Anda di halaman 1dari 12

3.

0 HERARKI SOSIAL MASYARAKAT MELAYU

Herarki merupakan susunan sesebuah masyarakat yang bakal membentuk pentadbiran.


Herarki ini menggambarkan kedudukan sesuatu golongan atau kelompok dalam
masyarakat. Bagi masyarakat Melayu tradisional, sistem sosial atau herarkinya bersifat
feudal. Raja atau Sultan berkuasa dan menduduki tempat tertinggi dalam sistem sosial
masyarakat Melayu tradisional. Herarki masyarakat Melayu tradisional dipengaruhi oleh
beberapa faktor iaitu keturunan, hubungan kekeluargaan, pangkat dan kedudukan yang
disandang, tugas dan sebagainya. Dari aspek demografi pula, kedudukan masyarakat
dapat dikategorikan mengikut jumlah pemilikan harta, reka bentuk rumah, gaya pakaian
dan penggunaan istilah dalam pertuturan.

GOLONGAN YANG MEMERINTAH

3.1 Raja/Sultan/Yang Dipertuan

Pada zaman Melayu tradisional, raja dianggap sebagai pemerintah yang berdaulat dan
amat mulia. Daulat ini dikaitkan dengan spiritual dan kepercayaan tradisi. Melalui
pengagungan Raja ini maka timbullah konsep Daulat dan Derhaka. Sesiapa yang ingkar
kepada perintah Raja akan dihukum bunuh akibat tulah yang mereka hadapi. Contohnya,
Tun Hussien yang merupakan seorang pembesar Sultan telah dibunuh kerana didapati
ingin menderhakai sultan, walhal, beliau bertindak atas dasar kemanusiaan yang cuba
untuk menegakkan keadilan untuk menuntut bela kematian ayahnya[4].

Secara umumnya, Sultan berperanan penting dalam tiga aspek utama iaitu politik, sosial
dan ekonomi. Dari segi politik, Sultan berperanan sebagai ketua kerajaan yang
memerintah secara mutlak dan dibantu oleh pembesar yang bertindak sebagai penasihat.
Selain itu, baginda juga berperanan sebagai pemimpin utama angkatan tentera di mana
baginda akan mengepalai angkatan tentera bagi mempertahankan negeri dan meluaskan
jajahan taklukan. Di samping itu, baginda juga merupakan ketua Agama Islam dan
penggubal undang-undang.

Daripada aspek sosial pula, baginda bertindak sebagai penyelesai masalah rakyat dengan
menjalankan pemerintahan dan hukuman yang adil kepada rakyat. Oleh sebab itu, Sultan
menjadi tempat mengadu masalah dan dijadikan simbol perpaduan. Seterusnya, bagi
aspek ekonomi pula. Sultan berperanan penting dalam mengawal kewangan kerajaan.
Maka dengan itu, Sultan telah meminta rakyat agar memberikan hasil kegiatan ekonomi
kepada kerajaan. Hasil ini dikutip melalui sistem cukai yang telah diperkenalkan.
3.2 Keluarga dan Kerabat Diraja

Kedudukan dan status kedua tertinggi selepas Sultan ialah golongan anak raja dan kerabat
diraja. Mereka merupakan golongan yang mempunyai jurai keturunan Sultan yang
memerintah sesebuah kerajaan. Mereka ini diberi gelaran sebagai Raja atau Tengku.
Anak raja sebenarnya tidak semestinya seorang putera kepada Sultan yang sedang
memerintah. Anak raja atau putera puteri raja Sultan juga mempunyai keistimewaan yang
sama dengan Sultan. Namun demikian, keistimewaan yang diberikan kepada anak raja
tidak melebihi keistimewaan Sultan sebagai ketua kerajaan. Antara keistimewaan anak
raja ialah mempunyai payung putih dan menggunakan ‘bahasa dalam’. Dalam kalangan
golongan keluarga dan kerabat diraja ini, terdapat beberapa orang yang mempunyai
kedudukan yang lebih istimewa hasil daripada hubungan yang rapat dengan Sultan.
Antaranya ialah hak keistimewaan dalam politik negeri.

3.3 Pembesar

Anggota masyarakat yang paling hampir dengan pihak bangsawan ialah golongan
pembesar. Secara umumnya, masyarakat melayu tradisional menggunakan sistem
pembesar empat lipatan yang tediri daripada Bendahara, Penghulu Bandahari,
Temenggung dan Laksamana.

