construción de vías de comunicación.
Os materiais expulsados poden ser sólidos, como as cinzas;
líquidos, como a lava, e distintos tipos de gases. •  Debido á temperatura.
Pensa. Pode ter efectos catastróficos, destruír poboacións •  Dificulta as comunicacións e o cultivo.
enteiras e producir unha gran mortaldade. Pensa. R. L. Por exemplo, a construción de pontes  
7 Usa as TIC ou o desecamento de terras pantanosas.
Produciuse un terremoto submarino causado por un
desprazamento nas placas que orixinou un tsunami con ondas
Páx. 45
de ata 40 metros. Afectou sobre todo a Xapón e, en menor
medida, a Nova Zelandia, Australia, Rusia, Guam, Filipinas, 10 Saber facer. Comparar o mapa do relevo e o mapa
Indonesia, Papúa Nova Guinea, Nauru, Hawai, Illas Marianas   de poboación dun país
do Norte, Estados Unidos, Taiwán, América Central, México,
•  As máis baixas: no leste, noroeste e sueste. As máis
Alasca, Canadá, Colombia, Perú, Ecuador e Chile. En Xapón
elevadas: no interior, na meseta do Tíbet e nas montañas  
provocou a destrución da central nuclear de Fukushima  
do Himalaia.
e a liberación de radioactividade. Ademais, houbo 15.845
mortes, 3.380 persoas desaparecidas e 5.893 feridos. •  Laranxa escuro: máis de cen habitantes por quilómetro
cadrado. Amarelo máis claro: menos dun habitante  
por quilómetro cadrado.
Páx. 43
•  Son as zonas chás e baixas do leste, noroeste e sueste.  
8 Interpreta as imaxes As zonas máis poboadas coinciden coas zonas chás  
Na fotografía 18, a auga da chuvia disolve a calcaria e forma e as máis despoboadas coas montañosas.
paisaxes con sucos entre as rochas; e na 19, a auga do río •  A existencia de auga, boas comunicacións e temperaturas
escava o canón. moderadas.

Claves para estudar


Páx. 46
•  Mediante a acción de factores externos, como a temperatura,  
a auga, o vento e os seres vivos. Estes cambios prodúcense   11 Resume o esencial
en tres fases: erosión, que é o proceso polo que as rochas  
O relevo terrestre presenta estas formas principais.  
se desgastan, se fragmentan ou se disolven; transporte,  
Nos continentes: montañas, chairas, mesetas, depresións.  
que é o arrastre dos fragmentos arrancados pola erosión;  
Na costa: penínsulas, illas, cabos, golfos. Nos océanos:
e sedimentación, que é o depósito dos materiais erosionados  
plataforma continental, noiro continental, chaira abisal,
e transportados.
dorsal oceánica, foxa mariña.
•  Temperatura: os cambios bruscos de temperatura rompen  
Formouse pola acción de forzas internas que dan lugar  
as rochas; nas zonas húmidas, a auga fíltrase polas fendas  
a pregamentos, que son ondulacións da codia terrestre;
das rochas; cando a temperatura descende, a auga conxélase  
fallas, que son fracturas da codia terrestre; volcáns, que son
e actúa como unha cuña fragmentando a rocha. Vento:
fendas na codia; e terremotos, que son tremores bruscos  
transporta materiais que desgastan as rochas contra as que
da codia.
chocan. Auga: disolve compoñentes das rochas, como a
calcaria, orixinando covas e paisaxes singulares, arrinca Cambia pola acción de axentes externos, como  
materiais e escava o leito dos ríos e a base dos acantilados a temperatura, o vento, a auga e os seres vivos.
mariños. Seres vivos: fragmentan as rochas, escavan na terra;
os seres humanos constrúen, achanzan, cultivan, crean Conceptos
encoros, etc. 12 Codia: é a capa máis superficial. É unha capa de rochas  
Pensa. Si, un proceso erosivo pode ser iniciado por un axente que só ocupa o 1 % do noso planeta.
e verse incrementado pola acción doutro distinto.
Manto: é a capa intermedia e ocupa o 85 % do volume  
da Terra. Está formada por distintos materiais, algúns  
Páx. 44 dos cales están fundidos e constitúen o magma.
Núcleo: é a capa máis profunda. Distínguense un núcleo
9 Educación cívica
exterior, líquido, e un núcleo interior, en estado sólido.
•  Provocará un importante efecto erosivo pola necesidade
13 •  Unha falla é unha fractura da codia, e un pregamento,
de tender vías, facer túneles e abrir noiros.
unha ondulación.
•  25 minutos.
•  O hipocentro é o punto en que se produce un terremoto,  
•  R. L. e o epicentro, o lugar da superficie terrestre máis próximo.

6 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


•  Unha meseta é unha chaira elevada. 23 Identifica os lugares que atravesa
•  Unha placa tectónica é un fragmento da codia terrestre; •  Jerez de la Frontera, Cuartillos, La Barca de la Florida, San
pode coincidir ou non cun continente, pode ser tamén José del Valle, Cortes de la Frontera, Casares, Estepona.
unha placa submarina.
•  O Alto del Mirador e o Alto de Peñas Blancas. O máis alto  
•  Un cabo é unha penetración da terra no mar, e un golfo,  
é o segundo, que estaba ao final da etapa.
o oposto, unha penetración do mar na terra.
•  Foi montañosa, con continuas subidas e baixadas.
•  Unha depresión é unha zona afundida do relevo terrestre, e
unha foxa mariña, unha zona afundida do relevo submarino. •  Os círculos amarelos son localidades, os triángulos
vermellos son picos, as bandeiras azuis indican principio  
14 A: praia. B: cabo. C: illa. D: baía. e final.
24 Expresión escrita
Páx. 47
R. L.
Localización 25 R. L. Por exemplo, permite coñecer a dificultade dun traxecto
15 R. G. de sendeirismo, o perfil chan ou montañoso dun país, etc.

Causas e efectos
16 •  Porque é onde ten máis forza. Páx. 49

•  Pode crear terras ou illas, crear novas montañas ou facer Resolve un caso práctico. Marte, o relevo doutro planeta
desaparecer chairas baixo a lava.
26 Volcáns, montañas e cordilleiras, vales, chairas.
•  Nestas zonas prodúcense friccións e fendas da codia  
con máis facilidade ca noutras zonas. 27 O vento. Forma grandes chairas.

17 Si, as grandes cordilleiras adoitan estar na zona de contacto 28 Os vales.


entre placas, pois orixínanse como consecuencia  
dos movementos das placas.
Páx. 50
18 No curso alto, porque as augas teñen máis forza e arrastran
máis materiais. Fórmanse canóns e vales estreitos. Formas de pensar. Análise científica. Que é a teoría
da deriva continental?
Comprometidos. Os riscos dos terremotos
29 Defende que todas as terras emerxidas formaron parte  
19 Á destrución de vivendas e infraestruturas ou á perda   dun só continente inicial que se foi fracturando
das súas propias vidas. e desprazando.
20 Toma a iniciativa 30 Panxea era o continente primitivo e Tetis o océano que entón
R. M. A primeira recomendación é construír as súas vivendas existía.
segundo criterios de resistencia aos terremotos, como os 31 •  Encaixarían, si.
amortecedores sísmicos, que eviten o colapso do edificio.
Ademais, afastarse de muros, portalámpadas e ventás; •  Porque formaban parte de Gondwana, o mesmo
agocharse debaixo dunha mesa ou un escritorio e agarrarse continente.
a algún tipo de suxeición; afastarse de fachadas, farois •  É unha proba máis, pero non suficiente.
e cables eléctricos; protexer a cabeza, etc. 32 Expresión escrita
21 Usa as TIC
R. L.
•  As zonas con maior probabilidade sísmica en España son
33 •  Continúa.
o sur e o sueste da Península e os Pireneos.
•  R. M. O 11 de maio de 2011 produciuse un terremoto   •  Desprazados con respecto á súa situación actual.
que afectou sobre todo á zona de Lorca, en Murcia,   •  Si, haina. As placas tectónicas son as que fan posible  
cunha magnitude de 5,1, que danou o 80 % das vivendas   o lento desprazamento dos continentes.
e edificios públicos da localidade e ocasionou 9 vítimas
mortais.
Páx. 51

Páx. 48 Traballo cooperativo. Unha presentación a partir


de revistas de divulgación científica
Competencia social. Aplica unha técnica. Interpretar
34 Usa as TIC
un perfil topográfico
22 Localiza o corte •  R. L.

•  En Andalucía. •  R. L.

•  De oeste a leste, de Jerez de la Frontera a Estepona. •  R. G.


•  170 quilómetros. 35 Expresión oral. R. L.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 7


3
As Augas

Páx. 52 chamadas meandros. O curso baixo é máis caudaloso,  


debido á achega de auga dos afluentes. A velocidade das augas
Interpreta a imaxe diminúe porque o desnivel é pequeno; por iso, o río vai
•  Nace no lago Vitoria e desemboca no mar   depositando os materiais que leva en suspensión.
Mediterráneo. •  Caudal: cantidade de auga que leva un río. Esteiro: zona onde
•  Ten dous afluentes principais, o Nilo Branco e o Nilo Azul. se mestura a auga doce do río e a salgada do mar.  
•  Na cadea Ruwenzori, entre Uganda e a República Democrática Delta: terreo de forma triangular formado pola acumulación
do Congo. dos materiais que transportaba o río. Meandro: curva
pronunciada do río. Chaira aluvial: zona onde hai materiais
Como o sabemos? depositados polo río.
•  Afirma das montañas que estaban saturadas de auga. •  Abastecer de auga as poboacións e industrias e regar  
•  Si, dá unha idea. os campos; como vías de comunicación; para producir  
enerxía eléctrica e para atraer o turismo.
Pensa. Porque a auga leva demasiada velocidade debido  
Páx. 54
á pendente.
1 Interpreta o debuxo 4 Interpreta o debuxo
•  A auga evapórase debido á calor. O vapor de auga   •  No curso alto.
elévase, arrefría e condénsase formando as nubes.   •  No curso medio ou baixo, porque a auga leva menos forza
O vento empurra as nubes. A auga das nubes precipita. e erosiona menos o terreo e o caudal é maior.
Chega aos ríos e ao mar. Unha parte fíltrase aos acuíferos. •  De forma triangular, con numerosas illas e canles.
•  Por evaporación de auga debido á calor.
•  Chuvia (auga líquida), neve ou sarabia (en estado sólido).
Páx. 58
2 Usa as TIC
5 Interpreta o mapa
O Ganxes nace no Himalaia occidental, no Estado indio  
de Uttarakhand, e tras 2.510 km de percorrido desemboca Michigan e Maracaibo en América, Tanganica en África,
formando co río Brahmaputra o maior delta do mundo,   Ladoga e Constanza en Europa, Aral en Asia.
o delta do Ganxes, no golfo de Bengala (océano Índico).
Recibe auga de numerosos afluentes: o río Yamuna,  
Páx. 59
o Ghaghrˉa; o Gandak; o Rˉamgangˉa; o Son ou Sone;  
o Dˉamodarˉa; o Koshî e o Gumtî. É un río navegable. Claves para estudar
•  Lago: unha masa de auga que se acumulou de forma
Claves para estudar permanente no interior dos continentes, en zonas afundidas  
•  Sobre o 71 %. do terreo. Augas subterráneas: as augas que discorren e están
•  As augas mariñas e as augas continentais. embolsadas baixo a superficie terrestre. Glaciar: masa de xeo
creada pola acumulación de neve durante centos de anos.
•  Río: corrente permanente de auga. Afluente: un río que
Iceberg: masa flotante de xeo. Lamazal: lugar pantanoso  
desemboca noutro. Leito: lugar polo que discorren  
ou cheo de lama. Acuífero: depósito subterráneo de auga.
as augas dun río. Conca hidrográfica: territorio que ocupan  
o río principal e os seus afluentes. •  O lago é maior ca a lagoa, ambos de auga doce; o mar interior
é de auga salgada.
Pensa. Provocará unha suba do nivel dos océanos e acelerará  
Páx. 55 o quecemento global. Ocasionará cambios drásticos  
na distribución das especies vexetais e animais, a extinción  
3 Interpreta o mapa
dunhas e a proliferación doutras.
•  R. G.
6 Usa as TIC. O 90 %. R. G.
•  Colorado e Paraná: América. Níxer: África. Lena e Indo:
Asia. Darling: Oceanía. 7 Educación cívica. R. L. Entre as medidas alternativas  
están as potabilizadoras de auga salgada e as políticas
de protección dos ríos.
Páx. 57

Claves para estudar Páx. 60


•  O curso alto esténdese desde o nacemento do río ata  
os primeiros quilómetros do seu percorrido, é estreito   8 Saber facer. Interpretar un mapa de mares
e profundo e as augas discorren rapidamente. O curso medio   •  Océano Pacífico, rodeado por América, Asia e Oceanía.
é unha zona de menor pendente en que o relevo é máis chan   Océano Índico, rodeado por Asia, África, Oceanía  
e as augas van máis lentas; por iso, xa non erosionan, senón e o océano Glacial Antártico. Océano Atlántico,  
que transportan os materiais e forman curvas no trazado do río situado entre América, Europa, África, o océano  

8 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Glacial Ártico e o Glacial Antártico. Océano Glacial Ártico, as mareas son subidas e baixadas diarias do nivel  
rodeado por América, Europa, Asia e o océano Atlántico. do mar, provocadas pola atracción da Lúa e o Sol  
E océano Glacial Antártico, que rodea a Antártida. sobre as augas.
•  América: mar Caribe. Europa: Mediterráneo. África: •  O mar ten menor extensión e profundidade  
Vermello. Asia: mar do Xapón. Oceanía: mar de Tasmania. ca o océano.
•  2  As zonas de menor profundidade. As de maior •  Os icebergs flotan no mar, os glaciares encóntranse  
profundidade. na terra (nos casquetes polares, pero tamén nos cumios
2  Máis de 8.000 m. dalgunhas montañas).
2  Pouco profundas. •  As augas superficiais forman ríos e lagos na superficie;  
as subterráneas forman acuíferos e correntes
subterráneas baixo a terra.
Páx. 61
•  Un desfiladeiro (ou garganta) é un paso estreito  
Claves para estudar entre montañas, e unha fervenza, unha caída pronunciada
•  As correntes mariñas (desprazamentos de grandes masas   da auga dun río.
de auga, semellantes a ríos, que circulan polos océanos),  
11 R. G.
as mareas (subidas e baixadas diarias do nivel do mar,
provocadas pola atracción da Lúa e o Sol sobre as augas)  
e as ondas (ondulacións da superficie do mar producidas   CURSO Dun RÍO
polo vento).
Partes Localización Descrición
•  Fonte de alimento, de materias primas, de enerxía, do turismo
e vías de comunicación. Alto Desde o seu Adoita ser unha zona
Pensa. Porque o mar Báltico está preto do Polo Norte   nacemento   montañosa con pendentes
e dos xeos dos casquetes polares, que ao derreterse reducen   ata os primeiros pronunciadas, polo que  
a salinidade do mar. quilómetros   as augas discorren
do seu percorrido. rapidamente.  
Páx. 62
O leito é estreito  
e profundo.
9 Resume o esencial
Medio Entre o curso alto É unha zona de menor
As augas na Terra. Poden ser continentais: ríos, lagos, augas e o baixo. pendente. O relevo  
subterráneas ou glaciares. Ríos: son correntes permanentes é máis chan e as augas  
de auga. Tipos. Segundo o seu caudal, regulares   van máis lentas; por iso,  
e irregulares. Segundo onde desembocan, río principal,
xa non erosionan,  
afluente. Lagos: son masas de auga que se acumularon  
senón que transportan os
de forma permanente no interior dos continentes.  
materiais e forman curvas
Augas subterráneas: fórmanse cando unha parte da auga  
no trazado do río chamadas
da chuvia e dos ríos penetra na terra a través de rochas
meandros.
porosas e encóntrase cunha capa formada por rochas
impermeables. Glaciares: son masas de xeo creadas   Baixo Os últimos A velocidade das augas
pola acumulación de neve durante centos de anos.   quilómetros   diminúe porque o desnivel  
Localízanse no mar e nas montañas. antes da é pequeno; por iso, o río  
As augas na Terra. Poden ser mariñas: mares e océanos.   desembocadura. vai depositando os materiais
Son salgadas. Tres tipos de movementos: correntes mariñas, que leva en suspensión.
mareas, ondas.
Na desembocadura  
fórmanse esteiros,  
Conceptos
en que se mesturan 
10 •  O leito é o lugar polo que discorren as augas dun río.   a auga doce do río  
O curso é o percorrido que un río realiza desde   e a auga salgada do mar,  
o seu nacemento ata a súa desembocadura. e deltas, que son terreos  
•  Os esteiros son zonas onde se mesturan a auga doce   de forma triangular  
do río e a auga salgada do mar; os deltas son terreos   debido á acumulación  
de forma triangular debido á acumulación dos materiais dos materiais  
que transportaba o río. que transportaba  
•  Mar interior é un mar rodeado de terra por todas as partes. o río.
Mar é unha masa de auga salgada.
•  As correntes son desprazamentos de grandes masas   •  Fervenza e desfiladeiro no curso alto; meandro  
de auga, semellantes a ríos, que circulan polos océanos:   no medio; chaira aluvial e delta no curso baixo.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 9


Páx. 63 Páx. 65

Localización Resolve un caso práctico. A presa das Tres Gargantas

12 R. G. 18 Usa as TIC


•  A construción da presa comezou o 15 de decembro  
Traballo co atlas de 1994 e rematou en 2006. A finalidade era a de crear  
unha presa hidroeléctrica.
13 •  Amazonas: nace nos Andes, en Perú, e desemboca  
no océano Atlántico. Entre os seus afluentes están o río •  En China, no curso do río Iangtsé.
Negro, o Madeira ou o Xingú. •  2.335 metros de longo, 185 metros de alto e 110 metros  
•  Congo: nace no lago Bangweulu, en Zambia,   de grosor.
e desemboca no océano Atlántico. Entre os seus afluentes •  Entre 1 e 1,2 millóns de persoas foron realoxadas.
destacan o Ubangui, o Mongala e o Kasai. 19 •  Ten escasa capacidade para controlar o caudal do río  
•  Danubio: nace na Selva Negra de Alemaña   e, en consecuencia, para evitar as inundacións; e presenta
e desemboca no mar Negro, en Romanía, onde forma   fendas debido ao terremoto de 2008; e ademais, as augas
un delta. Entre os seus afluentes están o Inn, o Morava   do encoro están fortemente contaminadas.
ou o Alt. •  Poñen en risco a saúde e a vida da poboación.
•  Iangtsé: nace na meseta tibetana e desemboca   •  Promete recuperar o ecosistema que existía antes
no mar da China Oriental. Entre os seus afluentes   da construción da presa e mellorar os sistemas  
están o río Jialing, o Yuan e o Hang. de irrigación, que son vitais para a supervivencia  
•  Murray: nace na Gran Cordilleira Divisoria, en Australia,   dos agricultores da zona.
e desemboca no océano Índico. O seu principal afluente   •  Non o fixo.
é o Darling.
20 R. L.
Causas e efectos
14 Este río ten un caudal irregular, porque varía segundo   Páx. 66
a estación.
Formas de pensar. Análise científica. Que relación hai
entre correntes mariñas, clima e poboación?
Comprometidos. A contaminación dos ríos e os mares
21 Analiza os símbolos do mapa
15 Educación cívica
•  Azuis: correntes frías. Vermellas: correntes cálidas.
•  R. M. Entre as causas pódense sinalar: as verteduras
Laranxa: zonas con moita concentración de poboación.
tóxicas das industrias, os residuos urbanos sen depurar,  
os insecticidas que se utilizan na agricultura ou as mareas •  Con puntos grandes. Con puntos pequenos.
negras. 22 Interpreta o mapa
•  Evitar as verteduras, depurar os residuos urbanos,   •  Leste de Norteamérica e puntos da costa atlántica
reducir o uso de insecticidas ou buscar outros menos de Suramérica, Europa, India, China, zonas do sueste  
contaminantes e reducir o consumo de derivados   e do oeste de África, puntos da costa leste de Australia.
do petróleo.
•  Coas zonas de clima temperado e cálido.
•  R. L.
•  Arredor do ecuador. Arredor dos polos.
16 Usa as TIC 23 Reflexiona
R. L.
•  Inflúe, si.
•  A corrente cálida do Golfo e a corrente fría  
de Canarias.
Páx. 64
•  Aumenten, porque a temperatura sería menor  
Competencia social. Aplica unha técnica. Interpretar a esa latitude. En Canarias, ao contrario.
o perfil lonxitudinal dun río •  A zona máis poboada é a bañada polas correntes cálidas.
17 •  En Picos de Urbión, a máis de 2.000 m de altitude.
•  895 km. Pódese ver no perfil do río, no eixe horizontal.
Páx. 67
•  Leste-oeste.
•  Soria (1.000 m), Tordesillas (700 m), Zamora (600 m),   Traballo cooperativo. Unha aventura: as grandes
Porto (0 m). exploracións
•  Atlántico. Comprensión lectora
•  Ten, varios. Aparecen representados por puntos azuis   24 Atlántico, Pacífico e Índico, para buscar unha ruta cara 
no perfil. á India.
•  Dous, España e Portugal.

