Anda di halaman 1dari 24

ARHEOLOGIJA PRIRODNE SREDINE

Arheolgija prirodne sredine proucava medjusobnu zavisnost coveka i zivotne sredine,


proucava ekologiju ljudske zajednice u proslosti.
1. Fizicka komponenta – reljef, geoloska gradja, zemljiste, klima......
2. Biogena komponenta – flora, fauna
Metode kojima se APS sluzi su veoma slozene i raznovrsne. Za APS karakteristicna je
interdisciplinarnost.
Geologija – geomorfologija, stratigrafija
Geografija
Fizika
Hemija – geohemija
Geofizika – daje prospekciju lokaliteta, starost, tehnologije
Petrologija | omogucavaju nam odredjivanje vrste
Mineralogija | i porekla materijalnih sirovina,
Sedimentologija | daju nam uvid u proces formiranja nalazista
Pedologija
Geologija kvartara
Geoarheologija
Paleogeografija – omogucava nam rekonstrukciju reljefa u proslosti
Biologija
Paleontologija
Paleoekologija
Arheozoologija
Arheobotanika
Paleozoologija
Paleobiologija
KVARTAR – najmladji geoloski period, traje 2.mil.god. i traje i danas.
(zemlja je stara 4,5 milijarde.god.). Kvartar se deli na
pleistocen pre 1,87 miliona godina do 10.000god.
holocen od pre 10.000 do danas.
Naziva se jos i ANTROPOGEN – ANTROPOZOIK jer se pojavljuje i razvija
covek. Antropogen je koriscen vise u Rusiji i istocnim zemljama, Antropozoik vise
naglasava pojavu coveka (nastavak ozoik oznacava eru, veoma dug period).
Naziva se jos i POSTPLIOCEN i POSTERCIJAR.
Kvartar je lednicki period pa se naziva i LEDENO DOBA.
U prvoj polovini 20.veka najvise su u upotrebi nazivi
DILUVIJUM za pleistocen, lednicki period
ALUVIJUM za holocen, period otopljavanja
F K KVARTAR
2 miliona godina
A E
N N
E O TERCIJAR
R Z
O O
Z I
65 miliona godina
O K
I MEZOZOIK
K PALEOZOIK 550 miliona godina
ARHAIK 4,5 milijarde godina

1
ARHAIK – 4,5 milijardi godina, fosilni ostaci retki
PALEOZOIK – razvijaju se beskicmenjaci, prvi kicmenjaci, ribe, vodozemci, pri
kraju i prvi gmizavci. Raspored kontinenata je bio drugaciji. Prvo je kopno bilo
razdvojeno, pa se spaja u veliki kontinent PANGEA sve do kraja paleozoika kada se
razdvajaju sev. i juz. kopno i dalje se razdvaja. Negde je bilo ledenog doba.
MEZOZOIK – (srednji zivot) pojava cvetnica, prvi sisari i ptice, dominantni
dinosaurusi. Krajem 65miliona godina veliko nebesko telo udara u zemlju i izumiru
dinosaurusi. Topla klima. Polovi su u okeanima pa nema zaglaceravanja.
KENOZOIK – tercijar, hladnija klima, razvoj sisara koji zamenjuju gmizavce.
Krajem kenozoika intenzivno zahladjenje i pocetak kvartara.
KVARTAR – klima se menja, smenjuju se ledena i medju ledena doba. To utice na
zivotnu sredinu, reljef, vode, na raspored i mehanizam zivog sveta. Nije slucajno sto
se covek pojavio bas u ovom dinamicnom periodu. Kvartar se deli na
PLEISTOCEN
HOLOCEN

II. KVARTARNA KLIMA


(od cega zavisi, kako dolazi do zaglaceravanja, da li je bilo ledenih doba pre kvartara i
da li ce i kada poceti novo ledeno doba)?
Karakteristika klime kvartara je osetno zahladjenje u odnosu na klimu kenozoika.
Klimatske oscilacije – smena toplih i hladnih razdoblja. Tokom kvartara smenilo se
najmanje 20 klimatskih ciklusa.
Bilo je ledenih doba i pre kvartara
U PREKAMBRIJU pre 3 milijarde godina. Postoje stene koje nastaju u glacijalnim
uslovima. Ledeni pokrovi ostavljaju tragove na stenama.
U ARHAIKA pre 900 milliona godina, pa pre 750 miliona godina, pa pre 600 miliona
godina.
Postoji ritam u smeni ledenih doba. Ledeno doba traje 20-100 miliona godina a
toplija klima oko 150 miliona godina.
U PALEOZOIKU tragovi ledenog doba pre 450 miliona godina gornji dovicium
centar juzna Afrika, kretanje prema centralnoj Africi. Krajem PALEOZOIKA (karbon
perm) 100 miliona godina kopno objedinjeno u PANGEU vecim delom se nazali na
juznoj polulopti.
MEZOZOIK nema ledenih doba. U Juri preskoceno ledeno doba jer nije bilo
kopnenih masa na polovima pa lednici nisu mogli da se formiraju.
Pocetak KVARTARA je pocetak i ledenog doba traje 2 miliona godina. Temperatura
pocela da opada tokom kenozoika.
U hladnim razdobljima klima suva. Pre 4-5 miliona godina promena klime u Africi,
sume su se povukle, povecana travnata vegetacija stepe savane i nastaju dve strategije
prezivljavanja:
- Ostajanje u sumama sto su ucinili majmuni simpanza, gorila, covekoliki majmuni.
- Zivot na otvorenom sto je ucinila familija coveka, za koga je karakteristican
bipedalizam.
Sada se nalazimo u toplom razdoblju, sledi hladno, kvartar se nalazi na pocetku,
interglacijal na kraju. Moze da se dogodi i superglacijacija usled zagadjenja.
GLACIJAL – hladno razdoblje u geoloskoj proslosti, formiraju se centri
zaglaceravanja, sire se lednicki pokrovi. Glacijal je vremenska odrednica, a glacijacija
je proces formiranja lednickih pokrova.
INTERGLACIJAL – toplije razdoblje tokom kvartara.
STADIJAL – hladno razdoblje glacijala

2
INTERSTADIJAL – otopljavanje u glacijalu.

Klima zavisi od nekoliko faktora


1. Solarne radijacije
2. Vetrova i morskih struja
3. Rasporeda kopna i mora
Na solarnu radijaciju uticu nebeska mehanika, kretanje zemlje, oblik zemlje, izgled
povrsina na zemlji. Radijacija se ne bi menjala da je zemlja ploca i da se ne krece.
Zemljina povrsina prima razlicitu kolicinu sunceve radijacije i zato postoje klimatski
pojasevi Ekvator – Umereni pojas – Polarni pojas. Godisnja doba zavise od
kretanja i polozaja zemljine ose u odnosu na sunce.
Vetrovi izjednacavaju tople i hladne vazdusne mase. Morske struje to isto cine sa
vodenim masama. Sto daje ravnotezu u klimatskom sistemu.
Raspored kopna i mora
Juzni pol - Antarkticki kontinent je ceo pod ledom, oko njega je more, nalazi se na
60 stepeni geog.sirine.(vristece ’60)isti smer morske struje, topla struja sa ekvatora
odbijena .....odrzava glacijaciju Antarktika.
Severni pol - Artik, articko more okruzeno kopnom sa uzanim prolazima kao sto su
Beringov moreuz, prolaz izmedju Norveske i Islanda najsiri prolaz. Veliki je priliv
slatke vode, isparavanja su mala sto odrzava glacijaciju. Golfska struja ne moze da
otopi led. Leti led puca ali je povrsina prekrivena ledom.
Kako dolazi do zaglaceravanja?
ASTRONOMSKA TEORIJA O UZROCIMA ZAGLACERAVANJA
Polazi od pretpostavke da intenzitet osuncavanja zemlje zavisi od nebeske mehanike.
Zemlja se krece oko Sunca po Elipsi, zemljina osa je nagnuta i nemirna, menja nagib.
Sve se to vremenom menja, elipsa nije ista, nagib nije isti prema ravni ekliptike zato
sto je u odnosu sa ostalim nebeskim telima.

EKSCENTRICITET ORBITE
Ciklus koji se menja na svakih 100 000 godina. Putanja moze biti elipsastog ili
kruznog oblika.

NAGIB EKLIPTIKE
Ugao zemljine ose rotacije u odnosu na ravan ekliptike iznosi 23 stepena. Menja se za
2,4 stepena u ciklusima od 41 000 godina.

PRECESIJA
Polozaj ose rotacije – osa rotira po uskoj dvostrukoj kupi promenljivog precnika tako
da se razlicita kolicina energije prima.
Bitna je za objasnjenje razlika u letnjim i zimskim periodima i sev i juz. polulopti.