3.3.1 Bendahara

Bendahara merupakan ketua eksekutif seluruh mekanisme pentadbiran melayu tradisional.


Jika Sultan mempunyai kuasa spiritual dan divine. Bendahara pula mempunyai
pemerintahan secara fizikal. Taraf Bendahara lebih tinggi berbanding pembesar yang lain
apabila beliau merupakan golongan ketiga selepas kedudukan Sultan. Semasa ketiadaan
Sultan, Bendahara mempunyai hak untuk memangku tugas dan peranan Sultan[5],
dengan dibantu oleh Seri Nara Diraja(Penghulu Bendahari) dan Seri Bija Diraja. Beliau
akan menjadi ketua turus tentera, ketua hakim dam ketua ‘di balai sendiri’ kedudukan
Bendahara dibuktikan melalui kedudukan beliau semasa di balairung istana di mana
beliau duduk di sebelah kanan Sultan[6]. Selain itu, Bendahara juga turut dianugerahkan
usungan untuk berjalan-jalan. Keistimewaan Bendahara telah disentuh dalam Sejarah
Melayu yang menerangkan seperti berikut;

“…jikalau Tun Perpatih Permuka Berjajar (Bendahara) duduk di balai, jikalau anak-anak
raja datang, tiada dituruninya, melainkan anak raja yang akan ganti kerajaan maka
turuninya; dan jikalau Bendahara masuk mengadap, tempatnya duduk itu akan dibentangi
permaidani; jikalau raja masuk maka Bendahara pulang, dan segala orang besar-besar dan
orang kaya-kaya pergi menghantar Bendahara kembali ke rumahnya…”[7]

Dalam jawatan Bendahara, tiada sistem yang tetap dalam perlantikan jawatan ini. Oleh
sebab itu, Bendahara selalunya akan dilantik daripada pembesar kanan yang mempunyai
hubungan kekeluargaan dengan Sultan. Kebiasaannya, Bendahara adalah merupakan
bapa saudara Sultan sendiri.

3.3.2 Penghulu Bendahari

Penghulu Bendahari menduduki tempat kedua selepas Bendahara dalam golongan


pembesar dalam sistem sosial masyarakat Melayu tradisional. Penghulu Bendahari
mempunyai peranan utama dalam memegang harta benda dan hasil mahsul kerajaan. Para
pembesar yang berada di bawah bidang kuasanya ialah bendahari-bendahari, pemegang
hasil negeri, syahbandar-syahbandar dan hamba-hamba raja[8]. Penghulu sebenarnya
merupakan ‘Menteri Kewangan’ dan beliau menjalankan tugas dengan menjadi wakil
yang menerima ufti daripada kawasan taklukan kerajaan. Selain itu, penghulu Bendahari
juga boleh dititahkan untuk menjadi ketua angkatan tentera perang untuk menyerang
negeri asing seperti Melaka menentang Kampar.

3.3.3 Temenggung

Pembesar yang ketiga ialah Temenggung. Temenggung berperanan sebagai Ketua


Keamanan Negeri[9]. Temenggung juga menjadi ‘pengatur’ orang makan di balai istana.
Menghakimkan perbicaraan yang besar sebagai Timbalan Ketua Hakim, menangkap
orang yang melakukan kesalahan, membaiki keadaan pasar dan pekan, dan ketua
perancang bandar dan jalan raya. Kecuaian yang dilakukan oleh Temenggung akan
menjadikan sesebuah negeri huru-hara. Sebenarnya, tugas temenggung ada dibicarakan
dalam Undang-undang Melaka seperti berikut;
“Adapun hukum yang diserahkan kepada Temenggung itu barang yang dihukumkan di
dalam negeri seperti tahafus-mentafahus dan seperti tengkap-menangkap orang yang
jahat di dalam negeri.”[10]

Selalunya, Temenggung dilantik daripada kalangan keluarga pembesar-pembesar itu


sendiri. Umpamanya, Tun Mutahir yang menjadi Temenggung Melaka adalah anak
kepada Seri Nara Diraja Tun Ali dan anak saudara kepada Tun Perak.

3.3.4 Laksamana

Jawatan terakhir dalam sistem empat lipatan dalam herarki zaman tradisional Melayu
ialah Laksamana. Sebelum jawatan ini wujud, jawatan sebagai ketua angkaatan tentera
laut dipegang oleh Hulubalang Besar. Jawatan ini merupakan monopoli orang melayu
dari Bentan yang bergelar Seri Bija Diraja. Tokoh yang terkenal ialah Tun Hamzah
(Datuk Bongkok) dan Tun Ketuyup (yang dibunuh oleh Sultan Mahmud Syah).