10 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


25 Livingstone: río Zambeze, fontes do Nilo; Speke:  
lagos Tanganica e Vitoria; Stanley: lago Tanganica.
26 Usa as TIC
R. M. A foxa Challenger explorouse por primeira vez  
o 23 de xaneiro de 1960, cando unha nave tripulada
descendeu cun batiscafo chamado Trieste, invención  
de Auguste Piccard e capitaneado por Jacques Piccard,  
fillo do primeiro, e acompañado por Don Walsh, oficial  
da Armada estadounidense. A inmersión proxectouse para
obter datos da orixe da foxa. O lugar do descenso foi  
o extremo suroccidental da foxa, a uns 338 quilómetros
de Guam. Alcanzouse unha profundidade de 11.034 metros.
27 Toma a iniciativa
R. L.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 11


4
O CLIMA

Páx. 68 Páx. 73

Interpreta a imaxe 3 Interpreta o mapa


•  R. L. Causas: combustión do petróleo e o carbón, algunhas •  No ecuador. Porque nesa zona os raios solares inciden
técnicas da agricultura e da gandaría modernas, os produtos case verticalmente a maior parte do ano.
químicos da industria, etc. •  Nos polos. Porque nesas zonas os raios solares inciden
•  R. L. Consecuencias: o xeo dos casquetes polares e glaciares inclinados.
derreterase e elevarase o nivel do mar, amplas zonas agrícolas •  O ecuador térmico, a zona de máximas temperaturas.
transformaranse en desertos, etc.
•  R. M. Reducindo as actividades que supoñan emisión   Claves para estudar
de gases invernadoiros: combustión de petróleo para •  É a cantidade de calor que contén o aire da atmosfera.  
transporte e calefacción ou aire acondicionado. En graos Celsius (°C).
•  Liñas que unen puntos con igual temperatura media anual.
Como o sabemos? •  A latitude (as temperaturas son máis elevadas no ecuador
•  Si, cun punto de referencia. e descenden progresivamente do ecuador cara aos polos),  
a altitude (as temperaturas diminúen coa altura) e a distancia
•  Inundacións, cambios no clima, descenso da salinidade do mar
ao mar (o mar tempera as temperaturas).
e desaparición de moitas especies, etc.
•  Unha zona cálida, dúas temperadas e dúas zonas frías.
Pensa. R. L.
Páx. 70

1 Expresión oral Páx. 75

R. L.
Claves para estudar
•  Cando o vapor de auga da atmosfera arrefría, condénsase,  
Páx. 71 é dicir, pasa a estar en forma líquida e convértese en pequenas
gotas que se agrupan formando as nubes.
Claves para estudar
•  Chamamos precipitacións á auga que cae á superficie terrestre
•  É unha capa de gases de máis de 1.000 km de espesor   procedente da atmosfera. Mediante isohietas.
que envolve a Terra. •  En forma de chuvia, neve ou sarabia.
•  A troposfera está en contacto coa superficie terrestre; contén •  A latitude (as zonas próximas ao ecuador reciben máis
vapor de auga e nela a temperatura descende a medida   precipitacións ca as zonas temperadas e as rexións polares,
que aumenta a altitude; nesta capa teñen lugar a maioría   porque son máis cálidas), a altitude (nas zonas baixas chove
dos fenómenos meteorolóxicos (formación de nubes, menos ca nas máis elevadas e montañosas), a distancia
precipitacións…). A estratosfera está por enriba da troposfera; respecto á costa (as precipitacións son máis abundantes na costa
nesta capa abunda un gas chamado ozono que impide que   ca no interior, porque o mar é unha fonte de humidade).
as radiacións solares ultravioletas, que son nocivas para a nosa
Pensa. Porque ten maior capacidade para evaporar a auga  
saúde, cheguen á superficie terrestre.
do mar debido á temperatura.
•  O tempo é o estado da atmosfera nun momento e nun lugar
4 Interpreta o mapa
concretos e o clima é o estado característico da atmosfera  
nun lugar. •  Nas zonas ecuatoriais, tropicais e temperadas, sobre todo
as próximas aos océanos. Coinciden coas zonas máis
Pensa. Si. Sen ela, os seres vivos non poderían vivir, pois
cálidas.
necesitan respirar osíxeno e outros gases.
•  Porque é unha zona montañosa (a Gran Cordilleira Divisoria
2 Interpreta o debuxo ocasiona chuvias por razóns orográficas). Ademais,  
•  A troposfera contén o 80 % dos gases da atmosfera   na costa oeste existen correntes oceánicas frías.
e nela desenvólvese a vida. A estratosfera está por enriba
da troposfera; nesta capa abunda un gas chamado ozono
Páx. 76
que impide que as radiacións solares ultravioletas,  
que son nocivas para a nosa saúde, cheguen á superficie 5 Expresión escrita
terrestre. A mesosfera ten unha temperatura moi baixa   R. M.
e é importante polas reaccións químicas que se producen
•  Os ventos alisios sopran de maneira constante no verán  
nela. A termosfera recibe unha forte radiación solar  
do hemisferio norte e menos no inverno. Circulan entre  
e a exosfera é o límite exterior da atmosfera.
os trópicos, desde os 30-35° de latitude cara ao ecuador.
•  12 km; 50 km.
•  Diríxense desde as altas presións subtropicais cara  
•  Na termosfera ou ionosfera. ás baixas presións ecuatoriais. O movemento de rotación
•  Na termosfera ou ionosfera. da Terra desvía os alisios cara ao oeste, e por iso sopran

12 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


do nordeste ao suroeste no hemisferio norte e do sueste Páx. 81
cara ao noroeste no hemisferio sur.
•  Os alisios, ao ser ventos moi constantes, favoreceron   8 Saber facer. Construír e interpretar climogramas
a navegación a vela. Tamén favorecen o voo se sopran   •  R. G.
de cola, ou dificúltano se se collen de fronte. •  13º N, 100º L. Hemisferio norte. A nivel do mar.  
As temperaturas son elevadas todo o ano, sen apenas
Claves para estudar estacións. As precipitacións suman 971,27 mm  
•  Presión atmosférica: é o peso que exerce o aire nun lugar   anuais. Son abundantes e concéntranse na estación
da superficie terrestre. Borrasca: zona que ten unha presión húmida, de abril a outubro.
inferior a 1.013 hPa. Anticiclón: zona que ten unha presión É un clima tropical húmido polas súas temperaturas
superior a 1.013 hPa. Vento: é unha masa de aire   elevadas todo o ano e as súas abundantes precipitacións
en movemento. concentradas nunha estación.
•  A altitude (nas zonas baixas a presión é maior ca nas zonas
máis altas, porque sobre elas hai máis aire) e a temperatura  
Páx. 82
do aire (o aire cálido pesa menos ca o aire frío e, por tanto,
exerce menos presión). 9 Interpreta as imaxes
•  Constantes (alisios), estacionais (monzóns), con cambios
•  Moi escasa ou inexistente debido ao frío extremo  
diarios (brisas mariñas) e ventos locais (cerzo).
nos polos, e á calor extrema nos desertos.
Pensa. Canto menor é a presión atmosférica, maior  
•  As temperaturas suaves e a abundancia de auga.
é a probabilidade de precipitacións.

Páx. 77 Páx. 83

6 Saber facer. Interpretar mapas do tempo en superficie Claves para estudar


•  Borrascas en Italia e anticiclóns no Reino Unido. •  O frío extremo limita a vexetación e a práctica da agricultura,  
•  1.008 na borrasca e 1.044 no anticiclón. a escaseza de precipitacións dificulta o crecemento  
das plantas e aumenta a aridez do terreo e, nas zonas moi
•  É tempo inestable pola súa situación entre unha borrasca
cálidas e húmidas, as altas temperaturas e a humidade facilitan
e un anticiclón. O vento vén do noreste e é seco.
a propagación de enfermidades e fan que os alimentos  
•  Máis fortes na Península porque nela as isóbaras están
se descompoñan con rapidez.
máis xuntas.
•  Adáptanse as vivendas, extráese a auga subterránea
escavando profundos pozos, utilízase a rega por goteo para
Páx. 78
optimizar o uso da auga, cultívase en invernadoiros para crear
as condicións adecuadas de temperatura e humidade para  
Claves para estudar
o desenvolvemento das plantas, realízanse transvasamentos
•  Na zona cálida: ecuatorial (temperaturas cálidas, precipitacións
desde concas fluviais con excedente de auga a outras  
regulares e moi abundantes), tropical (temperaturas elevadas  
con escaseza e desalinízase a auga salgada.
e precipitacións que oscilan entre 2.000 e 500 mm), desértico
Pensa. A vexetación, porque non pode desprazarse e require  
(temperaturas moi altas e precipitacións moi escasas).  
de auga.
Nas zonas temperadas: mediterráneo (invernos suaves  
e veráns cálidos, precipitacións escasas e irregulares,   10 Interpreta as imaxes
con seca estival), oceánico (temperaturas suaves durante   •  Ecuatorial ou tropical na 15, mediterráneo seco  
todo o ano, precipitacións abundantes, uns 1.000 mm, na 16.
e regulares), continental (invernos moi fríos e veráns cálidos,
•  Na 15 utilízanse materiais da zona que protexen das altas
precipitacións superiores aos 500 mm e máis copiosas
temperaturas e a excesiva humidade, na 16 cultívase  
no verán). Nas zonas frías: polar (temperaturas moi frías
en invernadoiros.
e precipitacións case inexistentes) e clima de montaña  
(frío e con precipitacións abundantes). 11 Usa as tic
Pensa. Si, aínda que a maior altitude ca noutras zonas. R. M. Os pigmeos viven no centro de África, nunha zona  
de clima ecuatorial. Adáptanse á riqueza animal da zona
7 Interpreta o mapa e os gráficos
dedicándose á caza de antílopes, monos, porcos, aves  
•  América, África, Asia, Oceanía. e outros animais con redes, frechas e xavelinas; ademais,
•  Temperada. Mediterráneo, oceánico, continental, de montaña. recolectan froitas, tubérculos e mel.
•  Mediterráneo. A conca mediterránea, o leste de China,   Os tuareg son un pobo bérber de tradición nómade
o leste de América do Norte, o oeste de América do Norte,   do deserto do Sáhara. Viven nunha zona de clima  
a costa leste de Australia, o extremo sur de África, a costa desértico e adáptanse a el converténdose en nómades,
leste de América do Sur arredor do trópico de Capricornio. desprazándose duns lugares a outros na busca de auga  
•  De maio a outubro ou novembro. e de pastos para os seus animais.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 13


Páx. 85 Pensa. É un desastre producido pola alteración das condicións
habituais do clima (seca, inundación, furacán…). Pode provocar  
12 Interpreta os gráficos a morte das persoas e a destrución de vivendas e infraestruturas,
•  A medida que aumentan as emisións mundiais   arruinar colleitas, matar o gando doméstico, etc.
de dióxido de carbono increméntase a temperatura  
da atmosfera. Páx. 88
•  Os gases de efecto invernadoiro absorben parte  
da calor que reflicte a superficie terrestre. A combustión 14 Resume o esencial
de carburantes do petróleo aumentou a acumulación   O clima. Para coñecelo analízanse:
de dióxido de carbono (o principal gas), incrementando   As temperaturas varían segundo a latitude, a altitude
o quecemento da parte baixa da atmosfera. e a distancia ao mar.
Claves para estudar Organizan a Terra en zonas climáticas: zona cálida, zonas
•  Contaminación atmosférica: concentración na atmosfera   temperadas, zonas frías.
de impurezas e gases residuais derivados das actividades As precipitacións varían segundo a latitude, a altitude
humanas. Chuvia ácida: prodúcese cando a auga de chuvia e a distancia respecto á costa.
se mestura con partículas contaminantes. Néboa tóxica: A presión atmosférica varía en función da altitude
néboa mesturada con fume e outras partículas en suspensión e da temperatura do aire.
que irrita os ollos e os pulmóns. Efecto invernadoiro: proceso O vento pode ser constante, estacional, con cambios diarios,
natural polo que a atmosfera mantén unha temperatura vento local.
moderada na superficie do planeta. Quecemento global:
Distínguense varios tipos en cada zona climática.  
aumento da temperatura media na superficie terrestre.
Na zona cálida, os tipos de climas son ecuatorial, tropical  
Cambio climático: modificación xeral das condicións
e desértico.
climáticas do planeta.
Nas zonas temperadas, os tipos de clima son mediterráneo,
•  Reunións de representantes da maioría dos países para tratar
oceánico e continental.
de chegar a un acordo sobre a emisión á atmosfera  
Nas zonas frías, os tipos de clima son o polar
de gases contaminantes.
e o de montaña.
•  Cambio climático, aumento das temperaturas, desxeo, suba  
do nivel do mar, inundacións, secas… Localización
Pensa. A emisión de gases de efecto invernadoiro  
15 Rosa escuro: cálida. Amarelo: temperadas. Azul: frías.
á atmosfera produce un aumento deste efecto, o que deriva  
nun quecemento global que se traduce nun cambio climático  
Conceptos
do planeta.
16 •  Atmosfera: é unha capa de gases de máis de 1.000 km de
espesor que envolve a Terra, composta principalmente por
Páx. 86
osíxeno e nitróxeno.
13 Usa as tic • Ozono: gas existente na estratosfera que impide que as
R. M. En xuño de 2013 produciuse en Oklahoma, Estados radiacións solares ultravioletas, nocivas para a nosa saúde,
Unidos, un tornado con 4,2 km de longo e ventos   cheguen á Terra.
de ata 475 km/hora. Polo menos 18 persoas morreron, •  Amplitude térmica anual: é a diferenza entre  
moitas cidades quedaron arrasadas e producíronse fortes a temperatura máxima e mínima anuais.
tormentas e inundacións. • Seca: prodúcese cando nun lugar chove menos do habitual
para o clima desa zona durante polo menos un ano.
Páx. 87 • Quecemento global: é o aumento da temperatura media
na superficie terrestre.
Claves para estudar 17 •  A troposfera é a capa da atmosfera máis próxima  
•  Furacán: forte borrasca con ventos e chuvias de grande á Terra (esténdese ata uns 12 km da superficie)  
intensidade. Seca: escaseza de precipitacións dunha zona   e a estratosfera é a inmediatamente superior (ten maior
polo menos durante un ano. Inundación: prodúcese cando espesor: esténdese desde os 12 aos 50 km da superficie
chove abundantemente en moi pouco tempo e o terreo   terrestre aproximadamente).
non ten capacidade para absorber toda esa cantidade   •  O tempo é o estado da atmosfera nun momento  
de auga. e nun lugar concretos, e o clima é o estado característico
•  A corta de árbores, a edificación nos leitos e o asfaltado   da atmosfera nun lugar.
de amplas superficies. •  Borrasca: zona que ten unha presión inferior a 1.013 hPa,  
•  Adoitan desenvolverse sobre os océanos nas zonas tropicais   é dicir, zona de baixas presións. Anticiclón: zona que ten
e ao final do verán, cando a temperatura do mar é moi elevada, unha presión superior a 1.013 hPa. ou, o que é igual, zona  
por enriba dos 26 ºC. de altas presións.

14 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


18 23 •  No norte da península ibérica.
Elementos Unidade Aparello
Definición
do clima de medida de medida •  En Berlín, porque a presión atmosférica é máis alta.
É a cantidade •  Non, xa que este mapa ofrece o tempo atmosférico  
de calor   nun momento concreto e o clima é o estado característico
Graos
Temperatura que contén   Termómetro. da atmosfera nun lugar.
Celsius.
o aire da
atmosfera. Comprometidos. O quecemento global
24 •  En xeral, incrementouse o consumo, cun descenso  
Auga que cae
á superficie entre 2007 e 2009.
Precipitación terrestre Milímetros. Pluviómetro. •  Tivo lugar unha crise económica.
procedente  
25 Toma a iniciativa
da atmosfera.
R. L. Por exemplo: reducir a iluminación nocturna,  
É o peso que instalar lámpadas de baixo consumo, utilizar sensores  
exerce o aire
Presión de aproximación de persoas.
nun lugar   Milibares. Barómetro.
atmosférica
da superficie 26 R. L.
terrestre.

É unha masa Páx. 90


Quilómetros
Vento de aire en Anemómetro.
por hora.
movemento. Competencia social. Aplica unha técnica. Analizar o tempo
a partir dunha imaxe de satélite
19 •  Cando o vapor de auga da atmosfera arrefría,   27 Observa a imaxe e responde
condénsase, é dicir, pasa a estar en forma líquida   •  Europa e norte de África.
e convértese en pequenas gotas que se agrupan
•  Nubes.
formando as nubes.
•  O oeste e suroeste.
•  O frío extremo limita a vexetación e a práctica  
da agricultura, a escaseza de precipitacións dificulta   •  Cubertos.
o crecemento das plantas e aumenta a aridez   28 Reflexiona
do terreo e, nas zonas moi cálidas e húmidas,   •  O estado da atmosfera nun momento determinado:
as altas temperaturas e a humidade facilitan   a existencia de nubes.
a propagación de enfermidades e fan que os alimentos  
•  Non, xa que a imaxe só ofrece información sobre  
se descompoñan con rapidez.
un momento concreto, mentres que o clima é o estado
característico da atmosfera nun lugar.
Páx. 89

Causas e efectos Páx. 91

20 A latitude: as temperaturas son máis elevadas no ecuador   Traballo cooperativo. Busca de información
e descenden progresivamente do ecuador cara aos polos;   na web de AEMET
as zonas próximas ao ecuador reciben máis precipitacións
29 Usa as TIC
ca as zonas temperadas e as rexións polares, porque son
máis cálidas. •  R. L.
A altitude: as temperaturas diminúen coa altura   •  R. L.
e nas zonas baixas chove menos ca nas máis elevadas  
e montañosas.
A distancia ao mar: o mar tempera as temperaturas  
e é unha fonte de humidade que provoca precipitacións.
21 A emisión de gases de efecto invernadoiro á atmosfera
produce un aumento deste, o que deriva nun quecemento
global que se traduce nun cambio climático do planeta.  
As súas consecuencias son secas, inundacións, suba  
do nivel do mar, desxeo dos casquetes polares, etc.

Mapas e gráficos
22 As temperaturas son suaves no inverno e elevadas no verán.
Chove, sobre todo, no outono, e moi pouco no verán.  
É un clima mediterráneo.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 15


5
As PaisaxES Da Terra

Páx. 93 Páx. 96

Interpreta a imaxe 4 Interpreta o mapa e o gráfico


•  Pola conca do Amazonas, en América do Sur. •  América, África, Asia, Oceanía.
•  Temperaturas constantes todo o ano,  
•  A perda de masa forestal. Os incendios, a corta  
precipitacións moi abundantes e repartidas  
de árbores indiscriminada, a extensión dos cultivos  
en todo o ano.
agrícolas.
•  O terreo degrádase, emítese máis dióxido de carbono   Páx. 97

á atmosfera e pérdese biodiversidade. 5 Interpreta o debuxo


•  R. M. As medidas son moi variadas: fomentar a extracción •  Piso superior: árbores altas. Piso intermedio: árbores
sustentable de madeira ou prohibir as cortas, declarar   medias e animais. Piso inferior: terreo, auga e follas
a Amazonia zona de protección natural, fomentar mortas, animais, plantas.
aproveitamentos da selva que permitan a súa rexeneración, •  O inferior, porque apenas lle chega a luz do Sol debido  
como extracción de plantas medicinais, etc. á vexetación dos outros pisos.
Como o sabemos?
Claves para estudar
•  Entre 1950 e 1979.
•  Temperaturas altas e precipitacións abundantes todo o ano.
•  Decrecente. •  Moi caudalosos e regulares.
•  Sempre verde e moi densa, con gran variedade de plantas
Páx. 94
que medran de forma exuberante.
1 Usa as tic. R. L. Pensa. Os predadores, os incendios, as enfermidades
propagadas pola calor e pola humidade.
2 Interpreta o debuxo
Construción de estradas, unha cidade, vilas e aldeas,   Páx. 98
polígonos industriais, unha autoestrada, pontes, canteira,  
un túnel, un encoro, un faro. 6 Interpreta o mapa e os gráficos
•  América, África, Asia, Oceanía.
Claves para estudar •  No seco chove menos, a estación seca é máis marcada.
•  Paisaxe natural: é a paisaxe que resulta da interacción   •  Os dous teñen temperaturas elevadas e estables.  
do clima, o relevo, as augas, a vexetación e o terreo.   Non obstante, no tropical, as precipitacións,  
Paisaxe transformada (ou humanizada): é o resultado   aínda que abundantes coma no ecuatorial,  
das modificacións que as persoas realizan no medio natural. concéntranse nunha estación.
•  O clima: o frío intenso, a aridez e a calor e a humidade  
Páx. 99
elevados e constantes limitan o asentamento  
das persoas. O relevo: a maioría da poboación   7 Interpreta o debuxo
vive en zonas chás por debaixo dos 500 metros de altitude   •  A seca. A herba está amarela, seca, e o ceo, despexado.
e preto da costa. As augas: a poboación tende  
•  León, elefantes, cebras, xirafas e rinocerontes. (Xunto  
a concentrarse tamén xunto aos ríos para aproveitar  
ás chozas parece que hai algunhas vacas).
as súas augas (consumo humano, rega…).
•  Concéntranse en poboados tradicionais de pequeno
•  Canta máis tecnoloxía ten un grupo, máis transforma   tamaño.
a paisaxe natural.
Claves para estudar
•  Todas alteran a paisaxe natural. As actividades agrarias,  
pola súa extensión, afectan a zonas moito máis amplas. •  Clima: temperaturas elevadas todo o ano,  
pero menos ca no ecuatorial, e precipitacións  
Pensa. Si. Por exemplo, os terremotos. abundantes con dúas estacións, seca e húmida.  
Os ríos presentan un caudal irregular que varía  
Páx. 95 en función das chuvias: o caudal diminúe moito  
na estación seca e aumenta na estación de chuvias.
3 Saber facer. Interpretar a imaxe dunha paisaxe
•  Bosque tropical (preto do ecuador), sabana, bosque-galería  
Elementos naturais: montaña e bosque. Elementos humanos:
(nas beiras dos ríos) e estepa (nas zonas próximas  
campos e socalcos de cultivo, vivendas.
aos desertos).
É unha paisaxe rural, transformada pola acción humana. Pensa. A selva dificulta a presenza humana, pero esta  
Trátase dun poboado situado nunha zona elevada rodeado concéntrase na costa e nas beiras dos ríos. A existencia  
de campos de cultivo e, en último plano, un bosque. de dúas estacións dificulta a agricultura.

16 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Páx. 100 Páx. 104

Claves para estudar Claves para estudar

•  A aridez. •  As temperaturas son suaves durante todo o ano: os veráns  


•  Segundo a temperatura, cálidos (temperaturas diúrnas   son frescos e os invernos suaves. A amplitude térmica anual  
moi elevadas, pola noite descenden bruscamente)   é reducida. As precipitacións son abundantes e regulares.
e con estación fría (durante o verán as temperaturas   •  Os ríos teñen un caudal elevado e regular durante todo o ano.
diúrnas son tamén moi altas, pero teñen un longo inverno,   •  Na costa e nas áreas montañosas hai extensos prados.  
en que as temperaturas descenden ata os –10 ºC).   Nas zonas de altitude media crecen bosques de árbores  
Segundo a paisaxe: de area (predominan as dunas)   de folla caduca, como faias, castiñeiros, carballos…  
e pedregosos (formados por grandes extensións de pedras   Nalgunhas zonas en que os terreos son pouco fértiles  
e rochas espidas). aparece a landa, unha formación vexetal de arbustos, herbas  
•  Debido á escaseza de auga. e matogueiras.
Pensa. Porque necesitan desprazarse en busca de auga   Pensa. R. M. Ambos son favorables para a ocupación humana.  
e de pastos para os seus rabaños. O oceánico é máis propicio para a agricultura e a gandaría debido
á abundancia de auga e de pastos.

Páx. 101
Páx. 105
8 Interpreta o mapa 11 Interpreta o mapa e o gráfico
•  No sur.
•  A maior parte de Europa, a costa oeste  
•  Sáhara, deserto de Arabia, Thar, o Gran Deserto   de Norteamérica entre os paralelos 40 º e 60 º norte,  
de Area, Paracas, Sonora, Chihuahua, Namibia, Kalahari. os extremos meridionais de Suramérica e África,  
•  Turkestán Occidental, Gobi, Takla Makan, Colorado, Nova Zelandia e Tasmania.
Patagonia. •  Son suaves no verán e frescas no inverno.  
•  Sáhara, en África. Uns 10 graos.
•  Sonora en América e Gobi en Asia. •  Altas todo o ano. Non.

Páx. 102 Páx. 106

9 Interpreta o mapa e o gráfico


12 Interpreta o mapa e o gráfico
•  No interior de Europa, Asia e América do Norte.
•  Costa leste e oeste de Norteamérica, ribeira  
do Mediterráneo, leste de China, leste de Australia, leste   •  Xaneiro e febreiro son os máis fríos, con temperaturas  
de América do Sur arredor do trópico de Capricornio. varios graos baixo cero. Xullo e agosto, os máis cálidos,  
con temperaturas arredor dos 20º C. As precipitacións  
•  Elevadas no verán e suaves no inverno. Moderadas,  
non son moi abundantes, pero chove todo o ano.
cunha estación máis seca no verán. Xullo e agosto.
Claves para estudar
Páx. 103 •  O clima é continental, con temperaturas moi contrastadas
(inverno longo e frío, verán curto e caloroso) e precipitacións
Claves para estudar non moi abundantes. Os ríos conxélanse durante os meses
•  As temperaturas son moi elevadas no verán e suaves   máis fríos e o desxeo provoca grandes enchentes 
no inverno, e as precipitacións, non moi abundantes. na primavera. A vexetación natural está formada
principalmente por bosques boreais, pradarías e estepas.
•  De caudal irregular.
Pensa. Porque no hemisferio sur non hai terras emerxidas  
•  Aciñeira e sobreira no interior, piñeiro mediterráneo  
a esas latitudes.
na costa. Tamén crecen matogueiras e arbustos, moitos deles
aromáticos, como o romeu, a lavanda, a xara, o tomiño…
•  A agricultura, o turismo e o poboamento. Páx. 107

Pensa. Porque nelas as condicións climáticas son moi favorables, 13 Interpreta as imaxes
con temperaturas agradables todo o ano. •  Un bosque boreal.
10 Interpreta o debuxo e as imaxes •  Árbores de folla perenne, como abetos e piñeiros.
•  Cultivos de trigo, vide e oliveira, zonas de pastos, aciñeiras   •  Están formadas por herbas altas e aparecen en zonas
e sobreiras, matogueiras como o romeu, a xara ou o tomiño. húmidas e menos frías ca as que ocupa a taiga.
•  A de interior dedícase ao cultivo da vide, trigo e oliveira   •  A estepa está ocupada por herba de pouca altura,  
e a pastos, e a de costa, a hortas e ao turismo. e as pradarías, por herbas altas.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 17


14 Usa as tic que se ascende van aparecendo arbustos, matogueiras  
e prados.
As coníferas teñen follas en forma de agulla que permiten  
Pensa. Impide a agricultura e a gandaría, dificulta  
ás árbores sobrevivir en condicións de baixas temperaturas.  
os desprazamentos, obriga a edificar vivendas capaces  
A forma e a textura cerosa das follas non permiten  
de illarse do contorno, etc.
que a neve se acumule na árbore, e, por tanto, evita  
que o seu peso provoque a rotura das pólas. Ademais,  
a capa cerosa limita a perda de auga e evita que se conxele. Páx. 109

15 Saber facer. Interpretar unha cliserie


Páx. 108 •  Catro. A máis baixa entre 0 e 2.000 m, a segunda  
entre 2.000 e 4.000, a terceira entre 4.000 e 5.000,  
Claves para estudar a última de 5.000 en adiante.
•  O clima polar é o máis frío da Terra. As temperaturas   •  Na primeira: cultivos e bosques caducifolios.  
no inverno oscilan entre –20 ºC e –50 ºC. O verán case   Na segunda: coníferas e pastos. Na terceira: pastos.  
non existe, no mes máis cálido non se alcanzan os 10 ºC.   Na cuarta: neves perpetuas, non medra nada.
As precipitacións son escasas (arredor dos 300 mm)   •  Debido ao frío.
e caen en forma de neve. Os elementos característicos   •  Debido ao frío, o vento e a neve.
da paisaxe polar son o xeo e a neve. Só nas zonas menos frías
se dá a tundra, composta de musgos e liques.
Páx. 110
Na montaña, a vexetación varía coa altitude, segundo  
cambian as temperaturas e as precipitacións. A medida   16 Resume o esencial

Paisaxe Localización Clima Vexetación Ocupación

Bosque sempre verde  


Ecuatorial: temperaturas
e moi denso en que   Pouco poboado: grupos
Selva Arredor do ecuador. cálidas e precipitacións
as plantas crecen   indíxenas nómades.
abundantes e regulares.
de forma exuberante.

