Anda di halaman 1dari 79

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ

ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ ΚΑΙ ΚΛΕΦΤΕΣ


01 ΕΝΟΠΛΟΙ ΤΟΥ ΥΠΟΔΟΥΛΟΥ
ΓΕΝΟΥΣ

ΜΗΝΙ ΑΙ Ο ΠΕΡΙ ΟΔΙ ΚΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙ ΚΗ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣ ΜΙ Α ΣΤΡΑΤΙ ΩΤΙ ΚΗ Ι ΣΤΟΡΙ Α

Η ΜΑΧΗ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1945


ΤΟΥ ΒΕΡΟΛΙΝΟΥ 0 ΝΑΠΟΛΕΩΝ
ΤΟ ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ ΤΟΥ Γ ΡΑΪΧ
ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ
Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ
ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ 1812

Ü ■PS
ff \η· J^S^1IvUWfl-
pePSP

•S S n

ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ 30 ΧΡΟΝΙΑ ΑΝΤΑΡΤΗΣ


ΙΩΑΝΝΗΣ Γ ΔΟΥΚΑΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ Σ Τ ΙΣ Φ ΙΛΙΠΠΙΝΕΣ
ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ Η ΕΚΠΛΗΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΑΠΩΝΑ
ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ (1222-1254) ΑΝΟΥΠΟΛΟΧΑΓΟΥ ΟΝΟΝΤΑ

Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ


ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΣΥΜΜΑΧΩΝ (1914-1918)
01ΣΑΜΝΙΤΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ
01 ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΤΑΚΤΟΥΝ ΤΗ ΝΟΤΙΑ ΙΤΑΑΙΑ (343-290 π.Χ.) ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΤΕΥΧΟΣ 89
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ
2004

6 ΒΕΡΟΛΙΝΟ ■ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1945


Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΜΑΧΗ ΤΟΥ Γ ΡΑΙΧ

18 Ο ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ


Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ 1812

30 01ΣΑΜΝΙΤΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ


01 ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΤΑΚΤΟΥΝ ΤΗ ΝΟΤΙΑ ΙΤΑΛΙΑ
(343-290 π.Χ.)

40 30 ΧΡΟΝΙΑ ΑΝΤΑΡΤΗΣ ΣΤΙΣ ΦΙΛΙΠΠΙΝΕΣ


ΕΚΠΛΗΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΑΠΩΝΑ
ΑΝΘΥΠΟΛΟΧΑΓΟΥ ΟΝΟΝΤΑ

52 ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ ΚΑΙ ΚΛΕΦΤΕΣ


ΟΙ ΕΝΟΠΛΟΙ ΤΟΥ ΥΠΟΔΟΥΛΟΥ ΓΕΝΟΥΣ

60 Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ
ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΣΥΜΜΑΧΩΝ
(1914-1918)

68 Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ
Γ ΔΟΥΚΑΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ
ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ (1222-1254)

ΜΟΗΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
4 ΕΙΔΗΣΕΙΣ
76 ΣΦΑΛΜΑΤΑ
78 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ
Σοβιετικό άρμα μάχης Τ-34/85
Model 1944 προω&είται στην
80 ΒΙΒΛΙΑ
καρδιά του Βερολίνου τον 82 QUIZ ΓΝΩΣΕΩΝ
Απρίλιο του 1945 (πίν. του
Vince που δημοσιεύεται
κατόπιν αδείας της Dragon/AS
Company-colour image is
courtesy of Dragon/ltaleri).

•ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ" Μηνιαίο περιοδικό - Κ υκλοφορεί στις αρχές κάθε μήνα · ΕΚΔΟΤΗΣ-ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΣΤΑΥΡΟΣ ΠΑΝΕΛΗΣ · ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΗΣ: ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΜΠΑΝΗΣ · ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ-ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ: ΜΙΧΑΗΛ 0ΙΚ 0 Ν 0Μ Α Κ 0 Σ ,
Αντιστράτηγος ε.α. / ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΟΛΟΜΒΑΣ, Αντιστράτηγος ε.α. / ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ, Υποστράτηγος ε.α. / ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ, Υποστράτηγος ε.α., τ. καθηγητής Στρατιωτικής Ιστορίας ΣΣΕ/ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΕΔΕΩΝ
Υποστρστηγος ε.α., τ καθηγητής Στρατιωτικής Ιστορίας ΣΣΕ / ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΚΑΝΤΕΡΕΣ, Υποστράτηγος ε.α./ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ταξίαρχος ε.α., τ. καθηγητής Στρατιωτικής Ιστορίας ΣΣΕ / ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗΣ Συνταγματάρχης (ΤΧ)
ε.α. ΠΑΝΝΗΣ ΡΟΥΣΚΑΣ, Αρχιπλοίαρχος (Δ) ΠΝ ε,α. / ΗΛΙΑΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΗΣ / ΑΝΑΡΓΥΡΟΣ ΦΑΓΚΡΙΔΑΣ / ΑΛΕΞΗΣ ΣΑΒΒΙΔΗΣ / ΝΙΚΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΥ / ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΒΑΡΕΛΑ / ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ / ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ / ΝΙΚΟΣ
ΝΙΚΟΛΟΥΔΗΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ / ΝΙΚΟΣ ΔΙΑΒΑΤΗΣ / ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΡΣΑΜΗΣ / ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ / ΙΑΚΩΒΟΣ ΧΟΝΔΡΟΜΑΤΙΔΗΣ / ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΜΗΡΑΣ / ΓΑΒΡΙΗΛ-ΜΙΧΑΗΛ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ / ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΠΑΡΗΣ / ΓΙΑΝΝΗΣ
ΘΕΟΔΩΡΑΤΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΖΟΥΡΙΔΗΣ / ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ ΑΡΕΤΑΙΟΣ / ΝΙΚΟΣ ΚΑΚΑΒΕΛΑΚΗΣ / ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡΑΘΥΡΑΣ / ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ / ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΟΥΡΛΙΩΤΗΣ / ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ I ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΕΛΕΖΟΣ I
ΠΑΝΝΗΣ ΤΕΡΝΙΩΤΗΣ 1 ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΡΚΑΛΕΤΣΗΣ / ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΝΤΟΠΑΝΤΕΛΗΣ / ΤΩΝΗΣ ΧΑΤΖΗΔΗΜΗΤΡΙΟΥ / ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΛΑΣΚΑΡΗΣ / ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΠΑΝΗΣ / ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΔΑΡΑΣ / ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΑΚΑΒΑΣ · ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
ΚΕΙΜΕΝΟΝ: ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ · ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΓΕΩΡΓΙΑ ΛΟΥΚΑ - ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΡΑΠΑΤΗ - ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΥ · ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΑΝΕΛΗ - ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΗΤΣΟΥ · ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ- ΔΙΑΦΗΜΙΣΕΙΣ: ΓΙΑΝΝΗΣ
ΘΕΟΔΩΡΑΤΟΣ · ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ: ΚΙΚΗ ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ - ΛΙΝΑ ΚΑΤΣΑΡΟΥ - ΒΙΚΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ · ΓΡΑΦΕΙΑ: ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 49, 10683 ΑΘΗΝΑ / ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, Τ.θ. 3951, 10210
ΑΘΗΝΑ · ΤΗΛΕΦΩΝΑ: 210,33.21,985 · e-mail: periSQOp@otenet.gr · FAX: 210.38.21.985 · ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ (ΕΤΗΣΙΑ 12 ΤΕΥΧΗ): 36,00 ευρώ / ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ-ΤΡΑΠΕΖΕΣ-ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΚΛΠ. 70,00 ευρώ · ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ
ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ - ΚΥΠΡΟΣ 72,00 ευρώ / ΛΟΙΠΕΣ ΧΩΡΕΣ 80,00 ευρώ · ΕΠΙΤΑΓΕΣ (ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΕΣ): ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, Τ.θ. 3951, 10210 ΑΘΗΝΑ · ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ-ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ:
ΣΤΑΥΡΟΣ ΠΑΝΕΛΗΣ. Θεμιστοκλέους 49, Αθήνα · ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΣΤΑΥΡΟΣ ΠΑΝΕΛΗΣ · ΕΚΤΥΠΩΣΗ: Δ. ΕΥΣΤΡΑΤΟΓΛΟΥ-1, ΞΥΝΟΣ ΟΕ · ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ: ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ
ΕΙ ΔΗΣΕΙ Σ
ΣΤΟΝ ΒΥΘΟ ΜΕΡΟΣ Ωστόσο υπάρχουν και εκεί­ είτο για στρατιωτικούς σκοπούς
νοι που αντιδρούν στην απόφαση σε κάποιο από τα ακριτικά στρα­
ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ βύθισης του "Gage". Ο Πίτερ τόπεδα της περιοχής, η οποία α-
ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΗΠΑ; Στούντ, συγγραφέας από τη Βιρ- ποτελούσε το βόρειο σύνορο της
Το οπλιταγωγό πλοίο του Πο­ τζίνια, δηλώνει πως το πλοίο αυ­ Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η άπο­
λεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ USS τό "είναι το μοναδικό ζωντανό α- ψη αυτή ενισχύεται και από το
"Gage" (το οποίο καθελκύστηκε πομεινάρι από τη μάχη της Οκι- μεγάλο μήκος του πλοίου (23 μέ­
τον Οκτώβριο του 1944) έλαβε νάουα, του τελευταίου νησιού τρα περίπου), πράγμα ασυνήθι­
μέρος σε καθοριστικές επιχειρή­ του Ειρηνικού που έπεσε προτού στο για εμπορικό πλοίο της επο­
σεις στο τέλος του Β’ ΠΠ. Μετέ­ νικηθεί η Ιαπωνία". Ομάδα συντη­ χής-
φερε αμερικανικά στρατεύματα ρητών η οποία επιθεώρησε το
που θα εισέθαλλαν στην Οκινά- πλοίο συνέταξε έκθεση στην ο­
ουα και Αμερικανούς πεζοναύτες ποία αναφέρεται ότι το εσωτερι­
στο Ναγκασάκι μετά την παράδο­ κό του βρίσκεται σε αρκετά καλή
ση της Ιαπωνίας. Ακολούθως κατάσταση και πως αν υπήρχε
πραγματοποίησε πολλά δρομο­ ένα ποσό της τάξης των 5.000.000 ΣΤΑ ΙΧΝΗ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΤΗ
λόγια επαναφέροντας στις ΗΠΑ δολαρίων θα μπορούσε να μετα- Το αρχαίο ρωμαϊκό ηλοίο που ΜΑΥΡΟΓΕΝΗ
στρατιώτες που είχαν λάβει μέ­ τραπεί σε πλωτό μουσείο. ανακαλύφθηκε στον Ρήνο.
ρος στις μάχες του Ειρηνικού. Ο Εντουαρντ Τητς, περισσό­
Τον Φεβρουάριο του 1947 παρο­ τερο γνωστός ως Μαυρογένης,
πλίστηκε, πριν συμπληρώσει τρία μα αποτελεί μια από τις ελάχι­ ήταν ίσως ο διασημότερος πειρα­
χρόνια ενεργού υπηρεσίας. Από στες ενδείξεις για τη δραστηριό­ τής των αρχών του 18ου αιώνα.
τότε "μετατέθηκε" στον “Στόλο τητα της ρωμαϊκής ναυσιπλοΐας Κατά τη "σταδιοδρομία" του, η ο­
των Φαντασμάτων" που βρίσκε­ ΡΩΜΑΪΚΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ βόρεια των Αλπεων. Το ναυάγιο ποία διήρκεσε 27 μήνες (1716-
ται αγκυροβολημένος στον πο­ ΠΛΟΙΟ ΣΤΟΝ ΒΥΘΟ ανασύρθηκε σε άριστη κατάστα­ 1718), αιχμαλώτισε και λεηλάτη­
ταμό Τζέημς, στην Πολιτεία Βιρ- ση, η οποία οφείλεται στο ότι μια σε περισσότερα από 90
τζίνια. Η Παράκτια Ναυτική Διοί­
ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ αλλαγή του ρου του ποταμού πλοία.Στα ίχνη του διαβόητου
κηση των ΗΠΑ υπέγραψε πρό­ Ρωμαϊκή τριήρης της εποχής βοήθησε να καλυφθεί από ένα πειρατή πιστεύουν ότι βρίσκο­
σφατα τη "θανατική καταδίκη" του Μάρκου Αυρηλίου (περί το προστατευτικό στρώμα λάσπης. νται Αμερικανοί ειδικοί, οι οποίοι
του οπλιταγωγού. Θα οδηγηθεί 180 μ.Χ.) ανακαλύφθηκε στις ό­ Το γεγονός ότι δεν βρέθηκε κα­ ανακάλυψαν στις ακτές της Βό­
σε ένα πεδίο βολής και θα βυθι­ χθες του Ρήνου, κοντά στην πό­ νένα ίχνος φορτίου οδηγεί τους ρειας Καρολίνας των ΗΠΑ ένα α­
στεί από τα εκπαιδευτικά πυρά λη ντε Μέερν, τρία μίλια δυτικά αρχαιολόγους στο συμπέρασμα ποτεφρωμένο πλοίο. Το συγκε­
σύγχρονων πολεμικών πλοίων. της Ουτρέχτης. Το σπάνιο εύρη- ότι το πλοίο μάλλον χρησιμοποι­ κριμένο εύρημα δεν ανήκε στον

ΤΑΦΟΙ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ ΠΟΛΕΜΙΣΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΛΛΑ


4

Χ ρ υ σ ές μάσκες που κάλυπταν τα πρόσωπα νεκρών Μακεδόνων Ταφή νεκρού πολεμιστή στο Αρχοντικό Πέλλας. Διακρίνονται η
πολεμιστών στο Αρχοντικό Πέλλας. χάλκινη ασπίδα και το περίτεχνα διακοσμημένο κράνος του.

Η αρχαιολογική σκαπάνη των Παύλου και Αναστασίας Χρυσο­ πειδή ανήκαν σε Μακεδόνες πολεμιστές και στις γυναίκες τους.
στόμου, της ΙΖ' Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτή­ Οι ανδρικές ταφές εμπεριείχαν τους πολεμιστές με τον πλήρη ο­
των, έφερε στο φως πλήθος ιδιαίτερα σημαντικών ευρημάτων στη πλισμό τους (χάλκινες ασπίδες "αργολικού" τύπου, κράνη διακο­
νεκρόπολη αρχαίου οικισμού στο Αρχοντικό Πέλλας. Συγκεκριμέ­ σμημένα με χρυσούς ρόδακες και ταινίες, ξίφη, αιχμές δοράτων
να αποκαλύφθηκαν 64 τάφοι διαφόρων περιόδων (της εποχής του κ.ά.). Το πλήθος και ο πλούτος των ευρημάτων μαρτυρούν το υ­
Σιδήρου, της αρχαϊκής και της κλασικής-πρώιμης ελληνιστικής ε­ ψηλό βιοτικό επίπεδο των οικογενειών, την αριστοκρατική τους
ποχής). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αρχαϊκοί τάφοι, ε- καταγωγή, τον ηρωικό χαρακτήρα και τον ηγετικό τους ρόλο.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΕΙ ΔΗΣΕΙ Σ
αιχμαλώτισε έξω από τις Βερμού­ τη διάρκεια της Κατοχής διέφυγε
δες δύο πλοία. Το ένα μετέφερε στη Μέση Ανατολή και κατετάγη
ζάχαρη και το άλλο ήταν άδειο. στον Ιερό Λόχο, στο II Τμήμα της
Ρυμούλκησε το γεμάτο πλοίο μέ­ Β' Μοίρας. Συμμετείχε στις επι­
χρι το Οκρακοκ και αφού το άδει- χειρήσεις απελευθέρωσης των
ασε από το φορτίο του το πυρπό­ νησιών του Αιγαίου. Κατά τη
λησε. διάρκεια του ανταρτοπολέμου
(1946-1949) πολέμησε ως διοικη­
τής μοίρας Πυροβολικού, μοίρας
ορεινών Καταδρομών, επιτελής
και επιτελάρχης ταξιαρχίας. Φοί­
τησε σε διάφορα σχολεία του
Οπλου του, όπως και στη Σχολή
ΑΠΕΒΙΩΣΕ Τακτικής Ανωτέρων και στη Σχολή
0 ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ Εθνικής Αμύνης. Υπηρέτησε σε
Λιθογραφία που απεικονίζει τον 0 Δρακούλης Βασιλαράκος με
διοικητικές και επιτελικές θέσεις
Μαυρογένη. ΔΡΑΚΟΥΛΗΣ τον βαθμό του ταγματάρχη
και διετέλεσε υποδιοικητής της
κατά τη διάρκεια της θητείας
ΒΑΣΙΛΑΡΑΚΟΣ του στον Ιερό Λόχο. Σχολής Ευελπίδων και διοικητής
της I και της II Μεραρχίας Πεζι­
Μαυρογένη, αλλά φημολογείται Πλήρης ημερών απεβίωσε κού. Για την πλούσια δράση του
πως ήταν το τελευταίο του λάφυ­ στις 21 Σεπταμβρίου 2003 ο αντι­ λή Ευελπίδων το 1929 ως ανθυ- τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις.
ρο. Το ναυάγιο βρέθηκε κοντά στράτηγος ε.α. Δρακούλης Βασι- πολοχαγός Πυροβολικού. Ελαβε Αποστρατεύθηκε το 1961 με τον
στο νησί Οκρακοκ, στην περιοχή λαράκος. Ο εκλιπών γεννήθηκε μέρος στον Ελληνοϊταλικό Πόλε­ βαθμό του αντιστρατήγου.
δράσης του Μαυρογένη. Τον Αύ­ το 1905 στην Κρυά του νομού Λα- μο ως διοικητής πυροβολαρχίας
γουστο του 1718 ο Μαυρογένης σηθίου. Αποφοίτησε από τη Σχο- ορειβατικού πυροβολικού. Κατά

ΗΡΩΕΣ Ή ΜΙΣΘΟΦΟΡΟΙ 01 ΨΑΡΑΔΕΣ ΠΟΥ ΕΣΩΣΑΝ ΤΟΥΣ ΒΡΕΤΑΝΟΥΣ ΣΤΗ ΔΟΥΝΚΕΡΚΗ;

a*
< ϊ..
Αλιευτικά σκάφη διασώζουν Βρετανούς στρατιώτες στη Δουνκέρκη.

Στα τέλη Μαϊου του 1940 ο Γερμανικός τα 861 πλοία που έλαβαν μέρος στην επιχεί­
Στρατός, αφού διέσχισε σαν θύελλα τη Γαλ­ ρηση βυθίστηκαν τα 243. Σήμερα μια τηλεο­
λία συντρίβοντας όποια αντίσταση συνάντη­ πτική σειρά του BBC 2 "αποκαλύπτει" ότι τα
σε στον δρόμο του, περικύκλωσε το Βρετα­ πληρώματα των αποκαλούμενων "μικρών
νικό Εκστρατευτικό Σώμα στο λιμάνι της σκαφών" είχαν δεχθεί χρήματα προκειμένου
Δουνκέρκης. Η αιχμαλωσία φαινόταν σίγου­ να συμμετάσχουν στην επιχείρηση και οι
ρη για εκατοντάδες χιλιάδες Βρετανούς ναυτικοί είχαν παραπλανηθεί για τους κινδύ­
στρατιώτες. Κατά το διάστημα 27 Μαϊου - 4 νους που θα αντιμετώπιζαν και δωροδοκή-
Ιουνίου όμως, το βρετανικό Βασιλικό Ναυτι­ θηκαν από Βρετανούς στρατηγούς. Προσθέ­
κό με την πολυτιμότατη συνδρομή εκατο­ τει ακόμα πως τα πολεμικά πλοία ήταν εκείνα
ντάδων αλιευτικών, ναυαγοσωστικών και άλ­ που έσωσαν τους στρατιώτες και όχι τα μι­
Ρυμουλκό με δεμένα, πίσω του, αρκετά
λων σκαφών κατάφερε το ακατόρθωτο: να κρά σκάφη. Οι ισχυρισμοί αυτοί προκάλεσαν μικρότερα σκάφη, πλέει στον Τάμεση με
διασώσει 200.000 Βρετανούς και 140.000 Γάλ­ θύελλα αντιδράσεων από ιστορικούς και βε­ προορισμό τη Μάγχη και τη Δουνκέρκη.
λους στρατιώτες. Τα πληρώματα των σκαφών τεράνους του πολέμου οι οποίοι μιλούν για
αυτών αντιμετωπίστηκαν ως ήρωες, καθώς προσβολή των ανδρών που τους έσωσαν. Οι
ανταποκρίθηκαν αμέσως στη δημόσια έκ­ αντιδράσεις ανάγκασαν τον σκηνοθέτη της τριών σελινιών ανά άνδρα, ποσό όχι ασήμα­
κληση που απηύθηνε το Ναυαρχείο και έ- σειράς να επανέλθει στο ζήτημα εξυμνώντας ντο για την εποχή, αλλά ούτε αρκετό για να
σπευσαν στη Δουνκέρκη για να επιβιβάσουν τον ηρωισμό των ανδρών του ΒΕΣ και των κάνει κάποιον να σαλπάρει άοπλος σε ένα
τους άνδρες του ΒΕΣ αντιμετωπίζοντας άο­ ναυτών των μικρών σκαφών αλλά και επανα­ περιβάλλον από τα πιο εχθρικά που μπορεί
πλα το διαρκές σφυροκόπημα της Luftwaffe. λαμβάνοντας τα περί οικονομικών κινήτρων: κανείς να φανταστεί, διατρέχοντας τον κίν­
Ο φόρος αίματος που πλήρωσαν οι θαρραλέ­ "Είχαν υπογράψει ναυτικά συμβόλαια και εί­ δυνο των θαλάσσιων ναρκών, των πυρών πυ­
οι εκείνοι ναυτικοί ήταν ιδιαίτερα βαρύς: από χαν πληρωθεί, η αμοιβή ήταν της τάξης των ροβολικού και των βομβαρδιστικών".

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Σ ΓΕ Δ Ε Ω Ν Μ \ II
Υποστράτηγος ™ ®
τ. καθηγητής Στρατιωτικής Ιστορίας ΣΣΕ _ _ _ ■ Μ ■ Μ Η WM Μ Μ ·
υποδιευ9υντής ΔΙΣ/ΓΕΣ Α Γ| Π I A I \ |Q A £
Συνεργάτης Ελληνικής Επιτροπής M JL
I ■ I "J
Στρατιωτικής Ιστορίας # mIII I# 1 1 A· I ,#

Η ΤΕΑΕΥΪΑΙΑ ΜΑΧΗ ΤΟΥ Γ' ΡΑΙΧ

% 1
1 .
%%

I
fBHBR Κ Β Η Κ ν ν
' H*lig> v i ^ v >ν>
i dsrJfS '-'.Ü .-
Τον Απρίλιο του 1945 οι σοβιετικές δυνάμεις εξαπέλυσαν

την τελική έφοδο για την κατάληψη της "καρδιάς" του Γ'

Ράιχ, του Βερολίνου. Η τελευταία αυτή μεγάλη μάχη του

Β'Παγκοσμίου Πολέμου 9α μπορούσε να θεωρηθεί από

πολλές απόψεις ως η πρώτη μάχη του Ψυχρού Πολέμου

μεταξύ των πρώην Συμμάχων στον αγώνα κατά της

εθνικοσοσιαλιστικής Γιερμανίας.

Σοβιετικό άρμα μάχης Τ-34/85 Model 1944 κατά τη μάχη του Βερολίνου τον Απρίλιο του 1945.
Φέρει μονόχρωμη παραλλαγή από Russian green. Παρατηρήστε τους στρατιώτες στον
πύργο, που φέρουν ποικιλία οπλισμού: σοβιετικό υποπολυβόλο PPSh-41, γερμανικό
υποπολυβόλο (λάφυρο) Μ Ρ40και Panzerfaust. Ο τύπος αυτός κυκλοφορεί σε μορφή
πλαστικού κιτ από την Dragon/AS Company στην 1/35 (πίν. του Vince που δημοσιεύεται
κατόπιν αδείας της Dragon/AS Company-colour image is courtesy of Dragon/ltaleri).
ε την ανατολή του 1945 οι Δυ­

Μ τικοί Σύμμαχοι είχαν αποκρού-


σει την τελευ τα ία απέλπιδα
προσπάθεια του Χίτλερ στις Αρδένες. Αν υ­
πήρχε κάποια λογική στον πόλεμο, αυτή η
ήττα των Γερμανών έπρεπε να σηματοδο­
τήσει το τέλο ς των εχθροπραξιών. Ομως η
εμμονή των Συμμάχων για "άνευ όρων πα­
ράδοση" της Γερμανίας εμπόδιζε τους Γερ­
μανούς να πραγματοποιήσουν και την πιο
μικρή παραχώρηση για να τερμα τισ τεί ο πό­
λεμος. Οπως περιγράφει ο Βρετανός ιστο­
ρικός Φούλερ, από του ς πολέμιους της "ά­
νευ όρων παράδοσης", ο Χίτλερ σαν τον
Σαμψών είχε ως μόνη επιλογή "να αποθάνει
μετά των αλλοφύλων" ρίχνοντας επάνω
τους, επάνω του και επάνω στον γερμανικό
λαό τα ερείπια της Γερμανίας.
Το ότι ο πόλεμος είχε χαθεί για τη Γερ­
μανία ήταν κάτι που μόνο οι φανατικοί ναζί
δεν ήθελαν να αντιληφθούν. Ομως είχε αρ­
χίσει να γίνεται φανερό ότι ένας άλλος "πό­
λεμος" υπέβοσκε: ο πόλεμος μεταξύ των
τριών συμμάχων (Αμερικανών, Βρετανών
και Σοβιετικών) για την κυριαρχία στην ανα­
τολική και στην κεντρική Ευρώπη μετά την στρατάρχες Μαλινόφσκι και Τολμπούχιν με βρουάριου είχαν φθάσει σε απόσταση 110
ήττα της Γερμανίας. Με τους Σοβιετικούς την αποστολή να καταλάβουν τη Σλοβακία, χιλιομέτρων ανατολικά από τη Δρέσδη και
να έχουν καταλάβει τη Βουδαπέστη και να τη Βουδαπέστη και να προελάσουν προς τη 100 χιλιομέτρων δυτικά από το Μπρεσλά-
έχουν φθάσει στον ποταμό Οντερ, δεν υ­ Βιέννη. ου, όπου σταμάτησαν για να αναδιοργανω­
πήρχε θέμα για το ποιος θα κυριαρχούσε • Ως σύνδεσμος μεταξύ του αριστερού θούν. Βορειότερα ο Ζούκωφ έφθασε στις
στην ανατολική Ευρώπη. Η μόνη ελπίδα του Κόνιεφ και του δεξιού του Μαλινόφσκι 10 Φεβρουάριου στον Ο ντερ και στις 9
των Βρετανο-Αμερικανών για να διατηρή­ ήταν η ομάδα του στρατηγού Πετρώφ, με Μαρτίου στη Βαλτική. Στις 12 Μαρτίου γε-
σουν ότι μπορούσαν από την κεντρική Ευ­ κύριο αντικειμενικό σκοπό την εκκαθάριση φύρωσε τον Ο ντερ σε δύο σημεία βόρεια
ρώπη ήταν η κατάληψη του Βερολίνου. Για των βορείων Καρπαθίων. και νότια της πόλης Κύστριν. Στις 30 Μαρτί­
να γίνει αντιληπτό το γιατί η πρωτεύουσα Το σύνολο των σοβιετικών δυνάμεων α­ ου ο Ροκοσόφσκι κατέλαβε το Ντάντσιχ, το
του Γ' Ράιχ καταλήφθηκε από τους Σ οβιετι­ νερχόταν σε 300 περίπου μεραρχίες και 25 οποίο είχαν εκκενώσει οι Γερμανοί. Στην
κούς, πρέπει να εξετα σ τεί με συντομία η τεθω ρακισμένες στρατιές. Σε αυτές τις δυ­ Ανατολική Πρωσία οι Γερμανοί αντέταξαν
μέχρι τα μέσα Απριλίου του 1945 κατάστα- νάμεις οι Γερμανοί είχαν να αντιτάξουν πε­ σφοδρή άμυνα, ειδικά στο Καίνιξμπεργκ,
Ö ση στην Ευρώπη. ρίπου 100 υποβαθμισμένες μεραρχίες χω­ αλλά στις 9 Απριλίου συνθηκολόγησαν και
Από τον Αύγουστο του 1944 μέχρι και ρίς καμία εφ εδρεία σε άρματα, μεταφορικά παρέδωσαν την πόλη.
τα μέσα Ιανουαρίου του 1945 και ενώ οι Δυ­ μέσα, αεροπλάνα και καύσιμα. Στον νότο ο Ερυθρός Στρατός στις 13
τικοί Σύμμαχοι πολεμούσαν με του ς Γερμα­ Οι χειμερινές επιχειρήσεις των Σοβιετι­ Απριλίου είχε καταλάβει τη Βιέννη. Η Σο­
νούς στο μέτωπο που είχε ανοίξει μετά την κών εξελίχθηκα ν ως ακολούθως: βιετική Ενωση ήλεγχε ένα τμήμα της κε­
απόβαση στη Νορμανδία, ο Σοβιετικός Στον νότο ο στρατάρχης Μαλινόφσκι ντρικής Ευρώπης από την Πράγα μέχρι την
Στρατός δεν διενήργησε σημαντικές επι­ κατέλαβε τη Βουδαπέστη στις 13 Φεβρουά­ Τεργέστη. Για να ολοκληρώσει τον έλεγχο
χειρήσεις και ασχολήθηκε κυρίως με την α­ ριου και άνοιξε τον δρόμο προς τη Βιέννη. της περιοχής αυτής έμενε μόνο να προελά-
ναδιοργάνωσή του. Τον Ιανουάριο του 1945 Στο κέντρο ο Κόνιεφ άρχισε την επίθεσή σει ο Ερυθρός Στρατός από τον Ο ντερ μέ­
η διάταξη των σοβιετικών δυνάμεων από του στις 12 και ο Ζούκωφ στις 14 Ιανουαρί- χρι τον ποταμό Ελβα.
βορρά προς νότο ήταν η εξής: ου. Παρά την απεγνωσμένη άμυνα των Γερ­ Την ίδια χρονική περίοδο ο αρχιστράτη­
• Στον βορρά υπήρχαν δύο μέτωπα (ισοδύ­ μανών η προέλαση των Σοβιετικών ήταν γος των Δυτικών Συμμάχων, στρατηγός Αϊ-
ναμα με ομάδες στρατιών). Το πρώτο μέτω ­ ραγδαία και οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να ζενχάουερ, εξακολουθούσ ε να σκέπτεται
πο υπό τον στρατηγό Τσερνιακόφσκι ενερ ­ εκκενώσουν τη Βαρσοβία, η οποία καταλή­ τον στρατηγικό αντικειμενικό σκοπό του,
γούσε από τον ποταμό Μ έμελ προς νότο φ θηκε από τον Ερυθρό Στρατό στις 17 Ια- που ήταν η κατάκτηση της Γερμανίας. Οσοι
και το 2ο Μέτωπο Λευκορωσίας υπό τον νουαρίου, για να ακολουθήσει στις 19 του ι- τον επέκριναν υποστήριξαν ότι θα ήταν κα­
στρατάρχη Ροκοσόφσκι ενεργούσε από τον δίου μήνα η κατάληψη της Κρακοβίας. Στις λύτερα να έχει στο μυαλό του τον πολιτικό
ποταμό Νάρεφ προς βορρά, συγκλίνοντας 14 Ιανουαρίου οι Τσερνιακόφσκι και Ροκο- αντικειμενικό σκοπό, που ήταν η κατάληψη
προς την Ανατολική Πρωσία. σόφσκι επιτέθηκαν στην Ανατολική Πρω­ του Βερολίνου. Οπως και αν είχε το πράγ­
• Στο κέντρο υπήρχαν δύο ακόμα μέτωπα σία, φθάνοντας στις α κτές της Βαλτικής μα, ο Αμερικανός αρχιστράτηγος εξα κο­
υπό τους στρατάρχες Ζούκωφ και Κόνιεφ. στις 26 Ιανουαρίου και αποκόπτοντας την λουθούσε να εφαρμόζει τη στρατηγική ε ­
Το 1ο Μέτωπο Λευκορωσίας του Ζούκωφ περιοχή ολοκληρωτικά από την ξηρά. νός ευρέος μετώπου κινούμενος κατά μή­
είχε ως αποστολή να κινηθεί προς Βαρσο­ Μ ετά την κατάληψη της δυτικής Πολω­ κος του Ρήνου. Οι επιχειρήσεις του άρχι­
βία και από εκεί προς Βερολίνο, ενώ το 1ο νίας το μόνο σημαντικό εμπόδιο που αντι­ σαν στις 8 Φεβρουάριου και το κύριο γεγο­
Μέτωπο Ουκρανίας του Κόνιεφ να εισβάλει μετώπιζε ο Ερυθρός Στρατός μέχρι το Βε­ νός τους ήταν η διάβαση του Ρήνου, μετά
στην Ανω Σιλεσία και να διαβεί τον ποταμό ρολίνο ήταν ο ποταμός Οντερ. Οι δυνάμεις την οποία οι γερμανικές δυνάμεις αποσυ­
Ο ντερ στον άνω ρου του. του Κόνιεφ στις 20 Ιανουαρίου 1945 πέρα- ντέθηκα ν τελείω ς και μόνο η απειλή της "ά­
• Στον νότο υπήρχαν δύο μέτωπα υπό τους σαν τα γερμανικά σύνορα και στις 15 Φε­ νευ όρων παράδοσης" τις ανάγκαζε να συ-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
νεχίζουν τον πόλεμο. Στις 11 Απριλίου δύο ουσες δυνάμεις στην κατεύθυνση αυτή". δρή επιθυμία να εισ έλθει πρώτος στο Β ε­
γερμανικές ομάδες στρατιών περικυκλώ- Ηταν άραγε μόνο λόγοι γοήτρου εκ εί­ ρολίνο, μειονεκτούσε έναντι του Ζούκωφ
θηκαν στην περιοχή του Ρούρ και μετά από νοι που ανάγκασαν τον Στάλιν να επισπεύ­ στο ότι το πιο προωθημένο σημείο της διά­
σκληρή αντίσταση παραδόθηκαν στους σει την επιχείρηση για την κατάληψη του ταξής του απείχε 75 χιλιόμετρα από την
Συμμάχους στις 18 Απριλίου, δύο ημέρες Βερολίνου; Πολλά χρόνια μετά τον πόλεμο πόλη. Για να φθάσει πρώτος έπρεπε να κι­
μετά την έναρξη τη ς επίθεσης των Σ οβιετι­ βρέθηκαν έγγραφα τα οποία έδειξα ν ότι υ­ ν ηθεί ταχύτατα. Ετσι είχε συγκεντρώσει
κών στο Βερολίνο. πήρχε και άλλος, σοβαρότατος λόγος. Νο­ τις τεθω ρακισμένες στρατιές του στο δ ε­
Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων αυ­ τιοδυτικά του Βερολίνου, στο Ντάλεμ, υ­ ξιό της διάταξής του ώστε σε περίπτωση
τών ο Αϊζενχάουερ έλαβε μια απόφαση η ο­ πήρχε το Ινστιτούτο "Κάιζερ Γουλιέλμος" ό­ διάσπασης του μετώπου να στραφούν βο­
ποία έμ ελ λ ε να έχει κοσμοϊστορικές συνέ­ που οι Γερμανοί είχαν το κέντρο πυρηνικών ρειοδυτικά και να κινηθούν προς το Βερο­
πειες. Περί τα τέλη Μαρτίου 1945, σε μια ερευνώ ν τους. Οι Σοβιετικοί γνώριζαν τα λίνο, εισερχόμενες σε αυτό πριν από τον
χωρίς προηγούμενο ενέργεια, χωρίς να ε ­ πυρηνικά προγράμματα των ΗΠΑ και είχαν Ζούκωφ. Φυσικά δεν αποκάλυψε τους σκο­
νημερώσει τους Βρετανούς έσ τειλε προ­ θέσ ει σε εφαρμογή και τα δικά τους, με το πούς του και περιορίστηκε στις επιχειρη­
σωπικά μήνυμα στον Στάλιν (το ιστορικό κωδικό όνομα "Επιχείρηση Μποροντίνο". σιακές λεπ τομ έρειες του σχεδίου του. Θα
έγγραφο με στοιχεία SCAF-255) με το οποίο Τους ενδ ιέφ ερ ε λοιπόν να μάθουν τι υπήρ­ εξορμούσε από τον ποταμό Νάισε με επτά
ενημέρω νε τον Σοβιετικό ηγέτη για τις χε στο Ντάλεμ. Την επιχείρηση είχε αναλά- στρατιές - δύο αρμάτων. Συνολικά είχε
προθέσεις του να κινηθεί προς Βαυαρία - βει η μυστική αστυνομία NKVD υπό την 511.700 άνδρες και ζήτησε και αυτός την ί­
βόρεια Αυστρία, Λειψία και Δρέσδη, με προσωπική επίβλεψη του Μπέρια. Βέβαια ο δια πυκνότητα πυροβόλων ανά χιλιόμετρο
σκοπό να συνενωθεί με τους Σοβιετικούς Στάλιν δεν γνώριζε ότι οι Γερμανοί είχαν μετώπου. Ομως χρειαζόταν δύο ακόμα
και να χωρίσουν τη Γερμανία στη μέση. Πα­ μετα φ έρ ει το κρίσιμο υλικό στον Μέλανα στρατιές για την υλοποίηση του σχεδίου
ράλληλα ζητούσε να κοινοποιηθούν σε αυ­ Δρυμό. Ομως από ένα γραφειοκρατικό λά­ του, επειδή τελικά δ ιέθ ετε μόνο τις π έντε
τόν τα σχέδια των Σοβιετικών. Πουθενά θος 3.500 kg οξειδίου του ουρανίου κατευ- από τις επτά. Επειδή οι επιχειρήσεις στη
στο έγγραφο δεν γινόταν μνεία για το Β ε­ θύνθηκαν στο Ντάλεμ και περίμεναν τους Βαλτική εξελίσσονταν καλά ο Στάλιν ενέ-
ρολίνο. Σοβιετικούς! κρινε να του διατεθούν από εκείνο το μέ­
Λίγες ώρες μετά τη λήψη του εγγρά­ Οι δύο Σοβιετικοί στρατάρχες στις 3 τωπο. Ο Κόνιεφ, για να μη καθυστερήσει
φου ο Στάλιν κάλεσε επειγόντως στη Μό­ Απριλίου παρουσίασαν τα σχέδιά τους στον "αγώνα δρόμου", είπε ότι μπορούσε
σχα τους στρατάρχες Ζούκωφ και Κόνιεφ. στον Στάλιν. Ο Ζούκωφ παρουσίασε πρώ­ να αρχίσει την επίθεση με τις δυνάμεις που
Στον Σοβιετικό ηγέτη είχε γίνει έμμονη ι­ το ς το δικό του. Το 1ο Μέτωπο Λευκορω­ είχε ενώ οι ενισχύσεις θα βρίσκονταν καθ’
δέα η περίπτωση σύναψης χωριστής συμ­ σίας που διοικούσε θα άρχιζε την κύρια ε ­ οδόν.
φωνίας των Γερμανών με τους Δυτικούς πίθεσή του από το αναπτύγματος 44 χιλιο­ Ο Στάλιν ενέκρινε και τα δύο σχέδια,
Συμμάχους, οπότε όλες οι γερμανικές δυ­ μέτρων προγεφύρωμα στο Κύστριν με υπο­ αλλά η ευθύνη κατάληψης του Βερολίνου
νάμεις θα σ τρέφονταν εναντίον των Σοβιε­ στήριξη δευτερευουσώ ν επιθέσεων από ανατέθηκε στον Ζούκωφ, ο οποίος μετά θα
τικών. Τον ανησυχούσε το γεγονός ότι η κα­ βορρά και νότο. Ο Ζούκωφ δ ιέθ ετε οκτώ συνέχιζε την κίνηση προς τον ποταμό
τάρρευση των Γερμανών στο δυτικό μέτω ­ στρατιές, δύο από αυτές τεθω ρακισμένες, Ελβα. Ο Κόνιεφ θα εκ τό ξευ ε την επίθεση
πο άνοιγε τον δρόμο των Συμμάχων προς με συνολική δύναμη 768.100 ανδρών. Για ταυτόχρονα με τον Ζούκωφ, ωστόσο μετά
το Βερολίνο και, προφανώς κρίνοντας "εξ ι­ την επίθεσή του ζήτησε τον εκπληκτικό α­ θα έσ τρεφ ε τις δυνάμεις του δυτικά για να
δίων", πίστευε ότι ο Αϊζενχάουερ τού έλεγε ριθμό των 250 πυροβόλων ανά χιλιόμετρο συναντηθεί με τους Αμερικανούς.
ψέματα. μετώπου στην περιοχή του προγεφυρώμα­ Το 2ο Μέτωπο Λευκορωσίας του στρα­
Οταν συναντήθηκε με τους δύο στρα­ τος. Συνολικά το Μέτωπο δ ιέθ ετε 11.000 τάρχη Ροκοσόφσκι, που δεν ήταν ακόμα έ ­
τάρχες - την αντιπαλότητα των οποίων πυροβόλα, χωρίς να υπολογίζονται τα μι­ τοιμο να αναλάβει επ ιθετικές επιχειρήσεις,
φρόντιζε να υποθάλπει - ρώτησε το αναμε­ κρότερα όπλα καμπύλης τροχιάς. θα συγκεντρωνόταν στον κάτω ρου του
νόμενο: "Λοιπόν, ποιος θα φθάσει πρώτος Ο Κόνιεφ παρουσίασε δ εύτερ ος το Οντερ, στα βόρεια του Μετώπου του Ζού­
στο Βερολίνο, εμ είς ή οι Σύμμαχοι;". Ο Κό­ σχέδιο του 1ου Μετώπου Ουκρανίας που κωφ, χωρίς να λάβει μέρος στην έφοδο κα­
νιεφ βιάστηκε να απαντήσει ότι ο Ερυθρός διοικούσε. Παρά το γεγονός ότι είχε σφο­ τά του Βερολίνου. Αργότερα θα προήλαυ-
Στρατός θα έφ θανε πρώτος και ο Στάλιν
τον ρώτησε αν ήταν έτοιμος γι1 αυτό. Ο
Ζούκωφ άρπαξε την ευκαιρία και είπε ότι
τα δικά του τμήματα ήταν έτοιμα να αρχί­
σουν την επίθεση, δεδομένου ότι ήταν και
πιο κοντά στο Βερολίνο. Αμέσως μετά ο
Στάλιν τους δ ιέτα ξε να μείνουν στη Μόσχα
και να παρουσιάσουν τα σχέδιά του ς μέσα
σε 48 ώρες. Ηταν φανερό ότι η επίθεση για
την κατάληψη του Βερολίνου θα άρχιζε πο­
λύ νωρίτερα. Μόλις έφυγαν οι δύο στρα­
τάρχες ο Στάλιν απάντησε στον Αϊζενχάου- Σοβιετικό άρμα Τ-34/85
ερ. Του έγραψε ότι συμφωνούσε με το σχέ­ του 1ου Μετώπου
διό του και τόνισε ότι η συνένωση των Συμ­ Λευκορωσίας διασχίζει
τον Οντερ.
μάχων έπρεπε να γίνει στην περιοχή Λει­
ψίας - Δρέσδης, επειδή εκεί κα τευθυνόταν
η κύρια προσπάθεια του Ερυθρού Στρα­
τού. Ως χρόνο έναρξης των επιθετικώ ν επι­
χειρήσεων έδωσε το δεύτερο δεκαπ ενθή­
μερο του Μαϊου και τελείω σε με το υπέρ­
τατο ψέμα: "Το Βερολίνο έχει χάσει την
προηγούμενη στρατηγική σημασία του σε
τέτο ιο σημείο, ώστε η Ανώτατη Σοβιετική
Διοίκηση σχεδιάζει να διαθέσει δ ευ τερεύ-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Γερμανική αμαξοστοιχία ακινητοποιημένη από τα σοβιετικά πυρά νότια του Ζέελοβ.

Δεξιά: Ο στρατηγός Χαϊνρίτσι, διοικητής


της Ομάδας Στρατιών "Βιστούλα

Δεξιά πάνω: Ο στρατηγός Βάλτερ Βενκ,


διοικητής της 20ης Στρατιάς.

Δεξιά κάτω: Ο στρατηγός Τέοντορ Μπούσε,


διοικητής της 9ης Στρατιάς.

νε στη βόρεια Γερμανία για να συνενωθεί


με τους Βρετανούς. Το Μέτωπο του Ροκο-
σόφσκι είχε δύναμη 314.000 ανδρών, ανε­
βάζοντας τη συνολική δύναμη των τριών
μετώπων στους 1.593.800 άνδρες.
Ο Κόνιεφ φαινόταν ότι θα διεδραμάτιζε
10 δευτερ εύ ο ντα ρόλο στην κατάληψη του
** Βερολίνου, όμως ο Στάλιν δεν άφησε τίπο­
τα στην τύχη σε ό,τι αφορούσε τη διατήρη­
ση της αντιζηλίας μεταξύ των δύο στρα­
ταρχών του. Ο ίδιος χάραξε στον χάρτη τα
όρια μεταξύ των δύο Μετώπων: ξεκινούσαν
από τις γραμμές των Σοβιετικών, περνού­ νούς συνεργάτες του Χίτλερ πίστευαν ότι η Βιστούλα και Οντερ. Ο Χίτλερ δέχθηκε αλ­
σαν το ποτάμι και κατευθύνονταν στην πό­ τελική κατάρρευση της Γερμανίας μόνο με λά επ έλεξε ως διοικητή της τον... Χίμλερ.
λη Λύμπεν επί του ποταμού Σπρέε, περίπου ένα θαύμα θα μπορούσε να αποσοβηθεί, Ο Γκουντέριαν στάθηκε αδύνατο να μετα­
104 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Βερολί­ αλλά όσοι δ ιέθετα ν κάποια λογική δεν το λ ­ πείθει τον φύρερ για την επιλογή αυτή (ο
νου. Εκεί σταμάτησε τη χάραξη. Αν συνέχι­ μούσαν να εκφράσουν την άποψή τους ε ­ Σοβιετικός στρατάρχης Βασίλι Τσουϊκωφ
ζε θα άφηνε τον Κόνιεφ εκτός Βερολίνου. πειδή κινδύνευαν να χαρακτηριστούν ως παρατηρεί στο βιβλίο του: "Μη έχοντας ε ­
Ετσι όπως χάραξε το όριο ήταν σαν να του "ηττοπαθείς" και να καταλήξουν στο ε κ τε ­ μπιστοσύνη στους επαγγελματίες στρατιω­
"άναβε πράσινο φως": το Βερολίνο ήταν και λεστικό απόσπασμα ή στο πλησιέστερο δ έ­ τικούς του ο Χίτλερ κατέφ υγε στους επαγ-
δικό του, αρκεί να μπορούσε να το φθάσει. ντρο! Η απειλή από τα ανατολικά ήταν εκ εί­ γελμα τίες σφαγείς για να τον βοηθή­
Την επόμενη ημέρα ο Ζούκωφ και ο Κό­ νη που φάνταζε πιο σοβαρή: οι Γερμανοί σουν..."). Υπό την ηγεσία του Χίμλερ το μέ­
νιεφ αναχώρησαν εσπευσμένα για τις διοι­ γνώριζαν ότι είχε φθάσει η ώρα της αντα­ τωπο κατέρρευσε. Οι Σοβιετικοί ενήργη-
κήσεις τους έχοντας μαζί τις κα τευ θ υ ντή ­ πόδοσης των εγκλημάτω ν που είχαν δια- σαν ακριβώς όπως είχε προβλέψει ο Γκου­
ριες οδηγίες και τα εγκεκριμένα σχέδια ε- πράξει στα κατεχόμενα εδάφη της Σ οβιετι­ ντέριαν. Ο τελευτα ίος παρουσίασε μια
πιχειρήσεών τους, με μια λεπτομέρεια: κής Ενωσης. αναφορά την οποία είχε ετοιμάσει ο υπεύ­
σκόπιμα δεν αναφερόταν πουθενά ημερο­ Τον Ιανουάριο του 1945, όταν άρχισε να θυνος πληροφοριών του, στρατηγός Γκέ-
μηνία. Ο Στάλιν είχε καθορίσει προφορικά καταρρέει το μέτωπο της Πολωνίας, ο αρ­ λεν, σύμφωνα με την οποία οι σοβιετικές
την έναρξή της για τις 16 Απριλίου 1945 - έ ­ χηγός του γερμανικού Γενικού Επιτελείου, δυνάμεις μπορούσαν να ενεργήσουν από
ναν μήνα νωρίτερα από την ημερομηνία στρατηγός Γκουντέριαν, ζήτησε απεγνω­ τη Βαλτική μέχρι τα Βαλκάνια με 225 με­
που είχε δώσει στον Αϊζενχάουερ. σμένα τη δημιουργία μιας ομάδας στρα­ ραρχίες και 22 τεθωρακισμένα σώματα
Τι γινόταν, όμως, από την άλλη πλευρά; τιών (ΟΣ) με την προσωνυμία ΟΣ "Βιστού­ στρατού. Η αριθμητική υπεροχή ήταν - υ­
Η ηγεσία του Γ' Ράιχ βρισκόταν σε κατάστα­ λα", η οποία θα αμυνόταν στην περιοχή που πέρ των Σοβιετικών -11:1 σε πεζικό, 7:1 σε
ση αποσύνθεσης. Πολλοί από τους πιο σ τε­ βρίσκεται χονδρικά μεταξύ των ποταμών άρματα και πυροβολικό και τουλάχιστον

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Ο αντιστράτηγος Β. Τσουίκωφ, διοικητής
της 8ης Στρατιάς της Φρουράς,
τον Απρίλιο του 1945.