Apabila jawatan Laksamana diperkenalkan oleh Sultan Mansor Syah, jawatan ini mula
dipegang oleh Laksaman Hang Tuah yang merupakan golongan kebanyakan. Pada
awalnya, taraf Hulubalang dan Laksamana adalah sama tetapi lama-kelamaan ianya
berbeza. Dalam acara pencercaan, Laksamana dan Temenggung ditugaskan untuk
mengawal keselamatan Bendahara. Dalam hal ini dapat menunjukkan kedudukan kedua-
dua pembesar ini hampir sama. Rakyat yang biadap menentang Bendahara akan dibunuh
oleh Temenggung atau Laksamana.

Tugas-tugas utama Laksamana ialah ketua organisasi angkatan laut, pembawa utusan
diraja dan pengawal peribadi Bendahara.

Bagi jawatan Laksamana, ia diganti mengikut lunas kekeluargaan. Contohnya, pengganti-


pengganti kepada Laksaman Hang Tuah ialah Laksamana Khawaja Hassan, iaitu
menantunya, dan kemudian Hang Nadim yang juga menantu beliau. Seperti Bendahara,
Laksamana juga dikurniakan usungan.
3.3.5 Syahbandar

Syahbandar juga merupakan pembesar yang terpenting pada zaman Melayu tradisional
walaupun tidak tergolong dalam pembesar empat lipatan. Syahbandar bererti ‘pemerintah
pelabuhan’ yang diambil daripada perkataan Parsi. Syahbandar menjadi ketua organisasi
pelabuhan dan wakil saudagar-saudagar asing. Syahbandar diletakkan di bawah bidang
kuasa Penghulu Bendahari. Menurut Tome Pires[11], kehadiran empat orang Syahbandar
di Melaka menandakan kehadiran ramai pedagang daripada berbagai-bagai kumpulan
etnik.

Sebenarnya, jawatan Laksamana dan Syahbandar adalah kerana keperluan semasa. Hal
ini kerana sumber ekonomi zaman tradisional Melayu pada ketika itu bergantung kepada
kegiatan laut, terutama perdagangan dan perniagaan. Oleh itu, Laksamana diperlukan
untuk mengawal keselamatan laut. Manakala, kelancaran dan kepimpinan diperlukan di
kawasan pelabuhan untuk memudahkan urusniaga sehingga terciptanya jawatan
Syahbandar. Keadaan ini sehinggakan menyifatkan Laksamana sebagai ‘raja di laut’ dan
syahbandar sebagai ‘raja di pelabuhan’.

3.4 Ulama

Golongan yang dikatakan penting dalam masyarakat tradisional Melayu ialah golongan
ulama. Golongan ini merupakan golongan intelek dan alim ulam yang pakar dalam hal
ehwal agama Islam. Ekoran daripada kepentingannya dalam sistem sosial masyarakat
Melayu, maka golongan ini telah diangkat darjatnya dalam susun lapis masyarakat
Melayu tradisional. Biasanya, golongan ini terdiri daripada masyarakat yang mempunyai
keturunan Arab-Melayu. Golongan ini digelar sebagai maulana, makhdum, kadi dan
pendeta tasawuf. Lazimnya, mereka juga turut menggunakan gelaran kebesaran seperti
Maharaja Kadi, Dato’ Mufti Seri Utama dan Imam Maharaja. Golongan ini sebenarnya
hanya mula memainkan peranan yang penting dalam masyarakat Melayu selepas
tersebarnya Islam ke Nusantara. Pada mulanya, mereka mengajar asas agama Islam.
Namun, apabila Islam berkembang dengan pesat, mereka mula mengajar ilmu dalam
bidang tasawwuf, tafsir, dan hadis.

Selain itu, golongan ini juga telah dilantik oleh Sultan untuk menjadi guru, ketua agama,
kadi dan bertugas menasihati Sultan dalam bidang hukum syarak. Oleh itu, golongan
ulama ini dikatakan mempunyai hubungan yang rapat dengan Sultan.

Seterusnya, pendeta pula merupakan golongan yang pakar dalam bidang kesenian,
kebudayaan, kesusasteraan, adat istiadat dan salasilah raja. Golongan ini mempunyai
bilangan yang sedikit dalam masyarakat Melayu. Namun begitu, mereka menjadi rujukan
Sultan dan golongan istana selain menjadi perawi Sultan.