Ova tri faktora imaju odlucujuci znacaj za intenzitet solarne radijacije. Ekscentricitet
orbite najvazniji je za odredjivanje trajanja i smene ledenih doba. Druga dva faktora
uticu na smenu stadijala i interstadijala.
Astronomska teorija Dzejmsa Krola 19.v. Prvi je napravio krivu razlicitog
osuncavanja, za njega vazni su bili ekscentricitet i precesija.
Racun temperaturnih kriva dao je Milutin Milankovic ’20-ih godina 20.v. Dokazao je
racunom i dao odlucujuci doprinos teoriji. Za njega su najvaznije srednje godisnje
temperature za najtoplije periode u godini.
Precizni proracuni 1970.

3
M.Milankovic “Matematicka teorija toplotnih pojava prouzrokovanih suncevim
zracima” 1920.
V.Kepen i A.Vegener “Klime u geoloskoj proslosti” 1924. Milankoviceve krive tu
publikovane.
M.Milankovic “Kroz vasionu i vekove” 1928.
M.Milankovic “Matematicka klimatologija i astronomska teorija klimatskih promena”
1930.

KVARTARNA PALEGEOGRAFIJA
Lednicki pokrovi su ogromni na severnoj polulopti. Danas articki okean i Grenland
zaledjen. U glacijalu Severna Amerika i EvroAzijski kontinent bili su prekriveni
ledom kao i Antarkticki stit i planinske oblasti.
Spajanjem manjih lednickih pokrova u Evroaziji inicijalni centri zaglaceravanja:
iznad Britanije, iznad Skandinavije, iznad selfa Barencovog mora. Ural planinski
lednici, u Sibiru.
Svi su se spajali u jedinstven pokrov koji je pokrivao povrsinu od 5,5 miliona km2.
Ceo stit je imao veliku debljinu leda, najveci iznad skandinavskog zaliva 3km.
Oblik je bio asimetrican. Na sev-zap. strmo se spustao u okean, na jug.-istoku
postepeno sve tanji led. Na kolicinu leda utice temperatura vazduha, njegovo kretanje,
topografija. Na viskoim planinama Skandinavije preko 1000m brzo se formirao led.
Kako se reljef spusta tako se led slobodno krece. Lednicki jezici bili su u dolinama
Dnjepra i Dona. Zapadna graniza bio je Bristolski kanal, usce Temze. Nemacka,
Poljska granica visoke planine.

Planinska oblast zaglaceravanja Alpski stit povrsine 150 000 km2. Danas pod ledom
svega 3 850 km2. Snezna granica bila je 1800 – 2000m danas je 3200m.
Lednici prvo rastu u dolinama pa se sire dalje. Reljef preoblikovan kretanjem lednika,
erozija i akumulacija stenskog materijala intenzivna.

Severno Americki kontinent lednicki pokrov povrsine 16 miliona km2


Laurentinski i Kordijerijski lednicki pokrov. Juzna granica je 40 stepeni
geog.sirine. na severu nema prepreka za rasprostiranje. Vlaznost je bila veca sto
pogodiuje sirenju lednika.
Zapadna obala planinska oblast Kordijeri analogna skandinavskim planinama.
Na istoku Laurentinski pokrov, Kanada, sev.Amerika centar iznad zaliva Hadson.
Debljina lednika 3km i vise.

Na juznoj polulopti Antarkticki kontinent povrsine 14 miliona km2.debljina lednika


4km i danas je prekriven ledom. Starost glacijacije veoma velika, prekvartarna,
10 miliona godina (miocen). Na zapadu su visoke planine, na isoku prostrane
visoravni. Na zapadnom delu debljina lednickog pokrova je manja, stenska podloga
ispod nivoa mora, vire samo vrhovi planina. Razudjena morska obala, self sa stalnim
ledom, lednici visoki i 30m. Posto je izolovan, uticaj pokrova ne izaziva promene na
severnoj hemisferi pa je zaglaceravanje pocelo pre 2miliona godina.
POMERANJE OBALSKIH LINIJA
18.000 p.n.e. nivo svetskog mora bio je nizi za 100m. Postojanje lednickih pokrova
uticalo je na opadanje nivoa mora. Kopnena povrsina bila je znatno veca. Jadransko
more je bilo kopno sa gustom recnom mrezom. Sicilija i Sardinija su bile spojene sa
Apeninskim poluostrvom. Nivo mora uticao je na migracije flore i faune i na kretanje
ljudskih zajednica.

4
Kopnena veza Aljaska-Sibir preko Beringovog kopna. Australija je bila nekoliko
stotina metara udaljena od Azije tako da je i naseljavanje pocelo u periodu niskih voda
pre oko 40.000 godina.

NEZAGLECERENE OBLASTI
Periglacijalne oblasti dejstvo leda.
PERMAFROST-stalno smrznuto tlo.
LES-karakteristicna i veoma rasprostranjena kvartarna tvorevina.
Nastaje izduvavanjem prasine iz morenskih naslaga, nosena vetrom(i do 300km/h) i
talozena u uslovima hladne i suve klime periglacijalne oblasti na prostorima koje je
prekrivala stepska vegetacija. Horizonti lesa formirali su se tokom glacijalnih epoha,
pogrebene zemlje su prekidi u sedimentaciji do kojih je dolazilo u interglacijalima
kada se na povrsini formirao sumski pokricav. Na lesu se formira najplodniji tip
zemljista cernozem. Debjina lesa varira 2-15m.
Umereni pojas – intenzivna erozija, recna, kraska, eolska, recne terase su se usecale u
doline akumulirale aluvijalni materijal, sistemi morskih terasa.
Tropski i suptropski pojas – u interglacijalu siroko rasprostranjene tropske sume, u
glacijalu povrsina veoma suzena, pustinje se sire zbog suvlje klime.
Pluvijalna jezera – veliko jezero u USA, sada malo. Pluvijali i interpluvijali.
Interglacijali se odlikuju promenom u zivotnoj sredini 10-12 000 godina. Promene
unutar interglacijala Holocen – danas kraj, optimalni maxmimum je bio oko
7.000p.n.e. neolitska revolucija. Velike razlike postoje od onda do danas. Sahara je
izmedju 9.000 i 7.000 bila plodna ravnica, a onda pad temperature i smanjenje
vlaznosti.
Pouzdano znamo za period od sto godina. Pracenje klime pocinje 1880. U periodu od
1940 do danas uoceno je opadanje temperature, kada bi se nastavilo opadanje za oko
700g.doslo bi ledeno doba, sto se slaze sa trendom kvartarnih promena. Ali uticaj
coveka na prirodnu sredinu je drugaciji danas. Sagorevanjem fosilnih goriva dobija se
efekat staklene baste sto bi moglo povecati temperaturu i dovesti do
SUPERINTERGLACIJACIJE rast nivoa mora i posledice koje nosi posle toga bi
moralo doci do pada temperature i nove glacijacije.

III. STRATIGRAFIJA I HRONOLOGIJA KVARTARA

5
Geologija-arheologija-prirodne nauke-hronologija kvartata
Lednicki pokrovi i led koji se topi ostavlja tragove na zemljinoj povrsini i menja
povrsinu zemlje.
Recna erozija, doline reka su V tipa, a kada led ispuni taj reljef menja njegove osobine
pa postaje dolina U tipa.
Na planinama se stvaraju CIRKOVI - polukruzna udubljenja gde se led akumulira i
odakle led pocinje da se pomera prema dolini.Lednici se pomeraju unazad, a izmedju
ostaju ostri grebeni. Cirkovi + siroke glecerske doline. Kada se led otopi ili povuce
ostaje glacijalni reljef, ceste su visece doline il vodopadi ...oblici nastali erozijom.
Lednici veliku kolicinu stenskog materijala nose sa sobom.
Ceone morene nastaju na kraju, (bocne, sredisnje, podenske)
Stene su zaglacane
Strije se pruzaju u pravcu kretanja lednika (zaobljene povrsine pokazuju da je prolazio
led)
Lutajuce kamenje (putujuci lednicki blokovi) (biblijsko objasnjenje velikog potopa.
Voda ne moze da ponese tako veliku stenu. Velike vode poplavile su Evropu i sev.
Ameriku ledeni pokrovi su plutali i pomerili to kamenje
Postojanje morena pokazuje postojanje vise ledenih doba.
Metoda kiseonikovih izotopa
Paleontoloska metoda
Organizmi smenjuju druge organizme, drugi deo paleontoloske metode je ekologija
zivih organizama
Koje vrste u kom sloju (hladndobne ili toplodobne, minifere)
40 puta promena klime
U ljusturama foraminifere iz morskih sedimenata (ugljenikovi izotopi, izotop 16 je
laksi a izotop 18 je tezi)
Magnetna istorija zemlje
Proslost je zapisana u magnetnim cesticama paleomagnetizam
Starost i orijentaciju kontinenata u proslosti znamo
Gilmert Gauss Matuyama Bruhnes
3.40 2,48 0,73 0,00
’80-ih god.20.v odluceno je ovako
Granica donjeg pleistocena uzet je pocetak paleomagnetne epizode Olduvaj unutar
negativne epohe Matuyama pre 1,87miliona god.
Graniza izmedju donjeg i srednjeg plesitocena je na granici paleomangetne epohe
negativne Matuyama i pozitivne Bruhnes pre 0,73 miliona god.
Graniza izmedju srednjeg i gornjeg pleistocena odgovara izotopskom stadijumu 5.
pre 125.000godina
Granica izmedju pleistocena i holocena .
Hronologija kvartara zasnovana je na hronostratigrafskim podelama i metodama
apsolutne geohronologije.
Relativna hronologija- utvrdjivanje smena klimatskih faza glacijali interglacijali
Apsolutna hronologija – na osnovu astronomske teorije
Na metodama relativne hronologije zasnovane su regionalne hronostratigrafskeseme
koje se zasnivaju na razlicitim tipovima kvartarnih naslaga.
U periglacijalnim oblasitma – les
U priobalnim oblastima – marinske tvorevine
U oblastima velikih kontinentalnih lednickih pokrova Sev.Evro.Sev.Amerika –
morenski i fluvioglacijalni sedimenti