20:1 σε αεροπορία. Ο Χίτλερ ξέσπασε σε


μια φοβερή κρίση οργής όταν είδε την ε ­
κτίμηση και είπε ότι ο συντάκτης της έπ ρε­
πε να κλειστεί σε φρενοκομείο. Τρεις η μ έ­
ρες αργότερα εκδηλώ θηκαν οι σοβιετικές
επ ιθετικές επιχειρήσεις και αποδείχτηκε
ότι ο Γκέλεν είχε δίκιο.
Στις 22 Μαρτίου η διοίκηση της ΟΣ "Βι­
στούλα" ανατέθηκε στον στρατηγό Γκότ-
χαρτ Χαϊνρίτσι, ο οποίος κλήθηκε στο
στρατηγείο του Γκουντέριαν στο Τσόσεν
για να ενημερω θεί σχετικά. Για μια ακόμα
φορά ο μικρόσωμος στρατηγός θα αντιμε­
τώπιζε τους Σοβιετικούς. Λίγοι Γερμανοί
στρατηγοί είχαν την πολεμική εμπειρία του
Χαϊνρίτσι, αλλά και λίγοι είχαν προβληθεί
τόσο λίγο όσο αυτός. Ο Χίτλερ δεν έκρυβε
την αντιπάθειά του για τον ίδιο και τις συ­
νή θ ειές του. Ο Χαϊνρίτσι ήταν γιος παπά
και οι θρησ κευτικές του πεποιθήσεις, μαζί
με το γεγονός ότι δεν υπήρξε ποτέ μέλος
του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος, είχαν
εξοργίσει τον Χίτλερ. Στις αμυντικές μάχες
στη Σοβιετική Ενωση διακρίθηκε ιδιαίτερα,
φρόντιζε πάντα για τους στρατιώ τες του ντέριαν ο Χαϊνρίτσι είδε τους χάρτες και τα με το τι συμβαίνει αλλού, πρέπει να στα­
και δεν δίσταζε να αγνοεί τις εν το λές του σχημάτισε μια εικόνα περί της κατάστασης ματήσουμε τους Ρώσους στον Οντερ. Είναι
Χίτλερ για απαγόρευση υποχώρησης και της χώρας του: περισσότερο από το ένα η μόνη μας ελπίδα".
καταστροφή των πάντων σε περίπτωση τρ ίτο της Γερμανίας είχε καταληφθεί από Ο Χαϊνρίτσι ήταν συνηθισμένος στις ι­
που αυτή ήταν αναγκαία. Παρά το γεγονός τα ανατολικά και τα δυτικά και το τμήμα δια ιτερότητες του Ανατολικού Μετώπου.
ότι αντιμετώπισε καταστάσεις στις οποίες που απέμενε περιοριζόταν χονδρικά ανά­ Πολλές φορές είχε πολεμήσει χωρίς υπο­
ο εχθρός υπερτερούσε αριθμητικά μέχρι μεσα στον ποταμό Ρήνο, στα δυτικά, και στήριξη αρμάτων ή αεροπορίας αλλά πά­
και σε αναλογία 12:1, όπως έλεγαν οι υφι­ στους Ο ντερ - Νάισε ανατολικά. Το μέτωπο ντα η ποιότητα των τμημάτω ν του ήταν α­
στάμενοί του θα υποχωρούσε μόνο "όταν ο της ΟΣ "Βιστούλα" είχε ανάπτυγμα 280 χι­ νώτερη. Για τον λόγο αυτό δεν παραξενεύ­
αέρας γινόταν μολύβι και πάλι μόνο μετά λιομέτρων. Το μεγαλύτερο μέρος των δυνά- τη κε από το πλήθος του εχθρού απέναντι
από πολλή σκέψη...". Οταν κατά την υποχώ­ μεών της βρισκόταν δυτικά του ποταμού, του. Π αραξενεύτηκε μόνο κοιτώντας στον
ρηση της 4ης Στρατιάς από τη Ρωσία δεν αλλά υπήρχαν στην ανατολική όχθη τρία χάρτη τα ονόματα των γερμανικών μεραρ­
κατέστρεψ ε το Σμολένσκ, αφήνοντας άθι­ σημαντικά προγεφυρώματα: στα βόρεια χιών, που δεν τις είχε ακούσει ποτέ και διε-
κτο και τον μεγάλο καθεδρικό ναό, κλήθη­ στο Στετίνο και στα νότια στο Κύστριν και ρω τήθηκε για τη σύνθεσή τους. Βαθιά μέ­
κε σε απολογία. Υποστήριξε ότι αν κα τέ­ στη Φρανκφούρτη του Οντερ. Για την κά­ σα του είχε γεννη θ εί η υποψία ότι επρόκει-
στρεφ ε την πόλη δεν θα μπορούσαν να υ­ λυψη του Βερολίνου η ΟΣ "Βιστούλα" διά­ το για μεραρχίες μόνο κατ' όνομα.
ποχωρήσουν μέσα από αυτή τα τμήματά θ ε τ ε δύο στρατιές. Στα βόρεια, επί ενός Στον τομέα της 9ης Στρατιάς οι Γερμα­
του. Η απάντηση δεν ικανοποίησε τον Χίτ­ μετώπου 152 χιλιομέτρων ήταν ανεπτυγμέ­ νοί είχαν κατορθώσει να εμποδίσουν τους
λερ, αλλά είχε αρκετή στρατιωτική λογική νη η 3η Στρατιά Πάντσερ υπό τον στρατηγό Σοβιετικούς να εγκαταστήσουν νέα προγε­
για να τον σώσει από το στρατοδικείο. Χάσο φον Μαντώυφελ, τον ικανότερο διοι­ φυρώματα, αλλά αυτοί εξακολουθούσαν
Ομως μετά από λίγο ο στρατηγός τέθ η κ ε κητή αρμάτων μετά τον Γκουντέριαν και να κρατούν το προγεφύρωμα του Κύστριν.
σε διαθεσιμότητα "για λόγους υγείας". Σε τον Ρόμμελ. Η 3η Στρατιά εκτεινόταν από Ο Γκουντέριαν ενημέρωσε τον νέο διοικη­
διάστημα οκτώ μηνών έγιναν φοβερά γεγο­ τα νότια του Στετίνου μέχρι τη συμβολή τή της ΟΣ "Βιστούλα" ότι ο Χίτλερ είχε απο­
νότα τα οποία έφερναν αργά αλλά σταθερά της διώρυγας Χοεντσόλερν με τον Οντερ, φασίσει να εξαλείψ ει το προγεφύρωμα και
στην καταστροφή το Γ1 Ράιχ. Ο Χαϊνρίτσι σε απόσταση περίπου 45 χιλιομέτρων από ο διοικητής της 9ης Στρατιάς ετοιμαζόταν
παρακολουθούσε τις εξελίξεις μέχρι που η το Βερολίνο. Από το σημείο εκείνο και μέ­ γΓ αυτή την επιχείρηση. Σύμφωνα με το
κατάσταση δυσκόλεψε πολύ, οπότε ανα- χρι τη συμβολή των ποταμών Νάισε και σχέδιο η επίθεση για την εξάλειψη του
κλήθηκε στην ενεργό υπηρεσία και στάλ­ Ο ντερ ήταν ανεπτυγμένη σε μήκος 128 χι­ προγεφυρώματος θα εκ το ξευ ό τα ν από την
θηκε στο μέτωπο της Ουγγαρίας υπό τον λιομέτρω ν η 9η Στρατιά υπό τον στρατηγό Φρανκφούρτη του Οντερ, 20 χιλιόμετρα
στρατηγό Σέρνερ, προστατευόμενο του Τέοντορ Μπούσε. Ο Γκουντέριαν ενημέρω ­ κάτω από το Κύστριν, με π έντε μεραρχίες
Χίτλερ. Τελικά προ της ισοπεδωτικής υπε­ σε τον Χαϊνρίτσι για την κατάσταση και κα­ πάντσερ. Ο Χαϊνρίτσι δεν χρειάστηκε να
ροχής των Σοβιετικών αναγκάστηκε να υ­ τέλ η ξε: "Οι Ρώσοι σταμάτησαν τις επ ιθετι­ κοιτάξει πολύ τον χάρτη για να διαπιστώσει
ποχωρήσει, αλλά υπερασπίστηκε το έδα­ κές επιχειρήσεις για να αναδιοργανωθούν. ότι η προσπάθεια ήταν καταδικασμένη. Οι
φος με τέτο ιο πείσμα ώστε στις 3 Μαρτίου Εκτιμούμε ότι θα έχεις χρόνο δύο με τρεις π έντε μεραρχίες δεν είχαν χώρο για να α­
1945 ο Χίτλερ προσέθεσε τα Ξίφη στα Φύλ­ εβδομάδες να ετοιμαστείς - μέχρι να πέσει ναπτυχθούν και η ζώνη ενεργείας τους
λα Δρυός του Σταυρού των Ιπποτών που η στάθμη των ποταμών. Κατά το διάστημα βρισκόταν υπό την άμεση παρατήρηση και
του είχε απονεμηθεί. Δύο εβδομάδες αρ­ αυτό οι Ρώσοι θα προσπαθήσουν να εγκα- τα πυρά του εχθρού. Επιπλέον έπρεπε να
γότερα του ανατέθηκε η διοίκηση της ΟΣ ταστήσουν νέα προγεφυρώματα στη δυτι­ περάσουν όλες από μια μοναδική γέφυρα
"Βιστούλα". κή όχθη και να επ εκτείνουν αυτά τα οποία του Οντερ, μέσα από τη Φρανκφούρτη, με
Φθάνοντας στο στρατηγείο του Γκου­ ήδη έχουν. Αυτό δεν πρέπει να γίνει. Ασχε­ αποτέλεσμα να σχηματίζουν μια "ουρά" μή-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
τόρθωσαν μάλιστα σε ορισμένα σημεία να Ορισμένοι άνδρες που είχαν φθάσει ως α­
διασπάσουν τον κλοιό και να εισέλθουν ναπληρώσεις ήταν οπλισμένοι μόνο με έ­
στο Κύστριν. Ομως ο καταιγισμός των πυ­ ναν αντιαρματικό εκ το ξευ τή με ένα μόνο
ρών του σοβιετικού πυροβολικού διέλυσε βλήμα. Ομως η μεγαλύτερη έλλειψη παρου­
τους επ ιτιθέμενους και προκάλεσε τρομα­ σιαζόταν στο πυροβολικό. Οι Σοβιετικοί κα­
κτικές απώλειες. Η επίθεση κα τέλη ξε σε τασκεύαζαν γέφ υρες στον Ο ντερ και ο
σφαγή. Η 9η Στρατιά για το τίποτα έχασε Χαϊνρίτσι δεν δ ιέθ ετε πυροβολικό αλλά και
σχεδόν μια μεραρχία. Η αποτυχία αυτή είχε βλήματα για να τις καταστρέψει (η Luftwaffe
μια ακόμα συνέπεια. Ο Γκουντέριαν, αντι­ είχε αποκλείσει κάθε περίπτωση διάθεσης
μετωπίζοντας έναν εκτός εαυτού Χίτλερ αεροπορικής υποστήριξης εκτός από... α­
που ζητούσε το κεφάλι του διοικητή της ναγνωρίσεις). Για να καλύψει τα κενά σε πυ­
9ης Στρατιάς λόγω της αποτυχίας του να ροβολικό ο Χαϊνρίτσι συγκέντρωσε τα α­
λύσει την πολιορκία και έχοντας ανεχθεί ντιαεροπορικά πυροβόλα, τα οποία πάκτω­
αρκετά τις παράλογες αποφάσεις του φύ- σε σε έργα από τσ ιμέντο και κάλυψε με αυ­
ρερ, έφθασε σε μια έκρηξη θυμού όμοια τά πολλά κενά. Με τον τρόπο αυτό έλυσε
της οποίας δεν θυμόταν κανένας από τους μερικά από τα προβλήματά του. Ηταν όμως
ανθρώπους του Χίτλερ. Οι δύο άνδρες με αδύνατο να επιλύσει τα "άλλα" προβλήμα­
τα πρόσωπα σχεδόν κολλημένα φώναζαν ο τα: την ασυναρτησία και την παράνοια της
ένας στον άλλο με όλη τη δύναμη της φω­ ανώτατης διοίκησης. Ενώ ο Ζούκωφ και ο
νής τους. Οταν ο φύρερ ηρέμησε απάλλα­ Κόνιεφ ετοιμάζονταν να ρίξουν 13 στρατιές
ξε τον Γκουντέριαν από τα καθήκοντά του πάνω στην ΟΣ "Βιστούλα", ο φύρερ είχε μια
για "λόγους υγείας" και στη θέση του τοπο­ ακόμα, καταστροφική και αυτή τη φορά, έ ­
θ έτησ ε τον αντιστράτηγο Χανς Κρεμπς, μπνευση: η κύρια επίθεση των Σοβιετικών
Ο στρατηγός Χάσο φον Μαντώυφελ, πειθήνιο όργανό του. Συνεχίζοντας τις α­ θα γινόταν στην Πράγα και όχι στο Βερολί­
διοικητής της 3ης Στρατιάς Πάντσερ. συνάρτητες αποφάσεις του ανέθεσε τη δι­ νο. Την ίδια έμπνευση είχε και ο προστα-
εύθυνση της άμυνας του Βερολίνου στον τευ όμενός του στρατηγός Σέρνερ, διοικη­
Χαϊνρίτσι. Κανένας από το επ ιτελείο του ά­ τής της ΟΣ "Κέντρο", ο οποίος του θύμισε:
κους πολλών χιλιομέτρων. Στη συνέχεια ο τυχου στρατηγού δεν μπόρεσε να αντιλη- "Φύρερ μου είναι γραμμένο στην Ιστορία!
Γκουντέριαν αναχώρησε για το στρατηγείο φ θεί με ποιο τρόπο τη συγκεκριμένη στιγ­ Θ υμηθείτε τι είπε ο Βίσμαρκ: Οποιος κρα-
του Χίτλερ, για την καθημερινή σύσκεψη. μή ο τόσο πιεσμένος διοικητής τη ς ΟΣ "Βι­ τάει την Πράγα, κρατάει την Ευρώπη". Ο
Π ρότεινε στον Χαϊνρίτσι να πάει μαζί του στούλα" θα μπορούσε να αναλάβει την ά­ φύρερ τον αντάμειψ ε προάγοντάς τον σε
για να παρουσιαστεί στον Χίτλερ, όμως ο μυνα του Βερολίνου. Η απόσταση και μόνο στρατάρχη και του διέθεσ ε στις 5 Απριλίου
στρατηγός αρνήθηκε: "Αν πρέπει να εκ τε- καθιστούσε κάτι τέτο ιο πρακτικά ανεφάρ­ τέσσερις από τις πιο αξιόμαχες μεραρχίες
λέσω αυτή την παράλογη επίθεση, κα λύτε­ μοστο. Οταν ο Χαϊνρίτσι ζήτησε τον Γκου­ πάντσερ του Χαϊνρίτσι - εκείνες ακριβώς
ρα να πάω στο στρατηγείο μου" είπε και ντέριαν για να του αναφέρει την τερατώ δη στις οποίες βασιζόταν για να αποκρούσει
προσέθεσε: "Ο Χίτλερ μπορεί να περιμένει αυτή απόφαση, πληροφορήθηκε την αντι­ τη σοβιετική επίθεση.
μερικές ημέρες για να με δει". κατάστασή του. Ο Χαϊνρίτσι ήταν παρών στην επόμενη
Ο Χαϊνρίτσι μετέβη στο στρατηγείο της Από την ημέρα που ανέλαβε τη διοίκη­ σύσκεψη στο στρατηγείο του Χίτλερ. Η κα­
ΟΣ του για να παραλάβει τη διοίκηση από ση ο Χαϊνρίτσι βρισκόταν διαρκώς στο μέ­ τάσταση του φύρερ αποδίδεται επιγραμμα­
τον Χίμλερ. Την ώρα εκείνη κτύπησε το τη- τωπο προσπαθώντας να οργανώσει όσο κα­ τικά με τη δήλωση που έκανε μετά τον πό­
72 λέφωνο. Στην άλλη άκρη ήταν ο Μπούσε, λύτερα μπορούσε την άμυνά του. Πολύ λεμο: "Ο φύρερ έδινε την εντύπωση ότι δεν
“ που ενημέρω σε τον παλαιό και τον νέο δι­ γρήγορα οι φόβοι του για την ποιότητα των είχε περισσότερες από 24 ώρες ζωή. Εμοια­
οικητή του για το ότι οι Σοβιετικοί είχαν α- μεραρχιών του επαληθεύτηκαν. Οι πιο πολ­ ζε με ζωντανό πτώμα". Ο Χαϊνρίτσι μίλησε
ντιληφ θ εί την κίνηση των μεραρχιών του λές μονάδες είχαν συμπληρωθεί με ομάδες πρώτος και είπε ότι η ΟΣ "Βιστούλα" δεν θα
για τη λήψη διάταξης επίθεσης, είχαν επι­ Γερμανών αντιφρονούντων και υπολείμμα­ μπορούσε να α ν τέξει σε μια μαζική σοβιετι­
τε θ ε ί από βορρά και νότο και είχαν αποκό­ τα μεραρχιών που είχαν πάψει να υφίστα- κή επίθεση. Μ ετά την απόσπαση των τεσ ­
ψει μια μεραρχία και την πόλη του Κύστριν, νται ως σχηματισμοί. Βρήκε επίσης μια με­ σάρων μεραρχιών του, είπε, δεν είχε εφ ε­
που τώρα ήταν πολιορκημένη. Ο διοικητής ραρχία Νορβηγών εθνικοσοσιαλιστών και δρείες. Ολες οι δυνάμεις του ήταν στην
της 9ης Στρατιάς ζητούσε έγκριση να αντε- Ολλανδών εθελοντώ ν, καθώς και σχηματι­ πρώτη γραμμή. Ακολούθησε μια χωρίς
πιτεθεί. Ο Χίμλερ ενέκρινε. Μ ετά στράφη­ σμούς πρώην Ρώσων αιχμαλώτων υπό την προηγούμενο... πλειοδοσία των πρωτοκλα­
κε στον Χαϊνρίτσι και είπε: "Μέσω μιας ου­ ηγεσία του στρατηγού Βλασώφ, ο οποίος σάτων του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος.
δ έτερ η ς χώρας έχω πάρει τα απαραίτητα είχε υπερασπίσει το Κίεβο το 1942 πριν αυ­ Ο Γκαίρινγκ είπε ότι σε λίγες ημέρες θα
μέτρα για να αρχίσω διαπραγματεύσεις με τό καταληφθεί από τους Γερμανούς. Η συ­ του έστελνε 100.000 άνδρες της Luftwaffe.
τη Δύση". Ο Χαϊνρίτσι έμεινε άναυδος νολική δύναμη της ΟΣ "Βιστούλα" ήταν Ακολούθησε ο Χίμλερ με 15.000 άνδρες
μπροστά σε αυτή την ενέργεια που ισοδυ- 482.000 άνδρες περίπου. Ο στρατάρχης των SS και ο Νταίνιτς με 10.000 άνδρες, για
ναμούσε με εσχάτη προδοσία ενός από Τσουϊκωφ αναφέρει ότι είχαν απέναντι να τελειώ σ ει ο διοικητής των μονάδων εφ ο­
τους πλέον ισχυρούς άνδρες του Γ1 Ράιχ. τους 1.000.000 Γερμανούς. Ομως ο αριθμός διασμού με 9.000 άνδρες. Ο Χαϊνρίτσι δεν
Μ ετά ο Χίμλερ και το επ ιτελείο του αναχώ­ αυτός φαίνεται αληθινός μόνο αν ληφ θούν πίστευε στα αυτιά του. "Να λοιπόν 150.000
ρησαν με ειδικό τραίνο παίρνοντας από το υπόψη η δύναμη της ΟΣ "Κέντρο" στα νότια άνδρες, περίπου δέκα μεραρχίες" είπε ο
στρατηγείο ακόμα και τα πιάτα! του Χαϊνρίτσι και οι υπερασπιστές του Βε­ Χίτλερ. "Αυτές θα είναι οι εφ εδ ρ είες σου".
Στις 23 Μαρτίου η 9η Στρατιά ε κ τό ξε υ ­ ρολίνου. Οι 482.000 Γερμανοί και άλλοι μα­ Ο Χαϊνρίτσι επ έμεινε να πάρει πίσω τις τ ε ­
σε δύο αντεπιθέσεις για να λύσει την πο­ χη τές θα δέχονταν την επίθεση περισσότε­ θωρακισμένες μεραρχίες του αλλά ο Χίτ­
λιορκία του Κύστριν, που είχε κυκλωθεί την ρων από ένα εκατομμύριο Σοβιετικών λερ ήταν αμετάπειστος. Ηταν σαφές, είπε,
ημέρα κατά την οποία ο Χαϊνρίτσι ανέλαβε στρατιωτών. Αν η αριθμητική διαφορά ήταν ότι η κύρια επίθεση των Σοβιετικών δεν θα
τη διοίκηση. Και οι δύο αντεπιθέσεις απέ- σημαντική, η κατάσταση των Γερμανών από κατευθυνόταν στο Βερολίνο. Ο Στάλιν, υ­
τυχαν, ωστόσο ο Χίτλερ δ ιέτα ξε να γίνει άποψη υλικού ήταν απελπιστική. Υπήρχαν ποστήριξε, έχει φθάσει στο όριο της ισχύος
νέα, η οποία εκ το ξε ύ θ η κ ε στις 27 Μαρτίου. ελλείψ εις σε κάθε μορφής υλικό, άρματα, του και οι δυνα τότητες των στρατιωτών
Οι Γερμανοί πολέμησαν με πείσμα και κα­ αεροπλάνα, καύσιμα, ακόμα και τυφέκια. του είναι εξαιρετικά περιορισμένες.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Μέλη της Χιτλερικής Νεολαίας οπλισμένα τη δόξα τη ς επικής εκείνη ς μάχης, παρά το τους περίμεναν οι Γερμανοί και τους καθή­
με αντιαρματικά Panzerfaust κατευθύνονται λωσαν. Το σχέδιο του Χαϊνρίτσι είχε αποδώ­
γεγονός ότι ο ίδιος είχε σηκώσει όλο το βά­
προς το μέτωπο.
ρος των μαχών. Η αντιζηλία αυτή δεν έσβη­ σει. Ομως ο διοικητής της ΟΣ "Βιστούλα"
σε ποτέ μέχρι το τέλος των δύο στραταρ­ γνώριζε καλά ότι χωρίς επαρκείς δυνάμεις
Ο Χαϊνρίτσι συνέχισε το έργο του με τις χών (ο Τσουϊκωφ προήχθη αργότερα σε και πυροβόλα, χωρίς αεροπορική υποστή­
δυνάμεις που δ ιέθ ετε. Πίσω από την πρώτη στρατάρχη). Απέναντι από τον τομέα του ριξη και εφ εδρείες, η διάσπαση της τοπο­
γραμμή του μετώπου είχε οργανώσει μια Τσουϊκωφ, που θα διενεργούσε την κύρια θεσίας του ήταν ζήτημα χρόνου. Γνώριζε
δεύτερη γραμμή. Σκόπευε να αποσύρει επίθεση, βρισκόταν ένα εξαιρετικά δεσπό- ότι δεν είχε δυνατότητα αντεπιθέσεων, έ ­
τους άνδρες του σε αυτή όταν άρχιζε η ε ­ ζον έδαφος, τα υψώματα Ζέελοβ, μπροστά τσι όπως είχαν διασπαρεί οι δυνάμεις τ ε ­
πίθεση των Σοβιετικών, επειδή γνώριζε ότι από το οποίο εκτεινόταν μια ελώδης περιο­ θωρακισμένων του. Το μόνο που μπορούσε
σύμφωνα με την τακτική τους θα έπεφταν χή που εμπόδιζε την κίνηση των αρμάτων. να κάνει ήταν να κερδίσει λίγο χρόνο.
χιλιάδες τόννοι οβίδων στην πρώτη γραμμή Στις 04.00 άρχισε η προπαρασκευή πυρο­ Οσον αφορά τον χρόνο δεν χρειάστηκε
πριν από την επίθεση. Ηταν μια τακτική την βολικού. Οπως γράφει ο Ζούκωφ, έπεσαν να περιμένει πολύ. Στις 06.00 το 1ο Μέτωπο
οποία είχε εφαρμόσει με επιτυχία έξω από Ί .236.000 οβίδες ή 2.450 φορτηγά βαγόνια Ουκρανίας επ ιτέθηκε στον τομέα του
τη Μόσχα. Παρακολουθώντας από κοντά πυρομαχικών ή 98.000 τόννοι σίδερο" στην στρατάρχη Σέρνερ και στο νότιο άκρο της
την κατάσταση, παρατηρώντας τις προε­ πρώτη γραμμή των Γερμανών... και κτύπη- 9ης Στρατιάς του Μπούσε. Αφού σχημάτι­
τοιμασίες των Σοβιετικών και βλέποντας σαν το κενό! Ο Χαϊνρίτσι είχε τραβήξει σε ένα πυκνό προπέτασμα καπνού χρησι­
τα νερά του Ο ντερ να πέφτουν, αλλά κυ­ του ς άνδρες του από το βράδυ στη δ εύ τε­ μοποιώντας αεροπλάνα, άρχισε μια προπα­
ρίως χάρη στο αλάνθαστο ένστικτό του, πε- ρη γραμμή άμυνας. Ο Ζούκωφ δεν το γρά­ ρασκευή πυροβολικού παρόμοια με εκείνη
ρίμενε την επίθεση των Σοβιετικών το πρωί φ ει στα απομνημονεύματά του για προφα­ του Ζούκωφ, αλλά με πιο προσεκτική επι­
της 16 Απριλίου. νείς λόγους! Ο προφανέστερος ήταν ότι οι λογή στόχων. Ο Κόνιεφ επιθυμούσε να ει-
Στο μεταξύ στις 13 Απριλίου ο υπουρ­ επ ιτελείς του κατά τον σχεδίασμά της προ- σέλθει στο Βερολίνο πριν από τους Δυτι­
γός Προπαγάνδας του Γ' Ράιχ, Γιόζεφ Γκαί- παρασκευής επέμεναν να βομβαρδιστεί η κούς Συμμάχους και από τον... Ζούκωφ. Για
μπελς, τηλεφώ νησε στον Χίτλερ και τον δεύτερη γραμμή άμυνας των Γερμανών... τον λόγο αυτό ήταν πολύ προσεκτικός
συνεχάρη. Το θαύμα που περίμεναν είχε γί­ Αμέσως μετά τον καταιγισμό των πυρών ά­ στους σχεδιασμούς του. Εκτός των άλλων
νει. Είχε πεθάνει ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Φρ. ναψαν οι 140 προβολείς που είχαν τοπ οθε­ υστερούσε σε ένα βασικό σημείο έναντι
Ρούζβελτ. Τώρα, κατά την κρίση των εγ κ ε­ τη θ εί για να τυφλώσουν τους Γερμανούς του συναδέλφου-αντιπάλου του: δεν διέ­
φάλων του Γ1Ράιχ, Αμερικανοί και Βρετανοί πυροβολητές ...και τύφλωσαν τους Σοβιε­ θ ε τ ε προγεφύρωμα στη δυτική όχθη του
θα συγκρούονταν με τους Σοβιετικούς και τικούς στρατιώτες, επειδή το φως διαχεό- Νάισε, τον οποίο έπρεπε να διαβεί - επιχεί­
έτσι θα σωζόταν η Γερμανία... ταν στους καπνούς και στη σκόνη από τους ρηση που από μόνη της παρουσίαζε τρ ο μ ε­
Το πρωί της 16ης Απριλίου 1945, ώρα βομβαρδισμούς. Επιπλέον φώτισαν άπλετα ρές δυσκολίες. Στις 06.55 άρχισε η επιχεί­
Βερολίνου 03.00 και Μόσχας 05.00, ο στρα­ τα σοβιετικά άρματα και τα κατέστησαν εύ ­ ρηση διάβασης του ποταμού. Στις 07.15 ο
τάρχης Ζούκωφ με επ ιτελείς του πήγε κολους στόχους. Κόνιεφ πληροφορήθηκε ότι τα πρώτα προ­
στον σταθμό διοίκησης της 8ης Στρατιάς Οι Σοβιετικοί στρατιώτες ήταν τόσο α­ γεφυρώματα είχαν εγκατασταθεί στη δυτι­
Φρουρών του στρατηγού Βασίλι Τσουϊκωφ. νυπόμονοι να αρχίσουν την τελική επίθεση κή όχθη. Στις 08.35 είχαν εξασφαλιστεί 133
Ο τελευ τα ίο ς ήταν ο υπερασπιστής του για να "καταστρέψουν το ναζιστικό κτήνος" από τα 150 σημεία διάβασης και είχε κάθε
Στάλινγκραντ και δεν έκρυβε την αγανά­ ώστε μερικοί από αυτούς πέρασαν κολυ­ λόγο να είναι ευχαριστημένος. Είκοσι χρό­
κτησή του επειδή ο Ζούκωφ είχε πάρει όλη μπώντας το ποτάμι. Στα υψώματα Ζέελοβ νια μετά τη μάχη έμα θε και πόσο τυχερός

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
14
ήταν: μόλις άρχισε η έφ οδος μια βολίδα ε ­ δυνάμεις του 1ου Μετώπου Λευκορωσίας; τιάς επικρατούσε απερίγραπτη σύγχυση. Οι
λεύθερου σκοπευτή τρύπησε το ένα πόδι Είμαι σε ευνοϊκή θέση και τα τεθω ρακισμέ­ επικοινωνίες είχαν διακοπεί και οι διαταγές
του τρίποδα της διόπτρας του, λίγα εκα το­ να μου μπορούν να κινηθούν προς το Β ε­ έφθαναν με τόση καθυστέρηση ώστε καθί­
στά μακριά από το κεφάλι του. ρολίνο". Ο Στάλιν σκέφ θηκε λίγο και μετά σταντο πρακτικά ανεφάρμοστες. Ολόκλη­
Ενώ οι μάχες συνεχίζονταν στα υψώμα­ έδωσε την άδεια στον Κόνιεφ, που κρέμα­ ρες μονάδες παγιδεύονταν και αιχμαλωτί­
τα Ζέελοβ, ο Κόνιεφ προχώρησε σε μεγάλο σε το ακουστικό απέραντα ικανοποιημέ­ ζονταν ή εξοντώνονταν. Το μέτωπο της ΟΣ
βάθος και έφθασε 32 χιλιόμετρα από την νος! "Βιστούλα" κρατούσε σε δύο σημεία: στο
πόλη Λύμπεν, όπου είχε σταματήσει ο Στά- Στον τομέα του Ζούκωφ η κατάσταση βόρειο τμήμα, όπου η 3η Στρατιά Πάντσερ
λιν τη γραμμή του ορίου μεταξύ των δύο δεν ήταν τόσο ευχάριστη. Ο Σοβιετικός δεν είχε δ εχθεί ακόμα την επίθεση του Μ ε­
Μετώπων. Από εκεί θα μπορούσε να στρέ­ στρατάρχης περίμενε ότι θα είχε μεγάλες τώπου του Ροκοσόφσκι, και στο νότιο τμ ή ­
ψει τα τεθωρακισμένα του βορειοδυτικά απώλειες, περίμενε ακόμα σφοδρή αντί­ μα, το οποίο όμως κινδύνευε να κυκλωθεί
και να εισ έλθει στο Βερολίνο. Παρά τις μ ε­ σταση από τον αντίπαλό του, όχι όμως τόσο από τα τεθωρακισμένα του Κόνιεφ. Ο στρα­
γάλες απώλειες που είχε υποστεί στις 17 μεγάλη καθυστέρηση. Την κακή διάθεσή τηγός Μπούσε δεν γνώριζε σε ποια σημεία
Απριλίου, είχε φθάσει στον ποταμό Σπρέε, του επιβάρυνε ένα όχι τόσο ευχάριστο τη ­ διερράγη το μέτωπο της 9ης Στρατιάς, ού­
τον πέρασε και κατέλαβε την πόλη Κό- λεφώ νημα από τον Στάλιν (και η σκέψη ότι τε αν είχαν γίνει αντεπιθέσεις για να κλεί-
τμπους. Από εκεί ήλθε σε επαφή με τον ο Κόνιεφ προχωρούσε....) και αποφάσισε σουν τα κενά. Η μόνη πληροφορία που είχε
Στάλιν και του εξήγησε την κατάσταση. Ο να δραστηριοποιήσει με κάθε μέσο τα τμ ή ­ ήταν ότι άρματα του Ζούκωφ βρίσκονταν
Στάλιν τον ενημέρω σε ότι ο Ζούκωφ είχε ματά του. Μ ετά από τρ εις ημέρες κατέλα­ 40 χιλιόμετρα από τα προάστια του Βερολί­
συναντήσει μεγάλη αντίσταση στα υψώμα­ βε τα υψώματα. Οπως είχε προβλέψει ο νου. Η 9η Στρατιά κινδύνευε να κυκλωθεί.
τα Ζέελοβ και τον ρώτησε: "Γιατί να μην πε- Χαϊνρίτσι, οι στρατιώτες του δεν ήταν δυ­ Ομως ο Μπούσε θεωρούσε ότι κάθε υπο­
ράσουν τα τεθω ρακισμένα του Ζούκωφ νατό να κρατήσουν τον σοβιετικό οδο­ χώρηση χωρίς άδεια του Χίτλερ ισοδυνα-
από το κενό που έχεις ανοίξει και να κατευ- στρωτήρα. Παρόλα αυτά είχαν καταστρέ­ μούσε με προδοσία. Ο Χαϊνρίτσι προσπάθη­
θυνθούν στο Βερολίνο; Είναι δυνατό αυ­ ψει 150 άρματα και είχαν καταρρίψει 132 α­ σε, μάταια, να πείσει τον φύρερ να επ ιτρέ­
τό;". Ο Κόνιεφ βιάστηκε να απαντήσει: "Σύ­ εροπλάνα. Οι Σοβιετικοί είχαν χάσει 30.000 ψει την υποχώρηση της 9ης Στρατιάς. Στις
ντροφ ε Στάλιν αυτό θα δημιουργήσει με­ άνδρες και οι Γερμανοί 10.000. 20 Απριλίου εκ το ξεύ θ η κε και η επίθεση
γάλη σύγχυση. Γιατί να αναμιχθούμε με τις Στον τομέα της 9ης Γερμανικής Στρα­ του Ροκοσόφσκι. Η 3η Στρατιά Πάντσερ α­

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
μύνθηκε αποφασιστικά, αλλά η διάσπαση
της τοποθεσίας της ήταν ζήτημα χρόνου.
Κατά τα άλλα η γερμανική ανώτατη διοίκη­
ση εξέδ ιδ ε ασταμάτητα ασυνάρτητες εν το ­
λές. Δ ιέτα ξε την άμεση σύλληψη και ε κ τέ ­ Βαλτική θάλασσα
λεση του διοικητή του 56ου Σώματος Πά­
ντσερ της 9ης Στρατιάς, στρατηγού Βάι-
ντλινγκ, το οποίο είχε σηκώσει το 6άρος Κίελο
της επίθεσης του Ζούκωφ και το οποίο είχε
χάσει την επαφή με τον προϊστάμενό του.
Εδωσε εντολή στον στρατηγό των SS Φέλιξ
Στάινερ, τον μοναδικό των SS που εκτιμο ύ­
σαν οι συνάδελφοί του τού Στρατού και εί­
χε τε θ ε ί υπό τον Μαντώυφελ, να προσβά­ 2ο Μέτωπο
Λευκορωσίας
λει το πλευρό των δυνάμεων του Ζούκωφ
ενισχυόμενος με το προσωπικό ασφαλείας Στετίνο
του κτήματος του Γκαίρινγκ! Οπως είπε ο
Στάινερ μετά τον πόλεμο, κανένας δεν του
είπε πότε θα ενισχυόταν, ού τε πού και πό­
τε θα έκανε την αντεπίθεση. Στις 22 Απρι­
λίου η ΟΚΗ αντικατέστησε τον τοπικό διοι­ 1ο Μέτωπο
κητή του Βερολίνου με έναν συνταγματάρ­ Λευκορωσίας
χη τόσο άγνωστο ώστε δεν έχει διασωθεί
ούτε το όνομά του! Τον προήγαγε μάλιστα Κύστριν
κατ' ευθείαν σε υποστράτηγο. Ο νέος διοι­
κητής πέρασε όλη την ημέρα τηλεφωνώ ­
ντας σε φίλους του για τα ευχάριστα νέα, , Φρανκφούρτη
όμως το βράδυ ήταν πάλι συνταγματάρχης Οντερ
επειδή ο Χίτλερ είχε αναλά6ει προσωρινά
τα καθήκοντα του διοικητή του Βερολίνου!
Οταν ο αγανακτισμένος και εξαιρετικά
θαρραλέος Βάιντλινγκ πήγε στο στρατη­
γείο του φύρερ να ρωτήσει γιατί είχε κατα­
1ο Μέτωπο
δικαστεί σε θάνατο, ο φύρερ πρώτα τον Ουκρανίας
ρώτησε αν τον είχε συναντήσει ποτέ και
μετά τον διόρισε... διοικητή του Βερολί­
νου.
Στο μέτωπο του Κόνιεφ ο Σοβιετικός
στρατάρχης δ ιέτα ξε του ς διοικητές του
3ου και του 4ου Σώματος Αρμάτων της
Φρουράς, στρατηγούς Ρυμπάλκο και Λελι- 15
ουσένκο, να αγνοήσουν ό,τι γινόταν γύρω Ομάδα Στρατιών
τους και να κινηθούν με όλη την ταχύτητά "Κέντρο"
τους προς το Βερολίνο. Ο ίδιος, τους είπε,
θα εκινείτο μαζί τους. Οι δύο Σοβιετικοί
στρατηγοί ξεπέρασαν του ς εαυτούς τους:
σε διάστημα 24 ωρών τα τμήματα του Ρυ­
μπάλκο κάλυψαν απόσταση 60 χιλιομέτρων
και του Λελιουσένκο 45 χιλιομέτρω ν και έ ­
φθασαν στα προάστια του Τσόσεν, σε από­ 1
σταση μόλις 40 χιλιομέτρων από το Βερολί­ Η μάχη του Βερολίνου
νο. Στο Τσόσεν οι Σοβιετικοί κατέλαβαν το 16-25 Απριλίου
80 km
στρατηγείο της Ανωτάτης Διοίκησης του _
Στρατού (ΟΚΗ), από όπου είχε φύγει όλο το
προσωπικό εκτό ς από μερικούς στρατιώ­
τες. Τη νύκτα της 22ας Απριλίου οι στρα­ σταση είχε φτάσει στα όρια της καταστρο­ και πιο κοντά. Υπήρχε οργανωμένη αντιαε­
τιές του Κόνιεφ είχαν ανοίξει τη νότια αμυ­ φής. Στις 22 Απριλίου ο Χίτλερ έφθασε στο ροπορική άμυνα, αλλά η άμυνα της πόλης
ντική π ερίμετρο του Βερολίνου, κερδίζο­ σημείο να παραδεχθεί την τελική ήττα. βασιζόταν κυρίως σε γέρους εθνοφ ύλακες
ντας τον αγώνα δρόμου με τον Ζούκωφ κα­ Ολοι όσοι βρίσκονταν γύρω του κατόρθω­ και σε παιδιά της Χιτλερικής Νεολαίας. Συ­
τά μια ολόκληρη ημέρα. Ομως την άλλη η­ σαν να τον πείσουν ότι δεν είχαν χαθεί όλα. νολικά η δύναμη των αμυνομένων ανερχό­
μέρα ο Κόνιεφ είχε μια μεγάλη απογοήτευ­ Μάλιστα έστειλαν εντολή στην ΟΣ "Βιστού­ ταν σε 90.000 άνδρες, που λογικά δεν είχαν
ση: χαράζοντας τα όρια με το Μέτωπο του λα" να ...αντεπ ιτεθεί ο Μ αντώυφελ και να τη δυνατότητα να αντιμετωπίσουν τον
Ζούκωφ, ο Στάλιν άφησε στον δ εύτερο την ρίξει τον Ροκοσόφσκι πέρα από τον Οντερ! Ερυθρό Στρατό.
κατάληψη του Ράιχσταγκ, όπου θα ετοπο- Στις 23 Απριλίου άρχισε η μάχη μέσα στην Οταν ο μονόχειρας αρχηγός τη ς Χ ιτλε­
θ ετείτο η ερυθρά σημαία σηματοδοτώντας πόλη. Οι κάτοικοι του Βερολίνου, που βομ­ ρικής Νεολαίας, Αρτουρ Αξμαν, παρουσιά­
την κατάληψη του Βερολίνου. βαρδιζόταν ανηλεώς από τους Βρετανούς στηκε στον στρατηγό Βάιντλινγκ και του α­
Στον τομ έα της ΟΣ "Βιστούλα" ή εκ εί­ και τους Αμερικανούς, άκουγαν όλες αυ­ νακοίνωσε ότι τα παιδιά που είχε ντύσει
νου που είχε απομείνει από αυτή η κατά­ τέ ς τις η μ έρες τους ήχους των μαχών όλο στρατιώτες ήταν στη διάθεσή του, ο στρα-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Προχωρούσαν στους δρόμους της πόλης
βάλλοντας ενίο τε κατά λάθος τα μεν στα
δε. Οι Γερμανοί α ντέταξαν σθεναρή άμυνα.
Τα σοβιετικά Τ-34 ήταν πολύ ευάλωτα στα
φορητά αντιαρματικά και ως συνέπεια οι
Σοβιετικοί υπέστησαν πολλές άσκοπες α­
πώλειες. Η αντίσταση των ηλικιωμένων και
των παιδιών, όσο ηρωική και αν ήταν, δεν
μπορούσε να σώσει πια τίποτα.
Το απόγευμα της 28ης Απριλίου άρχισε
η έφ οδος τμημάτων δύο σοβιετικών με­
ραρχιών τυφεκιοφόρω ν από τη γέφυρα
Μ όλτκε του ποταμού Σπρέε προς το Ράιχ-
σταγκ, που βρισκόταν 600 μέτρα μακριά. Ο
Στάλιν είχε ορίσει το Ράιχσταγκ ως το σύμ­
βολο του Βερολίνου και οι Σοβιετικοί διοι­
κη τές βιάζονταν να το καταλάβουν ως την
εορτή της Πρωτομαγιάς. Οι επιτιθέμενοι
γνώριζαν ότι δεν είχαν εύκολο έργο και ότι
πολλοί από αυτούς θα πέθαιναν πριν δουν
την κόκκινη σημαία στην κορυφή του θό-
Ο στρατηγός Χάσο φον Μαντώυφελ, διοικητής της 3ης Στρατιάς Πάντσερ. λου του Ράιχσταγκ.
Μόλις εξόρμησαν οι Σοβιετικοί στρα­
τιώ τες, οι Γερμανοί ανατίναξαν τη γέφυρα.
τηγός οργίστηκε, αρνήθηκε να χρησιμοποι­ λερ ήταν καταδικασμένη. Τα υπολείμματα Ομως η έκρηξη δεν την κατέστρεψ ε τελ εί­
ήσει τα παιδιά στη μάχη και ζήτησε να ακυ­ της 9ης Στρατιάς κυκλώθηκαν από τα τμ ή ­ ως και ήταν ακόμα διαβατή από πεζούς. Τα
ρωθεί κάθε σχετική διαταγή. Ο Αξμαν ματα του Κόνιεφ σε ένα δάσος στα νότια μεσάνυκτα, ενώ γινόταν ο γάμος του Αδόλ-
π τοήθηκε από την οργή του στρατηγού και του Βερολίνου, κοντά στην πόλη Χάλμπε. Η φου Χίτλερ με την Εύα Μπράουν, οι Σοβιε­
υποσχέθηκε ότι η διαταγή θα ανακαλείτο. σφαγή που έγινε σε εκείνο το δάσος υπερ­ τικοί είχαν δημιουργήσει ένα προγεφύρω­
Αν εκδό θη κε μια τέτοια διαταγή, προφανώς βαίνει κάθε φαντασία. Περισσότεροι από μα στην απέναντι όχθη και κατά τη διάρ­
δεν έφθασε σε πολλά από τα παιδιά αυτά, 55.000 άνθρωποι, στρατιώτες και πολίτες, κεια της νύκτας ο όγκος των δύο μεραρ­
που φορώντας τεράστια για το κεφάλι τους στην πλειοψηφία τους Γερμανοί, πέθαναν χιών είχε περάσει τον ποταμό. Την άλλη η­
κράνη και στολές πολλά μεγέθη μεγαλύτε­ εκεί. Ακόμα και σήμερα βρίσκονται περί τα μέρα, Κυριακή 29 Απριλίου, ο Χίτλερ αντι-
ρες κάλυπταν τις εισόδους της πόλης. Μ ε­ 1.000 πτώματα κάθε χρόνο μέσα και κοντά λήφ θηκε ότι όλα είχαν τελειώσει. Οσοι
τά από 48 ώρες ο σοβιετικός "οδοστρωτή­ στο δάσος αυτό. ήταν μαζί του στα υπόγεια της Καγκελα­
ρας" περνούσε από πάνω τους. Στις 25 Απριλίου και ενώ οι μάχες συνε­ ρίας περίμεναν με αγωνία να υλοποιήσει
Στις 23 Απριλίου ο στρατάρχης Κάιτελ, χίζονταν στο Βερολίνο, Ανατολή και Δύση την απόφασή του να αυτοκτονήσει. Οσο
αρχηγός της Ανώτατης Διοίκησης των Ενό­ συναντήθηκαν στον ποταμό Ελβα, όταν συ­ πιο γρήγορα γινόταν αυτό, τόσο πιο πολλές
πλων Δυνάμεων (OKW), επισκέφθηκε τον νενώθηκαν τμήματα της 1ης Αμερικανικής πιθανότητες είχαν να ζήσουν!
στρατηγό Βενκ, διοικητή της 12ης Γερμανι- Στρατιάς με τμήματα του 1ου Μετώπου Ου­ Την αυγή της 29ης οι Σοβιετικοί κα τέ­
70 κής Στρατιάς, η οποία βρισκόταν στην πε- κρανίας του Κόνιεφ. Το Βερολίνο ήταν πια λαβαν το κτίριο του αρχηγείου της
ριοχή του Μ αγδεμβούργου απέναντι από περικυκλωμένο. Την ίδια ημέρα ο Μαντώυ- Gestapo, αλλά τμήματα Waffen SS αντεπιτέ-
την 9η Αμερικανική Στρατιά, η οποία προο­ φ ελ ενημέρωσε τον Χαϊνρίτσι ότι μπορού­ θηκαν και μετά από σκληρή μάχη με μεγά­
ριζόταν να καταλάβει το Βερολίνο αλλά εί­ σε να κρατηθεί μόνο για μια ημέρα. Λίγες λες απώλειες και από τις δύο πλευρές το α-
χε σταματήσει ύστερα από την απόφαση ώρες αργότερα ο Μαντώυφελ ζήτησε άδεια νακατέλαβαν - ένα γεγονός που αποσιωπά-
του Αϊζενχάουερ να "χαρίσει" το Βερολίνο από τον προϊστάμενό του να υποχωρήσει ται στις επίσημες εκθέσ εις των Σοβιετικών.
στους Σοβιετικούς. Ανακοίνωσε στον Βένκ διότι κινδύνευε να κυκλωθεί. Ο Χαϊνρίτσι α­ Το πρωί της 30ής Απριλίου έγινε η νέα
ότι σύμφωνα με απόφαση της Ανωτάτης Δι­ γνοώντας τους πάντες τού έδωσε την ε ­ έφ οδος κατά του Ράιχσταγκ, γύρω από το
οίκησης θα εκινείτο προς το Βερολίνο για ντολή να υποχωρήσει. Μ ετά από 48 ώρες, οποίο οι υπερασπιστές είχαν οργανώσει
να συνενωθεί με την 9η Στρατιά του Μπού- όταν αυτό έγινε γνωστό στην OKW, στάλ­ πολλές γραμμές άμυνας. Το κτίριο, που είχε
σε και να εκτο ξεύσ ει αντεπίθεση κατά του θ ηκε ο στρατάρχης Κάιτελ για να "φρονη­ κατασκευαστεί πριν από 50 χρόνια, άντεχε
Ερυθρού Στρατού. Στο σχέδιο αυτό προ- ματίσει" τους δύο στρατηγούς. Αυτός διέ­ παρά το γεγονός ότι βομβαρδιζόταν από 90
βλεπόταν να πάρει μέρος και η δύναμη (;) τα ξε το ν Χαϊνρίτσι να ...διατάξει τον Μα­ πυροβόλα. Ο διοικητής της 150 Μεραρχίας,
Στάινερ. Ο Βενκ συμφώνησε χωρίς σχόλια. ντώ υφ ελ να επιστρέφει στη θέση του. Οι α­ που με υπερβολική αισιοδοξία είχε αναφέ­
Οταν όμως έφ υγε ο στρατάρχης συγκέ­ παντήσεις που έλαβε δεν του άρεσαν κα­ ρει στη διοίκηση του Μετώπου - και εκείνη
ντρωσε το επ ιτελείο του και είπε: "Να τι θα θόλου: "Στρατάρχα Κάιτελ", είπε ο Χαϊνρί- στη Μόσχα - την κατάληψη του Ράιχσταγκ,
κάνουμε στην πραγματικότητα. Θα προχω­ τσι, "όσο είμαι διοικητής δεν πρόκειται να διέτα ξε τους άνδρες του να το καταλάβουν
ρήσουμε προς το Βερολίνο όσο πιο κοντά δώσω αυτή τη διαταγή στην 3η Στρατιά Πά- με κάθε θυσία. Οι Σοβιετικοί στρατιώτες
μπορούμε, αλλά δεν θα αφήσουμε τις θ έ ­ ντσερ". Ο Μ αντώυφελ συμπλήρωσε με νόη­ βιάζονταν να καταλάβουν αυτό το σύμβολο
σεις μας στον Ελβα. Με τα πλευρά μας κα­ μα: "Στρατάρχα Κάιτελ η 3η Στρατιά δέχε­ του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος, που
λυμμένα θα έχουμε μια οδό διαφυγής στη ται διαταγές μόνο από τον Χάσο φον Μα­ τόσα δεινά είχε επισωρεύσει στη χώρα
Δύση. Είναι ανοησία να πάμε στο Βερολίνο ντώυφελ". Ο Κάιτελ έχασε τελείω ς την ψυ­ τους. Γύρω στις έξι το απόγευμα οι Σοβιετι­
μόνο και μόνο για να κυκλω θούμε από τον χραιμία του, αφαίρεσε τη διοίκηση από τον κοί στρατιώτες εισήλθαν στο κτίριο. Οι υ­
Ερυθρό Στρατό. Θα προσπαθήσουμε να Χαϊνρίτσι και τον δ ιέτα ξε να πάει στο στρα­ περασπιστές, ναύτες, SS και μέλη της Χιτ­
συνενωθούμε με την 9η Στρατιά και μετά τηγείο του και να περιμένει τον αντικατα­ λερικής Νεολαίας, αντιστάθηκαν λυσσα­
θα περάσουμε στη Δύση όποιον στρατιώτη στάτη του. λέα. Οι Σοβιετικοί προσπαθούσαν παράλ­
και πολίτη μπορέσουμε". Στο μεταξύ τα τμήματα των Ζούκωφ - ληλα να τοπ οθετήσουν τη σημαία της 3ης
Η τελευτα ία αυτή προσπάθεια του Χίτ­ Κόνιεφ είχαν πλημμυρίσει το Βερολίνο. Στρατιάς στην κορυφή του κτιρίου. Λέγεται

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ότι το έκαναν λίγο πριν τις 11 τη νύκτα, αλ-
* 3 οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν με σκεπτικι­
σμό την ακρίβεια αυτού του γεγονότος. Οι
-άχες, σώμα με σώμα, εξακολούθησ αν όλη Η ύψωση της σοβιετικής
τη νύκτα. Μόνο αργά το απόγευμα της 1ης σημαίας στο Ράιχσταγκ..
Μαϊου όσοι Γερμανοί είχαν μείνει ζωντανοί
"ΐαραδόθηκαν, ύστερα από συνεννόηση με
τους επιτιθέμενους.
Ο Χίτλερ, αφού είδε να τον εγκαταλεί­
πουν δύο από του ς πιο στενούς συνεργά­
τε ς του, ο Γκαίρινγκ και ο Χίμλερ, αυτοκτό-
νησε στις 30 Απριλίου μαζί με τη λίγων ω­
ρών επίσημη σύζυγό του, Εύα Μπράουν.
Τον ακολούθησαν ο Γκέμπελς και η οικογέ-
νειά του. Οι μάχες συνεχίστηκαν μέσα στην
πόλη μέχρι το πρωί της 2ας Μαϊου 1945, ο­
πότε ο στρατηγός Βάιντλινγκ ζήτησε να
συναντηθεί με τον Τσουϊκωφ για να συζη­
τήσουν τη διακοπή των εχθροπραξιών. Η
αίτηση έγινε δεκτή και τη ν ίδια ημέρα το
Βερολίνο παραδόθηκε στον στρατάρχη
Ζούκωφ, που είχε την τιμή να είναι ο κατα-
κτητής της πόλης.
Ο στόχος του Στάλιν σχετικά με το
Ινστιτούτο "Κάιζερ Γουλιέλμος" επ ιτεύχθη­
κε. Σημαντικά υλικά και μεγάλη ποσότητα
οξειδίου του ουρανίου που βρέθηκαν στον
χώρο του στάλθηκαν στη Σοβιετική Ενωση
για να ενισχύσουν το πυρηνικό πρόγραμμά
της.
Την 1η Μαϊου τα υπολείμματα της 9ης
Στρατιάς, η οποία δ ιέθ ετε ένα μόνο άρμα,
κατόρθωσαν να διασπάσουν τον κλοιό των
Σοβιετικών και να συνενωθούν με τη 12η
Στρατιά του Βενκ. Στις επτά του ιδίου μήνα
έφθασαν στον Ελβα και περισσότεροι από
100.000 άνδρες πέρασαν τον ποταμό και
παραδόθηκαν στους Αμερικανούς. Από
τους 200.000 άνδρες του Μπούσε είχαν
μείνει μόνο 40.000. Στις 30 Απριλίου ο Χαϊν-
ρίτσι εγκατέλειπ ε το στρατηγείο της ΟΣ 17

"Βιστούλα" για να μεταβεί στο στρατηγείο αντίπαλος του Ζούκωφ. Τον αντικατέστησε αλλά όχι πολύ μακριά από την αλήθεια. Οι ΒΒΒΒ
της OKW. Τότε τον πλησίασε ένας λοχαγός διαδοχικά ως διοικητή των Δυνάμεων Κα­ Σοβιετικοί είχαν 70.000 νεκρούς κατά τη
και του εξήγησ ε τι ακριβώς είχε συμβεί τοχής στη Γερμανία, ως αρχιστράτηγο των μάχη για την κατάληψη του Βερολίνου. Εί­
στον Ρόμμελ. Ο Χαϊνρίτσι τον ευχαρίστησε Σοβιετικών Χερσαίων Δυνάμεων και ως υ­ ναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι όταν οι
και μετά είπε στον οδηγό του να μη βιαστεί πουργό Αμυνας. Στην τελευτα ία περίπτω­ Αμερικανοί σχέδιαζαν να κινηθούν για την
πολύ ως τον προορισμό τους! Φθάνοντας ση δεν δίστασε να επισημάνει δημόσια τα κατάληψη του Βερολίνου, ο Μπράντλεϋ α­
το επόμενο βράδυ άκουσε από το ραδιό­ μειονεκτήματα του Ζούκωφ ως στρατιωτι­ ν έφ ερ ε στον Αϊζενχάουερ την εκτίμησή
φωνο για τον θάνατο του Χίτλερ. Ο ίδιος έ- κού ηγέτη. Απ οστρατεύθηκε για τον ίδιο του ότι η επιχείρηση θα στοίχιζε 100.000 α­
ζησε ήσυχα μετά τον πόλεμο και πέθανε λόγο για τον οποίο είχε αποστρατευθεί ο πώλειες - νεκρούς, τραυματίες και αγνοού­
"πλήρης ημερών" το 1971. Ζούκωφ. μενους.
Ο στρατάρχης Ζούκωφ, δ εύ τερ ο ς μετά Κανένας δεν γνωρίζει ακριβώς τον α­
τον Στάλιν σε δημοτικότητα, είχε πολλές ριθμό των απωλειών των δύο αντιπάλων. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
π εριπ έτειες μετά τον πόλεμο και μέχρι την Επίσης ο αριθμός των Γερμανών πολιτών
τελική απόσυρσή του από τη ν πολιτική και που σκοτώθηκαν από τους βομβαρδι­ (1) Cornelius Rian: THE LAST BATTLE,
τη στρατιωτική σκηνή. Εγινε διαδοχικά δι­ σμούς, τις μάχες στην πόλη και άλλες αι­ Εκδοση Pocket Books, Νέα Υόρκη, 1967.
οικητής των Δυνάμεων Κατοχής στη Γερ­ τίες είναι άγνωστος. Υπολογίζονται σε (2) John Toland: THE LAST 100 DAYS, The
μανία και μετά αρχιστράτηγος των Σοβιετι­ 150.000 περίπου. Ακόμα πιο δύσκολο είναι Modern Library, Νέα Υόρκη, 2003.
(3) Στρατάρχης της ΕΣΣΔ Βασίλι Τσουϊκωφ:
κών Χερσαίων Δυνάμεων, για να "θαφτεί" να υπολογιστούν οι πραγματικά βαριές α­ THE END OF THE THIRD REICH, Progress
μετά στη Στρατιωτική Διοίκηση Ουραλίων. πώλειες των Γερμανών στρατιωτών. Η Γερ­ Publishers, Μόσχα, 1985.
Επί Χρουτσώφ έγινε υπουργός Αμυνας. μανία έχει υπολογίσει συνολικό αριθμό α­ (4)Στρατάρχης της ΕΣΣΔ Γκεόργκι Ζούκωφ:
Αντικαταστάθηκε ξαφνικά και έχασε όλες πωλειών πολέμου και κανένας δεν μπορεί REM INISCENCES AND REFLECTIONS,
τις πολιτικές θέσ εις εκτό ς από εκείνη του να υπολογίσει με ακρίβεια πόσοι ακριβώς Progress Publishers, Μόσχα, 1985.
μέλους του Κομμουνιστικού Κόμματος. Ως σκοτώθηκαν κατά την τελευτα ία μάχη. (5) Στρατηγός Σεργκέι Στεμένκο: THE
δικαιολογία φ έρετα ι το ότι διαφώνησε στο Οσον αφορά τους Σοβιετικούς, οι δύο SOVIET GENERAL STAFF AT WAR 1941-1945,
Progress Publishers, Μόσχα, 1986.
να δοθεί προτεραιότητα στα πυρηνικά ένα­ στρατάρχες μετά τον πόλεμο ανέφεραν ότι
(6) Antony Beevor: BERLIN, THE DOWNFALL
ντι των συμβατικών όπλων. οι νεκροί τους υπερέβαιναν τις 100.000. Ο 1945, Penguin Books, Λονδίνο, 2002.
Ο στρατάρχης Κόνιεφ ήταν ο μοιραίος αριθμός αυτός είναι μάλλον υπερβολικός

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ
ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ 'θ Ι Δ
Ο ΝΑΠΟΛΕΩΝ Η εκσ τρ α τεία του 1812 κατά της
Ρωσίας ξεκίνη σ ε με τις
κα λύτερ ες προϋπο&έσεις γία

ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ τον αήττητο Γαλλικό Στρατό που


βρισκόταν υπό την άμεση
εποπτεία του μ εγαλύτερου
Η διάβαση του ποταμού Νιέμεν. Διακρίνονται
τμήματα πεζικού της Γοαμμής και της Φρουράς. στρατηλάτη της Ευρώπης μετά
Αριστερά ο Ναπολέων ατενίζει την επιχείρηση
επευφημούμενος από ενθουσιώδεις στρατιώτες. τον Μ έγα Α λέξανδρο, του
αδάμαστου Ναπολέοντα. Την
περίοδο 1810-1812ο έμπειρος
πολέμαρχος βρισκόταν στο
απόγειο της δόξας του, κα&ώς
ολόκληρη σχεδόν η ηπειρωτική
Ευρώπη ήταν υποταγμένη στις
σ τρ ατιές του που κυρ ίευα ν ό λες
τις σημ αντικές πρω τεύουσες
της Γηραιάς Ηπείρου (Βιέννη,
Βερολίνο, Μ αδρίτη, Κοπεγχάγη,
Ρώμη, Βαρσοβία, Β ρυξέλλες).
Τελευταίο προπύργιο
αντίστασης, εκτό ς από τη 19
&αλασσοκράτειρα Βρετανία,
απ οτελούσε η Μόσχα. Ο
αξιόμαχος τσαρικός στρατός
συνιστούσε το μοναδικό
αντίπαλο δέος απέναντι στην
καλολαδωμένη γαλλική
πολεμική μηχανή.

ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΕΚΤΩΡ ΧΑΡΑΤΣΗΣ

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ετά τη θρια μβ ευ τική επ ικράτη­ τη ς Γαλλίας, το ν φ ιλόδοξο βασιλιά τη ς Σα­ κλεισμό ανταλλάσσοντας αγαθά με "ου­

Μ ση του Ν απολέοντα στην απο­ ξονίας. Το φ λέγον ζήτημα τη ς Πολωνίας


φασιστική μάχη τη ς Φριλάνδης αποτελούσε "αγκάθι" για τη ν Αυλή του ε ­
(1807) η η ττη μ έν η Ρωσία και η κα τεσνοχλημένου
τρ α μ­ τσάρου, όμως ο διορατικός
μένη οικονομικά και στρατιω τικά Πρωσία Ναπολέων, για να μη δυσαρεστήσει το ν
ζήτησαν συνθηκολόγηση με το ν Γάλλο αυ- Αλέξανδρο, δεν δ ιευ θ έτη σ ε π οτέ το ζή τη ­
δ έτερ α " (βρετανικά) σκάφη τα οποία έ ­
φ θαναν ανενόχλητα στα λιμάνια του
Α τλαντικού και τη ς Βαλτικής. Ενας επι­
πλέον παράγοντας δυσαρέσκειας προέ-
κυπτε από τη ν αύξηση των ρωσικών δα­
τοκράτορα. Η επ ίτευ ξη τη ς πολυπόθητης μα οριστικά. Ουσιαστικά η αποδυνάμωση σμών στα γαλλικά (εισαγόμενα) προϊόντα,
ειρήνης επικυρώ θηκε με τη Συνθήκη του τη ς π ερήφ ανης Πρωσίας και η αφαίρεση γεγονός που τα καθιστούσε μη ανταγω νι­
Τιλσίτ (8 Ιουλίου 1807) στα εδάφη τη ς ση­ των ζωτικών εδαφώ ν τη ς δυτικά του Ελβα στικά. Επίσης το Παρίσι διατηρούσε άρι-
μερινής Λιθουανίας. Μ ε αυτήν ο Βονα- έ θ ε τ ε τις βάσεις για τη δημιουργία ενός σ τες σχέσεις με το υ ς προαιώνιους ε ­
πάρτης επιχειρούσε να προσδέσει στο άσβηστου γαλλο-γερμανικού μίσους που χθρού ς των Ρώσων, το υ ς Οθωμανούς
γαλλικό "άρμα" τη ν ισχυρή Ρωσία, έτσ ι ώ­ θα ταλαιπωρούσε τη ν Ευρώπη επί πολλές Τούρκους, επ ηρεάζοντας αρνητικά τη ν
στε να δημιουργήσει έναν αξιόμαχο ηπει­ δ εκ α ετίες ακόμα (1870,1914,1940). ψυχολογία του τσάρου και τω ν Ρώσων ευ-
ρωτικό άξονα απέναντι στη νησιωτική και Δυστυχώς η αρχική ειλικρ ινής φιλία γενών, οι οποίοι επεδίωκαν προκλητικά τη
απόρθητη Βρετανία. Ο νεαρός τσάρος μ ετα ξύ Α λεξά νδρου και Ν απολέοντα σύγκρουση με το ν διπρόσωπο και φιλο-
Α λέξα νδρος Α', γ ο η τευ μ ένο ς από τη ν ορ- διήρκεσ ε ελάχιστα. Από το 1809 και ύσ τε­ μουσουλμάνο Ναπολέοντα.
μ ητικότη τα και το παθιασμένο ύφος του ρα οι γαλλικές φ ιλοδοξίες ακολουθούσαν Η οργισμένη αντίδραση του τε λ ε υ τα ί­
Ν απολέοντα ένα ντι τη ς μισητής Γηραιάς δια φ ο ρ ετικές ατραπούς από τα ρωσικά ου ήτα ν άμεση! Θα επ έβαλλε τις απόψεις
Αλβιώνας, ενέδω σε αρχικά στον σχηματι­ συμφέροντα. Εκτός από το υπαρκτό και του στον τσάρο διά τη ς σ τρατιω τικής ο­
σμό ενός γαλλο-ρωσικού συνασπισμού άλυτο πρόβλημα τη ς Πολωνίας, ο διαβόη­ δού, σ υντρίβοντας το υ ς Ρώσους με γρή­
δεδομ ένο υ ότι και ο ίδιος ο Βοναπάρτης το ς εμπ ορικός αποκλεισμός τω ν ευρωπαϊ­ γορο και απ οτελεσ ματικό τρόπο επ ικεφ α­
του φ ερό τα ν ως σύμμαχος σ τρατηγός πα­ κών λιμανιών ένα ντι των βρετανικώ ν ε ­ λής τη ς μεγα λύτερ ης στρατιάς που είχε
ρά ως κα τα κτητής. Με τη ν πράξη αυτή οι μπορικών πλοίων δ εν απ οδείχθηκε απο­ εμφ α νισ τεί π οτέ στην Ευρώπη. Από το
δύο α υ το κρ ά το ρ ες οριοθετούσ αν τις επι- τελεσ μ α τικό ς για τη ν οικονομία τη ς Ευ­ 1796 ως το 1812 ο Βοναπάρτης είχε γ ευ τεί
κρ ά τειές το υ ς και πρακτικά χώριζαν τη ν ρώπης και φυσικά τη ς Μόσχας. Τα γαλλι­ το γλυκό κρασί τη ς νίκης α μ έτρ η τες φ ο­
Ευρώπη σε δύο π λευρές, στην ανατολική κά προϊόντα μονοπωλούσαν τις αγορές ρές, πάντα με το ν ίδιο εκπ ληκτικό τρόπο:
(Ρωσία) και στη δυτική (Γαλλία). προκαλώντας τρ ιγμ ούς στις οικονομίες εκμ η δ ενίζο ντα ς τα σ τρα τεύμα τα τω ν ά τυ­
Η στάση του Γάλλου αυτοκρά τορα έ ­ των συμμάχων του Ναπολέοντα. Εκείνος χων αντιπάλων του. Το στρατιω τικό δόγμα
ναντι των ταπεινω μένω ν Πρώσων και του αδιαφορώ ντας για τις δυσκολίες των φι­ του Ναπολέοντα ήταν απαράμιλλο και δεν
αυτο κράτορά του ς, Φ ρειδερίκου Γουλιέλ- λιών χωρών απολάμβανε υπεροπτικά τη ν αποτύγχανε σχεδόν ποτέ: "Οταν εξο λ ο ­
μου Γ1, ήταν, α ντίθ ετα , ιδιαίτερα εχθρική υπεροχή τη ς γαλλικής οικονομίας λ έγ ο ­ θρεύω το κυρίως σ τράτευμα των εχθρώ ν
καταδικά ζοντας τη ν ένδ οξη Πρωσία σε ντας στους επ ικριτές του ότι αν η Γαλλία μου, χάνεται οριστικά η θέλησ ή το υ ς για
ρόλο κομπάρσου, ενώ στη θέση τη ς ευ νο ­ π ροοδεύει, τό τ ε όλη η συμμαχία ακμάζει! μάχη και η πρωτεύουσά το υ ς γίνετα ι χώ­
ούσε τη δημιουργία του α να γεννημένου Χώρες όπως η Πορτογαλία και η Ρωσία ρος σ τάθμευσης και ανάπαυσης των
Δ ουκάτου τη ς Βαρσοβίας και Σαξονίας δι- αρχικά σιωπηλά και αργότερα φανερά δια- σ τρατευμάτω ν μου".
οικούμενου από το ν επιστήθιο σύμμαχο σπούσαν το ν ηπειρω τικό οικονομικό απο­
ΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ
ΠΟΛΕΜΟΥ
20 Τα σχέδια προετοιμασίας του Ναπολέ­
οντα προέβλεπαν τη ν εξασφάλιση ισχυ­
ρών διπλωματικών και στρατιωτικών συμ-
μαχιών με τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη,
έτσ ι ώστε να εξασ φ αλίζεται αρραγής ενό­
τη τα ενα ντίον του απειλητικού τσάρου.
Στις 24 Φ εβρουάριου η τρ ομ ο κρ α τη μ ένη
Πρωσία, πλημμυρισμένη από τις προω­
θ ο ύ μ εν ες προς τη ν Πολωνία γα λλικές μο­
νάδες, υποχρεώ θηκε να υπογράψει σύμ­
φωνο συμμαχίας με το ν Βοναπάρτη σε πε­
ρίπτωση ένα ρξης εχθροπραξιώ ν με τη
Μόσχα (διάθεση 20.000 ανδρών). Ανάλογο
σύμφωνο έσπευσε να υπογράψει και η υ­
ποδουλω μένη Αυστρία (Βαγκράμ, 1809)
στις 14 Μ αρτίου 1812 (διάθεση 30.000 αν­
δρών). Η σύναψη αμφ ίβολης "συμμαχίας"
με το υ ς δύο άλλοτε εχθ ρ ο ύ ς του δ εν επι­
βαλλόταν τόσο από τη ν ανάγκη του Ναπο­
λ έο ν τα να ενισ χυθεί με στρατιώ τες, όσο
για λόγους αντιπερισπασμού στο ρωσικό
Ή Εκστρατεία του 1814". Ο πιο διάσημος
πίνακας του Μεϊσονιέ απεικονίζει τον
αυτοκράτορα επικεφαλής ενός σκυθρωπού
επιτελείου στις μάχες του 1814 για την
υπεράσπιση της Γαλλίας, όμως συμπτωματικά
έχει κα&ιερω&εί να ονομάζεται Ή εκστρατεία
στη Μόσχα

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
του, αρνούμενος μονίμως δέσμευση στο
ασθενικό δ εξιό πλευρό του που αναπτυσ­
σόταν νότια.
Ε κτός από τη ν κυρίως Στρατιά που δι­
s p fili οικούσε ο ίδιος ο "Α ετός τη ς Κορσικής"
και τα συμμαχικά επικουρικά τμή μα τά
της, υπήρχε και μια βοηθητική Στρατιά, η
επονομαζόμενη "Στρατιά τη ς Ιταλίας"
(80.000 Ιταλοί και Βαυαροί) υπό το ν πρί­
γκηπα Ευγένιο, θ ε τό γιο του Ναπολέοντα
από το ν ατυχή γάμο του με τη ν Ιωσηφίνα.
Αυτή η δύναμη δ ιέ θ ε τ ε 28 γαλλικά και 54
συμμαχικά τάγματα πεζικού και 89 ίλες ιπ­
πικού και είχε αναλάβει το ν δ ευ τερ εύ ο -
ντα ρόλο τη ς διαφ ύλαξης τω ν ε κ τε θ ε ιμ έ ­
νων πλευρών του κυρίως σ τρα τεύμα τος
ενόσω ο Ναπολέοντας θα επιχειρούσε να
υπερκεράσει από βορρά τις αιφνιδιασμέ-
νες ρωσικές μονάδες. Παρόμοιος ρόλος
είχε α ν α τεθ εί στη Στρατιά τη ς Β εσ τφ α­
λίας (80.000 άνδρες περίπου), που διοικεί-
το από το ν ανίκανο αδελφ ό του Ναπολέο­
ντα, Ζερόμ Βοναπάρτη. Το τμήμα αυτό
δ ιέ θ ε τε 167 τάγματα πεζικού και 84 ίλες
ιππικού απαρτιζόμενες ειδ ικό τερ α από
Β εστφ αλούς (VIII ΣΣ), Σ ά ξονες (VII ΣΣ) υπό
το ν στρατηγό Ρεϋνιέρ, Πολωνούς (V ΣΣ)
υπό το ν πρίγκηπα Πονιατόφσκι και το π ε­
ριβόητο IV ΣΙ υπό το ν Λατούρ, στη δύνα­
μη του οποίου είχαν εν τα χ θ εί οι κα λύτε­
ροι ιππείς τη ς Ευρώπης, τα δύο εκπ λη κτι­
κά συντάγματα θω ρακοφόρω ν του σαξο-
νικού βαρέος ιππικού.
Ή παράδοση του Ούλμ, 1805". Η εκτίναξη Το δ εύ τερ ο και το τρ ίτο οργανικό τμ ή ­
του Ναπολέοντα στην κορυφή της Ευρώπης Ιταλοί, Ναπολιτάνοι, Ισπανοί, Ολλανδοί, μα απ οτελούντο από 165.000 και 60.000
οφείλεται στις ανεπανάληπτες επιτυχίες Βέλγοι, Ε λβετοί και Δαλματοί, όλοι υπή­ άνδρες περίπου αντίστοιχα, τις διαθέσ ι­
του Ουλμ και του Αούστερλιτς, όπου κοοι μιας τεράσ τιας και επ εκ τειν ό μ εν η ς μες εφ εδ ρ είες τη ς Μ εγάλης Στρατιάς. Η
συνέτριψε τον ενωμένο ρωσο-αυστριακό αυτο κρατορία ς που, α ν τίθ ετα από του ς ανάπτυξή το υ ς στα επισφαλή εδάφη τη ς
στρατό στα εδάφη της σημερινής Τσεχίας.
Μ ογγόλους επτά αιώνες νωρίτερα, θα κα- Γαλλίας και τη ς Γερμανίας ήτα ν απαραίτη-
τευ θ υ ν ό τα ν με κα τα κτη τικ ές διαθέσ εις τη για τη διαφύλαξη τω ν εκ τετα μ έν ω ν 27
επ ιτελείο με τη δημιουργία νέων π ολεμι­ προς τις α να τολικές α π έραντες ρωσικές γραμμών ανεφοδιασμού και των ευάλω-
κών μετώπων, ώστε οι Ρώσοι στρατηγοί να στέπες. Η Στρατιά χωριζόταν σε τρία βα­ των συνοριακών γραμμών. Επανδρώνο­
αποσπάσουν σ ημαντικές δυνάμεις από σικά οργανικά τμήματα. Το πρώτο αποτε- ντα ς σημαντικά οχυρά κατά μήκος μεγά­
το ν προγραμματισμένο γαλλικό επ ιχειρη­ λ είτο από 450.000 άνδρες και 1.140 πυρο­ λων ποταμών (Βιστούλα, Ελβα, Ν ιέμεν)
σιακό άξονα εισβολής (Βίλνα-Βιτέμπσκ- βόλα! Ε κμ ετα λλευ ό μ ενο ς τη ν αδράνεια και στρατηγικώ ν χερσαίων (Δρέσδη, Βίλ­
Σμολένσκ-Μόσχα). Στο πλαίσιο α υτής τη ς τη ς ρωσικής ηγεσίας ο Ναπολέων, επ ικε­ να) και παραθαλάσσιων (Ντάντσιχ) οδών
παραπλανητικής τα κτική ς σ υ γκρο τήθ ηκε φαλής έξι ΣΣ απ οτελούμενω ν από 250.000 εξασφάλιζαν τη ν απρόσκοπτη ροή τρ ο φ ί­
στον 6ορρά, στην περιοχή τη ς Βαλτικής, περίπου άνδρες κυρίως γαλλικής καταγω­ μων, κάρων και άλλων μέσων ανεφ οδια­
το επικουρικό X Σώμα Στρα τού (ΣΣ), απο- γής, θα κεραυνοβολούσε τη γραμμή άμυ­ σμού που θα χρειάζονταν οι 450.000 άν­
τελ ο ύ μ ενο κυρίως από Πρώσους υπό τις νας του τσάρου αρχικά στην κεντρική π ε­ δρ ες οι οποίοι σ υμμετείχαν άμεσα στην
διαταγές του στρατηγού Μ ακντόναλντ, ριοχή τη ς Βίλνας (σημερινό Βίλνιους). Για εισβολή.
με α ντικειμ ενικό σκοπό τη ν κατάληψη το ν σκοπό αυτό θα χρησιμοποιούσε την Στις 23-24 Ιουνίου 1812 οι γα λλικές και
τη ς σ τρατηγικής πόλης Ρίγα και τη ν παρε­ αφ ρόκρεμα τω ν μάχιμων δυνάμεώ ν του, συμμαχικές μονάδες υπό το υ ς ρυθμούς
νόχληση τω ν ρωσικών τμη μάτω ν που διοι- που θ εω ρ είτο η "θανατηφόρα" λόγχη τη ς πολεμικώ ν εμβατηρίω ν και το αγέρωχο
κούντο από το ν γερμα νικής καταγω γής Γαλλικής Στρατιάς. Οι επ ίλ εκ τες δυνάμεις βλέμμα των περήφανων αετώ ν του ς δ ιέ­
στρατηγό Μπάρκλεϋ ν τε Τόλλυ κοντά στο α π οτελο ύντο από δύο επ ιβλητικά Σώματα σχιζαν μέσα σε κλίμα απερίγραπτης χα­
Τιλσίτ. Σ τον νότιο το μ έα επιχειρήσεω ν α­ Ιππικού (ΣΙ) υπό τη διοίκηση του θρυλικού ράς και ευφ ορίας τις λ εμ β ό ζευ κ τες γ έφ υ ­
να τέθ η κε, στο αυστριακό β ο ηθ η τικό ΣΣ Μυρά, τη ν περίφημη Αυτοκρατορική ρες του ποταμού Ν ιέμεν εισβάλλοντας α­
υπό το ν πρίγκηπα Σβάρτσενμπεργκ, η συ­ Φρουρά υπό το ν πιστό Μπεσιέρ και τρία νενόχλητοι στη γη τη ς κοιμισμένης "ρωσι­
νεχής παρενόχληση των ρωσικών δυνά­ ΣΣ: το I (72.000 ά νδρες) υπό το ν αξεπ έρα ­ κής αρκούδας". Οι πρώτοι που εισέβαλαν
μεων που αναπτύσσονταν στο ύψος τη ς στο Νταβού, το II (37.000 άνδρες) υπό το ν στη Ρωσία ήταν 300 Πολωνοί του 13ου Συ­
Βαρσοβίας και κατά μήκος του ποταμού μαχητικό Ουντινώ και το III (20.000 άν­ ντά γμα τος, οι οποίοι ανυπομονούσαν να
Μπούγκ. δρες) υπό το ν θαρραλέο Νεϋ. Η βασική τιμω ρήσουν το υ ς προαιώνιους εχθρο ύς
Συνολικά η αποκαλούμενη Μ εγάλη τα κτική του Ν απολέοντα στηριζόταν στην το υ ς και να απελευθερώ σ ουν τη Βίλνα και
Στρατιά αριθμούσε περίπου 650.000 άν- περικύκλωση, από βορρά, τω ν διάσπαρ­ τα εδάφη που είχαν αφ α ιρεθεί από τη ν
δρες. Η πλειοψηφία δεν ήτα ν Γάλλοι αλλά τω ν ρωσικών ΣΣ και στη σταδιακή εξο υ δ ε- Πολωνία το 1795! Την επιτυχή διάβαση
κυρίως Γερμανοί, Πολωνοί, Πορτογάλοι, τέρωσή το υ ς από τις υ π έρ τερ ες δυνάμεις τω ν μονάδων επ έβλεπ ε ο ίδιος ο αυτο-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Ή μάχη του Μποροντίνο, 1812", πίνακας του
Αεζέν. Απεικονίζεται στο κέντρο ο
στρατάρχης Μυρά να συντονίζει τις
επιθέσεις του στρατού, ενώ παράλληλα
Ρώσοι αιχμάλωτοι παραδίδουν τα ξίφη τους
στον αυτοκράτορα. Στο κάτω μέρος
διακρίνονται δύο καραμπινιέροι να
μεταφέρουν έναν τραυματισμένο
αξιωματικό στον χειρουργό Λαρεϋ.

επ ιτελείου του δεν προέβλεπαν τη ν κλι­


μάκωση στη μορφή ενός επ ιθετικού πολέ­
μου εναντίον των Γάλλων. Στα μέσα Ιουνί­
ου στα δυτικά σύνορα τη ς Ρωσίας είχαν α­
ναπ τυχθεί συνολικά 220.000 άνδρες, που
σχημάτιζαν τρ εις μεγά λες αλλά αρκετά
διαχωρισμένες μετα ξύ το υ ς στρατιές. Η
μεγαλύτερη (127.000 άνδρες) διοικείτο
από το ν υπουργό Π ολέμου τη ς Ρωσίας,
το ν Μπάρκλεϋ ν τε Τόλλυ, και ήταν χωρι­
σμένη σε έξι ΣΣ, τρία ΣΙ, μία μεραρχία Κο­
ζάκων και δ ιέ θ ε τε 584 πυροβόλα. Ο Ν τε
Τόλλυ, ο οποίος λόγω τη ς γερμανο-σκωτι-
κής καταγω γής του δ εν έχαιρε μεγάλης
συμπάθειας από το υ ς ομοβάθμους του,
είχε π αραταχθεί σε ένα ημικύκλιο που ξ ε ­
κινούσε από το ύψος τη ς Βαλτικής και κα­
τέλ η γ ε νότια, στο ύψος του ποταμού Νιέ­
μεν. Στο δ εξιό πλευρό του προς βορρά
βρισκόταν ο σ τρατηγός Βίτγκενστάιν (I
ΣΣ), ενώ στο κέντρ ο τη ς ε κ τετα μ έν η ς πα­
ράταξής του βρίσκονταν τα II, III και IV ΣΣ
απλωμένα σε μια ασθενή κορδονοειδή
διάταξη με κέντρ ο τη ν πόλη Κόβνο, υπο-
στηριζόμενα από το υ ς π ολεμοχαρείς Κο­
ζάκους του διάσημου στρατηγού Πλατόφ.
Στο αριστερό πλευρό του προς νότο ανα­
κράτορας, που χαιρετούσ ε διαρκώς τις κού Σ τρα τού λίγο πριν από τη ν καλοκαιρι­ πτυσσόταν το VI ΣΣ και το III ΣΙ υπό το ν
καινούργιες του "λεγεώ νες". Ο Ναπολέο- νή εισβολή. Οι πολυάριθμες μονάδες των στρατηγό Ν τοκτόρω φ. Το αρχηγείο του
ντα ς γνώ ριζε πως η ποιότητα του ετερ ο - αυτοκρατορικώ ν σ τρατευμάτω ν είχαν Ν τε Τόλλυ βρισκόταν στη Βίλνα. Οι ε φ ε ­
γενού ς σ τρ α τεύμ α το ς του δεν ήτα ν εφά- διασχίσει ολόκληρη τη ν Ευρώπη μέχρι να δ ρ είες του απ οτελούντο από το I και το II
22 μιλλη τη ς αξεπ έρασ της Στρατιάς του 1805 φθάσουν στη Δρέσδη (πρωτεύουσα τη ς ΣΙ και το V ΣΣ υπό το ν αδελφ ό του τσά­
mm (Ούλμ, Α ο ύσ τερλιτς) ή του 1806 (Ιένα, Σαξωνίας) και στη συνέχεια να κα τευθυν- ρου, μέγα δούκα Κωνσταντίνο.
Αουερσταντ), αλλά δ εν θεω ρούσ ε πως η θ ού ν προς τη ν Πολωνία και τελ ικ ά στη δυ­ Η 2η Ρωσική Στρατιά τη ς Δύσης (περί­
ρωσική ηγεσία ήτα ν ικανή να του προκα- τική όχθη του ποταμού Ν ιέμεν, που θ εω ­ που 50.000 άνδρες) διοικείτο από το ν
λέσ ει σ ημαντικές απώλειες, παρά τη δυ­ ρείτο η αφ ετηρ ία τη ς εκσ τρατείας. Μπαγκρασιόν (Bagration), το ν μοναδικό
σμενή ανάμνηση τη ς φρικιαστικής μάχης Ο Ν απολέοντας κατά το π αρελθόν εί­ Ρώσο στρατηγό που εκτιμούσ ε ως αξιόλο­
του Εϋλάου (1807)! Ατυχώς οι β ετερ ά νο ι χε απ οδείξει ότι μπορούσε να διοικήσει γο αντίπαλο ο Βοναπάρτης. Ο Μπαγκρα-
Γάλλοι σ τρατιώ τες που είχαν συνοδεύσ ει με ιδιαίτερη δ εξιο τεχ ν ία σ τρατιές μ εγ έ­ σιόν έχαιρε μεγάλης εκτίμησ ης ανάμεσα
το ν αυτοκρά τορα στις μεγα λύ τερ ες μά­ θ ο υ ς 200.000 ανδρών. Ωστόσο η επ ιμελη­ στις τά ξεις τω ν Ρώσων στρατιωτώ ν και η ­
χες του, απασχολούντο ακόμα στο ανοι­ τεία και ο έλεγχος των κινήσεων 500.000 γ είτο τω ν VII, VIII ΣΣ και IV ΣΙ, τα οποία αρ­
κτό μέτωπο τη ς Ισπανίας, όπου οι αλύγι­ ανδρών ή τα ν κάτι μεγάλο ακόμα και για τη χικά αναπτύχθηκαν νοτίως του ποταμού
στοι Ισπανοί επιδίδονταν σε έναν α ιματη­ δική του στρατιω τική μεγαλοφυία. Κατά Ν ιέμεν αλλά με τη ν έναρξη τη ς εισβολής
ρό ανταρτοπ όλεμο ο οποίος προκαλούσε τη ν εξέ λ ιξή τη ς η εκσ τρα τεία απ οδείχθη­ αποσύρθηκαν βορειοανατολικά με αντι­
διαρκείς ρω γμές στο γόητρ ο τη ς "ανίκη­ κε καταστροφική, διότι π οτέ δ εν επ ιτεύ ­ κειμενικό σκοπό να ενω θούν με τις δυνά­
της" Α υτοκρατορίας. Τα αμούστακα παιδιά χ θ η κ ε απόλυτος συντονισμός μετα ξύ του μεις του Ν τε Τόλλυ, που υποχωρούσαν ε ­
τη ς εκσ τρα τεία ς του 1812 ήτα ν κυρίως α- Βοναπάρτη και τω ν διατακτικώ ν να αναλά- πίσης μαζικά υπό τη ν πίεση τη ς γαλλικής
νεκπ α ίδευτοι οπ λίτες τη ς κλάσης 1811- βουν πρω τοβουλίες στρατηγών του. Η α­ εμπροσθοφυλακής.
1812 με έλλειψ η π ολεμικής εμπειρίας και π εραντοσύνη τη ς ρωσικής επικράτειας Η 3η Ρωσική Στρατιά (περίπου 43.000
μαχητικής διάθεσ ης. και οι ογκώ δεις εφοδιοπομπ ές δυσχέραι- άνδρες) διοικείτο από το ν στρατηγό Τορ-
"...Στρατιώ τες! Ο δ εύ τερ ο ς π όλεμος ναν τις επικοινω νίες μετα ξύ τω ν διάσπαρ­ μάσωφ αλλά βρισκόταν α ρκετά μακριά
τη ς Πολωνίας άρχισε... Η Ρωσία παρασύρ­ τω ν γαλλικών δυνάμεω ν που διαισθητικά από το αρχικό θ έα τρ ο επιχειρήσεων. Αν
θ η κ ε από τη μοίρα. Τα πεπρωμένα τη ς βάδιζαν προς το ν θρίαμβο ή τη ν κατα­ και η αρχική σκέψη του ρωσικού επ ιτελεί­
πρέπει να π ληρω θούν... Ας βαδίσουμε στροφή ανάλογα με τη ν π οιότητα τη ς η γ ε­ ου ήταν να σ υγκροτηθούν οι γαλλικές δυ­
προς τα εμπ ρό ς...α ς βάλουμε ένα τέλ ο ς σίας τους! νάμεις στο φυσικό τρίγωνο που σχημάτι­
στην ολέθρια επίδραση που ασκεί η Ρωσία ζαν οι ποταμοί Δνείπερος, Μ περεζίνα και
εδώ και 50 χρόνια στα ευρωπαϊκά ζητή μα ­ ΤΑ ΡΩΣΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΠΟΛΕΜΟΥ Ντβίνα, όπου η άμυνα του Ρωσικού Στρα­
τα». Ετσι κα τέλη γε το έν θ ερ μ ο διάγγελμα τού θα ήτα ν σχετικά αδιάσπαστη, ο γαλλι­
που κυκλοφόρησ ε στις τά ξεις το υ Γαλλι­ Τα αρχικά σχέδια του τσάρου και του κός αιφνιδιασμός α νέσ τειλε κά θε προ-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
γραμματισμένο ρωσικό σχέδιο, έτσ ι ώστε
τελικά να επικρατήσει το ενα λλακτικό
τσαρικό δόγμα: "Ανταλλάσσουμε ζωτικό
χώρο για παροχή χρόνου!". 0 Α λέξα νδρος
είχε πει προφητικά το ν Μάιο του 1812: "Αν
ο Ναπολέων αποφασίσει να μας κη ρ ύ ξει
τον πόλεμο και η θ εά Τύχη δ εν είναι α ντί­
θ ετη στον δίκαιο αγώνα μας, θα πρέπει να
μας φθάσει στα πέρατα του κόσμου για
να εξασφαλίσει ειρήνη".

ΕΝΑΡΞΗ ΤΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ


Παρά τη ν ασθενική ρωσική αντίδραση
η γαλλική προέλαση δ εν ακολουθούσ ε
τον ρυθμό που επ ιθυμούσε ο Βοναπάρ­
της. Σ τρα τηγοί όπως ο Ευγένιος δ εν κα-
τάφ ερναν να ακολουθήσ ουν τη ν ορμητι-
κό τητα του Ν απολέοντα και του θ υ ελλώ ­
δους γαμπρού του, του "δανδή" του ιππι­
κού στρατηγού Μυρά, ο οποίος επ ικεφ α­
λής τη ς εμπ ροσ θοφ υλακής είχε από νω­
ρίς αποκοπεί αισθητά από το υπόλοιπο "Επίθεση της Φρουράς, 1814". Διακρίνονται τμήματα δραγώνων της Φρουράς και
στράτευμα. Οι ρωσικές δυνάμεις του Ν τε λογχοφόρων να επιτίθενται σε αποσπασμένο λόχο εχθρικού πεζικού. Οι άνδρες φέρουν
Τόλλυ αποσύρονταν με τά ξη αρχικά προς χειμωνιάτικη εξάρτυση. Κατά τα τελευταία στάδια της υποχώρησης 1.800 ιππείς της
Φρουράς σχημάτισαν δύο τάγματα επίλεκτου "πεζικού", επειδή η πλειοψηφία των αλόγων
τη Βίλνα αφ ήνοντας στο διάβα το υ ς κ α τε­ είχε θανατωθεί.
στραμμένη γη, καίγοντας τα σιτηρά και
δηλητηριάζοντας τα διαθέσιμα πηγάδια σύνδεσής του με το ν Ν τε Τόλλυ. Η αιφνί­ δεν κα τά φ ερε π οτέ να υλοποιήσει πλή­
στον δρόμο τω ν Γάλλων. Ενα σύννεφο δια αλλαγή σχεδίων π ροέβλεπ ε ότι ο Ζε- ρως τα διαρκώς μεταβαλλόμενα σχέδιά
κόκκινης σκόνης σ υνόδευε το ν αργό βη­ ρόμ και ο Ευγένιος θα αποκτούσαν πιο ε ­ του, διότι τα δυσκίνητα γαλλικά ΣΣ έπα-
ματισμό των γαλλικών ταγμάτω ν, τα ο­ π ιθετικό ρόλο καθώς ο Ναπολέων κατε- σχαν από έλλειψ η συντονισμού και κινητι­
ποία κάτω από το ν καυτό καλοκαιρινό ή ­ λάμβανε τη ν κεντρική θέσ η-κλειδί τη ς κότητας, δύο παραγόντων που στις προη­
λιο δυσ κολεύονταν να διατηρήσουν τη Βίλνας. Η διήμερη καθυστέρηση του Ευ­ γο ύ μ εν ες εκ σ τρ α τείες διέκριναν τις γαλ­
συνοχή τους. Οι νέοι οπλίτες του Ναπολέ­ γένιου εμπόδισε τη ν εφ αρμογή του νέου λικές μεραρχίες.
οντα δ εν ήτα ν συνηθισμένοι σε επίπο­ σχεδίου αναγκάζοντας το ν αυτοκράτορα Στο μετα ξύ οι ομάδες ανιχνευτώ ν του
νους ρυθμο ύς εκσ τρα τεία ς και δυσκο­ να συγκροτήσει τις δυνάμεις του Νταβού ελαφ ρού ιππικού επιβεβαίωναν τη μαζική
λ εύ ο ντα ν να καλύψουν καθημερινά 60 στην περιοχή του Ν ιέμεν και να ανακόψει αποχώρηση του Ν τε Τόλλυ, ο οποίος δια­
χλμ. Οι κακουχίες, η έλλειψ η επαρκούς τη ν ορμή του Μυρά που επιθυμούσε να σχίζοντας το ν ποταμό Ντβίνα κα τευθυνό-
τρ οφ ή ς και οι ε ν τερ ικ ές παθήσεις θ έ ρ ι­ συνεχίσει τη ν ασ ταμάτητη καταδίωξη θ έ ­ ταν βορειοανατολικά προς τη ν πόλη Ντρί-
ζαν τις τά ξεις του ς. Η σ υμμετοχή δε ε θ ν ι­ το ν τα ς σε κίνδυνο τις εκ τε τα μ έ ν ε ς γραμ­ σα, επιχειρώντας να ενώσει τις σκόρπιες
κών ομάδων (Πρώσοι, Ισπανοί, Π ορτογά­ μές επικοινωνίας του Γαλλικού Στρατού. δυνάμεις του με εκ είν ες του Μπαγκρα-
λοι, Γερμανοί) που αντιμετώ πιζαν με σ κε­ Η κατάσταση θύμιζε αγωνιστικά άλογα ιπ­ σιόν, ο οποίος ταυτόχρονα αποσυρόταν
πτικισμό το όραμα τη ς ναπ ολεόντειας Ευ­ ποδρόμου που ήταν αναγκασμένα να μ ε­ προς βορρά δίχως να τολμήσ ει να απειλή­
ρώπης, ενίσχυε τα αισθήματα δυσφορίας τα φ έρ ο υ ν βαριές άμαξες! Κατά τη ρωσική σει τη Βαρσοβία ή το δ εξιό πλευρό των
καθώς ο εχθρό ς, παρά τις αρχικές αισιό­ εκσ τρα τεία ο μεγαλοφ υής Βοναπάρτης Γάλλων. Μ ε βάση τα νέα δεδομένα ο Να-
δ ο ξες προβλέψ εις, δεν σκόπευε να ε-
μπλακεί σε σύγκρουση μεγάλης κλίμακας
με το υ ς Γάλλους.
Μέχρι να φθάσει στη Βίλνα ο Στρα τός,
είχαν αφανιστεί 5.000 άλογα από το υγρό
κλίμα και τη ν πείνα, ενώ 50.000 περίπου
σ τρατιώ τες και π ολίτες είχαν αρχίσει να
μεταβάλλονται σε έναν σ υρφ ετό αμάχων
και παραστρατιωτικών συμμοριών που α­
κολουθούσε στωϊκά τη ν κυρίως Στρατιά!
Στις 28 Ιουνίου, μετά από μια υποτυπώδη
ανταλλαγή πυρών πυροβολικού, ο Μυρά
εισχώρησε στη Βίλνα χωρίς να συναντήσει
σημαντική αντίσταση. Οι Ρώσοι είχαν απο­
χωρήσει εγκαίρως από τη ν πρωτεύουσα
τη ς Λιθουανίας κα τασ τρ έφ ο ντα ς τα απο­
θ έμ α τα τρ οφ ή ς και τις γ έφ υ ρ ες που ο δη­
γούσαν στην απέναντι όχθη του ποταμού
Βίλια.
Η βιαστική φυγή των Ρώσων ανάγκασε
το ν Ναπολέοντα να επ ιλέξει ως νέο στόχο
του το ν απομονωμένο Μπαγκρασιόν, πριν
αυτός ολοκληρώ σει το ν ελιγμό επανα­

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
σων (Στρατιά Τορμάσωφ) στον νότιο το ­
μέα. Σ τον βόρειο τομέα , στην περιοχή
του Πολότσκ, το II ΣΣ υπό το ν Ουντινώ εί­
χε εμπ λακεί σε σκληρές αψιμαχίες με τον
μαχητικό Βίτγκενσ τάιν (28.000 άνδρες). Ο
έμπ ειρος Ναπολέων α ντιλή φ θ η κε ότι πε­
ραιτέρω προώθηση προς το Σμολένσκ θα
ήτα ν αδύνατη αν δεν εξασφ άλιζε τα δοκι­
μαζόμενα πλευρά του. Οι ν έες διαταγές
του απαιτούσαν από το υ ς Αυστριακούς
του πρίγκηπα Σβάρτσ ενμπεργκ να ενισχύ-
σουν το υ ς παραπαίοντες Σάξονες. To VI
ΣΣ, που απαρτιζόταν από Βαυαρούς υπό
το ν στρατηγό Σαίν Συρ, σ τάλθηκε στο Πο­
Γάλλοι λογχοφόροι σε ρόλο ανιχνευτών προηγούνται και εποπτεύουν την ασφαλή πορεία λότσκ με σκοπό να εξασφαλίσει τη νίκη
τμήματος θωρακοφόρων. Τα έξι πρώτα συντάγματα λογχοφόρων της Γραμμής έφεραν στον ασταθή βόρειο τομέα. Σύντομα οι
κράνος και ενδυμασία τύπου δραγώνου, ενώ τα υπόλοιπα τρία (δύο λογχοφόρων του γαλλικές θ έσ εις εδραιώθηκαν, καθώς η
Βιστούλα και ένα λογχοφόρων του Αμβούργου) έφεραν εξοπλισμό και καπέλα πολωνικού ρωσική αντίσταση κά μφ θηκε. Ωστόσο οι
τύπου τσάπκα. α υ ξα νό μενες απώλειες και η έλλειψ η απο­
φασιστικής νίκης άρχισαν να προμηνύουν
πολέων αποφάσισε να θ έσ ει το ν Μυρά ε ­ Ρώσοι οχυρώ νονταν σε ισχυρές α μυντι­ δυσάρεστα για το ν διαρκώς π ροω θούμε­
πικεφαλής π έντε μεραρχιών ιππικού, δια- κές θ έσ εις ο Γάλλος αυτοκράτορας, βασι­ νο Γαλλικό Στρατό. Ο ανεφοδιασμός με
τάσσοντάς το ν να παρακολουθεί σαν σκιά ζόμενος στη μεγαλύτερη ευ ελιξία των τρόφ ιμα γινόταν δυσ κολότερος όσο οι α­
τις κινήσ εις του Ν τε Τόλλυ. Αρωγοί τη ς γαλλικών φαλάγγων, επιχειρούσε να υ­ ποστάσεις αυξάνονταν. Οι περίπολοι δ έ­
προσπάθειάς του τέθ η κα ν τα ΣΣ τω ν Νεϋ π ερκεράσ ει τις εχ θ ρ ικ ές γραμμές απειλώ­ χονταν διαρκείς παρενοχλήσεις από τους
και Ουντινώ, ενώ ο αυτο κράτορας με τη ντας άμεσα τη ν οπισθοφυλακή το υ ς και επίμονους Κοζάκους, οι οποίοι αποτελού-
Φρουρά θα κρατούσ ε τη σημαντική Βίλνα αναγκάζοντας το υ ς π ανικόβλητους α ντι­ σαν το πιο δυναμικό στοιχείο τη ς ρωσικής
και ο Ζερόμ με το ν Νταβού θα εχρησιμο- πάλους να υποχωρούν ά τακτα προς μια άμυνας και ήδη οι σ ημαντικές απώλειες
π οιούντο για να παγιδεύσουν το ν Μπα- μοναδική διέξοδο/"χω νί", στην οποία είχαν είχαν μειώσει αισθητά τη μαχητική ικανό­
γκρασιόν, το ν οποίο ν έες π ληροφ ορίες έ ­ σ υγκεντρω θεί όλες οι διαθέσ ιμες γαλλι­ τη τα τη ς Μ εγάλης Στρατιάς.
φ εραν να κα τευ θ ύ ν ετα ι αμέριμνος προς κές δυνάμεις και έπ ληττα ν το ν αποκαμω- Στις αρχές Αυγούστου ο Ν απολέοντας
τη Βίλνα από το ν νότο. μένο εχθρό. Προς τα τέλ η Ιουλίου ο Βο- κινή θ η κε προς το Σμολένσκ επικεφαλής
Αυτή ήτα ν η ευκαιρία που επιζητούσε ναπάρτης έχασε άλλη μια μοναδική ευκα ι­ περίπου 160.000 ανδρών. Από τις 4 Αυγού­
διακαώς ο Ναπολέων. Αναμένοντας το ν ρία να σαρώσει τις ρωσικές μεραρχίες. στου οι Ρώσοι σ τρατηγοί είχαν κατορθώ ­
αργοπορημένο Ευγένιο να π ροω θηθεί Αυτή τη φορά νέο υποψήφιο θύμα ήταν ο σει να ενώσουν τις δυνάμεις του ς, απο­
προς τη Βίλνα για να κινη θ εί με τα χ ύ τη τα Ν τε Τόλλυ, ο οποίος διαφ εύγοντας από τη κτώ ντας έτσ ι το ν απαραίτητο όγκο για να
προς το ν ανύποπτο Μπαγκρασιόν, απαί­ Ντρίσα είχε ανασ υντάξει τις δυνάμεις του σταματήσουν τη γαλλική προέλαση. Στη
τησ ε από το ν Ζερόμ να κα ταδιώ ξει το ν στο Βιτέμπσκ, αποφασισμένος να αντιτά- Μόσχα οι διαμαρτυρίες για τη διαρκή υπο­
Ρώσο εσπευσμένα και να π αρενοχλεί τη ν ξε ι τις ρωσικές ξιφ ολόγχες στα γαλλικά χώρηση πίεζαν το ν τσάρο να αναζητήσει
οπισθοφυλακή του μέχρι να ολοκληρω θεί μουσκέτα. μία νίκη αποκατάστασης ηθικού έναντι
24 η περικύκλωσή του. Αν ο Ζερόμ ήταν λίγο Α ναθέτοντας στον έμπειρο Νταβού του επ ερχόμενου "Αντίχριστου", όπως α-
πιο επ ιθετικός και ο Ναπολέοντας αντι- τη ν παρεμπόδιση του Μπαγκρασιόν ο Να­ ποκαλούσαν το ν Ναπολέοντα! Η διάθεση
δρούσε με τη ν εκ ρ η κτικό τη τα που το ν πολέων μπορούσε επ ιτέλο υς να στηρι- του λαού και τη ς Εκκλησίας για α ντεπ ίθ ε­
διέκρινε κατά το παρελθόν, η κατασ τρο­ χ θ εί σε έναν αξεπ έραστο στρατηγό, ο ο­ ση ενισ χύθηκε από τις επ ιτυχημένες δι­
φή του Ρώσου πρίγκηπα θα εθ εω ρ είτο δ ε ­ ποίος δρώ ντας με δ εξιο τεχ ν ία κα τόρθω ­ πλω ματικές εν έρ γ ειες τη ς κυβέρνησης,
δομένη. Ομως εκείνο ς κατόρθω σε να δια- σε να αναχαιτίσει τη ν πορεία του Μπα- που εξασφάλισε ν έες σ υνθήκες ειρήνης
φ ύγει από τη διαφαινόμενη παγίδα κα τευ- γκρασιόν προς το Βιτέμπσκ παρέχοντας με τη Σουηδία και τη ν Τουρκία, επιτρέπο­
θυνόμ ενο ς προς τη ν Ορσα και προκαλώ- στον μανιασμένο πολέμαρχό του έτοιμη ντας έτσ ι στις αποσπασμένες Στρα τιές
ντας παράλληλα "ενδοο ικογενειακό" σει­ λεία. Η ανάγκη του Ν απολέοντα να σιγου- τη ς Φινλανδίας και τη ς Μολδαβίας να επι­
σμό μ ετα ξύ Ν απολέοντα και Ζερόμ. ρέψ ει τη ν αδιαμφισβήτητη νίκη έναντι σ τρέφ ουν στην ενδοχώρα.
"...Δεν μπορούσες να κινηθ είς με χ ε ιρ ό τε­ του Ν τε Τόλλυ το ν ανάγκασε να κα θυσ τε­ Οι άσχημες σχέσεις μετα ξύ του Μπα-
ρο τρόπο...μού έκ λεψ ες τη ν καλύτερη ε υ ­ ρήσει ένα (μοιραίο) 24ωρο μέχρι να συ­ γκρασιόν και του Ν τε Τόλλυ εμπόδισαν
καιρία του πολέμου και κα τέσ τρ εψ ες κά­ γκεντρώ σ ει όλη τη ν απαραίτητη δύναμη το ν Ρωσικό Σ τρα τό να κινη θ εί αποφασι­
θ ε ελιγμό μου...", ήτα ν τα σκληρά λόγια πυρός για να συντρίψ ει το ν Ρώσο αρχι­ στικά ενα ντίον των γαλλικών θέσεων. Οι
του Βοναπάρτη προς το ν νεώ τερ ο α δ ελ­ στράτηγο. Η καθυστέρηση ήτα ν δώρο Θ ε­ δύο άνδρες αρνούντο να συνεργαστούν,
φό του, ο οποίος αντιδρώ ντας σαν κακο- ού για το ν Ν τε Τόλλυ, καθώς ανακάλυψε κα τα σ τρ έφ οντα ς και τη ν τελ ευ τα ία ελπί­
μαθημένο παιδί μία εβδομάδα αργότερα εγκαίρω ς τη ν απ οτυχημένη απόπειρα του δα των Ρώσων να αναλάβουν τη ν πρωτο­
αποχώρησε από τη ν εκσ τρα τεία και επ έ­ Μπαγκρασιόν και αποσύρθηκε βιαστικά βουλία τω ν κινήσεων. Ο Ναπολέοντας στο
στρεψ ε στη Βεστφαλία, έχοντας αποσπά- από το Βιτέμπσκ, αφ ήνοντας το ν Βονα­ μετα ξύ, αντί να παραμένει αδρανής στο
σει από τις γα λλικές δυνάμεις περίπου πάρτη έκπ ληκτο και απαρηγόρητο. Η νίκη Βιτέμπσκ, είχε κα τα φ έρει να κινη θ εί νο-
25.000 άνδρες! γλιστρούσε σαν άμμος μέσα από τα τρ ε- τίως προς τη ν Ορσα και να διασχίσει αθό­
Μ ετά τη ν οδυνηρή αποτυχία κα τα­ μάμενα χέρια του αυτοκράτορα, ο οποίος ρυβα το ν ποταμό Δνείπερο επικεφαλής
στροφής του αριστερού ρωσικού π λευ­ συνειδητοποιούσε πως η νέα εκσ τρα τεία 200.000 περίπου ανδρών, απειλώντας να
ρού, ο Ιούλιος πέρασε με συνεχείς ελ ιγ ­ δ εν θα κρατούσε μόνο 20 η μ έρ ες όπως σαρώσει το εκ τεθ ειμ έν ο αριστερό π λευ­
μούς και μια απέλπιδα προσπάθεια, εκ μ έ­ δήλω νε αυτάρεσκα τη ν άνοιξη του 1812. ρό τη ς α κινητοπ οιημένης ρωσικής παρά­
ρους του Ναπολέοντα, να εμ π λέξει το υ ς Ενόσω οι Γάλλοι αναδιπλώνονταν στο τα ξης. Αυτή η αριστούργηματική κίνηση
Ρώσους σε αποφασιστική μάχη ε ίτε βό­ Βιτέμπσκ, γίνονταν ε κ τετα μ έν ες συ­ (αποκαλούμενη "Ο ελιγμός του Σ μολέν­
ρεια στη Ντρίσα, ε ίτε στο Κάμεν. Οπότε οι γκρούσ εις μ ετα ξύ Σαξόνων (VII ΣΣ) και Ρώ­ σκ") απειλούσε να φ έρ ει το "σφυρί" της

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Γαλλικής Στρατιάς στα νώτα τω ν Ρώσων, που απάρτιζαν αυτά τα Σώματα, επ έδει- κού Ελαφρού Τάγματος. Ο Ν απολέοντας
αποκόπτοντάς το υ ς από τη Μόσχα. Ο αυ- ξαν πρω τοφανή ηρωισμό διασχίζοντας τα θεώ ρησ ε το ν άτολμο στρατηγό αποκλει­
τοκρά τορα ς είχε υπ ερβεί κά θε ανθρώπι­ αβαθή σημεία του Δνείπερου με ευκολία στικά υπεύθυνο για τη συνολική αποτυχία
νο όριο σ τρατηγικής σκέψης κατορθώ νο­ και εφ ορμώ ντας ενα ντίον τη ς ρωσικής ο­ του στρατού και έ κ το τε τοπ ο θ έτη σ ε επι­
ντας διαρκώς να αιφνιδιάζει το υ ς έκπ λη­ πισθοφυλακής (30ό και 48ο Σύνταγμα δ εικτικά το υ ς Β εστφ αλούς στην οπισθο­
κτους αντιπάλους του. Η καταστροφή Ελαφρού Πεζικού) σαν παλιρροιακό ρ εύ ­ φυλακή του σ τρα τεύμα τος, με τη διαταγή
φαινόταν αναπ όφευκτη για το ν Ν τε Τόλ­ μα. Χρειάστηκαν 10 ρωσικά συντάγματα να καθαρίσουν το ματω μένο πεδίο τη ς
λυ, ο οποίος για δ εύ τερ η φορά αποδει- για να αναχαιτίσουν τη μανία τω ν Π ορτο­ μάχης από τα πτώματα και τα ερείπια (κά­
κνυόταν ελάχιστος συγκρινόμενος με το ν γάλων, οι οποίοι έχασαν σημαντικό τμήμα τι που θα επαναλαμβανόταν και στο Μπο-
αξεπέραστο η γ έτη τη ς Γαλλίας. τη ς μάχιμης δύναμής του ς. Συνολικά στο ροντίνο!).
Σμολένσκ οι Γάλλοι έχασαν περίπου Μ ετά τη μερική επιτυχία στο Σ μολέν­
Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΜΟΛΕΝΣΚ 10.000 ά νδρες και οι Ρώσοι 12-14.000 άν­ σκ ο Ναπολέοντας π αρέμεινε στην πόλη
δρες, σε μια σύγκρουση που άρχισε ε ν τυ ­ για έξι βασανιστικές μ έρ ες αντιμετω π ίζο­
Η όμορφη πόλη του Σμολένσκ απλω­ πωσιακά αλλά δ εν π ροσ έφερε στον Ναπο- ντας ένα τεράσ τιο δίλημμα: να εξασφ αλί­
νόταν νωχελικά στις ό χθ ες του ποταμού λέο ν τα τη νίκη ένα ντι του τσάρου. Τα θλι- σει τις πρόσφατες κα τακτήσ εις του παρα-
Δνείπερου. Στη βόρεια όχθη είχε κτισ τεί η
επονομαζόμενη Νέα Πόλη (προάστιο
Αγίας Π ετρούπ ολης), που επικοινωνούσε
μέσω γέφ υ ρα ς με τη ν Παλαιά Πόλη στη
νότια όχθη. Η τελ ευ τα ία π εριβαλλόταν
από ένα ισχυρό μεσαιωνικό τείχ ο ς με πε­
ρίμετρο περίπου 6 χλμ., στο οποίο δέσπο­
ζαν (ενδιάμεσα) 32 μεγάλοι πύργοι και το
οποίο π εριέβα λλε μια βαθιά τάφ ρος. Την
άμυνα τη ς πόλης μέχρις εσχάτων είχαν α-
ναλάβει ο σ τρατηγός Ρέβσκυ, επ ικεφ αλής
του VII ΣΣ (20.000 άνδρες και 72 πυροβό­
λα), και ο διοικητής τη ς πόλης, κόμης
Μ πένιγκσεν, β ετερ ά νος τη ς φρικιαστικής
μάχης του Εϋλάου!
Θ εω ρητικά ο Ναπολέοντας έπρεπ ε να
είχε α φ ιχθεί στο Σμολένσκ από τις 14 Αυ-
γούστου. Ομως η προώθηση τω ν Γάλλων
(Μυρά) κα θυσ τέρησ ε λόγω τη ς ηρω ικής
αντίστασης ενός απομονωμένου ρωσικού
αποσπάσματος υπό το ν σκληροτράχηλο
σ τρατηγό Νεβερόσκι, ο οποίος με 8.000
άνδρες και 1.500 ιππείς κα τά φ ερ ε να ανα­
χαιτίσει προσωρινά τη ν εμπροσθοφυλακή Βαυαρικό ιππικό σε διάταξη πορείας.
του Μυρά, στερώ ντας από το υ ς Γάλλους
το πολύτιμο στοιχείο το υ αιφνιδιασμού. βερά ερείπια του ά λλοτε σημαντικού και μένοντα ς εκ εί μέχρι να αναδιοργανωθεί
Στις 16 Αυγούστου άρχισαν οι πρώ τες α­ μεγάλου βιομηχανικού κέντρ ου φανέρω ­ το ταλαιπωρημένο σ τράτευμα και να ενι-
ψιμαχίες, χωρίς εντυπωσιακά α π ο τελέ­ ναν στον σκυθρωπό Ναπολέοντα τη σ θε­ σχυθεί με ν έες εφ εδ ρ είες , συνεχίζοντας
σματα. Το σφυροκόπημα τω ν ρωσικών θ έ ­ ναρή απόφαση του τσάρου να αμυνθεί τη ν εκσ τρα τεία τη ν άνοιξη του 1813, ή να
σεων ήτα ν ανελέητο. Το γαλλικό πυροβο­ μέχρι το τέλο ς. συνεχίσει τη ν αμφίβολη προέλαση προς
λικό μ ετέτρ επ ε σταδιακά τη ν υπέροχη Οσο οι δυνάμεις του ατίθασου Νεϋ ε ­ τη μακρινή Μόσχα. Πριν αποφασίσει θα έ ­
πόλη σε έναν σωρό ερειπίων. Επί δύο μ έ­ μπ λέκονταν στη Βαλοντίνα-Γκορά με τη πρεπε να λάβει υπόψη του και το στρα­
ρες οι σκηνές ηρωισμού μ ετα ξύ των αντι- ρωσική οπισθοφυλακή, το βεσ τφαλικό VIII τιω τικό αλλά και το πολιτικό κόστος! Το
μαχόμενων στρατιωτών διαδέχονταν η ΣΣ υπό το ν νέο διοικητή του, το ν σ τρατη­ εν δεχόμενο παρακίνησης των Πολωνών
μία τη ν άλλη. Οι πεισματω μένοι Ρώσοι δεν γό Ζουνό, κλήθη κε να διαβεί το ν Δνείπε­ ώστε να ενισχύσουν τη ν προσπάθειά του
λύγιζαν εύκολα. Στις 18 Αυγούστου ο Ν τε ρο και να επ ιτεθ εί στο ανυπεράσπιστο α­ να καταδιώ ξει τη ν πληγωμένη "ρωσική αρ­
Τόλλυ, φ οβούμενος ότι θα αποκοπεί από ριστερό π λευρό τη ς δοκιμα ζόμενης ρωσι­ κούδα" ίσως προκαλούσε δυσφορία στην
τη Μόσχα, δ ιέτα ξε εκκένω ση τη ς κ α τε­ κής οπισθοφυλακής. Αυτός ο εμπ νευσ μέ­ Αυστρία, ήδη δε συμπλήρωνε μεγάλο χρ ο ­
σ τραμμένης πόλης προκαλώ ντας θύ ελλα νος ελιγμό ς θα επ έτρ επ ε στις γα λλικές νικό διάστημα απουσίας από το Παρίσι,
αντιδράσεω ν στους δυσ αρεσ τημένους δυνάμεις να το π ο θ ετη θ ο ύ ν σαν σφήνα α­ στο οποίο πάντα δρούσαν υπογείως πυ­
Ρώσους στρατηγούς. νάμεσα στις ρωσικές σ τρατιές διευκολύ­ ρήνες βασιλοφρόνων που επεδίωκαν τη ν
Η σταδιακή αποχώρηση των Ρώσων νοντα ς τη ν οριστική καταστροφή του ς, ό­ παλινόρθωση τη ς μοναρχίας. Αν και ο έ ­
από τη ν Παλαιά Πόλη ολοκληρώ θηκε με μως ο μετριοπ αθής Ζουνό δ εν εκμ ετα λ- λεγχός του στη διακυβέρνηση τη ς χώρας
τη ν καταστροφή τη ς γέφ υρα ς που ένωνε λ εύ θ η κ ε επαρκώς τη μοναδική ευκαιρία ήταν απόλυτος, ο Βοναπάρτης δ εν εμπι­
τα δύο τμή μα τα του Σμολένσκ. Η απόφα­ και στέρησε τη ν ολοκληρω τική νίκη από σ τευότα ν κανένα μέλος τη ς κυβέρνησης
ση του Ρώσου αρχιστράτηγου αιφνιδίασε το ν εξοργισ μένο Βοναπάρτη. Η επίθεσή που διοικούσε τη Γαλλία στο όνομά του.
ακόμα και το ν Νεϋ, ο οποίος έκπ λη κτο ς ο­ του ήτα ν ασυντόνιστη, διστακτική και α­ Επίσης αν έδινε το ν χρόνο στον τσάρο,
δήγησε το υ ς άνδρες του μέσα στα φλεγό- νούσια. Ο ταν τελικά π ροω θήθηκε κατά πιθανώς οι Ρώσοι θα δέχοντα ν μεγα λύ τε­
μενα χαλάσματα τη ς Παλαιάς Πόλης επι­ τω ν Ρώσων (παροτρυνόμενος από το ν έ ­ ρη οικονομική βοήθεια από το υ ς Β ρ ετα ­
χειρώ ντας να ανακόψει τη ρωσική υποχώ­ ξαλλο Μυρά) το στοιχείο του αιφνιδια­ νούς και θα αναδιοργάνωναν με νέο οπλι­
ρηση. Ο ενθουσιασ μός μ ετα ξύ τω ν στρα­ σμού είχε χα θεί οριστικά, ενώ οι Κοζάκοι σμό το η ττη μ έν ο σ τράτευμά τους. Ο Βο­
τιωτών του I και του III ΣΣ ήταν πρω τοφα­ με μια αιφνιδιαστική αντεπ ίθεσ η εξολό- ναπάρτης ήταν αιχμάλω τος τη ς φήμης
νής. Οι Πορτογάλοι και οι Β υ ρ τεμβ έρ γιοι θρευσ αν το υ ς άνδρες του 2ου Βεστφαλι- του και θεω ρούσε αυτο νόη το πως έπρεπε

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
να α π οδείξει στους έκπ λη κτου ς Ευρωπαί­ Ρώσους. Ε π έλεξε τη ν περιοχή του Μπο- φ τιαγμένα οχυρά κείτο ντα ν διαμελισ μέ­
ους ότι π αρέμενε ισχυρός και αδιαφιλονί­ ροντίνο για να α ντιτα χθ εί στη γαλλική λαί­ νοι πολυάριθμοι στρατιώ τες, οι οποίοι ξ ε ­
κη τος νικητής, παρά ταπεινω μένος από λαπα. Αν και ο ίδιος ήταν α ν τίθ ετο ς με τη ψυχώντας εκλιπαρούσαν για ιατρική βοή­
το υ ς φυγόμαχους αλλά α ν θ εκ τικο ύ ς Ρώ­ διεξαγω γή μιας μάχης μεγάλης κλίμακας, θεια και λίγες γουλιές νερό. Οι γεννα ίες
σους. ο β ετερ ά νο ς σ τρατηγός υπάκουσε στη δυνάμεις του γαλλικού ιππικού κομματιά­
θέλησ η του Α λέξανδρου, ο οποίος δεν ζονταν από τη σθεναρή άμυνα του ρωσι­
ΣΦΑΓΗ ΣΤΟ ΜΠΟΡΟΝΤΙΝΟ δεχόταν να παραχωρήσει τη Μόσχα αμα­ κού κέντρου στο χωριό Σεμιονόφσκαγια
χ ητί στους Γάλλους. Οι Ρώσοι π αρατάχθη­ καθώς τα σ τρατεύματα του Νταβού, του
Στις 24 Αυγούστου τη ν απόφαση να καν κατά μήκος μιας σειράς φυσικών οχυ­ Νεϋ και του Μυρά πίεζαν αφ όρητα τη 2η
συνεχίσει προς τα ανατολικά τη ν έλα β ε ο ρών και αντερεισ μάτω ν τα οποία το υ ς χά­ Στρατιά του ηρωικού Μπαγκρασιόν. Πο­
τυχοδιώ κτης στρατηγός που είχε κα τα κε­ ριζαν μια ισχυρή αμυντική θέση. Το δύ­ λυάριθμοι ανώ τεροι αξιω ματικοί θανατώ ­
ραυνώσει τη ν Ευρώπη με τις λαμπρές νί­ σβατο έδα φ ος με τα πολλά υψώματα και θηκα ν κατά τη μάχη του Μποροντίνο. Η α­
κες του και όχι ο σώφρων πολιτικός. Ή ε ­ τις τάφ ρους, εμπόδιζε τη δράση του ιππι­ πώλεια του Μπαγκρασιόν λίγο έλ ειψ ε να
μπειρία δέκα επ ιτυχημένω ν εκσ τρατειώ ν κού και το υ ς ελιγμούς του πεζικού. αποσυντονίσει τη ν άμυνα των Ρώσων, που
με οδηγεί... Αν κυριεύσω τη Μόσχα θα Η παράταξη του Κουτούζωφ παρου­ π ανικόβλητοι και χωρίς διοίκηση έσπευ-
σταματήσει η καρδιά τη ς Ρωσίας και κά θε σίαζε κενά μόνο στον νότιο τομέα , όπου σαν να υποχωρήσουν προς τα μετόπ ισθεν
στρατιώ της τη ς θα χάσει τη διάθεση να το έδα φ ος ήτα ν πιο ομαλό και οι ρωσικές αναζητώ ντας τη σωτηρία. Η ευκαιρία ήταν
πολεμήσει". Αυτή ήτα ν η ακλόνητη πεποί­ μονάδες δ εν είχαν τη ν ίδια συμπαγή μορ­ μοναδική για το υ ς ιππείς του Μυρά, οι ο­
θηση του Ναπολέοντα παρά τις α ντιρρή­ φή που παρουσίαζαν στον βόρειο και ποίοι ξεχύ θ η κα ν ανάμεσα στα ρωσικά
σεις του Μυρά και του έμπιστου επ ιτε­ στον κεντρ ικό τομέα. Το έμπειρο βλέμμα τάγματα σκορπώντας το ν θάνατο στους
λάρχη Κολενκούρ. Η Μ εγάλη Στρατιά του Βοναπάρτη και του Νταβού εντόπισε Ρώσους πεζούς, χωρίς όμως να κλονίσουν
(160.000 άνδρες, 587 πυροβόλα) σαν ένα τη φανερή αδυναμία των Ρώσων. Ωστόσο σοβαρά το ηθικό τους. Η βέβαιη κατα­
τερ άσ τιο φίδι συνέχισε τη ν πορεία προς ο πρώτος α ρ νήθηκε να δ εχ θ εί τη ν πρότα­ στροφή απ οφ εύχθηκε όταν οι Ρώσοι ανα­
τη Μόσχα και τη ν αιω νιότητα σχηματίζο­ ση του συντρόφου του που επ έμ ενε να υ­ συντάχθηκαν με ασφάλεια πίσω από μία
ντα ς τρ εις μ εγά λες π αράλληλες φάλαγ­ π ερκεράσουν το αριστερό πλευρό τη ς χαράδρα στο ύψωμα Πσάρεβο, σχηματίζο­
γες. Στο μέσο παρατάχθηκαν ο Ναπολέων Ρωσικής Στρατιάς. Η οδυνηρή εμπειρία ντας αδιάσπαστα τετράγω να. Η άρνηση
με τη Φρουρά, το I και το III ΣΣ και το ε ξα ­ το υ "ελιγμού του Σμολένσκ" αποτελούσε του Βοναπάρτη να εμ π λέξει εγκαίρως τις
ντλη μ ένο ιππικό του Μυρά. Στη δεξιά τροχοπέδη για το ν αυτοκράτορα, ο οποί­ ανέπαφες δυνάμεις τη ς Φρουράς έναντι
πλευρά βρίσκονταν οι Πολωνοί του Πο- ος δ εν ή θ ελ ε να φοβίσει το ν Κουτούζωφ τω ν υποχωρούντων Ρώσων τού στέρησε
νιατόφσκυ και αριστερά ο Ευγένιος με αναγκάζοντάς το ν να αποσυρθεί από το μια εντυπωσιακή νίκη.
το υ ς Ιταλούς. Μποροντίνο. Επιπρόσθετα η κακή κατά­ Η α νεξή γη τη αδράνεια του Γάλλου αυ­
Παράλληλα στη Μόσχα ν έες συνταρα­ σταση τω ν ταλαιπωρημένων αλόγων του τοκρά το ρα επ έτρ εψ ε στον Κουτούζωφ να
κτικές ε ξε λ ίξε ις σηματοδοτούσαν το ν ιε­ έφιππου πυροβολικού και του ιππικού δεν κινήσει ν έες εφ εδ ρ είες ιππικού από τα
ρό πλέον αγώνα του τσάρου. Στις 29 Αυ­ του ενέπ νεε εμπιστοσύνη για τη ν ολοκλή­ μετόπ ισ θεν (5.000 ιππείς υπό το ν Ουβά-
γούστου νέο ς αρχιστράτηγος στη θέση ρωση του ελιγμού υπερκέρασης. ρωφ) και να α ν τεπ ιτεθ εί με επιτυχία σκορ­
του «αποτυχημένου» Ν τε Τόλλυ ορίσ τηκε Στις 7 Σ επ τεμβρίου 1812 ο Ναπολέο- πίζοντας το υ ς κατάκοπους Γάλλους ιπ­
ο εβδομηντά χρονος Κουτούζωφ, που α- ντα ς εξαπ έλυσε μια μανιασμένη επίθεση πείς και απειλώντας να συντρίψ ει άμεσα
π οτελούσ ε μορφή-σύμβολο για το υ ς Ρώ­ κατά τω ν ρωσικών θέσ εω ν καταδικάζο­ τη γαλλική παράταξη. Ο Ναπολέοντας α-
σους σ τρατιώ τες - οι οποίοι το ν λάτρευαν. ντα ς σε θάνατο δ εκά δ ες χιλιάδες στρα­ ντέδρ α σ ε με επιτυχία προωθώντας τις
Ο Κουτούζωφ δ εν είχε τα στοιχεία ενός α- τιώ τες. Μέσα από τη ν πρωινή ομίχλη ολό­ δυνάμεις του Ευγένιου ενα ντίον τω ν Ρώ­
26 ξεπ έρασ του στρατηγού, όμως ήταν έμπει- κληρες μονάδες ξεπρόβαλαν ξαφνικά βα­ σων ιππέων, οι οποίοι σφυροκοπούμενοι
mm ρος, ικανότατος στον αμυντικό πόλεμο δίζοντας ενα ντίον τω ν ρωσικών οχυρών από τα μαζικά πυρά αποχώρησαν βιαστικά
και γνώ ριζε να μετα δ ίδ ει κύματα πατριω­ και χάνονταν, δ εχό μ ενες τρ ομα κτικά πυ­ αφ ήνοντας το υ ς Γάλλους κυρίαρχους του
τικής διέγερσ ης στους ταλαιπω ρημένους ρά πυροβολικού. Μπροστά από τα κακο­ βόρειου τομέα . Η ώρα τη ς τελ ικ ή ς επίθε-