Tropical: temperaturas
Sabana, formada por
Ao norte e ao sur   elevadas durante todo  
herba de grande altura, Pequenas cidades  
Sabana da zona ecuatorial,   o ano, precipitacións
bosque-galería, bosque e poboados tradicionais.
cara aos trópicos. abundantes con estación
tropical e estepa.
seca e húmida.

Desértico cálido
(temperaturas elevadas  
Arredor dos trópicos  
polo día e baixas pola   Practicamente
de Cáncer e Capricornio   Especies adaptadas  
Deserto noite) ou desértico   deshabitado. Algúns
e no interior   á aridez.
con estación fría   grupos nómades.
de Norteamérica e Asia.
(cun inverno moi frío).
Precipitacións moi escasas.

Costas occidentais  
das zonas temperadas, Oceánico: temperaturas
situadas entre   suaves todo o ano, Prados, bosques   Moi poboado  
Oceánica
os paralelos 40 º e 60 º   precipitacións abundantes   de folla caduca, landas. e transformado.
ao norte e ao sur   e regulares.
do ecuador.

Mediterráneo: temperaturas
Bosque mediterráneo
moi elevadas no verán  
de aciñeira e sobreira
Esténdese, sobre todo, e suaves no inverno,
no interior, piñeiro Moi poboado  
Mediterránea arredor do mar precipitacións non moi
mediterráneo na costa. e transformado.
Mediterráneo. abundantes que se
Tamén crecen
concentran na primavera  
matogueiras e arbustos.
e no outono.

18 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Paisaxe Localización Clima Vexetación Ocupación

Continental: temperaturas
moi contrastadas, con
inverno longo e frío   Poboación desigual,
Interior de Europa,   Bosques boreais,
Continental e verán curto e caloroso; concentrada na costa  
Asia e América do Norte. pradarías e estepas.
as precipitacións   e nos vales dos ríos.
non son moi abundantes
e chove máis no verán.

Polar: extremadamente
Na zona ártica  
Polar frío, precipitacións Tundra. Poboación moi escasa.
e na Antártida.
escasas.

De montaña: as
temperaturas son moi
baixas no inverno  
Varía coa altitude: Moi poboados nas zonas
Nos cumios máis e frescas no verán,  
De alta bosques de folla perenne, cálidas, moi pouco
elevados das grandes as precipitacións son
montaña arbustos, matogueiras, poboados nas zonas
cordilleiras. abundantes todo o ano  
prados. temperadas ou frías.
e no inverno caen
frecuentemente en forma
de neve.

Conceptos Páx. 111


17  natural é a paisaxe que non foi transformada  
A
O espazo
polo ser humano. A transformada é o resultado  
da modificación humana. 22 A. Paisaxe ecuatorial: selva, abundancia de auga, escasa
transformación do medio. B. Paisaxe desértica: vexetación
18 
O deserto frío dáse nas zonas temperadas. Ten unha
moi escasa, inexistencia de ríos, fauna escasa,
estación fría, o inverno, que rexistra temperaturas moi baixas.
transformación do medio escasa, ocupado por tribos
O deserto cálido localízase nos trópicos e as temperaturas
nómades. C. Paisaxe tropical: sabana de herbas altas  
diúrnas son altas e as nocturnas, baixas.
e árbores illadas, animais carnívoros, existencia de cursos
19 •  Taiga: bosque de folla perenne. Paisaxe continental. fluviais de auga abundante durante a estación chuviosa,
•  Landa: formación vexetal de arbustos, herbas   existencia de pequenas cidades e poboados. D. Paisaxe
e matogueiras. Paisaxe oceánica. mediterránea: intensa ocupación humana, ríos irregulares,
•  Tundra: formada por musgos e liques. Paisaxe polar. bosque mediterráneo.
•  Pradaría: herbas altas. Paisaxe continental. 23  : arredor do ecuador. B: arredor dos trópicos de Cáncer  
A
•  Estepa: herbas de pouca altura. Paisaxe continental   e Capricornio e no interior a Norteamérica e Asia.  
e sabana. C: ao norte e ao sur da zona ecuatorial, cara aos trópicos.  
D: arredor do mar Mediterráneo. A: clima ecuatorial
Causas e efectos
(temperaturas cálidas e precipitacións abundantes  
20 Nas selvas, a excesiva calor, a humidade   e regulares). B: clima desértico (temperaturas elevadas  
e as enfermidades que estes propician non favorecen   polo día e baixas pola noite). C: clima tropical (temperaturas
a ocupación humana. Nos desertos, a falta   elevadas durante todo o ano, precipitacións abundantes  
de auga dificulta a vida; nas rexións polares,   con estación seca e húmida). D: clima mediterráneo
o frío dificulta a ocupación humana. (temperaturas moi elevadas no verán e suaves no inverno,
Gráficos precipitacións non moi abundantes que se concentran  
na primavera e no outono).
21 •  Temperaturas elevadas no verán e suaves  
no inverno. Precipitacións escasas, sobre todo 
no inverno, con estación seca no verán. Comprometidos. Especies en perigo de extinción
•  Clima mediterráneo. 24 Usa as tic
•  Bosque mediterráneo de aciñeira e sobreira   •  R. M. Animais: aguia imperial ibérica, coral laranxa, lamprea
no interior, piñeiro mediterráneo na costa.   mariña, sollo, lince ibérico, tritón do Montseny, tartaruga
Tamén crecen matogueiras e arbustos. mediterránea, lagarto xigante da Gomera, pardela balear,

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 19


porrón pardo. Plantas: fento de sombra, laranxeira salvaxe 31 Valora os cambios
gomera, cardoncillo gomero, jarilla peluda, centaurea  
•  Pola presión do turismo e o crecemento da poboación.
de Gredos, piña de mar, margarida de Lid, yesquera
vermella, lechugilla de Chinobre, bejeque farrobo. •  Permitiron o desenvolvemento económico da zona.
•  R. L. Por exemplo, declarar zonas de protección especial, •  R. L. Entre as consecuencias negativas, o aumento  
desenvolver programas de conservación e cría   do consumo de auga nunha zona deficitaria  
en catividade, banco de sementes, etc. e da contaminación da auga e do aire.

25 R. L.
Páx. 114
26 R. L.
Formas de pensar. Resolve un caso práctico. Os tsaatan,
un exemplo de adaptación ao medio
Páx. 113
32 •  No centro do continente.
Competencia social. Aplica unha técnica. •  Continental.
Analizar a evolución dunha paisaxe a partir
de fotografías aéreas •  Bosques boreais, pradarías e estepas: coníferas, herbas
altas e herbas baixas, respectivamente.
27 Localiza a paisaxe
33 •  O pastoreo de renos. Porque se desprazan en busca  
•  Á praia dos Xigantes, na costa oeste da illa  
de pasto e auga para os seus renos.
de Tenerife (Canarias).
•  1964 e 2007. •  Están fabricadas con peles, o interior é austero,  
cun fogar para cociñar e unhas peles que cobren o chan.
28  964: acantilados, zonas montañosas, vexetación  
1 Si: non poden transportar moitas cousas.
na parte inferior da fotografía. 2007: zona de montaña  
na parte superior e central da fotografía. •  Na estepa non se dá a agricultura, polo que se ven
obrigados a dedicarse á gandaría e a desprazarse  
29 1964: camiños, algunhas terras de cultivo ou de pastos,   co seu gando. Por iso se pode afirmar que se adaptaron
algunha casa. 2007: urbanizacións, porto, campos   moi ben ao seu medio.
de cultivo, estradas.
34 •  R. G.
30 Explica as modificacións da paisaxe
•  Agricultura e gandaría, polas zonas de cultivo.
Páx. 115
•  Turismo, polo porto deportivo e o tipo de edificacións.
Traballo cooperativo. Elaborar a ficha dunha paisaxe
•  A montaña despoboada.
35 Usa as TIC
•  Produciuse unha ocupación do medio, coa edificación  
•  R. L.
dun gran número de vivendas, estradas e un porto
deportivo. 36 •  R. L.

20 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


6
ATLAS Dos CONTINENTES

Páx. 117 e Zambeze, en que se encontran as cataratas Vitoria. Os ríos  


da vertente mediterránea son curtos e pouco caudalosos,
Interpreta a imaxe excepto o Nilo, que é o máis longo do mundo.
•  Desde o século XVIII. •  Climas cálidos: ecuatorial, tropical e desértico. Climas
•  Porque é o máis illado e de condicións máis extremas. temperados: mediterráneo e oceánico. Clima de montaña.
•  O primeiro en alcanzar o Polo Sur. Pensa. Porque nace nunha zona ecuatorial, caracterizada  
•  (Davenport, Reino Unido, 1868-Antártida, 1912). Foi un pola abundancia das precipitacións.
explorador británico famoso polas súas viaxes á Antártida  
e pola competición que sostivo co noruegués  
Páx. 119
Roald Amundsen no intento de alcanzar por primeira  
vez o Polo Sur. Alcanzou o Polo Sur o 17 de xaneiro de 1912,   1 Interpreta os mapas
pero só para encontrarse con que os noruegueses  
•  Océano Atlántico e Índico, mares Mediterráneo e Vermello.
de Amundsen o alcanzaran antes. Morreu na viaxe  
•  O Kilimanxaro, no Rift Valley.
de regreso, con toda a súa expedición.
•  O deserto de Nubia, o Rift Valley, os montes Muchinga,  
•  Reino Unido, Arxentina, Chile, Noruega, Australia, Francia  
o deserto do Kalahari, os montes Drakensberg.
e Nova Zelandia. No caso de Arxentina, Chile, Australia,
Arxentina e Nova Zelandia, o motivo principal é a proximidade •  Sáhara, Libia e Nubia no norte, Kalahari e Namibia no sur.
xeográfica. No caso de Noruega, Reino Unido e Francia •  Cabos: Espartal, Verde, Boa Esperanza, Guardafuí.  
adúcense motivos históricos relacionados co descubrimento   Golfos: Gabes, Guinea, Benguela, Adén.
e a exploración do continente. En todos os casos, motivo •  O Nilo. Nace no lago Vitoria e desemboca  
adicional é a existencia na Antártida de grandes reservas   no Mediterráneo a través do delta do Nilo.  
de hidrocarburos e metais preciosos. Atravesa o noreste de África de sur a norte.
•  Ecuatorial, no oeste de África arredor do ecuador. Tropical
Como o sabemos? húmido, ao norte e ao sur do ecuatorial, na zona
•  Porque durante o inverno austral as condicións climáticas son intertropical. Tropical seco, ao norte e ao sur do tropical
demasiado difíciles. húmido. Desértico, ao norte e ao sur do tropical seco;  
•  A Base Antártica Española Xoán Carlos I, xestionada   no caso do hemisferio sur, redúcese a unha franxa  
polo CSIC, foi aberta en xaneiro de 1988. Ten como obxectivo costeira no Atlántico. Mediterráneo en puntos da costa
apoiar as actividades españolas na Antártida e, en particular,   mediterránea e no cabo de Boa Esperanza. Oceánico  
a realización dos proxectos de investigación científica   no extremo sueste de África. De montaña en zonas  
que coordina o Subprograma de Investigación na Antártida   dos Atlas e do Rift Valley.
do Programa Nacional de Recursos Naturais. A base está
ocupada unicamente durante o verán austral, desde  
Páx. 120
mediados de novembro ata principios de marzo, aínda que  
se manteñen rexistros automatizados durante todo o ano.   Claves para estudar
Encóntrase situada na costa sueste de Baía Sur, na península •  Asia ten un relevo moi variado. As cordilleiras localízanse  
Hurd de illa Livingston (arquipélago das Shetland do Sur),   no centro do continente, como a cordilleira do Himalaia,  
a unhas 20 millas de navegación da base española Gabriel  
onde se alza o Everest, o cumio máis alto da Terra (8.850 m).  
de Castilla, situada en Illa Decepción.
As mesetas repártense por todo o continente, como o Tíbet.  
No norte, o leste e o sur hai amplas chairas. As principais
Páx. 118 depresións están ocupadas por tres mares interiores: Caspio,
Aral e Morto. As costas son recortadas. Presentan extensas
Claves para estudar penínsulas e amplos golfos ao sur, e numerosas illas no leste  
•  As amplas mesetas esténdense por todo o continente,   e sueste.
como a de Darfur. Os principais sistemas montañosos   •  Himalaia. Everest, 8.850 m.
sitúanse nos extremos: os montes Atlas ao noroeste  
•  Os da vertente ártica, como o Obi, o Ieniséi e o Lena,  
e os montes Drakensberg ao sur. A cima máis elevada  
son longos e gran parte do seu curso conxélase no inverno.  
é o Kilimanxaro. As depresións rompen a uniformidade  
Os grandes ríos da vertente índica, como o Indo e o Ganxes,
das mesetas centrais e son resultado da erosión  
nacen no Himalaia e atravesan amplas chairas. Os ríos  
dos grandes ríos. As costas son pouco recortadas.  
da vertente pacífica dan lugar a extensas chairas aluviais.
Destacan os cabos de Boa Esperanza e Verde, os golfos  
Destacan o Huang He ou río Amarelo e o Iangtsé. Os ríos  
de Guinea e Adén, e a península de Somalia. Madagascar  
da vertente mediterránea son curtos e irregulares. Permanecen
é a maior illa do continente.
secos durante varios meses pola escaseza de chuvias.
•  Os ríos da vertente atlántica, como o Senegal, o Níxer,  
•  Fríos: polar, de montaña. Temperados: continental, chinés.  
o Congo e o Orange, son longos e caudalosos. Os ríos  
Cálidos: ecuatorial, tropical, desértico.
da vertente índica son máis curtos ca os da vertente  
atlántica, pero tamén son caudalosos. Destacan os ríos Limpopo Pensa. Debido ao frío.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 21


Páx. 121 •  Winipeg, Superior, Hurón, Michigan, Erie, Ontario,  
Gran Lago do Escravo, Gran Lago do Oso, Titicaca.
2 Interpreta os mapas
•  Cuba: tropical. California: mediterráneo. Golfo de México:
•  R. M. Himalaia, Urais, montes Zagros, montes Kuan Lun. mediterráneo, tropical seco, tropical húmido.  
•  Anatolia, arábiga, Indostán, Indochina, Malaka, Corea, Mato Grosso: tropical húmido. Amazonas: ecuatorial.
Kamchatka. •  Porque ocupa unha grande extensión, de norte a sur.
•  Sri Lanka, ao sur da India; Sumatra e Borneo, ao sur  
da península de Malaka; Taiwán, ao sueste de China;
Páx. 124
arquipélago do Xapón, ao este.
•  Montes de Kolima, meseta de Siberia Central, meseta   4 Interpreta o mapa
de Mongolia, cordilleira do Himalaia, meseta de Deccán, •  Océanos Glacial Ártico e Atlántico, mares Báltico,  
península do Indostán. do Norte, de Noruega, Cantábrico, Mediterráneo, Tirreno,
•  Porque atravesan unha zona de climas continental e polar, Xónico, Exeo, Negro, Caspio.
con baixas temperaturas. •  Elbrús no Cáucaso, Mont Blanc nos Alpes.
•  Ecuatorial, ao sur e sueste; tropical húmido, arredor   •  Península de Kola, escandinava, de Xutlandia, ibérica,
do trópico de Cáncer; tropical seco, nas mesetas   itálica, balcánica, de Crimea. Illas: Británicas, Irlanda,
do interior do continente; desértico, na península arábiga Islandia, Baleares, Córsega, Sardeña, Chipre, Creta, Sicilia.
e no centro e sur de Asia; mediterráneo, no leste de China;
•  Don, Dniéper, Danubio. Á do mar Negro.
continental, na zona de Siberia e Mongolia; polar,  
no extremo norte; e de montaña, en todas as cordilleiras •  Ródano: mediterránea. Oder: ártica. Támesis: atlántica.  
centrais, como o Himalaia. Rin: atlántica. Texo: atlántica. Dvina setentrional: ártica.
•  Peníncula escandinava, montes escandinavos, Gran Chaira
Europea, montes Cárpatos, Balcáns, península balcánica.
Páx. 122
Ríos: Dvina Occidental, Danubio.
Claves para estudar
•  Hai grandes montañas, mesetas e chairas.   Páx. 125
Os sistemas montañosos esténdense polo oeste, paralelos  
á costa do Pacífico: Rochosas, Andes. No leste sobresaen Claves para estudar
algunhas montañas antigas de menor altitude. Entre as •  Europa é moi chá, polo que a súa altitude media é baixa.  
mesetas destacan as Grandes Chairas en América do Norte   As grandes chairas, por onde discorren os principais ríos,
e o Mato Grosso e o altiplano boliviano en América do Sur.   ocupan o centro e o leste de Europa. Destacan a Gran Chaira
As maiores chairas están percorridas por grandes ríos, como   Europea e a Chaira de Europa Oriental. As cordilleiras máis
o Mississippi, ao norte, e o Amazonas, ao sur. A costa   antigas esténdense polo norte e o leste do continente.
de América do Norte é recortada, con penínsulas como   Sobresaen os Montes Escandinavos, os Montes Urais,  
as do Labrador e Florida, grandes entrantes, como o golfo   os Montes Metálicos, o Macizo Central francés e os Vosgos.  
de México e a baía de Hudson, e numerosas illas. O litoral   As cordilleiras novas, máis elevadas, forman un arco  
de América do Sur é máis rectilíneo. En América Central   arredor do mar Mediterráneo. Destacan os Pireneos,  
atópase o mar do Caribe, cerrado por numerosos arquipélagos. os Alpes, os Cárpatos, os Balcáns e o Cáucaso,  
•  Os ríos da vertente atlántica son os máis longos e caudalosos. onde está o volcán Elbrús, o pico máis alto de Europa.  
Os ríos da vertente pacífica son curtos porque nacen   A costa é moi recortada, con entrantes, coma os fiordes  
en montañas próximas á costa. Os ríos da vertente ártica   de Noruega e as rías do norte de España, e saíntes, como  
son caudalosos e conectan lagos. os cabos Norte, Fisterra e San Vicente. Case un terzo  
•  Fríos: de montaña e polar. Temperados: continental, oceánico, do territorio europeo esténdese por penínsulas (ibérica, itálica,
mediterráneo. Cálidos: ecuatorial, tropical e desértico. escandinava…).
•  Elbrús, no Cáucaso.
Pensa. Porque o subcontinente está atravesado polo ecuador.
•  Os ríos da vertente ártica, como o Pechora e o Dvina
Setentrional, son caudalosos e conxélanse durante o inverno.
Páx. 123
Os ríos da vertente atlántica, como o Dvina Occidental  
3 Interpreta os mapas e o Vístula, son caudalosos todo o ano. Os ríos da vertente
•  Ao oeste: Rochosas (McKinley), Serra Madre (Orizaba), mediterránea, como o Ebro e o Po, teñen un caudal irregular,
Andes (Aconcagua). con fortes estiaxes no verán. Os ríos que verten ao mar Negro,
como o Don e o Danubio, son navegables e constitúen
•  Montañas Rochosas, Grandes Chairas, golfo de México,  
importantes eixes de comunicacións entre Europa central  
Chaira do Orinoco, macizo das Güianas, Chaira  
e oriental. No mar Caspio desembocan o Volga, o río máis longo
do Amazonas.
de Europa, e o Ural, que serve de fronteira natural con Asia.
•  Mackenzie, no Ártico; San Lourenzo, no Atlántico;
•  O Caspio, o Ladoga e o Onega.
Mississippi, no Caribe; Colorado, no Pacífico; Río Grande,
no Caribe; Amazonas e Río de la Prata, no Atlántico. Pensa. Favoréceo, debido a que é plano e con numerosos ríos.

22 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Páx. 127 e illotes agrupados en tres rexións: Micronesia, Melanesia  
e Polinesia.
5 Interpreta o mapa, os gráficos e as imaxes •  Oceanía presenta unha altitude media baixa (340 m),  
•  Mediterráneo, pola costa mediterránea; oceánico,   pero existen grandes diferenzas entre unhas illas 
na franxa atlántica; continental, nas zonas central   e outras. Australia é fundamentalmente chá, predominan  
e oriental de Europa; polar, no norte de Europa;   as chairas costeiras e as mesetas de pouca altura  
de alta montaña, nos cumios elevados. no interior e o principal sistema montañoso  
•  Temperaturas elevadas no verán e suaves no inverno, é a Gran Cordilleira Divisoria. Nova Guinea e Nova Zelandia
precipitacións irregulares cunha estación seca, o verán.   teñen un relevo montañoso. As demais illas do Pacífico  
A vexetación é propia de climas con poucas chuvias   son en xeral baixas, salvo algunhas illas volcánicas,  
e moita calor. como Hawai ou Samoa.

•  Musgos e liques. •  O Murray e o seu afluente, o Darling, en Australia.


•  Ecuatoriais e tropicais, porque a maior parte  
•  Porque a maior altura, menos temperatura e máis
dos territorios se encontran na zona cálida.
precipitacións.
Pensa. Verían reducida a súa superficie ou desaparecerían  
Claves para estudar baixo as augas.
•  O mediterráneo caracterízase por uns veráns calorosos  
e secos e uns invernos suaves, con precipitacións escasas  
Páx. 130
que caen sobre todo na primavera e no outono; a vexetación  
está formada por árbores de folla perenne, aciñeiras   7 Interpreta o mapa e o gráfico
e sobreiras, e por matogueiras e arbustos, como a maquia  
•  É o punto máis austral da superficie terrestre. Equivale  
e a garriga. O clima oceánico caracterízase por unhas
á latitude 90º S.
temperaturas suaves e unhas precipitacións elevadas  
que se distribúen de maneira regular ao longo do ano,   •  Na Antártida oriental a capa de xeo alcanza un espesor
aínda que diminúen no verán; a vexetación característica son superior aos tres quilómetros, maior ca na Antártida
os bosques de folla caduca (faias, carballos, castiñeiros…)   occidental, onde só alcanza dous quilómetros.
e as landas, formadas por matogueiras como uces, toxos   •  5.140 m.
e arandos. O clima continental caracterízase por uns invernos •  Destacan especialmente o monte Vinson e o volcán
longos e moi fríos, con nevadas frecuentes, e uns veráns Erebus.
cálidos; as precipitacións non son abundantes e caen   •  Cabo Dart, cabo Colbeck, cabo Gray e cabo Sedov.  
sobre todo no verán; a vexetación característica é a pradaría   Hai dúas baías formadas polo mar de Ross e o mar  
e a estepa, e nas zonas máis frías aparece a taiga, en que de Weddell.
predominan as coníferas de folla perenne como o piñeiro  
•  Porque as baixas temperaturas impiden que a auga  
e o abeto. O clima polar caracterízase por invernos moi longos
se desconxele.
e fríos e veráns curtos e frescos, as precipitacións son escasas
e a vexetación predominante é a tundra, formada
principalmente por musgos e liques. Nos cumios elevados dáse Páx. 131
clima de montaña, caracterizado por temperaturas máis baixas  
e precipitacións máis abundantes ca as das zonas próximas
8 Interpreta o mapa
situadas a menor altura. A vexetación gradúase en pisos.   •  No interior. Na costa.
Ao ascender, aparecen sucesivamente bosques caducifolios, •  260 ºC, 220 ºC. Baixo cero.
perennifolios, pastos e pradarías e rochas espidas. •  A influencia suavizadora do mar.
Pensa. Porque están nunha zona de transición entre a temperada 9 Usa as TIC. Anteollos de alta protección, gorro, bufanda,
e a tropical. chaqueta polar, impermeable, roupa interior térmica  
en varias capas, pantalón impermeable. Non se debe levar
Páx. 129 roupa de algodón, e si fibras sintéticas.