6
U oblastima visokih planina – aluvijalne i fluvioglacijalne terase
Za generalnu hronologiju kvartara znacajna je interdisciplinarnost:
Kontinentalne naslage – nisu ujednacene, postoji razlika u sedimentaciji, prekidi
Sedimenti okeandkog dna – vertikalno uzimanje uzoraka,
Fosili
Primenom metoda izotopne paleotermometrije u ispitivanju ljustura fosila dobijeni
su podaci o pormeni klime tokom kvartara. Utvrdjivanjem odnosa O izotopa u
ljusturama forminifera ustanovljena je promena kolicine leda na kopnu. Tako je
utvrdjeno postojanje 8 ciklusa (glac i interglac) za proteklih 700.000god. tj 10 ciklusa
za 1.000.000 god.
Odnos O izotopa (O18, O16) u ljusturama i okeanskoj H2O iz koje potice materijal za
njihovu izgradnju vremenom se menja i prati promenu temp. H2O a zavisno od leda
zarobljenog na kopnu. Buduci da je sirenjem lednickog pokrivaca bila zarobljena veca
kolicina lakseg izotopa O16 u okeanima se povecavala kolicina tezeg izotopa O18,
(hladnija klima laksi O16 se zarobljava u vidu leda i menja se proporcija u korist
tezeg i obrnuto). Ovo je potvrdilo astronomsku teoriju, promene su globalne.
Paleomagnetnom metodom postavljeni su reperi cija je apsolutna starsot poznata na
osnovu metoda izotopne hron. A koja se osnov za korelaciju.
Metod je ustanovio Bruhnes 1906.zasniva se na osobinama zemljinog magnetnog
polja. Prvi otkrio da se polaritet u proslosti menjao
Pocetkom 20.v. merio je naelektrisanost cestica u ciglama, koje ostaju naelektrisane
ka magnetnom polju
Feromagneticne cestice u stenama poprimaju karakter geomagnetnog polja u vreme
njihovog nastanka. Orijentacija i intenzitet mag.polja zemlje menjaju se u
intervalima.. Za geomorfologiju bitne su promene polariteta – geomag.polje menja
smer, odvijaju se brzo, a periodi stabilnog polariteta mogu trajati i po nekoliko
100.000god. Intervali polarnosti kakva je sadasnja (brines( nazvani su normalni,
suprotno reversniTokom trajanja jedne mag. Epohe mogu se javiti manji intervali sa
suprotnom orijentacijom mag.polja nazivaju se epizode.
LAVA polaritet
Japanac Matuyama
Tek ’50-ih godina ova metoda pocinje da se razvija i primenjuje

STRATIGRAFIJA KVARTARA
Ciklicnost klimatskih promena u kvartatu ogleda se i u kvartarnim naslagama:
Na ceone morene naslanjaju se fluvioglacijalne terase
U recne doline usecaju se recne terase
Horizonti lesa se menjaju sa progrebenim zemljama
Na okeanskom dnu taloze se slojevi koji sadrze “hladnoljubive” sa slojevima sa “
toploljubivimforaminiferima, ljusturice sa vise O18 u odnosu na O16 i manje
Profil sa puno slojeva, te naslage ne pokazuju citavu istoriju, vec lokalini razvoj
Erozija unistila dobar deo istorije

7
Stratigrafija Alpske oblasti zaglaceravanja (Penk i Brikner 1909) uradjena na
osnovu brojnih fluvioglacijalnih terasa. Izdvojeni su glacijali
1. Dunav (utvrdjeni
2. Biber kanije)
3. Ginz
4. Mindel
5. Ris
6. Virm
Izdvojena su interglacijali:
1. Dunav-Biber
2. Biber-Ginz
3. Ginz-Mindel
4. Mindel-Ris
5. Ris-Virm
Stratigrafija nekadasnjeg Skandinavskog stita dobijena je na osnovu sistema
ceonih morena izdvojena su 4 glacijala:
1. Visla
2. Varta (neki je izdvajaju kao posebnu, neki smatraju da je deo Visla glacijacije)
3. Zala
4. Elster
Na osnovu sadrzaja polena iz morskih nslaga i naslaga treseta uoceni su
interglacijali:
1.Eem najmladja interglacijacija, predstavljena morskim naslagama
2.Holstajn pred. jezerskim, recnim i morskim sedimentima
3.Kromer

Priroda kopnenih naslaga ne daju sve sta se desavalo


Sto se ide dublje u proslost korelacija je nesigurnija
Holocen 10.000 Prvi topli interval, klima se menjala
Posle porasta temperature izmedju pleistocena i holocena pre oko 6.000god.temp. je
dostigla maximum period se naziva ATLANTIK
U 17.v.dolazi do osetnog zahladjenja- malo ledeno doba
Kako se lednicki pokrivac povlacio menjala se i prirodna sredina

8
U jezerima se taloze naslage arve
Onda idu sedimenti sa morskim skoljkamaYoldia artica
Opet se formiraju jezera Ancylus fluviatillia – puzevi
Pa Atlantik max.otomljenje more- Litorinna litorea skoljke
Negde su se lesne zaravni stvarale stalno- Frankfurt, Prag, Brno, Bec, Budimpesta,
Cestice lesa se isto mere magnetne pravac magnetnog polja

IV. KVARTARNA FLORA


Paleobotanika istrazuje biljni svet u proslosti. Arheobotanika, paleontobotanika biljni
ostaci sa arheoloskih lokaliteta.
Vegetacija je povezana sa fizickom komponenetom-klimom, reljefom....
Rasprostiranje vegetacijskih pojaseva zavisi od klime i reljefa.
Metode istrazivanja se preplicu, ali se neke i razlikuju.
Smenom hladnih i toplih razdoblja javljaju se i hladnodobne i toplodobne asocijacije
biljaka. Biljni svet migrira, menja areal, vrste izumiru.
Razliciti klimatski pojasevi imaju specificnu vegetaaciju.
Tropski pojas – vlazne, niske sume, maximum biomase, visespratna vegetacija do
50m. Tamo gde su visoke temerature i vlaznost. Tamo gde su visoke temp. i mala
vlaznost javljaju se pustinje i polupustinje gde gotovo i da nema biljnog i zivotinjskog
sveta.
Suptropski pojas – travnata vegetacija, savane u Africi, pampasi (prerije) u
Juz.Americi, Aziji, Australiji.
Umereni pojas – sume, kontinentalne, listopadne, mesovite. Juzno Mediteranska
oblast Makija izrazita sezonalnost.
Kontinentalni delovi niska trava stepe izrazita sezonalnost.
Sever blizu polarnog kruga Tundre i Tajge zbunje, mahovina, lisajevi. Srednja
godisnja temp. najtoplijeg meseca je 10stepeni. Permafrost (stalno smrznuto tlo).
Severno od polarne sumske granice. Stalno smrznuto tlo, sneg, zime duge, leta kratka.
Tajga cetinarske sume, sev.od polarne sumske granice. Vlaznije tlo, tisa, omorika,
jela, dosta mahovina i lisajeva. Granica izmedju pleistocenskih suma i danasnjih
veoma velika razlika.
Borealna flora – hladna, blizu lednickih pokrova, karakteristivna za kvartar
Borealna ruza dryas occtopetalia
Polarna vrba salix polaris
Breza betula nana
Sta moze da se ocuva?
Drveni ugalj, semenke,plodovi, tekstil, smola, drvo, polen, spore.
Mikrobiljni ostaci : polen, spore, dijatomeje(alge)
Makrobiljni ostaci : drvo, semenke, plodovi, listovi
Svaki od biljnih ostataka zahteva razlicite metode istrazivanja.
ANTRAKOLOGIJA – proucava ostatke drvenog uglja koristi flotaciju(postupak
izdvajanja makrobiljnih ostataka iz uzoraka u kojima su oni pomešani sa zemljom).
KSILOTOMIJA – proucava drvene ostatke, ocuvaju se sedimenti potopljeni u vodi
KARPOLOGIJA – proucava ostatke plodova, semenki (gajene i divlje zitarice)
PALINOLOGIJA – proucava polen i spore (rasplodne elemente biljaka)
DENDROHRONOLOGIJA
Analiza kutikula – zeljaste biljke spolja prekrivene materijom koja se zove kutin,
otporan na razaranje, moze da se odredi vrsta biljke. Javljaju se tamo gde nema
drveca, trava. Metoda je flotacija.