Ο στρατηγός Ουβάροφ στη μάχη του


Μποροντίνο, σε πίνακα του Βασίλιεφ.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
σης είχε σημάνει. Η γ εν ικευ μ ένη επέλαση Σύγκρουση Πολωνών και Κοζάκων στη μάχη του Μίρα. Στις 9 Ιουλίου 1812 το πολωνικό
του γαλλικού ιππικού, με σ υνοδευτικά πυ­ ιππικό δέχθηκε θανάσιμα πλήγματα από το ρωσικό ιππικό και τους Κοζάκους του Πλάτοφ.
ρά από 400 πυροβόλα ενα ντίον του κ ε­
ντρικού μεγάλου οχυρού των Ρώσων, ή­ ιστορικά κτίρια και μνημεία. Η Μόσχα δεν δ ιέ θ ε τε τρόφ ιμα μόνο για έξι περίπου μή­
ταν εντυπωσιακή. Η πολυπόθητη κατά- θα παραδιδόταν ανέπαφη στον κατακτη- νες. Η προοπτική να βαδίσει ο στρατός
κτηση του οχυρού από το υ ς ατσ αλένιους τή της! Εκπληκτος ο Ναπολέων και η συ­ κατά τη ς διοικητικής πρωτεύουσας τη ς
θω ρακοφ όρους του 5ου Σ υντά γμα τος και νοδεία του σχολίαζαν τη ν εκ τετα μ έν η κα­ Ρωσίας, τη ς Αγίας Π ετρούπολης, όπου εί­
του ς Σ ά ξονες ιππείς κόστισε τερ ά σ τιες α­ τασ τροφ ή που προκαλούσαν οι τερ ά σ τιες χε σ υγκεντρω θεί ο ανθός τη ς ρωσικής α­
πώ λειες στο γαλλικό ιππικό, ενώ τα τέσ ­ φ λόγες π ροσ φέροντας ένα κολασμένο ριστοκρατίας, ήταν κάτι εξίσου παρακιν­
σερα συντάγματα ρωσικού πεζικού που πεδίο για τις σ τρατιές του "Αντίχριστου" δυνευμένο, καθώς τα άλογα βρίσκονταν
το υπεράσπιζαν καταστράφηκαν. Η απώ­ Βοναπάρτη, οι οποίες αναλώνονταν σε σε άθλια κατάσταση και η επίπονη πορεία
λεια του κεντρικού το μ έα θα ήταν ο δ υνη­ ένα όργιο λεηλασίας και κλοπών. προς βορρά θα τα εξο λ ό θ ρ ευ ε. Μια κίνη­
ρή για το υ ς ψυχωμένους Ρώσους αν το ιπ­ ση προς τις γεω ργικές εκτά σ εις του Κιέ-
πικό του Ν τε Τόλλυ δ εν έκ λειν ε εγκαίρω ς Η ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ βου διακινδύνευε να οδηγήσει το κα τάκο­
το σημαντικό ρήγμα, στερώ ντας από το υ ς πο σ τράτευμα σε μία νέα σύγκρουση με
Γάλλους τη δημιουργία προϋποθέσεων Ο Ναπολέων π αρέμεινε στη Μόσχα το ν ανανεω μένο στρατό του Κουτούζωφ
για ολοκληρω τική νίκη. μέχρι τις 19 Ο κτωβρίου, στέλνοντας μέχρι που αναπτυσσόταν στην περιοχή τη ς Κα-
Σύντομα η κατάσταση σταθεροποιή- τ ό τ ε αλλεπ άλληλες επ ιστολές στον τσά­ λούγκα. Η υποχώρηση προς τις καλά φ υ­
θ η κ ε παντού και η τιτανομαχία με το πέ­ ρο ζητώ ντας του να παραδοθεί. Η στάση λασσόμενες απ οθήκες του Σμολένσκ θα
ρας τη ς ημέρα ς άρχισε π ροοδευτικά να του Α λέξανδρου παρά το συγκαταβατικό μπορούσε να γίνει ε ίτε μέσω του κ α τε­
σβήνει, αφού κανένας δ εν είχε κερδίσει ύφος των επιστολών ήτα ν ανυποχώρητη. στραμμένου Μ ποροντίνο, κάτι που ψυχο­
καθοριστικό π λεονέκτημα. Μ ετά από 12 Ε μφ ορούμενη από αχαλίνωτο πατριωτι­ λογικά θα ήταν καταστροφικό για το
ώρες λυσσώδους μάχης οι Γάλλοι μ ετρ ο ύ ­ σμό και υπό τη διαρκή πίεση των Β ρ ετα ­ σ τράτευμα, είτε ακολουθώ ντας νοτιο δ υ ­
σαν 30.000-40.000 απώλειες, ενώ οι Ρώσοι νών παρατηρητώ ν η Ρωσία δεν προχώρη­ τική πορεία μέσω τη ς ανέπαφης Γιέλνα.
45.000-50.000. Ο Κουτούζωφ αποχώρησε σε σε συνθηκολόγηση. Απεναντίας ανα- Η αιφνιδιαστική ή ττα του Μυρά στο
με τά ξη από το πεδίο τη ς μάχης αφ ήνο­ σ ύντα ξε τις δυνάμεις τη ς και στις 17 Βίνκοβο, που θα μπορούσε να εξελ ιχ θ εί
ντας στον Ν απολέοντα τα "κλειδιά" τη ς Οκτωβρίου εκδηλώ θηκαν οι πρώ τες ε κ τ ε ­ σε τραγωδία, α π οφ εύχθηκε χάρη στην ε κ ­
Μόσχας. Οι εντυπώ σεις ήτα ν με το μέρος τα μ έ ν ες α ντεπ ιθέσ εις ενα ντίον των δυνά­ π ληκτική επίδοση τω ν καραμπινιέρων και
των Ρώσων, παρά τη φ αινομενική ή ττα μεων του Μυρά, ο οποίος χάνοντας περί­ τω ν θωρακοφόρων, οι οποίοι τσάκισαν τις
τους. Το μεγα λύτερ ο μέρος του Ρωσικού που 2.500 ά νδρες λίγο έλειψ ε να συντρί­ υ π έρ τερ ες αντίπαλες δυνάμεις, όμως κα-
Στρατού π αρέμ ενε ανέπαφο (90.000 άν­ βει στο Βίνκοβο. Η πίεση που ασκείτο τά φ ερ ε να ευαισθητοποιήσ ει τα ναρκω­
δρες). Η π ύρρειος νίκη του Βοναπάρτη στις γαλλικές γραμμές ανεφοδιασμού και μένα στρατιω τικά ανακλαστικά του Βονα­
δεν μπόρεσε να ξεπ λύνει τη μεγάλη ή ττα στα εκ τετα μ έν α πλευρά τη ς Γαλλικής πάρτη. Ο τελ ευ τα ίο ς αντιλαμβανόμενος
του Μ αρμόν από τον Ο υέλινγκτο ν στη Στρα τιάς ήταν από μ έρ ες ιδιαίτερα αι­ τη ν αλλαγή συμπεριφοράς τω ν Ρώσων έ ­
μακρινή Σαλαμάνκα. Το "φω τεινό αστέρι" σθητή. Δ εκά δ ες ομάδες Κοζάκων και ατά- θ εσ ε πάλι τη Στρατιά σε κίνηση. Προσποι­
του π ολυτάλαντου Ν απολέοντα έδ ειχ νε κτων προκαλούσαν καθημερινά σκηνές ούμενος ότι θα αναλάβει επ ιθετική πρω­
σημάδια μειω μένης λάμψης. πανικού στις απομονω μένες φ ρουρές τοβουλία δ ιέτα ξε τη ν άμεση αναχώρηση
Η καταδίω ξη τω ν ρωσικών μονάδων τω ν Γάλλων, όμως κανένας δεν π ερίμενε τη ς Στρατιάς στις 19 Οκτωβρίου με κα­
σ υνεχίστηκε καθώς ο χειμαρρώ δης Μυρά ότι οι Ρώσοι θα προέβαιναν σε τόσο δυνα­ τεύθυνσ η νοτιοδυτικά, προς το σ τρατηγι­
ωθούσε το υ ς άνδρες του ολοένα και πε­ μική δράση. κό σταυροδρόμι του Μ αλογιαροσλάβετς.
ρισσότερο στα όρια των δυνάμεώ ν τους. Η π α ρατεταμένη παραμονή σε "λή­ Για να μην αποκαλύψει έγκαιρα τη ν πρό­
Στις 14 Σεπ τεμβρίου στο βάθος του ορί­ θαργο" στη Μόσχα οφ ειλότα ν σε συνδυα­ θεσή του να οπισθοχωρήσει προς το Σ μο­
ζοντα οι Γάλλοι σ τρατιώ τες αντίκρισαν τη σμό πολλών διπλωματικών και σ τρατιω τι­ λένσκ άφησε στη Μόσχα μια ισχυρή δύνα­
Μόσχα σιωπηλή και ερημω μένη. Λίγο μ ε­ κών παραμέτρων. Στο γαλλικό επ ιτελείο η μη υπό τις διαταγές του Μ ορτιέ, ο οποίος
τά τη ν είσοδο τω ν γαλλικών ταγμάτω ν ιδέα τη ς διαχείμασης στη Μόσχα δεν έ ­ θα αναχωρούσε από τη ν πρωτεύουσα
στη ρωσική πρωτεύουσα κόκκινες φ λόγες βρισκε θ ερ μ ο ύ ς υποστηρικτές, καθώς η στις 23 Οκτωβρίου.
άρχισαν να τυλίγουν το Κρεμλίνο και άλλα πόλη δ εν προσ φερόταν για οχύρωση και Στις 24 Οκτωβρίου η εμπροσθοφυλα-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ο υ δ έτερ ο ι π αρατηρητές, αποσύρονταν
με τά ξη από το ρωσικό μέτωπο αφήνο­
ντας εκ τεθ ειμ έν α τα πλευρά του Γαλλικού
Στρατού ο οποίος απ ειλείτο πλέον από
τρία διαφ ορετικά μέτωπα.
Η σωτηρία θα μπορούσε να επ ιτευ ­
χ θ εί μόνον αν οι Γάλλοι κατόρθω ναν να κι­
ν ηθούν αστραπιαία προς τα δυτικά, κα­
θώς υπήρχε η ελπίδα ότι η συνένωση με
τα ανέπαφα τμή μα τα τη ς Στρατιάς και με
ν έες ενισχύσεις από τη ν Πολωνία θα επα­
ν έφ ερ ε το π λεονέκτημα στη γαλλική πα­
ράταξη. Χιλιάδες κάρα και βαριά οχήματα
εγκα τα λείφ θ η κα ν στα μετόπ ισ θεν επειδή
οι ν έες διαταγές απαιτούσαν να αποκτή­
Επέλαση Κοζάκων κατά γαλλικής εφοδιοπομπής, πίνακας του Ζελομάν. Η λέξη Κοζάκος σει ο σ τρατός μεγαλύτερη κινητικότητα .
σημαίνει τυχοδιώκτης/νομάδας. Η παρουσία τους προκαλούσε δέος και αποστροφή στους Οι ά νδρες τρ έφ ο ντα ν πλέον με νεκρά ά­
Γάλλους στρατιώτες, επειδή είχαν-όχι άδικα- τη φήμη βάρβαρων και αιμοβόρων στρατιωτών. λογα. Η εμπροσθοφυλακή του Κ ουτού­
ζωφ υπό το ν Μ ιλοράντοβιτς παρενοχλού-
κή του Ευγένιου ενεπλάκη με τις δυνά­ τω ν Γάλλων. Η διάβαση των μονάδων από σε διαρκώς τη γαλλική οπισθοφυλακή,
μεις του Ν τοκτόρω φ σε μια αιματηρή σύ­ το πεδίο του Μ ποροντίνο προκάλεσε φρί­ που α π οτελείτο από το ά λλοτε υπέροχο
γκρουση βόρεια του Μ αλογιαροσλάβετς, κη στους κατάκοπους Γάλλους, καθώς χι­ "κόσμημα" του Γαλλικού Στρατού, το I ΣΣ
για τη ν κατοχή τη ς σημαντικής γέφ υρα ς λιά δες ακρωτηριασμένα πτώματα παρέ­ υπό το ν Νταβού. Στις 3 Ν οεμβρίου ο Μι-
του ποταμού Λούσα. Μ ετά από διαδοχι­ μεναν άταφα, μισοφαγωμένα από λύκους λορά ντοβιτς επικεφ αλής 20.000 ιππέων
κές φ ονικές εφ όδ ου ς με ξιφολόγχη και και άλλα ζώα. και ισχυρού πεζικού αποπειράθηκε να
σκληρές συγκρούσεις σώμα με σώμα οι Στις 30 Οκτωβρίου άρχισαν πρόωρα οι διασπάσει τη συνοχή τη ς Γαλλικής Σ τρα­
Ιταλοί (4.000 απώλειες) κα τάφ εραν να πα­ πρώ τες δ υ να τές παγωνιές. Τις ν ύ κ τες το τιάς σφυροκοπώντας τις αποδεκατισμέ-
ραμείνουν κυρίαρχοι το υ φ λεγόμενου χω­ θ ερ μ ό μ ετρ ο έπ εφ τε απότομα πολύ χαμη­ νες δυνάμεις του Νταβού. Η έγκαιρη ε ­
ριού και να απωθήσουν τις ρωσικές δυνά­ λά. Οι μ ερ ίδες συσσιτίου μειώ νονταν και πέμβαση του Ευγένιου κα τά φ ερε να απο-
μεις στη νότια όχθη του ποταμού και στα πολλοί σ τρατιώ τες μετα τρ έπ οντα ν σε ά­ δεσ μεύσ ει το ν π ερικυκλω μένο στρατηγό
περίχωρα. Ο Ναπολέοντας δίστασε να δια­ μαχους διαβάτες που συνωστίζονταν στο π ροσ φέροντάς του ασφαλή διαφυγή, ό­
τά ξει τη μετάβαση του στρατού από τη τέλ ο ς τη ς μεγάλης φάλαγγας. Στις 31 μως το περίφημο I ΣΣ αποτελούσε πλέον
βόρεια στη νότια όχθη φ οβούμενος τα Οκτωβρίου η Φρουρά έφ θασ ε με τά ξη στο σκιά του ένδ ο ξο υ π α ρελθόντος του. Τον
φονικά πλευρικά πυρά του ρωσικού πυρο­ Βιάσμα. Εκεί ο Ν απολέοντας μπόρεσε να ρόλο τη ς οπισθοφυλακής θα το ν ανελάμ-
βολικού, τα οποία θα κτυπούσαν σε ε ν δ ε ­ ενη μ ερ ω θ εί επαρκώς από α γγελιοφ ό­ βανε το III ΣΣ υπό τις διαταγές του κοκκι­
χόμενη βιαστική απόπειρα διάβασης του ρους και ταχυδρόμους για το μ έγ εθ ο ς νομάλλη Νεϋ.
ποταμού. Στις 25 Οκτωβρίου ο αυτοκρά- τη ς επ ερχόμενης καταστροφής. Στον Μ έχρι τις 9 Νοεμβρίου το χιόνι απ οτε­
τορας δοκίμασε να επιθεω ρήσει προσωπι­ βορρά ο Β ιτγκενστάιν, ενισχυμένος από λούσε το ν μεγα λύτερ ο εχθρ ό τω ν Γάλλων.
κά τη νότια όχθη του ποταμού και κινδύ- τη ρωσική Στρατιά τη ς Φινλανδίας, είχε γί­ Τα κρυοπαγήματα πολλαπλασιάζονταν. Οι
νευσε να σ υλληφ θεί αιχμάλω τος από μια νει ιδιαίτερα απ ειλητικός καθώς βρισκό­ άνδρες είχαν χάσει κά θε αίσθηση συνο­
28 αιφνιδιαστική έφ ο δο ενός αποσπάσματος τα ν σε θέση να παρακάμψει το ν Βίκτωρ χής και μάχονταν μόνο για τη σωτηρία
mm Κοζάκων. Την ύστατη στιγμή οι επ ιτελά ρ­ και να ανακόψ ει τη γαλλική υποχώρηση τους. Την ίδια μέρα η Φρουρά κα τά φ ερε
χες και ο επ ιστήθιος φίλος του σ τρατηγός στο ύψος του ποταμού Μπερεζίνα. Νότια να φθάσει στο Σμολένσκ, όπου ανακάλυ­
Ράπ, επ ικεφαλής τω ν Κυνηγών τη ς Φρου­ οι Αυστριακοί του πρίγκηπα Σβάρτσεν- ψε με οδύνη ότι τα περισσότερα π ολεμο­
ράς, το ν έσωσαν από τις λόγχες τω ν ά­ μπεργκ, σ υμπ εριφ ερόμενοι ύποπτα σαν φόδια είχαν απομακρυνθεί από τη ν πόλη,
γριων "Σκυθών", όπως το υ ς αποκαλούσε ο
Βοναπάρτης.
Οι μ έρ ες που ακολούθησαν απ οτέλε-
σαν τις κρ ισ ιμότερες για τη ν τύχη τη ς
"Μ εγάλης Στρατιάς". Ο Ναπολέοντας ε ­
ντελώ ς αψ υχολόγητα αποφάσισε να αλλά­
ξει κατεύθυνσ η. Αντί να συνεχίσει προς
τη ν Καλούγκα και ακολούθω ς το Σ μ ολέν­
σκ προτίμησε να επ α νέλθει στον αρχικό
δρόμο που είχε διασχίσει το υ ς προηγού­
μενους μήνες και να κ α τευ θ υ ν θ εί στο
Σμολένσκ μέσω Μ ποροντίνο! Το σκεπτικό
του ήτα ν πως δ εν επ ιθυμούσ ε να εμπλα-
κεί σε μια δ εύ τερ η γ εν ικευ μ ένη μάχη. Πα-
ραδόξω ς ο ύ τε ο Κουτούζω φ επεδίω κε να
συγκρουσ τεί εκτενώ ς με το υ ς Γάλλους.
Ομως η νέα απόφαση του Βοναπάρτη ανα­
ζωπύρωσε τη ν επ ιθ ετικό τη τα τω ν Ρώσων
καταδικά ζοντας οριστικά τη ν εκσ τρα τεία

Επέλαση θωρακοφόρων εναντίον του


κεντρικού οχυρού κατά τη μάχη του
Μποροντίνο.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
από τμή μα τα τω ν μονάδων π εριφ ρούρη­ φ θ εί από Ρώσους προκάλεσε πανικό στο και του χιονισμένου Δ εκεμβρ ίου στα τσα­
σης του ανεφοδιασμού του στρατού. Η γαλλικό επ ιτελείο. Αυτήν ακριβώς τη στιγ­ κισμένα υπολείμματα τη ς Μ εγάλης Σ τρα­
σκέψη ο ταλαιπω ρημένος σ τρατός να δια­ μή ο Ναπολέοντας, βρίσκοντας πάλι τη ν τιάς, καθώς οι ελάχιστοι διασ ω θέντες κα-
χειμάσει στο οχυρω μένο Σμολένσκ εγκα- παλαιά του εν ερ γη τικό τη τα , έδρασε με τευ θ ύ ν ο ντα ν προς τη Βίλνα.
τα λείφ θ η κε, ενώ η είδηση ότι οι αναμενό­ κα ταλυτικό τρόπο εξασφ αλίζοντας τη Στις 5 Δ εκεμβρ ίου ο αυτοκράτορας
μ ενες εφ εδ ρ είες από τη ν Πολωνία είχαν διάσωση τω ν υπολειμμάτω ν τη ς Μ εγάλης με τη συνοδεία του, κινούμενος με έλ κ η ­
απ οδεκατισ τεί και παραδόθηκαν στον ε ­ Στρατιάς. θρα, άφησε το σ τράτευμα έχοντας βεβαι­
χθρό κλόνισε ακόμα και το υψηλό ηθικό Ο λες οι διαβάσεις του Μπερεζίνα φ υ­ ω θεί ότι όλοι οι ικανοί και μάχιμοι στρα­
του αυτοκράτορα. Ηδη οι απώ λειες ήταν λάσσονταν από ισχυρές δυνάμεις και οι τιώ τες βρίσκονταν κοντά στα σύνορα με
τρ ομα κτικές. Μ όλις 45.000 ά νδρες μπο­ σ τρατιές του Β ιτγκενσ τάιν (30.000 άν­ τη ν Πολωνία. Στις 18 Δ εκεμβ ρ ίου εισ ερ­
ρούσαν να πολεμήσουν διατηρώ ντας συ­ δρες) από βορρά και του Τσιτσάγκοφ χόταν στο Παρίσι έχοντας αφήσει τη διοί­
μπεριφορά π ειθαρχημένω ν στρατιωτών. (34.000 άνδρες) από νότο έσφιγγαν σαν κηση του στρατού αρχικά στον Μυρά και
Στον βορρά ο Βίκτωρ και ο Ο υντινώ εκι- θανάσιμη λαβίδα τα αδύναμα πλευρά των εκείνο ς με τη σειρά του στον Ευγένιο. Το
νούντο κοντά στην πόλη Ορσα έχοντας Γάλλων συγκλίνοντας προς το χωριό Μπο- μ έγ εθ ο ς τη ς καταστροφής ήταν ανεπανά­
λάβει ρ η τές διαταγές να αναστείλουν τη ν ρίζοφ. Ομως ο Κουτούζωφ (80.000 άν­ ληπτο. Η π εριπ έτεια είχε μετατραπ εί σε
ο ρ μ η τικό τη τα του Βιτγκενστάιν, αλλά η α- δρες), έχοντα ς εξίσου μεγά λες απώλειες πανωλεθρία. Οι Πρώσοι είχαν επαναστα­
τήσει, οι Αυστριακοί παρέμεναν απ ειλητι­
κοί και οι Ρώσοι ξεχύ νο ντα ν στα εδάφη
τη ς Σαξονίας και τη ς Πολωνίας. Ο Ναπο­
λέο ν τα ς γνώριζε πως για να υπ οτάξει
το υ ς Γερμανούς χρειαζόταν ν έες δυνά­
μεις. Σύντομα θα κατόρθω νε το αδύνατο,
εξοπ λίζοντας 400.000 ά νδρες για τη ν κα-
τακλυσμιαία εκσ τρα τεία του 1813 και τη
μάχη των Εθνών στη Λειψία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
(1) Blond, Georges: LA GRANDE ARMEE, Arms
& Armour, London, 1997.
(2) Bukhari, Emir & Angus, Mc., Bride:
NAPOLEON'S CUIRASSIERS AND
CARABINIERS, Osprey, Men at Arms Series,
Oxford, 1990.
(3) Chandler, David: THE CAMPAIGNS OF
NAPOLEON, Weiden feld & Nicolson, London,
1993.
(4) Chandler, David: NAPOLEON’S MARSHALS,
Weidenfeld & Nicolson, London, 1987.
Ο τραυματισμός του αγαπητού στους Ρώσους στρατιώτες Μπαγκρασιόν προκάλεσε πανικό (5) Fuller, J. F. C.: A MILITARY HISTORY OF THE
στο στράτευμα και η απώλειά του θεωρήθηκε δυσβάστακτη από το ρωσικό επιτελείο. WESTERN WORLD VOL II, Da Capo Press, New
York, 1955.
29
(6) Glover, Michael: WARFARE IN THE AGE OF
ριθμητική αναλογία ήτα ν φανερά σε βά­ από το ν καιρό και φ οβούμενος τη ν παρα­ BONAPARTE, Book Club Associates, London,
ρος τους. δοσιακή α νω τερό τητα του Γαλλικού Στρα­ 1980.
Η τελ ευ τα ία αναλαμπή τη ς γαλλικής τού, είχε κα θυσ τερήσ ει να αποκλείσει τα (7) Grbasic, Z., & Vuksic, V.: THE HISTORY OF
π ολεμικής μηχανής εκδηλώ θηκε στις 17 μετόπ ισ θεν των Γάλλων. Επιπρόσθετα κα­ CAVALRY, Facts on File, Oxford, 1989.
Ν οεμβρίου στο Κράσνοε, όπου το ιππικό νένας Ρώσος σ τρατηγός δεν ανελάμβανε (8) Haythornthwaite, J., Philip: NAPOLEONIC
τη ν πρω τοβουλία να επ ιτεθ εί στον Βονα­ CAVALRY, Cassel & Co, London, 2001.
και το πεζικό τη ς Φρουράς, για να δια τη­
(9) Haythornthwaite, J., Philip: NAPOLEON’S
ρήσουν ασφαλή τη ν κίνηση του Γαλλικού πάρτη καθώς η ανάμνηση του Κράσνοε ή ­ MILITARY MACHINE, Spellmount Ltd., London,
Στρατού, εξαπέλυσαν μια θυελλώ δη επί­ ταν ακόμα πολύ νωπή. 1995.
θεση κατά των δυνάμεω ν το υ Κουτούζωφ Η επ ιτυχημένη διάβαση του Μ περεζί­ (10) Haythornthwaite, J., Philip: THE
που επιχείρησαν να ανακόψουν τη γαλλι­ να στην περιοχή τη ς Σ το υ ντιένκα (25-29 NAPOLEONIC SOURCE BOOK, Arms and
κή υποχώρηση. Διασκορπίζοντας το υ ς Ν οεμβρίου), με τη ν πρόκληση διαδοχικών Armour Press, London, 1990.
Κοζάκους, η α ή ττη τη Φρουρά έθ εσ ε σε υ­ αντιπερισπασμών, α ν έδ ειξε για άλλη μια (11) Haythornthwaite, J., Philip & Chappell,
ποχώρηση 35.000 Ρώσους, προκαλώντας φορά το τα λ έν το του Βοναπάρτη και τη Michael: UNIFORMS OF NAPOLEON’S RUSSIAN
CAMPAIGN, Arms and Armour Press, London,
το ν θαυμασμό του π εριβόητου αρχηγού διαφορά κλάσης του σε σχέση με του ς
1995.
τω ν Κοζάκων Ν ταβίντοφ και εξασ φαλίζο­ συγχρόνους του στρατηγούς τη ς Ρωσίας. (12) Pivka, Otto: NAPOLEON’S POLISH
ντας τη ν ανενόχλητη διαφυγή προς τα Οι απώ λειες τω ν Γάλλων ήταν εντυπωσια­ TROOPS, Osprey, Men at Arms Series, London,
δυτικά. Το μοναδικό τμήμα του στρατού κές (περίπου 20.000 νεκροί, 15.000 αιχμά­ 2001.
που είχε αποκοπεί από τη ν κυρίως φάλαγ­ λωτοι). Το ποτάμι είχε γεμίσ ει με πτώματα (13) Pivka, Otto: NAPOLEON S GERMAN ALLIES
γα ήταν οι 6.000 άνδρες του Νεϋ, οι οποί­ νεκρώ ν και ήταν εύκολο να το περάσει (3), SAXONY 1806-1815, Osprey, Men at Arms
οι κρατούσαν με νύχια και με δόντια τα κάποιος πεζός. Ομως το κατόρθω μα απο- Series, London, 1989.
μετόπ ισ θεν τη ς Στρατιάς υπ ομένοντας τελο ύ σ ε στρατηγικό θρίαμβο, καθώς όλοι (14) Pivka, Otto: NAPOLEON’S GERMAN ALLIES
(1), WESTFALIA & KLEVE-BERG, Osprey, Men at
κα ρτερικά και με απαράμιλλη γεννα ιό τη ­ οι μάχιμοι άνδρες και η Φρουρά διασώθη­ Arms Series, London, 1992.
τα τις ξέφ ρ εν ε ς επ ιθέσ εις των Κοζάκων καν! (15) Ταρλέ, Ευγένιος: ΝΑΠΟΛΕΩΝ, εκδόσεις
του Πλάτοφ! Τα άσχημα νέα διαδέχονταν Τα τελ ευ τα ία στάδια τη ς αιματοβαμ­ Υμηττός, Αθήνα, 1954.
το ένα το άλλο. Η είδηση ότι το Μινσκ και μ ένη ς εκσ τρα τεία ς σ υνοδεύτηκαν από (16) Vossler, August: WITH NAPOLEON IN
οι διαβάσεις του Μ περεζίνα είχαν κα ταλη­ τη ν καταστροφική επίδραση τω ν Κοζάκων RUSSIA, Constable & Company, London, 1998.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΟΙ ΣΑΜΝΙΤΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ
ΟΙ ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΤΑΚΤΟΥΝ
ΤΗ ΝΟΤΙΑ ΙΤΑΛΙΑ
Λ Υ Κ Ο ΥΡ ΓΟ Σ Ε. ΑΡΕΤΑΙΟΣ

Σαβέλλιοι-Σαμνίτες Γύρω στο 350 π.Χ. οι Ρωμαίοι είχαν επιβάλει την


πολεμιστές σε ζωγραφισμένο
τάφο στο Παίστο
(Ποσειδωνία) στην Κομπανία, κυριαρχία τους στο Λάτιο και στην κεντρική
στον λεγόμενο "Τάφο των
Πολεμιστών" (αρχές του 4ου Ιταλία και είχαν αρχίσει να στρέφουν τα
αι. π.Χ.). Επάνω βλέπουμε δύο
πεζούς πολεμιστές και δεξιά
έφιππο πολεμιστή με τον βλέμματά τους νοτίως, στην κατάκτηση της
πεζό ακόλουθό του.
εύφορης Κομπανίας. Επειδή όμως και οι i * * ’r a ) W ö S »
Σαμνίτες, ένας άλλος ιταλικός λαός, πολεμικός

και τραχύς, που κατοικούσε στα νότια Απέννινα

,
όρη είχε βλέψεις στην ίδια περιοχή η
σύγκρουση μεταξύ τους κατέστη αναπόφευκτη.
ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ 343-2?Ορ.)<

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ψε όχι μόνο να επεκτείνουν τον έλεγχο και Ο Α'ΣΑΜΝΙΤΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
ατά τα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνα (γύ­ την κυριαρχία τους στις προαναφερθείσες (343-341 π.Χ.)

Κ ρω στο 350 π.Χ.) οι Ρωμαίοι είχαν ε ­ περιοχές και γενικά να επιτύχουν την προώ­
πιβάλει την κυριαρχία τους σε ολό­ θησή τους προς την Απουλία και μέσω αυτής
κληρο το Λάτιο ιδρύοντας τη ΛατινικήμέχριΣυμ- τις ακτές της Αδριατικής θάλασσας, Οι πρώτες πολιτικές επαφές μεταξύ των
μαχία (493 π.Χ.), είχαν νικήσει και εξο υ δ ετε­ αλλά και να αποκτήσουν μια διέξοδο προς Σαβελλικών λαών της νότιας Ιταλίας και των
ρώσει τους γειτονικούς πολεμικούς λαούς την Τυρρηνική θάλασσα, στην περιοχή του Ρωμαίων ήταν φιλικές. Το 359 π.Χ. οι Σαμνί­
των Αικούων (458 π.Χ.) και των Ουόλσκων σημερινού Σαλέρνο, στην Καμπανία. Η προ­ τες υπέγραψαν μία συνθήκη συμμαχίας με
(488-486 π.Χ.), είχαν καταλάβει και καταστρέ­ σπάθεια όμως αυτή για αναζήτηση ζωτικού τους Ρωμαίους, δεδομένου ότι οι δύο λαοί
ψει, ύστερα από δεκαετή πολιορκία, την ι­ χώρου προς την πλούσια και εύφορη γειτονι­ είχαν ακόμα κοινά συμφέροντα στην κοιλάδα
σχυρή ετρουσκική πόλη των Βηϊων (396 π.Χ.) κή χώρα της Καμπανίας, στην οποία είχαν του ποταμού Λίρη. Είναι πολύ πιθανό ότι ο
θέτοντας τέρμα στις επιδρομές των Ετρού- βλέψεις και έτειναν να επεκταθούν και οι Ρω­ κοινός κίνδυνος από τις επιδρομές των Γαλα­
σκων και είχαν απαλλαγεί, προσωρινά τουλά­ μαίοι, ήταν αναπόφευκτο να τους οδηγήσει τών οδήγησε στην προσέγγιση των δύο λαών
χιστον, από τις επιδρομές των Γαλατών, οι ο­ σε σύγκρουση με τους τελευταίους. και στη μεταξύ τους σύναψη συμμαχίας. Δεν
ποίοι είχαν καταλάβει πρόσκαιρα την ίδια τη Η σύγκρουση μεταξύ Ρωμαίων και Σαμνι- αποκλείεται οι Σαμνίτες να βοήθησαν με ένα
Ρώμη, το 390 π.Χ. Επομένως είχαν κατακτή­ τών, που είναι γνωστή στην ιστορία ως οι Σα- στρατιωτικό σώμα τους Ρωμαίους για την α­
σει αρκετά εδάφη που ικανοποιούσαν την ε­ μνιτικοί (ή Σαυνιτικοί) πόλεμοι της Ρώμης, υ­ πόκρουση μιας νέας γαλατικής εισβολής, το
πιτακτική ανάγκη τους για απόκτηση επαρ­ πήρξε μακροχρόνια, πεισματώδης και σκλη­ 349 π.Χ. Οι δεσμοί αυτοί άρχισαν να χαλαρώ­
κούς ζωτικού χώρου και είχαν επιπλέον απαλ­ ρή και διακρίνεται σε τρεις φάσεις: νουν μετά την παρέλευση του γαλατικού κιν­
λαγεί από τη διαρκή απειλή και τον κίνδυνο • Στον Α' Σαμνιτικό Πόλεμο (343-341 π.Χ.), δύνου.
μιας εχθρικής εισβολής. Είχαν επίσης ανα­ που έληξε μάλλον άδοξα για τους Ρωμαίους. Το 343 π.Χ. οι Ρωμαίοι εγκατέλειψαν την
διοργανώσει τον στρατό τους πάνω σε νέες • Στον Β' Σαμνιτικό Πόλεμο (327-304 π.Χ.), κα­ πολιτική φιλίας προς τους Σαμνίτες και προ­
βάσεις, καθιστώντας τον ένα ικανό και απο­ τά τον οποίο οι Ρωμαίοι, ύστερα από τις αρχι­ χώρησαν σε σύγκρουση μαζί τους. Ο ανταγω­
τελεσματικό εργαλείο για κατακτήσεις, έτο ι­ κές σοβαρές και ταπεινωτικές ήττες τους, νί­ νισμός μεταξύ των δύο λαών επρόκειτο να
μο να εκμεταλλευθεί κάθε νέα ευκαιρία που κησαν τελικά τους Σαμνίτες. είναι μακροχρόνιος και να κρίνει τελικά το
θα παρουσιαζόταν προκειμένου να επεκτεί­ • Στον Γ Σαμνιτικό Πόλεμο (298-290 π.Χ.), ποιος από τους δύο θα επικρατούσε στη νό­
νουν την κυριαρχία τους. που έληξε με τον τελικό θρίαμβο των Ρωμαί­ τια Ιταλία. Αφορμή του πολέμου, κατά τον
Οι Ρωμαίοι είχαν μόλις εμπεδώσει και ων και την υποταγή των Σαμνιτών και της χώ­ μεγάλο Ρωμαίο ιστορικό Τίτο Λίβιο (ο οποίος
σταθεροποιήσει την κυριαρχία τους στην κε­ ρας τους. εξιστορεί τα γεγονότα αυτά στα πρώτα δέκα
ντρική Ιταλία, όταν οδηγήθηκαν σε μια σειρά Μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου βιβλία της ιστορίας του "Βιβλία από κτίσεως
νέων μακροχρόνιων αγώνων στο νότιο τμήμα Σαμνιτικού πολέμου σημειώθηκε μια τελ ευ ­ Ρώμης"), ήταν η απρόκλητη επίθεση των Σα-
της Ιταλικής χερσονήσου εναντίον, αυτή τη ταία απεγνωσμένη προσπάθεια των Λατίνων μνιτών κατά των Σιδικινών, οι οποίοι για να
φορά, ενός άλλου ιταλικού λαού, των Σαμνι- συμμάχων της Ρώμης (340 π.Χ.) να ανεξαρτη­ σωθούν ζήτησαν τη βοήθεια των Καμπανών,
τών ή Σαυνιτών. τοποιηθούν τελείως από αυτήν ή να αποκτή­ οι οποίοι φημίζονταν για τα πλούτη τους, αλ­
Οι Σαμνίτες (Samnitae) ήταν λαός ορεσί­ σουν τουλάχιστον πολιτική και στρατιωτική ι­ λά όχι και για τις πολεμικές τους αρετές. Οι
βιος, τραχύς και πολεμικός, που ζούσε χωρι­ σοτιμία με τους Ρωμαίους, όπως προέβλεπε Καμπανοί έσπευσαν σε βοήθεια της Σιδικί-
σμένος σε φυλές στα νότια Απέννινα όρη, με­ η συνθήκη που είχαν υπογράψει με τη Ρώμη νης (πόλης στη μεθόριο της Καμπανίας), αλ­
ταξύ της Καμπανίας και της Απουλίας. Ηταν το 493 π.Χ., μετά την ήττα τους στη μάχη της λά ηττήθηκαν από τους Σαμνίτες, οι οποίοι
οι ισχυρότεροι μεταξύ των κλάδων των ινδο- λίμνης Ρηγίλλης, η οποία ανανεώθηκε το 358 εκμεταλλεύτηκαν τη νίκη τους για να γίνουν
ευρωπαϊκών φυλών που είχαν μεταναστεύσει π.Χ. κύριοι της οροσειράς Τίφατα, που δέσποζε
32 στην Ιταλία κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. και οι ο­
ποίες είναι γνωστές στην ιστορία ως ομβρο-
σαβελλικές, διακρινόμενες από την άλλη φυ­
λετική και γλωσσική ομάδα των λατινο-φαλι-
σκών λαών, που ήταν ολιγαριθμότερη και αρ­
χικά ασημότερη. Μεταξύ λοιπόν των φυλών
της ομβρο-σαβελλικής οικογένειας οι Σαμνί­
τες, ορμώμενοι από τα Απέννινα όρη, ξεχύ­
θηκαν νοτιότερα και εγκαταστάθηκαν κατά
τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Καμπανία, στη Λευκα-
νία, στη Βρεττία και σε άλλες περιοχές της
νοτιότερης άκρης της Ιταλικής χερσονήσου.
Το επίπεδο του πολιτισμού των Σαμνιτών
ήταν κατώτερο εκείνου των Ρωμαίων, αλλά η
πολεμική τους τέχνη ήταν πολύ προηγμένη
διότι, εκτός από την πολεμική τους παράδο­
ση, είχαν διδαχθεί από τους Ελληνες την ελ­
ληνική φάλαγγα και την τακτική της, καθώς
και τους ελιγμούς της σε ανώμαλο και ορεινό
έδαφος. Η στρατιωτική ισχύς των Σαμνιτών
αυξήθηκε σημαντικά όταν οι διάφορες ομά­
δες στις οποίες ήταν χωρισμένοι αποφάσισαν
να αποκτήσουν σε περιόδους πολέμου ή α­
πειλής πολέμου ενιαία στρατιωτική διοίκηση
υπό έναν στρατηγό, ο τίτλος του οποίου ήταν Κατά τον Β'Σαμνιτικό πόλεμο οι Ρωμαίοι έπεσαν σε ενέδρα των Σαμνιτών στα στενά του Καυδίου (τα
Meddix Titicus. Η συνένωση των σαμνιτικών ο­ λεγάμενα "Καυδιανά Δίκρανα"), όπου περ/κυκλώθηκαν και αναγκάστηκαν να παραδοθούν (321 π.Χ.). Οι
μάδων σε ένα είδος καντονίων, όσο χαλαρή Σαμνίτες επέβαλαν στον ρωμαϊκό στρατό την ταπεινωτική δοκιμασία της διάβασης κάτω από τον ζυγό,
και αν ήταν, σε καιρό ειρήνης, τούς επ έτρε­ όπως εικονίζεται σε αυτό τον πίνακα.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
πάνω στην Καπύη, την πλουσιότερη πόλη
της Κομπανίας, την οποία και πολιόρκησαν.
Οι Καμπανοί, που στο μεταξύ είχαν καταφύ-
γει στην Καπύη, απευθύνθηκαν στη Ρώμη
και ζήτησαν τη βοήθειά της κατά των Σαμνι-
τών επιδρομέων, προσφέροντας σε αντάλ­
λαγμα στους Ρωμαίους την πολιορκημένη
Καπύη και ολόκληρη την Καμπανία. Οι Ρω­
μαίοι στην αρχή αρνήθηκαν τη συνδρομή
τους, με το επιχείρημα ότι ήταν συνδεδεμέ-
νοι με συνθήκη φιλίας με τους Σαμνίτες, αλ­
λά τελικά ύστερα από τις επανειλημμένες
εκκλήσεις των Καμπανών και τις διαβεβαιώ­
σεις τους ότι η πατρίδα τους είχε παραχωρη-
θεί στους Ρωμαίους, θεώρησαν ότι ήταν ζή­
τημα τιμής γι1αυτούς να προσφέρουν την υ­
ποστήριξή τους στους τελευταίους. Το βασι­
κό κίνητρο για την αλλαγή της πολιτικής
τους όμως πρέπει να ήταν η επιθυμία τους
να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία που τους
δινόταν για νέες εκτάσεις, που θα περιελάμ-
βαναν, εκτός από την εύφορη Καμπανία και
την πλούσια Καπύη, και την εξίσου ελκυστι­
κή ελληνική πόλη Νεάπολη. Οι Ρωμαίοι λοι­
πόν έσπευσαν να δηλώσουν στους Σαμνίτες
ότι οι Καμπανοί ήταν πλέον σύμμαχοι και υ­
πήκοοί τους και τους ζήτησαν να απόσχουν
από κάθε επιθετική ενέργεια κατά της πό­ 0 / λατινικές πόλεις εξεγέρΰηκαν κατά των
λης της Καπύης και της Καμπανίας. Η απά­ Ρωμαίων το 340 π.Χ. ζητώντας ισοτιμία με αυτούς
ντηση των Σαμνιτών ήταν τελείω ς απορρι­ τος τους επί της καμπανικής πόλης Σιδικί- στο πλαίσιο της Λατινικής Συμμαχίας. Ο νέος
πτική και δηλωτική της πρόθεσής τους να νης, που βρισκόταν στα σύνορα της Καμπα­ αυτός Λατινικός πόλεμος διήρκεσε ως το 338 π.Χ.
και έληξε με νίκη των Ρωμαίων και με τη διάλυση
πολεμήσουν. νίας με τη χώρα τους και υπήρξε η αφορμή
της Λατινικής Συμμαχίας. Στη φωτογραφία
Κατόπιν αυτού οι Ρωμαίοι απέστειλαν για την έκρηξη του Α’ Σαμνιτικού πολέμου. απεικονίζονται Λατίνοι πολεμιστές που
(343 π.Χ.) δύο στρατεύματα με επικεφαλής Οι Ρωμαίοι αποδέχθηκαν τον όρο αυτό και έ ­ μεταφέρουν έναν νεκρό συνάδελφό τους (Λαβή
τους δύο υπάτους, τον Μάρκο Βαλέριο Κόρ- τσι τα δύο μέρη οδηγήθηκαν στην υπογρα­ σκεπάσματος κιβωτίου από την Πραινέστη, 4ος
6ο στην Καμπανία και τον Αουλο Κορνήλιο φή συνθήκης ειρήνης και συμμαχίας μεταξύ αιώνας π.Χ.).
Κόσσο στη χώρα των Σαμνιτών. Ο Μάρκος τους.
Κόρβος νίκησε κατά κράτος τους Σαμνίτες Η πρώτη σύγκρουση μεταξύ Ρωμαίων και
σε μια πολύνεκρη μάχη στους πρόποδες του Σαμνιτών έληξε σύντομα, χωρίς αποφασιστι­ τίνους το 493 π.Χ. και είχαν ανανεώσει το 358
όρους Γαύρου, νοτιοδυτικά της Καπύης. Στη κά αποτελέσματα και με τρόπο μάλλον άδο­ π.Χ. Οι Λατίνοι κατηγορούσαν τους Ρωμαί­
συνέχεια ο Αουλος Κόσσος πέτυχε μια ακό­ ξο για τα ρωμαϊκά όπλα, παρά τις νίκες των ους ότι παραβίαζαν την αρχή της ισότητας, 33
μα ρωμαϊκή νίκη κατά των Σαμνιτών σε μια Ρωμαίων στα πεδία των μαχών. Ομως έδειξε συμπεριφερόμενοι προς αυτούς όχι ως σύμ- ΙΒΒΒΙ
χαράδρα, όπου μόλις και μετά βίας απέφυγε πως η Καμπανία είχε αρχίσει να εισέρχεται μαχοι αλλά ως κύριοι προς υποτελείς. Για
την πανωλεθρία, χάρη στον ηρωισμό και στη σφαίρα επιρροής της Ρώμης. Είχε ακόμα όσο διάστημα οι Λατίνοι απειλούντο βόρεια
στην αυτοθυσία μιας μονάδας του ρωμαϊκού ως αποτέλεσμα να δυσαρεστήσει και να απο- από τους Γαλάτες και νότια από τους Ουόλ-
στρατού υπό τον γενναίο στρατιωτικό τρι- μακρύνει τους Καμπανούς από τη συμμαχία σκους, ανέχονταν κατ' ανάγκην την κατάστα­
βούνο (χιλίαρχο) Πόπλιο Δέκιο. Σε μια τρίτη με τους Ρωμαίους. Οι Καμπανοί, που θεώρη­ ση αυτή. Οταν όμως η απειλή αυτή εξέλιπε,
αποφασιστική συμπλοκή κοντά στη Σουέσ- σαν ότι οι Ρωμαίοι τους πρόδωσαν προς χά­ εξεγέρθηκαν κατά των Ρωμαίων με συνέπεια
σουλα (σημερινή Σέσολα), οι δύο ύπατοι συ- ρη των Σαμνιτών, σε απάντηση στις νέες επι­ να επακολουθήσει ένας νέος πόλεμος μετα­
νέτριψαν τους Σαμνίτες (περισυνέλεξαν από δρομές των τελευταίων στο έδαφος τους ξύ τους, που διήρκεσε σχεδόν τρία χρόνια
το πεδίο της μάχης 40.000 ασπίδες και 170 συνήψαν συμμαχία όχι πλέον με τη Ρώμη, αλ­ (340-338 π.Χ.) και κατέληξε σε νίκη των Ρω­
σημαίες των ηττημένων!). Ακολούθως κατέ­ λά με μια ομάδα άλλων λατινικών πόλεων, οι μαίων.
λαβαν την Καπύη και ανάγκασαν τους αντι­ οποίες τους βοήθησαν να αποκρούσουν Οι Λατίνοι, ενθαρρυνόμενοι και από το ά­
πάλους τους να αποχωρήσουν από την Κα­ τους επιδρομείς. δοξο για τους Ρωμαίους τέλος του Α' Σαμνι-
μπανία. τικού πολέμου, απηύθυναν προς αυτούς το
Το επόμενο έτος, 342, οι Ρωμαίοι εισέβα­ Ο ΝΕΟΣ ΛΑΤΙΝΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 340 π.Χ. τελεσίγραφο με το οποίο απαιτού­
λαν στο σαμνιτικό έδαφος και άρχισαν να το σαν την αποκατάσταση της ισότητας δικαιω­
λεηλατούν χωρίς να συναντήσουν αντίστα­
(340-338 π.Χ.) μάτων μεταξύ αυτών και της Ρώμης. Το τε λ ε ­
ση. Τότε εκδηλώθηκε ανταρσία στον ρωμαϊ­ Ο Α' Σαμνιτικός πόλεμος τελείωσε, όπως σίγραφο μετέφ ερε στη ρωμαϊκή Σύγκλητο ο
κό στρατό, ο οποίος δεν ήταν ακόμα συνηθι­ είδαμε, σύντομα. Ωστόσο οι Ρωμαίοι δεν ε- εκπρόσωπός τους Λεύκιος Αννιος, ο οποίος
σμένος σε παρατεταμένες εκστρατείες μέ­ πρόκειτο να απολαύσουν για πολύ τα αγαθά με αγέρωχο ύφος και χρησιμοποιώντας δρι-
σα σε εχθρικό έδαφος. Για καλή τύχη των της ειρήνης. Ενας νέος πόλεμος, επαναστα­ μεία γλώσσα διαμαρτυρήθηκε έντονα για τη
Ρωμαίων οι Σαμνίτες είχαν στρέψει την προ­ τικός αυτή τη φορά, επρόκειτο να εκραγεί συμπεριφορά των Ρωμαίων απέναντι στους
σοχή τους προς την ελληνική πόλη του Τά- (340 π.Χ.). Οι συμμαχικές λατινικές πόλεις ή­ Λατίνους συμμάχους τους. Ο ίδιος έθεσε ευ-
ραντα και έτσι δέχθηκαν να ανανεώσουν την ταν αγανακτισμένες με τους Ρωμαίους, διότι θαρσώς στη Σύγκλητο τα αιτήματα των λατι­
προηγούμενη συνθήκη που είχαν με τη Ρώ­ οι τελευταίοι είχαν αγνοήσει και καταπατή­ νικών πόλεων, που ήταν η αναλογική συμμε­
μη (341 π.Χ.). Μόνος όρος που έθεσαν στους σει προ πολλού τους όρους της συνθήκης τοχή τους στη συμμαχία και η εκλογή Λατί­
Ρωμαίους ήταν η αναγνώριση του δικαιώμα­ συμμαχίας που είχαν υπογράψει με τους Λα- νου στη θέση ενός από τους δύο υπάτους.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Απείλησε δε τους Ρωμαίους με πόλεμο στην
περίπτωση που δεν θα ικανοποιούσαν τα εν
λόγω αιτήματα. Οι Ρωμαίοι συγκλητικοί, με ε ­
πικεφαλής τον Τίτο Μάνλιο Τουρκουάτο, α-
πέρριψαν, όπως ήταν φυσικό, με οργή τις
προτάσεις του Αννιου με αποτέλεσμα την έ ­
κρηξη του πολέμου.
Οι ύπατοι συγκρότησαν δύο στρατεύμα­
τα, στα οποία προστέθηκε και ο σαμνιτικός
στρατός (διότι οι Σαμνίτες παρέμειναν πι­
στοί στην τελευταία συνθήκη συμμαχίας με
τους Ρωμαίους, του 341), εισέβαλαν στην Κα­
μπανία και έστησαν το στρατόπεδό τους κο­
ντά στην Καπύη, όπου είχαν συγκεντρωθεί οι
Λατίνοι και οι σύμμαχοί τους, Ουόλσκοι και
Καμπανοί. Στη συνέχεια οι Ρωμαίοι, υπό τον
ύπατο Τίτο Μάνλιο Τουρκουάτο, νίκησαν
τους Λατίνους και τους συμμάχους τους σε
μια πρώτη μάχη στους πρόποδες του Βεζού­
βιου, το 340 π.Χ., κατά την οποία έπεσε ηρω­
ικά ο Πόπλιος Δέκιος Μυς, ο ένας από τους
δύο υπάτους. Οι Λατίνοι συνέχισαν τον αγώ­
να με νέες επιστρατεύσεις, διότι δεν έχασαν
το θάρρος τους, ούτε θεώρησαν ότι η ήττα
που υπέστησαν ήταν οριστική - οι Ρωμαίοι εί­
χαν επίσης Βαριές απώλειες και είχαν χάσει
τον ένα τους ύπατο.
Η αποφασιστική μάχη μεταξύ Λατίνων
και Ρωμαίων διεξήχθη το 340 στο Τρίφανο,
μια τοποθεσία μεταξύ Μιντούρνων, Σινουέσ-
σας και Σουέσσας, όπου ο ύπατος Τίτος Μάν-
λιος Τουρκουάτος συνέτριψε τους Λατίνους
και τους Καμπανούς συμμάχους τους. Επει­
δή οι οπαδοί του Αννιου συνέχισαν τον αγώ­
να κατά των Ρωμαίων, ο πόλεμος παρατάθη-
κε για δύο ακόμα χρόνια και τελείωσε οριστι­
κά το 338 π.Χ., όταν ο ύπατος Λεύκιος Φού-
ριος Κάμιλλος και ο συνύπατός του Γάιος
Μάνλιος κατέλαβαν ολόκληρο το Λάτιο και
εγκατέστησαν ρωμαϊκές φρουρές στις πό-
34 λεις.
Οι ρυθμίσεις τις οποίες επέβαλαν οι Ρω­
μαίοι στις σχέσεις τους με τους Λατίνους με­ Κατά τον Γ'Σαμνιτικό πόλεμο οι Σαμνίτες κατόρθωσαν μαζί με τους Γαλάτες και τους Ετρούσκους να
τά τη νίκη τους το 338, εμπέδωσαν την κυ­ σχηματίσουν έναν συνασπισμό κατά των Ρωμαίων. Ο συνασπισμός αυτός συνετρίβη από τους
ριαρχία και την υπεροχή τους στην κεντρική τελευταίους και διαλύθηκε κατά τη μάχη του Σεντίνου το 295 π.Χ. (τμήμα γραπτής σαρκοφάγου από
Ιταλία. Ο στρατιωτικός έλεγχος που ασκού­ την ετρουσκική πόλη Ταρκυνία, όπου εικονίζονται δύο Ετρούσκοι πολεμιστές με ελληνικό οπλισμό,
Φλωρεντία, Αρχαιολογικό Μουσείο).
σαν επί των λατινικών πόλεων γινόταν πλέον
απόλυτος με την εφαρμογή μιας συστηματι­
κής πολιτικής απομόνωσής τους. Η ομοσπον­
δία η οποία ένωνε τους Λατίνους μεταξύ (Aricia). Οι κάτοικοι άλλων πόλεων απέκτη­ μάχους αυτούς κατά τη ρύθμιση του 338, με
τους καταργήθηκε και η ΛατινικήνΣυμμαχία σαν τα δικαιώματα του Ρωμαίου πολίτη, χω­ την οποία ισχυροποιούσαν τους δεσμούς
διαλύθηκε - από πολιτική συνομοσπονδία ρίς όμως το δικαίωμα της ψήφου (civitas sine τους με τους Λατίνους και ένωναν όλους
που ήταν, μετατρεπόταν σε απλή θρησκευτι­ suffragio). τους λαούς που κατοικούσαν στη δυτική πε­
κή ένωση. Με τις νέες ρυθμίσεις οι λατινικές Η Ρώμη απλωνόταν πλέον νότια πολύ πέ­ διάδα της κεντρικής Ιταλίας, εναντίον των ο­
πόλεις έπαυαν πλέον να συνδέονται τόσο ραν του Λατίου. Η σύγκρουσή της με την α­ ρεσίβιων λαών των Απεννίνων και ιδιαίτερα
νομικά, όσο και όλες μαζί από κοινού ως Συμ- πρόθυμη και ασταθή σύμμαχό της Σαμνίτιδα των Σαμνιτών. Το 334 π.Χ. ίδρυσαν μια νέα α­
μαχία με τη Ρώμη με μια κοινή συνθήκη. Η φαινόταν αναπόφευκτη και δεν θα αργούσε ποικία, τον Κάλη, στη μεθόριο της καμπανι-
καθεμία από αυτές υποχρεωνόταν να συνά­ να εκδηλωθεί. κής πεδιάδας, για να προστατεύσουν την Κα­
ψει χωριστή "αιώνια συνθήκη" (pactum πύη από τις επιδρομές των Σαμνιτών. Το 328
eternum) με τη Ρώμη. Ο σύνδεσμος κάθε λα­ Ο Β'ΣΑΜ ΝΙΤΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ εκδίωξαν τους Ουόλσκους από την κοιλάδα
τινικής πόλης με τη Ρώμη επρόκειτο να πά­ του ποταμού Λίρη και ενίσχυσαν την επικοι­
ρει διαφορετικές νομικές μορφές. Αλλες πό­
(327-304 n.X.) νωνία τους με την Καμπανία, ιδρύοντας μια
λεις, όπως π.χ. τα Τίβουρα (Tibur) και η Πραι- Οι Ρωμαίοι αμέσως μετά τη νικηφόρα εκ­ ακόμα αποικία στις Φρεγέλλες. Η ίδρυση της
νέστη, συνδέθηκαν με τη Ρώμη με μια συν­ στρατεία τους εναντίον των Λατίνων (340 αποικίας αυτής, αν και δεν αποσκοπούσε αρ­
θήκη συμμαχίας και αναγνωρίστηκε η αυτο­ π.Χ.), κατά την οποία είχαν τη βοήθεια των χικά στη δημιουργία μιας προκεχωρημένης
νομία τους. Πλήρη δικαιώματα Ρωμαίου πολί­ Σαμνιτών, θεώρησαν ότι δεν είχαν πλέον α­ ρωμαϊκής βάσης κατά των Σαμνιτών, είχε ως
τη έλαβαν οι γειτονικές της Ρώμης πόλεις, νάγκη από τις υπηρεσίες των τελευταίων. Για αποτέλεσμα στην πράξη να φράξει τον δρό­
όπως το Τούσκλο (Tusculum) και η Αρικία τον λόγο αυτό αγνόησαν τελείως τους συμ­ μο των τελευταίων προς την Καμπανία, μέσω