6 Interpreta os mapas Claves para estudar


•  O monte Wilhelm en Nova Guinea, e o monte Kosciuszko •  No sur.
na Gran Cordilleira Divisoria, en Australia.
•  É o continente de maior altitude media: 2.000 m.  
•  Australia: desértico, tropical seco, tropical húmido, Non obstante, só os cumios máis elevados, como o monte
mediterráneo, oceánico. Nova Guinea: ecuatorial.   Vinson, sobresaen por enriba do xeo. O continente ten  
Nova Zelandia: oceánico. unha forma case circular, só quebrada pola península antártica.
Nas súas costas destacan dúas baías orixinadas polo mar  
Claves para estudar de Weddell e o mar de Ross, respectivamente. Non vemos  
•  Catro illas maiores: Australia, Nova Guinea e as dúas illas que o terreo porque está cuberto de xeo todo o ano.
forman Nova Zelandia (Illa Norte e Illa Sur), e unhas dez mil illas •  O monte Vinson, 5.140 m.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 23


•  É o máis frío do mundo, con ventos intensos. Polas baixas Páx. 133
temperaturas.
10 a 15 R. L.
•  Un acordo internacional asinado en 1991 que prohibiu  
a explotación da Antártida durante cincuenta anos.
Pensa. Produciría unha elevación do nivel do mar,   Páx. 134
a desalinización da auga e a inundación de moitas áreas
costeiras. 16 Resume o esencial

Continente Relevo Costas Ríos e lagos Climas Paisa xes

Amplas mesetas, Pouco recortadas. Vertente atlántica: Cálidos: Selva, sabana,


sistemas montañosos   Cabos de Boa Senegal, Níxer, ecuatorial, deserto, paisaxe
nos extremos (Atlas, Esperanza e Verde, Congo, Orange. tropical, mediterránea,
África Drakensberg), golfos de Guinea e Vertente índica: desértico. oceánica  
depresións do Congo   Adén, e a península de Limpopo, Zambeze. e de montaña.
e Níxer. Somalia. Madagascar   Vertente
é a maior illa. mediterránea: Nilo.

Moi variado: cordilleiras Moi recortadas. Vertente ártica: Obi, Fríos: polar,   Tundra,  
no centro (Himalaia), Extensas penínsulas   Ieniséi, Lena. de montaña. de montaña,  
mesetas por todo   e amplos golfos   taiga, bosque
Vertente índica: Temperados:
o continente (Tíbet), ao sur. Numerosas illas. mediterráneo,
Indo, Ganxes. continental,
depresións con mares deserto, selva.
Asia chinés.
interiores (Caspio, Aral, Vertente pacífica:
Morto). Huang He, Iangtsé. Cálidos:
ecuatorial,
Vertente
tropical,
mediterránea:
desértico.
curtos e irregulares.

Sistemas montañosos Recortada   Vertente atlántica: Fríos: polar,   Tundra,  


polo oeste (Rochosas, a de Norteamérica,   Mississippi, de montaña. de montaña, taiga,
Andes, Serra Madre); con grandes golfos Amazonas. pradarías, bosque
Temperados:
mesetas como   (golfo de México) e illas caducifolio, bosque
Vertente pacífica: continental,
as Grandes Chairas   (Groenlandia). América mediterráneo,
Iukón, Colorado. oceánico,
América ou o Mato Grosso; do Sur é máis deserto, selva,
mediterráneo.
chairas como   rectilínea. Vertente ártica: sabana.
a do Mississippi   Mackenzie. Cálidos:
ou o Amazonas. ecuatorial,
tropical,
desértico.

Grandes chairas (Gran A costa é moi Vertente ártica: Temperados: Bosques de folla
Chaira Europea), recortada,   Pechora, Dvina mediterráneo, perenne, maquia,
cordilleiras antiguas con entrantes, como Setentrional. oceánico, garriga, bosques  
(Montes Escandinavos, os fiordes   continental. de folla caduca,
Vertente atlántica:
Urais) e novas (Alpes, de Noruega   landas, pradaría,
Dvina Occidental, Fríos: de
Pireneos). e as rías do norte   estepa, taiga,
Vístula, Elba, Rin, montaña, polar.
de España,   tundra,  
Sena.
Europa e saíntes, como   de montaña.
os cabos Norte, Vertente
Fisterra e San Vicente. mediterránea:  
Ebro, Po.
Mar Negro: Don,
Dniéper, Danubio.
Mar Caspio: Volga,
Ural.

24 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Continente Relevo Costas Ríos e lagos Climas Paisa xes

Australia é Murray e o seu Cálidos: Selva, deserto,


fundamentalmente afluente Darling   ecuatorial, bosque de folla
chá. Nova Guinea e en Australia. tropical, perenne, bosque  
Nova Zelandia teñen desértico. de folla caduca.
Oceanía un relevo montañoso.
Temperados:
As demais illas   mediterráneo,
do Pacífico son   oceánico.
en xeral baixas.

É o continente de Destacan dúas Polar. Liques, algas  


maior altitude media: baías orixinadas e musgos.
2.000 m. Non obstante, polo mar  
só os cumios máis de Weddell e o mar  
Antártida
elevados, como   de Ross.
o monte Vinson,
sobresaen por enriba
do xeo.

O espazo África, Asia, Oceanía (clima desértico). Landa: Europa, África,


17
América, Asia, Oceanía (clima oceánico). Bosque tropical:
•  Australia: Pacífico, Oceanía.
América, África, Asia, Oceanía (clima tropical).
•  Madagascar: Índico, África.
20 Everest: Himalaia, Asia. Aconcagua: Andes, América.
•  Groenlandia: Atlántico, América. Kilimanxaro: Rift Valley, África. Elbrús: Cáucaso, Europa.
•  Chipre: Mediterráneo, Europa. Wilhelm: Nova Guinea, Oceanía. Vinson: Antártida.

•  Sumatra: Índico, Asia. 21 •  Longo: Nilo (África). Caudaloso: Amazonas (América).
•  Polinesia: Pacífico, Oceanía. •  Máis extenso: Baikal (Asia). Máis profundo: Baikal (Asia).
•  Bahamas: Atlántico, América. •  Tíbet (Asia).
•  Islandia: Atlántico, Europa. •  Australia (Oceanía).

18 22 •  América e Asia, debido á súa posición e a súa extensión.


Río Continente Vertente
•  A Antártida.
Volga Europa Caspio

Amazonas América Atlántico


Páx. 135
Ganxes Asia Índico
23 R. G.
Iangtsé Asia Pacífico
24 •  Cordilleiras no oeste, grandes chairas no centro, mesetas
Zambeze África Índico no leste.

Obi Asia Ártico •  Non, é bastante rectilínea. Europa é moito máis  


recortada, con abundancia de penínsulas, cabos, golfos  
Nilo África Mediterráneo e illas.

Mississippi América Atlántico


Comprometidos. A protección do medio en Europa
Danubio Europa Negro 25 Usa as TIC
Vístula Europa Atlántico •  En Europa hai diversas categorías de protección  
dos espazos naturais, entre elas: reserva natural  
integral, parque nacional, monumento natural, área  
•  R. L. Si, por exemplo no río Zambeze (as cataratas Vitoria)  
de xestión de hábitat/especies, paisaxe protexida
e tamén no río Nilo (hai seis cataratas entre Khartum  
terrestre/mariña, área protexida con recursos xestionados.
e Asuán).
Ademais, existen zonas de especial protección
19 Tundra: América, Europa, Asia (clima polar). Selva: América, para as aves (ZEPA) ou zonas de especial protección (ZEC)
África, Asia, Oceanía (clima ecuatorial). Deserto: América, e espazos RAMSAR, zonas húmidas de importancia

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 25


internacional. Pola súa parte, a Unesco declara Reservas 27 R. L.
da Biosfera e Sitios Naturais de Patrimonio Mundial.
28 Toma a iniciativa
•  R. M. Por exemplo, o Parque Nacional dos Lagos  
de Plitvice (Croacia). Foi declarado Parque Nacional   •  Austria, República Checa, Eslovaquia, Polonia,  
en 1949, e Patrimonio da Humanidade da Unesco   Ucraína, Romanía, Serbia e Hungría.
en 1979, cunha ampliación en 2000. O parque   •  Si. Son fronteira natural entre Ucraína e Romanía,  
ten unha superficie próxima ás 30.000 hectáreas, entre Ucraína e Hungría, entre Polonia e Eslovaquia.
principalmente composto por bosques de faias,   •  2.544 m. Romanía.
en que viven lobos e osos, entre outras especies.   •  O Vístula e o Oder nacen nos Cárpatos.
Destacan os numerosos lagos que se formaron 
debido ao relevo kárstico, moitos deles unidos  
por cataratas. Páx. 137

Traballo cooperativo. Organizar unha volta ao mundo


Páx. 136 29 •  No século XIX.

Formas de pensar. Análise científica. Os elementos •  Que se pode dar a volta ao mundo  
naturais, unen ou separan? en oitenta días.
•  Pola construción do ferrocarril e o barco de vapor.
26 •  Os Urais e o Cáucaso.
•  Europa, Asia, Oceanía, América.
•  Os Pireneos. Un río, o Torne, en parte do seu percorrido.
•  Barco de vapor, ferrocarril. Hoxe pódese realizar este
•  Un a itálica, tres a escandinava.
traxecto en avión. O barco de vapor xa non se utiliza.
•  Suíza, Liechtenstein, Austria, Francia, Alemaña, Países
30 •  R. L.
Baixos. Serve de fronteira entre Francia e Alemaña.
•  Francia, Suíza, Austria, Italia, Mónaco, Eslovenia, Alemaña   •  Gaña a aposta porque ao avanzar cara ao leste e dar  
e Liechtenstein. a volta completa á Terra gañou un día.
•  Os lagos, as penínsulas. 31 R. L.

26 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


7
A PREHISTORIA

Páx. 147 Páx. 149

Interpreta a imaxe 2 Expresión escrita


•  R. M. Cranio n.º 5, coñecido como Miguelón: é un cranio   R. G.
que se encontra en bo estado de conservación; pelve,
Data de
bautizada como Elvis, o seu estudo deu a coñecer   Especie Características
aparición
que aqueles primitivos seres humanos eran tan altos  
Ardipithecus 4,4 m.a. Medía pouco máis dun metro  
coma nós, pero máis robustos; a mandíbula da Sima  
e alimentábase de brotes
do Elefante: máis de 1.200.000 anos de antigüidade,  
tenros, froitos e vexetais
conserva varios dentes.
brandos. Era bípede. Posuía  
•  Porque nesta sima non se encontraron restos de ferramentas un cerebro pequeno (350 cm³),
nin de animais. similar ao dos chimpancés.
•  Atapuerca ten unha importancia fundamental para   Australopithecus 4 m.a. Bípede. Medía sobre 1,5 metros
o coñecemento da evolución do ser humano, sobre todo de altura. O seu cerebro era
porque algúns dos restos arqueolóxicos encontrados   aínda pequeno (450 cm³).
son a proba da existencia dunha especie nova,  
Homo habilis 2,5 m.a. Cerebro duns 600 cm³.  
o Homo antecessor, que entrou en Europa desde África  
Primeira especie capaz  
hai un millón de anos. de elaborar ferramentas.
•  No ano 2000, a Unesco declarou os homínidos de Atapuerca
Homo erectus 1,5 m.a. Primeira especie que saíu 
Patrimonio da Humanidade debido aos excepcionais achados de África. Cerebro de 900 cm³.
arqueolóxicos e paleontolóxicos que alberga no seu interior, Descubriu o lume e crese que
entre os que sobresaen fósiles de, polo menos, catro especies utilizaba unha linguaxe simple.
distintas de homínidos: Homo sp (sen precisar especie), Homo
Homo 800.000 Cerebro duns 1.000 cm³. Restos
antecessor, Homo heidelbergensis e Homo sapiens,  
antecessor anos en Atapuerca, Burgos.
que converten este xacemento nun referente obrigado para
calquera estudo da evolución humana. Home de 200.000 Cerebro de 1.500 cm³. Primeira
Neandertal anos especie que enterrou os seus
Como o sabemos? mortos.

•  R. M. Podería tratarse dunha nova especie ata este momento Homo sapiens 195.000 Inventou a arte e desenvolveu  
descoñecida, probablemente o primeiro poboador de Europa. anos a linguaxe.
O desgaste dos dentes e a análise da mandíbula permitirá
saber como se alimentaban hai máis dun millón de anos.
Páx. 151

3 Usa as tic
Páx. 148
A primeira fase consiste en crear unha «lágrima».  
Claves para estudar Cun percusor duro de cuarcita eliminamos a codia  
e adelgazamos a peza mediante golpes periféricos
•  Chamamos prehistoria ao período de tempo transcorrido  
alternantes sobre as dúas caras. Así créase un biface tosco.  
entre a aparición dos primeiros antepasados do ser humano  
A segunda fase consiste en afinar a forma. Cun percusor
en África, hai uns 5 millóns de anos, e a invención  
brando de hasta de cervo eliminamos avultamentos e
da escritura, hai uns 5.000 anos.
accidentes de talla con golpes nítidos e contundentes en
•  É o longo proceso evolutivo que conduciu á aparición   zonas específicas do bordo. En todo o proceso van xurdindo
do ser humano. lascas largas. Nesta fase obtense unha forma case definitiva.  
•  En África, hai uns 5 millóns de anos. A última fase é o retoque. Empregamos un percusor brando
Pensa. R. L. de reducido tamaño. Con este percusor eliminamos  
as últimas imperfeccións das arestas, que son a parte  
1 Interpreta a liña do tempo
activa do biface.  
•  Paleolítico, Neolítico, Idade dos Metais. (Fonte: www.diariodeatapuerca.net/Biface.pdf)
•  Paleolítico: desde o inicio da hominización ata  
a aparición da agricultura e a gandaría. Neolítico:   Claves para estudar
desde a aparición da agricultura e a gandaría ata   •  Uns 5 millóns de anos.
a fabricación dos primeiros obxectos de metal. Idade  
•  Nómade: que non vive sempre no mesmo lugar, que se
dos Metais: desde a fabricación dos primeiros obxectos  
despraza. Biface: ferramenta de dobre fío e base redondeada,
de metal ata a invención da escritura.
feita de sílex que permite cortar carne, esfolar animais,
•  O Paleolítico. Case 5 millóns de anos. arrancar a casca das árbores, cortar ramas, etc. Lasca: lámina
•  Debido á súa grande extensión. de pedra que se obtén ao golpear o sílex.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 27


•  Nas zonas cálidas vivían ao aire libre e nas zonas frías construían •  Na cova de Altamira (Cantabria) e na cova de Lascaux  
chozas con ramas e peles ou refuxiábanse en covas. (Francia).
•  Da recolección, a caza e a pesca. •  Son pequenas esculturas en pedra, marfil ou óso  
•  Cantos rodados, bifaces, coitelos, puntas, agullas, arpóns, que representan mulleres cos órganos sexuais moi
anzois. De pedra e óso. desenvolvidos. Probablemente, esculpíanas para que  
Pensa. Permitiulles iluminar as covas, quentarse, cociñar   os espíritos propiciasen a fertilidade das mulleres da tribo.
os alimentos, escorrentar os animais salvaxes e fabricar mellores Pensa. R. M. A fertilidade das mulleres era fundamental para
ferramentas. asegurar a supervivencia da tribo debido á elevada mortalidade.
4 Saber facer. Identificar ferramentas do Paleolítico
•  Biface: cortar carne, esfolar animais, arrancar a casca   Páx. 156
das árbores, cortar ramas, perforar. Punta de frecha: cazar.
Claves para estudar
Raspadeira: para limpar as peles. Buril: para gravar  
e elaborar ferramentas de óso. Arpón: para pescar. Agulla: •  Os seres humanos aprenderon a cultivar plantas e a domesticar
para coser as peles. animais, fixéronse sedentarios e apareceron as primeiras
aldeas e poboados, a propiedade privada e as desigualdades
•  Pedra: biface, raspadeira, punta de frecha, buril. Óso  
sociais. Tamén houbo avances técnicos: empezou a utilizarse  
ou asta: arpón, agulla.
a pedra puída, fabricáronse tecidos e inventouse a cerámica.
•  Porque tiñan que vivir xunto ás terras que traballaban.
Páx. 152
Pensa. Unha revolución é un cambio importante no estado  
5 Educación cívica ou goberno das cousas. Falamos de revolución neolítica  
porque o paso de nómades a sedentarios e o cultivo  
R. M. Resultaría moi difícil, pois os membros da tribo
de alimentos supuxeron un cambio profundo nas formas de vida.
axúdanse entre eles e protéxense dos predadores  
e dos membros doutras tribos, ademais de cazar xuntos
e ensinarlles aos fillos o necesario para sobrevivir. Páx. 157
6 Expresión escrita
10 Saber facer. Interpretar pinturas levantinas
R. M. Os seres humanos eran cazadores e recolectores,  
•  Trátase dunha escena de caza en que varios homes
agrupábanse en clans e tribos, utilizaban ferramentas  
disparan cos seus arcos a un grupo de cérvidos.
de pedra e óso e eran nómades.
•  Homes. Cazaban en grupo.
7 Interpreta o debuxo
•  Cérvidos. Arcos.
Recolectaban froitos, cazaban e pescaban para conseguir
•  A imaxe paleolítica representa só animais de forma realista
alimento. Ademais, fabricaban ferramentas e con elas curtían
e con volume, que se consegue con gradacións tonais.
as peles e elaboraban vestidos. Tamén prendían lume  
Ademais, usan policromía. Na pintura neolítica as figuras
para iluminarse, quentarse, protexerse e cociñar,  
son máis esquemáticas, monocromas, e aparece a figura
e realizaban pinturas nas covas.
humana; así mesmo, píntase sen volume.

Páx. 154
Páx. 158
8 Interpreta a imaxe
11 Interpreta o debuxo
•  En posición decúbito supino, tombado cara arriba.
•  Coidar dos animais, elaborar fariña, realizar cerámica,  
•  Colares feitos con cunchas.
tecer, fabricar tortas, facer cestos, cultivar o campo,
decorar muros, render culto as seus deuses.
Páx. 155
•  Elaborábase a partir de barro, que se moldeaba  
9 Traballo cooperativo coas mans ou cun torno e se cocía ou se deixaba
endurecer ao sol. Os tecidos: elaborábase fío a partir  
R. G.
de la de ovella ou de fibras vexetais; despois trenzábanse
Claves para estudar os fíos no tear ata obter unha tea.
•  Crían na existencia de espíritos que interviñan nas súas vidas, 12 Usa as TIC
xa fose para axudalos na caza e protexelos das enfermidades, R. G.
xa para provocar doenzas ou causar a morte.
•  Hai uns 35.000 anos.
Páx. 160
•  Pinturas sobre rocha, nos teitos e paredes das covas.
•  Descoñécense. Moitos historiadores pensan que formaban 13 Interpreta os debuxos
parte dunha cerimonia relixiosa para favorecer a caza. •  A técnica A consiste en golpear o metal co martelo,  
•  Representan animais, son realistas e polícromas. é a máis sinxela. A técnica B baséase no mesmo, pero  

28 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


o metal quéntase antes de golpealo para que colla forma servía de colgante. O dolmen é unha cámara funeraria.  
máis facilmente. A técnica C converte o metal en líquido   O petróglifo non se sabe para que servía, pero pode  
e deixa que solidifique nun molde. estar relacionado coas crenzas relixiosas e a invocación  
•  A máis primitiva é a técnica A e a máis avanzada, a C: á caza.
require maiores coñecementos, ferramentas e materiais. •  Sobre unha gran laxa de pedra espállanse numerosos
•  A técnica A, pois nesa idade acabábase de descubrir   gravados onde destacan un gran cervo e varias espirais,
a metalurxia. xunto con varias escenas de cervos. Destaca  
a cornamenta do gran cervo.
Claves para estudar
•  Hai uns 7.000 anos. Páx. 164
•  Desenvolveuse o comercio, apareceron as primeiras cidades,
16 Resume o esencial
xurdiron novas ocupacións (guerreiros, sacerdotes,
comerciantes), incrementáronse as divisións sociais. Datas (inicio e final). Neolítico. Inicio: descubrimento  
da agricultura, hai uns 10.000 anos. Final: fabricación  
•  A roda, a vela, o arado, o regadío, a construción de canles.
dos primeiros obxectos de metal, hai uns 7.000 anos.
•  Monumentos megalíticos: os elaborados con grandes  
Idade dos Metais. Inicio: fabricación dos primeiros  
pedras. Menhir: pedra alongada espetada verticalmente.
obxectos de metal, hai uns 7.000 anos. Final: invención  
Dolmen: grandes pedras verticais fincadas no chan e cubertas
da escritura.
de lousas horizontais. Crómlech: amplo recinto circular
formado pola agrupación de moitos menhires. Onde vivían. Paleolítico: ao aire libre nas zonas cálidas,  
en chozas ou covas nas zonas frías. Neolítico: en aldeas  
Pensa. Os metais eran escasos e moi buscados: supoñían  
ou poboados. Idade dos Metais: en poboados ou pequenas
unha importante riqueza. De aí que fose necesario  
cidades.
que houbese homes, os guerreiros, para defender a aldea  
de posibles ataques doutras xentes que quixesen facerse   De que se alimentaban. Paleolítico: da caza, da pesca  
cos metais. e da recolección. Idade dos Metais: do que obtiñan  
da agricultura e a gandaría, e tamén da caza e a pesca.
Ferramentas. Neolítico: elaboradas con pedra puída  
Páx. 162 (aixadas para arar, fouces para segar, muíños para moer  
o gran). Idade dos Metais: elaboradas con metal (armas,
14 Interpreta a imaxe
ferramentas, adornos).
•  Paleolítica, polo motivo animal, a policromía, o volume   Inventos ou descubrimentos. Paleolítico: dominio do lume.
e o realismo. Neolítico: tecidos, cerámica. Idade dos Metais: roda, vela,
•  Un bisonte. arado.
Crenzas. Paleolítico: culto ás forzas da natureza  
Claves para estudar e aos astros. Neolítico: culto ás forzas da natureza
•  En Orce, Granada. relacionadas co cultivo da terra, como a chuvia, o Sol  
•  Paleolítico: na cornixa cantábrica: Altamira (Cantabria). ou as estrelas, e á fertilidade. Idade dos Metais: o mesmo  
Neolítico: no Levante (El Cogul, en Lleida; La Valltorta,   ca no Neolítico e aparecen os sacerdotes.
en Castelló; La Araña, en Valencia; Alpera, en Albacete). Mostras de arte. Paleolítico: pinturas rupestres  
Pensa. R. M. Desvélanos as súas crenzas sobre unha posible vida realistas de animais, esculturas e gravados. Neolítico:
tras a morte, pódenos indicar se se trata dunha sociedade pinturas rupestres esquemáticas coa figura humana  
xerarquizada ou non, móstranos obxectos desa civilización   e animais.
como xoias ou ferramentas e indícanos que tipo de alimentos   O tempo
e bebidas consumían.
17 Principio: aparición dos seres humanos. Final: invención  
da escritura.
Páx. 163 18 R. G. Tres etapas: Paleolítico, Neolítico e Idade dos Metais.
15 Interpreta as imaxes 19 Ardipithecus, Australopithecus, Homo habilis, Homo erectus,
•  O primeiro conxunto de imaxes son a entrada da Cova Homo antecessor, home de Neandertal, Homo sapiens.
Eirós, durante a escavación. Ao lado, dous dos restos 20 •  Descubrimento do lume, invención da cerámica, invención
aparecidos nesa cova: unha punta de lanza e un colgante. da roda.
Pertence á época paleolítica. Un dolmen. Pertence   •  Paleolítico, Neolítico e Idade dos Metais, respectivamente.
á época neolítica. Un petróglifo. Pertence á idade  
•  Tear: Neolítico. Vela e arado: Idade dos Metais.
dos metais.
•  R. M. A punta de lanza é a parte da lanza   O territorio
con que cazaban no Paleolítico. A súa decoración   21 •  A zona de expansión da arte megalítica. O biface significa
indica que estaba individualizada. O dente de raposo xacemento paleolítico, a vasilla indica a presenza  

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 29


dun xacemento neolítico e a espada, un da Idade  •  Trátase dunha estrutura de pedra formada por grandes
dos Metais. bloques verticais fincados na terra sobre os que se apoian
•  R. M. Por exemplo, «Xacementos prehistóricos   a modo de tellado outros bloques horizontais.
na península ibérica». •  Utilizouse durante a Idade dos Metais como sepultura
•  R. M. Paleolíticos: Altamira, Cova Eirós. Neolíticos: colectiva.
Cascajos, Cova Fosca. Idade dos Metais: O Argar,   •  Os menhires e os crómlech.
Os Millares. 30 As ferramentas
•  Paleolíticos: norte, leste e sur da Península. Neolíticos: •  A: fouce do Neolítico. B: arpón de óso do Paleolítico.  
norte, centro e leste da Península. Idade dos Metais:   C: biface do Paleolítico.
norte, centro e sur da Península, illas Baleares.
•  A: para segar os campos; séguese usando hoxe. B: para
pescar; hoxe non se usa. C: para esfolar, golpear…; hoxe
Páx. 165
non se usa.
Conceptos 31 A metalurxia
22 •  Proceso evolutivo a través do cal os nosos antepasados •  R. L.
foron adquirindo as características que nos diferencian
dos primates.
Páx. 166
•  Cambio profundo nas formas de vida debido ao cultivo  
de alimentos e á domesticación dos animais. Competencia social. Aplica unha técnica. Investigar
•  Expresión artística arquitectónica que se basea   en Internet sobre as glaciacións
na construción de monumentos con grandes pedras. 32 •  Foron períodos de clima moi frío durante os cales  
23 Nómade é o que se despraza dun lugar a outro os xeos cubriron gran parte de Europa, Asia e América  
constantemente, sen residencia permanente; sedentario   do Norte.
é o que vive sempre no mesmo lugar. •  Cinco.
A forma de vida •  Período interglaciario.