9
Fitoliti – delici koji oslikavaju celijsku gradju biljaka, talozi se silicijum i ostaje, ali
mora biti insitu.
DNA – genetski materijal biljaka.
Istrazivanja biljnih ostataka su u senci proucavanja zivotinja jer se zivotinjski ostaci
lakse sacuvaju i lako se sakupljaju.
Proucavanje flore zahteva poseban trud za sakupljanje i specijalistu.
Poslednjih decenija palinologija je dala znacajne rezultate o kvartarnoj flori, o uticaju
coveka na razvoj vegetacije i obrnuto.
PALINOLOGIJA – proucava rasplodne elemente biljaka polen i spore.
Polen imaju golosemeniece i skrivenosemenice, vise biljke – drvece i trave.
Spore imaju nize biljke, paprati, alge, rastavici i sl. Biljke koje se bespolno
razmnozavaju.
Razlikuje se opsti oblik, morfologija, detalji kod razlicitih biljaka. Po polenu i
sporama mozemo da odredimo familiju, najcesce rod, retko vrstu.
Velicina polena i spora 0,01 – 0,1mm tezina 10 na –9grama.
Polen i spore se prenose vetrom, vodom, zivotinje pomazu. Vetrom se prenose na
velike udaljenosti. Otporni su na spoljasnja razaranja u uslovima ogranicene
oksidacije. Sacuva se spoljasnja opna koja se naziva EGZINA u fosilnom stanju.
Nalaze se u velikom broju sto je i sustina metoda jer daje cele asocijacije i regionalne
vegetacije.
POLEN ANALIZA
- uzorkovanje (uzimanje uzoraka)
- laboratorijska obrada uzoraka (maceracija-izdvajanje iz sedimenata hemijskim
rastvaranjem, organske i neorganske materije)
- izrada mikroskopskih preparata
- statisticka obrada i graficko predstavljanje rezultata, interpretacija
PALINOLOSKI SPEKTAR - graficki predstavljeni rezultati polen analize iz jednog
uzorka (sloja). Odredjuje se procentualno ucesce pojedinih tipova spora i polena u
odnosu na njihov ukupan broj. (po pravilu bar 200 zrna). Na osnovu spektra precizira
se karakter vegetcije i relativna starost naslaga. Utvrdjuje se odnos izmedju toplih i
hladnih formi i tako rekonstruisu klimatski uslovi. Mora se voditi racuna o
autohtonosti spektra.
PALINOLOSKI DIJAGRAM – graficki predstavljeni rezultati analize polena i spora
iz serije uzoraka. Prikazuje nam istoriju vegetacije koja se menja kroz vreme. Na
apcisu se unosi procenat ucesca na ordinatu geoloski profil sa naznacenim dubinama.
Pokazije nam sukcesivne promene u sastavu i paleekoloski karakter vegetacije neke
oblasti.
Betula – breza carya – orah fagus - bukva
Salix – vrba acer - javor carpinus – beli grob
Pinus – bor populus – topola artemisia - pelin
Picea – smrca castanea- kesten sphagnus - tresetnica
Abies – jela alnus – jova graminae - trave
Quercus – hrast tilia - lipa
Corylus - leska ulmus - brest

Od neolita raste antropogeni uticaj na vegetaciju.


Prirodna vegetacija
Poremecena vegetacija – antropozoogena vegetacija
Da nije bilo covekovog uticaja najveci deo Evrope bio bi pod sumama. Danas imamo
kulturnu stepu, ali ni ona nije prirodna nego kulturno ganjenje biljaka. Sume su samo

10
kao izolovani delovi, male povrsine, malo autohtonih suma. Na drugim kontinentima
uticaj coveka je manji, ali ide napred. Sume u Aziji i Juz.Americi ako se nastavi ovaj
tempo bice iskrcene za 60-ak godina a u Africi za 120 godina.
Prirodna vegetacija Balkanskog poluostrva i razvoj kroz holocen moze da se uzme i
za citavu Evropu. Prisutni su
pionirski borovi i borovo-brezovi sumarci. Pleistocenske tajge i tundre
liscari (brest, lipa, hrast, crni grab) kasni glacijal
Mesovita suma hrasta pocetak holocena
Faza bukve
Jelove – bukva faza vrhunac atlantik
Drastican primer uticaja coveka na vegetaciju je civilizacija na Uskrsnjim ostrvima.
Sume palminog drveta. Krcene za transport statua do oboda ostrva. Sada izumrle.
Palinoloske analize iz vulkanskih jezera. Ostrvo naseljeno oko 400godine. Oko
1000godina duga kultura. Glavni resurs bile su palme. Najcesci uzrok krcenja suma je
sirenje obradivih povrsina. Od 15.v.palenoloski dijagram pokazuje drasticno
smanjenje palminih suma. Dolazi do promene, erozije zemljista, nedostatak camaca,
nemogucnost ishrane itd.

V. KVARTARNA FAUNA
Paleozoologija je nauka koja se bavi proucavanjem kvartarne faune.
Karakteristike kvartarne faune su :
- Smena hladnodobnih i toplodobnih asocijacija
- Migracije- promena aerala
- Izumiranje pojedinih rodova
Kvartar je u geoloskom smislu kratak period traje oko 2miliona god.Organski svet se
u principu ne menja tako brzo, ali u ovom dinamicnom periodu org.svet reaguje. Posle
promena u vegetaciji dolazi do promene faune. U kvartaru ima vise izumrlih rodova i
vrsta u odnosu na ostala geoloska doba.
Na evropskom podrucju u poslednjem glacijalu ziveli su:
Mammuthus primigenius (runasti mamut) gornji pleistocen
Coelodonta antiquitatis (runasti nosorog)
Bison priscus (bizon)
Bos primigenius (pragovece – tur)
Equus ferrus (konj)
Megaloceros giganteus (orijaski, dzinovski jelen)
Panthera spelaea (pecinski lav)
Ceocuta spelaea (pecinska hijena)
Ursus spelaeus (pecinski medved)
Ovim zivotinjama je zajednicko da su krupni sisari, ziveli na evropskom kontinentu,
za vreme poslednjeg glacijala i izumrle su vrste. Ostaci nekih od ovih zivotinja
pronadjeni su i na Balkanu.
Pojava izumiranja (narocito krajem pleistocena) prati odnos ljudske populacije i
zivotne sredine.
Mamut – pleistocenska zivotinja, najbolje poznata jer su se njeni lesevi ocuvali u
ledu Sibira i Aljaske. Ocuvali su se ne samo skelet vec i koza, krzno, surla, delici
DNA tako da su nam njegov izgled i gradja poznati. Karakteristicna zivotinja ledenog
doba. Naseljavao je teritoriju od Pirinejskog poluostrva, citavu Evropu cak i juzne
delove sve do Sibira, a preko Beringovog kopna naselio i Sev.Ameriku. Najjuznije
gde su pronadjeni ostaci mamuta, Pirinejsko poluostrvo, srednja Italija i Peloponez.

11
Najdirektnije je uticao na biljni svet, jer je bio najkrupniji biljojed. Visina pleci bila je
3,5m, potrebna dnevna kolicina hrane bila je 180kg. Tako da je on krcio sume i
usmeravao vegetaciju. Ziveo je u stepi (mamutova stepa) koja je slicna tundri (danas
nema analogija). U tim stepama kolicina biomase bila je znatno veca, sezona rasta
duza.
Specificna je lobanja mamuta koja je transformisana da bi mogla da nosi velike i teske
kljove, dugacke 3,5m, povijene na gore. Nosni otvori su veoma visoko, ocne duplje sa
strane. Lobanja je uzdignuta i veoma visoka.
Prednji ekstremiteti su duzi, a na ledjima je imao grbu.
Zubi mamuta su takodje specificni, sastavljeni od lamela, dentina izmedju kojih je
cement. Sastavljeni od tri materijala razlicite trvdoce drugacije su se trosili, zbog
konzumiranja tvrde hrane pune celuloze tokom zivota povrsina 6 zuba se potrosi.
Paleontoloska metoda zasniva se na proucavanju tih lamena na zubima.
Pored Mammutha primigeniusa koji nije bio najveci postojali su jos
Mammuthus trogontherii (stepski mamut) srednji pleistocen
Mammuthus meridionalis (juzni slon) donji plesitocen, najstarija vrsta koja se iz
Afrike doselila na Evropsko kopno. Od njega se razvija jos jedna podvrsta
Mammuthus columbii koji je naseljavao Sev.Ameriku.
Mammuthus trogontheri je imao visinu pleci preko 4m, ziveo je na travnatim
stepskim prostorima
Mammuthus meridionalis vise lici na slona, nije imao krzno, hranio se u sumovitim
predelima. Svi ovi mamuti su ziveli na istom prostoru i dolazili u kontakt sa ljudima.
Poznate su kulture gornjeg paleolita u Rusiji i Ukrajni koje su koristile kosti mamuta
kao gradjevinski i ogrevni materijal, za ukrasne predmete i muzicke instrumente.
Lokaliteti su Kostjenki, Mezin, Mensiric.
Stanista od kosti mamuta, precnika 3-7m,za osnovu kuce koristili su lobanje
pobodene u zemlju, duge kosti kao konstrukciju, preko kojih su isle koze pa rebra i
kljove da drze koze, ulaz je bio oivicen butnim kostima.