GOLONGAN DIPERINTAH
3.5 Rakyat

Rakyat merupakan lapisan pertama dalam golongan yang diperintah dalam sistem sosial
masyarakat Melayu. Rakyat merupakan golongan yang terbesar dalam masyarakat
Melayu. Fungsi utama rakyat adalah dari aspek mental, fizikal, dan tradisi ialah
menyokong dan patuh kepada institusi raja dan pembesar. Sebahagian besar daripada
golongan rakyat adalah orang Melayu dan selebihnya adalah orang asing dan Orang Laut
yang terlibat dalam kegiatan ekonomi sebagai pedagang, peniaga, pedagang-mubaligh
dan senteri yang menyebarkan agama Islam.

Rakyat kebiasaannya menjadi pengikut atau pengiring pembesar-pembesar dan raja


sebagai hulubalang. Mereka juga terlibat secara langsung dalam apa jua jenis perang
yang melibatkan kerajaan. Sejarah Melayu ada menyebut bahawa orang asing juga
terlibat dalam kumpulan ini seperti Khawaja Baba, Naina Isahak dan Sayyid Ahmad[12].

Selain itu, rakyat biasa juga terdiri daripada golongan peniaga dan saudagar. Mereka ini
mempunyai taraf ekonomi yang lebih rendah daripada golongan buruh kasar dan tukang
mahir.

3.6 Orang Asing

Selain daripada empat golongan yang terdapat dalam herarki masyarakat tradisional
Melayu, terdapat lagi sebuah golongan yang turut terlibat dalam masyarakat sosial pada
zaman tradisional Melayu iaitu golongan ‘orang asing’. ‘orang asing’ turut dikenali
sebagai ‘orang dagang’ dan ‘orang perantau’ yang terdiri daripada dua jenis utama.
Pertama, golongan yang terlibat dalam pelbagai jenis kegiatan sosial seperti tentera
upahan yang kebanyakannya daripada Jawa dan Pasai selain sebagai mubaligh. Kedua,
mereka yang terlibat dalam aspek ekonomi seperti peniaga kecil-kecilan sehingga
menjadi pemborong dan peniaga besar. Golongan yang terlibat dalam kerja mahir juga
dipelopori oleh golongan asing seperti dalam perlombongan bijih yang didominasi oleh
golongan Cina.

Secara umumnya, ‘orang asing’ ini dikategorikan kepada dua kumpulan. Pertama mereka
yang menetap terus di Tanah Melayu. Manakala, golongan kedua adalah mereka yang
menjadi pengunjung sekali-sekala untuk tujuan perdagangan dan perniagaan. Antara
golongan ‘orang asing’ pada zaman tradisional Melayu ialah orang Cina, Keling (Tamil),
Gujerat, suku-suku dari Arab, Ghori, Parsi dan Siam.

3.7 Hamba

Institusi perhambaan di dalam masyarakat tradisional Melayu dikaitkan dengan tradisi


perhambaan di Tanah Arab atau Islam dan wujudnya sistem kasta dalam kepercayaan
Hindu. Sebenarnya, institusi perhambaan ini wujud akibat daripada dorongan keperluan
dan kepentingan sosial serta ekonomi masyarakat melayu. Hamba berfungsi menyediakan
tenaga manusia bagi menyokong dan menjalankan pelbagai jenis kerja yang wujud dalam
masyarakat. Hamba dikatakan mampu meningkatkan taraf hidup pemiliknya kerana
semakin ramai hamba yang dimiliki oleh seseorang, semakin tinggi taraf hidup dan
kukuh ekonominya. Contoh yang paling ketara ialah Tun Mutahir yang mempunyai
ratusan hamba dan dianggap sebagai orang terkaya pada ketika itu.

Hamba terbahagi kepada tiga golongan utama iaitu hamba biasa hamba berhutang dan
hamba raja.