24 •  Mamuts, cervos xigantes, rinocerontes laúdos, tigres


R. L. No Paleolítico, os seres humanos vivían en tribos  
dentes de sable, boi almiscreiro, bisonte estepario, oso  
duns vinte a corenta individuos, formadas por unhas poucas
das cavernas… Trátase de animais adaptados ao frío,  
familias. Varias tribos compostas por persoas dun mesmo
con peles grosas e de maior tamaño ca as especies
grupo formaban un clan. Dedicábanse á recolección  
actuais.
de froitos silvestres, á caza e á pesca, e desprazábanse  
dun lugar a outro en busca de alimento. Vivían ao aire libre •  Non, vivimos nun período interglaciario.
nas zonas cálidas ou en covas ou chozas en lugares fríos,   33 A vexetación era moi pobre e escasa, formada por
e vestían peles de animais. gramíneas e outras plantas herbáceas. Só nalgunhas áreas
25 •  Debido á necesidade de coidar os cultivos. onde as condicións eran menos rigorosas, como vales
litorais ou en zonas baixas do interior, aparecían pequenos
•  Debido á necesidade de buscar materias primas  
bosques.
para elaborar ferramentas, armas e adornos  
de metal. 34 En América do Norte ocuparon todo o territorio do actual
Canadá e a parte norte de Estados Unidos; en Suramérica  
26 Paleolítico: dominio do lume (permite cociñar os alimentos,
estendéronse por toda a cordilleira dos Andes; en Europa
defenderse, iluminarse e fabricar ferramentas). Neolítico:
ocuparon o norte e leste e os cumios dos Alpes  
tecidos (permite vestirse con roupas de mellor calidade),
e Pireneos; en Asia estendéronse pola cordilleira do Himalaia
cerámica (permite dispoñer de recipientes). Idade  
e por zonas do interior de Siberia; no hemisferio sur
dos Metais: roda (permite o transporte por terra), vela ocuparon toda a Antártida.
(permite o transporte por mar), arado (facilita os labores
35 R. M. A paisaxe volvíase máis árida e pobre; a vexetación
agrícolas).
arbórea retrocedía e só quedaban gramíneas e arbustos  
A cultura e a arte de baixo porte. A fauna emigraba a zonas máis cálidas  
27 Esquerda: cabalo realista, con volume, polícromo: pertence e aparecían animais adaptados aos xeos, como o oso  
ao Paleolítico. Dereita: animais e persoas, monocromo, liñas das cavernas ou o mamut. Ademais, descendía o nivel  
esquemáticas: pertence ao Neolítico. dos mares e modificábase a rede hidrográfica.

28 Ambas as imaxes son mostras dun culto   36 Traballo cooperativo


á fecundidade. R. M. Algunhas medidas: migrar a zonas  
máis cálidas, refuxiarse no interior das covas  
Comprometidos. O legado dos primeiros seres humanos
e quentarse con lume, utilizar peles de animais  
29 As manifestacións artísticas para vestirse e protexerse…

30 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Páx. 167 •  Europa e Asia.
•  América.
Resolve un caso práctico. A réplica de Altamira •  Homo sapiens.
37 Busca información e investiga 42 Reflexiona
•  R. L. A cova de Altamira foi descuberta en 1868   •  Na busca de alimento e de condicións de vida máis
por un cazador, Modesto Cubillas. Cubillas debeu seguras (menos predadores).
comentar o seu descubrimento a Marcelino Sanz   •  O resto dos continentes permanecería virxe.
de Sautuola. En 1879, volveu á cova acompañado  
•  Crese que pasaron a través do estreito de Bering.  
pola súa filla María, de 9 anos, a cal entrou nela  
Por entón, ambos os continentes estaban unidos  
e viu unhas pinturas no teito. Sautuola quedou  
por unha estreita franxa de terreo.
sorprendido ao contemplalas e deu a coñecer  
•  Crese que os seres humanos chegaron a Oceanía
o seu descubrimento á comunidade internacional  
procedentes de Asia hai uns 70.000-50.000 anos.  
que, ao principio, dubidou da súa autenticidade.
Daquela, o clima era moito máis frío e o nivel do mar  
•  Porque están consideradas o máximo expoñente  
máis baixo. Australia e Nova Guinea formaban  
da pintura do Paleolítico.
un único continente chamado Sahul, o que permitía  
•  Porque as pinturas se estaban deteriorando debido   o desprazamento dos seres humanos.
á masiva afluencia de visitantes e curiosos.
Como se analiza o enxoval dunha tumba?
•  Foi inaugurada o 17 de xullo de 2001. Encóntrase ao lado
da orixinal. 43 Observa, pensa e responde
•  A Neocova está dentro do Museo de Altamira e reproduce   •  A: obxecto decorativo que representa un home arando.  
a cova orixinal. Mostra Altamira como debeu de ser   B: daga ou espada. C: escudo.
no Paleolítico, non como é agora, sen os derrubamentos •  Metal.
ocorridos desde entón. Consta dun vestíbulo, o Gran Teito, •  Idade dos Metais, pola composición dos obxectos.
onde se encontran as principais pinturas e unha galería final
•  Probablemente era un guerreiro, pois ese é o tema  
con máscaras e outras figuras.
dos obxectos da súa tumba.
38 Le o documento e responde
•  Comprobar o hábitat da cova tal como estaba na época  
Páx. 169
en que foi habitada polo ser humano prehistórico,  
moito máis real ca a cova orixinal; ter acceso   Traballo cooperativo. Unha recreación da prehistoria:
aos case 200 metros cadrados do teito polícromo,   O clan do oso cavernario
que na orixinal só é visible nun 40 %, e encontrar
información no museo para entender mellor a vida  
44 Comprensión lectora
do ser humano no Paleolítico. •  No Paleolítico.
•  Explica que a Neocova non é unha mera copia do orixinal, •  Medían menos de metro e medio, eran de ósos fortes,  
senón que no seu deseño interviñeron unha gran de pernas musculosas e pés planos. Os seus brazos eran
cantidade de científicos que trataron de reproducir   longos e estaban encurvados, como as pernas. O nariz  
o aspecto orixinal da cova. Neste sentido, a Neocova era longo, en forma de pico; a mandíbula saínte,  
achega moita información sobre o Paleolítico,   sen queixelo; a fronte baixa, estreita e inclinada;  
é «un gran libro aberto». a cabeza era longa e grande; e o pescozo, curto  
e groso.
39 Valora
ue era fraca, de fronte alta e rostro plano e non tiña
Q
•  Tenas, sen dúbida. R. L.
pelo na pel.
•  Poderían deteriorarse debido á humidade, a iluminación  
•  É un ser ou obxecto da natureza, xeralmente un animal,
e a respiración humana, e poderían chegar a desaparecer.
que na mitoloxía dalgunhas sociedades se toma  
•  R. L. como emblema protector. Para que non causasen males  
40 Propón unha solución á tribo, ás persoas.
•  R. L. •  Iza é a muller embarazada que encontra a Ayla.  
•  R. L. Brun é o xefe do clan. Mog-ur é o mago, ten máis  
de trinta anos e xa o consideran un ancián.
•  Datos sobre a súa forma de vida, esperanza de vida,  
Páx. 168
alimentación, carácter nómade, ferramentas  
e medicinas que utilizan.
Formas de pensar. Análise científica. Como se expandiu
o ser humano? 45 Usa as TIC. R. L.
41 Interpreta o mapa
•  África.
•  Ardipithecus, Australopithecus, Homo habilis, Homo erectus.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 31


8
As CIVILIZACIóns FLUVIAIS: MESOPOTAMIA E ExipTO

Páx. 171 expansión, o que o obrigou a afrontar continuas guerras


para reprimir revoltas secesionistas ou para rexeitar 
Interpreta a imaxe
as ameazas doutros pobos sobre as fronteiras. Conquistou
•  No norte, na meseta de Guiza. Exipto nos anos 666-663 a.C.; pero perdeuno no 655.  
•  A de Keops. Tamén a de Keops. No 640 derrotou os seus tradicionais inimigos de Elam  
e arrasou a súa capital, Susa. Asurnasirpal II: reinou  
•  Eran a tumba do faraón.
entre 884 e 859 a.C. Foi o terceiro rei do Imperio  
•  Na súa construción participaba moita xente. Primeiro  
neoasirio. É coñecido polas súas conquistas militares  
extraíase a pedra das canteiras, despois transportábase  
e a consolidación do Imperio asirio. Sucedeuno o seu fillo
ata onde se edificaba a pirámide.
Salmanasar III. Nabucodonosor II: rei de Babilonia  
•  As pirámides de Guiza, os xardíns de Babilonia, o templo   (605-562 a.C.). Era fillo de Nabopolasar, un xeral caldeo  
de Artemisa en Éfeso, a estatua de Zeus en Olimpia,   que tras a morte de Asurbanipal se proclamou soberano
o mausoleo de Halicarnaso, o coloso de Rodas e o faro   de Elam, Mesopotamia, Siria e Palestina. Fundou o Imperio
de Alexandría. neobabilonio, que ocupou o espazo do Imperio asirio.
Nabucodonosor asegurou o dominio destes territorios  
Como o sabemos?
e derrotou os exipcios na batalla de Karkemish (605 a.C.),
•  Só os reis, os faraóns. aínda en vida do seu pai. Morto Nabopolasar naquel
•  Para que os saqueadores de tumbas non conseguisen mesmo ano, Nabucodonosor sucedeuno e consagrouse 
encontrar a cámara funeraria. á tarefa de consolidar o imperio que herdara, combatendo
incesantemente contra os seus inimigos, especialmente  
na zona sirio-palestina. Conquistou Xerusalén e mandou
Páx. 172 destruír a cidade e o templo.
Descubre. A escritura cuneiforme

1   Usa as TIC Páx. 175


R. M. A escritura ideográfica chinesa baséase en figuras  
4 Interpreta o mapa e a liña do tempo
que simbolizan ideas por medio de iconas; a escritura
fenicia, pola súa parte, era de tipo consonántico: cada letra •  Asiria está no curso alto dos ríos Tigris e Éufrates e Caldea
tiña unha representación, pero non se utilizaban vogais.   no seu curso baixo.
A escritura exipcia é un tipo de escritura que usa caracteres •  Tigris: Dur Sharrukin (Khorsabad), Nínive, Assur, Eshnunna,
ideográficos combinándoos con caracteres fonéticos   Kish, Nippur, Lagash. Éufrates: Mari, Babilonia, Uruk, Larsa,
que representan un ou varios sons que se denominan Ur, Eridú.
xeroglíficos.
•  Con Asurbanipal, cara a 669-627 a.C.
•  Os sumerios.
Páx. 173 •  A etapa sumeria 700 anos, o Imperio acadio 500,  
2 Interpreta o mapa o Imperio babilónico 444, o Imperio asirio 744  
e o Imperio neobabilónico 73.
•  China, India, Mesopotamia, Exipto.
•  China: Iangtsé e Huang-Ho. India: Indo. Mesopotamia:   Claves para estudar
Tigris e Éufrates. Exipto: Nilo.
•  Xurdiu no IV milenio e durou ata o século VI a.C.
•  Trópico de Cáncer. É unha zona cálida.
•  «Entre ríos».
Claves para estudar
•  Era unha rexión clave para o comercio entre Asia Menor, o mar
•  A invención da escritura. Mediterráneo e Siria.
•  Un poder político forte, unha sociedade moi xerarquizada •  Asiria ao norte e Caldea ao sur.
e a construción de grandes obras.
•  Etapa sumeria, Imperio acadio, Imperio babilónico, Imperio
•  Porque todas se desenvolveron arredor dun ou de varios ríos. asirio, Imperio neobabilónico.
•  Son persoas que traballan na administración do Estado.
Pensa. Turquía, Siria, Iraq, Irán, Líbano, Israel, Xordania, Exipto,
Xurdiron para administrar as propiedades dos primeiros reis.
Arabia Saudita, Kuwait.
Pensa. R. M. Os ríos son fundamentais para o desenvolvemento
dunha agricultura capaz de alimentar grandes poboacións.
Páx. 176

Páx. 174 5 Saber facer. Interpretar unha pirámide social

3 Expresión escrita •  En cinco.


•  Asurbanipal: rei de Asiria entre 669-627 a.C. Foi un rei •  Escravos, artesáns e campesiños tiñan a peor, reis, nobres
conquistador, que levou o Imperio asirio á súa máxima e sacerdotes, a mellor.

32 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Claves para estudar Páx. 181
•  Estaba dividida en dous grupos: os privilexiados (rei,
9 Interpreta o mapa e a liña do tempo
aristocracia, sacerdotes, escribas) e os non privilexiados,  
que podían ser libres (campesiños, artesáns) ou escravos. •  Norte, mar Mediterráneo; sur, deserto do Sáhara; leste, mar
Vermello; oeste, deserto de Libia.
•  Privilexiados: rei, aristocracia, sacerdotes, funcionarios.
Non privilexiados: libres (campesiños, artesáns) e escravos. •  Arredor do Nilo.

Pensa. Non, porque a lectura e a escritura se universalizaron •  O Baixo Exipto é a zona do delta e a desembocadura; o
e todos os cidadáns aprenden a ler e a escribir na infancia. Alto Exipto é o curso alto do Nilo, ao sur do Baixo Exipto.
•  O Imperio Novo.
•  Abu Simbel, Edfú, Luxor, val das Raíñas, val dos Reis,
Páx. 177 Karnak, Tebas, Coptos, Tell el-Amarna, Hermópolis,
6 Interpreta as imaxes Heracleópolis, Saqqara, Menfis, Heliópolis, Tanis, Guiza,
•  Desa maneira simbolízase a súa maior importancia,   Sais.
o seu poder. •  Templos: Abu Simbel, Edfú, Karnak, Luxor. Tumbas: val  
•  Espidos, en sinal de submisión e de que se converteron  das Raíñas, val dos Reis, Tell el-Amarna, Saqqara, Menfis,
en escravos. Guiza.
•  En efecto, representa as distintas clases sociais sumerias. •  Menfis.
Aparecen o rei, os dignatarios e os sacerdotes,   •  Tebas.
os campesiños e artesáns, os guerreiros e os prisioneiros •  Durante o Imperio Novo.
de guerra, que son os escravos.
•  Antes de Cristo.
7 Educación cívica
Claves para estudar
R. M. Existen, si. Moitas sociedades aínda supeditan a muller
ao home. R. L. •  No noreste de África.
•  As terras negras eran as fértiles chairas das ribeiras do Nilo;  
as terras vermellas eran o deserto que se localizaba máis alá
Páx. 179 das terras negras.
8 Saber facer. Interpretar o zigurat de Ur •  Uns 3.000 anos, entre o 3100 e o 30 a.C.
•  Era unha grande estrutura que sobresaía na chaira   •  Imperio Antigo, Imperio Medio, Imperio Novo.
e se encontraba en estado de completo abandono. •  R. M. Antigo: establécense as bases do Estado e a sociedade
•  Realizada en adobe recuberto de ladrillo, consta   de Exipto. Medio: prodúcese unha grande expansión cara
dunha grande escaleira que conduce ao cumio dunha ao exterior. Novo: época de esplendor.
estrutura piramidal dividida en sete terrazas, das que só   •  A invasión de pobos estranxeiros. Os últimos, os romanos.
se conservaron tres. Ten grandes portas e, na parte
Pensa. R. M. En efecto, a civilización exipcia non sería posible  
superior, un santuario dedicado ao deus lunar Nanna.
sen o efecto fertilizador do Nilo e as súas crecidas anuais,  
•  Porque vivían nun territorio chan, sen montañas.  
que convertían a franxa de terras que rega nun terreo  
O zigurat era a estrutura que estaba máis alta e,  
moi apto para a agricultura. R. L.
por tanto, máis preto do ceo, a morada dos deuses.

Claves para estudar


Páx. 182
•  A crenza en varios deuses.
•  Construían con ladrillo e adobe. Inventaron o arco e a bóveda. 10 Usa as TIC
Baséanse ambos no mesmo principio, son estruturas   •  Hatshepsut foi unha raíña-faraón da dinastía XVIII,  
con forma de media circunferencia que permiten descargar   que gobernou entre 1490-1468 a.C., no Imperio Medio.
o peso dos muros. Cleopatra foi raíña da dinastía ptolemaica, no Imperio
•  O templo era a sede do goberno, dos tribunais de xustiza   Novo, e gobernou entre o 69 e o 30 a.C.
e das escolas. Preto do templo construíanse os zigurats, •  Hatshepsut dedicou a maior parte do seu reinado  
enormes torres dispostas en chanzos que cumprían diversas a edificar e restaurar templos e foi unha gobernante  
funcións: observatorio astronómico, lugar de culto ou centro   pacífica. Cleopatra foi a última raíña do período  
de adiviñación. helenístico, con ela produciuse a conquista romana
•  A escultura mesopotámica era de diferentes tamaños   e terminou o Imperio Novo.
e relevos . As estatuas representaban faraóns e altos
Claves para estudar
funcionarios. Eran ríxidas, de posición frontal, e rostro  
con grandes ollos. Os relevos adoitaban realizarse en pedra   •  O faraón era un rei con poder absoluto. Unha dinastía
e narran acontecementos políticos ou relixiosos. é a sucesión de reis dunha mesma familia.
Pensa. R. M. Si, a maioría dos pobos da Antigüidade eran •  Ditaba as leis, gobernaba o país, posuía gran parte das terras,
politeístas: exipcios, gregos, romanos, etc. controlaba o comercio e mandaba sobre o exército.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 33


•  Eran os membros da familia do faraón e doutras familias   Páx. 187
ás cales este recompensara con extensas terras e grandes
riquezas. 13 Saber facer. Interpretar o templo de Karnak

•  Os nobres gobernaban as provincias en que se dividía Exipto: •  As partes do templo son: avenida das esfinxes, pilonos,
facían cumprir as ordes do faraón e recadaban os impostos.   patio inicial, sala hipóstila e santuario do deus.
Os sacerdotes dirixían os ritos relixiosos e administraban   •  A construción en pedra, a ausencia de arcos e cúpulas
os templos. Os escribas redactaban os documentos oficiais   (edificios alintelados), a utilización de columnas,
e levaban as contas dos impostos reais e das mercadorías   as dimensións colosais.
que entraban e saían dos almacéns de palacio. O exército
•  Informa de que os pilonos e as grandes columnas  
protexía as fronteiras de Exipto.
estaban pintados con imaxes de gran colorido  
•  Porque só eles, os sacerdotes e algúns nobres sabían ler e da existencia de dependencias anexas,  
e escribir. probablemente para uso dos sacerdotes  
Pensa. Si, porque o seu poder era absoluto e a súa palabra a lei. que coidaban do templo.
•  A partir do estudo dos restos, de documentos  
da época, de pinturas e doutros templos similares.
Páx. 183

11 Interpreta a imaxe
Páx. 188
•  Con tocado cerimonial (nemes) adornado cunha figura dun
voitre e outra dunha serpe, caxato de pastor, barba postiza Claves para estudar
e flaxelo.
•  Mediante a momificación.
•  Voitre: símbolo do Alto Exipto. Serpe: símbolo do Baixo
•  Mastaba: forma de prisma con paredes inclinadas  
Exipto. Nemes: símbolo do poder real, outorgado polos
e cámara funeraria subterránea, pirámide: forma  
deuses. Caxato: símbolo da autoridade e a protección
piramidal con cámara funeraria no seu interior; hipoxeo:
sobre o pobo. Barba: símbolo da divindade. Flaxelo:
excavación no interior dunha montaña que contén  
símbolo do poder para castigar os inimigos.
a cámara funeraria.
12 Educación cívica
•  Pensa. Para recordarlle ao defunto como fora a súa vida.
Porque nos permite coñecer detalles sobre a administración
de Exipto e a vida cotiá.
Páx. 189

Páx. 184 14 Usa as TIC


Existían diversas técnicas de momificación. As súas
Claves para estudar
diferenzas radican na composición dos óleos e ungüentos
•  Á agricultura. utilizados, así como o recheo usado que podía ser flores,
•  Adoitaban ser prisioneiros de guerra. follas e palla, ou vendas embebidas en resinas. Nas primeiras
Pensa. Porque podían ter, administrar e herdar propiedades, dinastías os corpos eran vendados con liño e depositados  
comprar e vender bens e incluso divorciarse, algo que non   en sarcófagos de pedra ou madeira. Os corpos bañábanse
era habitual noutras sociedades da época. en natrón, unha mestura de sales de sodio (carbonato
sódico, bicarbonato sódico, sulfato sódico e cloruro sódico)
existentes de forma natural en Exipto, como secante natural
Páx. 186 dos corpos; polos orificios extraíase o cerebro e despois  
tapábanse con cera. Abríase o lateral do abdome e por aí  
Claves para estudar extraíanse as vísceras.
•  Que crían na existencia de varios deuses, como Ra, Horus
15 Interpreta a imaxe
ou Amón.
•  Trátase dun recipiente con aspecto antropomorfo
•  Crían que os ritos relixiosos eran necesarios para manter   que reproduce externamente os trazos físicos  
o equilibrio do universo. Por exemplo, pensaban   do defunto cos brazos cruzados sobre o peito 
que a sucesión das estacións ou a crecida anual do Nilo e unha profusa decoración baseada en imaxes  
dependían deses ritos. Por iso, era imprescindible   de deuses.
que cada deus contase cun templo en que gardar  
•  Para invocar a protección dos deuses para o defunto.
a súa estatua e realizar o culto relixioso.
Pensa. Un rito é un costume ou cerimonia que sempre   16 Expresión oral
se repite da mesma maneira e segundo unhas regras •  Información sobre os seus coñecementos médicos,
establecidas. Ritos católicos, por exemplo, son a celebración   os materiais que utilizaban, os vestidos e as teas,  
da misa ou o bautismo. Ritos do islam son o xaxún durante   as súas crenzas, os seus costumes funerarios,  
o mes do Ramadán ou a oración cinco veces ao día. a súa ourivaría, a súa alimentación, etc.