OSTRVSKE FAUNE
Svaka ostrvska fauna karakteristicna i razlicita od drugih, pomaze nam u izucavanju
procesa izumiranja pojedinih vrsta.
Ostrvo Wrangel blizu beringovog moreuza tada je bilo kopno. ‘93god. Otkriveni
ostaci patuljastog mamuta od pre 3.700. Visina mu je bila manja od 2m. Ostali
izolovani na ostrvu, ogranicen izvor hrane i nedostatak predatora prouzrokovali
patuljasti rast.
Sicilija i Malta pronadjeni su ostaci patuljastog slona visine 90cm.jelena, dzinovskih
glodara. Od srednjeg i gornjeg pleistocena do neolita
Kipar patuljasti slonovi, nilski konj (velicine svinje)od gornjeg pleistocena do neolita
Na mediteranskim ostrvima izumiranje vrsta se poklapa sa doseljavanjem coveka.
Direktno ili indirektno istrebljavanje. Izumiranje narocito krupnih sisara i ptica.
Najintenzivinije izumiranje od pre 30.000god. do pre 10.000god. drugacije na svim
kontinentima.

Izumiranje kvartarne megafaune:


Sev.Amerika 34 roda megafaune izumrlo (megafauna sisari preko 40kg.)
Juz.Amerika 46 roda (80% cele faune)
Australija 19 (86% cele faune)
EvroAzija 4 roda

12
Postoje dve teorije koje objasnjavaju izumiranje
I teorija Pola Martina “overkill” hipoteza o preteranom lovu (izlovljavanje)
II hipoteza “klimatske/vegetacijske”promene
Neosporno da je promena bilo ali da li je to bilo dovoljno za izumiranje vrsta?Da li je
ovo ledeno doba drugacije od drugih?
Za “overkill” hipotezu razlog za izumiranje vrsta je covek. Ova teorija ima uporiste u
Americi, gde je fauna bila drugacija od Evroazijske. Zivele su druge vrste mamuta i
surlasa.
Mastodont stara vrsta slovona na lat. Mamuth
rasljoroge antilope, kamile
dzinovksi lenjivac i dz.oklopnik(danas armadilos)
Tigar sa sabljastim zubima
Na lokalitetu “la Brea” u L.A. pronadjeno preko 400 vrsta. To su katranske jame u
kojima su se skeleti dobro ocuvali. 60 vrsta sisara, vise mesozdera nego biljojeda.
1000primeraka tigra sa sabljastim zubima, 1000 vukova.....
Covek naseljava americko kopno preko Beringovog kopna kada su se dva lednicka
stita otvorila i omogucila prodor ljudi. Uzani put vodio je preko danasnjeg
Edmontona. O tome svedoci pojava Clovis kulture 9.500 – 9.000 p.n.e. Napredovali
su veoma brzo, prelazili ogromne razdaljine, za 500godina presli su citavu
Se.Ameriku. Lovili su mamuta, na jednom lok. u Arizoni pronadjen je skelet mamuta
sa strelicama medju kostima.
Udruzile su se klimatske i vegetacijske promene sa ljudskim faktorom sto je dovelo
do izumiranja.
Smanjen areal, izolovane populacije su istrebljene, covek je lovio pre svega mamute
koji su krcili sume i za kojima su isle ostale zivotinje tako da je sa njihovim
nestankom propao citav jedan sistem.
Australija covek se doselio pre oko 30.000god. mozda je bio jedan talas pre
40.000god. izumiranje se dogodilo pre 24.000god. Covek je doneo sa sobom sisare iz
Azije, na Australijskom kontinentu su bili torbari. U gornjem pleistocenu dogodila se
susa.

VI. SEDIMENTOLOGIJA
Setene se dele na sedimentne, magmatske, metamorfne.
Sedimentne (talozne)stene:
1. Klasticne
2. Hemijske
3. Biohemijske
Matrix u kome se nalazi arheoloski materijal je zemljiste ili sedimentacioni materijal.
Klasticne stene su najcesce matrix u kome se nalazi arheoloski materijal. Nastaju
raspadanjem i pretalozavanjem vec postojecih stena, magmatskih, metamorfnih ili
starijih sedimentnih.
Hemijske i biohemijske stene redje ucestvuju u procesu formiranja arheoloskih
lokaliteta.
Podela po velicini zrna klasticnih stena
1. Krupnozrne precnika > od 2 mm
Nevezana nezaobljena zrna Drobina
Vezana nezaobljena zrna Breca
Nevezana zaobljena zrna Sljunak
Vezana zaobljena zrna Konglomerat

13
2. Srednjozrne precnika 2 – 0,05 mm
Nevezana zrna Pesak
Vezana zrna Pescar

3. Sitnozrna precnika 0,05 – 0,005 mm


Nevezana Alevrit ovo su najcesci matrix na lokalitetima
Vezana Alevrolit tzv.prasina

4. Finozrna precnika < 0,005 mm


Nevezana Glina
Vezana Glinac
Postoje razne mesavine ovih tipova.
NASTANAK KLASTICNIH STENA
Raspadanje (magmatskih, metamorfnih, starije sedimentnih stena(primarna oblast))
Transport sedimentnog materijala
Akumulacija - donosenje sedimentnog materijala do mesta talozenja
Dijageneza - preobrazaj sedimentata u sedimentnu stenu
Na stvaranje stena utice klima, reljef, bilans vlage itd.
Hemijske i Biohemijske stene redje se javljaju u kontextu arh.nalazista.
Karbonatne stene (sadrzaj CaCO3>50%) krecnjaci, dolomiti, magneziti
Silicijske stene (od minerala silicijuma) opal, kalcedon, kvarc
Gvozdjevite
Fosfatne
Evaporiti (nastaju isparavanjem)
SLOJEVITOST
Sloj je osnovna jedinica slojevitosti. Sloj je geolosko telo izgradjeno od vise ili manje
istovetnog materijala izdvojeno od podinskog i povlatnog sloja postojanjem
mehanickog ili bilo kog drugog diskontinuiteta. Karakteristicna je mala debljina u
odnosu na rasprostiranje.
Sociva su geoloska tla koja imaju ograniceno prostiranje.

Povlat
Sloj socivo lamina sljevi manji od 0,5 cm unutar sloja
Podina

Prelazi (granice)izmedju slojeva mogu biti : postepene, nejasne, ostre

KARAKTERISTIKE STENA
Materijalni sastav (mineralni sastav)
Vezivna materija (matrix ili cement) spaja klaste
Boja (Munsellov spektar) taloni za odredjivanje boje sedimentata.boja zavisi od
oblika i velicine zrna, sastava. Bela kvarc – kvarciti, crna-org.materija ili manganovi
oxidi koji nisu ravnomerno rasporedjeni, crvena-gvozdje, plava zelena retki minerali
Struktura (oblik, velicina zrna u steni) zaobljenost ukazuje na duzinu transporta
Transport vodom daje uglacano zrno
Transport vetrom sjajna ili matirana spoljna povrsina
Transport ledom daje zrno koje na povrsini ima strije

14
Netransportovano zrno je ostro, nepravilno
Ttekstura
Interna slojevitost govori u kojoj je sredini nastao sediment
1. Horizontalna laminacija
2. Kosa laminacija
3. Talasasta laminacija