3.7.1 Hamba Raja

Pertama sekali adalah golongan hamba raja. Mereka terdiri daripada orang yang merdeka
yang telah melakukan kesalahan jenayah, kemudian tertangkap lalu mendapat keampunan
daripada sultan, dan berjanji akan menjadi hamba turun temurun.dengan cara ini mereka
kan terlepas daripada menerima hukuman atas kesalahan yang mereka lakukan. Selain itu,
golongan ini juga terdiri daripada tawanan perang atau banduan. Haamba raja juga
dikenali sebagai ‘biduanda’ yang melakukan hampir kesemua jenis pekerjaan. Hamba
raja ini mendapat perlindungan daripada pihak pemerintah.[13] Golongan hamba raja ini
mempunyai kedudukan yang lebih tinggi berbanding dua kelompok hamba yang lain
sehingga sesiapa yang membunuh hamba raja akan mendapat hukuman yang berat seperti
yang dinyatakan dalam Hukum Kanun Melaka sebagai:

“Adapun jikalau hamba rajin dan segala hartanya (si pencuri) itu dirampas. Jikalau
nakhoda sekalipun demikian juga hukumannya”.[14]

3.7.2 Hamba Biasa

Hamba biasa terdiri daripada tiga kelompok kecil iaitu abdi, dengan dan hamba. Hamba
daripada golongan ini biasa diperoleh melalui pembelian dan pertukaran tuan. Golongan
ini menjadi hamba seumur hidup secara turun-temurun.

Hamba abdi terbahagi pula kepada beberapa jenis. Hamba abdi yang pertama ialah
hamba tawanan yang menjadi hamba apabila tertawan dalam sesebuah peperangan.
Kedua ialah hamba diranggah iaitu hamba yang bukan daripada orang Islam yang
ditawan seperti Batak dan orang asli atau penduduk Islam lain di rantau ini yang diculik
dan dijual oleh peniaga hamba abdi termasuk mereka yang ditawan oleh lanun dan
menjadi hamba. Hamba abdi yang ketiga ialah kamba habsyi iaitu hamba yang diimport
dari Afrika. Kebanyakan mereka merupakan orang kulit hitam yang dibeli oleh orang
Melayu semasa menunaikan haji di Makkah. Terdapat juga hamba afrika yang dibawa
oleh penjajah Eropah.

Selain itu, dalam hamba abdi juga terdapat hamba hulur. Hamba hulur merupakan mereka
yang melakukan kesalahan jenayah dan mereka yang menyerah diri kepada pemerintah
kerana tidak mampu untuk membayar semula hutang darah atau denda. Manakala, hamba
serah pula mereka yang menghadapi kesukaran hidup dan menjadi hamba dengan
menyerah diri kepada mereka yang sanggup memberikan makanan atau nafkah hidup.
Akhir sekali ialah hamba keluarga atau anak hamba yang merupakan anak dan isteri
kepada hamba abdi.[15]

3.7.3 Hamba Berhutang

Hamba yang kedua iaitu hamba berhutang merupakan golongan yang tidak dapat
membayar hutang kepada si pemiutang. Golongan hamba berhutang ini pada asalnya
merupakan golongan orang yang merdeka. Oleh kerana tidak mampu membayar hutang,
maka mereka terpaksa menjadi hamba berhutang untuk melunaskan hutan-hutang mereka.
Lebih memeritkan lagi apabila bukan sahaja mereka yang menjadi hamba, tetapi turut
dialami oleh anak-anak dan isteri sebagai hamba tebusan. Tempoh perkhidmatan hamba
berhutang adalah sehingga hutang tersebut telah selesai dibayar seperti yang telah
dijanjikan. Hamba berhutang melakukan pelbagai jenis kerja termasuklah bercucuk
tanam, melombong, kerja-kerja domestik dan lain-lain.

Hamba berhutang sebenarnya terbahagi kepada empat bahagian yang kecil. Pertama ialah
orang berhutang. Orang berhutang merupakan orang yang terikat dengan hutang dan akan
dibebaskan selepas menjelaskan hutang tersebut. Kedua ialah anak emas yang merupakan
orang yang menjadi hamba melalui perkahwinan iaitu hamba lelaki yang berkahwin
dengan hamba wanita dan terikat kepada tuannya. Seterusnya merupakan hamba waris
yang merupakan isteri dan anak-anak hamkba orang berhutang. Akhir sekali ialah hamba
bayar yang merupakan abdi yang diserahkan oleh tuannya kepada orang lain untuk tujuan
membayar hutang tuannya kepada pemiutang.