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
του ποταμού Λίρη, και να εμποδίσει τελείως Κατά τον Β1Σαμνιτικό πόλεμο (326-304) φασιστική κίνηση. Μια ισχυρή στρατιωτική
κάθε πρόσβασή τους προς την Τυρρηνική οι Ρωμαίοι είχαν να αντιμετωπίσουν νέα προ­ τους δύναμη διέβη τα κεντρικά Απέννινα μέ­
θάλασσα. Το 334 π.Χ. οι Ρωμαίοι είχαν προβεί βλήματα και προκλήσεις, που τους ανάγκα­ σω της λίμνης Φουκίνης (Lacus Fucinus) και έ­
σε μια ακόμα εχθρική ενέργεια έναντι των σαν να προχωρήσουν σε περαιτέρω στρατιω­ φερε για πρώτη φορά τα ρωμαϊκά όπλα στις
Σαμνιτών, συνάπτοντας συνθήκη συμμαχίας τικές μεταρρυθμίσεις και να αναζητήσουν ακτές της Αδριατικής. Κατά την επιδρομή
με τους Ταραντίνους, οι οποίοι βρίσκονταν νέους συμμάχους, συνάπτοντας μια επιτυχή αυτή οι Ρωμαίοι συνήψαν συμμαχία με τους
τότε σε εμπόλεμη κατάσταση με τους Σαμνί- συμμαχία με τους Λευκανούς. Το κυριότερο Μάρσους και τους Παιλίνιους, στα κεντρικά
τες. αρχικό πρόβλημα των Ρωμαίων στον πόλεμο Απέννινα, και νίκησαν τους Βεστίνους στην
Η οριστική ρήξη μεταξύ των δύο πρώην αυτό εναντίον ενός σκληροτράχηλου λαού αδριατική ακτή, προετοιμάζοντας την προώ­
συμμάχων επήλθε το 327, όταν οι Σαμνίτες, ήταν ότι, ενώ είχαν τη δυνατότητα να ανα­ θησή τους στην Απουλία.
επωφελούμενοι από τη σύναψη ειρήνης με χαιτίσουν αποτελεσματικά τις σαμνιτικές ε­ Το 321, ύστερα από τρία χρόνια στασιμό­
τον Τάραντα, άρχισαν πάλι τις επιδρομές πιδρομές στην πεδιάδα της Καμπανίας, αντι­ τητας, οι Ρωμαίοι και οι σύμμαχοί τους με δύ­
τους στην καμπανική πεδιάδα επιχειρώντας μετώπιζαν μεγάλη δυσκολία στη διεξαγωγή ναμη 20.000 ανδρών και υπό τους δύο υπά­
να αποκτήσουν πρόσβαση προς το Τυρρηνι- επιχειρήσεων στις ορεινές περιοχές του ε­ τους, Σπούριο Ποστούμιο και Τίτο Βετούριο
κό πέλαγος. Την τελική αφορμή για την έ­ χθρού. Ετσι χρειάστηκε να πάρουν κατά την Καλβίνο, άφησαν εσπευσμένα το στρατόπε- 1
κρηξη του νέου πολέμου έδωσε η επέμβαση πρώτη φάση του πολέμου μερικά σκληρά μα­ δό τους κοντά στην Καπύη, με σκοπό να πο-
των Σαμνιτών στη Νεάπολη το 327 π.Χ. Το έ ­ θήματα από τους Σαμνίτες. ρευθούν μέσω των Απεννίνων προς την
τος εκείνο, εκμεταλλευόμενοι τις εσωτερι­ Απουλία. Είχαν πληροφορηθεί από αιχμαλώ­
κές πολιτικές διαμάχες στην ελληνική αυτή Πανωλεθρία των Ρωμαίων στα τους (αν και η πληροφορία αυτή είχε ως σκο­
πόλη, την κατέλαβαν και εγκατέστησαν εκεί "Καυδιανά Δίκρανα" (321 π.Χ.) πό να τους παρασύρει σε παγίδα) ότι οι Σα­
μια ισχυρή φρουρά. μνίτες πολιορκούσαν στενά την πόλη - κλει­
Οι Ρωμαίοι τότε, ανταποκρινόμενοι σε Κατά το πρώτο έτος του πολέμου (326) οι δί της Απουλίας Λουκερία και αποφάσισαν
μια διαμαρτυρία και πρόσκληση των κατοί­ εχθροπραξίες μεταξύ των δύο αντιπάλων έ- να σπεύσουν σε βοήθειά της. Προκειμένου
κων της γειτονικής Καπύης, έστειλαν στρα­ φθασαν γρήγορα σε αδιέξοδο. Οι μεν Σαμνί­ να φθάσουν εγκαίρως εκεί έπρεπε να διασχί­
τό υπό τον ύπατο Κόιντο Ποπλίλιο Φίλωνα να τες δεν μπορούσαν να προχωρήσουν πέρα σουν την εχθρική χώρα και να πορευθούν
πολιορκήσει τη Νεάπολη, την οποία τελικά από τα προκεχωρημένα φυλάκια των Ρωμαί­ από έναν δρόμο όπου αργότερα κατασκευά­
κατέλαβαν, ύστερα από διαπραγματεύσεις ων στις κοιλάδες των ποταμών Λίρη και Βολ- στηκε η προέκταση της Αππίας οδού, η ο­
και αφού πρότειναν ευνοϊκούς όρους στους τούρνου, οι δε Ρωμαίοι, παρά κάποιες αρχι­ ποία οδηγούσε από την Καπύη στην Απουλία
κατοίκους της. Το γεγονός αυτό υπήρξε το έ- κές επιτυχίες (κατέλαβαν δύο τοποθεσίες, μέσω του Βενεβέντου. Ο δρόμος αυτός περ­
ναυσμα για την έναρξη των εχθροπραξιών το Ρούφριο και τις Αλλίφες στη μεθόριο της νούσε από μια στενή βαλτώδη τοποθεσία
και την έκρηξη ενός πεισματώδους πολέμου καμπανικής πεδιάδας), δεν ήταν ακόμα σε που ονομαζόταν "Καυδιανά Δίκρανα" λόγω
που αποτέλεσε την πρώτη σοβαρή και απο­ θέση να διακινδυνεύσουν προέλασή τους του σχήματός της, επειδή χωριζόταν σε κά­
φασιστική δοκιμή δυνάμεων μεταξύ των δύο κατά μήκος των δύο ποταμών και να εισβά­ ποιο σημείο θυμίζοντας το γεωργικό εργα­
ισχυρότερων πολεμικών λαών της Ιταλικής λουν στις ορεινές περιοχές του Σαμνίου. λείο με τις δύο σουβλερές μύτες. Η στενή
χερσονήσου. Το 325 οι Ρωμαίοι επιχείρησαν μια απο­ αυτή κοιλάδα είχε δασώδεις και απόκρημνες
πλευρές, στην είσοδο δε και στην έξοδό της
υπήρχαν στενωποί.
Οι Σαμνίτες αντί να πολιορκούν τη Λου­
κερία είχαν στήσει ενέδρα στους Ρωμαίους,
κρυμμένοι στα πέριξ υψώματα και στις δύο
στενωπούς. Οι Ρωμαίοι εισήλθαν ανυποψία- 35
στοι στην στενή κοιλάδα χωρίς να συναντή- ΒΒΒΒ
σουν εμπόδια, αλλά όταν προχώρησαν προς
την έξοδο διαπίστωσαν με τρόμο ότι αυτή ή­
ταν κλεισμένη με μεγάλους κορμούς δέ­
ντρων και από τον σαμνιτικό στρατό. Επι-
στρέφοντας προς την είσοδο της κοιλάδας
ανακάλυψαν ότι και αυτή ήταν πλέον κλει­
σμένη και από τα γύρω υψώματα άρχισαν να
εφορμούν εναντίον τους οι κοόρτεις των Σα-
μνιτών. Τότε αντιλήφθηκαν ότι είχαν πέσει
σε φοβερή παγίδα του σαμνιτικού στρατού
από την οποία ήταν πλέον αδύνατο να δια­
φύγουν. Στην αρχή πολέμησαν με ηρωισμό,
αλλά πολύ γρήγορα αντιλήφθηκαν ότι ο αγώ­
νας τους ήταν μάταιος διότι είχαν περικυ-
κλωθεί από παντού και δεν μπορούσαν να α­
ναπτυχθούν και να ελιχθούν λόγω της στε­
νότητας του πεδίου. Ετσι αποφάσισαν να πα­
ραδοθούν. Οι ύπατοι δέχθηκαν να συναντή­
ο Περιοχές συμμάχων σουν τον Σαμνίτη στρατηγό Γάβιο Πόντιο Τε-
ΨϊΤλ Ρωμαϊκός Αγρός λεσίνο και να διαπραγματευθούν μαζί του. Ο
ϋ Λατινικές αποικίες τελευταίος τούς ζήτησε να συνάψουν μια
συνθήκη ειρήνης που να προβλέπει την επι­
στροφή των σαμνιτικών αποικιών, του Κάλη
και των Φρεγελλών. Μετά την απάντηση των
Οι λατινικές και οι ρωμαϊκές αποικίες μετά το πέρας των Σαμνιτικών Πολέμων. υπάτων ότι αυτό ήταν αδύνατο χωρίς την ε­
ντολή της Συγκλήτου και της λαϊκής Συνέ-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
λευσης, αποφασίστηκε να υπογράφει μια τους προκειμένου να επιτεθούν στα νώτα Οι Λατίνοι παρέμειναν πιστοί στους Ρω­
συμφωνία αποκαλούμενη "Sponsio", που σή- των Σαμνιτών από την πλευρά της Απουλίας. μαίους. Εκείνοι προλαμβάνοντας την εξά-
μαινε την παροχή προσωπικής εγγύησης των Οι Σαμνίτες όμως, διενεργώντας αντιπερι­ πλωση των αποσκιρτήσεων των συμμάχων
διαπραγματευόμενων αξιωματούχων. Συμ- σπασμό και με σκοπό να εξουδετερώσουν τα τους και επιστρατεύοντας και τις τελευταίες
φωνήθηκε ακόμα η παράδοση 600 ιππέων ως ρωμαϊκά σχέδια, επιχείρησαν μια τολμηρή κί­ εφ εδρείες τους αναπλήρωσαν τις απώλειές
στρατιωτικών ομήρων στους Σαμνίτες, κα­ νηση: έστειλαν από τις Φρεγέλλες προς την τους και άρχισαν μια αντεπίθεση για την α­
θώς και ότι οι υπόλοιποι στρατιώτες των λε­ τυρρηνική ακτή μια στρατιωτική δύναμη για νάκτηση του χαμένου εδάφους. Το 314 π.Χ.
γεώνων θα απελευθερώνονταν αφού κατά να αποκόψουν τις γραμμές επικοινωνίας των απώθησαν τους Σαμνίτες από την Ταρρασίνα
την πορεία τους προς την ελευθερία θα περ­ Ρωμαίων με την Καπύη. Τότε οι Ρωμαίοι απέ- και επανέκτησαν την Καπύη. Κατά τα δύο ε­
νούσαν άοπλοι και χωρίς να φορούν τη στρα­ στειλαν από τη Ρώμη μια εφεδρική δύναμη πόμενα χρόνια προώθησαν και πάλι τις θ έ ­
τιωτική τους στολή κάτω από ζυγούς σχημα- υπό τον Κόιντο Φάβιο Ρουλλιάνο, προκειμέ­ σεις τους μέχρι τη γραμμή του Λίρη ποτα­
τιζόμενους από διασταυρωμένα ακόντια - μια νου να ανακαταλάβουν την παραλιακή οδό μού, την οποία οχύρωσαν με μια λατινική α­
πολύ ταπεινωτική δοκιμασία. που οδηγούσε από τη Ρώμη προς την Καμπα­ ποικία που ίδρυσαν στην Ιντεράμνα. Στη συ­
Αν και η Σύγκλητος δεν δέχθηκε να επι­ νία. Ομως η δύναμη αυτή περικυκλώθηκε νέχεια εγκατέστησαν δύο ακόμα αποικίες,
κυρώσει την ταπεινωτική αυτή συνθήκη από τους Σαμνίτες στα στενά των Λατυλίων μια στη Σατικόλα και μια στη Σουέσσα Αου-
("Καυδιανή Συνθήκη") που υπέγραψαν οι δύο (315), που ενώνουν την Καμπανία με την κε­ ρούνκα. Μία επιπλέον στρατιωτική επιτυχία
ύπατοι, συναίνεσε στην πρόταση των Σαμνι- ντρική Ιταλία, κοντά στην Ταρρασίνα, και υ- τους αποτέλεσε η εξασφάλιση μιας μόνιμης
τών για σύναψη ανακωχής. Για τους Ρωμαί­ πέστη βαριά ήττα που θύμιζε τη ρωμαϊκή πα­ βάσης στην Απουλία, με την κατάληψη της ο­
ους η ανακωχή με τους Σαμνίτες αποτέλεσε νωλεθρία στα "Καυδιανά Δίκρανα". Οι Σαμνί­ χυρής σαμνιτικής πόλης Λουκερίας και την
απλώς μια περίοδο ανασύνταξης και στρα­ τες μετά τη σοβαρή αυτή νίκη τους μπόρε­ εγκατάσταση μιας ρωμαϊκής αποικίας στη
τιωτικής αναδιοργάνωσης. Κατά τα επόμενα σαν να προωθηθούν μέχρι το Λάτιο, σε από­ θέση της (314). Σύμφωνα με τον Τίτο Λίβιο οι
χρόνια έλαβαν μέτρα για την αύξηση της ε­ σταση 50 χλμ. μόνον από τη Ρώμη. Ρωμαίοι που εκστράτευσαν κατά της Λουκε­
πιστράτευσης του πεζικού από 2 σε 4 λεγεώ­ ρίας, υπό τους υπάτους Πουβλίκιο και Ασπί-
νες - καθεμία είχε δύναμη 4.200 ανδρών. Με Νίκες των Ρωμαίων - Τέλος ριο, πήραν εκδίκηση για την ταπείνωσή τους
ίδιο αριθμό ανδρών προερχόμενο από τις του Β' Σαμνιτικού πολέμου (304 π.Χ.) στα "Καυδιανά Δίκρανα". Κυρίευσαν τερά­
συμμαχικές πόλεις ο συνολικός στρατός που στια λεία και επιπλέον υπέβαλαν 7.000 Σαμνί­
θα μπορούσαν οι Ρωμαίοι να παρατάξουν σε Η ήττα των Ρωμαίων στα στενά των Λατυ­ τες αιχμαλώτους στην ταπεινωτική δοκιμα­
μια κανονική εκστρατεία ανερχόταν πλέον λίων κλόνισε προς στιγμή την εμπιστοσύνη σία που είχαν υποστεί οι ίδιοι: στο πέρασμα
σε 35.000 - 40.000 άνδρες. Επιπλέον δημιουρ- και τη νομιμοφροσύνη των Καμπανών συμ­ κάτω από ζυγό σχηματισμένο από ακόντια.
γήθηκαν δύο νέες φυλές των Ρωμαίων πολι­ μάχων τους και οδήγησε στην αποσκίρτηση Στη συνέχεια προχώρησαν και στην κατα­
τών, η Φαλέρνια στη βόρεια Καμπανία και η της Καπύης, η οποία μεταπήδησε στο στρα­ σκευή της περιφημότερης ρωμαϊκής οδικής
Ουφεντίνα κοντά στην κοιλάδα του μέσου τόπεδο των Σαμνιτών. Ομως αποτέλεσε και αρτηρίας, της Αππίας οδού (Via Appia), της ο-
Λίρη, στην οποία δόθηκαν εδάφη που δημεύ- το κρίσιμο σημείο καμπής του πολέμου αυ­ ποίας εμπνευστής ήταν ο μεγάλος Ρωμαίος
θηκαν το 329 π.Χ. από το Πριβέρνο. τού, διότι οι Ρωμαίοι μετά τις αποτυχίες τους πολιτικός και στρατιωτικός Αππιος Κλαύδιος
Το έτος 316 π.Χ. οι Ρωμαίοι κατήγγειλαν και τα σκληρά μαθήματα που πήραν από ο τιμητής. Η φημισμένη αυτή στρατιωτική ο­
τη συμφωνία ανακωχής και το 315 επανέλα- τους Σαμνίτες ανασύνταξαν τις δυνάμεις δός ξεκινούσε από τη Ρώμη και αρχικά κατέ­
βαν τις προσπάθειες και τις επιχειρήσεις τους και πέρασαν στην αντεπίθεση. ληγε στην Καπύη, περνώντας από την Ταρρα­
σίνα και εξασφαλίζοντας στους Ρωμαίους μια
γραμμή επικοινωνίας με την Καμπανία (312).
Οι Σαμνίτες είχαν πλέον κλειστεί από ό­
36 λες τις πλευρές, εκτός από τον νότο. Τότε
πέτυχαν μια σημαντική διπλωματική νίκη, η
οποία ενέπλεξε τους Ρωμαίους σε πόλεμο με
τους Ετρούσκους, γεγονός που τους έδωσε
ένα μεγάλο διάστημα ανάπαυλας στη σύ­
γκρουσή τους με τη Ρώμη παρατείνοντας και
τον πόλεμο ως το 304 π.Χ. Το 311, έτος κατά
το οποίο έληξε η ανακωχή των Ρωμαίων με
τις ετρουσκικές πόλεις Ταρκυνία και Φαλέρι-
οι, οι Σαμνίτες έπεισαν τους Ετρούσκους να
προχωρήσουν σε γενική κινητοποίηση ενα­
ντίον της Ρώμης και το επόμενο έτος κατόρ­
θωσαν να αποσπάσουν από τη συμμαχία των
Ρωμαίων τους Μάρσους και τους Παιλίνιους,
που κατοικούσαν στα κεντρικά Απέννινα, κα­
θώς και τους παλαιούς συμμάχους της Ρώ­
μης, τους Ερνικες.
Ωστόσο οι Ρωμαίοι κατόρθωσαν όχι μόνο
να κρατήσουν υπό τον πλήρη και συνεχή έ­
λεγχό τους την Καμπανία και την Απουλία,
αλλά και να υποτάξουν και πάλι τους εξεγερ-
θ έν τες συμμάχους τους και τελικά να νική­
σουν κατά κράτος τους Ετρούσκους. Το 310
ο Φάβιος Ρουλλιάνος εκδικήθηκε για τη βα­
Αμέσως μετά το τέλος του Β 1Σαμνιτικού Πολέμου, το 303 π.Χ., οι Ρωμαίοι ίδρυσαν τη λατινική αποικία
Αλβα Φουκεντία με σκοπό να θέσουν υπό τον έλεγχό τους τα κύρια περάσματα μέσα από τα κεντρικά ριά ήττα που είχε υποστεί από τους Σαμνίτες
Απέννινα, όπου κατασκεύασαν τη Βαλερία οδό. Στις φωτογραφίες αυτές απεικονίζονται: (α) η το 315 στη στενωπό των Λατυλίων. Μετά από
τοποθεσία μέσα στα τείχη, (β)μια γωνία των τειχών, (γ) η Βαλερία οδός, που περνούσε μέσα από την μια τολμηρή πορεία μέσα από το πυκνό δά­
πόλη. σος στα Κιμίνια όρη πέτυχε να υπερφαλαγγί­

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
σει ένα ετρουσκικό στράτευμα Οσο οι Ρωμαίοι άπλωναν την
στην κεντρική Τοσκάνη και να κυριαρχία τους από θάλασσα σε
καταγάγει μια περιφανή και απο­ θάλασσα (από το Τυρρηνικό πέ­
φασιστική νίκη κατά των Ετρού- λαγος στην Αδριατική θάλασσα),
σκων κοντά στη Βαδιμόνια λίμνη αποκτώντας νέα ερείσματα και
(τη σημερινή λίμνη του Μπασά- κλείνοντας σχεδόν από παντού
νο). Υστερα από αυτό τον ρωμαϊ­ τους Σαμνίτες, οι τελευταίοι
κό θρίαμβο και μέσα στα δύο ε ­ προσπαθούσαν να αντισταθμί­
πόμενα χρόνια οι ετρουσκικές σουν τις απώλειές τους τόσο στο
πόλεις η μία μετά την άλλη δήλω­ στρατιωτικό, όσο και στο διπλω­
σαν υποταγή στους Ρωμαίους και ματικό πεδίο, πιέζοντας τους
συνήψαν χωριστές συνθήκες με Λευκανούς (στη νότια Ιταλία) να
τη Ρώμη. συμμαχήσουν μαζί τους εναντίον
Μετά την ήττα και την υπο­ των Ρωμαίων. Οι Λευκανοί όμως,
ταγή των Ετρούσκων οι ρωμαϊ­ που προτιμούσαν να έχουν καλές
κές λεγεώνες υπό τον ύπατο σχέσεις με τους Ρωμαίους, απέρ-
Λεύκιο Παπίριο Κούρσορα εισέ­ ριψαν τις προτάσεις των Σαμνι-
βαλαν εκ νέου στο Σάμνιο και νί­ τών και όταν οι τελευταίοι επιχεί­
κησαν τους Σαμνίτες σε μια με­ ρησαν με τη βία να επιβάλουν τη
γάλη και αποφασιστική μάχη το θέλησή τους ζήτησαν τη βοή­
309 π.Χ., που διεξήχθη σε μια το ­ θεια και την παρέμβαση της Ρώ­
ποθεσία αποκαλούμενη Λογγό- μης (298 π.Χ.). Η έκκληση αυτή
λα. Αφού απομόνωσαν διπλωμα­ των Λευκανών προσέφερε στους
τικά τους αντιπάλους τους, το Ρωμαίους τη μεγάλη ευκαιρία να
305, έστειλαν δύο στρατούς ενα­ ολοκληρώσουν τον αποκλεισμό
ντίον τους: τον έναν υπό τον ύ­ των Σαμνιτών και από τον νότο
πατο Μάρκο Φούλβιο, ο οποίος και για τον λόγο αυτό έγινε αμέ­
εισέβαλε στη χώρα τους από την σως δεκτή. Ετσι απέστειλαν στη
Καμπανία, και τον δεύτερο υπό Λευκανία μια στρατιωτική δύνα­
τον συνύπατό του Λεύκιο Πο- μη υπό τον Λεύκιο Σκιπίωνα Βαρ­
στούμιο, που επιτέθηκε από την βάτο, η οποία ανάγκασε τους Σα­
ακτή της Αδριατικής. Τα δύο μνίτες να αποχωρήσουν από την
στρατεύματα, αφού συνέκλιναν περιοχή. Η επιχείρηση αυτή απο-
και ενώθηκαν μπροστά στην τέλεσε και την αφορμή για την έ ­
πρωτεύουσα του Σαμνίου, Μπο- κρηξη του Γ1Σαμνιτικού πολέμου
βιάνο, νίκησαν οριστικά τους Σαμνίτες, κα­ Μετά τη ρωμαϊκή ήττα στα "Καυδιανά Δίκρανα" η (298-290 π.Χ.).
τέλαβαν την πρωτεύουσά τους και συνέλα- Σύγκλητος δεν δέχθηκε να επικυρώσει τη Με την έναρξη των εχθροπραξιών οι Ρω­
συνθήκη που υπέγραψαν οι δύο ύπατοι και
βαν αιχμάλωτο τον στρατηγό τους Στάτιο αποφάσισε να τους παραδώσει στους εχθρούς
μαίοι εισέβαλαν στο σαμνιτικό έδαφος με
Γέλλιο. διότι τους θεώρησε προσωπικά υπεύθυνους για δύο στρατούς. Ο πρώτος, υπό τον γενναίο
Η τελευταία αυτή νίκη σήμανε και το τ έ ­ την εκτέλεσή της. Ο αρχηγός, όμως, των βετεράνο ύπατο Φάβιο Ρουλλιάνο, νίκησε
λος του μακροχρόνιου εκείνου πολέμου, Σαμνιτών, Πόντιος Τελεσίνος, δίνοντας στους τους Σαμνίτες στο Τίφερνον (297). Ο συνύ- 37
διότι οι Σαμνίτες ζήτησαν ειρήνη (304 π.Χ.). Ρωμαίους μάθημα μεγαλοψυχίας δεν δέχθηκε πάτος αυτού Πόπλιος Δέκιος Μυς τους κα-
Οι Ρωμαίοι επέτρεψαν στους αντιπάλους την άδικη θυσία των υπάτων και τους άφησε τατρόπωσε στο Μ αλεβέντο (που μετέπειτα
τους να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους, ελεύθερους. Εδώ εμφανίζεται ο Πόντιος μετονομάσθηκε σε Βενεβέντο).
Τελεσίνος να διατάζει αγανακτισμένος τον
όντες ικανοποιημένοι από τα κέρδη που α­ Οι Σαμνίτες ανακτώντας τις δυνάμεις
Ρωμαίο λίκτορα (εκπρόσωπο της Ρώμης που είχε
ποκόμισαν από τον πόλεμο. Είχαν καταλάβει συνοδεύσει δέσμιους τους υπάτους) να λύσει τα τους κατόρθωσαν τον επόμενο χρόνο (296)
την Καμπανία, είχαν θέσει υπό τον έλεγχό δεσμά του ύπατου Ποστούμιου ώστε αυτός να να διασπάσουν τη ρωμαϊκή γραμμή άμυνας
τους τη δυτική παραλία μέχρι τη Νεάπολη επιστρέφει ελεύθερος στη Ρώμη. σε δύο σημεία. Ενώ ένα τμήμα του στρατού
και είχαν εγκαταστήσει μια λατινική αποικία τους πραγματοποιούσε επιδρομή στην Κα­
στη Σώρα (303 π.Χ.), προκειμένου να εξασφα­ μπανία, ο κύριος όγκος του σαμνιτικού στρα­
λίσουν τη φύλαξη της κοιλάδας του άνω Λί- ρεια του Σαμνίου, π.χ. με τους Μάρσους, τού, υπό την ηγεσία του στρατηγού Γέλλιου
ρη από τις επιδρομές. Το κυριότερο όμως τους Παιλίνιους, τους Μαρρουκίνους, τους Εγνάτιου, προχώρησε χωρίς να γίνει αντιλη­
κέρδος τους ήταν ότι είχαν κλείσει τους Σα­ Φρεντάνους και τους Βεστίνους. Ιδρυσαν ε­ πτός πέρα από τις ρωμαϊκές βάσεις στην
μνίτες από τρεις πλευρές. Ετσι ήταν σε θ έ ­ πίσης δύο νέες λατινικές αποικίες, στην Αλβα Φουκεντία και στους Καρσέολους και,
ση να αρχίσουν τον Γ' Σαμνιτικό πόλεμο με ι­ Αλβα Φουκεντία (303) και στους Καρσέολους αφού πέρασε από το έδαφος των Σαβίνων
διαίτερα ευνοϊκούς γι1αυτούς όρους. (298), με σκοπό να θέσουν υπό τον έλεγχό και των Ομβρων, έφθασε στην περιοχή των
τους τα κύρια περάσματα μέσα από τα κε­ Σενόνων - Γαλατών. Ο στρατός των Σαμνιτών
Ο Γ'ΣΑΜΝΙΤΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ντρικά Απέννινα, όπου κατασκεύασαν τη Βα- διογκώθηκε κατά την προς βορρά πορεία
λερία οδό (Via Valeria). Συνήψαν ακόμα συμ- του και με άλλα στρατιωτικά τμήματα προερ­
ΜΕΓΑΛΗ ΝΙΚΗ ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ μαχίες με λαούς οι οποίοι κατοικούσαν στα χόμενα από τους λαούς των οποίων τα εδά­
ΣΤΟ ΣΕΝΤΙΝΟ (295 π.Χ.) βόρεια Απέννινα, όπως ήταν οι Ομβροι, κα­ φη διέσχιζε. Ο αντιρωμαϊκός αυτός συνασπι­
θώς και με τους Πικέντες που διέμεναν κο­ σμός που σχηματίσθηκε γύρω από τους Σα­
Οι Ρωμαίοι κατά το διάστημα μεταξύ του ντά στα παράλια της Αδριατικής. Εγκατέστη- μνίτες, ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο με
Β1 και του Γ1Σαμνιτικού πολέμου επωφελή- σαν και μια λατινική αποικία στη Ναρνία, στη την προσθήκη στρατιωτικών δυνάμεων από
θηκαν για να ισχυροποιήσουν τα διπλωματι­ συμβολή των ποταμών Τίβερη και Ναρ (299), διάφορες ετρουσκικές πόλεις.
κά τους ερείσματα με τη σύναψη νέων συμ- προκειμένου να προετοιμάσουν ένα πέρα­ Το 295 μια εμπροσθοφυλακή των Ρωμαί­
μαχιών ή με την ανανέωση των παλαιών συμ- σμα προς την Αδριατική μέσω του εδάφους ων υπό τον Σκιπίωνα Βαρβάτο που κατεδίω-
μαχιών τους με φυλές που κατοικούσαν βό­ των Ομβρων. κε τον Εγνάτιο υπέστη συντριβή όταν συ-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
γκρούστηκε κοντά στο Κλούσιο, στην Ετρου- τής έθεσαν τους δύο καλύτερους στρατη­ στρατού, στην οποία ο Ρουλλιάνος με τις
ρία, με τον στρατό των Σαμνιτών ενισχυμένο γούς τους, τον γηραιό αλλά πεπειραμένο Φά- δύο λεγεώνες του αντιμετώπιζε τους Σαμνί­
και από τους Γαλάτες - Σένονες, οι οποίοι εί­ βιο Ρουλλιάνο και τον ορμητικό πληβείο τες, και τους Ομβρους, η σύρραξη για μεγά­
χαν επίσης προσχωρήσει στον σαμνιτικό συ­ στρατηγό Πόπλιο Δέκιο Μυν. Αυτοί έσυραν λο χρονικό διάστημα παρέμεινε αμφίρροπη.
νασπισμό. Οι Ρωμαίοι αντιλήφθηκαν τον με­ σε μάχη εκ παρατάξεως τους συνασπισμέ­ Στην αριστερή πτέρυγα των Ρωμαίων, που εί­
γάλο κίνδυνο που διέτρεχαν από την ενα­ νους αντιπάλους τους στους ανατολικούς χε ως επικεφαλής τον ύπατο Πόπλιο Δέκιο,
ντίον τους συμμαχία. Για τον λόγο αυτό επι­ πρόποδες των Απεννίνων, κοντά στο Σεντί- μια θυελλώδης επίθεση των γαλατικών πολε­
στράτευσαν όλες τις δυνάμεις τους. Αφού νο, στη βόρεια Ομβρια. Στην κρίσιμη εκείνη μικών αρμάτων επέφερε μεγάλη σύγχυση
κάλεσαν υπό τα όπλα τους άνδρες μεγάλης μάχη έλαβαν μέρος μεγαλύτερες στρατιωτι­ στις τάξεις του ρωμαϊκού στρατεύματος, το
ηλικίας και τους απελεύθερους για να επαν­ κές δυνάμεις σε σχέση με οποιαδήποτε οποίο άρχισε να κλονίζεται και να υποχωρεί.
δρώσουν τις φρουρές των πόλεων, μπόρε­ προηγούμενη σύρραξη στο ιταλικό έδαφος Τότε ακριβώς ο ύπατος Δέκιος, επικαλούμε­
σαν να συγκεντρώσουν έναν τακτικό στρατό και από την έκβασή της εξαρτήθηκε το μέλ­ νος με οργή και με όλη τη δύναμη της φωνής
40.000 ανδρών (σύμφωνα με άλλους υπολογι­ λον της Ιταλίας. του τη δόξα των προγόνων του, ρίχτηκε με
σμούς ο ρωμαϊκός στρατός ανερχόταν σε Η ημέρα διεξαγωγής της μάχης ήταν πο­ το άλογό του με μεγάλη ορμή μέσα στο πλή­
60.000 άνδρες). Επικεφαλής της δύναμης αυ­ λύ ζεστή. Στη δεξιά πτέρυγα του ρωμαϊκού θος των Γαλατών, για να εμπνεύσει θάρρος
και ενθουσιασμό στους στρατιώτες του που
είχαν αρχίσει να κάμπτονται και να χάνουν το
ΑΠΠΙΟΣ ΚΛΑΥΔΙΟΣ Ο ΤΙΜΗΤΗΣ ηθικό τους. Ο γενναίος ύπατος έπεσε μαχό-
μενος (όπως άλλοτε ο πατέρας του στον πό­
λεμο εναντίον των Λατίνων κατά τη μάχη πα­
ρά τον Βεζούβιο), αλλά η πράξη του είχε θ ε ­
τικά αποτελέσματα: οι λεγεωνάριοι, που εί­
χαν αρχίσει να υποχωρούν, βλέποντας τον α­
γαπημένο αρχηγό τους να πέφτει ηρωικά α-
ναθάρρησαν και αντεπιτέθηκαν. Οι
γενναιότεροι μάλιστα όρμησαν ακάθεκτοι
στις εχθρικές γραμμές για να εκδικηθούν
τον θάνατο του υπάτου τους. Την ίδια στιγμή
προσέτρεχε από το δεξιό κέρας σε ενίσχυσή
τους ο Λεύκιος Σκιπίων, σταλμένος από τον
Ρουλλιάνο. Οι ίλες του εξαίρετου ιππικού
των Καμπανών έπληξαν με ορμή τους Γαλά­
τες από τα νώτα και από τις πλευρές, κρίνο­
ντας την έκβαση της μάχης αποφασιστικά υ­
πέρ των Ρωμαίων. Οι Γαλάτες τράπηκαν σε ά­
τακτη φυγή και τους ακολούθησαν και οι Σα­
μνίτες, οι οποίοι ως τότε αντιστέκονταν σθε­
ναρά. Ο γενναίος στρατηγός των Σαμνιτών,
Εγνάτιος, έπεσε και αυτός μπροστά στην πύ­
λη του στρατοπέδου του.
38 Οι απώλειες των Ρωμαίων ήταν μεγάλες:
Ο Αππιος Κλαύδιος σε μεγάλη ηλικία, αν και τυφλός, εκφώνησε ενώπιον της Συγκλήτου έναν 9.000 άνδρες τους κείτονταν νεκροί στο πε­
περίφημο λόγο, με τον οποίο απέκρουσε τις περί ειρήνης προτάσεις του Πύρρου (280 πΧ). Στον δίο της μάχης. Η ρωμαϊκή νίκη όμως, αν και
πίνακα ο Αππιος Κλαύδιος εμφανίζεται να αγορεύει μπροστά στους
πολύνεκρη, είχε αποφασιστικά αποτελέσμα­
Ρωμαίους συγκλητικούς.
τα. Ο στρατός των Σαμνιτών και των συμμά­
χων τους, Ετρούσκων και Γαλατών, συνετρί-
Σ η μα ντικότερη μορφή τω ν Σαμνιτικώ ν πόλεων ήταν ο Ρωμαίος πολιτικός και σ τρατιω τικός βη και ο αντιρωμαϊκός συνασπισμός κατέρ-
Αππιος Κλαύδιος Καίκος (6' ήμισυ 4ου - α' ήμισυ 3ου αι. π.Χ.). Ο μεγά λος α υ τό ς άνδρας διεδραμά- ρευσε. Ο ύπατος Φάβιος Ρουλλιάνος πέτυχε
τισ ε σπουδαίο ρόλο, όχι τόσο στα πεδία των μαχών, όσο σ την εσ ω τερική οργάνωση και τη ν ενίσχυ­
το ίδιο έτος την παράδοση των εξεγερθέ-
ση του ρωμαϊκού κρά τους, γεγο νό ς που σ υνέβαλε αποφασιστικά σ την τελ ική νίκη τη ς Ρώμης. Κατά
τη θ η τεία το υ ως τιμ η τή ς (312-308/7) έλα β ε μέτρα για την αντιπροσ ω πευτικότερη σ υμμετοχή των
ντων Ομβρων και ανάγκασε τους Σένονες να
πολιτών στη διοίκηση το υ κρά τους. Το απ οτέλεσμα των μεταρρυθμίσ εώ ν το υ ήταν να α υ ξη θ εί ο α­
συνθηκολογήσουν, αφού επέδραμε στο έδα­
ριθμός των φ ορολογούμενω ν πολιτών και να αυ ξηθ ούν τα φ ορολογικά έσοδα τη ς πολιτείας. Ο φος τους. Το 294 και οι ετρουσκικές πόλεις
Αππιος χρησιμοποίησε τα επιπλέον έσοδα για τη ν κατασκευή κοινω φελών έργων, όπως ήταν το συνήψαν ειρήνη με τη Ρώμη.
πρώτο υδραγωγείο στη Ρώμη (Aqua Appia) και η περίφημη σ τρατιω τική οδός που φ έρ ει το όνομά
του (Via Appia). Η Αππία οδός οδηγούσε από τη Ρώμη στην Καπύη και από εκ εί στην Απουλία περ­ Τέλος του Γ1Σαμνιτικού πολέμου
νώ ντας από το Β εν εβ έντο , επ έτρεπ ε δ ε σ τους Ρωμαίους να ελέγχου ν στρατιωτικά τη ν Καμπανία (290 π.Χ.) - Υποταγή των Σαμνιτών
και τη ν Απουλία.
Ο Κλαύδιος με τα μέτρα που έλα β ε επ εδίω κε επιπλέον το ν περιορισμό τη ς κοινω νικής και οι­ Μετά την οικτρή αποτυχία του μεγαλε-
κονομικής ανισ ότητα ς και τη ν ενίσχυση τη ς πολιτικής σ τα θερ ότη τα ς, ώστε οι Ρωμαίοι, απερίσπα­ πήβολου σχεδίου του Εγνάτιου να ενώσει ό­
στοι από τις εσ ω τερικές διαμάχες, να αφοσιω θούν στον π όλεμο κατά τω ν Σαμνιτώ ν και να προχω­ λους τους αντιπάλους της Ρώμης υπό τους
ρήσουν στην κατάκτησ η τη ς ν ό τια ς Ιταλίας. Α νήλθε σε όλα τα ανώτατα αξιώ ματα τη ς ρωμαϊκής πο­ Σαμνίτες, οι τελευταίοι παρέμειναν πλέον
λιτεία ς: δ ιετέλ εσ ε ύπατος δύο φ ο ρ ές (307, 296), πάλι τιμ η τή ς (304), μεσοβασιλέας (in terre x, 298)
μόνοι και εκτεθειμένοι στην εισβολή των ρω­
και πραίτορας (297). Ελαβε επίσης μέρ ος στους π ολέμους τη ς Ρώμης ενα ντίον των Ετρούσκων, των
μαϊκών στρατών από όλες τις πλευρές. Το
Σαβίνων και των Σαμνιτών. Σ ε μεγάλη ηλικία, αν και τυφ λός (από όπου προήλθε και η προσωνυμία
το υ Caecus - τυφ λός), εκφώ νησε μπροστά στη Σύ γκλητο ένα ν περίφ ημο από λογο τεχνική και ρη­
294 δύο στρατοί υπό τους Ρωμαίους υπά­
τορ ική άποψη λόγο με το ν οποίο α ν τιτά χθ η κε στις ειρ η ν ευ τικές προτάσεις του βασιλιά τη ς Ηπεί­ τους προχώρησαν βαθιά μέσα στο Σάμνιο, ό­
ρου Πύρρου (280/279 π.Χ.). Ο Αππιος Κλαύδιος ήτα ν επίσης δια κεκριμένο ς νομομαθής και έγραψ ε που όμως συνάντησαν παντού την πιο λυσ­
μια συλλογή ηθικολογικώ ν αποφθεγμάτων. σαλέα αντίσταση. Ο ύπατος Μάρκος Ακίλιος
ηττήθηκε κοντά στη Λουκερία από τους Σα-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
μνίτες, οι οποίοι επέδραμαν για μια ακόμα άνδρες, καθώς και τον διοικητή τους στρα-
φορά στην Καμπανία και λεηλάτησαν την πε­ τηγό-ύπατο που έπεσε στο πεδίο της μάχης)
ριοχή της λατινικής αποικίας της Ιντεράμνας που είχε ως συνέπεια να εξεγερθούν κατά
επί του ποταμού Λίρη. των Ρωμαίων οι ετρουσκικές πόλεις και να ε ­
Το 293 ο Λεύκιος Παπίριος Κούρσωρ ξαπλωθεί η εξέγερση στο Σάμνιο και στη
(γιος του ομώνυμου στρατηγού του Β1Σαμνι- Λευκανία. Η εξέγερση κατεπνίγη άμεσα χά­
τικού πολέμου) και ο Σπούριος Καρβίλιος κα­ ρη στην έγκαιρη επέμβαση του Ρωμαίου υ­
τατρόπωσαν τους Σαμνίτες σε μια αποφασι­ πάτου Κούριου Δεντάτου, ο οποίος επικεφα­
στική μάχη στην Ακυλωνία, όπου οι τελευτα ί­ λής μιας ισχυρής δύναμης εισέβαλε στο έδα­
οι έχασαν το άνθος του στρατού τους, αφή­ φος των Σενόνων - Γαλατών και τους κατα­
νοντας 20.000 νεκρούς στο πεδίο της μάχης τρόπωσε (284). Στη συνέχεια ο ίδιος, εκδι­
και 4.000 περίπου αιχμαλώτους στα χέρια κούμενος τη δολοφονία μερικών Ρωμαίων
των Ρωμαίων. Παρόλα αυτά οι Σαμνίτες συ­ απεσταλμένων από τους Γαλάτες, κατέ­
νέχισαν να αμύνονται ηρωικά έναντι των Ρω­ στρεψε και ερήμωσε τη χώρα τους. Τα σκλη­
μαίων. Το 291 ο στρατός τους υπό τον Γάβιο ρά αυτά αντίποινα των Ρωμαίων οδήγησαν
Πόντιο, γιο του ομώνυμου Σαμνίτη νικητή στη συνέχιση του πολέμου διότι ο γειτονικός
των "Καυδιανών Δικράνων", νίκησε για τ ε ­ λαός των Βοϊων, φοβούμενος ότι θα είχε την
λευταία φορά τον ρωμαϊκό στρατό. ίδια τύχη, εισέβαλε στην Ετρουρία το 283. Οι
Ο πόλεμος όμως έβαινε πλέον στο μοι­ Βόϊοι Γαλάτες, αφού ενισχύθηκαν κατά την
ραίο για τους Σαμνίτες τέλος του. Το 290 π.Χ. πορεία τους και με ετρουσκικά στρατιωτικά
ο Ρωμαίος ύπατος Μάνιος Κούριος Δεντά- τμήματα, έφθασαν σε απόσταση 80 χλμ. πε­
τος επέδραμε στο Σάμνιο, το οποίο λεηλάτη­ ρίπου από τη Ρώμη. Αναχαιτίσθηκαν από
σε και ερήμωσε αναγκάζοντας τους Σαμνί­ Μετά το νικηφόρο τέλος των Σαμνιτικών πολέμων τους Ρωμαίους και τελικά ηττήθηκαν το 283
τες, εξαντλημένους από τον μακροχρόνιο α­ και γύρω στο 280 π.Χ. οι Ρωμαίοι είχαν θέσει υπό π.Χ. στη λίμνη Βαδιμόνια, στην Ετρουρία,
γώνα τους, να ζητήσουν ειρήνη. τον έλεγχό τους ολόκληρη σχεδόν την Ιταλία και από τον ύπατο Πόπλιο Κορνήλιο Δολαβέλλα.
Οι όροι που επέβαλαν οι Ρωμαίοι δεν ή­ ήταν πια σε θέση να επέμβουν στη Μεγάλη
Υστερα από την ήττα τους οι Βόιοι ζήτησαν
Ελλάδα. Η επέμβασή τους αυτή τούς οδήγησε
ταν εξαιρετικά σκληροί. Οι Σαμνίτες έχασαν σε πόλεμο με τον βασιλιά της Ηπείρου Πύρρο, ειρήνη (282 π.Χ.).
μικρό μόνο τμήμα των εδαφών τους αλλά υ­ τον μεγαλύτερο στρατηγό της εποχής του Οι Ετρούσκοι συνέχισαν τον αγώνα για
ποχρεώθηκαν να γίνουν "σύμμαχοι" και όχι α­ (ρωμαϊκό αντίγραφο προτομής του Πΰρρου, μερικά ακόμα χρόνια, αλλά τελικά συνθηκο­
πλοί φίλοι της Ρώμης, όρος που τους δημι­ Εθνικό Μουσείο Νεαπόλεως). λόγησαν και αυτοί με ευνοϊκούς όρους. Οι
ουργούσε αυξημένες υποχρεώσεις απέναντι Ρωμαίοι επέκτειναν το έδαφος τους μόνον
στους Ρωμαίους, όπως π.χ. να εκστρατεύουν με την προσάρτηση της ετρουσκικής πόλης
μαζί τους στους πολέμους. Επιπλέον απομο­ αποτέλεσμα να στρέψει τους τελευταίους Καίρης, της οποίας οι κάτοικοι απέκτησαν τα
νώθηκαν, καθώς οι Ρωμαίοι τους περιέζωσαν προς τη Ρώμη και να διευκολύνει έτσι τις δι­ δικαιώματα του Ρωμαίου πολίτη άνευ ψή­
με ένα δίκτυο συμμαχιών, στρατιωτικές βά­ πλωματικές επιτυχίες των Ρωμαίων, οι οποί­ φου.
σεις και αποικίες. Στα σύνορα με τη Λευκα- ες συνέβαλαν αποφασιστικά στην τελική Ετσι οι Ρωμαίοι γύρω στο 280 π.Χ. είχαν
νία, στον νότο, οι Ρωμαίοι εγκατέστησαν μια τους νίκη. υποτάξει ολόκληρη σχεδόν την Ιταλική χερ­
ισχυρή λατινική αποικία, τη Βενουσία, ενώ Από στρατιωτική άποψη πρέπει να λ ε­ σόνησο και ήταν πλέον έτοιμοι να στραφούν
για να αποκλείσουν τους Σαμνίτες από τους χθεί ότι η σύγκρουση υπήρξε σκληρή και κα­ κατά των ελληνικών πόλεων στα νότια παρά­
πρώην βόρειους συμμάχους τους προσάρτη- ταστρεπτική και ότι σε αυτήν έλαβαν μέρος λια της Ιταλίας και κυρίως κατά του Τάραντα.
σαν στο ρωμαϊκό έδαφος την περιοχή των μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις και από τις Η επέμβασή τους στη Μεγάλη Ελλάδα τούς 39
Σαβίνων, στους οποίους παρεχώρησαν πολι­ δυο πλευρές, πολύ μεγαλύτερες σε σχέση ενέπλεξε σε νέο πόλεμο, αυτή τη φορά με mm
τικά δικαιώματα «άνευ ψήφου» (civitas sine με κάθε προηγούμενη σύρραξη στο ιταλικό τον βασιλιά της Ηπείρου Πύρρο (280-275
suffragio). Ετσι το ρωμαϊκό έδαφος ("Ρωμαϊ­ έδαφος. π.Χ.), από τον οποίο επίσης εξήλθαν τελικά
κός Αγρός" - "Ager Romanus") εκτεινόταν πλέ­ Αξιολογώντας τα πολιτικά αποτελέσμα­ νικητές.
ον ως την Αδριατική θάλασσα, στις ακτές τα της μακροχρόνιας αυτής πάλης θα πρέ­
της οποίας ιδρύθηκε μια λατινική αποικία πει να παραδεχθούμε ότι η νίκη των Ρωμαί­ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
στην Αδρία. ων και η ήττα των Σαμνιτών απέβησαν προς
όφελος των ιταλικών λαών. Ενδεχόμενη νίκη (1) Μ. Cary and H.H. Scullard: A HISTORY OF
ΕΠΙΛΟΓΟΣ -ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ των Σαμνιτών, που θα άνοιγε τον δρόμο σε ROME, 3rd Edition, Macmillan Press, 1975.
νέες επιδρομές των Γαλατών στην Ιταλία, θα (2) Δη μ ήτρης Κ. Βελισσαρόπουλος: ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΙ
Κατά τον μακροχρόνιο αγώνα μεταξύ έριχνε τη χώρα και πάλι στην αναρχία και στο ΕΛΛΗΝΕΣ, ΤΟΜΟΣ Α Η ΡΩΜΑΪΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ,
της Ρώμης και του Σαμνίου οι ηττημένοι τή ­ χάος. Η ρωμαϊκή νίκη και η ειρήνη που επέ­ Εκδ. Δωδώνη, Αθήνα-Ιωάννινα, 1997.
ρησαν πιο πιστά τις συνθήκες από τους νικη­ βαλε η Ρώμη στην Ιταλική χερσόνησο έφ ε­ (3) Ιωάννου Στ. Παπασταυρου: ΡΩΜΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ,
τές. Στις πολεμικές επιχειρήσεις και οι δύο ραν στην Ιταλία την ηρεμία, την ασφάλεια I. Χιωτέλη, Αθήνα, 1967.
(4) ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ, Εκδ. Ελευθερουδάκη,
αντίπαλοι επέδειξαν θάρρος, αποφασιστικό­ και την τάξη.
Αθήναι, 1932.
τητα και, σε πολλές περιπτώσεις, αξιοσημεί­ Το νικηφόρο για τους Ρωμαίους αποτέ­ (5) Theodor Mommsen: HISTOIRE ROMAINE,
ωτη στρατηγική ικανότητα. Οι Σαμνίτες έχα­ λεσμα του Γ1Σαμνιτικού πολέμου και τα κέρ­ volume 1, Ed. Bouquins, Paris, 1985.
σαν τον πόλεμο διότι, παρά τις επιτυχίες δη τους λίγο έλειψε να κινδυνεύσουν από (6) ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ, Λήμμα: Κλαύδιος
τους στα πεδία των μαχών, όπως π.χ. στα μια αιφνίδια επιδρομή της γαλατικής φυλής Αππιος, Εκδοτική Αθηνών.
"Καυδιανά Δίκρανα", υστερούσαν έναντι των των Σενόνων, τους οποίους η νίκη των Ρω­ (7) ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ,
Ρωμαίων ως προς την ικανότητα για μια συ­ μαίων στο Σεντίνο είχε απλώς περιορίσει αλ­ “Στρατιωτική Ιστορία", τ. 67, Μάρτιος 2002.
στηματική επιθετική πολιτική, για την ανά­ λά δεν είχε συντρίψει. Το 284 οι Γαλάτες επα- (8) Πολύβιος: ΙΣΤΟΡΙΑI, Βιβλίο 2, Κεφ. 19,
Εκδόσεις Κάκτος, "Οι Ελληνες", 1996.
ληψη νέων πρωτοβουλιών και για μεθοδική νέλαβαν τις επιδρομές τους στην Ετρουρία (9) Φραγκίσκου Bertolini: ΡΩΜΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ,
αξιοποίηση των στρατιωτικών τους κερδών. και πολιόρκησαν το Αρρήτιο. Οι Ρωμαίοι έ ­ Τόμος Α’, Εκδ. Παρασκήνιο, Αθήνα, 2003.
Το κυριότερο, όμως, μειονέκτημά τους ήταν στειλαν μια στρατιωτική δύναμη σε βοήθεια (10) Βίκτωρος Ντουρουί: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ,
η ληστρική συμπεριφορά τους απέναντι της πολιορκούμενης πόλης. Ομως αυτή υπέ- Εκδ. Παρασκήνιο, Αθήνα, 2003.
στους γειτονικούς τους λαούς, που είχε ως στη βαριά ήττα (οι Ρωμαίοι απώλεσαν 13.000

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Ο Ιαπωνικός Στρατός του Β ’ Παγκοσμίου
Πολέμου αποτελείτο από άνδρες απόλυτα
αφοσιωμένους στο καθήκον, πειθαρχημένους
και με ακλόνητη πεποίθηση στην τελική νίκη.
Το γεγονός αυτό καταδεικνύεται από τον
ελάχιστο αριθμό αιχμαλώτων που
συνελάμβαναν οι Σύμμαχοι.
s O x ΡΟΝΙΑ
ΑΝΤΑΡΤΗΣ ΣΤΙΣ ΦΙΛΙΠΠΙΝΕΣ
Η ΕΚΠΛΗΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΑΠΩ ΝΑ
Α Ν Θ Υ Π Ο Λ Ο Χ Α ΓΟ Υ Ο ΝΟ ΝΤΑ

Ο Ονόντα, ένστολος, φ ω τογραφ ίζεται μ ε τον αδελφό του, Τοσίο,


και τη σύζυγο του τελευ τα ίο υ .

Ο Β'Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε επίσημα στις 2 Σεπτεμβρίου 1945,

όταν η Αυτοκρατορία του Ανατέλλοντος Ηλίου υπέγραψε την άνευ όρων παράδοσή

της πάνω στο Βωρηκτό "Missouri“, που ήταν αγκυροβολημένο στον όρμο του Τόκυο

Για έναν Ιάπωνα αξιωματικό όμως ο πόλεμος συνεχίστηκε ως το 1974.