Horizontalna laminacija mirne depozicione sredine-stajaca voda, jezera


Kosa laminacija(ukrstena) dinamicne depozicione sredine-reke
Kosa laminacija i rad vetra
Talasasta laminacija marinske naslage
Konkrecije – tela nastala sagregacijom male kolicine mineralne materije u steni
domacina (silicije u karbonatima, karbonata u alevrelitima ili pescarima
Lesne lutkice su konkrecije karbonata izlucenog iz lesnog horizonta
Zavisno od sedimentacione sredine u odredjenoj oblasti talozice se odredjeni
sedimenti, naslage....
Sedimentacione sredine:
1. Kontinentalne
2. Morske
Kontinentalne sredine:
1. Humidni tip glavni agens je voda u tecnom stanju, fizicko hemijski i hemijsko
bioloski procesi. Podtipovi oblast umerene klime, oblast tropske klime, oblast visokih
planina. Buja organski svet zbog vode, intenzivni procesi, najrasprostranjeniji na
zemlji.
2. Lednicki tip geomorfoloski agens je led, niske temp.fizicko raspadanje. Organski
svet siromasan, procesi podredjeni fizickom raspadanju.
3. Aridni tip karakteristicno je vece isparavanje nego priliv vlage tj.negativan bilans
vlage, fizicko raspadanje, hemijski talozi.
SEDIMENTACIONE SREDINE
Humidne – recna, jezerska/mocvarna
Lednicke – glacijalna i periglacijalna
Aridnae – pustinja
Recna sedimentaciona sredina
Geomorfoloski agens – stalni i povremeni vodotoci
Geomorfoloski oblici – erozione i akumulacione terase
Naslage – klastiti svih velicina zrna )sortirani, zaobljeni, slojeviti)
Fosili – dobro ocivani u sitnozrnim klastima glina, levrit, nema ih u grubozrnim
klastima
Arheoloska nalazista brojna
Jezerska/mocvarna sedimentaciona sredina
Geomorfoloski agens – stajaca voda
Geomorfoloski oblici – jezerske terase (pluvijalna jezera)
Naslage – pretezno sitrnozrni klastiti laporci i krecnjaci
Fosili –brojni dobro ocuvani mekusci, ostrakodi, ribe, kopneni kicmenjaci, kopnene
biljke naplavljene u basen, bogat palinoloski materijal
Arheoloska nalazista – brojna
Glacijalna sedimentaciona sredina
Geomorfoloski agens – led, socnica(voda koja nastaje topljenjem leda, cirkulise ispod
pokrova

15
Geomorfoloski oblici – morene
Naslage – til, tilit (klasti nesortirani, nezaobljeni, neslojeviti, zrna sa uglacanom
povrsinom, strijama)
Fosili – samo ostaci krupnih sisara u ledu, polen i spore u ledu i sedimentima
lednickih jezera
Arheoloska nalazista – “Iceman” ali nije u glacijalnoj sredini nego u ledu

Periglacijalne sedimentacione sredine juzno od lednickih pokrova kont.i planinskim


Geomorfoloski agens – mraz, vetar, voda (temp.u najtoplijem periodu 10 stepeni,
permafrost)
Geomorfoloski oblici – poligonalna tla, “kameni prstenovi”
Naslage – dejstvo mraza ledeni klinovi, soliflikacija, krioturbacija
Dejstvo vetra les stena u glacijalnoj oblasti talozi se u periglacijalnoj oblasti
Dejstvo vode periglacijalne recne terase varve trakaste gline u glacijalnim jezerima,
sezonsko smenjivanje tamnih i svetlih slojica
Les lesne zaravni lesoidi padinski les, barski les,
Fosili – kopneni puzevi, sisari u lsu, polen i spore u pogrebenim zemljama
Arheoloska nalazista – paleolitka u lesu
Aridne sedimentacione sredine
Geomorfoloski agens – vetar, bujice, fizicko-hemijsko raspadanje
Geomorfoloski oblici – dine
Naslage – dobro sortirani klastiti pesak alevrit
Fosili – nema
Arheoloska nalazista – nema
TIPOVI NASLAGA
Eluvijalne fizicko hemijsko raspadanje
Koluvijalne padinske
Aluvijalne recne
Pluvijalne bujicne
Jezersko mocvarne
Glacijalne
Eolske
Pecinske
Tehnogene (cobek)
Vulkanske
Marinske

VII. PEDOLOGIJA
Zemljiste je specificna prirodna tvorevina nastala na odredjenom geoloskom supstratu
pod uticajem fizickih, hemijskih i biohemijskih procesa. To je trofazni sistem koji se
sastoji iz Cvrste faze (minerali+organski deo), Tecna faza, GAsovita faza
Pedogenetski cinioci:
Geoloska podloga
Biljni i zivotinjski svet
Klima
Reljef
Vreme
Horizonti su pedogenetske tvorevine nastale pod uticajem procesa eluvijalno
iluvijalne i bioloske migracije materijala po dubini zemljista. Horizonti se razlikuju od

16
slojeva arheoloskih i geoloskih jer se stvaraju talozenjem, stariji ispod mladjih.
Pedoloski horizonti se stvaraju odozgo na dole, obrnuto od slojeva. Horizonti se ne
poklapaju sa granicama arheoloskih slojeva.
Pedogenetski procesi uticu na stvaranje horizonata u profilu:
Humifikacija - nastanak humusa (organski materijal)
Eluvijacija – ispiranje
Iluvijacija – akumulacija materijala ispranog iz eluvijalnog horizonta
Lesiviranje – (ilimerizacija) eluviranje nerazorenih cestica gline
Oglejavanje – procesi pod uticajem podzemne vode odozdo navise
Horizonti se obelezavaju velikim slovima postoje i pothorizonti A,B,C,G
Horizont A predstavlja horizont eluvijacije (ispiranja)
Pothorizonti
A0 – pothorizont prostirke ili sptepske ledine (prirodna vegetacija)
Aor – oranica
A1 – humusnoakumulativni pothorizont
A2 – pothorizont spiranja
(A)– povrsinski horizont genetski nerazvijenih zemljista
Horizont B predstavlja iluvijacije (nagomilavanje materijala ispranog iz eluvijalnog
horizonta)
B1 – pothorizont iluvijacije humusa
B2 – iluvijacije oxida gvozdja i aluminijuma
B2Ca – pothorizont iluvijacije karbonata
Horizont G gleja (zona stagniranja podzemne vode anaerobnih uslova i redukcije
gvozdja i mangana)
Go – pothorizont oxidacije povremeno isusivanje
Gr – pothorizont redukcije trajno anaerobni uslovi
Horizont C maticna podloga
Pogrebena zemlja – zemljista formirana u proslosti. Ona nam omogucava da
utvrdimo:
- Stratigrafske markere korelacija profila
- Rekonstrukciju topografske povrsine
- Rekonstrukciju klime i vegetacije
Klasifikacija zemljista (red, vrsta, tip, podtip,varijnta....)
Cernozem (nastaje na lesu) A i C ili A, AC, C uvek se stvaraju
Smonica A i C najcesce blago valovit reljef, na nadmorskoj visini 200-600m, geoloska
podloga je najcesce jezerski tercijarni sedimenti uglavnom gline. U vlaznom delu
godine ima smolast izgeld zbog anaerobnih uslova dolazi do bubrenja gline. U
susnom periodu se stvaraju pukotine i mesaju se humusnoakumulativni i dublji
horizonti.
Crvenica A,(B),C krecnjacka podloga, nastaje u uslovima mediteranske klime
Podzol A,B,C cetinarske sume i tresava, podloga bogata silikatima
PETROLOGIJA – nauka o stenama
- odredba materijala od koga su izgradjeni artefakti i njegove karakteristike
- poreklo materijala
Metodi ispitivanja stena:
- makroskopski od nje se polazi (golim okom se posmatra)
- mikroskomski ili laboratorijski
Kremen je laicki naziv za roznac silikatna stena, skoljkast prelom, cepanje moze da se
kontrolise pa se koristi za okresane alatke.
Jedna od osnovinih laboratorijskih metoda:

17
Metoda ‘tankih preseka’ materijal koji se ispituje se istanji toliko da propusta svetlost,
stavlja se na staklo pa pod mikroskop. Ovako moze da se posmatra i keramika i bilo
koji drugi materijal.
Analiza teske fracije (frakcija teskih minerala)
Separacja izmrvljenog materijala se stavlja u centrifugu i izdvajaju se teske cestice.
Analiza elemenata u tragovima elemenata prisutnih u vrlo maloj kolicini 10 na –6
Opticka emisiona spektrometrija – bazira se na cinjenici da spoljasnji elektroni
svakog hemijskog elementa, kada se zagreju emituju svetlost odredjene talasne
duzine.
Poboljsane metode zasnivaju se na istom principu
Plazma masena spektroskopija
Atomska apsorpcija
Druge metode
Neutron aktivaciona analiza
Fluorescencija x-zraka
Izotopske analize
Utvrdjivanje vrste i porekla materijala je slozen istrazivacki proces.Potrebno je :
- dobro definisati problem
- dobro izabrati metode
- uzorkovanje
- analiza uzoraka
- tumacenje rezultata
- arheoloska interpretacija

VIII.PROCESI FORMIRANJA NALAZISTA


Reljef, daljinska detekcija, GIS, mikromorfologija
U izgradnji arheoloskih nalazista ucestvuju:
1. Fiziogena komponeneta (sve sto cini fizicki deo zivotne sredine)
2. Biogena omponenta (sve sto potice od biljaka i zivotinja, ostaci i aktivnost)
3. Antropogena komponenta (ejstvo coveka – rukotvorine)
Arheloski lokaliteti su mesavina i na njima imamo sve tri komponente.
U formiranju arheoloskih nalazista ucestvuju:
1. Fiziogeni procesi (nastaju u fizickoj sredini – talozenje sedimenata)
2. Biogeni procesi (pod uticajem biljaka i zivotinja)
3. Antropogeni procesi (pod uticajem coveka)
Zasto je potrebno poznavati reljef u arheologiji?
1. Da bismo pronasli arheoloski lokalitet. Uspesna prospekcija podrazumeva
poznavanje reljefa i osobine sedimentacione sredine u kojoj se vrsi. Reljef i
geomorfoloski oblici pokrivaju tj. Otkrivaju naslage odredjene starosti.
Geomorfoloski oblici mogu biti slicni arheoloskim oblicima.
2. Da bismo razumeli polozaj arheoloskog lokaliteta. Polozaj stanista i
organizacija zivota na stanistima zavisi od karakteristika reljefa (blizina vode,
preglednost, odbrana, zastitia od nepogoda, blizina obradivih povrsina, blizina
resursa, polozaj u odnosu na komunikacije, osuncanost....)
3. Da bismo razumeli promene u reljefu od vremena koje proucavamo do danas.