Sesuatu yang menarik dalam golongan hamba ialah mereka dilindungi oleh Hukum
Kanun Melaka yang menyebut bahawa hamba terlindung daripada kezaliman. Hamba
bebas untuk bergerak seperti mengambil upah daripada orang lain.[16] Hasil pendapatan
boleh disimpan sendiri atau diberikan kepada tuan mereka. Kedudukan sosial hamba ini
dibicarakan secara panjang lebar dalam Hukum Kanun Melaka.[17]

4.0 KEBUDAYAAN MASYARAKAT MELAYU TRADISIONAL

4.1 Adat Resam

Adat resam merupakan suatu perbuatan yang menjadi kebiasaan tetap dan dihormati oleh
masyarakat. Perbuatan yang diikuti tadi akan menjadi adat dan amalan dalam kehidupan
harian mereka. Adat resam masyarakat Melayu bertujuan untuk mengawal tingkah laku
masyarakat untuk kesejahteraan dan keharmonian masyarakat. Adat dalam masyarakat
Melayu ialah segala yang berkaitan dengan proses kehidupan manusia bermula ketika
sesorang dilahirkan sehinggalah beliau menemui ajal.[18] Adat resam terbahagi kepada
dua iaitu adat golongan bangsawan dan adat rakyat biasa.

4.1.1 Adat Istiadat Raja

Terdapat pelbagai jenis adat istiadat raja pada zaman Melayu tradisional. Antara adat
istiadat tersebut ialah adat mengadap dan menyembah Sultan di balairung, adat
pertabalan dan pelbagai lagi jenis adat yang lain. Kepercayaan terhadap kemuliaan dan
keagungan Sultan telah membawa kepada adat menyembah Sultan yang dikenali sebagai
‘adat menjunjung duli’. Adat ini dilakukan oleh pembesar negeri bagi menunjukkan
kedaulatan Sultan dan taat setia mereka kepada pemerintah. Kebiasaannya, adat ini hanya
dilakukan dalam balairung.

Selain itu, pertabalan sultan juga mempunyai adat yang tersendiri. Terdapat pelbagai
protokol dalam perlantikan Sultan. Adat ini dimulakan dengan membersihkan kawasan
istana dan seluruh kawasan negeri. Setelah itu, pertabalan Sultan ini akan dihebahkan ke
segenap pelosok negeri agar rakyat mengetahui bahawa terdapat pertabalan Sultan yang
akan berlangsung. Pertabalan Sultan akan berlangsung dengan penuh adat istiadat dan
berakhir dengan majlis santapan. Seperkara yang perlu diingat ialah adat melaungkan
‘Daulat Tuanku’ sebanyak tiga kali berturut-turut terdapat dalam adat pertabalan Sultan.

4.1.2 Adat Resam Rakyat Biasa

Adat resam rakyat biasa amat penting bagi megawal tingkah laku rakyat demi
keharmonian masyarakat pada zaman Melayu tradisional. Adat yang diamalkan oleh
rakyat biasa lazimnya seperti adat perkahwinan dan adat menyambut kelahiran. Selain itu,
terdapat juga adat lain seperti adat serumah tangga. Adat serumah tangga ialah adat yang
berkaitan dengan cara kelakuan dalam rumah dan bersama keluarga. Selain itu, adat
menziarahi tetamu juga diamalkan dalam masyarakat Melayu tradisional. Adat ini
dimulakan dengan memberi salam kepada tuan rumah, membuka kasut dan membasuh
kami sebelum bersalaman dengan tuan rumah. Tetamu yang datang pula perlu diberi
hidangan.

Dalam adat perkahwinan pula terbahagi kepada beberapa peringkat. Peringkat yang
pertama ialah merisik anak gadis sebelum majlis meminang dengan pihak lelaki
memberikan sebentuk cincin kepada perempuan sebagai tanda pertunangan. Selepas itu,
barulah tarikh pernikahan akan ditetapkan. Kemuncak perkahwinan adalah adat
bersanding dan setelah itu pihak perempuan akan dibawa ke rumah lelaki untuk beberapa
hari. Akhir sekali adalah adat kelahiran yang juga mempunyai beberapa peringkat.
Semasa tujuh bulan mengandung, adat melenggang akan diadakan dan apabila sudah
lahir upacara bercukur rambut akan diadakan menandakan anak tersebut diterima oleh
masyarakat.

5.0 PENDIDIKAN

Pendidikan merupakan aspek yang penting dalam masyarakat Melayu tradisional.