Δ Η Μ Η Τ Ρ ΙΟ Σ Β. ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ
Ε
ίναι κοινό μυστικό ότι κάποιος μπορεί να πλησιάζει ήταν αποφασισμένος να απο­
να αντλήσει περισσότερες πληροφο­ μυζήσει μέχρι και το τελευτα ίο λεπτό ανέ­
ρίες για έναν στρατό από τις απλές, μελης ζωής. Λάμβανε μαθήματα τραγουδι­
καθημερινές σ υνήθειες και νοοτροπίες του ού και κατέβαλλε φιλότιμες προσπάθειες
καθώς και από τα παραδείγματα αφοσίωσης να μάθει να παίζει τρομπέτα και κλαρινέτο.
και πειθαρχίας των ανδρών που τον απαρτί­ Τον Μάιο του 1942 ήλθε η σειρά του να πε-
ζουν, παρά από τις φ ανταχτερές παρελά­ ράσει από τις απαραίτητες ιατρικές εξετά ­
σεις ή από τους καταλόγους που απαριθ­ σεις του Στρατού για την αξιολόγηση της
μούν τις ποσότητες του πολεμικού υλικού φυσικής του κατάστασης. "Το ίδιο βράδυ τη ­
του. Με 6άση αυτό το σκεπτικό, τι στρατός λεγράφησα στην οικογένειά μου στη Βακα-
θα μπορούσε άραγε να είναι εκείνος που γιάμα λέγοντας απλά: "Κατηγορία Α, Μπαν-
παρήγαγε άνδρες αποφασισμένους να θ υ ­ ζάι!", θυμάται ο Ονόντα. Στις 10 Δεκεμβρίου
σιάσουν τη ζωή τους για την πατρίδα και 1942 κατατάχθηκε πλέον και τυπικά στο 61ο
τον αυτοκράτορα, στρατιώτες οι οποίοι α­ Σύνταγμα Πεζικού της Βακαγιάμα.
ψηφούσαν οποιαδήποτε υπεροχή του ε ­ Οι φιλοδοξίες του Ονόντα σχετικά με τη
χθρού σε πολεμικά μέσα και ήταν σε θέση 0 δεκάχρονος Χίρου Ονόντα, όπως στρατιωτική σταδιοδρομία του ήταν αρχικά
να κρατήσουν άσβεστη τη φλόγα του πα­ φω τογραφήθηκε από τους γονείς του όταν μάλλον περιορισμένες. "Εισερχόμενος στον
τριωτικού πάθους και του στρατιωτικού κα­ είχε απ οκοιμηθεί σε ένα τραπέζι. Στρατό υποσχέθηκα στη μητέρα μου να επι­
θήκοντος ακόμα και υπό περιστάσεις κατά στρέφω ως στρατιώτης α' τάξης. Αν και ή­
τις οποίες ένας συνηθισμένος στρατιώτης του "κέντο" τον γέμιζε με αγαλλίαση και υ­ μουν ένας από τους υποψήφιους για δόκι­
θα λύγιζε πολύ εύκολα; Στον σύγχρονο κό­ περηφάνεια. Βελτιωνόταν σε τέτοιο βαθμό μος αξιωματικός δεν πίστευα ότι ήμουν
σμο, στον οποίο οι αξίες και τα ήθη έχουν ώστε να νικά ακόμα και τους δυσκολότε­ φτιαγμένος για κάτι τέτοιο, να στέκομαι δη­
διαφοροποιηθεί αισθητά με την πάροδο ρους αντιπάλους. Τα μαθητικά χρόνια πέρα- λαδή μπροστά στους συναδέλφους μου φο­
των δεκαετιών, την αφθονία των υλικών α­ σαν γρήγορα. Το 1939 ήλθε η ώρα για τον Χί­ ρώντας μια διαφορετική στολή και να φωνά­
γαθών και την πληθώρα των πληροφοριών ρου να αναζητήσει βιοποριστική εργασία. ζω διαταγές. Τα δύο αστέρια του στρατιώτη
ακόμα και για τις πιο απόμακρες γειτονιές Προσελήφθη από την εμπορική εταιρία "Τα- α' τάξης μού ήταν αρκετά ή έτσι τουλάχι­
του "παγκόσμιου χωριού", δεν είναι καθό­ ζίμα Γιόκο" η οποία δραστηριοποιείτο στον στον νόμιζα εκείνη την εποχή". Δέκα ημέ­
λου παράξενο το ότι η στάση ενός αποφασι­ τομέα των βερνικιών. Ο Ονόντα δέχθηκε ρες μετά την κατάταξή του τοπ οθετήθηκε
σμένου για όλα στρατιώτη, που δεν διστάζει την πρόσληψη γνωρίζοντας ότι προοριζό­ στο 218 Σύνταγμα Πεζικού στο Ναντσάνγκ
να έλθει σε αντιπαράθεση μόνος του με μια ταν για μια θέση της εταιρίας στην κινεζική (όπου υπηρετούσε κατά σύμπτωση και ο α­
υπερδύναμη, φαντάζει περισσότερο ανόη­ πόλη Χάνκοου (η οποία βρισκόταν τό τε υπό δελφός του, Ταντάο). "Η παγωνιά ήταν τόσο
τη παρά ηρωική. Κατά τον ίδιο τρόπο ο ιαπωνική κατοχή), αλλά η δυνατότητα να μεγάλη όταν φθάσαμε στο νέο στρατόπεδο
στρατιωτικός όρκος προς την πατρίδα και η κερδίσει μόνος του τη ζωή του και όχι σε ώστε το ρύζι στο πιάτο μου πάγωνε και γινό­
αξία της χαλύβδινης πειθαρχίας αποδει- βάρος των γονέων του τον ώθησαν προς ταν μια σκληρή μάζα". Η συμπεριφορά των
κνύεται συχνά στην πράξη ότι έχουν πολύ ε ­ την περιπέτεια. αξιωματικών και των υπαξιωματικών στη
λαστικά όρια και ότι τηρούνται μόνον όταν Η ενασχόληση με τα λογιστικά βιβλία νέα μονάδα ήταν αυστηρή αλλά δίκαιη και
υπάρχουν γύρω ανώτεροι που επιβλέπουν της εταιρίας στο Χάνκοου δεν ήταν βέβαια οι νεοσύλλεκτοι υποβάλλονταν σχεδόν κα­
(και ενίοτε επιβάλλουν) την τήρησή τους. ιδιαίτερα συναρπαστική για τον νεαρό Χί­ θημερινά σε πορείες 5 km τις οποίες έπρε-
Οσοι υποστηρίζουν ότι η πραγματικότητα υ- ρου. Ωστόσο οι χοροί που διοργανώνονταν πε να ολοκληρώνουν μέσα σε μια ώρα. "Το ί­
περβαίνει σε δράμα και έμπνευση ακόμα και στη μεγάλη αίθουσα της Γαλλικής Παροι­ διο διάστημα συνέχισα να μεγαλώνω", έλεγε
42 τη ζωηρότερη φαντασία, σίγουρα θα ανακα- κίας γρήγορα έγιναν το επόμενο μεγάλο πά­ ο Ονόντα. "Το ύψος μου ήταν στο 1,62 m και
ΙΒ8* λύψουν στο πρόσωπο του Ιάπωνα ανθυπο- θος του, στο οποίο διακρίθηκε με την ίδια το βάρος μου είχε αυξηθεί στα 60 kg, περί­
λοχαγού Χίρου Ονόντα έναν ιδιότυπο Οδυσ- ορμητικότητα που το είχε κάνει στο "κέντο". που το διπλάσιο δηλαδή από τον φόρτο που
σέα της Απω Ανατολής και θα τεθ ο ύ ν μοι­ Αν και μεγαλωμένος σε μια τυπική ιαπωνική είχαμε να μεταφέρουμε κατά τις πορείες!".
ραία μπροστά σε ένα δίλημμα: θα πρέπει ά­ οικογένεια αυστηρών αρχών, ο Χίρου επέ­ Η αρχική μετριοφροσύνη του για τον απλό
ραγε η περιπέτεια του Ιάπωνα αξιωματικού τρεψ ε στον εαυτό του να ξεφ ύγει αρκετά βαθμό του στρατιώτη α1τάξης γρήγορα ξε-
να γίνει αφορμή δηκτικών σχολίων για τη από την πεπατημένη και να χαρεί τη ζωή περάστηκε και την 1η Αυγούστου 1943 πέ-
μέχρι τρέλας προσήλωση ενός στρατιωτι­ του εργένη δαπανώντας τα χρήματά του σε ρασε με επιτυχία τις ειδικές εξετάσ εις για
κού στους τύπους ή να προκαλέσει δέος για μικρές απολαύσεις. Ομολογούσε ότι έπινε εισαγωγή στη σχολή δοκίμων αξιωματικών
το μέγεθος της ψυχικής δύναμης που κρύ­ λίγο, κάπνιζε περίπου 20 τσιγάρα την ημέρα, του Κουρούμε (στο νησί Κυουσού), όπου έ-
βει μέσα του ο άνθρωπος όταν πιστεύει α­ πήγαινε στις χαρτοπαικτικές λέσχες και φθασε στις 13 Ιανουαρίου 1944.
κράδαντα στο δίκαιο του σκοπού του; βελτίωνε τα κινεζικά του ώστε να έχει πε­ Επρόκειτο για μια από τις σκληρότερες
ρισσότερη τύχη με τις νεαρές ντόπιες. σχολές του Ιαπωνικού Στρατού και ο λόχος
Η ΕΚΚΟΛΑΨΗ ΕΝΟΣ ΘΡΥΛΟΥ Η ιαπωνική επιδρομή στο Περλ Χάρ- του Ονόντα είχε τη ατυχία να διοικείται από
μπορ και η συνακόλουθη έκρηξη του πολέ­ τον σκληρότερο ίσως αξιωματικό της, τον
Ο Χίρου Ονόντα γεννήθηκε στις 19 μου με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους λοχαγό Σιγκέο Σιγκετόμι, που είχε ως προ­
Μαρτίου 1922 στην κωμόπολη Καϊνάν της ε ­ άλλαξαν ξαφνικά τα πάντα στη ζωή του σωπικό σύνθημά του το "Καλύτερα να ιδρώ­
παρχίας Βακαγιάμα και ήταν το πέμπτο κα­ Ονόντα. Οι χοροεσπερίδες στο Χάνκοου πε­ ν ετε στα πεδία ασκήσεων παρά να ματώνε­
τά σειρά παιδί από επτά αδέλφια. Μια από ριορίστηκαν, οι οικονομικές δυσκολίες άρ­ τε στη μάχη". Η επιρροή του Σιγκετόμι στη
τις πρώτες αδυναμίες του ενώ ήταν ακόμα χισαν να αναφύονται και ο ιαπωνικός Τύπος διαμόρφωση του Ονόντα ως αξιωματικού ή­
μαθητής του δημοτικού σχολείου ήταν η αναφερόταν στους Ιάπωνες που σύχναζαν ταν καταλυτική. "Εμαθα από αυτόν όλα όσα
παραδοσιακή ιαπωνική ξιφασκία ("κέντο"). στα κέντρα διασκέδασης αποκαλώντας χρειαζόμουν προκειμένου να είμαι ένας ά­
Είχε την τύχη να διδαχθεί τα μυστικά της τους τα "παράσιτα της Ασίας", θέλοντας να ψογος στρατιώτης και επιπλέον μού δίδαξε
από τον έκτο κατά σειρά κατάταξης αθλητή τονίσει τη διαφορά μεταξύ των νέων που υ­ τα μυστικά της πνευματικής πειθαρχίας. Η
της Ιαπωνίας, τον Εϊζαμπούρο Σασάκι. Αν πηρετούσαν την πατρίδα τους στο μέτωπο χειρότερη ατίμωση στη σχολή ήταν να συλ-
και ο μικρός Χίρου δεν ήταν ιδιαίτερα επι­ και εκείνων που περνούσαν τον χρόνο τους ληφ θεί κάποιος ανέτοιμος ή απληροφόρη­
μελής με τα σχολικά μαθήματα, ο χειρισμός σε ανούσιες ασχολίες. Ο Χίρου όμως δεν τος. Τίποτα δεν έπρεπε να αντιμετωπίζεται
του "σπαθιού" από μπαμπού στις αίθουσες πτοήθηκε. Διαισθανόμενος την καταιγίδα ως υπόθεση ρουτίνας, όσο επουσιώδης λε-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
πτομέρεια και αν ήταν". Στις 5 Μαρτίου π έντε χρόνια, αλλά ότι κι αν συμβεί θα έλ­
1944 ο Χίρου δέχθηκε την επίσκεψη του με­ θουμε πίσω για εσάς. Μέχρι τότε, ακόμα κι
γαλύτερου αδελφού του, ο οποίος τον ρώ­ αν έχεις έστω κι έναν μόνο στρατιώτη θα
τησε έκπληκτος: "Τι σου συμβαίνει;". Ο Ονό- πρέπει να ηγείσαι. Μπορεί να χρειαστεί να
ντα ξαφνιάστηκε με την ερώτηση και από­ επιβιώσεις τρώγοντας μόνο καρύδες. Σε
ρησε: "Γιατί;11. Δείχνεις σαν πραγματικός άν- καμία περίπτωση όμως δεν πρέπει να παρα­
δρας τώρα". Ο Ταντάο επρόκειτο να μ ετα τε­ δ οθείς!11. Επρόκειτο για την πιο μοιραία δια­
θεί σύντομα στην Κορέα και όφειλε να δώ­ ταγή που θα λάμβανε ποτέ ο Ονόντα. Ο δό­
σει τις τελευ τα ίες συμβουλές στον κιμος παρέμεινε σε στάση προσοχής και ό­
μικρότερο αδελφό του: "Να είσαι δυνατός. ταν ο στρατηγός ολοκλήρωσε, απάντησε
Σύντομα θα χρειαστείς όλα τα αποθέματα ζωηρά: "Μάλιστα στρατηγέ".
δύναμης που διαθέτεις". Ο Χίρου του απά­
ντησε με στόμφο: "Μην ανησυχείς, θα πε- ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ
θάνω σαν άνδρας".
Τον Αύγουστο του 1944 ο Ονόντα ονο­
ΑΠΟΦΑΣΙΖΟΥΝ ΝΑ
μάστηκε και επίσημα δόκιμος αξιωματικός. ΣΥΝΕΧΙΣΟΥΝ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ
Κατά το μ εγαλύτερο διάστημα του 1944 ο
Σε αυτό τον βαθμό έπρεπε να παραμείνει Ονόντα εκπαιδευόταν ακόμη ως δόκιμος
για τέσσερις ακόμα μήνες πριν ανέλθει σε αξιω ματικός στην Ιαπωνία. Στον Ιαπωνικό Στρατό, όπως και στους
εκείνον του ανθυπολοχαγού. Συνήθως οι περισσότερους στρατούς στον κόσμο, η α-
περισσότεροι δόκιμοι επέστρεφαν μετά έλαβαν διαταγή να μεταβούν αεροπορικώς κριβολογία είναι θεμελιώ δης αρχή. Την αρ­
την αποφοίτησή τους από τη σχολή στις μο­ στις Φιλιππίνες και έφθασαν στη βάση χή των προβλημάτων του Ονόντα απετέλε-
νάδες από τις οποίες προέρχονταν ή μ ετε­ Κλαρκ της νήσου Λουζόν στις 22 του μήνα. σε η φράση "θα ηγηθεί", που περιελάμβανε
τίθ εντο στην Κίνα, όπου μαινόταν ο ανταρ­ Επρεπε να παρουσιαστούν στον επικεφα­ η διαταγή του Τανιγκούτσι. Αυτό σήμαινε
τοπόλεμος με τους ντόπιους. Για τον Ονό­ λής του Ειδικού Αποσπάσματος Πληροφο­ πως ο δόκιμος δεν θα είχε την ευθύνη της
ντα όμως ο Στρατός επεφύλλασσε διαφο­ ριών, τον ταγματάρχη Γιοσίμι Τανιγκούτσι, ο άμεσης διοίκησης της φρουράς του Λου-
ρετική τύχη. Τοποθετήθηκε μαζί με 229 άλ­ οποίος έπειτα από μια σύντομη υποδοχή μπάνγκ αλλά μόνο της καθοδήγησής της
λους δόκιμους στο μυστηριώδες Απόσπα- διέτα ξε τον Ονόντα και π έντε συναδέλφους σχετικά με θέματα ανορθοδόξου πολέμου.
σμα 33, που έδρευε στη Φουταμάτα και του να τον ακολουθήσουν στο αρχηγείο Ο Ονόντα έφθασε στο νησί, που βρίσκεται
σκοπός του ήταν να εκπαιδεύσει αξιωματι­ της ταξιαρχίας "Σούγκι" της 8ης Μεραρχίας στα ανοικτά του κόλπου της Μανίλλας, τα
κούς πληροφοριών για ανορθόδοξο πόλεμο Πεζικού του υποστράτηγου Γιοκογιάμα, στη ξημερώματα της παραμονής της Πρωτο­
("γιουγκέκι σεν"). Η εκπαίδευση ήταν εξα ­ δυτική ακτή της Λουζόν. χρονιάς του 1945, επιβαίνοντας σε ένα ψα­
ντλητική και αποσκοπούσε στο να επιστή- Η αγωνία των νεαρών αξιωματικών ήταν ροκάικο 5 0 1, το "Seifuku Maru", που είχε επι­
σει την προσοχή των νεαρών αξιωματικών έκδηλη όταν έφθασαν στο αρχηγείο της τα­ τά ξει πρόσφατα ο Στρατός. Ο Τακαχάσι τον
στις λεπ τομ έρειες οξύνοντας την παρατη­ ξιαρχίας και έμειναν σε στάση προσοχής σε είχε προειδοποιήσει γελώντας ειρωνικά
ρητικότητα και την αντίληψή τους. Η αυ­ μια γωνιά περιμένοντας τους ανωτέρους πως στο Λουμπάνγκ θα συναντούσε "την
στηρή πειθαρχία είχε ξαφνικά χαλαρώσει. τους να αποφασίσουν για την τύχη τους. καλύτερη μονάδα του Ιαπωνικού Στρατού".
"Οι εκπαιδευτές μας τόνιζαν επανειλημμέ­ Στο δωμάτιο συσκέπτονταν αρκετοί αξιω­ Ο Ονόντα αντιλήφθηκε το μέγεθος του α­
να ότι ως καταδρομείς όσο διατηρούσαμε ματικοί: ο αντισυνταγματάρχης Μοτογιάμα στείου όταν διαπίστωσε ότι οι στρατιώτες
την αυτοπειθαρχία και το ηθικό μας σε υ­ της Στρατηγικής Διοίκησης, ο ταγματάρχης εκεί δεν είχαν την παραμικρή διάθεση να
ψηλά επίπεδα, η τήρηση των τυπικών στρα­ Τακαχάσι της Διοίκησης Πληροφοριών, ο πολεμήσουν ή να διεξαγάγουν ανταρτοπό­
τιωτικών κανονισμών είχε ελάχιστη σημα­ λοχαγός Γιαμαγκούτσι του Αποσπάσματος λεμο, παρά μόνο να ξεφύγουν από τη λαβή
σία". Η εκπαίδευση διαρκούσε οκτώ ώρες Μετόπισθεν, ο υπολοχαγός Κουσάνο των του θανάτου που φαινόταν να τους πλησιά­
την ημέρα. "Μας ενθάρρυναν να σκεπτόμα­ Πληροφοριών και μερικοί άλλοι. Κατά το ζει ολοταχώς. Ο Ονόντα προσπάθησε φιλό­
στε μόνοι μας, να αναπτύσσουμε πρωτο­ διάστημα που οι έξι δόκιμοι αναρωτιούνταν τιμα να πείσει τους συναδέλφους του να
βουλία, να βρίσκουμε λύσεις εκεί όπου δεν σιωπηρά για το τι τους επιφύλασσε το μέλ­ τον βοηθήσουν να υπονομεύσει το αερο­
υπήρχαν τυπικές συνταγές". Προετοιμάζο­ λον, ο Τανιγκούτσι και ο Τακαχάσι συσκέ­ δρόμιο και τις άλλες εγκαταστάσεις, αλλά
νταν για ένα είδος πολέμου που όσο περισ­ πτονταν χαμηλόφωνα για το πού θα έπρεπε οι διοικητές των μικρών αποσπασμάτων
σότερο γνώριζε ο Ονόντα τόσο πιο πολύ να σταλεί ο καθένας και αμέσως μόλις κα­ που συνέθεταν τη φρουρά έδιναν τη μόνι­
γοητευόταν από αυτό. Οι εντολές ήταν α­ τέληγαν σε μια αποστολή ανακοίνωναν μη απάντηση ότι είχαν πολύ σοβαρότερα
πλές αλλά σαφείς: "Το παν στον μυστικό πό­ στον ενδιαφερόμενο τις διαταγές. Ο Ονό­ καθήκοντα με τα οποία έπρεπε να απασχο­
λεμο είναι η ακεραιότητα του χαρακτήρα. ντα έμεινε τελευταίος. "Ο δόκιμος Ονόντα λήσουν τους άνδρες τους.
Αν είστε αγνοί στο πνεύμα οι άνθρωποι θα θα προωθηθεί στο νησί Λουμπάνγκ, όπου Ο εχθρός φάνηκε τελικά στα ανοικτά
ανταποκριθούν σε εσάς και θα συνεργα­ θα ηγηθεί της φρουράς στον ανταρτοπόλε­ του Λουμπάνγκ στις 08.30 της 3ης Ιανουαρί-
στούν μαζί σας". μο". Για τον Ονόντα ήταν η πρώτη φορά στη ου 1945 και οι απελπισμένοι Ιάπωνες αντί­
ζωή του που άκουγε το όνομα "Λουμπάνγκ". κρισαν με τα κυάλια τους μια τρομερή αρ­
ΜΟΙΡΑΙΑ ΔΙΑΤΑΓΗ Δ εν γνώριζε ούτε πού βρισκόταν αυτό το μάδα από δύο θωρηκτά, τέσσερα αεροπλα­
νησί, ούτε πόσο μεγάλο ήταν. Αποστολή του νοφόρα, τέσσερα βαριά καταδρομικά, περί­
Ο πόλεμος προχωρούσε γοργά για όσο Ονόντα ήταν να συντονίσει τη μικρή φρου­ που 20 αντιτορπιλλικά και 150 αποβατικά
διάστημα ο Ονόντα εκπαιδευόταν στην Ια­ ρά του νησιού, που αποτελείτο από 176 άν­ σκάφη να περιπλέει το νησί κατευθυνόμε-
πωνία. Τον Οκτώβριο του 1944 οι αμερικανι­ δρες, στο να προβεί σε καταστροφές στην νη προς τα ανατολικά. Προφανώς είχε ξεκι­
κές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στη νήσο περίπτωση που ο εχθρός αποπειράτο να α­ νήσει η κύρια αμερικανική απόβαση στη
Λ έυτε των Φιλιππινών και συνέτριψαν τον ποβιβαστεί. Το αεροδρόμιο του Λουμπάνγκ Λουζόν και η αρμάδα απλώς προσπέρασε
Συνδυασμένο Στόλο σε μια σειρά από αερο­ έπρεπε να καταστραφεί, όπως και η προ­ το Λουμπάνγκ χωρίς να κάνει τον κόπο να
ναυμαχίες. Η Ιαπωνία δεν είχε πλέον την βλήτα του λιμανιού του. Ο στρατηγός Γιο- ασχοληθεί μαζί του. Οι ημέρες συνέχισαν
πολυτέλεια να κρατά εφ εδρείες μακριά από κογιάμα ήταν επίσης σαφής όταν απευθύν­ να περνούν και οι Ιάπωνες στο νησί πληρο­
τον αγώνα και όφειλε να χρησιμοποιήσει θηκε προσωπικά στον Ονόντα λίγες ώρες φορούντο τα νέα του πολέμου από τον α­
κάθε διαθέσιμο άνδρα της. Στα τέλη Δ ε­ αργότερα: "Απαγορεύεται αυστηρά να αυ- σύρματό τους, που μετέδιδε συνεχώς δια­
κεμβρίου ο Ονόντα και 21 συνάδελφοί του τοκτονήσ ετε. Μπορεί να πάρει τρία, μπορεί ταγές για αντίσταση μέχρις εσχάτων σε ό-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡ ΙΑ
λες τις μονάδες της Λουζόν. Στις 10 Ιανουα- πεταμένο τυφ έκιο Model 99 και μερικά φυ­ κές επιχειρήσεις, να συνεννοηθούν μεταξύ
ρίου ο Ονόντα προήχθη τυπικά σε ανθυπο- σίγγια (ως αξιωματικός είχε μόνο πιστόλι τους και να μοιραστούν τα τρόφιμα που εί­
λοχαγό αλλά δεν είχε τη δυνατότητα να α­ και ξίφος), βρέθηκε μαζί με τον δεκανέα χαν αποθηκευτεί σε μυστικές τοποθεσίες
ντικαταστήσει τη στολή του δοκίμου, ούτε Σοϊτσι Σιμάντα και τον στρατιώτη Κινσίτσι πριν από την απόβαση. Στα μέσα Μαϊου οι ε-
να βρει τα κατάλληλα διακριτικά του νέου Κοζούκα. πιζώντες άκουσαν εκρήξεις όλμων και κρο-
βαθμού του. Αυτό όμως δεν είχε και ιδιαίτε­ Το πρώτο μέλημα των αποκομμένων Ια­ τάλισμα πολυβόλων από την κατεύθυνση
ρη σημασία. πώνων ήταν να εξασφαλίσουν τροφή. Οι του χωριού Μπινάκας, όπου οι Αμερικανοί
Στο μεταξύ κάθε επικοινωνία του νησι­ διασκορπισμένες ομάδες κατάφεραν, παρά αιφνιδίασαν και εξόντωσαν μια ιαπωνική ο­
ού με τον έξω κόσμο (εκτός από τον ασύρ­ την πίεση του εχθρού και τις εκκαθαριστι­ μάδα του λοχαγού Τσουκίι. Τα πρώτα φυλλά-
ματο) είχε διακοπεί και οι περισσότεροι
στρατιώτες άρχισαν να υποφέρουν από υ­
ποσιτισμό και ασθένειες, παρά το ότι είχαν
εφοδιαστεί εκ των προτέρων με προμήθει­
ες ρυζιού για π έντε μήνες. Η φρουρά προ­
χώρησε σε επιτάξεις εφοδίων από τους ντό­
πιους, αλλά η πειθαρχία χαλάρωνε και το η­
θικό είχε καταρρεύσει. Στις 28 Φεβρουάρι­
ου οι Αμερικανοί αποβίβασαν στο Λουμπάν-
γκ, στην τοποθεσία Τομίμπο της δυτικής
παραλίας του νησιού, 50 άνδρες τους και οι
ανώτεροι Ιάπωνες αξιωματικοί έσπευσαν
περιχαρείς να μεταφέρουν τα τμήματά
τους εγγύτερα προς εκείνο το σημείο, β έ­
βαιοι ότι θα εξολόθρευαν εύκολα τον ε ­
χθρό που είχε την απρονοησία και το θρά­ 0 Ονόντα δεν ήταν μόνος του κατά την απίστευτη περιπέτεια που έζησε στο νησί
σος να στείλει μια τόσο μικρή δύναμη. Ο Λουμπάνγκ. Ηταν επικεφαλής μιας ομάδας τριών ανδρών, οι δύο από τους οποίους έμειναν
Ονόντα όμως, που παρακολούθησε τους πιστοί στον επικεφαλής τους ως το τέλος. Ο στρατιώ της Γιουίτσι Ακάτσου (αριστερά) δεν
Αμερικανούς από το ύψωμα 500 στον σταθ­ ά ν τεξε τις κακουχίες και παραδόθηκε το 1949. Ο δεκανέας Σοϊτσι Σιμάντα (κέντρο)
μό ραντάρ, είχε άλλη γνώμη και φοβούμε­ σκοτώ θηκε το 1954 και ο στρατιώ της Κινσίτσι Κοζούκα (δεξιά) έχασε τραγικά τη ζωή του το
νος παγίδα εκ μέρους των Αμερικανών συ­ 1972.
νέστησε να διαφυλαχθούν οι εφ εδρείες για
την πραγματική απόβαση που θα γινόταν σε
κάποιο άλλο σημείο. Δεν εισακούστηκε. Τα
αποτελέσματα ήταν μοιραία για τη φρουρά
του Λουμπάνγκ. Οι δρόμοι του νησιού ήταν
πρωτόγονοι και δεν επέτρεπαν τη γρήγορη
μετακίνηση στρατευμάτων. Το βράδυ ακού-
στηκαν πυρά από την κατεύθυνση του χωρι­
ού Λουμπάνγκ και το επόμενο πρωί ο Ονό­
ντα είδε με κυάλια του αμερικανικά κατα-
44 δρομικά να περιπολούν στα ανοικτά του χω-
ριού Τιλίκ. Εκείνος ήταν τελικά ο χώρος ό­
που ο εχθρός σκόπευε να διενεργήσει την
κύρια απόβασή του!
Εχοντας υποστεί τακτικό αιφνιδιασμό η
ιαπωνική φρουρά ήταν ανήμπορη να αντι-
δράσει. Τα αμερικανικά πολεμικά σφυροκό-
πησαν το νησί επί δύο ώρες και τα αερο­
σκάφη βομβάρδισαν και πολυβόλησαν ανε­
νόχλητα τους αμυνόμενους ενώ στην ακτή
εξερχόταν ένα τάγμα πεζοναυτών συνοδευ-
όμενο από τέσσερα άρματα μάχης. Στις τά ­
ξεις της φρουράς επικράτησε πανικός και
σύντομα διαδόθηκε η φήμη ότι οι Αμερικα­
νοί έριχναν με πυροβολικό ακόμα και ενα­
ντίον μεμονωμένων στρατιωτών (πράγμα
που όντως συνέβη)! Οσοι Ιάπωνες επέζησαν
αποτραβήχθηκαν στα βουνά. Οι αμερικανι­
κές δυνάμεις από το Τιλίκ και το Τομίμπο
συνέκλιναν παγιδεύοντάς τους, όπως είχε
προβλέψει ο Ονόντα. Η θανάσιμη πάλη συ­
νεχίστηκε επί τέσσερις ημέρες, μετά το πέ­
ρας των οποίων κάθε οργανωμένη αντίστα­
ση έπαψε να υφίσταται. Οσοι Ιάπωνες παρέ- Το νησί Λουμπάνγκ μ ε τον μεγάλο ορεινό όγκο στο κέντρο του απ ετέλεσ ε ιδεώ δες
καταφύγιο για τον απελπισμένο Χίρου Ονόντα και τους συντρόφους του μ ετά την ή ττα του
μειναν ζωντανοί και ελεύθεροι είχαν κατα-
Ιαπωνικού Στρ α το ύ κατά τη μάχη των Φιλιππινών. Η πορεία που είναι σημειωμένη στον
φύγει στο βουνό οργανωμένοι σε αυτόνο­ χάρτη αποτελούσε το συνηθισμένο κυκλικό δρομολόγιο το οποίο ακολουθούσαν ο Ονόντα
μες μικρές ομάδες. Ετσι ο Ονόντα, που πε­ και οι άνδρες του κατά τα α τελείω τα χρόνια της παραμονής τους στο ορεινό κέντρο του
ριμάζεψε μέσα στη σύγχυση της μάχης ένα νησιού.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
δια, όμως, που καλούσαν τους Ιάπωνες να δας του δεκανέα Φουτζίτα που βρισκόταν και ένα άλογο κούρσας. Ο Ακάτσου ήταν ο
παραδοθούν εμφανίστηκαν τον Οκτώβριο πιο κοντά σε εκείνη του Ονόντα. αδύναμος κρίκος της ομάδας, τόσο από η­
του 1945, όταν μια ομάδα επιζώντων προ­ Από την άνοιξη του 1946 και μετά στα­ θική όσο και από σωματική άποψη. Γιος υ­
σπάθησε να κλέψει μια αγελάδα από τους μάτησαν οι ρίψεις φυλλαδίων που καλού­ ποδηματοποιού από το Τόκυο, απεχθανό-
ντόπιους. Οι Αμερικανοί σκόρπισαν αμέσως σαν τους επιζώντες σε παράδοση, άρχισαν ταν τον Στρατό και ήταν εκείνος που έμενε
στα βουνά σημειώματα που έγραφαν: Ό πό­ όμως να ακούγονται φωνές στα ιαπωνικά οι μονίμως πίσω στις πορείες και υποχρέωνε
λεμος τελείωσε στις 15 Αυγούστου. Κατε- οποίες έλεγαν: "Δεν ερευνά κανένας άλλος τους υπόλοιπους να καθυστερούν για να
βείτε από τα βουνά!". Ο Ονόντα παραδέ­ για εσάς πλέον, παρά μόνο Ιάπωνες. Βγείτε τον βοηθούν να ξεφ ύγει από τις ενέδρες
χθηκε: "Κανένας από εμάς δεν το πίστεψε. έξω!". Ο Ονόντα και οι τρεις σύντροφοί του των εχθρικών περιπόλων. Σύντομα με ευθύ­
Αν όντως ο πόλεμος είχε τελειώσει, γιατί η
ομάδα των Ιαπώνων που έσερνε την αγελά­
δα δέχθηκε πυρά από αμερικανική περίπο­
λο;".
Με την πάροδο των εβδομάδων οι ιαπω­
νικές ομάδες οργάνωναν καλύτερα τη δια­
βίωσή τους στα απρόσιτα ορεινά σημεία
ενώ παράλληλα τηρούσαν τακτική επαφή
μεταξύ τους. Οι αμερικανικές περίπολοι συ­
νέχισαν να οργώνουν την ορεινή ραχοκοκ-
καλιά του Λουμπάνγκ για να εντοπίσουν
τους ακατάβλητους και δύσπιστους στρα­
τιώτες, αλλά το φθινόπωρο του 1945 η δρα-
στηριότητά τους μειώθηκε δραστικά. Μια
ημέρα ένα Β-17 έριξε σε ένα σημείο ένα με­
γάλο δέμα όπου περιέχονταν επίσημες ανα­
Στο τροπικό περιβάλλον του Λουμπάνγκ τα ρούχα και τα υπόλοιπα υλικά φ θείρονταν με
κοινώσεις περί κατάπαυσης του πυρός από πολύ γρήγορο ρυθμό κι έτσ ι ο Ονόντα και οι σύντροφοί του ήταν υποχρεωμένοι να τα
το επιτελείο της 14ης Στρατιάς, χάρτες της αναπληρώνουν με μικροκλοπές από τους ντόπιους. Σ τις φω τογραφίες που ελήφθησαν μ ετά
Λουζόν και του Λουμπάνγκ και έκκληση του την παράδοση του Ονόντα εικονίζονται ένα ψαλίδι, βελόνες, κλωστές, μαγειρικά σκεύη και
ίδιου του στρατηγού Γιαμασίτα για παράδο­ ένα παγούρι.
ση των ανδρών του που δεν είχαν δεχθεί α­
κόμα το μήνυμα. Οι Αμερικανοί συμπλήρω­ δεν πείθονταν εύκολα. "Πιστεύαμε ότι ο ε ­ νη του Ονόντα η ομάδα οργάνωσε τη δια­
ναν ότι θα χορηγείτο υγειονομική βοήθεια χθρός είχε απλώς εξαναγκάσει ορισμένους βίωσή της ώστε να προσαρμοστεί στις ανά­
σε όσους άνδρες παραδίδονταν και εγγυώ- αιχμαλώτους να στήσουν αυτή την παγίδα γκες των μελών της και να εκμετα λλευθεί
ντο τη μεταφορά τους στην Ιαπωνία. Οι Ιά­ κι έτσι κάθε φορά που οι φωνές πλησίαζαν κατά τον καλύτερο τρόπο τις δεξιό τη τες
πωνες βρήκαν εύκολα αυτό το δέμα. Αφού προς τις θέσεις μας εμείς μετακινούμα- του καθενός. Ετσι ο χειροδύναμος Σιμάντα
μελέτησαν σκεπτικοί το περιεχόμενό του, σταν σε πιο απομακρυσμένες περιοχές". Οι ανελάμβανε τις πιο βαριές εργασίες, ο Ακά­
συμφώνησαν στο ότι οι όροι "υγειονομική τέσσερις άνδρες συμφώνησαν τον Απρίλιο τσου φρόντιζε για τη μεταφορά της ξυλείας
βοήθεια" και "μεταφορά" ήταν υποτιμητικοί του 1946 να συνεχίσουν την αντίστασή και του πόσιμου νερού, ενώ ο Ονόντα και ο
και ύποπτοι και πως ο τίτλος "Αμεση Αυτο- τους, δεμένοι με όρκο αφοσίωσης ο ένας Κοζούκα κατασκεύαζαν εργαλεία, εναλλάσ­
κρατορική Διαταγή" που συνόδευε το κεί­ προς τον άλλον. Ο Ονόντα ήταν τό τε 24 ε ­ σονταν στις σκοπιές και σχέδιαζαν τις επό-
μενο του Γιαμασίτα δεν είχε χρησιμοποιη­ τών, ο Ακάτσου 23, ο Κοζούκα 25 και ο Σιμά- μενες κινήσεις. Η ομάδα δ ιέθ ετε τέσσερα 45
θ εί ποτέ κατά το παρελθόν. Κατέληξαν λοι­ ντα (ο μόνος νυμφευμένος της συντροφιάς, τυφέκια, το Model 99 του Ονόντα και τρία ΒΒΒ"
πόν στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για ένα που έχει αφήσει πίσω του σύζυγο και δύο Model 38. Κάθε μέλος της έφ ερε επίσης
φθηνό τέχνασμα των Αμερικανών προκει- παιδιά) 31. από δύο πιστόλια και δύο χειροβομβίδες.
μένου να τους πείσουν να παραδοθούν και Οι τέσσερις μοναχικοί πολεμιστές μετα­ Εκεί όπου εντοπιζόταν το μεγαλύτερο πρό­
πως δεν θα έδιναν στον εχθρό αυτή την ι­ κινούντο αδιάκοπα από ένα σημείο του βλημα ήταν τα πυρομαχικά. Ηταν διαθέσιμα
κανοποίηση. Ο αγώνας θα συνεχιζόταν. βουνού στο άλλο φοβούμενοι ότι ο εχθρός μόνο 300 φυσίγγια για το Model 99 και 900
Ο χρόνος πέρασε και ήλθε το 1946. Η μπορούσε να τους εντοπίσει από στιγμή σε για τα Model 38, ενώ άλλα 600 φυσίγγια πο­
παρουσία αμερικανικών αεροπορικών και στιγμή. Η περίοδος των βροχών στο Λου- λυβόλου Lewis μετατράπηκαν αργότερα με
ναυτικών δυνάμεων γύρω από το Λουμπάν- μπάνγκ διαρκούσε από τον Ιούλιο ως τα μέ­ κοπιαστική εργασία ώστε να μπορούν να
γκ εξακολουθούσε να υπάρχει, αν και ελατ­ σα Οκτωβρίου. Οι καταιγίδες συνεχίζονταν προσαρμοστούν στο τυφ έκιο του Ονόντα.
τωμένη, ενώ οι ιαπωνικές ομάδες ήλθαν για ασταμάτητα επί ολόκληρα 24ωρα. Χωρίς ε ­ Τα αποθέματα ρυζιού της ομάδας εξα-
πρώτη φορά σε επαφή με περιπόλους Φι- παρκή ρουχισμό και στεγνά καταλύματα οι ντλήθηκαν σε λίγους μήνες. Κατόπιν το ίδιο
λιππινέζων στρατιωτών, με τους οποίους Ιάπωνες στρατιώτες υπέφεραν. Ο Σιμάντα, συνέβη με το ρύζι που είχαν κρύψει άλλες
μάλιστα αντάλλαξαν πυρά. Στις αρχές του γιος αγροτών από την επαρχία Σαϊτάμα, ή­ ομάδες και το οποίο ανακάλυψαν οι τέσσε­
έτους η ομάδα του Ονόντα ενισχύθηκε με ταν ο πιο εύθυμος της παρέας και εκείνος ρις άνδρες ερευνώντας κάθε γνωστή γωνιά
την προσθήκη του στρατιώτη Γιουίτσι Ακά- που δίδαξε στους υπόλοιπους τα περισσό­ των βουνών. Ηταν φανερό πως η ομάδα αυ­
τσου, του οποίου οι δύο σύντροφοι είχαν τερα μυστικά της επιβίωσης στη φύση. τή περιελάμβανε από το καλοκαίρι του 1946
σκοτωθεί σε συμπλοκή με Φιλιππινέζους. Οι Τους έμαθε να κατασκευάζουν αυτοσχέδια τους μοναδικούς επιζώντες της ιαπωνικής
ομάδες των Ιαπώνων επιζώντων άρχισαν να σανδάλια ("βαράζι"), να στερεώνουν τις φρουράς του Λουμπάνγκ. Με τον καιρό οι
εξαντλούνται σωματικά και ψυχικά, κάτι σκηνές τους, να σφάζουν ζώα και να παρα­ ντόπιοι είχαν ξεθαρρέψ ει και αφού πίστε­
που οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην κακή σκευάζουν το φαγητό τους. Ο Κοζούκα ή­ ψαν ότι κάθε ίχνος ιαπωνικής παρουσίας εί­
διαχείριση των τροφίμων τους, αλλά ο Ονό­ ταν πιο εσωστρεφής και σπανίως μιλούσε χε εξαφανιστεί από το νησί, συνεργάζονταν
ντα αρνήθηκε να τους χορηγήσει μέρος αν δεν του απηύθυνε κάποιος τον λόγο. αρμονικά με τους Αμερικανούς στρατιώτες
από τις προμήθειες της δικής του ομάδας. Γιος ευκατάστατων αγροτών από την περι­ και έφθαναν μάλιστα ως τις υπώρειες των
Ο υποσιτισμός και οι κακουχίες προκάλε- φέρεια του Τόκυο, εξομολογείτο μερικές βουνών για να κόψουν ξύλα. Οι Ιάπωνες α­
σαν τον Απρίλιο του 1946 την παράδοση 41 φορές ότι νοσταλγούσε τα ανέμελα χρόνια πέφευγαν τους χωρικούς με κάθε τρόπο,
ανδρών, συμπεριλαμβανομένης της ομά­ στη φάρμα του πατέρα του όπου είχε ακόμα αλλά όταν δεν γινόταν αλλιώς έβαλλαν ενα-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
Ο Ονόντα παρέμεινε
ακλόνητος στην
απομόνωσή του ακόμη κι
όταν άκουσε τον ίδιο τον
γηραιό πατέρα του,
Τανεχίρο (με το
μικρόφωνο) να τον καλεί
να εμφανιστεί. Δίπλα του
μ ε κατεβασμένο κεφάλι
είναι ο ταγματάρχης
Τανιγκούτσι, που φ αίνεται
ότι είχε α π ο γ ο η τευ τεί
γνωρίζοντας ότι ο Ονόντα
δεν θα υπέκυπτε στην
ψυχολογική πίεση.

Ο λόγος για τον οποίο ο Ονόντα αρνείτο


πεισματικά να βγει από την απομόνωσή του,
ήταν το ότι δεν είχε δ εχ θ εί ακόμη επίσημες
δ ιαταγές για κάτι τέτο ιο . Το τυπικό τέλος
της π εριπέτειάς του σημειώ θηκε στο
«Σημείο Βακαγιάμα», όπου ο ταγματάρχης
Τανιγκούτσι του διάβασε τη σχετική
διαταγή μ ε καθυστέρηση 29 ετώ ν!

του 1949 ο Ακάτσου, χωρίς να ανακοινώσει


τίποτα σχετικό στους συντρόφους του, έ ­
Η ομάδα έρευνας που στάλθηκε από την ιαπωνική κυβέρνηση το 1954 προκειμένου να κρινε ότι δεν άντεχε άλλο και διέφυγε για
αναζητήσει τους τρεις χαμένους στρατιώ τες, περιελάμβανε τον αδελφό του Σιμάντα, τέτα ρτη φορά (τις προηγούμενες τρεις τον
Φουκούτζι, καθώς και τον μεγαλύτερο αδελφό του Ονόντα, Τοσίο (με τα γυαλιά και το είχε βρει πρώτος ο Σιμάντα) στα πυκνά δά­
μεγάφωνο). ση της περιοχής του "Βουνού του Φιδιού"
για να παραδοθεί στους Φιλιππινέζους. Το
ντίον τους για εκφοβισμό. Το βόρειο Λου- νήσεις η ομάδα μετέφ ερ ε μαζί της όλα τα υ­ γεγονός αντιμετωπίστηκε από τους υπόλοι­
μπάνγκ ήταν σχετικά πεδινό, σε αντίθεση πάρχοντά της, τα οποία κατανέμονταν σε α­ πους τρεις με περιφρονητικά σχόλια σχετι­
46 με τη νότια πλευρά όπου κυριαρχούσαν οι τομικούς φόρτους με βάρος ανάλογο με τη κά με τη δύναμη του χαρακτήρα του Ακά­
mm απότομες ακτές και οι βράχοι. Η ομάδα συ­ φυσική κατάσταση κάθε μέλους της και με τσου, αλλά και με φοβερή ανησυχία για το
νέχιζε αδιάκοπα τους αέναους κύκλους στο μέσο όρο τα 20 kg. ενδεχόμενο να δώσει στον εχθρό σημαντι­
νησί εγκαθιστώντας μικρές βάσεις σε διά­ Ο Ονόντα φρόντιζε να αποτυπώνει διαρ- κές πληροφορίες για τις κινήσεις της ομά­
φορα σημεία, όπως στο "Δίδυμο Βουνό", στο κώς στο μυαλό του (δεν υπήρχε μολύβι και δας που θα έθετα ν τους υπόλοιπους σε ά­
"Σημείο των Δύο Σπιτιών" χαρτί) παρατηρήσεις στρατιωτικού ενδια­ μεσο κίνδυνο. Στην πραγματικότητα ο Ακά­
και αλλού, αλλά εξακολουθούσε να φο­ φέροντος για το νησί, όπως ήταν η εχθρική τσου χρειάστηκε να περιπλανηθεί μόνος
βάται να παραμείνει σε καθένα από αυτά δραστηριότητα, ύποπτες κινήσεις και οτι­ του επί έξι μήνες πριν βρει τελικά ένα φυ­
περισσότερο από π έντε ημέρες. δήποτε άλλο θα είχε την παραμικρή σημα­ λάκιο του Στρατού των Φιλιππινών στο Λόοκ
Με την πάροδο των μηνών η "μετανά­ σία για τον Ιαπωνικό Στρατό όταν θα έφ θα­ για να δηλώσει την τα υτότητά του. Δέκα μή­
στευση" των τεσσάρων επιζώντων έλαβε νε για να ανακαταλάβει το νησί - κάτι το ο­ νες μετά την εξαφάνιση του Ακάτσου οι σύ­
μια μορφή προγραμματισμένης πορείας α­ ποίο και οι τέσσερις Ιάπωνες θεωρούσαν ντροφοί του βρήκαν ένα ιδιόχειρο σημείω­
ποδημητικών πουλιών: με αφετηρία το Γκο- βέβαιο. Ευτυχώς για τους τέσσερις άνδρες, μά του που έγραφε: "Οταν παραδόθηκα, τα
ντίν συνέχιζαν στο "Σημείο Καϊνάν", στο "Ση­ το Λουμπάνγκ είχε πλούσια βλάστηση και φιλιππινέζικα στρατεύματα με αντιμετώπι­
μείο Βακαγιάμα", στο "Δίδυμο Βουνό", στο πανίδα που περιελάμβανε νεροβούβαλους, σαν ως φίλο". Λίγο αργότερα παρατηρήθηκε
"Σημείο Κοζούκα", στο "Σημείο Σίνγκου" της αγριόχοιρους, κοτόπουλα και ιγκουάνα τα ότι ελαφρά αεροπλάνα πραγματοποιούσαν
κοιλάδας Σιοκάρα, κατόπιν στο "Σημείο οποία έφθαναν σε μήκος μέχρι και το ένα αναγνωριστικές πτήσεις χαμηλά πάνω από
Κουμάνο", στο "Βουνό του Φιδιού", στο ύ­ μέτρο! Το πιο γευστικό γεύμα ωστόσο προ­ το Βίγκο και άλλες περιοχές, με προφανή
ψωμα 500, στο Μπινάκας, στο ύψωμα 600 και ερχόταν από τις αγελάδες των ντόπιων, τις σκοπό να εντοπίσουν τους τρ εις Ιάπωνες.
πίσω στο Γκοντίν. "Οταν κινούμασταν γρήγο­ οποίες η ομάδα του Ονόντα σκότωνε και έ ­ Το χειρότερο όμως ήταν μια ανακοίνωση σε
ρα", έλεγε αργότερα ο Ονόντα, "ολοκληρώ­ τρωγε λαμβάνοντας κάθε προφύλαξη. Η κα­ άψογα ιαπωνικά που τους απευθύνθηκε με
ναμε έναν πλήρη κύκλο σε λιγότερο από έ ­ τανομή των μερίδων γινόταν με ευθύνη του τηλεβόα κοντά στο "Σημείο Βακαγιάμα":
ναν μήνα, αλλά συνήθως χρειαζόμασταν πε­ Ονόντα (ως αξιωματικού), αλλά ο Σιμάντα "Εχετε 72 ώρες να παραδοθείτε. Αν δεν
ρίπου δύο μήνες, έτσι ώστε σε κάθε οκτά­ και ο Ακάτσου ήταν μόνιμοι παραβάτες και συμμορφωθείτε μέσα σε αυτή την προθε­
μηνη περίοδο βροχών ολοκληρώναμε περί­ άρπαζαν έντεχνα τις ξένες μερίδες. σμία, τό τε δεν θα έχουμε άλλη επιλογή από
που τέσσερις κύκλους". Το κυρίαρχο ζήτημα Με βάση αυτή την απλή ρουτίνα της ε ­ το να στείλουμε μια ειδική ομάδα να σας κα­
ήταν πάντα η ασφάλεια αλλά και η επάρκεια πιβίωσης οι εβδομάδες κυλούσαν, γίνονταν ταδιώξει". Για τον Ονόντα και τους συντρό­
κάθε περιοχής σε τροφή. Κατά τις μετακι­ μήνες και κατόπιν χρόνια. Τον Σεπτέμβριο φους του αυτή η αυστηρή προειδοποίηση

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
απετέλεσε άλλη μια απόδειξη ότι ο πόλε­ των οικείων τους. "Η πρώτη σκέψη μου", εί­ επεδίωκε να σκοτώσει κάποιον από τους
μος συνεχιζόταν. πε ο Ονόντα, "ήταν ότι οι Γιάνκηδες το εί­ φυγάδες. Μία βολίδα, πέτυχε τον Σιμάντα
Τρεις ημέρες αργότερα οι Ιάπωνες αντι- χαν παρακάνει. Αναρωτιόμουν πώς στην ευ ­ ανάμεσα στα μάτια και μία άλλη τραυμάτισε
λήφθηκαν το απόσπασμα του Φιλιππινέζι- χή είχαν ανακαλύψει τις φωτογραφίες και τον Ονόντα στα δάκτυλα του χεριού.
κου Στρατού να κινείται εναντίον τους και δεν μπορούσα να βγάλω άκρη για τη μέθο­ Δέκα ημέρες μετά το τραγικό συμβάν οι
διέκριναν τον Ακάτσου, ντυμένο με λευκά δο που ακολούθησαν ώστε να πετύχουν αυ­ δύο εναπομείναντες «διάβολοι των βου­
ρούχα και ψάθινο καπέλο, να το καθοδηγεί. τό το ύπουλο τέχνασμα". Ολοι κατέληξαν νών», όπως τους αποκαλούσαν οι ντόπιοι,
Η οργή της ομάδας για την "προδοσία" του στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για άλλη μια δέχθηκαν νέα μηνύματα από μεγάφωνα
πρώην συντρόφου τους ξεχείλισε και ο Κο­ ακόμα πανουργία του εχθρού προκειμένου που τους καλούσαν να παραδοθούν λέγο­
ζούκα δήλωσε αποφασιστικά: "Δεν θα μπο­ να τους λυγίσει ηθικά και να τους κάνει να ντας ότι ο πόλεμος είχε τελειώσει προ πολ-
ρέσουν να μας συλλάβουν ούτε με 50 άν­ πάψουν την αντίστασή τους. Την ίδια αντι­ λού. Το μόνο που κατάφεραν οι ομάδες έ ­
δρες. Γνωρίζουμε το νησί καλύτερα από κά­ μετώπιση επεφύλαξαν και έναν μήνα αργό­ ρευνας ήταν να εξοργίσουν περισσότερο
θε άλλον στον κόσμο!11. Η ομάδα άλλαξε τα­ τερα σε μια άλλη φωνή που κραύγαζε από τον Ονόντα και τον Κοζούκα: «Θέλαμε να
κτική και δεν δίσταζε πλέον να βάλλει κατά
του εχθρού όποτε ένιωθε ότι κινδύνευε. Οι
Φιλιππινέζοι συνέχισαν τις προσπάθειές
τους αλλά δεν ενέπλεξαν ποτέ περισσότε­
ρους από 100 άνδρες στις έρευνες, γεγο­
νός που επέτρεπε στους επιδέξιους Ιάπω­
νες να διαφεύγουν από τον κλοιό χάρη στην
άριστη γνώση του εδάφους. Η ομάδα σεβό­
ταν τον Ονόντα, τον οποίο αποκαλούσε "κύ­
ριε ανθυπολοχαγέ", ή "κύριε διοικητά", αλλά
αυτό δεν σήμαινε πως σε εκείνες τις ακραί­
ες συνθήκες επιβίωσης δεν υπήρχαν δια­
φωνίες. Ο Ονόντα και ο Σιμάντα ήλθαν με­
ρικές φορές στα χέρια, ενώ διάφορες μι-
κροπαρεξηγήσεις οδηγούσαν σε απότομη
και άδικη συμπεριφορά. Η τριάδα ωστόσο
παρέμεινε σφιχτά δεμένη μπροστά στην α­
ποστολή της.

"ΟΙ ΔΙΑΒΟ ΛΟ Ι
ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ"
Τα χρόνια συνέχισαν να περνούν και οι Η περίοδος των μουσώνων μ ε τις αδιάκοπες βροχοπτώσεις υποχρέωνε τον Ονόντα και τους
τρεις ξεχασμένοι Ιάπωνες στρατιώτες δια­ συντρόφους του να κατασκευάζουν μ ε περισσή τέχνη τα πρόχειρα καταλύματά τους (τα
«μπουχάι»), «αγκυρώνοντάς» τα πάντα σε κάποιο γειτονικό δέντρο και δίνοντας τέτο ια
πίστωναν ότι το Λουμπάνγκ άλλαζε. Το 1951
κλίση στη στέγη (που καλυπτόταν από φύλλα φοινίκων) ώστε τα νερά να καταλήγουν στο
το Τιλίκ και άλλα χωριά ηλεκτροδοτήθηκαν, έδαφος. Τα πλευρικά χαντάκια χρησίμευαν επίσης ως «αντιπλημμυρική ασπίδα». Ο μικρός
η παρουσία ναυτικών και αεροπορικών δυ­ σωρός από υπολείμματα καρύδας (δεξιά, κοντά στην π έτρα) κρατούσε σε απόσταση τα
νάμεων στα γύρω ύδατα γινόταν όλο και πιο μυρμήγκια. 47
σπάνια και στο λιμάνι του νησιού κατέφθα-
ναν πλέον πλοία πολύ μεγαλύτερα και πιο ένα μεγάφωνο πως ήταν Ιάπωνας δημοσιο­ ουρλιάξουμε προς τους ενοχλητικούς Αμε­
σύγχρονα από τα παλιά ψαροκάικα "ποκού- γράφος της εφημερίδας "Ασάχι Σιμπούν", ρικανούς να σταματήσουν επιτέλους τις α­
ρι" που θυμούνταν όλοι. Από τα σπίτια των πως ο πόλεμος είχε τελειώ σει από χρόνια πειλές και την προπαγάνδα. Θέλαμε να
χωριών, τα οποία επίσης άλλαζαν σιγά-σιγά και πως θα έπρεπε επιτέλους να εμφανι­ τους πούμε πως αν δεν σταματούσαν να
όψη και εκσυγχρονίζονταν, ακούγονταν συ­ στούν και να επιστρέφουν στον πολιτισμό. μας συμπεριφέρονται σαν σε τρομαγμέ­
χνά φιλιππινέζικα τραγούδια, ακόμα και ια­ Τον Ιούνιο του 1953 ο Σιμάντα τραυματί­ νους λαγούς, θα τους κτυπούσαμε με τον
πωνικές μελωδίες. Κατά την περίοδο των στηκε σοβαρά στο δεξί πόδι από βολίδα τυ ­ δικό μας τρόπο».
βροχών οι τρεις Ιάπωνες έμεναν στην ησυ­ φεκίου κατά τη διάρκεια μιας συμπλοκής με Οι απεγνωσμένες προσπάθειες των
χία και στη μοναξιά τους, αφού οι περίπολοι 15 ανυποψίαστους αλλά ένοπλους Φιλιππι- συγγενών των δύο ανδρών αλλά και της Ια­
του "εχθρού" δεν επιχειρούσαν και κανένας νέζους ψαράδες στην περιοχή μεταξύ του πωνίας γενικότερα να έλθουν σε επαφή με
δεν φαινόταν να τους αναζητεί. Οι τρεις άν­ Γκοντίν και του Μπινάκας. Οι δύο σύντρο­ τους ακλόνητους και αποφασισμένους ως
δρες φρόντιζαν ο ένας τον άλλον σε όλες φοί του τον μετέφ εραν στην ασφάλεια των τον θάνατο μαχητές συνεχίστηκαν. Οι δύο
τις καθημερινές ασχολίες, όπως ήταν το ορεινών καταφυγίων, όπου και του παρεί­ άνδρες βρήκαν κάποια ημέρα στη μέση ε ­
μαγείρεμα, το κούρεμα, η επιδιόρθωση των χαν κάθε δυνατή φροντίδα. Επειτα από δύο νός δάσους μία τεράστια ιαπωνική σημαία
ρούχων κλπ. μήνες φάνηκε να αναρρώνει και μπορούσε πάνω στην οποία είχαν γραφεί τα ονόματα
Τον Φεβρουάριο το 1952 ένα μικρό αε­ πια να περπατά αλλά βραδυπορούσε απελ­ της οικογένειας του Ονόντα. Ηταν μάταιος
ροσκάφος της Αεροπορίας των Φιλιππινών πιστικά κατά τις μετακινήσεις και το ηθικό κόπος. «Δεν πιστέψαμε ούτε μια στιγμή ότι
διέγραψε κύκλους πάνω από το νησί και ένα του έδειχνε να καταρρέει. Η παραλία του ο πόλεμος είχε τελειώσει», παραδέχθηκε ο
μεγάφωνο που ήταν τοπ οθετημένο σε αυτό Γκοντίν αποδείχθηκε ο μοιραίος τόπος για Ονόντα. «Περιμέναμε από στιγμή σε στιγμή
καλούσε τους τρεις άνδρες με τα ονόματά τον Σιμάντα. Στις 7 Μαϊου 1954 σκοτώθηκε τον Στρατό μας να εμφανιστεί ή τουλάχι­
τους. Μη λαμβάνοντας κάποια απάντηση έ ­ εκεί από τα πυρά μιας φιλιππινέζικης περι­ στον να στείλει άλλους μυστικούς πράκτο­
ριξε ένα δέμα και εξαφανίστηκε. Οι τρεις ε- πόλου 35 ανδρών, λίγες εκατοντάδες μέτρα ρες για να έλθουν σε επαφή μαζί μας». Τί­
πιζώντες έτρ εξα ν προς το σημείο όπου είχε μακριά από το σημείο του αρχικού τραυμα­ ποτα δεν μπορούσε να κλονίσει την απόλυ­
πέσει το δέμα και ανακάλυψαν με έκπληξη τισμού του. Η περίπολος είχε απλώς απα­ τη πεποίθηση των δύο στρατιωτών για την
ότι περιείχε γράμματα από τις οικογένειές ντήσει στα πυρά, αφού ο Ονόντα και ο Κο­ τελική νίκη της Ιαπωνίας. «Κάθε φορά που
τους που συνοδεύονταν από φωτογραφίες ζούκα είχαν βάλει πρώτοι, και πιθανώς δεν έπεφταν νέα φυλλάδια χαιρόμασταν επειδή