Reljef je spoljasnji izgled zemljine povrsine.


Proucavanjem reljefa bavi se GEOMORFOLOGIJA.

18
Prirodne sile koje ucestvuju u stvaranju i menjaju reljefa su:
- endogene /unutrasnje (iz dubine zemlje, zemljina teza, magma itd. Izazivaju
promene u litosferi ali i na povrsini zemlje – tektonske sile)

- egzogene spoljasnje (geoloske sile-sunceva energija, voda,vazduh, led, zemljina


teza, iz hidrosfere, atmosfere, biosfere. Izazivaju razaranje
stena, eroziju, prenosenje i akumulaciju sedimenata.

Po velicini tj. visinskoj razlici oblici reljefa se mogu podeliti na:


1. Oblici I reda - kontinenti i okeani – ORORELJEF
2. Oblici II reda – planine visoravni, nizije – MAKRORELJEF
3. Oblici III reda – bregovi, rtovi, doline, uvale – MEZORELJEF
4. Oblici IV reda – svi oblici nizi od 1m - MIKRORELJEF

Od velicine oblika reljefa zavisi brzina promene njihovih oblika.


ORORELJEF stotine miliona godina
MAKRORELJEF desetine miliona godina (pl.kod nas Dinarid-Alpska orogeneza
MEZORELJEF nekoliko hiljada godina
MIKRORELJEF trenutno ili nekoliko godina

PROSPEKCIJA
Daljinska detekcija – prospekcija analizom aerosnimaka (satelitski snimci,
aviosnimci, aerosnimci). Snimci se rade u paru stereopar i posmatraju se pod
stereoskopom koji daje utisak trece dimenzije.
Reljef daje:
Topografski izraz (pozitivni i negativni oblici u reljefu)
Ton (boje stena i tla zavise od vlaznosti, osvetljenosti)
Vegetacija se u reljefu rasporedjuje po pravilnostima koje zavise od vlaznosti i
topografije
GIS geografski informacioni sistemi. Kompjuterska tehnologija za skladistenje
prostorinih podataka u obliku karata. Skladistenje i analiza klasicnih kartografskih
podataka i parametara zivotne sredine. Organizacija i interpretacija podataka
korelacija podataka predvidjanje.
MIKROMORFOLOGIJA proucavanje ne poremecenih materijala u tankim
presecima. Preuzima se iz pedologije, slicna sedimentologiji. Uzorci se uzimaju ne
poremeceni, funkcija objekata koje covek pravi. Ovaj metod je primenjen na Catal
Hijiku.

IX.MODIFIKACIJA I DESTRUKCIJA NALAZIŠTA


Za vreme i nakon formiranja arh.nalazišta deluju procesi destrukcije koji osiromašuju
arheološki zapis.
Faktori modifikacije tj. destrukcije nalazišta:
- skup faktora koje proizvodi čovek
- skup faktora koje proizvodi prirodna sredina

19
Skup faktora koje proizvodi čovek:
Primarna kulturna depozicija (ne poremećeni tragovi aktivnosti)
Sekundarna kulturna depozicija (ponovna upotreba predmeta objekata ili prostora bez
obzira na vreme i aktere.
Kulturni poremećaj reorganizacija ili uklanjanje arheološkog materijala kao što su
pljačka grobova, sakupljanje lepih nalaza, oranje, iskopavanje, izgradnja savremenih
objekata.

Skup faktora koje proizvodi prirodna sredina:


Predepozicioni poremećaji
Fizičho-hemijski uslovi u kojoj se vrsi taloženje
Postdepozicioni poremećaji
Rasipanje pre taloženja, dispozicija pretežno horizontalni pokreti površinskih agregata
Pokretni arheološki materijal
Gravitacija, vodeni tokovi, mraz, vetar
Fizičko-hemijski uslovi sredine taloženja. Glavne osobine sredine taloženja koji utiču
na destrukciju /konzervaciju arheoloških nalazišta/predmeta/materijala su:
Kiselost sredine
izražava se vrednostima pH na skali od 1 do 14.
1-5,5 kisela sredina
5,5-7 neutralna sredina
7-14 alkalna, bazna sredina visok sadržaj CaCO3
Oksidacija
Aerobni uslovi (prisustvo kiseonika tj.mikroorganizama koje dovode do raspadanja
koje je intenzivno)
Anaerobni uslovi (bez kiseonika, konzervacija odlična)
Temperatura
Viša temperatura intenzivnije je raspadanje
Dobro se očuvaju kamen i keramika, srebro i zlato. Bronza, bakar i gvožđe
korodiraju.
Kada su organske materije u pitanju odlučujucu ulogu imaju fizičko-hemijski
uslovi.Ostaju očuvani samo u izuzetnim okolnostima.
Kisela aerobna sredina: pH < 5,5 provetreni sedimenti očuvaju se
Kost, karbonatne ljušture + polen, ugljen, fitoliti, kremirana kost, dijatomeje
Alkalna aerobna sredina: pH > 7,5 lako se očuvaju
Kost (površina oštećena), karbonatne ljušture, ugljen
Neutralna anaerobna sredina: pH 5,5-7,5 očuvaju se
Ugljen, retko kost i ljušture
Anaerobna sredina: očuvaju se
Sve vrste organskih materija
Izuzetne okolnosti konzervacije:
1. Anaerobni uslovi
2. Izuzetno vlazno, izuzetno suvo, izuzetno hladno
3. Prirodne katastrofe
Primeri:
Kurgani, Pazirik u Sibiru, izuzetno očuvana tela, vide se tetovaže, očuvana hrana,
starost 2400godina.

20
Ice man isušen pa zamrznut, očuvani telo, odeća, trava na čizmama.
Izuzetno vlažno, tresetište u Danskoj, Dolunda čovek, očuvano lice do detalja, kožna
kapa i konopac oko vrata. Na dubini od 4m nije bilo kiseonika.
Vulkanske erupcije, klizišta, poplave mulja izazivaju brzu sedimentaciju i stvaraju se
anaerobni uslovi. Pompeja. Otisci australopitekusa na vulkanskom pepelu. Tragovi su
očuvani zbog posebnog spleta okolnosti.
Postdepozicioni poremećaji
- unutar sloja
- pretaložavanje
Dejstvo mraza
Soliflukcija (tečenje tla pod uticajem gravitacije nakon smrzavanja i domrzavanja
površinskog sloja u periglacijalnim oblastima
Koluvijalni procesi nestabilne padine pod uticajem gravitacije kliženje tla, bujične
suspenzije
Krioturbacija (naizmenično smrzavanje i odmrzavanje sedimenta zbog različite
plastike i hemijskog sastava sedimenta dolazi do njihovog nepravilnog mešanja,
upadanje i izdizanje pojedinih delova.
Involucija (na profilu se javljaju u vidu malih nabora unutar sloja pod dejstvom
mraza jezici finozrnog ili krupnozrnog materijala utisnuti su u aktivni sloj iz
podinskog sedimenta)
Ledeni klinovi (usled mraza dolazi do pucanja sedimenta koji se topi u toplim
sezonama i ispunjava vodom, ako takva klima potraje šire se vremenom i produbljuju,
nakon prestanka procesa ispunjava se mlađim sedimentom. Klinovi duboki 1-5m, idu
čak i do 10m. Javljaju se u permafrostu i oblastima periglacijalne klime.
Poremećaji pod uticajem bubrenja gline ili soli
Glina upija vlagu i menja volumen, kada se suši dolazi do pucanja sto stvara dinamiku
unutar sloja i veći klasti (artefakti) mogu biti izbačeni na površinu. Tako se mogu
formirati pesudohorizonti.
Bioturbacija
Poremećaji u sedimentima pod dejstvom različitih organizama:
Glodara (stvaraju podzemne hodnike)
Jazavci, lisice, medvedi
Insekti
Kod nas je naročito aktivno tzv.slepo kuče, veliki glodar pa su i njegovi hodnici
velikog prečnika pa to pravi zabunu u istraživanjima.
Na čatal Hijiku ceo lokalitet je ispresecan tunelima glodara.
Medvedi često prave skrovišta u pećinama, kopaju rupe unutra i remete slojeve.
Milipedi vrsta stonoge, prenose materiju kroz profil do dubine od 4m u pećinama.
Crvi isto tako. Termiti, kod nas ih nema, u Africi veliki problem. Termitnjake prave od
kamenčića sa dubine od 7-8m, na putevima kojima prolaze slažu te kamenčiće pa
dolazi do zabune.
Korenje drveća i trava takođe remeti slojeve. Korenje ide veoma duboko, nekada
istrune, ali ostaje poremećena situacija koju je teško uočiti.
Mikrotektonske deformacije
Diferencijalna kompakcija težinom se sedimenti zgušnjavaju i nastaju mikrorasedi,
mikronabori, različito se zbijaju zbog heterogenosti.
Pretaložavanje
Prenošenje materijala sa jednog mesta na drugo i stvaranje novog sloja. Gubi se
arheološki kontekst i međusobni odnos arh. komponenti. Možemo razlikovati:
Autohtone komponente u samom sloju