34 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Páx. 190 Páx. 192

17 Interpreta as imaxes 19 Resume o esencial


•  A utilización da pedra como material, as dimensións
colosais, a vista de fronte, o carácter estático e ríxido, Mesopotamia Exipto
a idealización.
Desenvolveuse no Desenvolveuse  
•  Para mostrar como é esta vida e para que ao defunto   territorio situado no noreste de África,
non lle falte na outra vida aquilo do que gozaba   entre os ríos Tigris xunto ao río Nilo.
nesta. e Éufrates.
Territorio Dividido en Alto Exipto  
Dividida en dúas e Baixo Exipto.
rexións: Asiria  
Páx. 191 e Caldea.
18 Usa as TIC
Período sumerio, Imperio Antigo, Medio
•  Nefertiti foi unha gran raíña da dinastía XVIII de Exipto, Imperio acadio, e Novo.
esposa do faraón Akenatón. Etapas da Imperio babilónico,
•  Viviu entre 1370 e 1330 a.C. súa historia Imperio asirio,
•  Un segundo rostro baixo o busto, con trazos faciais   Imperio
algo diferentes: pregamentos nas comisuras da boca, neobabilónico.
pómulos menos pronunciados, ponte do nariz máis
Período sumerio: O faraón concentraba
pronunciada… Segundo algúns investigadores, talvez  
cidades todos os poderes.
o artista decidiu eliminar eses pregamentos, suavizar  
independentes.
a ponte do nariz, etc., para reflectir os ideais estéticos
Organización Demais etapas:
daquela época.
política imperio. Rei  
Claves para estudar á fronte, cumpre
•  Relixioso: que eran obras relacionadas co culto aos mortos   tamén a función  
ou os ritos de pasamento. Político: que transmitían unha de sacerdote.
mensaxe política, o poder do representado, normalmente Privilexiados (rei, Os nobres, sacerdotes,
o faraón. aristocracia, escribas e exército eran
•  Escultura: a utilización da pedra como material,   sacerdotes, os grupos privilexiados  
as dimensións colosais, a vista de fronte, o carácter estático escribas)   e encargábanse da
e ríxido, a idealización, a realización de pequenas estatuas   Grupos
e non privilexiados, administración do Estado.
de temas cotiáns. Pintura: cores vivas, figuras hieráticas   sociais
que podían ser Os non privilexiados eran
e sen movemento que carecen de perspectiva   libres (campesiños, os campesiños,
e se representan sen sentido de profundidade;   artesáns)   comerciantes, artesáns,
os personaxes seguen o principio xerárquico: os máis ou escravos. servos e escravos.
importantes son de maior tamaño e sitúanse diante  
dos demais. Politeístas (Anu, Politeístas (Ra, Amón, Isis,
Ishtar, Enlil, etc.). Osiris, Horus…).
•  No interior das tumbas e en templos e palacios.
Crían que   Crían que os ritos
•  Informaban de como fora a vida do defunto.
os deuses se relixiosos eran necesarios
Pensa. R. M. Así é, pois as colosais proporcións de moitas manifestaban   para manter o equilibrio
esculturas facían necesario un estudo de enxeñaría para a través dos do universo. Crían na vida
construílas e colocalas na súa posición final. fenómenos   despois da morte e
da natureza   preparábanse para vivir
(a chuvia, o vento…),  no máis alá. Pensaban
Relixión dos soños   que era imprescindible
e crenzas ou da adiviñación. conservar os corpos  
Representábanse para esta segunda vida.
como persoas   Por iso, desenvolveron  
e tiñan paixóns a momificación,  
humanas.   un método para evitar
Non obstante,   que os cadáveres  
eran inmortais.   se descompuxesen:  
Non crían na vida secábanos e envolvíanos
tras a morte. en vendas.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 35


Pirámide: tumba faraónica. Dinastía: reis pertencentes  
Mesopotamia Exipto a unha mesma familia.
26 •  Os sumerios eran os que primeiro desenvolveron  
Arquitectura:
Arquitectura: templos   unha civilización fluvial en Mesopotamia e os acadios
grandes
e palacios de pedra, foron os seus sucesores.
construtores  
en ladrillo e alintelados e de dimensións •  As terras vermellas son as do deserto, e as negras,  
adobe, utilizaban colosais. as que están nas beiras do Nilo e son fertilizadas polas
o arco e a súas crecidas anuais.
Escultura: estatuas de pedra,
bóveda: templos, feitas para ser vistas   •  Unha mastaba é un enterramento trapezoidal que agocha
cigurats, palacios.   de fronte, de dimensións unha cámara funeraria subterránea, e un hipoxeo é unha
Os edificios colosais, estáticas, excavación dunha cámara funeraria nunha ladeira.
levantábanse transmiten rixidez e están •  Un arco é unha construción curva que se apoia en dous
sobre idealizadas. Tamén pequenas piares ou puntos fixos e cobre o van que queda entre eles,
plataformas ou estatuas de barro que e unha bóveda é unha construción semiesférica que cobre
terrazas e tiñan representaban escenas o espazo entre dous muros.
Arte grosos muros cotiás. 27 Porque pensaban que era imprescindible conservar  
que se revestían
Pintura: utilizaban cores os corpos para vivir despois da morte. Primeiro,  
con ladrillos  
vivas, as figuras son os embalsamadores retiraban do corpo os órganos internos,
de cores.
hieráticas e sen movemento, excepto o corazón, e deixábanos secar durante corenta días.
Escultura: carecen de perspectiva e Despois, o corpo enchíase e envolvíase con vendas de liño,
estatuas de reis, represéntanse sen sentido   entre as que se colocaban herbas aromáticas e amuletos
deuses ou altos de profundidade,   para acompañar o defunto na viaxe ao máis alá.  
funcionarios   os personaxes seguen o A continuación, colocábase unha máscara funeraria sobre  
e relevos   principio xerárquico: os máis a cabeza. Finalmente, depositábase o corpo nun sarcófago
que narran importantes son de maior que adoitaba ter forma humana.
acontecementos tamaño e sitúanse diante dos
28 Nos dous casos construíronse principalmente templos  
da vida política demais.
e palacios de dimensións colosais. Pero mentres  
ou relixiosa.
a mesopotámica usaba o ladrillo e o adobe (como material)  
e o arco e a bóveda, a exipcia empregaba a pedra  
O tempo e era alintelada. Mesopotamia: cigurat de Ur, porta  
de Ishtar en Babilonia. Exipto: templo de Luxor, pirámide  
20 R. G. De esquerda a dereita: período sumerio,   de Keops.
Imperio acadio, Imperio babilónico, Imperio asirio,  
Imperio neobabilónico.
Páx. 193
21 R. G. De esquerda a dereita: Imperio Antigo, Imperio Medio,
A forma de goberno
Imperio Novo, dominación estranxeira.
•  Ramsés II: Imperio Novo. Keops: Imperio Antigo 29 •  Si, era o faraón.
Mentuhotep II: Imperio Medio. Akenatón: Imperio Novo. •  Si, posuía terras, cobraba impostos e dirixía o exército.
Micerinos: Imperio Antigo. •  Si.
O territorio
A sociedade
22 China, India, Mesopotamia, Exipto. R. G. China: Iangtsé
30 R. G. De arriba abaixo: faraón; nobres, sacerdotes e xefes  
e Huang-Ho. India: Indo. Mesopotamia: Tigris e Éufrates.
do exército; escribas e soldados; campesiños, comerciantes,
Exipto: Nilo.
artesáns e servos; escravos.
23 É unha zona árida situada entre ríos que fertilizan  
31 R. G. De arriba abaixo: rei e nobres; sacerdotes; funcionarios;
o terreo. Exipto tamén é árido e o Nilo fertiliza as terras.
artesáns e campesiños; escravos.
24 R. G.
A cultura e a arte
Conceptos
32 Sala hipóstila: C. Pilono: A. Patio: B. Santuario: D.
25 Cigurat: enorme torre disposta en chanzos que cumpría
diversas funcións, observatorio astronómico, lugar de culto  
Comprometidos. O legado de Mesopotamia e Exipto
ou centro de adiviñación. Escriba: funcionario exipcio  
que redactaba os documentos oficiais e levaba as contas 33 Técnicas arquitectónicas e grandes obras
dos impostos reais e das mercadorías que entraban e saían •  Son pirámides.
dos almacéns de palacio. Obelisco: construción de pedra •  Un proxecto colosal, inmenso, que require un grande
que representaba o camiño que unía a terra co ceo. esforzo e é moi custoso, porque as pirámides só foron

36 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


posibles grazas a un tremendo esforzo humano •  Evidéncianse diferenzas entre homes e mulleres  
e económico. e entre homes libres e escravos.
•  Para todo tipo de edificios.
34 A escritura Páx. 195
•  É un sistema de escritura en que as palabras  
Resolve un caso práctico. O traslado do templo
se representan con figuras ou símbolos.
de Abu Simbel
•  Por exemplo, a ideográfica chinesa ou a alfabética fenicia.
39 Analiza o problema
35 A mitoloxía
•  Para explicar o mundo. •  Ramsés II.

•  Dous mitos diferentes: •  No século XIII a.C.

–  Un afirma que ao principio, só existía un océano infinito •  Nunha zona baixa, ao lado do río Nilo. Próxima  
que se chamaba Nun. Deste océano xurdiu o deus, ao emprazamento orixinal, pero 65 metros máis elevado.
Amón-Ra, deus do Sol. Amón-Ra esculpiu a Shu, deus   •  Entre 1964 e 1968, debido a que se ía construír unha presa
do aire, e a Tefnut, deusa da humidade. Estes deuses e quedaría somerxido.
xeraron a Geb, o deus da terra, e a Nut, a deusa   •  Desmontando o templo peza a peza.
do ceo. Geb e Nut son a orixe dos demais deuses •  Deixou algunhas construcións somerxidas.
exipcios e do universo. Unha vez que o universo  
está creado, deben aparecer os homes, que despois 40 Opina
serán faraóns. O deus con forma de carneiro, Jnum,   •  R. L.
é o creador do home: modelou corpo e alma   •  R. L.
dos humanos no seu torno e deulles o ka, ou alma. •  Podería construírse a presa noutro lugar.
–  O outro mito afirma que ao principio só existía  
41 Usa as TIC
o océano. Ra, o deus do Sol, xurdiu dun ovo  
(unha flor, nalgunhas versións). Ra tivo catro nenos,   •  Construíuse no sur de Exipto, na Baixa Nubia,  
os deuses Shu e Geb, e as deusas Tefnet e Nut.   no século II a.C.
Shu e Tefnet crearon a atmosfera. Geb converteuse  •  España obtivo en 1968 o templo de Debod,  
na Terra e Nut no ceo. Ra era, pola súa parte,   en agradecemento pola axuda prestada no salvamento  
o deus supremo. Geb e Nut tiveron dous fillos,   do templo de Abu Simbel. Foi reconstruído e aberto  
Set e Osiris, e dúas fillas, Isis e Neftis. Osiris sucedeu   ao público en 1972.
a Ra como rei da Terra, axudado por Isis, a súa esposa  
e irmá. Set, non obstante, elaborou unha conxura  
para matalo e asasinou o seu irmán Osiris.   Páx. 196
Pero a súa esposa Isis recuperou e uniu o corpo  
Formas de pensar. Análise científica. Que se atopou
do seu esposo coa axuda do deus Anubis. Osiris  
na tumba de Tutankamón?
converteuse así no deus da resurrección  
e da fertilidade, e no rei do inframundo. Horus,   42 •  Un faraón que viviu e gobernou Exipto no Imperio Novo,
fillo de Osiris e Isis, derrotou así mesmo a Set   concretamente na época da Dinastía XVIII.
erixíndose no rei da Terra. •  En mastabas, pirámides e hipoxeos.
•  Para que gozasen de comodidades e riquezas  
na súa vida tras a morte.
Páx. 194
43 •  Está formada por varias estancias de difícil acceso
Competencia social. Aplica unha técnica. comunicadas entre si.
Analizar o código de Hammurabi
•  A cámara sepulcral, porque contiña os restos  
36 Localiza o texto do faraón.
•  Cara ao ano 1800 a.C. •  Estaba afastada da entrada, para evitar que fose espoliada
•  O rei Hammurabi, para establecer as leis que debían rexer polos saqueadores de tumbas.
baixo o seu goberno. •  Recordarlle ao morto a súa vida anterior.
37 Analiza o texto •  Si, polos símbolos da máscara: a barba faraónica, a serpe,
•  O exército, a economía, o matrimonio, as relacións filiais,   o voitre e o nemes.
a medicina, a arquitectura, a escravitude… Todos   •  Poderiamos coñecer detalles sobre o seu día a día:
os aspectos da vida social e económica. mobiliario que usaban, xoias, etc.
•  Practicamente todos. 44 •  Quere dicir que non fora profanada polos saqueadores  
38 Valora o texto de tumbas.
•  R. L. •  Para enriquecerse cos tesouros enterrados nelas.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 37


•  Foi trascendental, xa que se trata da primeira tumba e os atributos da realeza: unha coroa Atef (formada  
encontrada intacta. Permitiu coñecer de primeira man pola coroa branca do Alto Exipto e a vermella do Baixo
como eran enterrados os faraóns. Exipto), o caxato heka (que simboliza o pastoreo) e o látego
(que é símbolo de fertilidade). Thot: home con cabeza de ibis,
o cetro uas nunha man e o Anj na outra. Seth: home con cara
Páx. 197
de bestia de fociño curvado, orellas rectangulares e rabo
Traballo cooperativo. Os deuses exipcios levantado, co cetro uas e o Anj. Horus: home con cabeza  
e a súa simboloxía de falcón, a dobre coroa de Exipto, o cetro uas e o Anj.
45 Isis: muller cun trono na cabeza, un cetro papiriforme   Anubis: home con cabeza de cánido, can ou chacal,  
nunha man e o Anj, símbolo da vida, e da eternidade.   co cetro uas e o Anj.
Ra: home con cabeza de falcón sobre a que porta o disco
46 R. L.
solar, co cetro uas (vara recta coroada coa cabeza  
dun animal fabuloso) na man dereita, como símbolo   47 Usa as TIC
do poder. Osiris: home momificado, coa pel verde   R. G.

38 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


9
A CIVILIZACIÓN GregA

Páx. 199 •  R. L. Por exemplo, Tebas, Argos, Troia, Corinto.


•  Na costa, porque o mar facilitaba as comunicacións.
Interpreta a imaxe
•  Montañoso.
•  Porque se celebraban en honor dos deuses.
•  No hipódromo e no estadio. Adestrábanse na palestra  
e no ximnasio e residían no leonideo. Si, existen este tipo   Páx. 203

de instalacións ou outras con similares funcións. 4 Interpreta o mapa


•  Duraban sete días. O primeiro día celebrábanse as cerimonias
Mar Negro: Teodosia, Fasis, Kallatis, Olbia.
relixiosas e un desfile, os días 2 a 6 tiñan lugar as competicións
Mediterráneo: Rodas, Siracusa, Massalia.
e o último día celebrábase a entrega de premios  
e un banquete. Claves para estudar
•  Polis: cidades cun goberno, unhas leis e un exército propios.
Como o sabemos?
Aristocracia: goberno dos mellores. Colonia: comunidades
•  Carreira de cuadrigas e lanzamento de disco.
independentes que mantiñan os deuses, os costumes  
•  R. M. Por exemplo, o Discóbolo de Mirón. e a organización da polis de que procedía a súa poboación.
•  A emigración e a fundación de colonias.
Páx. 200 •  Produciuse en dúas etapas: a primeira, entre 750 e 650 a.C.
dirixida cara ao oeste; e a segunda, entre 650 e 550 a.C.,  
1 Interpreta o mapa cara ao leste.
Asia Menor (Asia), a cordilleira dos Balcáns (Europa),   Pensa. Ambas eran cidades-Estado independentes.  
a península dos Balcáns (Europa) e as illas do mar Exeo,   As polis estaban en Grecia e as colonias foran fundadas
con Creta (Europa). por emigrantes das polis fóra de Grecia.

Claves para estudar


•  Porque cada val e cada illa formaban un Estado independente. Páx. 204

•  Época arcaica, clásica e helenística. 5 Educación cívica


Pensa. Foi determinante. A dificultade de comunicación   •  Un político ateniense (c. 495-429 a. C.), considerado  
entre illas e entre vales propiciou a aparición de cidades o «inventor» da democracia.
independentes.
•  En que o pobo dirixía a administración do Estado.
•  A Asemblea ou Ekklesia. A Xerusia ou Consello  
Páx. 201 de Anciáns.
•  En Atenas, os cidadáns. En Esparta, os espartanos homes
2 Expresión escrita libres maiores de trinta anos.
•  O minotauro era fillo de Pasifae, esposa do rei Minos   •  En Atenas, as mulleres, os escravos e os estranxeiros.
de Creta e dun touro branco enviado por Poseidón,   En Esparta, os pobos conquistados, os escravos,
deus do mar, tras a ofensa do rei a este deus. O Minotauro   as mulleres e os estranxeiros. R. L.
era un ser violento, metade home, metade touro,  
e alimentábase de humanos. O rei Minos encerrouno  
nun labirinto. Cada nove anos, Minos ofrecíalle á besta Páx. 205
sete mulleres e sete mozos que impoñía como tributo  
á cidade de Atenas. Teseo ofreceuse voluntario   Claves para estudar
coa intención de matar o Minotauro e liberar a Atenas. •  A Asemblea ou Ekklesia: principal órgano de decisión política,
Ariadna, a filla do rei, que se namorara del, ofreceulle   onde se votaban as leis, se decidían a guerra e a paz e se elixía
un nobelo. Teseo atou un dos seus extremos na entrada,   os gobernantes. A Bulé ou Consello dos Cincocentos:  
e así puido matar o Minotauro e encontrar o camiño  encargábase de preparar os asuntos que se discutían  
de saída. na Asemblea. Os maxistrados: funcionarios que executaban  
•  É unha das lendas fundacionais da civilización cretense. as decisións da Asemblea. Os tribunais de xustiza: cada tribunal
Algúns historiadores interprétano como símbolo   especializábase nunha materia determinada.
da preeminencia da civilización cretense ou minoica   •  En Esparta, o máximo órgano era a Xerusia, a Bulé ateniense.
sobre a Grecia continental no III milenio a. C. Había dous reis que exercían o poder militar e relixioso,  
sen equivalente en Atenas. Os maxistrados atenienses eran  
os éforos espartanos e a Ekklesia tiña o seu equivalente  
Páx. 202
na Apella.
3 Interpreta o mapa Pensa. R. L. O principio é o mesmo, pero na actualidade  
•  Atenas está na rexión de Ática, e Esparta, no Peloponeso. a democracia é representativa, non directa.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 39


Páx. 206 Páx. 210

6 Interpreta o mapa 10 Comprensión lectora


•  As polis das rexións de Ática e Peloponeso. •  Como seres carentes de dereitos que debían vivir
•  As polis de Asia Menor. sometidas aos homes.
•  Non, agora as mulleres teñen os mesmos dereitos  
Páx. 207
ca os homes na maior parte dos países.

7 Usa as TIC Claves para estudar


Servía como lugar de defensa ante eventuais ataques   •  Os cidadáns participaban na vida política e no exército,  
e de santuario para os deuses locais. gozaban de todos os dereitos e tiñan obriga de pagar impostos.
Os non cidadáns non podían participar na política.
Claves para estudar •  Cidadáns e non cidadáns (estranxeiros, escravos e mulleres).
•  Os persas e os gregos. Para opoñerse á expansión do Imperio •  Na agricultura de vide, trigo e oliveira, a artesanía e o comercio,
persa. que era a actividade máis importante.
•  As polis gregas acudiron en axuda das polis de Asia Menor, Pensa. Porque Grecia era un territorio pobre que non producía
sometidas aos persas. As guerras médicas concluíron co triunfo moitos alimentos, polo que os gregos necesitaban proverse  
dos gregos e Atenas adquiriu un gran prestixio militar, no exterior.
converténdose na potencia máis importante da Hélade.
Pensa. Porque foi o político máis importante de todo o século   Páx. 211
e aprobou reformas que beneficiaron o pobo. Ademais, fomentou
11 Interpreta as imaxes
o desenvolvemento da literatura e a arte, e co seu proxecto de
reconstrución da Acrópole de Atenas (que fora destruída durante •  Dormitorios, baño, entrada, comedor, xineceo, cociña  
as guerras persas) embeleceu a cidade. e patio central.
•  Homes e mulleres vestían longas túnicas de la e de liño.
No inverno abrigábanse cun manto ou chal de la  
Páx. 208
que se recollía sobre o ombro. Calzaban sandalias  
8 Interpreta o mapa ou botas de pel.

•  Asia Menor, Oriente Próximo, Exipto, Damasco, Babilonia,


Páx. 212
Susa, Ecbatana, Alexandrópolis, Bactra, río Indo,  
Persépolis, Susa, Babilonia. Claves para estudar
•  Macedonia, Grecia, Persia, Mesopotamia, Siria e Exipto.
•  Politeísta: que cre en varios deuses. Heroes: fillo dun deus  
e un humano. Santuario: lugar onde se realizaban os ritos  
Páx. 209 de adoración a un deus. Oráculo: mensaxes dos deuses  
que podían ser interpretadas polos adiviños.
Claves para estudar
•  A relixión grega era politeísta. Os deuses tiñan aspecto
•  Alexandre Magno. Porque foi o conquistador dun imperio. humano, aínda que eran inmortais. Eran os responsables  
•  Á expansión da cultura grega por Asia e o norte de África   da orde e do equilibrio no mundo e a miúdo interviñan na vida
e á fusión da cultura grega coa oriental. dos seres humanos e, mesmo, mantiñan relacións con eles.  
•  Porque floreceron a arte, a poesía e o teatro, e producíronse Os deuses e as deusas máis importantes residían no monte
avances científicos, como os logrados por Arquímedes Olimpo. Os gregos tamén crían na existencia de criaturas
(principio de Arquímedes) ou o xeógrafo Eratóstenes,   fantásticas, como os ciclopes ou os centauros. Os gregos
que mediu a circunferencia da Terra. pensaban que os deuses podían axudar ou prexudicar  
os humanos.
Pensa. Atenas estaba rexida por un sistema democrático,  
e as monarquías helenísticas eran réximes en que os reis,   •  Nos santuarios.
que foron divinizados, eran a máxima autoridade política   •  En ritos como representacións teatrais ou competicións
e militar. olímpicas.
•  Son un rito relixioso en honor dun deus.
9 Saber facer. Obter Información dunha moeda
•  Prata. Pensa. Non, agora non son un rito relixioso.
•  Porque o texto nomea a Lisímaco.
Páx. 213
•  Divinizado, convertido no rei Amón exipcio.
•  Porque o de Alexandre Magno tiña máis prestixio. 12 Saber facer. Ler un mito: Orfeo e Eurídice
•  Porque era a deusa da guerra e recordaba a Grecia,   •  Orfeo (un heroe), Calíope (unha musa), Apolo (un deus),
de onde procedían as monarquías helenísticas;   Eurídice (unha ninfa), Aristeo (un pastor), Perséfone  
a asociación mental daba prestixio. (unha deusa), Zeus (un deus), Deméter (unha deusa).