Pendidikan pada umumnya bercorak pendidikan tidak rasmi dan pendidikan rasmi .
pendidikan tidak rasmi termasuklah mengaji Al-Quran, pertukangan, kepahlawanan dan
yang berkaitan dengan adat resam Melayu. Corak ini bermula di rumah. Nilai-nilai murni
dan budaya selalunya disampaikan melalui cerita lisan, pantun, peribahasa dan gurindam.
Apabila Tanah Melayu menerima pengaruh daripada agama Islam, maka terdapat banyak
surau dan masjid telah dibina untuk mengajar ilmu agama dan membaca Al-Quran.
Dengan itu, bermulalah pendidikan formal. Asas rujukan utama pendidikan zaman dahulu
ialah Muqaddam dan Al-Quran. Setelah selesai mengaji Muqaddam dan Al-Quran, majlis
khatam Al-Quran akan dilakukan. Selain itu, pelajar juga mempelajari ilmu fardhu ain
serta pendidikan akhlak yang berlandaskan ajaran Islam di samping ilmu mengira,
menulis tulisan jawi, tajwid, rukun Islam dan rukun Iman.

6.0 AGAMA DAN KEPERCAYAAN

Pada awalnya, masyarakat Melayu menganut kefahaman animisme. Kepercayaan ini


telah dianut oleh masyarakat Melayu sejak sebelum kedatangan agama Hindu lagi.
Animisme merupakan suatu kepercayaan masyarakat Melayu terhadap makhluk-makhluk
halus dan kuasa-kuasa ghaib. Seterusnya, pada abad ke-4 masihi, pengaruh Hindu-
Buddha telah mula bertapak di Tanah Melayu. Maka, bermula abad ke-4, masyarakat
Melayu tradisional mula menganut agama ini. Terdapat dua tempat yang menjadi tapak
tersebarnya agama ini di Tanah Melayu iaitu kawasan Kedah Tua dan Langkasuka.
Kedatangan agama ini membawa pengaruh dalam kebudayaan masyarakat ketika itu
seperti adat bersanding dalam perkahwinan masyarakat Melayu. Akhir sekali ialah agama
Islam yang mula bertapak di Tanah Melayu pada abad ke-7. Agama Islam ini datang ke
Tanah melayu melalui pedagang daripada China, India dan Tanah Arab. Kedatangan
agama ini telah membawa kepada bermulanya sistem pendidikan secara formal dan
peraturan yang menjadi garis panduan masyrakat Melayu. Seperkara yang pasti, agama
Islam membawa kepada perubahan dalam sistem sosial masyarakat Melayu seperti
pentadbiran, pendidikan dan adat budaya.

7.0 KEGIATAN EKONOMI

Kegiatan ekonomi yang dijalankan pada zaman Melayu tradisional terbahagi kepada dua
bahagian utama iaitu ekonomi sara diri dan ekonomi komersil. Ekonomi sara diri adalah
berbentuk pertanian. Pertanian ini dijalankan untuk memenuhi keperluan hidup semata-
mata dan bukannya untuk tujuan jualan atau perniagaan. Antara tanaman yang paling
popular ketika itu ialah penanaman padi. Dalam sistem ekonomi sara diri ini, pekerja atau
buruh yang menjalankan aktiviti pertanian terdiri daripada golongan keluarga sahaja.
Selain daripada pertanian, pencarian hasil hutan, penternakan, perikanan, perlombongan
dan kerja-kerja kemahiran juga terdapat dalam kegiatan sosio-ekonomi masyarakat
Melayu tradisional.

Seterusnya, kegiatan komersil adalah kegiatan ekonomi yang bukan sahaja untuk
keperluan diri sendiri tetapi juga melibatkan aktiviti perniagaan dan perdagangan. Hasil
daripada pertanian yang mempunyai lebihan akan diniagakan. Begitu juga dengan
kutipan hasil hutan dan perikanan. Lebih menarik lagi apabila kegiatan ekonomi komersil
yang berbentuk perdagangan ini merupakan sumber kewangan utama kerajaan dan
masyarakat Melayu tradisional.

8.0 KESIMPULAN
Secara keseluruhannya, sistem sosial masyarakat Melayu tradisional merupakan sistem
sosial yang kukuh dan teratur. Sistem ini diamalkan zaman berzaman dan masih
mempunyai pengaruh sehingga hari ini. Sistem sosial pada zaman tradisional
mempengaruhi sistem pemerintahan kita pada hari ini. Contohnya, sistem pemerintahan
Malaysia yang bersifat Raja Berpelembagaan yang mempunyai kaitan dengan konsep
Daulat dan Derhaka pada zaman tradisional dahulu, Islam sebagai agama rasmi, Bahasa
Melayu sebagai bahasa rasmi dan unsur-unsur tradisional masih diamalkan sehingga hari
ini.