21
Alohtone komponente-donešen sloj

X. BOTANIKA-PALEOBOTANIKA
Paleobotanika proučava fosilizovane listove i mikroskopski materijal.
Arheobotanika proučava makroskopske ostatke biljaka sa arheoloških lokaliteta.
Etnobotanika je slična arheobotanici, proučava biljke i kako ljudske zajednice koriste
i šta znaju o biljkama. Etnobotanika je mladja disciplina, razvijena tek pre nekoliko
godina.
Kod nas se mali broj ljudi bavi arheobotanikom. Ksenija Borojević je napravila
uporednu zbirku, sakupljala je materijal na Gomolavi. Otišla je u Ameriku.
Sakupljanje arheobotaničkog materijala obavlja se na Belom Brdu – Vinča.
Dragana Miloševic i još nekoliko diplomskih radova u vezi sa arheobotanikom.
Pitanja koja iniciraju razvoj arheobotanike. Arheoboraniku zanimaju:
1. gajene biljke, zemljoradnja, kultivacija, početak zemljoradnje
2. divlje vrste druga problematika, naročito u paleolitu, ali i kasnije
3. vegetacija
4. tafonomija i kontekstualna analiza
Proucavanje divljih vrsta je slabije rađeno jer se ostaci teže očuvaju, nisu ugljenisani.
Arheobotanika 60% sakupljenih podataka je o vegetaciji. Najviše rezultata daje ono
što pripada paleobotanici. Kombinovanje pedoloških i arheobotaničkih ispitivanja
daje zanimljive rezultate. Arheobotanika se interesuje za antropozoogenu vegetaciju
(pašnjaci, obradive površine) i prirodna vegetacija
Arheobotanika je veoma značajna u tafonomskim istraživanjima i kontekstualnoj
analizi (analiza funkcije arheološkh objekata). Interpretacija je veoma važna.
Makrobiljni ostaci:
Semenke, plodovi, koštice, ostaci pleve, stabljike, lišće, korenje, krtole, delovi stabla.
Metode sakupljanja:
Ručno – delovi drveta
Flotacija – osnovna metoda sakupljanja arheobotaničkog materijala. Tehnika
izdvajanja organskih ostataka iz zemlje odnosno sedimenta, potapanjem u tečnost
(vodu) pri čemu makroostaci biljaka (seme, plodovi i sitni fragemnti kostiju) usled
manje specifične težine isplivavaju na površinu. Mogu se uzimati i ugljenisani i
neugljenisani ostaci. Procedura je veoma komplikovana i zahtevna.
Ispiranje – vlažno prosejavanje, samo neugljenisani ostaci. Radi se sitom.

Na arheološkom lokalitetu mogu se naći makrobiljni ostaci koji su:


1. Ugljenisani dobijeni su dugotrajnim i postepenim zagrevanjem do temp.od
200stepeni celzijusa bez većeg prisustva kiseonika. Do ugljenisanja dovodi
kuvanje, zagrevanje radi odvajanja žitarica od pleve, loženje, požari.
2. Neugljenisani ocuvaju se samo u posebnim uslovima konzervacije, bez
prisustva vazduha u vodi i tresetištima. Mineralizovani u vlažnim zemljištima
uz prisustvo soli kalcijuma i fosfora. Mumificirani u izrazito suvim sredinama.
Neke vrste skoro nikada nisu izložene ugljenisanju kao sto je voće, začinsko
bilje, korovi, mahovine, gljive.
3. Otisci u keramici i kućnom lepu

22
Jedan od najvažnijih zadataka arheobotanike je saznati kako su ljudi počeli da gaje
biljke i kako su počeli da se bave zemljoradnjom.
Domestikacija biljaka modifikacija selektivnim uzgajanjem sastoji se iz tri faze:
1. sakupljanje i upotreba semena i plodova divljih biljaka
2. sakupljanje semena divljih biljaka, sejanje i žetva – kultivacija
3. selekcija i ukrštanje
Domestikacija proizilazi prirodno iz kultivacije. Nesvesno čovek počinje da vrši
ukrštanje i selekciju. Iz divljih vrsta javljaju se nove poboljšane vrste.
Razlike divljih i domaćih vrsta:
Divlje se lako rasejavaju, (vetar, životinje)
gajena zrna ostaju na stabljici i kada su zrela
Divlja zrna su obučena
Gajena zrna su gola i lako se odvajaju
Gajene vrste imaju veće seme i veći broj u jednom klasu
Divlje ne klijaju istovremeno
Gajene istovremeno klijaju

Postoji oko 200.000 cvetnica koje se mogu koristiti u ishrani i medicini. Koristi se
oko 3.000, a u širokoj primeni još manji broj. Od toga 70% su žitarice, pšenica,
kukuruz, pirinač.
Pšenica je karakteristična za Stari svet, Bliski Istok, delovi Azije
Postoji nekoliko vrsta:
Triticum monococcum (jednoredna pšenica) reliktna vrsta
Triticum m.monococcum (pripitomljena podvrsta)
Triticum m. boeoticum (divlja podvrsta)
Pripitomljena je na Bliskom Istoku, intenzivno je gajena u neolitu, od bronzanog doba
značajno opada.
Triticum turgidum(dicoccum je stari naziv) dvoredna pšenica
Triticum d.dicoccoides i Triticum d.dicoccum su divlja i domaća podvrsta – emer
(obučeno zrno, tvrda kapsula)
Triticum durbidum durum neobuveno zrno
Triticum aestivum - hlebna pšenica belica. Nastala je ukrštanjem triticum turgidum i
vrstom divlje trave oko 4.700 g.p.n.e.
Istorijat domestikacije pšenice:
17.000BC. ljudi su sakupljali i koristili u ishrani divlju pšenicu i ječam (ottalo II,
dolina Jordana, Izrael)
10.000BC. sakupljanje i upotreba triticum monococcum (Bliski Istok, Severna Sirija)
7.800BC domestikacija dvoredne emer pšenice Izrael
7.000BC. domestikacija jednoredne pšenice Sirija, Turska, Iran
7.000BC. neobuveni emer
4.700BC. kultivacija triticum aestivum
Druge vrste žitarica:
Panicum miliaceum - proso
Secale cereale - raž
Avena sativa - ovas
Hordeum vulgare - ječam

23
Ječam je manje hranljiv od pšenice, ali uspeva u suvoj klimi i manje plodnom
zemljištu. Koristi se za fermentaciju piva i u ishrani životinja.
17.000BC. sakupljanje i upotreba divlje vrste (izrael)
7.750BC. gajena vrsta (severno od Jerihona)
Vinova loza, matično područje je Mediteran, Kavkaz i Bliski Istok, starost veoma
velika, seže u neolit

Zea mays - kukuruz


Zea mexicana divlji predak, najstariji ostaci 5.050BC. Tehuacan, Mexico
U starom svetu proces domestikacije biljaka i pripitomljavanje životinja bio je
jedinstven proces.
U novom svetu pripitomljavanja životinja nema sve do pojave evropljana (sem psa).
Kultivacija biljaka nema drastičan uticaj na čoveka, zadržavaju se i drugi načini
privređivanja.
Oryza sativa - pirinač
Uspeva u toploj i vlažnoj klimi (Mala Azija). Domestikacija oko 11.500BC. Jang Ce,
Kina. Verovatno su još paleolitske zajednice sakupljale pirinač, jer su i divlji varijeteti
dovoljno produktivni.
Solanum tuberosum - krompir -Južna Amerika
Danas u Americi oko 250 varijeteta, u Andima oko 3000 varijeteta pre dolaska
Španaca. Španci ga donose u evropu u XVIv. Danas 130 zemalja uzgaja različite
varijetete.
Lycopersicum esculentum - paradajz
Potiče iz Mexica, mnogi varijeteti uzgajani u Andima. Usvojen je u Aziji (Filipini,
posle Magelanovog puta 1521g.)pre Evrope. Sa Filipina u Kinu, Japan i Indiju. Španci
su ga doneli u Evropu u XVIv. U Italiji se gaji od sredine XVIv. U americi se
verovalo da je otrovan sve do XIXv. Kada postaje popularan zahvaljujući italijanskim
doseljenicima.

24