40 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Orfeo estaba casado coa ninfa Eurídice. Esta morreu   máis antigas e importantes de Atenas. Celebrábanse xogos
cando a perseguía un pastor e Orfeo baixou aos infernos   olímpicos e certames de poesía e música.
e suplicoulle á deusa do Inframundo, Perséfone,   17 Saber facer. Clasificar estatuas gregas
que a resucitase. A deusa permitiuno, pero puxo  
•  O movemento, a expresión angustiada, as figuras
a condición de que no retorno ao mundo dos vivos  
retorcidas, a composición complexa.
el non volvese a cara en ningún momento. Orfeo  
non puido resistirse e volveuna, co que Perséfone  
quedou para sempre no Inframundo.
Páx. 219
•  Está cheo de elementos fantásticos: a existencia  
do Inframundo, dos deuses, as musas e as ninfas,   Claves para estudar
a capacidade da lira de deter o curso dos ríos, etc. •  Bronce e mármore.
•  R. L. Por exemplo, a necesidade de cumprir os pactos. •  Quería reflectir a beleza ideal do corpo humano, realizábanse 
en bronce ou mármore, pintábanse de cores vivas 
e tiñan unha función relixiosa.
Páx. 214
•  A que se baseaba nas proporcións harmoniosas.
Claves para estudar •  Unha regra para representar as proporcións  
•  Orde arquitectónica: conxunto de regras matemáticas   do corpo humano.
que determinaban o tamaño e a combinación dos elementos Pensa. Sen dúbida, pois as súas estatuas reflicten con gran
arquitectónicos. Pronaos: vestíbulo do templo grego.   detalle o corpo humano.
Naos ou cella: sala principal do templo grego. Opistodomo: 18 Á etapa clásica, posto que se trata dunha escultura realista,
lugar do templo en que se depositaban as ofrendas. con certo movemento, de rostro sereno, que reflicte  
Pensa. En ambos os casos son de pedra, usan arquitectura a beleza ideal do corpo humano.
alintelada e utilizan a columna. Non obstante, os templos gregos
son de menor tamaño ca os exipcios e teñen outra estrutura.
Páx. 221
13 Interpreta o debuxo
Dórico. Claves para estudar

•  Filósofos: Sócrates, Platón, Aristóteles. Científicos: Tales  


Páx. 216 de Mileto, Pitágoras, Herodoto, Hipócrates, Aristarco de Samos,
Arquímedes e Eratóstenes.
14 Usa as TIC
•  En Grecia. Traxedias e comedias.
R. L. Por exemplo, a ágora, unha grande explanada rodeada
Pensa. R. L. A mitoloxía explica o mundo baseándose  
de columnas por tres dos seus lados e un muro polo cuarto;
en deuses, personaxes fabulosos e heroes. A filosofía trata  
ou o estadio, un espazo rectangular de gran tamaño rodeado
de explicar a esencia, as propiedades e as causas das cousas  
por dous dos seus lados de bancadas para que senten  
naturais. A ciencia é o coñecemento racional e ordenado  
os espectadores.
do mundo.
15 Interpreta o debuxo
19 Usa as TIC
•  A acrópole está no alto do outeiro da esquerda  
e a ágora en primeiro plano. A primeira servía para adorar Policleto, a finais do século IV a.C.
os deuses e como defensa en caso de perigo, e a segunda
era a praza onde se celebraba o mercado e o lugar  
Páx. 222
en que a poboación se reunía para pasear, charlar  
e estar informados do que pasaba na cidade. 20 Resume o esencial
•  Pasear, informarse, comprar e vender. •  Etapas da historia. Época arcaica: caracterizouse  
•  Non, porque en época helenística as cidades dispoñían   polo nacemento das polis e a expansión grega.  
de rúas amplas e rectas que creaban rueiros cadrados   Época clásica: caracterizouse polo desenvolvemento  
e regulares. da democracia, as guerras médicas e a guerra  
do Peloponeso. Época helenística: caracterizouse  
polas conquistas de Alexandre Magno e a aparición  
Páx. 218
das monarquías helenísticas.
16 Usa as TIC •  Formas de goberno. Democracia (Ekklesia, Bulé,
As Panateneas eran unhas festas relixiosas que se maxistrados, tribunais de xustiza). Oligarquía (dos reis,
celebraban todos os anos en Atenas e estaban dedicadas   Xerusia, éforos, Apella).
a Atenea, a deusa protectora da cidade. Tiñan lugar na •  Sociedade formada por cidadáns e non cidadáns
segunda quincena de xullo. Eran as celebracións relixiosas (mulleres, escravos e estranxeiros).

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 41


•  Economía baseada na agricultura, na artesanía   A cultura e a arte
e no comercio. 29 A. Dórica (capitel liso, arestas vivas). B. Xónica (fuste  
•  Arquitectura con tres ordes: dórica, xónica e corintia. con arestas suaves, capitel con volutas). C. Corintia (arestas
O tempo suaves no fuste, capitel de follas de acanto).

21 R. G. Época arcaica. Época clásica. Época helenística. Comprometidos. O legado dos gregos

22 30 A moeda
•  Expansión polo Mediterráneo: arcaica.
•  Guerras médicas: clásica. •  Para comerciar, comprar e vender. Si.
•  Conquistas de Alexandre Magno: helenística. •  O euro en ambos os casos.
•  Guerra do Peloponeso: clásica. 31 A ciencia
•  Aparición das polis: arcaica. •  Usa as TIC. Si, segue vixente.
O territorio •  O xuramento hipocrático é un xuramento público  
23
que fan os que van empezar as súas prácticas  
R. G.
con pacientes ou se gradúan en medicina, farmacia,
Conceptos veterinaria, psicoloxía, fisioterapia, logopedia,  
24 Polis: cidades cun goberno, unhas leis e un exército   odontoloxía e enfermería. O seu contido é de carácter
propios. Colonia: comunidades independentes, aínda   ético, para orientar a práctica do seu oficio.
que mantiñan os deuses, os costumes e a organización   32 A arte
da polis de que procedía a súa poboación. Helenismo:
expansión da cultura grega por Asia e o norte de África   •  R. G.
e fusión da cultura grega coa oriental. 33 A política
25 Cidadán é o que ten dereitos políticos e participa   •  Educación cívica. O goberno, as cámaras  
no goberno da polis, e non cidadán, o que non ten   de representación e os tribunais de xustiza. R. L.
eses dereitos nin participa no goberno. Ágora é  
34 O deporte
a praza central onde se celebra o mercado e pasean  
os cidadáns, e acrópole é o recinto onde se levantan   •  Lanzamento de xavelina, salto de lonxitude, carreiras,
os templos e que serve como refuxio en caso de ataque. boxeo e loita libre olímpica.
Pronaos é o vestíbulo do templo, e naos, a sala principal.  
A Ekklesia é a asemblea en Atenas, e a Apella,  
Páx. 224
a asemblea dos cidadáns en Esparta.
Competencia social. Aplica unha técnica. Sintetizar
Os protagonistas
información dun cadro cronolóxico
26 •  O conquistador de Grecia, Asia Menor, Persia,  
35 
Exipto, Babilonia e Asia ata a India, entre o 336  
e o 323 a.C.
Etapas da Grecia antiga
•  O primeiro é actual, o segundo é do século I d.C.
O primeiro limítase a narrar uns feitos, obxectivos;   Época arcaica Época clásica Época helenística
o segundo presenta a Alexandre como un heroe. (800-490 a.C.) (490-334 a.C.) (334-30 a.C.)

Páx. 223 Xurdiron as polis   Tiveron lugar   Alexandre Magno


(a partir do século as guerras lánzase á conquista
A forma de goberno
VIII a.C.). médicas entre de Oriente entre
27 Atenas tiña un sistema democrático en que participaban Período de crises gregos e persas 334 e 323 a.C.
os cidadáns. Esparta era unha oligarquía, un goberno (séculos VIII-VI a.C.)   (499-480 a.C.). Alcanza o Indo  
controlado por uns poucos, que apenas contaba   e revoltas Atenas viviu   e ocupa Exipto  
cos cidadáns. populares contra unha época   e o Oriente
os aristoi (século VI de esplendor Próximo,
A sociedade
a.C.) que culminou (século V a.C.). Asia Menor,
28 Cidadáns: eran unha minoría, participaban en política, Mesopotamia  
coa aparición  
Estalou a guerra
gozaban de todos os dereitos e tiñan obriga de pagar da democracia. e Persia.
do Peloponeso
impostos. Non cidadáns: non participaban en política,   Xorden  
Período de entre Atenas  
pero había diferenzas entre os estranxeiros (eran libres, as monarquías
expansión: cara e Esparta  
pagaban impostos, non podían posuír terras nin casas),   ao oeste (750-650 helenísticas  
(431-404 a.C.).
as mulleres (eran libres ou escravas, carecían de dereitos)   a.C.) e cara ao leste   Ganou Esparta. (séculos IV a I a.C.).
e os escravos (non eran libres, empregábanse nas minas,   (650-550 a.C.).
no traballo doméstico ou na agricultura).

42 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Competencia social. Aplica unha técnica. Clasificar Páx. 226
cerámicas gregas
Formas de pensar. Análise científica. Existiron Troia
36 A. Ánfora (ten colo alto e dúas asas). B. Crátera  
e a guerra de Troia?
(é moi grande, con boca moi larga). C. Kylix (é pequena  
e con pé). D. Oinochoe (ten unha soa asa). 41 •  Un poeta grego que viviu na época arcaica,  
no século VII a. C., autor da Ilíada e a Odisea.
•  Zeus era un deus grego, e Aquiles, un heroe.  
Páx. 225
Non, o heroe é o fillo dun deus e un humano e é poderoso
Resolve un caso práctico. Por que as esculturas pero non inmortal.
do Partenón están en Londres? 42 •  Un arqueólogo alemán que viviu no século XIX (1822-1890)  
37 Busca información e investiga e descubriu o emprazamento da antiga Troia, demostrando
•  Dos templos da Acrópole de Atenas. que a Ilíada describía lugares reais.
•  En Atenas. •  Seguiu paso a paso a narración de Homero.
•  O friso. •  Os gregos foron os vencedores, introduciron na cidade 
un xigantesco cabalo que tiña soldados agochados  
•  O embaixador británico no Imperio otomán.  
no seu interior.
Os que lord Elgin trasladou entre 1801 e 1805.
•  No outeiro de Hisarlik, en Asia Menor. Seguindo  
•  No Museo Británico.
as indicacións de Homero.
38 Analiza a noticia
•  Si existiu, sabémolo porque se encontraron os seus restos.
•  Defende e potencia o retorno voluntario.
•  Existen máis dúbidas. Os que aparecen nos textos  
•  Desatende a petición grega e mantén no Museo Británico de Homero e os que achega a escavación da cidade.
as esculturas do Partenón.
39 Valora
Páx. 227
•  Sen dúbida, supoñen un elemento que atrae a Londres  
a moitos visitantes e turistas cada ano. Traballo cooperativo. Representar unha traxedia grega:
•  R. L. Edipo rei

•  Birgit Wiger-Angner cre que o Museo Británico debería 43 Comprensión lectora


devolver as esculturas. Freddie New cre que é un bo R. L.
momento para considerar a cuestión.
44 R. L.
40 Traballo cooperativo
R. L.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 43


10
A CIVILIZACIÓN ROMANA

Páx. 229 O rei era auxiliado polo Senado, unha asemblea formada  
polos senadores, que eran os xefes das familias principais.
Interpreta a imaxe
•  Os patricios eran os representantes das familias  
•  Era unha unidade de infantaría do exército romano que máis importantes da cidade.
constaba de 80 homes, distribuídos en 10 contubernios,  
•  O último rei foi destronado por unha rebelión.
e estaba dirixida por un centurión. Era a unidade básica  
de organización das lexións romanas. Pensa. Non, depende das atribucións do Senado e de quen  
o compoña. Neste caso estaba formado polos representantes  
•  Armas: xavelina, daga, gladius, pilum. Defensa: casco, coiraza,
das familias principais.
grebas ou caneleiras, escudo.
•  Para atacar unha muralla. Era un sistema de defensa mediante
3 Expresión escrita
o cal os lexionarios creaban unha cuberta coma   •  Protagonistas. Ascanio, Numitor, Amulio, Rea Silvia, Marte,
a das tartarugas cos seus escudos. Rómulo e Remo, a loba Luperca, un pastor e a súa muller.
•  Estaba estruturado arredor do cuartel xeral,   •  R. G. Momentos da historia: Ascanio destrona a Numitor  
coas casas dos lexionarios formando cuadrículas   e condena a súa filla Rea Silvia a converterse en vestal.  
ordenadas. As torres e cerrados servían de defensa contra   O deus da guerra, Marte, enxendra en Rea Silvia dous
os inimigos. xemelgos, Rómulo e Remo e esta bótaos ao río Tíber.
Luperca amamántaos e o pastor e a súa muller cóidanos.
Como o sabemos?
Despois, cando medran, Rómulo e Remo repoñen a Numitor
•  Lexionarios. Poderiamos coñecer o seu armamento, as súas e fundan Roma na ribera dereita do Tíber. Rómulo mata a
roupas e as súas armas. Remo.
•  Documentos da época, como libros, cartas, papeis  
da administración do exército, etc., ou as escavacións  
Páx. 232
dos propios campamentos.
4 Interpreta o gráfico e o debuxo
Páx. 231 •  O pobo de Roma. Porque del emanan os cargos  
e para el gobérnase.
1 Interpreta os mapas
•  Que elixen ou confirman no poder.
•  Outros pobos, etruscos, latinos, gregos.
•  Comicios curiados, tribunos, centuriados, Asemblea social
•  Quirinal, Capitolio, Viminal, Esquilino, Celio, Palatino, da plebe.
Aventino. O documento 2, un plano de Roma.
•  300 membros. Asesoraba os maxistrados.
•  Exipto, Libia, Tunisia, Alxeria, Marrocos, Portugal, España,
•  R. G. Edil (administración principal). Pretor (xustiza).  
Andorra, Francia, Reino Unido, Países Baixos, Alemaña,
Cónsul (goberno e exército). Censor (elaboración  
Bélxica, Luxemburgo, Liechtenstein, Suíza, Austria, Hungría,
do censo). Cuestor (finanzas).
Eslovenia, Croacia, Bosnia e Hercegovina, Montenegro,
Serbia, Romanía, Bulgaria, Macedonia, Albania, Grecia, •  Que uns son máis importantes ca outros e que se vai
Malta, Turquía, Xeorxia, Azerbaixán, Armenia, Iraq, Siria, ascendendo duns cargos a outros.
Líbano, Chipre, Israel, Xordania, Arabia Saudita.
•  Canarias. Páx. 233

2 Interpreta a liña do tempo Claves para estudar


•  Monarquía, República, Imperio. •  A sociedade romana dividíase en dous grandes grupos: os
•  Antes de Cristo foron a Monarquía e República. Despois   patricios e os plebeos. Os patricios e os plebeos tiñan dereitos
de Cristo, Imperio. se eran homes. As mulleres e os escravos non tiñan dereitos.
•  A etapa da Monarquía comezou en 753 a.C. e terminou   •  Na Monarquía, o poder residía no rei, elixido entre os patricios.
en 509 a.C. Durou 244 anos. A etapa da República Na República, o poder residía no pobo, que elixía  
comezou en 509 a.C. e terminou en 27 a.C. Durou 482 os maxistrados, e no Senado.
anos. A etapa do Imperio comezou en 27 a.C. e durou   •  Era o defensor dos plebeos. Era importante porque era a súa
ata 476 d.C. Durou 503 anos. voz fronte ao Senado.
Claves para estudar Pensa. Unha oligarquía é unha forma de goberno segundo a cal
•  Os latinos. o poder é exercido por un reducido grupo de persoas. Porque  
o poder o exercían uns poucos, os patricios.
•  Nas beiras do río Tíber. Primeiro, ocupou a península itálica
e, despois, expandiuse polo resto de Europa, Asia e África, 5 Expresión oral
fundamentalmente polos territorios arredor do mar •  R. L. Os escravos non eran considerados persoas, senón
Mediterráneo. obxectos propiedade dos seus donos. Adoitaban ser
•  Entre o século VIII a.C. e o V d.C. prisioneiros de guerra ou fillos e fillas de escravos. Podían
•  Roma era gobernada por un rei elixido polos representantes comprar a súa liberdade e converterse así en libertos. R. L.
das familias máis importantes da cidade: os patricios.   •  R. L.

44 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Páx. 234 9 Interpreta a moeda
•  Os títulos máis comúns de que fixeron uso  
6 Interpreta o mapa
os emperadores romanos foron estes: Augustus (persoa
•  Unha división administrativa do territorio do Imperio sagrada), Pontifex Maximus (xefe relixioso), Imperator (xefe
romano. militar), Pater Patriae (pai da patria), Tribunum Plebis
•  Todas as terras que rodean o mar Mediterráneo e parte   (tribuno da plebe), Consul (cónsul), etc.
da actual Gran Bretaña. Provincias: Arabia, Cirenaica, •  Xermanos e dacios.
Dalmacia, Galia, Britania…
•  Rin e Danubio.
Páx. 237
•  Océano Atlántico, mar Cantábrico, mar do Norte,  
mar Negro, mar Vermello, mar Mediterráneo. 10 Interpreta a maqueta
•  Durante a República. •  O Panteón, os Foros Imperiais, o Coliseo, o Capitolio,  
o Circo Máximo, as Termas de Agripa, as Termas  
de Traxano, o Odeón, o Teatro de Pompeio, o Teatro
Páx. 235
Marcelo.
Claves para estudar •  Os Foros Imperiais.
•  Un enfrontamento militar entre Roma e cartago. Claves para estudar
•  A corrupción, unha rebelión de escravos, as loitas internas, •  O emperador acumulaba todos os poderes. O Senado  
o incremento de poder do exército. seguiu existindo, pero limitábase a ratificar as decisións  
•  Xulio César foi un militar que se nomeou ditador perpetuo   do emperador.
no 48 a. C.. Augusto foi o primeiro emperador (sobriño   •  No século II alcanzou a súa máxima expansión, encontrábase
de Xulio César, conseguiu sucedelo tras a súa morte   en paz e había prosperidade económica e social. No século III
e que o Senado lle outorgase pouco a pouco novos títulos   sumiuse nunha crise militar, política, económica e social.
que foron ampliando o seu poder, o que lle permitiu instaurar   •  En 476 d.C. Debido á invasión de pobos bárbaros.
no 27 a. C. un novo réxime: o Imperio). Pensa. Atila foi o último e máis importante rei dos hunos,  
Pensa. Non, as riquezas quedaban en mans duns poucos   un pobo das estepas asiáticas orixinario de China. Dominou  
e cada vez había máis desigualdades. o Imperio romano de Oriente onde sitiou Constantinopla,  
a súa capital. Posteriormente invadiu o norte de Italia no 451-452
7 Comprensión lectora
incluso chegou a quedar nas portas de Roma. Mostrou ao mundo
R. M. Por exemplo, «O dereito dos romanos a gobernar  
a debilidade do Imperio romano. Morreu na súa noite de vodas.
os pobos».

Páx. 238
Páx. 236
11 Interpreta o debuxo
8 Usa as TIC
•  Pombal, lagar, vivenda, corte.
–  Calígula: fixo que se abrise a tumba de Alexandre Magno
•  Arado para labrar o campo, muíños para gran, prensas
para coller a súa coiraza, e poñíaa continuamente.
para elaborar aceite e viño.
–  Nerón: dise del que mandou asasinar a súa propia nai  
e que incendiou Roma, do cal acusou os cristians.
Páx. 239
–  Claudio: cando o exército romano asasinou toda  
a familia imperial debido aos excesos de Calígula, 12 Interpreta o mapa
encontraron a Claudio agochado tras unha cortina   •  O Mediterráneo.
e proclamárono emperador, pese a que este quería  
•  As calzadas.
que volvese a República.
•  O aceite e o trigo procedía da península ibérica.  
–  Traxano: gustáballe tanto o viño que ordenou  
Do mar Báltico importaban ámbar e peles. As especias,  
que non se tivesen en conta as ordes que daba despois
a seda e o algodón traíanse de Asia, e en África  
dun banquete, cando bebera demasiado.
capturábanse escravos.
–  Adriano: foi un emperador moi viaxeiro. Adoitaba acudir
Claves para estudar
aos baños públicos como un cidadán máis. Un día, vu  
que certo soldado fretaba o lombo contra a parede. •  Pola existencia dunha mesma moeda, de calzadas  
Preguntoulle por que o facía e o soldado respondeulle que e de portos.
porque non tiña escravo. Adriano regaloulle uns escravos. •  O regadío, o arado romano, os muíños de gran e as prensas
Cando volveu aos baños viu que moitos outros soldados para elaborar o aceite e o viño.
se fretaban na parede. Mandounos chamar e díxolles que Pensa. Entre outras cousas, comían trigo e derivados e bebían
se fretasen uns aos outros. viño, porque iso era o que cultivaban.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 45


Páx. 240 Páx. 245

Claves para estudar 16 Saber facer. Investigar a vida cotiá a través da arte
•  Quere dicir que se adaptaba á súa función, como   •  Infórmanos sobre o vestido, as diversións, a música  
un acueduto para transportar auga a unha poboación,   e os instrumentos musicais que utilizaban  
e era de gran tamaño, para mostrar o poder de Roma,   os romanos e os bailes que celebraban.
como un arco de triunfo. •  R. G.
•  Columna: rememoración de feitos importantes e grandes Claves para estudar
vitorias militares. Termas: baños públicos. Circo: lugar para
•  Empregaba o mármore ou o bronce, inspirábase nos modelos
celebrar carreiras de carros (cuadrigas). Curia: lugar de reunión
gregos, introduciu os retratos, facíanse esculturas de corpo
do Senado. Basílica: lugar para a realización de intercambios
enteiro, bustos e estatuas ecuestres. Polos retratos.
comerciais.
•  A escultura de corpo enteiro reproduce todo o personaxe
•  Ambas usaban a pedra, as columnas e as ordes. A función  
e o busto, só o tronco e a cabeza.
da arquitectura romana, non obstante, era eminentemente
•  Que reproducía con fidelidade o modelo, incluso os defectos
práctica, e a de Grecia relixiosa.
físicos das persoas.
Pensa. O cemento, o formigón e o sentido práctico  
•  Nos edificios, no chan e as paredes. Servían para decoralos.
da arquitectura.
•  O mosaico é un debuxo elaborado con teselas, pequenas
pezas de cores.
Páx. 241 Pensa. Escenas da vida cotiá ou relixiosa, motivos florais
e arquitectónicos, animais mariños, loitas de gladiadores…
13 Saber facer. Identificar construcións romanas
As pinturas reflectían como era o seu mundo.
•  R. G. Os arcos de triunfo servían para conmemorar  
unha Vitoria militar. Baixo eles desfilaban as tropas  
ou os prisioneiros de guerra e expoñíase parte do botín Páx. 246
obtido. Eran construcións exentas, de pedra, cun número
17 Interpreta a imaxe
impar de vans (un ou tres; se eran tres, o central era  
de maior altura e largura ca os laterais) e decoradas   Aos espíritos dos antepasados.
con relevos alusivos ao feito conmemorado e inscricións
que narraban as campañas realizadas e eloxiaban   Páx. 247
a quen as dirixiu.
18 Saber facer. Distinguir un templo romano dun grego
A falta de decoración no frontón, a escalinata de entrada,  
Páx. 242
a incorporación dun podio e o feito de que as columnas
14 Interpreta as imaxes laterais estivesen acaroadas ao muro. Semellanzas: mesma
•  Dormitorio, despacho, comedor, cociña. estrutura, mesmas ordes, mesma arquitectura alintelada.

•  Eran recintos públicos destinados principalmente   Claves para participar


a baños, que constaban de varias estancias: piscinas  
•  Tríade capitolina: tres deuses principais, Xúpiter, Xuno  
de auga quente (caldarium) e fría (frigidarium), con zonas
e Minerva. Capitolio: edificio en que se rendía culto á tríade
de masaxes, salón de peiteado, etc.; algunhas tiñan tamén
capitolina. Augur: intérprete da vontade dos deuses.
ximnasio. Non só cumprían unha función hixiénica,  
senón que eran o lugar onde os romanos se reunían   •  Si, admitían os deuses doutros pobos.
a charlar e pasar un tempo agradable. •  Deuses propios como Xúpiter, Minerva, Marte ou Mercurio,
deuses estranxeiros como Isis, Cibeles ou Mitra, os propios
•  De planta rectangular con rúas paralelas organizadas
emperadores.
arredor de dúas avenidas principais: o cardo  
e o decumanus. Pensa
•  Insula, domus, circo, anfiteatro, templo, curia. Outras
•  Desa forma estes pobos integrábanse máis facilmente
construcións: acueduto, foro, arco de triunfo, muralla…
en Roma.
•  Que é un bo sinal. Procede de Roma.
Páx. 244 •  Para fomentar o respecto á autoridade romana.
15 Interpreta a escultura 19 Expresión escrita
•  De corpo enteiro. •  É un templo dedicado a todos os deuses.
•  Como un militar: con coiraza e manto de xeneral.   •  Mandouno construír o emperador Adriano.
Que é un xeneral das lexións. •  Entre 118 e 125 d.C.
•  Os pés descalzos. •  En Roma.