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟ Ρ ΙΑ
ρευνας χαλάρωσε στις αρχές του 1960 και οι
δύο άνδρες συνέχισαν να ζουν υπό άθλιες
συνθήκες, κυνηγημένοι στα βουνά σαν α­
γρίμια. Οι στολές τους σάπισαν από την υ­
γρασία και έφτιαξαν νέες αυτοσχέδιες, ακο­
λουθώντας πάντα το στρατιωτικό υπόδειγ­
μα. Κατασκεύασαν επίσης καπέλα, παπού­
τσια από ελαστικά αυτοκινήτων και φυτικά
υλικά, μαγειρικά σκεύη και βελτίωσαν τις
μεθόδους δημιουργίας των πρόχειρων κα­
ταλυμάτων τους, που έγιναν πλέον πιο απο­
τελεσματικά. Το 1965 εμφανίστηκαν στο
Λουμπάνγκ τα πρώτα συνθετικά υλικά, ό­
πως το νάυλον, και οι δύο φυγάδες γρήγορα
εξασφάλισαν μερικά από αυτά λύνοντας αρ­
κετά από τα πρακτικά προβλήματά τους.
Κύρια τροφή τους παρέμεναν πάντα τα
φρούτα και ιδιαίτερα οι μπανάνες. Οι απει­
λές από το φυσικό περιβάλλον ήταν διαρ­
κείς, με κυριότερη τα ποντίκια του Λου-
μπάνγκ, που έφθαναν σε μήκος τα 10 cm χω­
Οταν δεν έβρεχε ο Ονόντα κοιμόταν στην ύπαιθρο, επιλέγοντας μία πλαγιά με ελαφρά κλίση ρίς να υπολογίζεται η ουρά τους. Η συμπλή­
και τοποθετώ ντας τον σάκκο του ή έναν κορμό κάτω από τα πόδια του για να μην κυλήσει ρωση της διατροφής με κρέας ήταν απαραί­
στον ύπνο του κατά λάθος. τητη για τη λήψη πρωτεϊνών αλλά η έλλειψη
ψυγείων οδηγούσε τους δύο Ιάπωνες στη
πιστεύαμε ότι η ώρα της ιαπωνικής απόβα­ μείς πηγαίναμε βαθύτερα μέσα στη ζού­ μόνη εναλλακτική μέθοδο διατήρησης του
σης πλησιάζει... Τα φυλλάδια περιείχαν πολ­ γκλα» ανέφ ερε ο Ονόντα. «Ημαστε σίγου­ κρέατος: το κάπνισμα. Το μόνο που δεν
λές λεπ τομέρειες για τις οικογένειές μας ροι ότι επρόκειτο για πράκτορες του ε ­ τους απασχολούσε καθόλου ήταν το πόσιμο
και για την άνετη ζωή που ζούσαν στην πα­ χθρού που ήθελαν να μας εξουδετερώ σουν νερό, αφού στο νησί υπήρχαν άφθονες πη-
τρίδα. Κατά τη γνώμη μας αυτό δεν μπο­ ώστε να μη μπορέσουμε να έλθουμε σε ε­ γές.
ρούσε να σημαίνει τίποτα άλλο από το ότι η παφή με τον νικηφόρο Στρατό μας». Ο Ονό­ Υπό αυτές τις συνθήκες το γεγονός ότι
χώρα μας κέρδιζε τον πόλεμο... Θυμόμα­ ντα δεν κάμφθηκε ούτε όταν διαπίστωσε οι δύο άνδρες πέρασαν μία ακόμη δεκαετία
σταν το πάθος με το οποίο σύσσωμος ο λα­ ότι η φωνή που ακουγόταν μερικές φορές (αυτή του 1960) χωρίς να παρουσιάσουν σο­
ός ήταν αποφασισμένος να πολεμήσει μέ- από τα μεγάφωνα ήταν του αδελφού του, βαρά προβλήματα υγείας φαντάζει πραγμα­
χρις εσχάτων για τον αυτοκράτορα. Αν η Ια­ Τοσίο. «Ειλικρινά δεν μπορούσα να πιστέψω τικά απίστευτο, αλλά δικαιολογείται από τις
πωνία είχε χάσει τον πόλεμο, όπως ισχυρί­ ότι η Ιαπωνία θα μπορούσε ποτέ να παραδο­ εξα ιρετικές προφυλάξεις που λάμβαναν και
ζονταν οι Αμερικανοί, τό τε όχι μόνο δεν θα θεί, έστω κι αν έμενε μόνο ένας στρατιώτης τις αυτοσχέδιες ιατρικές και φαρμακευτι­
ευημερούσε, όπως φανέρωναν οι εφ ημερί­ μας ζωντανός. Διαβάζοντας τις εφ ημερίδες κές μεθόδους τις οποίες ακολουθούσαν.
δες, αλλά δεν θα είχε μείνει ούτε ένας ζω­ που άφηναν πίσω τους οι ομάδες έρευνας «Κάθε πρωί έπλενα τα δόντια μου και τα κα­
ντανός Ιάπωνας! Ολοι θα είχαν θυσιαστεί!». το 1959, κατέληγα μόνο σε ένα συμπέρα­ θάριζα σχολαστικά με ίνες φοινικόδε-
48 Την ίδια πεποίθηση είχε και ο Κοζούκα. Ακό- σμα: Η Ιαπωνία είναι ασφαλής και συνεχίζει ντρου», έλεγε ο Ονόντα, «ενώ φροντίζαμε
μη κι όταν ανακάλυψε μία φωτογραφία που να μάχεται!». Σε ό,τι αφορούσε τις λεπ τομέ­ πάντα τη σωματική καθαριότητά μας αλλά
έδειχνε την οικογένειά του μπροστά σε ένα ρειες της ήττας, την εισβολή των Σοβιετι­ και εκείνη των ρούχων μας». Τα πυρομαχικά
υπέροχο καινούργιο σπίτι, απέρριψε την α­ κών στη Μαντζουρία και τις ρίψεις των ατο­ συντηρούντο επίσης με επιμέλεια, τοπ οθε­
λήθεια σαν ένα ακόμη πονηρό τέχνασμα μικών βομβών στη Χιροσίμα και στο Ναγκα­ τημένα μέσα σε μπουκάλια γεμάτα με λάδι
του εχθρού: «Πώς περιμένουν να πιστέψω σάκι, ο ιαπωνικός Τύπος δεν έκανε κανέναν καρύδας και με σφραγισμένο το στόμιό
κάτι τέτοιο; Για ποιον λόγο η οικογένειά μου λόγο 14 χρόνια αργότερα. τους. Ανθρωποι και υλικά κινδύνευαν στο
θα φωτογραφιζόταν μπροστά σε ένα σπίτι Η πεποίθηση των δύο ανδρών στη νίκη βουνό του Λουμπάνγκ από φίδια, μυρμή­
που δεν είναι το δικό μας;». Δεν μπορούσε τούς ώθησε να προβαίνουν σε στρατηγικές γκια, σκορπιούς και σαρανταποδαρούσες
καν να διανοηθεί ότι η Ιαπωνία είχε ισοπε­ αναλύσεις που δεν είχαν την παραμικρή των οποίων το τσίμπημα μπορούσε να προ-
δωθεί και είχε κτισθεί από την αρχή. σχέση με την πραγματικότητα, οραματιζό- καλέσει τεράστιο και επώδυνο πρήξιμο.
Ζώντας μέσα στην πλάνη της αυταπά­ μενοι ότι επιτέλους η «Ευρύτερη Σφαίρα Το 1965 η ομάδα απέκτησε (κλέβοντάς
της ο Ονόντα κηρύχθηκε επίσημα νεκρός Αμοιβαίας Ευημερίας» για την οποία είχε ε ­ το από μία καλύβα) και ένα ραδιόφωνο με
τον Δεκέμβριο του 1959, με το αιτιολογικό ξαπολύσει τον πόλεμο η Ιαπωνία πλησίαζε τρανζίστορ, αλλά έπρεπε να κάνει μεγάλη
ότι λογικά δεν θα έπρεπε να έχει επιβιώσει να υλοποιηθεί. Ακόμη κι όταν διάβασαν ένα οικονομία στη χρήση των μπαταριών κι έτσι
από τα τραύματα που είχε δεχθεί π έντε άρθρο σε ιαπωνικό περιοδικό με τίτλο: «Μυ­ η ακρόαση προγραμμάτων περιοριζόταν σε
χρόνια νωρίτερα. Μία εξάμηνη εκστρατεία στική αποστολή στο Λουμπάνγκ: Τι διατά- ελάχιστα λεπτά την ημέρα. Τα όσα άκουγαν
έρευνας που οργάνωσε το ιαπωνικό Υπουρ­ χθηκε να πράξει ο ανθυπολοχαγός Ονό­ για τον πόλεμο που διεξήγαν οι Αμερικανοί
γείο Υγείας στο Λουμπάνγκ κατά το ίδιο διά­ ντα», οι δύο στρατιώτες ερμήνευσαν το θ έ ­ στο Βιετνάμ, ήλθαν να επιβεβαιώσουν στη
στημα, δεν ανακάλυψε ούτε ίχνος από τους μα ως ένα έμμεσο, μυστικό μήνυμα που είχε φαντασία τους τη συνέχιση της παγκόσμιας
δύο άνδρες. «Επαναλάμβαναν συνεχώς από την έννοια: «Ονόντα κράτα γερά. Δεν σε έ ­ σύρραξης, η οποία πιθανολογούσαν ότι είχε
τα μεγάφωνα: «Ανθυπολοχαγέ Ονόντα! χουμε ξεχάσει!». Ο Ονόντα ήταν πια απόλυ­ περιέλθει σε νέα φάση. Ο Ονόντα δεν είχε
Στρατιώτη Κοζούκα! Εχουμε έλθει από την τα σίγουρος πως η ώρα της νίκης ήταν κο­ καμία αμφιβολία ότι το Βιετνάμ ήταν σύμ­
Ιαπωνία για να σας πάρουμε πίσω στην πα­ ντά: «Φύλαξα προσεκτικά όλα τα περιοδικά μαχος της Ιαπωνίας και καθήλωνε τις αμερι­
τρίδα. Ο πόλεμος τελείωσε! Παρακαλούμε και τις εφ ημερίδες για να τα παραδώσω στο κανικές δυνάμεις προσφέροντας πολύτιμες
μιλήστε μας!». Επαιζαν ακόμη τον εθνικό ύ­ επιτελείο της 8ης Μεραρχίας Πεζικού μόλις υπηρεσίες στον αυτοκράτορα. Στις 19
μνο και πολλά παραδοσιακά ιαπωνικά τρα­ θα γινόταν η απόβαση». Οκτωβρίου 1972 μια νέα τραγωδία έπληξε
γούδια... «Κάθε φορά που μας πλησίαζαν, ε ­ Η ασφυκτική πολιορκία των ομάδων έ ­ τους δύο φυγάδες. Ο Κοζούκα σκοτώθηκε

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
σε μια συμπλοκή με ντόπιους. Δέκα ημέρες
νωρίτερα οι δύο Ιάπωνες είχαν εγκαταλεί-
ψει τη 6άση τους στο Λοόκ με σκοπό να με-
ταβούν στο «Δίδυμο Βουνό» μέσω του
Μπρολ. Καθ’ οδόν αποφάσισαν να διακινδυ­
νεύσουν μία επιδρομή σε έναν απομονωμέ­
νο οικισμό. Ομως ένας χωρικός αποδείχθη­
κε περισσότερο προετοιμασμένος από ότι
περίμεναν. Το περιστατικό βύθισε τον Ονό­
ντα σε κατάθλιψη. Είχε απομείνει πλέον ο­
λομόναχος στη μέση ενός νησιού που κυ­
ριαρχείτο από τον «εχθρό». Εναν μήνα με­
τά τον θάνατο του Κοζούκα οι προσπάθειες
εντοπισμού του Ονόντα εντάθηκαν και όλα
έδειχναν ότι σε αυτές συμμετείχε τόσο η α­
δελφή του, Τσίε, όσο και ο αδελφός του, Τα-
ντάο, που είχε ταξιδέψ ει ως εκεί γι’ αυτόν
τον σκοπό από τη Βραζιλία όπου διέμενε
μόνιμα. Ελικόπτερα, μερικά από τα οποία
πολιτικά, πετούσαν συνεχώς πάνω από τα
βουνά του νησιού ρίχνοντας εφημερίδες,
φωτογραφίες, μηνύματα και άλλα υλικά για
τον μοναχικό πολεμιστή. «Τίποτα από αυτά
δεν μου ήταν χρήσιμο. Αν ήταν πραγματικά Ακόμη και οι σκληραγωγημένοι κομμάντος του Φιλιππινέζικου Στρ α το ύ έμειναν άναυδοι
σύμμαχοί μου θα έπρεπε να μου ρίξουν ένα όταν αντίκρισαν τα πενιχρά αλλά ευφυώς κατασκευασμένα αυτοσχέδια μέσα μ ε τα οποία ο
πολυβόλο και πυρομαχικά για να συνεχίσω Ονόντα κα τά φ ερ ε να σ υ ντηρ ηθεί επί δ εκα ετίες στο Λουμπάνγκ. Μ αγειρικά σκεύη, λεπίδες,
να αντιστέκομαι», έλεγε ο Ονόντα. μπουκάλια, χειροβομβίδες και πυρομαχικά εξετάσ τη καν μ ε περιέργεια που έφ θα νε στα όρια
Τον Ιανουάριο του 1973 οι ιαπωνικές αρ­ του δέους.
χές επιστράτευσαν μέχρι και τον γηραιό πα­
τέρα του Ονόντα σε μια ύστατη προσπά­ Ονόντα, έθεσ ε ως σκοπό της επόμενης πο­ Θα έλθεις μαζί μου στην Ιαπωνία;». «Οχι,
θεια να τον πείσουν να παραδοθεί. Ο ηλι­ λύμηνης ταξιδιωτικής περιήγησής του να α­ δεν επιστρέφω πίσω! Για εμένα ο πόλεμος
κιωμένος Τανιχίρο Ονόντα φώναζε προς τον νακαλύψει τον χαμένο ανθυπολοχαγό, έπει­ δεν έχει λήξει!». «Γιατί;». «Δεν θα καταλά­
γιο του επί α ρκετές ημέρες με το μεγάφω­ τα έναν σπάνιο τύπο αρκούδας πάντα και βεις ούτως ή άλλως. Αν θέλεις πραγματικά
νο, έγραφε ιδιόχειρα ποιήματα γ ι’ αυτόν, τα τελικά τον Γέτι, τον περίφημο «άνθρωπο να επιστρέψω στην Ιαπωνία, φέρε μου τις
οποία αφέθηκαν από τις ομάδες έρευνας των Ιμαλαϊων». Στους δύο τελευταίους σκο­ διαταγές μου. Πρέπει να έχω σαφείς διατα­
σε σημεία από όπου ήταν πιθανό να διέλθει πούς του απέτυχε, αλλά η αποστολή του γές!». «Τι σκοπεύεις να κάνεις; Να πεθάνεις
ο Χίρου, χωρίς αποτέλεσμα. «Η αποστολή στο Λουμπάνγκ θα στεφόταν από θρίαμβο. εδώ;». «Θα το κάνω αν δεν λάβω σαφείς δια­
μιας τόσο μεγάλης ομάδας έρευνας στο Στάθηκε ιδιαίτερα τυχερός. Χωρίς να έχει ταγές για το αντίθετο».
Λουμπάνγκ ενίσχυσε την πεποίθησή μου την παραμικρή ιδέα για το πού ακριβώς έ ­ Με αυτό τον τρόπο είχε αποκαλυφθεί
ότι κάποια μεγάλη μάχη μαινόταν στην ευ ­ πρεπε να ερευνήσει, έπεσε κυριολεκτικά το κλειδί για τη σωτηρία ενός απίστευτα
ρύτερη περιοχή και ότι η Αμερική επ ιτέ­ πάνω στον Ονόντα την τέτα ρτη ημέρα της πειθαρχημένου στρατιώτη όπως ήταν ο 49
λους έχανε», ομολογούσε αργότερα με πι­ παραμονής του στο νησί. Ονόντα. Παίρνοντας στα σοβαρά τις απαι- mm
κρία ο Ονόντα. «Διαισθανόμουν ότι η συνέ­ Ο Ονόντα ήταν φυσικά εκείνος που ε ­ τήσεις του μεσήλικα, ισχνού πολεμιστή ο
χιση της παρουσίας μου στο Λουμπάνγκ έ ­ ντόπισε πρώτος τον Σουζούκι, το πρωί της Σουζούκι, αφού του έδωσε τσιγάρα, τρόφ ι­
δινε τη δυνατότητα στους στρατηγικούς 16ης Φεβρουάριου 1974 κοντά στο «Σημείο μα και άλλες προμήθειες αναχώρησε για
κύκλους του Ιαπωνικού Στρατού να προ- Βακαγιάμα». «Είδα μπροστά μου έναν νεα­ την πατρίδα του προκειμένου να βρει και να
βούν σε μία σειρά επιχειρήσεων που υπό ρό άνδρα που φορούσε μπλουζάκι, τζην πα­ φ έρει στο Λουμπάνγκ τον Τανιγκούτσι, πα­
άλλες συνθήκες θα ήταν αδύνατο να συμ- ντελόνι και ελαφρά σανδάλια να στέκεται λαιό προϊστάμενο του Ονόντα, που ασχολεί-
βούν... Οσο περισσότερο κρατιόμουν ζω­ έκπληκτος και να με χαιρετά. Ανοιξε το στό­ το πλέον με το εμπόριο βιβλίων στην επαρ­
ντανός στο Λουμπάνγκ, τόσο μεγαλύτερες μα του τρέμοντας και είπε: «Είμαι Ιάπωνας. χία Μιγιαζάκι. Ο Σουζούκι εμφανίστηκε πάλι
θα ήταν οι προσπάθειες ανακάλυψής μου Είμαι Ιάπωνας». Κρατώντας το τυφ έκιό μου κοντά στο «Σημείο Βακαγιάμα» στις 5 Μαρ­
και τόσο μεγαλύτερο το μακροπρόθεσμο πάντα γεμάτο και σε ετοιμότητα τον πλη­ τίου 1974 φέρνοντας μαζί του τον ταγμα­
κόστος για τους Αμερικανούς». σίασα: «Ηλθες από την ιαπωνική κυβέρνη­ τάρχη, αλλά χρειάστηκε να περάσουν άλ­
ση;». «Οχι». «Από την Κοινότητα Συνεργα­ λες τέσσερις ημέρες μέχρι να εντοπιστεί ο
«ΑΝΤΙΟ ΛΟΥΜΠΑΝΓΚ» σίας των Νεολαιών;». «Οχι». «Τότε λοιπόν τι Ονόντα που αναπαυόταν εκείνη την περίο­
είσαι;». «Είμαι τουρίστας». Η απάντηση αυ­ δο κοντά στο «Σημείο Σίνγκου».
Στις αρχές του 1974 ένας ανοικτόμυα- τή άφησε άναυδο τον Ονόντα. Τι γύρευε έ­ Η συνάντηση Ονόντα-Τανιγκούτσι έγινε
λος και ευπροσήγορος Ιάπωνας που είχε α- νας τουρίστας σε ένα ξεχασμένο νησί όπως με κάθε στρατιωτική επισημότητα στις 9
ποτύχει να περατώσει τις σπουδές του στο το Λουμπάνγκ και μάλιστα σε περίοδο πο­ Μαρτίου 1974, με τον πρώτο να στέκεται σε
πανεπιστήμιο, ο Νορίο Σουζούκι, αποφάσι­ λέμου; Αφού επιβεβαίωσε στον άγνωστο ότι στάση προσοχής με το όπλο παρά πόδα και
σε να εμπλακεί στο δράμα της περίπτωσης είναι ο περίφημος Χίρου Ονόντα, ο Ιάπωνας το σακκίδιο στην πλάτη του. Τηρώντας αυ­
Ονόντα και να επιχειρήσει με τη σειρά του ανθυπολοχαγός έδ ειξε να αφοπλίζεται στηρή στρατιωτική στάση ο Τανιγκούτσι
να λυτρώσει εκείνον τον άνθρωπο που κρα­ προς στιγμή από την ευγένεια του χαρακτή­ διάβασε ευθύς αμέσως τις νέες διαταγές
τείτο ακόμη τραγικά δέσμιος του καθήκο­ ρα και της ομιλίας του Σουζούκι. Ο νεαρός του Ονόντα: «Διαταγή από το Επιτελείο της
ντος. Ο Σουζούκι, ο οποίος είχε ταξιδέψ ει γνώριζε πώς να μιλήσει σε έναν άνθρωπο 14ης Στρατιάς προς το Ειδικό Απόσπασμα
σε περισσότερες από 50 χώρες και είχε που είχε μείνει 30 χρόνια μακριά από τον του Μπεκαπάκ, 19 Σεπτεμβρίου 1973, ώρα
γνωρίσει την ανυπομονησία και τη λύπη πολιτισμό: «Γνωρίζω ότι πέρασες ένα πολύ 19.00.1) Σύμφωνα με Αυτοκρατορική Διατα­
πολλών συμπατριωτών του για την τύχη του δύσκολο διάστημα. Ο πόλεμος τελείωσε. γή η 14η Στρατιά έχει πάψει όλες τις επιχει-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
Ο «πρωταθλητής» της επιβίωσης έγινε δεκτός από τον πρόεδρο των Φιλιππινών Μ άρκος Ο Ονόντα επ έστρεψ ε στην Ιαπωνία
και τη σύζυγό του στο παλάτι Μαλασανάνγκ λίγο πριν αναχωρήσει για την πατρίδα του. αεροπορικώς στις 12 Μ αρτίου 1974
και έγινε δεκτός με τιμ ές εθνικού ήρωα.

Στο Τόκυο ο Ονόντα υποχρεώ θηκε να Τη νύκτα της 10ης Μ αρτίου 1974 ο Ονόντα παραδόθηκε με κά θε επισημότητα στην
περάσει τουλάχιστον 19 ημέρ ες στο 1ο τοποθεσία όπου βρισκόταν ο στρατιω τικός σταθμός ραντάρ των Φιλιππινέζων στο
Εθνικό Νοσοκομείο, όπου οι γιατροί τον Λουμπάνγκ. Σ τη φωτογραφία ο θρυλικός Ιάπωνας ανθυπολοχαγός χ αιρ ετά στο κέντρο με
υπέβαλαν σε περισσότερες από 200 άψογο στρατιω τικό παράστημα, ενώ δίπλα του τον μ ιμ είτα ι ο επικεφαλής της αποστολής
εξετά σ εις για να διαπιστώσουν την έρευνας που τον εντόπισε. Την ίδια ώρα ο υποπτέραρχος Ρακνούντο της Αεροπορίας των
κατάσταση της υγείας του. Το αποτέλεσμα Φιλιππινών π ερ ιερ γάζετα ι το ιαπωνικό ξίφος. Π ρο σ έξτε το αυτοσχέδιο στρατιω τικό χιτώνιο
εξέπ ληξε τους πάντες. Ο αδάμαστος που φορά ο Ονόντα.
στρατιώ της ήταν σε πολύ καλύτερη φόρμα
από τους καλοζωισμένους συνομιλήκους
σε επαφή με τις αμερικανικές και τις φιλιπ- αυτί πως όλα αυτά ήταν για τους τύπους και
του.
πινέζικες μονάδες και να ακολουθήσουν τις πως θα μου ανακοίνωνε τις πραγματικές
ρησιακές δραστηριότητες της. 2) Σύμφωνα οδηγίες τους. Ειδικό Απόσπασμα, Επιτελείο διαταγές μου αργότερα, όταν δεν θα ήταν
με τη διαταγή αρ. Α-2003 της Ανώτατης Διοί­ 14ης Στρατιάς, ταγματάρχης Γιοσίμι Τανι- παρών ο Σουζούκι». Τα δευτερόλεπ τα περ­
κησης το Ειδικό Απόσπασμα απαλλάσσεται γκούτσι». Τελειώνοντας την ανάγνωση ο Τα- νούσαν ωστόσο και ο Τανιγκούτσι δεν προέ-
από κάθε περαιτέρω στρατιωτικά καθήκο­ νιγκούτσι έκανε μία μικρή παύση κι έπειτα βαινε σε καμία άλλη κίνηση. «Ξαφνικά», ο­
ντα. 3) Μονάδες και άτομα που τελούν υπό συμπλήρωσε: «Αυτό είναι όλο». μολογεί ο Ονόντα, «το σακκίδιο στην πλάτη
τις διαταγές του Ειδικού Αποσπάσματος θα Παρά το ότι ήταν εξαιρετικά συγκινημέ- μου άρχισε να γίνεται ολοένα και βαρύτερο.
πρέπει να παύσουν άμεσα κάθε στρατιωτι­ νος, ο Ονόντα δεν πίστευε στα αυτιά του. Είχαμε χάσει λοιπόν τον πόλεμο; Μέσα μου
κή δραστηριότητα και να τεθ ο ύν υπό τις Εξακολουθούσε να σ τέκεται σε στάση προ­ ξέσπασε μία θύελλα συναισθημάτων και έ ­
διαταγές του εγγύτερο υ ανώτερου αξιωμα­ σοχής με το όπλο παρά πόδα. «Ημουν σί­ νιωθα ανόητος που ήμουν τόσο αυστηρός
τικού. Οταν τέτο ιος αξιωματικός δεν είναι γουρος», είπε αργότερα, «ότι ο ταγματάρ­ και τυπικός μέχρι σήμερα. Τι έκανα αλήθεια
δυνατό να εξευ ρ εθεί, οφείλουν να έλθουν χης θα με πλησίαζε και θα μου ψιθύριζε στο όλα αυτά τα χρόνια; Τράβηξα πίσω το κλεί­

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
στρο του τυφεκίου μου και άδειασα τα φυ­
σίγγια». «Θα πρέπει να ήταν φοβερός αγώ­
νας», είπε ο Τανιγκούτσι. «Ηρέμησε, όλα θα
πάνε καλά». Απέμεναν λίγες μόνο ώρες μέ­
χρι να ξημερώσει κι έτσι η ομάδα αποσύρ­
θηκε για ανάπαυση μέσα στη μικρή σκηνή
που είχε στήσει. Οχι όμως και ο Ονόντα.
«Εχοντας περάσει 30 χρόνια κοιμώμενος
στην ύπαιθρο, μού ήταν αδύνατο να κοιμη­
θώ μέσα στη σκηνή».
Η αναφορά του Σουζούκι ότι είχε εν το ­
πίσει τον Ονόντα προκάλεσε μία απίστευτη
έκρηξη ενθουσιασμού και έξαψης στα ια­
πωνικά μέσα ενημέρωσης. Αν και στην αρχή
υπήρχε αρκετή δυσπιστία ως προς την ε-
γκυρότητα των ισχυρισμών του, πολύ γρή­
γορα οργανώθηκε μια αποστολή στην οποία
συμμετείχαν περισσότεροι από 100 δημο­
σιογράφοι με προορισμό τις Φιλιππίνες, ώ­
στε να εξακριβω θεί η ακρίβεια των λεγο μέ­
νων του φοιτητή. Ο λόγος που προκάλεσε
αυτή την κινητοποίηση αποτελεί ακόμη και
σήμερα ένα δυσεξήγητο κοινωνικό φαινό­
μενο, πιθανώς μία ασυναίσθητη αντίδραση Ο άνθρωπος ο οποίος κα τά φ ερ ε να πείσει τελικά τον Ονόντα να παραδοθεί
και να επιστρέφ ει στον πολιτισμό ήταν ένας νεαρός ιάπωνας δημοσιογράφος,
της ιαπωνικής κοινωνίας για την αναζήτηση
ο Νορίο Σουζούκι, που εδώ φ ω τογραφίζεται μαζί με το «εύρημά» του κρατώ ντας
αυτού που της είχε στερήσει η συντριπτική μάλιστα το καλοσυντηρημένο τυφ έκιό του.
ήττα της κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο: ε ­
νός πραγματικού ήρωα πολέμου. Παρόμοια συνεντεύξεων, φωτογραφήσεων και κάθε του, όταν αναρωτήθηκε για ποιον σκοπό
υστερία είχε καταλάβει την ιαπωνική κοινω­ είδους εκδήλωσης προς τιμήν του. Παράλ­ πολέμησε επί 30 χρόνια. Αν και η απάντηση
νία και τα προηγούμενα χρόνια, όταν άλλοι ληλα εκατοντά δες εκπρόσωποι εκδοτικών μπορεί να είναι τόσο υποκειμενική όσο τα
ξεχασμένοι πολεμιστές της είχαν «αναστη­ οίκων τον προσέγγισαν ζητώντας του να κίνητρα και τα ιδανικά του καθενός, ένας
θεί» για να επιστρέφουν και πάλι στον πολι­ γράψει για λογαριασμό τους τα απομνημο­ στρατιώτης που σέβεται τον αντίπαλό του
τισμό. Μερικοί υπερασπιστές της Ιβοζίμα νεύματά του έναντι αδράς αμοιβής. Ο Ονό­ δεν θα μπορούσε παρά να παραδεχθεί ότι ο
παρέμειναν κρυμμένοι στις σπηλιές του η­ ντα απέρριψε όλες τις άλλες προτάσεις, α­ Ονόντα πολέμησε πρώτα απ’ όλα για την α­
φαιστειογενούς νησιού ως το 1951. Ο λο- κόμη και τις πλέον συμφέρουσες, για να κά­ κεραιότητά του. Το αν θα συνεχίσει να θεω ­
χίας Σοϊτσι Γιοκόι είχε βγει από τη ζούγκλα νει αυτή τη χάρη σε έναν ασήμαντο εκδοτι­ ρείται ως ήρωας και στο μέλλον είναι άγνω­
του Γκουάμ μόλις το 1973 για να γίνει δ ε­ κό οίκο του οποίου τα νεανικά περιοδικά στο, αλλά μάλλον αξίζει αυτή την τιμή αφού
κτός με τυμπανοκρουσίες, αλλά γρήγορα α­ διάβαζε όταν ήταν έφηβος. Ο Ιάπωνας ερη­ τελικά κέρδισε τον δικό του, προσωπικό πό­
ποδείχθηκε ότι ο συγκεκριμένος άνδρας μίτης δεν κρατούσε κανένα ημερολόγιο στο λεμο.
δεν είχε τίποτα που να τον ξεχωρίζει από τη Λουμπάνγκ, ωστόσο η μνήμη του ήταν
μετριότητα και να τον κατατάσσει στον α­ πραγματικά εκπληκτική, σε τέτοιο βαθμό ώ­ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 5ί
στερισμό των ηρώων. Πιθανώς ο Ονόντα α- στε μέσα στους πρώτους τρεις μήνες από
ποτελούσε το αρχέτυπο του Ιάπωνα ήρωα την επιστροφή του υπαγόρευσε 2.000 σελί­ (1) D. Boyle: WORLD WAR II:
που αναζητούσε η πατρίδα του. Πράγματι οι δες κειμένου στο οποίο περιλαμβάνονταν A PHOTOGRAPHIC HISTORY,
ελπίδες των συμπατριωτών του αδάμαστου όλα τα γεγονότα της ζωής του, από τα πιο Barnes & Noble, 1998.
αξιωματικού δεν διαψεύσθηκαν. Ο Ονόντα σημαντικά ως τα πλέον επουσιώδη! Η προ­ (2) L Daugherty: FIGHTING TECHNIQUES
OF A JAPANESE INFANTRYMAN,
είχε δείξει ευθύς εξαρχής στον Σουζούκι σαρμογή του Ονόντα στο περιβάλλον της Spellmount, 2002.
ότι ήταν πανέξυπνος, καλλιεργημένος, με σύγχρονης, άνετης ζωής δεν ήταν εύκολη, (3) R. Edgerton: WARRIORS
δυνατή θέληση και στωική διάθεση, δηλα­ αλλά με την αμέριστη υποστήριξη της οικο- OF THE RISING SUN, Norton, 1997.
δή το είδος ανθρώπου με τον σωστό συν­ γενείας του τα κατάφερε. Οι μνήμες της α­ (4) M. Harries & S. Harries: SOLDIERS
δυασμό αρετών που λατρεύουν οι Ιάπωνες. πίστευτης περιπέτειάς του όμως συνέχισαν OF THE SUN, Random House, 1991.
Πριν βρεθεί σε θέση να πει το πολυπό­ να τον κατατρύχουν. Στο Λουμπάνγκ επέ­ (5) V. Koschmann: AUTHORITY AND THE
θητο «Αντίο Λουμπάνγκ», ο Ονόντα έπρεπε στρεψε μόλις το 1996, ως τουρίστας αυτή INDIVIDUAL IN JAPAN, Tokyo University
τυπικά να παρουσιαστεί στον τοπικό διοικη­ τη φορά, επειδή ένιωθε την υποχρέωση να Press, 1978.
(6) H. Onoda: NO SURRENDER: MY THIRTY
τή του Στρατού των Φιλιππινών και αργότε­ εκφράσει τη λύπη του για τα γεγονότα του YEAR WAR, Naval Institute Press, 1999.
ρα στον ίδιο τον πρόεδρο Μάρκος που τον πολέμου και να δωρήσει 10.000 δολάρια σε (7) RETURN TO THE PHILIPPINES,
υποδέχθηκε με τιμές. Αυτό που επιθυμού­ ένα τοπικό σχολείο. Οι ντόπιοι δεν δέχθη­ Time-Life Books, 1998.
σε περισσότερο ωστόσο ήταν να επιστρέ­ καν τη συγγνώμη του και επτά οικογένειες (8) R. Spector: EAGLE AGAINST THE SUN,
φει στην Ιαπωνία. Οι άνθρωποι που συνέρ- τον κατηγόρησαν ότι ευθυνόταν για τον The Free Press, 1985.
ρευσαν στο διεθνές αεροδρόμιο του Τόκυο θάνατο συγγενών τους κατά τα 30 χρόνια (9) W. Wilson: IDEALS OF THE SAMURAI,
στις 12 Μαρτίου 1974 για να αντικρύσουν της παραμονής του στο νησί. O ’ Hara, 1982.
τον πολεμιστή ο οποίος επέστρεφε τιμ η μ έ­ Η αμερόληπτη κρίση του «φαινομένου
νος στην πατρίδα, έγιναν μάρτυρες μιας Ονόντα» ανήκει σίγουρα στην Ιστορία. Στο
συγκινητικής σκηνής: αντιμέτωπος με το τέλος του βιβλίου του (στο οποίο φυσικά υ­
εκκωφαντικό χειροκρότημα ο Ονόντα έσ τε­ πήρχαν τα πλέον αντιπροσωπευτικά περι­
κε ευθυτενής σε στάση προσοχής, ένας άν­ στατικά του βίου εκείνου του αγέρωχου πο­
θρωπος που ζούσε ακόμη στο 1944! λεμιστή) ο Ονόντα διατύπωσε το πιο θ εμ ε­
Ακολούθησε ένα ατελείω το πρόγραμμα λιώδες ίσως ερώτημα της αυτοβιογραφίας

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑ ΡΚΑ ΛΕΤΣΗΣ
Ιστορικός

ΚΑΙ ΚΛΕΦΤΕΣ
ΟΙ ΕΝΟΠΛΟΙ ΤΟΥ Υ Π Ο Δ Ο Υ Λ Ο Υ ΓΕΝΟΥΣ
Κατά τη διάρκεια της μ ακρόχρονης και σ τυγνής τουρκικής

κατάκτησης ο υπόδουλος Ελληνισμός αντιστά& ηκε στηριζόμενος


στους ανυπότακτους ένοπλους: τους κ λ έφ τες και τους αρματολούς. Οι

δύο &εσμοί ξεκίνησ αν από διαμ ετρικά αντί& ετη βάση, αφού αποστολή

των αρματολών ήταν η δίωξη και η εξόντω ση των κλεφτών. Στην

πορεία των αιώνων όμως συναντή&ηκαν και ταυτίστηκαν,

προσφέροντας στο γένος τη βασική προϋπόθεση για την αποτίναξη

της δ ουλεία ς: εμπειροπόλεμους και σκληροτράχηλους μαχητές...

Ο φημισμένος
κλεφταρματολός
Ανδρέας Ανδρίτσος ή
Βερούσης, πατέρας του

Ε
νοπλοι Ελληνες εμφανίστηκαν να Σώζεται από κάποια πηγή η προτροπή ε­
Οδυσσέα Ανδρούτσου.
δρουν σχεδόν αμέσως μετά την ά­ νός αρχηγού "στρατιωτών" με το όνομα Θω­
λωση της Κωνσταντινούπολης. μάς, που έδρασε γύρω στο 1550. Αυτός οδη­
γούσε τους άνδρες του στις μάχες κατά των
Ηταν αυτοί που οι πηγές της εποχής, κυρίως
Τούρκων, εμψυχώνοντάς τους με τα λόγια
βενετικές, ονόμασαν "στρατιώτας" και πολέ­
μησαν ανεξάρτητοι ή εντός των βενετικών "Ελλήνων εσμέν παίδες, και βαρβάρων σμή­
δυνάμεων κατά των Οθωμανών Τούρκων. νος ου πτοούμεθα".
Οπωσδήποτε οι "στρατιώται" θα μπο­ Οι αναφορές κατά το διάστημα 1500-
ρούσαν να θεωρηθούν ως οι πρόδρομοι των 1550 περιέγραψαν με τέτοιον τρόπο τους
κλεφτών και των αρματολών. Τον πρώτο αιώ­ "στρατιώτας", ώστε να συμπεραίνεται με α­
να της οθωμανικής κατάκτησης ήταν ουσια­ σφάλεια πως ήταν οι φυσικοί πρόγονοι των
στικά οι μόνοι ένοπλοι μεταξύ των υπόδου­ κλεφτών και των αρματολών. Χαρακτηρίζο­
λων Ελλήνων και η επιλογή τους να πολε­ νταν λιτοδίαιτοι, σκληροτράχηλοι κα συνη­
μούν δίπλα στους Βενετούς, κατά τη διάρ­ θισμένοι στην πολεμική ζωή. Ηταν άριστοι
κεια των μεγάλων βενετοτουρκικών πολέ­ ιππείς και εξίσου ικανοί ως πεζοί μαχητές. Ο
μων του 16ου αιώνα, τούς προσέφερε στρα­ οπλισμός τους, συχνά αυτοσχέδιος και ελα­
τιωτική εκπαίδευση και πείρα. Από τα φρύς, απείχε από τα δυτικά (φραγκικά) πρό­
βενετικά έγγραφα της εποχής διαφαίνεται τυπα του ύστερου μεσαίωνα. Σε αντίθεση
όμως και κάτι άλλο, εξίσου σημαντικό: Οι με τους βαρυφορτωμένους ιππότες, οι
"στρατιώται" δεν εντάχθηκαν στις δυνάμεις Ελληνες "στρατιώται" έφεραν έναν μάλλον
της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας αποκλειστι­ ελαφρύ θώρακα και ουδέποτε περικεφα­
κά για λόγους βιοπορισμού και με συνείδη­ λαία. Ο οπλισμός τους περιοριζόταν σε ένα
ση μισθοφόρου. Στο πρόσωπο της Βενετίας, δόρυ (αργότερα ξίφος), ένα μαχαίρι και, επι­
που κυριαρχούσε σε πολλές περιοχές του κουρικά, σφενδόνη ή ρόπαλο.
Ελληνισμού (Πελοπόννησο, Κρήτη, Κύπρο Οι "στρατιώται" δεν ενεργούσαν απαραί­
και αλλού), οι πρώτοι ένοπλοι του υπόδου­ τητα υπό τις σημαίες των Βενετών. Κατά τη
λου γένους είδαν έναν αντιπαθητικό και διάρκεια του 16ου αιώνα συχνά λειτούργη­
προσωρινό, πλην όμως πολύτιμο σύμμαχο σαν αυτόνομα, προχωρώντας σε εξεγέρσεις
προς αναχαίτιση της οθωμανικής προέλα­ ή συνεχή πόλεμο φθοράς κατά των νέων κα-
σης και προβολή αντίστασης. τακτητών, των Οθωμανών Τούρκων. Γνωστό-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
Έλλην π ο λεμισ τής"
(πίνακας του ζωγράφου
Λ ο υϊτζι Λιπαρίνι).
νέβαλε και ο εποικισμός των εκτεταμένω ν ζουν μακριά από την εξουσία των κατακτη-
πεδιάδων της Μακεδονίας και του Θεσσαλι- τών.
κού κάμπου με τουρκικούς ή εκτουρκισμέ­ Μέχρι το 1700 περίπου οι κλέφ τες δεν α­
νους πληθυσμούς. Η περίπτωση των Κονιά- πείλησαν άμεσα την οθωμανική κυριαρχία.
ρων (από το Ικόνιο της Μικράς Ασίας), που ε­ Οι ομάδες τους παρέμεναν αυτόνομες και ο­
γκαταστάθηκαν στις πεδιάδες της Καρδί­ λιγομελείς, αρκούμενες στο να ζουν ανυπό­
τσας και της Λάρισας, είναι ενδεικτική. τακτες στα όρη. Οι κλέφ τες δεν είχαν αντι-
Οι υπόδουλοι Ελληνες οι οποίοι ήθελαν ληφθεί μέχρι τό τε τον ρόλο τους ως προα­
να αποφύγουν τη συμβίωση και ενδεχομέ­ σπιστών του υπόδουλου γένους, ούτε ενδια-
νως την αφομίωση, διά του εξισλαμισμού φέρονταν να προσδώσουν εθνικοαπελευθε-
τους, πύκνωσαν τους αραιούς πληθυσμούς ρωτικά χαρακτηριστικά στη δράση τους. Πε­
της Πίνδου. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα χω­ ριορίζονταν απλά στο να ζουν σαν
ριά των Αγράφων αυξήθηκαν από 100 περί­ "αναρχοαυτόνομοι" και η επιβίωσή τους στη­
που στις αρχές της τουρκοκρατίας σε 300 ως ριζόταν κατά μεγάλο μέρος στη ληστεία.
το 1530. Ιδίως στη Θεσσαλία παρατηρήθηκε Στόχος τους δεν ήταν μόνο οι Τούρκοι
εκτεταμένη διαρροή πληθυσμών προς τα ο­ αλλά και οι ομοεθνείς, συχνά δε προσέβαλ­
ρεινά. Οι πρώτοι αυτοί ανυπότακτοι εκχέρ­ λαν καραβάνια πραματευτάδων. Απέφυγαν
σωναν μικρές εκτάσεις σε πλαγιές ή κοιλά­ όμως, όπως προαναφέρθηκε, να ληστεύουν
δες και προσπαθούσαν με πρωτόγονα μέσα φτωχούς και αδύναμους.
να τις καλλιεργήσουν, για να εξασφαλίσουν Ταυτόχρονα με τον άτυπο θεσμό των
τη στοιχειώδη διατροφή τους. κλεφτών δημιουργήθηκε και αυτός των αρ­
Ο αρματολός Νικόλαος Στορνάρης (πίνακας Με τις μετακινήσεις αυτές εκτετα μένες ματολών, που μπορεί να εξετασ τεί ως συγ­
στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο). περιοχές όπως τα Αγραφα, τα Τζουμέρκα, το γενής και παράλληλος με αυτόν των κλε­
Βέρμιο, ο Παρνασσός, ο Πάρνωνας και ο Τα­ φτών, όχι όμως ως ταυτόσημος. Η ιστορία
τερ ες οικογένειες "στρατιωτών", στις οποίες ΰγετος, έμειναν εκτός της δικαιοδοσίας των των αρματολών ξεκίνησε λίγα χρόνια πριν
διατηρούντο ευλαβικά η κληρονομικότητα Οθωμανών. Αυτή η διαδικασία ξεκίνησε αμέ­ από την άλωση της Κωνσταντινούπολης, της
στη μεταβίβαση της πολεμικής τέχνης και α­ σως μετά την άλωση της Πόλης. Οταν το οποίας προηγήθηκε η κατάκτηση της Θεσ­
ξιωμάτων από γενιά σε γενιά, ήταν οι Κλα- 1465 τουρκικά στρατεύματα έφθασαν στη σαλίας από τους Οθωμανούς Τούρκους. Εκεί
δαίοι και οι Μπούες, στην Πελοπόννησο. Γε­ Λακωνία, δεν τόλμησαν να προωθηθούν στη ακριβώς, στους ορεινούς όγκους των Αγρά-
νάρχης των πρώτων ήταν ο Κροκόδειλος Μάνη και στον Ταΰγετο. Την ίδια διστακτικό- φων και του Ασπροποτάμου, οι κατακτητές ί­
Κλαδάς, που πρωτοστάτησε σε σειρά ε ξ ε ­ τητα έδειξαν οι Τούρκοι και στη χερσόνησο δρυσαν τα πρώτα αρματολίκια, περιοχές ό­
γέρσεων, όπως και ο Πιέρρος Κλαδάς. Το ί­ του Πηλίου και σε άλλες ανάλογες περιπτώ­ που η οθωμανική εξουσία ανέθεσε τη φύλα­
διο ονομαστός υπήρξε ο οίκος Μπούα. Οι σεις. ξη στρατηγικών σημείων (περάσματα, οχυ­
Θεόδωρος, Μερκούριος και Γκίνης ήταν οι Διαμορφώθηκε έτσι, σε μια διαδικασία ρώσεις, φαράγγια) σε ντόπιους. Η πρακτική
γνωστότεροι, παράλληλα δε έφεραν και το αργού μετασχηματισμού, μια νέα πραγματι­ αυτή γενικεύτηκε καθώς οι πολεμιστές της
επίθετο Γρίβας. Το 1585 ο Θεόδωρος Μπού- κότητα, από τον Παρνασσό και την Τριχωνί­ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας προέλαυναν
ας-Γρίβας μαζί με τους καπετάνιους Δράκο δα ως τις Πρέσπες και το Βέρμιο. Ο ανυπό­ βαθιά στη βαλκανική ενδοχώρα, έχοντας
και Μαλάμο ξεσήκωσαν την Ακαρνανία και τακτος ελληνισμός, μακριά από τα τουρκο­ την ανάγκη διασφάλισης των μετόπισθεν.
κατέλαβαν την Αρτα. Ο αγώνας εξελίχθηκε κρατούμενα μεγάλα αστικά κέντρα, δημι­ Σε πρώτη φάση ο ρόλος των αρματολών
σε πολύμηνο πόλεμο φθοράς. Τελικά οι επα- ούργησε δικούς του θεσμούς, και ζωή. Μέσα ήταν σαφώς αντίθετος με τη δράση των κλε­
54 ναστάτες υπέκυψαν στις πολυάριθμες τουρ- σε αυτό τον χώρο γεννήθηκαν οι κλέφτες, φτών, αφού οι πρώτοι όφειλαν να διασφαλί­
am κικές δυνάμεις που προωθήθηκαν στη δυτι­ που έφεραν την παλαιά κληρονομιά των ζουν την επικοινωνία μεταξύ των διαφόρων
κή Ελλάδα. Ο Θεόδωρος Μπούας τραυματί­ "στρατιωτών", χωρίς βέβαια τη στρατιωτική περιοχών και να προφυλάσσουν τους πληθυ­
στηκε θανάσιμα μετά από μάχη με τους εκπαίδευση των τελευταίων. σμούς από τις ληστρικές επιδρομές των
Τούρκους στον Αχελώο και ο αδελφός του Κλέφτες με την έννοια του ανυπότακτου δεύτερων.
Γκίνης φονεύθηκε. λησταντάρτη υπήρχαν στον ορεινό ελλαδικό Τι κίνητρα είχε όμως κάποιος για να γίνει
Οι "στρατιώται" ήταν λοιπόν οι πρώτοι έ­ χώρο και πριν από την τουρκοκρατία. Το αρματολός, εισερχόμενος σε μια αναγκαστι­
νοπλοι του υπόδουλου Ελληνισμού. Στην ο­ 1489 εμφανίστηκε στον Ολυμπο ο πρώτος κή συνεργασία με τους δυνάστες; Το βασικό
ρεινή ενδοχώρα, από το Βέρμιο και τα Χάσια κλέφτης, ο Καρά Μιχάλης - όπως τον ονόμα­ ήταν πως οι αρματολοί με φιρμάνια της Υψη­
ως τον Παρνασσό και τη Γκιώνα, δημιουργή- σαν οι Τούρκοι - επειδή ήταν μελαψός. Στό­ λής Πύλης απαλλάσσονταν από τη φορολο­
θηκαν οι πρώτοι πυρήνες ενόπλων ατάκτων: χος των κλεφτών κατά τις επιδρομές που γία, που ταλαιπωρούσε τους υπόλοιπους ρα­
οι κλέφτες. διεξήγαν ήταν εύποροι άνθρωποι, όπως γιάδες. Παρέχοντας υπηρεσίες φύλαξης και
προύχοντες ή έμποροι, ανεξάρτητα από το επιτήρησης στους κατά τόπους Τούρκους
ΚΛΕΦΤΕΣ ΚΑΙ ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ: αν ήταν Τούρκοι ή χριστιανοί. Οι κλέφ τες στρατιωτικούς διοικητές διαφοροποιούντο
που λήστευαν φτωχούς χαρακτηρίζονταν από τους λοιπούς υπόδουλους, που κατέβα­
ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ "κατσικοκλέφτες" και οι άλλοι κλέφ τες τούς λαν, ιδίως οι γεωργοί, μέρος του εισοδήμα­
ΤΟΥΣ αντιμετώπιζαν με περιφρόνηση. τος τους στον κατακτητή. Στην πορεία και
Η τουρκική κατάκτηση, παρά τα όσα δια­ Στη Θεσσαλία και στη Μακεδονία οι πρώ­ ενώ η αυτοκρατορία επεκτεινόταν ως τις πα­
τείνονται τα τελευταία χρόνια οι θεωρητικοί τοι κλέφ τες δεν έφεραν πυροβόλα όπλα, ό­ ρυφές της Αυστροουγγαρίας, οι ανάγκες
της "ειρηνικής συνύπαρξης" και της "ανεκτι­ πως άλλοι στην Πελοπόννησο και στη Σ τε­ φύλαξης στρατηγικών σημείων αυξήθηκαν.
κότητας της οθωμανικής διοίκησης", διακρί- ρεά Ελλάδα - που τα εξασφάλιζαν από τους Επρεπε να καλυφθεί μια αχανής περιοχή, το
θηκε από την αρχή από συγκεκριμένα βίαια Βενετούς. Απομονωμένοι στις οροσειρές σύνολο των σημερινών Βαλκανίων. Οι σουλ­
χαρακτηριστικά: παιδομάζωμα, μαζικοί εξι- της κεντρικής Ελλάδας αναγκάζονταν και τάνοι έδωσαν πρόσθετη σημασία στον θ ε ­
σλαμισμοί, αυθαιρεσίες πάσης φύσεως, από κατασκεύαζαν αυτοσχέδια όπλα, συνήθως σμό των αρματολικιών ιδρύοντας νέα και πο­
τις πλέον καθημερινές ως και κάποιες εξευ ­ τόξα και ξίφη. Η μαζική εγκατάστασή τους λυάριθμα, όχι μόνο στον παλαιοελλαδικό αλ­
τελιστικές. Οι πεδινοί ελληνικοί πληθυσμοί στα πέριξ της θεσσαλικής πεδιάδας όρη λά και στον σερβικό και στον βουλγαρικό χώ­
αναγκάστηκαν να δεχθούν τη νέα κατάστα­ τούς μετέβαλε σε ανυπότακτους και σκλη­ ρο. Επιπρόσθετα στους αρματολούς, που
ση ή να αποσυρθούν στα ορεινά. Σε αυτό συ­ ροτράχηλους πολεμιστές, που έμαθαν να λειτουργούσαν πλέον "επαγγελματικά", κα-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ταβαλλόταν μισθός, που βεβαίως ποίκιλλε
ανάλογα με την περιοχή και τη σπουδαιότη-
τα του αρματολικιού, καθώς και τις προσφε-
ρόμενες υπηρεσίες.
Από τις πηγές της εποχής προκύπτει ότι
κατά το διάστημα 1550-1700 τα αρματολίκια
αυξήθηκαν προοδευτικά και εξαιτίας του ο­
λοένα αυξανόμενου αριθμού των κλεφτών.
Εκείνος που παγίωσε τον θεσμό και ορ­
γάνωσε κατά τρόπο αποτελεσματικό τα αρ­
ματολίκια ήταν ο Σουλεϊμάν Α1 ο Μεγαλο­
πρεπής, ο οποίος ως το 1566 που κράτησε τα
ηνία της αυτοκρατορίας, αντιλήφθηκε όσο
κανένας πριν τη σημασία των αρματολικιών
για την εσωτερική ασφάλεια. Η περίπτωση
των Αγράφων υπήρξε ενδεικτική της τακτι­
κής του.
Ο Σουλεϊμάν Α1υπέγραψε το 1525 σημα­
ντική συμφωνία με τους ανυπότακτους
Αγραφιώτες, στην Αναύρα, κοντά στις Σοφά­
δες Καρδίτσας. Βάσει των συμφωνηθέντων
η περιοχή έμενε αυτοδιοικούμενη και δεν ε ­
πετράπη σε Τούρκους να κατοικούν εκεί. Γι1
αυτό τα όρη εκεί να ονομάστηκαν έκτο τε
Αγραφα, επειδή η Οθωμανική Αυτοκρατορία
δεν τα κατέγραφε στους καταλόγους των ε­
παρχιών της.
Ο σουλτάνος όμως δεν αρκέστηκε στην
ενίσχυση των αρματολικιών. Χρησιμοποιώ­
ντας πάντα το οικονομικό δέλεαρ οδήγησε
στον εξισλαμισμό σημαντικό αριθμό Ηπει-
ρωτών, που υπηρέτησαν με επιτυχία στις ο­
θωμανικές δυνάμεις ως σπαχήδες (ιππείς).
Ετσι δημιουργήθηκαν οι λεγόμενοι τσάμη-
δες, που σταδιακά εξελίχθηκαν σε πρόσθε­
τους δυνάστες του Ελληνισμού, από τα
σπλάχνα του οποίου προέρχονταν. 'Μονομαχία Ελληνος πολεμιστού και πασά" (πίνακας του Ν τελακρουά).
Αυτό που είναι αναμφισβήτητο είναι το
ότι πριν από το 1680 οι αρματολοί παρέμει-
ναν σε γενικές γραμμές πιστοί στη σουλτα- ους κατατρόπωσαν σε σειρά μαχών. Σε σφο­ είχε εξελιχθεί σε απροκάλυπτα αντιτουρκι-
νική εξουσία, την οποία εξάλλου υπηρετού­ δρή σύγκρουση έξω από τη Θήβα, τον Αύ­ κή. 55
σαν. Στάσεις ή εξεγέρσεις κατά των Τούρ­ γουστο του 1687, ο καπετάν Κούρμας συνέ- Σταδιακά οι αρματολοί αυτονομήθηκαν ΒΒΒ"
κων δεν μνημονεύονται και η συμπεριφορά τριψε τον τακτικό τουρκικό στρατό - εκατο­ και διαχώρισαν τη θέση τους από την οθω­
τους χαρακτηρίστηκε από νομιμοφροσύνη ντάδες ήταν οι φ ονευθέντες Τούρκοι. μανική εξουσία, την οποία μέχρι τα τέλη του
κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους, έ ­ Μετά το 1700 αυξήθηκε προοδευτικά η 17ου αιώνα υπηρετούσαν. Ετσι ο θεσμός των
τσι ώστε να εξασφαλίζεται η διατήρηση των συνεργασία αρματολών και κλεφτών. Ενα χα­ αρματολών μετακινήθηκε προς αυτόν των
προνομίων τους. ρακτηριστικό περιστατικό συνέβη στο Βέρ­ κλεφτών. Ενώ ενισχυόταν η εθνική αυτογνω­
Η κατάσταση άρχισε να μεταβάλλεται ό­ μιο το 1705. Εκείνο το έτος οι Τούρκοι επε- σία των υπόδουλων Ελλήνων και γινόταν συ­
ταν εξερράγη ο μεγάλος βενετοτουρκικός χείρησαν εκτεταμένο παιδομάζωμα στις πε­ νείδηση η ανάγκη για απελευθερωτικό αγώ­
πόλεμος στις αρχές του 1684. Στα δεκαπέ­ ριοχές Βέροιας και Νάουσας, ώστε να ενι- να, οι αρματολοί έγιναν συμμέτοχοι αυτής
ντε χρόνια που διήρκεσε, η σύγκρουση αυτή σχυθούν με νέο αίμα οι γενίτσαροι. Τότε ο ο­ της διαδικασίας.
αποδείχθηκε από τις καταστροφικότερες, νομαστός αρματολός του Βερμίου Ζήσης Κατά τη μεγάλη επανάσταση του 1770 οι
με τα δεδομένα της τό τε εποχής. Οι νίκες Καραδήμος διαχώρισε τη θέση του από την περισσότεροι αρματολοί στήριξαν τον αγώ­
των Βενετών επιτεύχθηκαν σε μεγάλο βαθ­ οθωμανική εξουσία και υπερασπίστηκε τον να, μάταια όπως αποδείχθηκε, αφού οι Ρώ­
μό με βάση τη βοήθεια που έλαβαν από πληθυσμό. Εναντίον του κινήθηκαν ισχυρές σοι δεν τήρησαν τις υποσχέσεις τους. Ανά­
τους Ελληνες μαχητές. Περισσότεροι από μονάδες του οθωμανικού τακτικού στρα­ μεσα σε εκείνους που στασίασαν και στρά­
2.000 κλέφ τες και αρματολοί συνέπραξαν τού, που κύκλωσαν και εξόντωσαν τον ίδιο φηκαν κατά των Τούρκων ήταν ο Γιάννος
μαζί τους. Ενώ ο βενετικός στόλος επιχει­ και τη δύναμή του, 120 περίπου αρματο­ Καλπούζος, φημισμένος αρματολός της Λι­
ρούσε στα Επτάνησα, οι φημισμένοι αρμα­ λούς. Η περίπτωση του Καραδήμου είχε ιδι­ βαδειάς, οι Χρήστος Γρίβας και Στάθης Γε­
τολοί Αγγελής Βλάχος και Πανάγος Μεϊντά- αίτερη σημασία, καθόσον ήταν ο πρώτος αρ­ ροδήμος στην Ακαρνανία, ο Μητρομάρας
νης ανέλαβαν δράση στα απέναντι παράλια ματολός στη Μακεδονία που αψήφησε την στα Μέγαρα, οι Λώρης και Τράγκας στον
και απελευθέρωσαν την Αιτωλοακαρνανία. εξουσία των κατακτητών και στασίασε. Παρνασσό. Ενώ στην Πελοπόννησο οι Μα­
Αναφέρθηκαν και άλλες περιπτώσεις αρ­ Τα φαινόμενα αποστασιοποίησης των νιάτες μάχονταν με ευψυχία, προσμένοντας
ματολών που τάχθηκαν με τους Βενετούς, αρματολών γρήγορα πολλαπλασιάστηκαν, τον ρωσικό στόλο, στη Στερεά Ελλάδα οι
υπολογίζοντας στη βοήθειά τους για αποτί­ φέρνοντας σε δύσκολη θέση την αυτοκρα­ προαναφερθέντες οπλαρχηγοί, όλοι πρώην
ναξη του οθωμανικού ζυγού. Το 1687 οι αρ­ τορία. Το 1720 ο σουλτάνος αποκήρυξε και αρματολοί, σημείωσαν σημαντικές επιτυ­
ματολοί της Βοιωτίας Κούρμας και Σπανός κατάργησε πολλά σώματα αρματολών στο χίες. Ο Γεροδήμος απώθησε τους Τούρκους
στράφηκαν κατά των Τούρκων, τους οποί­ Παγγαίο και στη Ροδόπη, διότι η δράση τους πέρα από την Αρτα και τον Αμβρακικό, ο Γρί-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡ ΙΑ
βας πολιόρκησε το Βραχώρι (Αγρίνιο) και ο καρα και οι μαχητές τους έγιναν κοινωνοί αρχή και αυτό ίσχυε όχι μόνο για τα σώματα
Μητρομάρας την Αθήνα. και συμμέτοχοι του πανελληνίου πόθου: α­ των αρματολών, αλλά και για εκείνα των κλε­
Η αρνητική πορεία της επανάστασης, με ποτίναξη του οθωμανικού ζυγού. Κομβικό φτών, που αυξήθηκαν και είχαν πάψει προ
την έλλειψη (εκ μέρους των Ρώσων) ουσια­ σημείο σε αυτή τη διαδικασία απετέλεσε το πολλού να είναι μικρές ομάδες των πέντε ή
στικής συνδρομής, ήταν δεδομένη. Οι Τούρ­ συνέδριο των οπλαρχηγών στο Καρπενήσι, δέκα ανυπότακτων.
κοι στρατολόγησαν χιλιάδες ατάκτους το 1805. Για πρώτη φορά συγκεντρώθηκαν Οταν ετίθ ετο ζήτημα διαδοχής ο νέος
Αλβανούς, που στα κείμενα της εποχής ανα- καπετάνιοι από ολόκληρο τον ελλαδικό η­ καπετάνιος αρχικά εκλεγόταν από τους άν­
φέρονται ως Τουρκαλ6ανοί. Οι αρματολοί πειρωτικό χώρο, από τη Μακεδονία έως την δρες του και ήταν φυσικά ο πιο δυναμικός
Χρήστος και Τσέγιος Γρίβας φονεύθηκαν Πελοπόννησο. Στο συνέδριο πρωτοστάτησε και ικανός στα πολεμικά. Με τα χρόνια όμως,
στο Αγγελόκαστρο της Αιτωλίας, ενώ ο Μη­ με τη ρητορική του δεινότητα ο Θύμιος Βλα- καθιερώθηκε στα αρματολίκια οι καπετάνιοι
τρομάρας (που είχε απελευθερώσει την χάβας, ορίζοντας ως κοινό σκοπό και πόθο να κατάγονται από αρχοντική φάρα, από
Αττική) αναγκάστηκε να οχυρωθεί στη Σαλα­ την εθνική απελευθέρωση. «τζάκι», κάτι που βεβαίως δεν ίσχυε για τους
μίνα. Ο τραγικός επίλογος της επανάστασης Η συνάντηση αυτή επισημοποίησε μια κλέφτες. Ετσι δημιουργήθηκαν δυναστείες
γράφηκε στη Μάνη. Ατακτα στίφη Τουρκαλ- διαδικασία που ωρίμαζε επί πολλά χρόνια. Οι αρματολών και το αξίωμα του καπετάνιου
βανών λεηλατούσαν και κατέστρεφαν την καπετάνιοι αντιλήφθηκαν πλέον τον ρόλο κατέστη κληρονομικό, μεταβιβαζόμενο από
Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα επί χρό­ τους όχι ως τοπάρχες, όπως συνέβαινε μέχρι πατέρα σε γιο. Οι τίτλοι και τα δικαιώματα
νια. τότε, αλλά ως εθνικοί αγωνιστές. Η εθνική διασφαλίζονταν με γάμους ανάμεσα σε φά­
ρες αρματολών.
Η περίπτωση των Τσιαραίων ήταν χαρα­
κτηριστική αυτού του πλέγματος των κοινω­
νικών σχέσεων που αναπτύσσονταν και στή­
ριζαν τους δεσμούς ανάμεσα στις μεγάλες
οικογένειες των αρματολών. Ο Πάνος Τσιά-
ρας από τα Γιαννωτά των Χασίων διοίκησε
ως καπετάνιος το αρματολίκι του Ολύμπου
όταν έγινε γαμπρός του περίφημου Ζήδρου,
λαμβάνοντάς το ως προίκα. Οταν δολοφονή-
θηκε από Τουρκαλβανούς, οι δύο ανήλικοι
γιοι του, ο Κώστας και ο Νίκος (ο μετέπειτα
θρυλικός Νικοτσάρας), υιοθετήθηκαν από
τη φάρα των Λαζαίων, που τους μεγάλωσαν
σαν δικά τους παιδιά. Τέτοιες περιπτώσεις α­
νάμιξης των μεγάλων αρματολικών οικογε­
νειών με γάμους ή υιοθεσίες υπήρξαν πολ­
λές.
Με την παγίωση της κληρονομικότητας
δημιουργήθηκαν λοιπόν δυναστείες, υπήρ­
ξαν δε αρματολίκια που διοικήθηκαν από
Ο Παρνασσός, ορμητήριο των κλεφτών της Ρούμελης (πίνακας του Γερμανού ζωγράφου την ίδια φάρα επί πολλές γενιές. Αν κάποιος
Σκένε, Αθήνα, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο). απόγονος δεν ήταν ικανός για ηγέτης, παρα­
56 μεριζόταν και οι άνδρες του αρματολικιού ε ­
ξέλεγαν νέο καπετάνιο.
Η επανάσταση του 1770 επέφερε την ο­ τους αυτογνωσία διαφάνηκε ξεκάθαρα σε Οι καπετάνιοι ασκούσαν συχνά όχι μόνο
ριστική διάρρηξη των σχέσεων μεταξύ αρμα­ πάμπολλες περιπτώσεις. Οταν το 1808 συ­ στρατιωτική αλλά και πολιτική εξουσία, δί­
τολών και Τούρκων Οι τελευταίοι ανέθεσαν νήλθαν σε σύσκεψη οι αρματολοί του Ολύ- πλα στους προεστούς και στους δημογέρο­
τα αρματολίκια σε Τουρκαλβανούς και προέ- μπου και των Χασίων, αποφάσισαν την κήρυ­ ντες. Με την εφαρμογή άγραφων νόμων και
βησαν σε διώξεις κατά των πρώην αρματο­ ξη επανάστασης στις 29 Μαϊου, επέτειο της εθιμικού δικαίου είχαν δικαστικές εξουσίες
λών Ελλήνων, που έδρασαν πλέον ως κλέ­ άλωσης της Πόλης, για συμβολικούς λόγους. και αν ήταν ικανοί και δυναμικοί εκτόπιζαν
φτες. τους δημογέροντες στην αυτοδιοίκηση των
Μια τέτοια μεγάλη εκκαθαριστική επι­ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΒΙΟ Σ χωριών. Η παραδοσιακή διοικητική εξουσία
χείρηση κατά των κλεφτών και των παλαιών (κοτζαμπάσηδες, προεστοί) είχε ανάγκη
αρματολών, εξαπέλυσαν οι Τούρκοι στα
ΑΡΜΑΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΚΛΕΦΤΩΝ τους αρματολούς, είτε για να διατηρούνται
Αγραφα την άνοιξη του 1794. Επικεφαλής Κατά τους πρώτους αιώνες της δουλεί­ καλές σχέσεις με την οθωμανική διοίκηση,
τους ήταν ο διαβόητος Γιουσούφ Αράπης. ας, όταν οι αρματολοί βρίσκονταν στην υπη­ είτε για να μείνει το αρματολίκι "απροσκύνη-
Στην άλλη πλευρά πρωτοστάτες της αντί­ ρεσία του σουλτάνου, η διαδικασία σχηματι­ το", δηλαδή ελεύθερο και αυτοδιοικούμενο.
στασης που επέβαλλε η κλέφτικη παράδοση σμού ενόπλου σώματος τελούσε αναπόφευ­ Το αξίωμα του καπετάνιου, είτε κατ' ε ­
ήταν ο Ανδρέας Ισκος, ο Γιώργος Μπακόλας, κτα υπό την εποπτεία των κατακτητών. Ο υ­ κλογήν, είτε κληρονομικά, διετήρησε την αί­
ο Γιάννος Ράγκος και ο περίφημος Κατσα- ποψήφιος αρχηγός κάθε σώματος αρματο­ γλη του και μοναδική λαμπρότητα. Η ανακή­
ντώνης. λών, ο καπετάνιος, ερχόταν σε συνεννόηση ρυξη ενός παλικαριού σε καπετάνιο είχε επι­
Τις τελευτα ίες δεκαετίες πριν από τη με­ με τον τοπικό Οθωμανό αξιωματούχο, ο ο­ σημότητα και μακρύ τελετουργικό, που θύ­
γάλη επανάσταση του 1821 οι καπετάνιοι α­ ποίος διεβίβαζε θετική ή αρνητική εισήγηση μιζε βυζαντινές δόξες και μεγαλεία. Οι άν­
πέκτησαν πλήρη επίγνωση του εθνικοαπε- στην Υψηλή Πύλη. Αν η κεντρική εξουσία δρες του σώματος συγκεντρώνονταν στο
λευθερωτικού ιδανικού που ενσάρκωναν. Ο συμφωνούσε, εκδιδόταν φιρμάνι και ο καπε­ μεγαλύτερο χωριό του αρματολικιού, το κε­
τοπικισμός εγκαταλείφθηκε και άρχισαν να τάνιος συγκροτούσε και οργάνωνε το ένο­ φαλοχώρι, και παρατάσσονταν στην πλατεία
συνεργάζονται σε ευρύτερη βάση. Το ενδια­ πλο σώμα, πάντα υπό την εποπτεία Τούρκων ή μπροστά στην εκκλησία. Δίπλα τους, σε τι­
φέρον τους δεν περιοριζόταν στη διατήρη­ αξιωματούχων. Ο καπετάνιος ήταν υπεύθυ­ μητική θέση, στέκονταν οι δημογέροντες
ση του ανεξάρτητου πλέον από τους Τούρ­ νος για τις πράξεις και τη συμπεριφορά των και πίσω οι κάτοικοι. Στο έδαφος άπλωναν
κους, αρματολικιού. Καπετάνιοι, πρωτοπαλί- ανδρών του. Αντιπροσώπευε την ανώτερη την κάπα που θα έπαιρνε ο καπετάνιος, πε­