Namun begitu, sejarah telah membuktikan bahawa terdapat pelbagai pengaruh asing yang
mempengaruhi sistem sosial dalam masyarakat Melayu tradisional. Antaranya ialah
pengaruh agama Hindu-Buddha dan agama Islam. Elemen-elemen seperti ini telah
menyerap masuk dalam budaya masyarakat Melayu tradisional dan terus kekal dalam
sosial masyarakat Melayu sehingga hari ini.

LAMPIRAN

Ulama-ulama Istana
Rajah 1.0: Susun lapis masyarakat Melayu tradisional

RUJUKAN
1. Ismail Hussein, Aziz Deraman, Abd. Rahmanal-ahmadi ,Tamadun Melayu Jilid
Dua,Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP), Kuala Lumpur, 1989.
2. Ismail Hussein, Aziz Deraman, Abd. Rahmanal-ahmadi ,Tamadun Melayu Jilid
Dua,Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP), Kuala Lumpur, 1995.
3. Muhd Yusof Ibrahim, Pensejarahan Melayu 1800-1960, DBP, 1994.
4. Fauziah Shaffie dan Ruslan Zainuddin, Sejarah Malaysia, Penerbit Fajar Bakti, 2000.
5. Muhammad Yusof Hashim,The Malay Sultanate of Malacca, DBP ,1992.
6. Mohammad Idris Saleh, Che Su Mustaffa, Fauziah Shaffie, Sejarah pembangunan
bangsa dan Negara, Utusan Publication & Distributors Sdn Bhd, 1994.

[1] Lihat Webster New Twentieth Century Dictionary unabridged second edition, New
York 1979 halaman 1853
[2] Mahdi Shuid dan Sazlina Othman, “Sejarah Malaysia”, Selangor, Pearson Longman,
2006, hlm. 2.
[3] Harun Daud, Sejarah Melayu: Satu Kajian daripada Aspek Pensejarahan Budaya,
Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur, 1989, hlm. 26.
[4] W.G Shellabear (ed), Sejarah Melayu, Malayan Publishing House, Singapura, 1961,
hlm. 244
[5] Sebagaimana pengalaman Bendahara Tun Perak dengan bantuan beberapa orang
pembesar Melaka yang kanan seperti Seri Nara Diraja, Seri Bija Diraja, dan seterusnya
menjadi Pemangku Sultan Melaka pada masa Sultan Mansor Syah dikatakan berangkat
ke Pulau Jawa. Lihat C.C Brown (ed & tsd), Sejarah Melayu Or Malay Annals, Oxford
University Press, Kuala Lumpur, 1970, hlm. 67; W.G. Shellabear, hlm. 116-117.
[6] W.G. Shellbear,hlm. 93-4.
[7] Ibid., hlm. 42.
[8] Ibid., hlm. 80.
[9] Walau bagaimana pun ini tidak muktamad. Seorang Temenggung dapat juga
diletakkan bertanggungjawab dalam kegiatan tentera terutama dalam perluasan kuasa
jajahan. Lihat W.G Shellabear dan C.c. Brown, passim.
[10] Lim Yock Fang (ed), Undang-undang Melaka, The Hague,1976, Fasal 0;1, 1976,
hlm. 63.
[11] Armando A. Corteso (ed & tsd), The Suma Oriental of Tome Pires, The Hakluyt
Society, London, 1944, hlm. 265.
[12] W.G Shellebear, passim; C.C. brown, passim.
[13] Liaw York Fang, op.cit., Fasal 12:1, hlm. 40-41.
[14] Ibid, 24:1, hlm. 121-122.
[15] Lihat Fawzi Basri, Cempaka Sari: Sejarah Kesultanan Negeri Perak, Yayasan Perak,
Ipoh, 1986, hlm. 200.
[16] Liaw York Fang, op.cit.,Fasal 3, 10,15:2, hlm. 68, 78, 88-92.
[17] Semua peruntukan berhubung dengan kedudukan dan fungsi sosial mereka boleh
dirujuk pada Fasal 2:1, 6:4, 8:1, 8:2, 8:3, 12:2, 13:1, 15:1, 15:2, 15:5, 15:6 dan 18:3.
Lihat Liaw Yock Fang, op. cit., passim.
[18] Ismail Hamid, Masyarakat dan budaya Melayu, Dewan Bahasa danPustaka, Kuala
Lumpur, 1998, hlm. 85

Posted by putEra ImpiaN at 11:38 AM

http://horlicksejuk.blogspot.com/2009/08/sistem-sosial-masyarakat-melayu.html

Anda mungkin juga menyukai