46 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


•  O diámetro da cúpula é de 150 pés, 43,44 m. O pórtico   Creou unha sociedade formada por homes libres: plebeos
de entrada mide 34,20 × 15,62 m. A altura das columnas   (campesiños, artesáns, comerciantes) e patricios; e escravos.
é de 14,15 m e os fustes teñen un diámetro de 1,48 m  
na base. O tempo
•  No exterior hai un pórtico que precede unha estrutura 24 R. G. Monarquía (753-509 a. C.), República (509-27 a. C.)  
circular. No interior domina o espazo a xigantesca cúpula, e Imperio.
a maior xamais construída en formigón.
25 •  753 a.C.: fundación de Roma.
•  509 a.C.: inicio da República.
Páx. 248
•  380 d.C.: o cristianismo convértese en relixión oficial  
20 Interpreta a imaxe do Imperio romano.
A imaxe do bo pastor (identifícase con Cristo), as ovellas   •  27 a.C.: inicio do Imperio.
e carneiros (os crentes), a pomba coa póla de oliveira •  313 d.C.: establécese a liberdade relixiosa.
(símbolo da paz divina).
•  476 d.C.: fin do Imperio romano. (Do Imperio romano  
de Occidente).
Páx. 249 26 R. G.
21 Interpreta o mapa
Os protagonistas
•  No Próximo Oriente.
27 •  Xulio César: ditador de Roma, puxo fin á República.
•  Por algunhas zonas de Asia Menor, Grecia, Italia, Francia,
España e norte de África. •  Augusto, sobriño de Xulio César: primeiro emperador  
•  Antes do 325 d.C. de Roma no 27 a. C.
•  Constantino: concedeu a liberdade relixiosa aos cristiáns
Claves para estudar no ano 313.
•  Xesús de Nazaret. No século I d.C. •  Caracalla: estendeu a cidadanía romana a todos  
•  Que hai un só Deus, que todas as persoas son iguais para os habitantes do Imperio no século III.
Deus, que os seres humanos deben amarse e perdoarse   •  Teodosio: impuxo o cristianismo como única relixión oficial
e que os que se comporten segundo este ideal recibirán   do Imperio no ano 380.
como premio a vida eterna despois da morte.
•  Xesús de Nazaret: fundou unha nova relixión,  
•  No ano 380. Que se prohibiron todas as demais relixións,  
o cristianismo, no século I d. C.
e os seus seguidores comezaron a ser perseguidos.
•  Catacumba: galería subterránea. Apóstolo: discípulo de Xesús O territorio
de Nazaret. Basílica: igrexa, lugar de culto.
28 R. G.
Pensa. A existencia dos bispos e a organización arredor  
das igrexas. Conceptos
22 Traballo cooperativo 29 •  Os patricios son os membros das familias máis
•  R. L. Lugares: Belén, Nazaret, Xerusalén, Cesarea. importantes da cidade; os plebeos eran o resto
•  R. G. dos habitantes de Roma.
•  Un maxistrado é unha persoa que exerce un cargo
Páx. 250 de goberno da República romana; o cónsul é o cargo  
máis importante ou alto dentro dos maxistrados.
23 Resume o esencial
•  Un templo é un edificio onde se rende culto  
A civilización romana. Tivo tres formas de goberno: a un deus, e unha catacumba é unha galería subterránea.
a Monarquía, caracterizada polo goberno dun rei  
•  Unha villa é unha explotación agrícola e gandeira,  
elixido polos patricios; a República, caracterizada
con residencia, no campo; unha domus é unha vivenda
polo goberno do Senado, as Maxistraturas e os Comicios;  
urbana unifamiliar.
e o Imperio, caracterizado polo goberno do emperador.
Conquistou un grande imperio localizado arredor do mar •  Un mosaico é un debuxo formado por teselas de cores;  
Mediterráneo, grazas á romanización. Con dúas grandes un busto é un tipo de escultura que representa só  
etapas, pax romana, durante os séculos I e II; e crise   a cabeza dunha persoa.
do século III, debido á crise militar, política, económica   •  Un arco de medio punto é unha construción curva  
e social. que se apoia en dous piares ou puntos fixios e cobre  
Construíu cidades e villas en que se desenvolvían   o van que queda entre eles. Unha bóveda de canón  
estas actividades económicas: comercio e artesanía é unha construción arquitectónica en forma de arco  
(cidades), agricultura (villas). que cobre o espazo entre dos muros ou varios piares.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 47


Páx. 251 37 R. L.
A forma de goberno 38 R. L.
30 39 R. G.
Monarquía República Imperio

Quen Páx. 253


O Senado e as
controlaba O rei. O emperador.
maxistraturas.
o goberno? Resolve un caso práctico. Salvar Pompeia

Os cidadáns 40 Le a noticia e responde


elixían Non. Si. Non. •  De Pompeia.
o goberno? •  Máis de 20.000 persoas.
Ratificar as leis, •  Unha erupción volcánica sepultouna.
dirixir a política •  No século XVIII. Carlos de Borbón, futuro Carlos III
Cal era exterior,   de España.
Ratificar  
o papel Aconsellar. dar normas   •  Proseguen as escavacións.
as leis.
do Senado? de actuación
•  Derrubouse a Casa dos Gladiadores e producíronse danos
aos
na Casa do Moralista.
maxistrados.
•  Caeu parte dun muro.
•  Que o patrimonio de Italia está moi descoidado, e acúsase
A arte
de neglixencia e abandono ás autoridades.
31 O da esquerda é unha muller de idade madura e o da dereita 41 Opina
é un home novo.
•  R. L.
•  É máis realista a primeira, porque a escultura reflicte  
•  R. M. Conservar os xacementos arqueolóxicos  
o paso do tempo e os trazos físicos con maior
do pasado é conservar a nosa memoria do pasado  
verosimilitude.
e, por tanto, unha parte da nosa identidade.
•  A muller é un retrato romano, é realista, non idealizado;
•  Ten aspectos positivos e negativos. Por unha parte,
o home é un retrato grego (non realista, beleza ideal).
proporciona recursos económicos para sustentar
Comprometidos. O legado dos romanos o xacemento; por outro, o seu paso polo xacemento
deteriórao.
32 A lingua
42 Propón unha solución
•  Pilum, gladius, pax romana, impluvium, cardo, decumanus,
frigidarium, caldarium, tepidarium, domus, insula, etc. •  R. L.
•  R. L. •  R. L.
•  1778.
•  Todos os días da semana menos o domingo. Todos   Páx. 254
os meses do ano.
33 As cidades Formas de pensar. Análise científica.
Que valor teñen as ruínas dunha cidade?
•  R. L. Hai moitas cidades en España de orixe romana  
e con construcións de época romana: Lugo, Ávila, León, etc. 43 Identifica os elementos
34 Os edificios •  Cardo: A (vai de norte a sur).
•  Son festivais durante os que se representan obras clásicas, •  Foro: G (é un espazo amplo cunha estrutura similar  
gregas e romanas. Adoitan celebrarse no verán. á dos foros romanos).
•  R. L. •  Templo: D (ten columnas e podio).
35 O cristianismo •  Arco de triunfo: C (ten estrutura de arco e está  
•  A igualdade, a necesidade de amarse e perdoarse… sobre unha vía principal).
•  Decumanus: B (vai de leste a oeste).
•  Vivendas: E.
Páx. 252
•  Teatro: F (ten bancadas e platea).
Competencia social. Aplica unha técnica. Facer un informe •  Termas: H (ten a estrutura típica das termas).
sobre os gladiadores.
44 Polo tipo de edificios e a estrutura en cuadrículas
36 Traballo cooperativo. rectangulares con rúas principais e secundarias  
R. L. que se cruzan en ángulo de 90º.

48 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


Quen asasinou a Xulio César? Páx. 255

45 Lembra o que estudaches na unidade Traballo cooperativo. Os cómics de Astérix: outra visión
•  Un xeneral e ditador romano. dos romanos
•  Venceu os seus opoñentes na guerra civil e proclamouse 48 Nas escenas apréciase un considerable traballo  
ditador. de documentación histórica que reproduce con fidelidade
46 Extrae información do texto traxes, elementos materiais como vehículos, obras  
•  Máis de sesenta. arquitectónicas, etc., aínda que sempre tendo en conta  
que se trata dunha obra de entretemento e que o rigor
•  C. Casio e Marco e Décimo Bruto.
histórico é secundario. Os diálogos, sen rigor histórico,
•  O 15 de marzo. Porque había unha reunión do Senado.
buscan explotar o lado cómico das situacións propostas.
•  Acusábano de abuso de poder e de erixir estatuas  
49 Si, un sinal de tráfico que indica a dirección en que  
súas xunto ás dos deuses.
se encontran unha serie de cidades.
•  Apuñalado.
50 Na época romana, tras a conquista da Galia. Indícao  
•  A Bruto.
o feito de que se estean construíndo as calzadas
47 Reflexiona e o acueduto.
•  R. M. A parte relacionada cos augurios que anunciaron  
a morte de César.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 49


11
O TERRITORIO DE ESPAÑA E DE GALICIA NA ANTIGÜIDADE

Páx. 257 practicaban a caza de cervos e xabarís e unha agricultura


baseada nos cereais; eran expertos en metalurxia: fabricaban
Interpreta a Imaxe fundamentalmente xoias e armas de bronce e ferro; tamén
•  Porque poñían en contacto partes moi diversas do Imperio, elaboraban cerámicas e tecidos de la.
permitían o paso das tropas, dos correos e fomentaban   •  Os iberos adoraban a divindades principalmente femininas.  
o comercio. O culto relixioso realizábase nos santuarios, próximos  
•  Primeiro, escavaban e cimentaban a calzada cunha capa grosa aos poboados. Incineraban os defuntos e introducían  
de pedras. Despois, dispoñían varias capas de grava e area. as súas cinzas en urnas. Os celtas adoraban os astros  
Finalizaban cunha capa de pedras planas ben puídas   e algúns elementos da natureza. Os sacerdotes celtas  
para que os carros rodasen facilmente. chamábanse druídas e tiñan gran prestixio social, porque
actuaban como doutores e adiviños. Igual ca os iberos,  
•  Non, as nosas están feitas con asfalto, que é moito máis
os celtas incineraban os seus mortos.
uniforme.
Pensa. Para defenderse dos inimigos.
•  Moitas das antigas calzadas romanas serviron de base para  
a creación das actuais estradas. Non obstante, o plano actual   3 Saber facer. Comparar formas de vida iberas e celtas
é radial, con centro nunha poboación que en época romana •  Os dous.
non existía: Madrid.
•  Ordenada no caso ibero, desordenada no poboado celta.
Como o sabemos? •  Rectangular nos iberos, circular nos celtas.

•  Si, os fitos quilométricos. •  Agricultura, minaría, artesanía e comercio entre os iberos;


gandaría, metalurxia e artesanía entre os celtas.

Páx. 258
Páx. 260

1 Interpreta o mapa
4 Expresión oral
Na zona ibera: ilergetes, laetanos, edetanos, contestanos,
R. L.
bastetanos, oretanos, turdetanos. Na zona celta e celtibera:
galaicos, ástures, cántabros, vascóns, lusóns, arévacos,
vacceos, vetóns, lusitanos, carpetanos e célticos. Era máis Páx. 261
extensa a área celtibera e celta.
5 Interpreta o mapa
Fenicias: Gadir, Malaca, Sexi, Abdera. Gregas: Rhodes, Emporion,
Páx. 259
Hemeroskopeion. Cartaxinesas: Ebyssos, Carthago Nova.
2 Usa as TIC Claves para estudar
•  A Dama de Elx é unha escultura ibera. Os Touros •  Fenicios (procedían da costa leste do Mediterráneo), gregos  
de Guisando foron elaborados polos vetóns, celtíberos. (de Grecia) e cartaxineses (de Cartago, no norte de África).
•  A Dama de Elx representa unha muller con túnica •  No val do Guadalquivir. Cos fenicios e os gregos.
e mantilla sustentada por un peite. Cobre a mantilla  
un gran manto. Está tallada en calcaria fina. A dama leva
xoias características dos iberos: unhas rodas que cobren Páx. 262
as orellas e que colgan dunhas pequenas cadeas suxeitas
Claves para estudar
a unha tira de coiro que cingue a fronte, colares e coroas
con cadeas e filigranas. Os Touros de Guisando son catro •  Derrotar os cartaxineses e o interese polas riquezas da Península.
esculturas bastante bastas realizadas en granito   Pensa. Foi unha conquista lenta e difícil que se prolongou  
que representan touros ou verróns. Algunhas delas   ao longo de 200 anos.
teñen buratos na cabeza.
Claves para estudar
Páx. 263
•  A sociedade ibera organizábase en tribos gobernadas  
por un rei ou régulo; os grupos máis poderosos eran os nobres, 6 Saber facer. Comprender a conquista romana a través
os sacerdotes e os guerreiros. A sociedade celta organizábase de mapas
en tribos; cada tribo estaba formada por varios clans e cada As fases da conquista
clan por varias familias; unha minoría acaparaba as riquezas  
•  O 10.
e dominaba o resto.
•  En 218 a.C., cando os romanos desembarcaron en Ampurias.
•  Entre os iberos destacaba a agricultura de cereais, vide  
En 19 a.C., tras as guerras cántabras. Durou 199 anos.
e oliveira e a gandaría; tamén destacaba a minaría de ouro,
prata, cobre e ferro; ademais, a artesanía era de calidade, sobre •  Catro. Con gradación de tons.
todo a forxa de espadas, a cerámica e os tecidos de la e liño. •  O levante español, de influencia ibera. Gregos, fenicios  
Os celtas dedicábanse, sobre todo, á gandaría, pero tamén e cartaxineses.

50 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


•  O norte peninsular. Celta. Ningún. Páx. 267
As provincias
Claves para estudar
•  Ao século III.
•  Incorporárono ao imperio e crearon unha provincia.
•  Gallaecia (Bracara Augusta), Tarraconense (Tarraco),
Lusitania (Emerita Augusta), Cartaxinense (Carthago Nova) •  Restos materiais como as murallas, pontes, mosaicos.  
e Bética (Corduba). E outros elementos como o cristianismo.
•  R. G. 197 a.C.: Hispania Citerior e Ulterior. 13 a.C.: Pensa. Por que se mesturaron elementos galaicos  
Tarraconense, Bética e Lusitania. 214 d.C.: Gallaecia, cos novos costumes chegados de Roma.
Tarraconense, Bética, Lusitania. 293 d.C.: Gallaecia,
Tarraconense, Bética, Lusitania, Cartaxinense, Balearica. Páx. 268
As cidades
•  Gallaecia: Bracara Augusta, Lucus Augusti, Asturica Augusta. 8 Resume o esencial
Tarraconense: Tarraco, Emporion, Numantia, Caesaraugusta. (O territorio de España en tempos prerromanos)
Lusitania: Emerita Augusta, Olisipo. Cartaxinense: Carthago Iberos. Localización: leste e sur da Península.
Nova, Saguntum. Bética: Corduba, Hispalis. Goberno: tribos gobernadas por un rei.
•  Bracara Augusta (Braga), Lucus Augusti (Lugo), Asturica Sociedade e economía: nobres, sacerdotes, guerreiros  
Augusta (Astorga), Tarraco (Tarragona), Emporion e campesiños. Agricultura de cereais, vide e oliveira  
(Empuries), Numantia (Numancia, preto da actual Soria), e gandaría. Minería de ouro, prata, cobre, ferro. Artesanía  
Caesaraugusta (Zaragoza), Emerita Augusta (Mérida), de forxa de espadas, cerámica, tecidos.
Olisipo (Lisboa), Carthago Nova (Cartaxena), Saguntum
Celtas. Localización: norte, centro e oeste da Península.
(Sagunto), Corduba (Córdoba), Hispalis (Sevilla).
Goberno: tribos formadas por clans e clans formados  
por familias.
Páx. 264 Sociedade e economía: unha minoría dominaba o resto.
Economía autosuficiente: gandaría, caza, agricultura  
7 Comprensión lectora
de cereais, metalurxia.
O oeste de España e Portugal.
Colonizadores. Gregos. Fundaron: Rhodes, Hemeroskopeion,
Emporion.
Páx. 265 Fenicios. Fundaron: Gadir, Sexi, Malaca, Abdera.
Cartaxineses. Fundaron: Carthago Nova, Ebyssos.
Claves para estudar
Comerciaron con Tartessos. Localízase: no val  
•  Dividíase en dous grupos: os homes libres e os escravos.  
do Gualdalquivir.
No grupo dos homes libres había grandes diferenzas
económicas entre os patricios, as principais familias indíxenas e (O territorio de España en tempos dos romanos)
a plebe, formada por artesáns, tendeiros, pequenos propietarios Conquista. Fases: Primeira etapa (218 a.C.-197 a.C.): costa
rurais e marxinados que malvivían nas cidades e que eran mediterránea e vales do Ebro e Guadalquivir. Segunda etapa
mantidos polos poderosos. Os escravos eran os habitantes   (154 a.C.-133 a.C.): Meseta. Terceira etapa (29 a.C.-19 a.C.):
das cidades indíxenas que se sublevaran contra os romanos. norte.
•  Sobre todo metais (ouro, prata, cobre, ferro, chumbo, mercurio). Ordenación do territorio. Provincias. Inicialmente: Citerior  
•  Produtos de luxo. e Ulterior.
•  O proceso de asimilación da cultura romana. Século I a.C.: Bética, Lusitania, Tarraconense.
•  O latín impúxose sobre as linguas indíxenas e a relixión romana Século III: Bética, Lusitania, Tarraconense, Gallaecia,
sobre os cultos anteriores; ademais, creáronse calzadas, obras Cartaxinense.
públicas e apareceron novas cidades. Sociedade. Grupos. Homes libres, formados por: patricios,
Pensa. O valor das explotacións mineiras é residual, pois moitas principais familias indíxenas e plebeos. Escravos.
esgotáronse. Economía. Actividades: minaría do ouro, prata, cobre,  
ferro, chumbo, mercurio. Agricultura; artesanía de ánforas,
aceite, viño, liño, esparto e salgadura de peixes.  
Páx. 266
Comercio.
Claves para estudar Romanización. Trazos: latín, dereito romano, relixión romana,
•  Os galaicos. Nos castros, que eran recintos fortificados   desenvolvemento urbano e calzadas.
situados en lugares altos ou de fácil defensa. A sociedade O tempo
galaica organizábase en pobos ou populi, que incluían varios 9 •  Fundación Gadir (século IX a.C.), fundación Carthago  
castros. Os galaicos dedicábanse á agricultura, á gandaría   Nova (século VI a.C.), inicio conquista romana (218 a.C.),  
e á guerra. Segunda Guerra Púnica (218 a.C.-201 a.C.), Guerras
•  Por cuestións defensivas. Cántabras (29 a.C.-19 a.C.), fin conquista romana (19 a.C.).

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 51


10 R. G. Primeira etapa (218 a.C.-197 a.C). Segunda etapa   Causas e efectos
(154 a.C.-133 a.C.). Terceira etapa (29 a.C.-19 a.C.). 15 •  Porque o seu obxectivo era o comercio e na costa  
O territorio as comunicacións son mellores.
•  Pola súa riqueza mineira.
11 R. G.
•  As Guerras Púnicas e as riquezas da Península.
Conceptos •  Para controlar e administrar o territorio.
12 Castro: poboados amurallados en que vivían   •  Convivían cos indíxenas cando se licenciaban  
as tribos celtas. e instalábanse nas terras conquistadas. Ademais,  
Régulo: rei dun pequeno territorio ibero. moitos hispanos alistáronse como lexionarios.
Factoría: establecemento fundado noutro país con fins •  Convertéronse en centros de difusión da forma de vida  
comerciais. e a cultura romanas.
Cartaxinés: procedente de Cartago, no norte de África. Comprometidos. O legado da Antigüidade en España
Plebe: grupo social romano formado por artesáns,   16 O patrimonio artístico
tendeiros, pequenos propietarios rurais e marxinados  
•  Un acueduto. Para o transporte de auga á cidade.
que malvivían nas cidades e que eran mantidos  
•  Non, non se utiliza.
polos poderosos.
•  Teatros, anfiteatros, calzadas, termas…
Tartesos: foi o reino máis antigo da península ibérica.  
O seu núcleo principal estaba situado no val   •  R. G.
do Guadalquivir. 17 As cidades
13 É o proceso de asimilación progresiva da cultura romana. •  Bilbilis (Calatayud, Aragón), Caesaragusta (Zaragoza,
Exemplos: a adopción do latín como lingua, a imposición   Aragón), Complutum (Alcalá, Comunidade de Madrid),
do dereito romano, o culto aos deuses romanos,   Emerita Augusta (Mérida, Estremadura), Italica (Sevilla,
a edificación de obras públicas romanas (calzadas,   Andalucía), Legio (León, Castela e León), Lucus Augusti
termas, teatros…), etc. (Lugo, Galicia), Pompaelo (Pamplona, Navarra), Saguntum
(Sagunto, Comunidade Valenciana), Segobriga (Cuenca,
Castela-A Mancha). R. G.
Páx. 269
18 O latín
Organización social e económica •  Non se utiliza como lingua, só para estudar a orixe  
14 das linguas romances.

Iberos Celtas •  R. M. Galego: ollo (de oculum), leite (de lactem), orella  
(de auriculam). Castelán: pueril (pueri, neno), alto (altus),
Norte, centro   mujer (mulier). Catalán: ple (de pleno), paraula  
Leste e sur  
Localización e oeste   (de parabola), home (de homo)
da Península.
da Península.

Poboados   Páx. 270


Poboados Castros.
amurallados.
Competencia social. Aplica unha técnica. Reconstruír
Grupos máis a biografía de Séneca
Unha minoría  
poderosos: nobres,
Sociedade acapara as riquezas   19 •  Naceu en Córdoba no ano 4 a.C.
sacerdotes, gue-
e domina o resto. •  Estudou retórica e filosofía en Roma.
rreiros.
•  A Tiberio, Calígula, Claudio e Nerón. Ocupouse 
Agricultura   Gandaría,
da educación de Nerón.
de cereais, vide e agricultura  
•  Cuestor, pretor e senador.
Economía oliveira, gandaría, de cereais, caza,
minaría, artesanía, metalurxia.   •  Porque o emperador quería velo morto.
comercio. Autosuficiente. •  Da serenidade da alma, Da brevidade da vida,
As troianas, Medea, Hércules furioso…
Adoran astros  
Divindades sobre •  Acusárono de participar nunha conxura contra  
Crenzas e elementos   o emperador Nerón e foi condenado a morte.  
todo femininas.
da natureza. Suicidouse cortando as veas.

Incineración. 20 •  Naceu en Córdoba, fillo do retórico romano Marco


Ritos funerarios Enterramento   Incineración. Lucio Anneo, chamado Séneca o Vello. Estudou retórica
en urnas. e filosofía en Roma, onde coñeceu as ensinanzas
dos estoicos. No ano 49 d.C. converteuse en pretor  

52 solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L.


e foi nomeado titor de Nerón, fillo adoptivo do emperador 22 Expresión oral
Claudio. Á morte de Claudio, no 54, Nerón converteuse   R. L.
en emperador e Séneca nun dos personaxes  
máis influentes do Imperio romano. Cara ao ano 62,  
Séneca empezou a perder poder e decidiu retirarse   Páx. 271
da vida pública para dedicarse a escribir e a viaxar.  
Traballo cooperativo. Unha viaxe por España
No ano 65 acusárono de estar involucrado  
nunha conspiración para asasinar a Nerón e condenárono 23 Revisade o itinerario
a morte. Decide suicidarse cortando as veas. •  Empeza en Lucus Augusti. Finaliza en Baelo Claudia.
•  Ano 31: é nomeado cuestor. Ano 41: desterrado   Percorre: Lucus Augusti, Asturica Augusta, Caesaraugusta,
a Córsega. Ano 49: é nomeado pretor. Ano 51:   Bilbilis, Toletum, Emerita Augusta, Hispalis, Baelo Claudia.
é nomeado titor de Nerón. Ano 54: Nerón sobe   •  Galicia, Castela e León, Aragón, Castela-A Mancha,
ao poder e Séneca convértese nunha das persoas   Comunidade de Madrid, Estremadura, Andalucía.
máis influentes do Imperio. Ano 59: Agripina, gran valedora  
24 Usa as TIC
de Nerón, é asasinada. Séneca perde o favor  
do emperador. Ano 62: retírase da vida pública. Ano 65: •  R. M. O teatro romano de Caesaraugusta foi construído  
é acusado de conspiración e suicídase. no século I. Tiña capacidade para 6.000 espectadores.
Utilizábase para representacións teatrais. Ao contrario  
•  É un dos filósofos máis influentes e respectados de Europa.
ca outros teatros, que usaron desniveis no terreo,
Desenvolver un tema o edificio construíuse en terreo plano.
21 Expresión escrita 25 Toma a iniciativa
•  R. L. R. L.
•  R. L.
•  R. L.

solucionario XeogrAFÍA E HISTORIA 1.° Eso © Santillana Educación, S. L. / Edicións Obradoiro, S. L. 53