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ρίτεχνα κεντημένη, η οποία θα ήταν το σύμ­ ση της εθνικοαπελευθερωτικής τους απο­
βολο της εξουσίας του. Πάνω στην κάπα κα­ στολής, πράγμα που δεν συνέβαινε κατά τα
θόταν ο καπετάνιος, σταυροπόδι. Το πρωτο- πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας με τους
παλίκαρο και τρεις ακόμα άνδρες την έπια­ κλέφτες.
ναν από τις άκρες και τη σήκωναν στον αέρα Κλέφτες και αρματολοί αγαπούσαν το
μαζί με τον καπετάνιο. Αυτό γινόταν τρεις κρασί και τον χορό. Η επιδεξιότητα στον
φορές ενώ οι παρευρισκόμενοι φώναζαν "ά­ τσάμικο αντανακλούσε τη δεινότητα στα πο­
ξιος". Την ίδια στιγμή οι παρατεταγμένοι αρ­ λεμικά. Ο Καραϊσκάκης στα Γιάννενα, νέος
ματολοί ή κλέφτες, εν είδει αγήματος, πυρο­ αρματολός ακόμα, χόρεψε κάποτε έναν τσά­
βολούσαν στον αέρα. Η ευχή που συνόδευε μικο τόσο λεβέντικα και επιδεικτικά ώστε ο
την τελετή ήταν ο καπετάνιος "να πάει από Μουχτάρ πασάς παραπονέθηκε στον πατέ­
βόλι" και να μην τον προλάβει φυσικός θά­ ρα του, τον Αλή πασά, ζητώντας την τιμωρία
νατος, κάτι το οποίο ανταποκρινόταν στο η­ του. Να πως περιέγραψε πηγή της εποχής
ρωικό πρότυπο που εκείνος αντιπροσώπευε. ένα συμπόσιο αρματολών, στις αρχές της ε ­
Στην ιεραρχία ακολουθούσε το πρωτο- πανάστασης του 1821: «Εσιγυρίζοντο δύο
παλίκαρο, που ασκούσε καθήκοντα τόσο υ- σφακτά σουβλισμένα και πλησίον αυτών, επί
παρχηγού, όσο και υπασπιστή. Το πρωτοπα- ελαφράς ανθρακιάς, το κουκουρέτσι. Τας
λίκαρο έπρεπε να επιδεικνύει ξεχωριστό εργασίας αυτάς έκαμαν νέοι στρατιώται
θάρρος και αυτοθυσία όταν κινδύνευε ο κα­ Ελληνες. Εφερον εις την ζώνην τα πιστόλια
πετάνιος (το 1821 ο Γεώργιος Καραϊσκάκης και τα γιαταγάνια τους. Νέος ωραίος, υψη­
έχασε διαδοχικά σε αλλεπάλληλες μάχες λού αναστήματος, τραγουδούσε διάφορα η­
τρία πρωτοπαλίκαρά του). Εξυπακούεται ότι ρωικά και ερωτικά άσματα. Ολοι έτρωγαν
για να εκλεγεί κάποιος καπετάνιος, όπου ο καπετάν Μποκουβάλας, φημισμένος συγχρόνως και ένας ψυχογιός περιέφερε εν
δεν υπήρχε κληρονομικότητα, έπρεπε πρώ­ αρματολός των Αγράφων και γενάρχης παγούριον με ρακήν, από το οποίον ετράβα
των Μπουκουβαλαίων.
τα να διατελέσει πρωτοπαλίκαρο. έκαστος σφυρίζοντας δυνατά το ρακίον».
Οταν ένα ένοπλο σώμα αρματολών ή Οι αρματολοί, όπως και οι κλέφτες, στη-
κλεφτών μεγάλωνε σε αριθμό, για λόγους ε­ οι, όταν δεν πετύχαινε ο αιφνιδιασμός και α­ ρίχθηκαν από τους ντόπιους πληθυσμούς
πιβίωσης, εφοδιασμού και τροφοδοσίας χω­ ναγκάζονταν να δώσουν μάχη εκ παρατάξε- και χάρη σε αυτούς εξασφάλιζαν την επιβίω­
ριζόταν σε μικρότερα τμήματα. Αυτή η τα­ ως, έδιναν εντολή ακροβολισμού, στον ο­ σή τους. Οι ορεσίβιοι κάτοικοι της Πίνδου,
κτική, ανταποκρινόμενη σε πρακτικούς λό­ ποίο οι άνδρες τους ήταν επαρκώς εκπαι­ των Χασίων και των Αγράφων παρείχαν τρό­
γους, έγινε συνήθης κατά τη διάρκεια του δευμένοι. Η διάταξη μάχης και ο ακροβολι- φιμα και άλλα εφόδια στους πολεμιστές αυ­
18ου αιώνα, όταν πολλά σώματα υπερέβη- σμός υλοποιούντο σε βάθος. Οι μόνοι που τούς, που αντιπροσώπευαν την ελπίδα του
σαν τους 200 ή 300 άνδρες. Ετσι η δύναμη συνήθιζαν να ακροβολίζονται σε ευθεία γένους και ενσάρκωναν την ελευθερία. Βλά­
χωριζόταν σε καπετανάτα (ή πρωτάτα, όπως γραμμή ήταν οι Σουλιώτες. Οι Τούρκοι, αντί­ χοι, σαρακατσάνοι και λοιποί βοηθούσαν ως
λέγονταν αλλιώς). Κάθε πρωτάτο διέθ ετε θετα, δεν συνήθιζαν να μάχονται ακροβολι­ αγωγιάτες-οδηγοί, ως σύνδεσμοι ή στην
τον δικό του εδαφικό χώρο και ακολουθού­ σμένοι και επιτίθεντο σωρευτικά, κατά τροφοδοσία των ενόπλων σωμάτων. Ο Κασο­
σε την ίδια δομή, με καπετάνιο και πρωτοπα­ μπουλούκια, με αποτέλεσμα να υφίστανται μούλης έγραψε χαρακτηριστικά πως δεν υ­
λίκαρο. Οι καπετάνιοι των πρωτάτων ήταν ό­ μεγάλες απώλειες, που είχαν βέβαια τη δυ­ πήρξε επιχείρηση των αρματολών κατά των
μως άγραφος κανόνας να υπακούουν στον νατότητα να αναπληρώνουν. Τούρκων που να μη τη γνώριζαν οι νομάδες
καπετάνιο του μητρικού σώματος. Τα λιγοστά πυρομαχικά περιόριζαν την ε­ των ορεινών και να μη συνέδραμαν. Οι νομά­
Ενώ με την πάροδο του χρόνου τα ένο­ φαρμογή του "πυρ ομαδόν" από κλέφ τες και δες αυτοί απετέλεσαν κατά κάποιον τρόπο 57
πλα σώματα ανεξαρτητοποιήθηκαν από την αρματολούς. Συνήθης επιλογή παρέμενε τις εφ εδρείες των κλεφτών και των αρματο­
τουρκική εξουσία και εποπτεία, εξελίχθηκε λοιπόν το να πυροβολούν κατά βούληση. Η λών. Οταν υπήρχε ανάγκη ενίσχυσης προσέ-
και η εσωτερική δομή και η ιεραρχία τους. σκοπευτική δεινότητα θεω ρείτο απαραίτητο τρεχαν και εντάσσονταν στο πλησιέστερο έ ­
Γύρω στο 1800 τα πιο μεγάλα από αυτά χωρί­ προσόν. Κλέφτες και αρματολοί ασκούντο νοπλο σώμα. Οταν η επιχείρηση έληγε, επέ­
ζονταν σε "σκάλες", συνήθως τρεις. Στην συχνά στη σκοποβολή. Στα Αγραφα διηγού­ στρεφαν στις καθημερινές τους ασχολίες,
πρώτη "σκάλα" τοποθετούντο από τον καπε­ ντο για πολλά χρόνια πως ο Καραϊσκάκης που σχετίζονταν με την κτηνοτροφία.
τάνιο και το πρωτοπαλίκαρο οι πλέον έμπει­ φόνευσε τον διαβόητο Τουρκαλβανό Βελη- Οταν η κατάσταση γινόταν εξαιρετικά
ροι και ικανοί. Μόνο αυτοί είχαν το δικαίωμα γκέκα πυροβολώντας τον από εξαιρετικά δύσκολη και οι Τούρκοι προέβαιναν σε ευ-
να παρατάσσονται μπροστά στον καπετάνιο μεγάλη απόσταση. ρείες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, κλέφ τες
και να συζητούν μαζί του. Εκείνοι που ανή­ Είναι αυτονόητο ότι για τους κλέφ τες και αρματολοί δεν δίσταζαν να διαφύγουν
καν στις χαμηλότερες "σκάλες" δεν είχαν δι­ και τους αρματολούς η επιδεξιότητα στον έ­ προσωρινά σε πιο μακρινά μέρη, προς ανα­
καίωμα να κοιτούν κατάματα τον καπετάνιο νοπλο αγώνα ήταν απαραίτητη για να δε­ σύνταξη. Οι καπετάνιοι της Αιτωλοακαρνα­
και να του μιλούν. Ο μισθός τους ήταν μι­ χθούν κάποιον ως συναγωνιστή τους. Οι άν­ νίας, για παράδειγμα, συχνά κατέφυγαν στα
κρότερος και όφειλαν, δείχνοντας την αν­ δρες έπρεπε να χειρίζονται πολύ καλά το τό ­ Επτάνησα, όπως και οι Θεσσαλοί στη Σκόπε­
δρεία τους κατά τη μάχη, να επιδιώκουν την ξο και το γιαταγάνι, αργότερα το καρυοφίλι λο και στη Σκιάθο.
προαγωγή τους. και τις πιστόλες. Οφειλαν να διαθέτουν ευ­
Κλέφτες και αρματολοί εξέλιξαν πολύ ψυχία και αντοχή, καθώς και ταχύτητα στο ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ
αυτό που ως σήμερα καθιερώθηκε να ονο­ βάδισμα, ώστε να απαγκιστρώνονται γοργά
μάζεται "κλεφτοπόλεμος". Πρώτο και καίριο και να αποτρέπουν υπερφαλάγγιση και κύ­
ΑΡΜΑΤΟΛΙΚΕΣ ΦΑΡΕΣ
γνώρισμα της πολεμικής τους τέχνης ήταν ο κλωσή τους. Ο Κασομούλης, που έζησε με Στην πορεία του χρόνου ορισμένα αρμα­
αιφνιδιασμός. Είχαν την ευχέρεια να επιλέ­ αρματολούς στον Ολυμπο και στον Ασπρο- τολίκια επεκτάθηκαν εδαφικά πέρα από τα
γουν τον χώρο και τον χρόνο, προσβάλλο­ πόταμο λίγο πριν το 1821, περιέγραψε γλα­ στενά αρχικά τους όρια, που μπορεί να ήταν
ντας τις εχθρικές δυνάμεις σε περιοχές που φυρά τη ζωή τους ως απίστευτα σκληρή. Εί­ μία διάβαση ή μία κοιλάδα. Εφθασαν να κα­
γνώριζαν άριστα. Χρησιμοποιούσαν το έδα­ χαν όμως όλοι τους έναν κοινό παρονομα­ λύπτουν τεράστιες εκτάσεις, όπου λόγω του
φος και τις εξάρσεις του πολύ πιο αποτελε­ στή: «Ασίγαστον κατά των Τούρκων μίσος». ορεινού εδάφους δεν ευνοήθηκε η μόνιμη
σματικά από τους Τούρκους, οι οποίοι συνή­ Αυτό πιστοποιεί ότι οι ένοπλοι υπερασπι­ στρατιωτική παρουσία των Τούρκων.
θιζαν να επιτίθενται ακάλυπτοι. Οι καπετάνι­ στές του ελληνισμού είχαν πλήρη συνείδη­ Στις αρχές του 1800 από τα είκοσι περί­

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟ Ρ ΙΑ
Ολυμπο "συναντήθηκαν" αρματολοί και των ο θεσμός των κλεφτών. Ομως και αυτοί έ­
δύο πλευρών, που συμμετείχαν σε κοινούς δρασαν τους πρώτους αιώνες της τουρκο­
αγώνες ξεφεύγοντας από το σύνδρομο του κρατίας εξαιρετικά περιορισμένα. Η έλλειψη
τοπικισμού. Κάτι αντίστοιχο συνέβη σε ένα ενδοχώρας και το ότι η Πελοπόννησος περι­
άλλο μεγάλο αρματολίκι, αυτό των Αγράφων, βάλλεται από θάλασσα, απέτρεψαν τη δημι­
όπου Θεσσαλοί καπετάνιοι συνέπραξαν με ουργία μεγάλων ελληνικών ενόπλων σωμά­
Ρουμελιώτες από την Ευρυτανία και τη των. Επιπλέον στα διάσπαρτα κάστρα που ε-
Φθιώτιδα. Ετσι τα αρματολίκια συνέβαλαν γκατέλειψαν οι Βενετοί, οι Τούρκοι εγκατέ-
στην ενίσχυση της πανελλήνιας εθνικής συ­ στησαν ισχυρές φρουρές, πραγματοποιώ­
νείδησης, σε εποχές κατά τις οποίες κυριαρ­ ντας στενή επιτήρηση. Παρά την κατάσταση
χούσε ο τοπικισμός. αυτή η Πελοπόννησος ανέδειξε ονομαστούς
Δυτικά του Ολύμπου, στα Χάσια και στα κλέφτες, εκτός βέβαια από την απόρθητη
Αντιχάσια, κυριάρχησαν οι Βλαχαβαίοι, με ε­ χερσόνησο της Μάνης.
κλεκτότερο απόγονο τον Θύμιο Βλαχάβα. Αναμφισβήτητα η πιο φημισμένη φάρα
Νοτιότερα, προς την Ευρυτανία και την κλεφτών που γέννησε η Πελοπόννησος ή­
Αρτα, έδρασαν οι Στορναραίοι, οι Λαπαίοι, οι ταν οι Κολοκοτρωναίοι. Ο αρχηγέτης τους
Λιακατάδες και άλλοι. Μεγάλη οικογένεια Τριανταφυλλάκος Τσεργίνης και ο γιος του
αρματολών, που κυριάρχησε στη Λοκρίδα, ή­ Δημητράκης έζησαν και πολέμησαν ως ανυ­
ταν οι Κοντογιάννηδες, με έδρα τους την πότακτοι κλέφ τες στα βουνά της Αρκαδίας
Υπάτη. Στο Καρπενήσι δέσποσαν επί γενιές τον 16ο αιώνα. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης
οι Βλαχόπουλοι. Στον Παρνασσό ονομαστός διηγείτο με υπερηφάνεια:"... Από το 1553, ό­
αρματολός υπήρξε ο Αθανάσιος Γραμματι­ που εφάνηκαν εις τα μέρη μας οι Τούρκοι,
Ο Κατσαντώνης, ένας από τους τελευ τα ίο υ ς κός, παππούς του Αθανασίου Διάκου. Φημι­ ποτέ δεν τους ανεγνωρίσαμε οι Κολοκοτρω­
εκπροσώπους των ανυπότακτων κλεφτών σμένος κλέφτης της ίδιας περιοχής ήταν ο ναίοι, αλλ είμασταν εις αιώνιον πόλεμον". Ο
(Μουσείο Βρέλλη, Ιωάννινα).
Γούλας Σκαλτσάς, στο ένοπλο σώμα του ο­ Κωνσταντής Κολοκοτρώνης, πατέρας του
ποίου θήτευσε ο Διάκος. Θεόδωρου, έδρασε έντονα πριν και μετά την
που αρματολίκια της ηπειρωτικής Ελλάδας, Η Μακεδονία γέννησε τους δικούς της επανάσταση του 1770. Πολέμησε και ως κλέ­
τα μισά βρίσκονταν στη Θεσσαλία, με μεγα­ κλέφ τες και αρματολούς, που κυριάρχησαν φτης και ως αρματολός, σε μία εποχή κατά
λύτερα εκείνα του Ολύμπου, των Χασίων, βόρεια του Ολύμπου. Γνωστότεροι ήταν ο την οποία οι δύο ιδιότητες συχνά εμφάνιζαν
του Ασπροπόταμου και των Αγράφων. Αυτά Ρομφέης στη Νάουσα και ο Καρατάσος στη επικαλύψεις. Διοίκησε το αρματολίκι της ο­
με τη σειρά τους διαιρούντο σε μικρότερα. Βέροια. Ακόμα βορειότερα, στον Βόρα και ρεινής Κορινθίας, εξοντώνοντας τους Τουρ-
Ετσι το τεράστιο σε έκταση αρματολίκι του στο Πάικο, έδρασαν άλλοι, με πιο ονομαστό καλβανούς Μπεϊζο και Μπεκιάρη. Αρνήθηκε
Ολύμπου υποδιαιρείτο σε αυτά της Δεσκά- τον Γάτσο. Γνωστή οικογένεια ήταν και οι όμως να προσκυνήσει την οθωμανική εξου­
της, των Σερβίων, του Λιβαδιού, της Ραψά- Φαρμάκηδες, από το Μπλάτσι (σημερινή σία και έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην Κα-
νης και του Λιτοχώρου. Ενα άλλο μεγάλης έ­ Βλάστη) της Κοζάνης. Γνωστότερος τους έ- στάνιτσα (σημ. Καστάνια) της Μάνης.
κτασης αρματολίκι ήταν αυτό των Αγράφων. γινε με τη δράση του ο Ιωάννης Φαρμάκης, Πώς είδε, όμως, ο λαός τους κλέφ τες και
Αρχιζε από τα χωριά δυτικά της Καρδίτσας που έπεσε ηρωικά στο μοναστήρι του Σέκου τους αρματολούς; Σταδιακά και ενώ στο πέ­
(Μητρόπολη, Φανάρι, Κανάλια, Πύλη) και έ­ το 1821, δίπλα στον Γεωργάκη Ολύμπιο. ρασμα των αιώνων τα αρματολίκια ανεξαρτη-
φθανε νότια ως το Βελούχι και το Καρπενή­ Ο Γεωργάκης Ολύμπιος, ένας από τους τοποιήθηκαν από την οθωμανική εξουσία, α-
σι. τελευταίους μεγάλους αρματολούς, ήταν α­ νέλαβαν καθήκοντα «χωροφυλακής» σε συ­
Από τους χιλιάδες επώνυμους και ανώ­ πόγονος των Λαζαίων. Λίγο πριν από το 1821 γκεκριμένες περιοχές. Οι ελληνικοί πληθυ­
νυμους που έδρασαν ως καπετάνιοι και αρ­ άλλοι σπουδαίοι καπετάνιοι υπήρξαν ο Νί­ σμοί είδαν στα πρόσωπα των αρματολών, ό­
χηγοί σε αρματολίκια διασώθηκαν πολλά ο­ κος Στορνάρης στον Ασπροπόταμο, ο Θανά­ πως και στους κλέφτες, τους υπερασπιστές
νόματα. Στα Αγραφα κυριάρχησαν για γενιές σης Μάνταλος στα Χάσια, ο Κυριάκος Μπασ- της πίστης και της τιμής τους.
οι περίφημοι Μπουκουβαλαίοι, στο Πήλιο δέκης στο Πήλιο. Σε αυτούς συγκαταλέγεται Οι πιο ονομαστοί από τους κλέφ τες και
και στον Κίσσαβο οι Μπασδέκηδες και οι Λιά- και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, παρά το ότι έ- τους αρματολούς άφησαν εποχή με τα κα-
κοι αντίστοιχα. Στον Ολυμπο, το σκληρότερο γινε ευρύτερα γνωστός κατά τη διάρκεια τορθώματά τους, στα οποία η λαϊκή μυθο­
και δυναμικότερο αρματολίκι, έδρασαν οι της επανάστασης. πλασία έδωσε υπερφυσικές διαστάσεις.
Ζηδραίοι, οι Τσιάρηδες, με γνωστότερο τον Πριν από το 1821 ο Καραϊσκάκης θ ή τευ ­ Τούρκοι και Τουρκαλβανοί απέφευγαν, όταν
Νικοτσάρα, οι Γουλαίοι και οι Λαζαίοι. Οι τ ε ­ σε κοντά στον Κατσαντώνη και συνεργάστη­ και όσο μπορούσαν, την αναμέτρηση μαζί
λευταίοι ήταν οι πιο ονομαστοί και συνδέθη­ κε με τους καπετάνιους των Αγράφων Βαρ- τους, τη δε ψυχολογία τους επιβάρυναν και
καν διαχρονικά με τον Ολυμπο. Γενάρχης νακιώτη και Μπακόλα. Καινοτόμησε εισάγο- οι προλήψεις, μαζί με δεισιδαιμονίες. Τον Νι-
της φάρας τους ήταν ο περίφημος Λάζος, ντας στο αρματολίκι του δημοκρατικούς θ ε ­ κοτσάρα, για παράδειγμα, οι Τουρκαλβανοί
που άφησε διαδόχους τους τέσσερις γιους σμούς αυτοδιοίκησης και διαφάνειας. Προώ­ τον θεωρούσαν άτρωτο και πίστευαν ότι το
του: τον Κώστα, τον Δήμο, τον Τόλιο και τον θησε τους ικανότερους μαχητές του, χωρίς κορμί του εποστράκιζε τις βολίδες.
Λόλιο. Το 1802 ο Νικοτσάρας χώρισε το με­ να υπολογίζει αν κατάγονταν από επώνυμη Συχνά οι Τούρκοι ανελάμβαναν εκκαθα­
γάλης έκτασης αρματολίκι του Ολύμπου, για οικογένεια και, όπως έγραψε ο Βλαχογιάν- ριστικές επιχειρήσεις ευρείας έκτασης, σε
λειτουργικούς λόγους. Οι Τζαχειλαίοι πήραν νης, προτιμούσε να δίνει αξιώματα στους νε­ βάρος κλεφτών και αρματολών. Οταν οι τ ε ­
τη Ραψάνη, οι Λαζαίοι το Λιβάδι, οι Ζιωταίοι αρούς πολεμιστές οι οποίοι κατάγονταν από λευταίοι περιέρχονταν σε δεινή θέση γινό­
τα Σέρβια, ο Τζακνάκης τον Πλαταμώνα και ο φτωχές οικογένειες. Παράλληλα ίδρυσε ταν ένα είδος συμβιβασμού, τα λεγάμενα
Σαλταπήδας τον Αλιάκμονα και τα Καμβού- "τράπεζαν οικονομικήν των εσόδων και των "καπάκια". Ο αρματολός ή (σπανιότερα) ο
νια. εξόδων", που διαχειριζόταν με διαφάνεια τις κλέφτης δεχόταν να συμβιβαστεί και να δεί­
Το αρματολίκι του Ολύμπου παρουσίαζε εισφορές των κατοίκων και τη λεία από τις ξει νομιμοφροσύνη, εξασφαλίζοντας αμνη­
μία διαχρονική ιδιομορφία: ένωνε τις δύο πε­ μάχες. στία. Για να γίνουν "καπάκια" έπρεπε τόσο οι
ριοχές του ελληνισμού όπου δημιουργήθη- Αντίθετα με την τακτική τους στην κε­ Τούρκοι, όσο και οι αρματολοί να διανύουν
καν τα περισσότερα αρματολίκια και συγκε­ ντρική και τη βόρεια Ελλάδα, στην Πελοπόν­ δύσκολες φάσεις, έτσι ώστε ο συμβιβασμός
ντρώθηκαν οι περισσότεροι κλέφτες: την ο­ νησο οι Τούρκοι δεν ευνόησαν την ίδρυση να είναι αμοιβαία επωφελής. Οταν η οθωμα­
ρεινή Θεσσαλία και τη Μακεδονία. Στον αρματολικιών. Περισσότερο ευδοκίμησε εκεί νική εξουσία ένιωθε πάλι ασφαλής δεν δί-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
στάζε να καταπατήσει τη συμφωνία. Κατά την ύστερη
Χαρακτηριστική είναι η περίοδος γύρω Τουρκοκρατία οι
στο 1685, όταν οι Τούρκοι περιήλθαν σε ε­ Αλβανοί
αντικατέστησαν
ξαιρετικά δύσκολη θέση στην Πελοπόννη­ τους Ελληνες στα
σο, εξαιτίας των επιχειρήσεων των Βενετών. αρματολίκια, καθώς
Επειδή ο κύριος όγκος των σουλτανικών οι δεύ τερ οι
στρατευμάτων απεστάλη εκεί, στη Μακεδο­ ξέφ υγαν από την
νία και στη Θεσσαλία προσεταιρίστηκαν εποπτεία των
τους καπετάνιους με "καπάκια" και αξιώμα­ Τούρκων. Εδώ
τα. Οταν έληξε ο βενετοτουρκικός πόλεμος, Αλβανοί αρματολοί
σε λιθογραφία της
αμέσως οι Τούρκοι στράφηκαν κατά των κα­
Αρχιεπισκοπής
πετάνιων και εξόντωσαν αρκετούς, παρά το Κύπρου.
ότι είχε συμφωνηθεί ειρήνη.
Τα "καπάκια" θεωρήθηκαν ως ένα είδος
αναγκαίου συμβιβασμού. Αυτό που δεν συγ-
χωρείτο ήταν η άνευ όρων παράδοση, το
"προσκύνημα". Σε τέτοια περίπτωση ο καπε­
τάνιος έπεφτε στη λαϊκή συνείδηση και εκτί­
μηση. Οταν το 1823 ο αρματολός του Ασπρο-
πόταμου Νικόλαος Στορνάρης παρέδωσε το
αρματολίκι στους Τούρκους και προσκύνη­
σε, ταπεινώθηκε στους συντοπίτες του και η
υπόληψή του αμαυρώθηκε. Παραιτήθηκε
μόνος του από καπετάνιος και έζησε με τον
φόβο πιθανής δολοφονίας του από τους συ­
μπολεμιστές του.
Μετά την πύκνωσή τους και την ακμή
στην οποία περιήλθαν, τα αρματολίκια ήταν
φυσικό να αποστασιοποιηθούν από τους
Τούρκους. Οι τελευταίοι τήρησαν πιο ελα­ σε κλέφτες, διέκοπταν κάθε συνεργασία με σκοτάδι της σκλαβιάς. Οπως έγραψε και υ­
στική στάση κατανοώντας πως δεν ήταν σε τον κατακτητή και γίνονταν πλέον εχθροί ποστήριξε ο ιστορικός Λάζαρος Αρσενίου,
θέση να εξοντώσουν αυτούς τους πολεμι­ του. Σε αυτά τα ελεύθερα και ανεξάρτητα χωρίς κλέφ τες και αρματολούς και με τους
στές. Ετσι αναπτύχθηκαν τακτικές προσέγ­ από τους Τούρκους αρματολίκια εντάχθη­ εξισλαμισμούς να έχουν προσλάβει μαζική
γισης κλεφτών και αρματολών, δωροδοκίας, καν σταδιακά πολλοί κλέφτες. Η συνειδητο- μορφή στους κάμπους, δεν γνωρίζουμε ποια
ραδιουργιών και δολοπλοκιών. Οταν αυτά α­ ποίηση της εθνικής τους ταυτότητας τούς κατάσταση θα είχε διαμορφωθεί για το ελ­
ποτύγχαναν, οι Τούρκοι ανελάμβαναν εκ­ ωθούσε να πολεμήσουν υπέρ πίστεως και ληνικό στοιχείο στην ηπειρωτική Ελλάδα. Αν
στρατείες εξάρθρωσης των ελληνικών ενό­ πατρίδος. Εγκατέλειπαν λοιπόν τη ληστεία ο ελληνισμός κατάφερε να επιβιώσει και να
πλων σωμάτων, με αμφίβολα αποτελέσματα. και πύκνωναν τις τάξεις των ενόπλων σωμά­ κρατήσει αλώβητη την εθνική του φυσιο­
Κατά τα τελευταία 100 χρόνια της Τουρ­ των του υπόδουλου γένους. Ο Κούμας, που γνωμία, το χρωστάει στους ένοπλους υπε­
κοκρατίας, όσο οι αρματολοί αυτονομούντο έζησε όπως και ο Κασομούλης από κοντά ρασπιστές του: τους Κλέφτες και τους
από την οθωμανική εξουσία, αυτή αντέδρα- τους αρματολούς της Θεσσαλίας, επιβεβαί­ Αρματολούς. 59
σε αντικαθιστώντας τους με Τουρκαλβα­ ωσε ότι στην πορεία αρματολοί και κλέφτες
νούς. Οι τελευταίοι, έχοντας εξισλαμιστεί ενώθηκαν σε ένα. Ο αρματολός άλλαζε και ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
από καιρό, παρείχαν καλύτερα εχέγγυα γινόταν κλέφτης, όπως και ο κλέφτης αρμα­
στους Τούρκους και θεωρούντο πιο πιστοί. τολός. Ο Κασομούλης χαρακτήρισε κλέφτες (1) Ιωάννης Β ασδραβέλλης: ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ ΚΑΙ
Αυτή η διαδικασία επιτάχυνε την "εθνικοποί­ και αρματολούς ως «τουρκοφάγους» και ΚΛΕΦΤΕΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΝ,
ηση" των ελληνικών ενόπλων σωμάτων. Πα­ «προορισμένους να αναλάβουν τη σωτηρία Θεσσαλονίκη, 1970.
ρόμοιο φαινόμενο παρατηρήθηκε στην ο­ του έθνους». Στη λαϊκή συνείδηση αυτοί ε ­ (2) Ιωάννης Βλαχογιάννης: ΚΛΕΦΤΕΣ ΤΟΥ
ΜΟΡΙΑ, Αθήναι, 1935.
ρεινή Σερβία. Εκεί οι κλέφ τες ονομάζονταν ξυψώθηκαν, τραγουδήθηκαν και υμνήθη- (3) Τάκης Κανδηλώρος: Ο ΑΡΜΑΤΟΛΙΣΜΟΣ
χαϊντούκοι. Στη σέρβική δημοτική παράδο­ καν, μαζί με τα βουνά και τις περιοχές με τις ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ, Αθήναι, 1924.
ση οι χαϊντούκοι παρουσιάζονται μέσα από οποίες συνδέθηκαν. Κορυφαίο σύμβολο της (4) Νικόλαος Κασομούλης: ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ
τα τραγούδια του λαού ακριβώς όπως και οι αντίστασης κλεφτών και αρματολών αναδεί- ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΑ Ν ΑΣΤΑ ΣΕΙΣ ΤΩΝ
δικοί μας κλέφτες. Από αυτή την παράδοση χθηκε, όχι τυχαία, ο Ολυμπος και τα αρματο­ ΕΛΛΗΝΩΝ, Αθήναι, 1939.
αντίστασης και αγώνων ξεπήδησαν καπετά­ λίκια του. Οπως εγράφη χαρακτηριστικά,"... (5) Ηλίας Οικονομόπουλος: ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ ΚΑΙ
νιοι που πρωταγωνίστησαν στη μεγάλη σέρ­ διαρκούσης της φοβεράς δουλείας καθ' ην ΚΛΕΦΤΑΙ, εκδόσεις Ε λεύθερη Σκέψις,
βική επανάσταση του 1804. Αρκετοί από αυ­ ετουρκοκρατείτο απ' άκρον εις άκρον ο ελ­ Αθήνα, 1998.
(6) Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος:
τούς μετέβησαν το 1821 στην επαναστατη- ληνισμός, ο Ολυμπος ήταν η Αγία Κιβωτός, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ,
μένη Ελλάδα, όπως ο Μλάντιτς και Προντά- το καταφύγιον... Εκεί κατέφυγεν η ελ ευ θ ε­ εκδόσεις Γ ιλα ξία ς, Αθήναι, 1971.
νοβιτς, που πολέμησαν στη Μακεδονία, ή ο ρία, εκεί εγεννήθησαν και εγαλουχήθησαν (7) Ανδρέας Π ολίτης: ΤΟ ΔΗΜ Ο ΤΙΚΟ
Χρήστος Ντάνκοβιτς, ο οποίος αγωνίστηκε οι αρματολοί και οι κλέφ τες... Εκείθεν οι η­ ΤΡΑΓΟΥΔΙ: ΚΛΕΦΤΙΚΑ, Αθήναι, 1973.
στην Πελοπόννησο. μίθεοι τουρκοφάγοι αγνάντευαν την δουλω- (8) Κωνσταντίνος Ράδος: ΟΙ ΣΟΥΛΙΩΤΑΙ ΚΑΙ
Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι μένην Κωνσταντινούπολιν, κλαίοντες...". ΟΙ ΑΡΜΑΤΩΛΟΙ ΕΝ ΕΠΤΑΝΗΣΩ, επετηρίς
ότι στην πορεία κλέφ τες και αρματολοί "συ- Προβαίνοντας σε μία συνολική αποτίμη­ "Παρνασσού", Αθήναι, 1916.
(9) Κωνσταντίνος Σά θα ς:
ναντήθηκαν" και αναμίχθηκαν. Συχνό φαινό­ ση αναντίρρητα θα συμπεραίναμε ότι κλέ­ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΕΛΛΑΣ, Αθήναι, 1869.
μενο ήταν αρματολοί καπετάνιοι, όταν πα- φ τες και αρματολοί, από κοινού με την (10) Κωνσταντίνος Σ ά θα ς: ΕΛΛΗΝΕΣ
ράκουαν εντολές των Τούρκων αξιωματού- Εκκλησία και τους κοινοτικούς θεσμούς, α- ΣΤΡΑΤΙΩΤΑΙ ΕΝ ΤΗ ΔΥΣΕΙ ΚΑΙ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΙΣ
χων, να ανακαλούνται στην τάξη. Τα προνό­ πετέλεσαν τους βασικούς παράγοντες επι­ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΑΚΤΙΚΗΣ, Αθήναι, 1885.
μιά τους αφαιρούντο. Ετσι αυτοί μετέπιπταν βίωσης του υπόδουλου γένους μέσα στο

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡ ΙΑ
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΖΟΥΡΙΔΗΣ

Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ
Φάλαγγα του Κατά τη διάρκεια του Α ’ΠΠ 50.000 Βρετανοί, Ν οτιοαφ ρικανοί, Βέλγοι, Γάλλοι
γερμανικού
αποικιακού και Πορτογάλοι υπ ο σ τη ρ ιγμ ένο ι από ίδιο αριθμό μαύρων αχθοφόρω ν διεξήγαν
στρατού κατά τη
διάρκεια πορείας επ ιχειρήσ εις στη γερμανική αποικία της Ανατολικής Αφρικής εναντίον 3.500
της σε πεδιάδα
της Ταγκανίκα. Γερμανών και 12.000 ιθαγενώ ν Ασκάρις, που διοικούντο από τον χαρισματικό
Γερμανό συνταγματάρχη Πάουλ φ ο ν Λ έτο β - Φόρμπεκ. Οταν οι Γερμανοί
συνθηκολόγησαν με τη λήξη του πολέμου, είχαν π ροκαλέσει στους Συμμάχους
απώ λειες 300.000 περίπου στρατιωτών κα ι αχθοφόρω ν από τροπ ικές α σ θ έν ειες
και πολεμικά τραύματα, στοίχισαν δε στον εχ θ ρ ό περίπου 70 εκατομμύρια λίρ ες
Ο φον Αέτοβ-Φόρμπεκ ονομάστηκε από τους ιστορικούς ο Ρόμμελ του Α ’ΠΠ.

ε την έναρξη του Α’ΠΠ οι ευρω­

Μ παϊκές αποικιακές δυνάμεις Βρε­


τανία, Γαλλία και Βέλγιο συμφώ­
νησαν να καταλάβουν και να διανείμουν με­
ταξύ τους τα εδάφη της γερμανικής αποικια­
κής αυτοκρατορίας. Στις δυνάμεις αυτές
προστέθηκε και η Ιαπωνία, η οποία απέβλε­
πε στην απόκτηση υπερπόντιων κτήσεων. Οι
Γερμανοί κατείχαν νησιά στον νότιο Ειρηνι­
κό, το λιμάνι Τσινγκτάο στην Κίνα και μεγά­
λες εκτάσεις στην κεντρική και στην ανατο­
λική Αφρική.
Στις αρχές του 1914 οι Αυστραλοί κατέ­
λαβαν τις γερμανικές αποικίες που αποτε-
λούσαν τα νησιά του αρχιπελάγους Βίσμαρκ,
καθώς και τη Νέα Γουινέα, ενώ οι Νεοζηλαν-
δοί κατέλαβαν τη νήσο Σαμόα. Στις 23 Αυ-
γούστου 1914 25.000 Βρετανοί και Ιάπωνες
πεζοναύτες και στρατιώτες πολιόρκησαν το
λιμάνι του Τσινγκτάο στην Κίνα, το οποίο υ­
περάσπιζαν 4.000 Γερμανοί πεζοναύτες. Τε­
λικά μετά από τρίμηνο βομβαρδισμό του λι­
μανιού από ξηρά, θάλασσα και αέρα οι Σύμ-
1914-1918
ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ
ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ

Οι γερμανικές δυνάμεις στην Ανατο­ μενοι από το Σουδάν και την Αίγυπτο. ματικών σε κάθε λόχο ήταν υψηλότερο
λική Αφρική, που ονομάζονταν Δύναμη Αυτοί εγκατέλειψ αν την πατρίδα τους ε­ από ότι σε άλλους αποικιακούς στρα­
Προστασίας (Schutztruppe), αποτελού- πειδή δεν ανέχονταν τον βρετανικό α­ τούς και το αποτέλεσμα ήταν η σημαντι­
ντο από την Αποικιακή Αστυνομία ποικιακό ζυγό. Ηταν αξιόλογοι στρατιώ­ κή αύξηση της αποτελεσματικότητας
(Polizei), η οποία προστάτευε τις μεγά­ τες, ορισμένοι μάλιστα από αυτούς έ­ της μονάδας. Ολοι οι Γερμανοί αξιωματι­
λες πόλεις και την ύπαιθρο χώρα από ε­ φθασαν μέχρι τον βαθμό του λοχαγού. κοί ήταν επαγγελματίες και υπάγονταν
πιθέσεις ιθαγενών εχθρικών φυλών και Στη γερμανική αστυνομία των αποικιών στο Γερμανικό Αυτοκρατορικό Επιτε­
ήταν υπεύθυνη για τη διατήρηση της τά­ διατήρησαν τις ονομασίες των βαθμών λείο. Είχαν μεγάλη πείρα στη διοίκηση α­
ξης στην αποικία. Βασική μονάδα της που είχαν στην πατρίδα τους και οι οποί­ ποικιακών μονάδων, αφού οι περισσότε­
δύναμης αυτής ήταν ο λόχος εκστρατεί­ ες ήταν ίδιες με α υτές του Τουρκικού ροι είχαν προϋπηρεσία μεγαλύτερη των
ας (Feldkompanie), ο οποίος σε καιρό ει­ Στρατού. Ο αξιωματικός ονομαζόταν ε- τριών χρόνων στο θέατρ ο της Ανατολι­
ρήνης αριθμούσε 160 ιθαγενείς στρα­ φέντι, ο επιλοχίας σος, ο λοχίας μπετ κής Αφρικής.
τιώ τες που ονομάζονταν Ασκάρις. Σε τσαούς, ο δεκανέας τσαούς και ο στρα­ Η στολή των αξιωματικών και των ο­
καιρό πολέμου ο αριθμός αυτός αυξανό­ τιώτης Α ’ τάξης ομπάσα. Συνήθω ς οι ι­ πλιτών ήταν ουσιαστικά η τροπική ενδυ­
ταν σε 200 άνδρες. Κάθε λόχος διαιρεί­ θαγενείς αυτοί έφεραν φέσια χρώματος μασία του Γερμανικού Στρατού, χρώμα­
το σε τρεις διμοιρίες (zuge) των 60 αν- χακί τα οποία υποδήλωναν το μουσουλ­ τος ανοικτού χακί. Οι εξαρτύσεις και οι
δρών, δ ιέθ ε τε δε επιπλέον και μια διμοι­ μανικό θρήσκευμα των κατόχων τους. φ υσιγγιοθήκες ήταν από καφέ δέρμα, ί­
ρία διαβιβάσεων. Οι ιθαγενείς στρατιώ­ Σε κάθε γερμανικό λόχο υπήρχαν ένας ή διες με αυτές του γερμανικού πεζικού
τες συνήθως στρατολογούντο από τον δύο εφ έντι (ιθαγενείς ανθυπολοχαγοί στο Δυτικό Μέτωπο. Οι αξιωματικοί φο­
πληθυσμό της αποικίας. Ωστόσο υπήρ­ και υπολοχαγοί). ρούσαν τροπικές κάσκες όμοιες με αυ­
χαν και αρκετοί ιθαγενείς που είχαν ε ­ Κ άθε λόχος εκστρατείας διοικείτο τές των Βρετανών συναδέλφων τους. Οι
γκατασταθεί στη Γερμανική Ανατολική από 20 Γερμανούς αξιωματικούς και υπα- άνδρες φορούσαν γκέτες, οι οποίες ή­
Αφρική στις αρχές του αιώνα προερχό­ ξιωματικούς. Το ποσοστό λευκών αξιω­ ταν πιο κατάλληλες στα τροπικά αφ-
Οι Ν οτιοαφρικανοί σ τρ ατηγοί Λούις Μπό9α
(αριστερά) και Γιάν Σμ α τς (δεξιά) δεν
μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν μ ε επιτυχία
τον πολυμήχανο φον Λέτοβ-Φ όρμπεκ.

μελισσών οι οποίες προκάλεσαν σύγχυ­


ση και πανικό σ τους εισ βολείς, οι οποίοι
επιβιβάστηκαν στα πλοία το υ ς και το ε γ ­
χείρημα εγ κ α τα λ είφ θ η κ ε. Κατά το υπό­
λοιπο το υ 1914 και μέχρι τα μέσα του
1915 οι Γερμανοί π εριορίσ τηκαν στην κα­
τάληψ η βελγικώ ν συνοριακών φυλακίω ν
στις ό χ θ ες τω ν λιμνών Κιβού και Ταγκανί-
κα, ενώ οι Β ρ ετα νοί με τη σειρά το υ ς κα­
τόρθω σαν να κα ταλάβουν και να κα τα­
ρικανικά κλίματα από τις δ ερ μ ά τιν ες αρχές του 1916 οι Γερμανοί δ ιέθ ετα ν δύο σ τρέψ ουν μ ερ ικούς γ ερ μ α νικο ύ ς σ τα θ­
62 μπ ότες που χρησ ιμοπ οιούντο στα ευρω - ποταμόπλοια, τα οποία με τη ν προσθήκη μούς παρατήρησης στις ό χ θ ες τη ς λί­
" " παϊκά θ έα τρ α επιχειρήσεων. Δ ερ μ ά τιν ες πυροβόλω ν και πολυβόλω ν και με τη ν ε ­ μνης Ταγκανίκα. Προσπάθεια τω ν Γερμα­
μπ ότες φορούσαν σ υνήθω ς οι ανώ τεροι πικάλυψη τμ η μ ά τω ν το υ ς με χαλύβδινη νών να εισβάλουν στη Β όρεια Ροδεσία α-
α ξιω μα τικοί και οι ιππείς. θωράκιση είχαν μετα σ κευ α σ τεί σε κανο­ π έτυ χε χάρη στη σθεναρή αντίσταση
Με τη ν ένα ρξη τω ν εχθρο π ραξιώ ν οι νιοφ όρους. Τα σκάφη αυτά περιπολού- ιθαγενώ ν σ τρ α τευμά τω ν διοικούμενω ν
π ερισ σ ότεροι ά νδ ρ ες ή τα ν οπλισμένοι σαν στη λίμνη Ταγκανίκα εμπ οδίζοντα ς από Β ρ ετα νο ύ ς αξιω ματικούς του Συ­
με το τυ φ έκ ιο Mauser Μ1871/84 τη ν κατάληψ ή τη ς από Β ρ ετα νούς, ε φ ό ­ ν τά γ μ α το ς τω ν Αφρικανών Τυφ εκιοφ ό-
jagerbushe, το οποίο ή τα ν επ αναληπ τικό διαζαν δε τις γ ερ μ α ν ικ ές χερσ αίες δυνά­ ρων του Βασιλέως (King’s African Rifles).
οπ ισ θ ογεμ ές αλλά χρησιμοποιούσε μαύ­ μεις τη ς Α νατολικής Α φ ρικής με διάφορα Οι Γερμανοί εκ τό ς τω ν άλλων οργά­
ρη πυρίτιδα, που π ρόδιδε τη θέσ η του υλικά και πυρομαχικά. νωσαν ομ ά δ ες δολιοφ θορέω ν, οι οποίοι
χρήσ τη στον εχθ ρό . Με τη ν ένα ρξη του πολέμου οι Γερμα­ με χρήση εκρ η κτικώ ν κα τέσ τρ εφ α ν τμ ή ­
Ολοι οι Γερμανοί υπ αξιω ματικοί τω ν νοί δ ιέ θ ετα ν στην Ανατολική Αφρική 200 ματα τη ς, ζω τικής σημασίας για το υ ς
δυνάμεω ν τη ς Α νατολικής Α φ ρικής αλλά αξιω μα τικούς και υπ αξιω ματικούς το υ ς Β ρ ετα νούς, σ ιδηροδρομικής αρτηρίας
μόνο έ ξι λόχοι εκ σ τρ α τεία ς ή τα ν εφ ο δ ια ­ και 4.472 Ασκάρις, κα τα ν εμ η μ έν ο υ ς σε 14 που σ υ ν έδ εε τη ν Ο υγκάντα με τη ν Κ έ­
σμένοι με το σύγχρονο και α π ο τελεσ μ α ­ λόχους εκσ τρ α τεία ς. Ο κυ β ερ ν ή τη ς τη ς νυα. Κάθε ομάδα α π ο τελείτο από δύο ή
τικ ό τυ φ έκ ιο Mauser Gewehr 98, δ ια μ ε­ αποικίας, φ ον Σ νέε, απέσπασε από τις τρ εις Γερμανούς αξιω μα τικούς και υπα-
τρ ή μ α το ς 7,92 mm, σε αντίθεσ η με τις ο ­ δυ νά μεις του φ ον Λ έτοβ-Φ όρ μπ εκ 60 ξιω ματικούς, 20 Ασκάρις και μ ερ ικούς α­
λιγά ρ ιθ μ ες γ ερ μ α ν ικ ές δυ νά μεις στο Κα­ Γερμανούς αξιω μα τικούς και υπαξιωματι- χθ ο φ ό ρ ο υ ς οι οποίοι μ ετέφ ερ α ν τις ε ­
μερ ο ύ ν και στη Ν ο τιο δ υτική Αφρική οι ο­ κούς και 2.000 έμπ ειρ ους Ασκάρις, το υ ς κ ρ η κτικές ύλες. Η δράση τω ν Γερμανών
ποίες ή τα ν ήδη εξο π λισ μ ένες με το τ υ ­ οποίους (παρά τις δια μα ρ τυρ ίες του τ ε ­ κο μ μ ά ντο ς υποχρέωσε το υ ς Β ρ ετα νούς
φ έκιο αυτό. Στα μέσα του 1915 όλοι οι λ ευ τα ίο υ ) χρησιμοποίησε ως αστυνομία να δια θέσ ουν ά νδρ ες για τη φρούρηση
λόχοι του Γερμανικού Σ τρα τού τη ς Ανα­ για τη διατήρηση τη ς τά ξη ς στο εσ ω τερ ι­ τη ς σ ιδηροδρομικής γραμμής.
το λ ικ ή ς Α φ ρικής κατόρθω σαν να π ρομη­ κό τη ς αποικίας. Τον Ιανουάριο του 1915 η γερμανική
θ ε υ το ύ ν το τυ φ έκ ιο Mauser Gew 98. Τον Ν οέμβριο του 1914 η 27η Ινδική επίθεσ η κατά του μεθορ ια κού σ ταθμού
Κ άθε λόχος δ ιέ θ ε τ ε δύο π ολυβόλα Ταξιαρχία αποβιβάσ τηκε στο λιμάνι Τόν- Τζασίν, στη β ρ ετα νική Κένυα, κ α τέλ η ξε
Maxim δ ια μ ετρ ή μ α το ς 7,92 mm και ένα ή γκα τη ς γερ μ α νική ς αποικίας, το οποίο στην κατάληψ ή του, με κόσ τος 27 ανα­
δύο πυροβόλα σ υνοδείας τω ν 37 mm. δοκίμασε να καταλάβει. Στη γερμα νική α­ ν τικα τά σ τα το υ ς Γερμανούς α ξιω ματι­
Στις αρχές του π ολέμου και μ έχρι τις ντίσταση π ροσ τέθηκα ν και σμήνη άγριων κούς και υπαξιω ματικούς. Ο φ ον Λ έτο β -

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Ασκάρι μ ε τη σημαία
του Γερμανικού
Αυτοκρατορικού
Στρ ατού.

Το γερμανικό καταδρομικό "Koenigsberg" μ ετά τον βομβαρδισμό του από βρετανικά


αεροσκάφη. Οι Γερμανοί κατόρθωσαν να περισυλλέγουν δέκα πυροβόλα των 105 mm,
τα οποία μ ετέτρ εψ α ν σε πεδινά.

Φ όρμπεκ αποφάσισε να μην επαναλάβει τζ, ο οποίος είχε δ ια κρ ιθεί ως σ υνταγμα­


παρόμοιες ε π ιθ ετικ ές εν έ ρ γ ειες και κα­ τά ρ χη ς τω ν Μ πόερ στον π όλεμο κατά
τέ φ υ γ ε σε α ιφ νιδια σ τικές π ροσ βολές ε ­ τω ν Β ρετα νώ ν 12 χρόνια πριν. Η εκσ τρ α ­
χθρικώ ν δυνάμεω ν και θέσεων. τεία έγ ιν ε κατά στο διάστημα Απριλίου-
Σ τις αρχές το υ 1915 Α υσ τριακοί και Ιουλίου 1915 και κ α τέλ η ξε στην π ερικύ­
Γερμανοί ε θ ε λ ο ν τέ ς άποικοι και μαύροι ι­ κλωση τω ν γερμανικώ ν δυνάμεω ν και
θ α γενείς, με π ρω τοβουλία το υ φ ον Λέ- στην παράδοσή το υ ς στο Ο τάβι στις αρ­
τοβ-Φ όρμπεκ, οργανώ θηκαν σε λόχους χές Αυγούστου.
πεζικού (Schutzenkompanien) υπό τη διοί­ Σ τις αρχές του 1915 οι ά νδ ρ ες του
κηση το υ δραστήριου αλλά ηλικιω μένου φ ον Λ έτοβ-Φ όρ μπ εκ αντιμετώ π ισαν ε λ ­
απόστρατου υποστρατήγου Βάλε. Οι λό­ λείψ εις σε ιματισμό και οπλισμό. Το πρό­
χοι α υτο ί δ ιέφ ερ α ν σε α ριθμό και απόδο­ βλημα λ ύ θ η κ ε το ν Απρίλιο με τη ν άφιξη,
ση. Ο 8ος και ο 9ος Λόχος Π εζικού απο­ από τη Γερμανία, πλοίων τα οποία δ ιέ­
τελ ο ύ ν το από σ κληροτρά χηλους ιππείς σπασαν το ν β ρ ετα νικό να υτικό απ οκλει­
οι οποίοι διενεργούσ α ν επ ιδ ρ ομ ές σε ε ­ σμό και παρέδωσαν στις γ ερ μ α ν ικ ές δ υ ­
δάφη βρετα νικώ ν αποικιών. νά μεις ιματισμό και α ριθμό από τα πολυ­
Τον Μ άρτιο το υ 1915 οι Γερμανοί δ ιέ­ π όθητα τυ φ έκ ια Mauser Gew 98. Παρόλα
θ ε τα ν στην Ανατολική Αφρική 19 λόχους αυτά πολλοί ά νδ ρ ες τω ν δυνάμεω ν τη ς
εκ σ τρ α τεία ς και π έν τε λόχους πεζικού. Ανατολικής Α φ ρικής χρησιμοποίησαν μενο τη ς σ τρατηγικής ιδιοφυίας του».
Επίσης οργανώ θηκαν τρ εις π υροβο λαρ­ βαμβακερά ρούχα τα οποία έβαψ αν με Ομως παρέβλεψ αν το ν τρόπο διοίκησης
χίες εκ σ τρ α τεία ς (Feldbatterien). φ υ τικ ές ουσ ίες σε χρώμα χακί, όπως και του γερμανικού αποικιακού στρατού στο
Στις αρχές Μ αρτίου το υ 1915 στη Νο­ δ έρ μ α τα ζώων για τη ν κα τασ κευή υποδη­ πεδίο τη ς μάχης. Οσο και αν φ αίνεται πα­
τιο δ υ τικ ή Αφρική οι Γερμανοί δ ιέθ ετα ν μάτων. Επίσης άρχισαν να χρησιμοποι­ ράδοξο, στον στρατό αυτό επικρατούσ ε
12 λόχους εκσ τρ α τεία ς, δύο λόχους ε φ ε ­ ούν όπλα τα οποία είχαν κυριεύσ ει από αυστηρή αξιοκρατία. Κάθε αξιω ματικός,
δρείας (Ersatz Kompanie), τρία α ν εξά ρ τη ­ το υ ς Β ρ ετα νο ύ ς, κυρίως τυ φ έκ ια Lee υπαξιω ματικός ή στρατιώ της, λ ευ κό ς ή ι­
τα αποσπάσματα και μία π εδινή π υροβο­ Enfield Mk I και πολυβόλα Vickers. θ α γ εν ή ς, προαγόταν βάσει τω ν ικανοτή­
λαρχία. Οι δυ νά μεις το υ ς στο Κ α μερούν τω ν και τη ς ανδρείας που είχε δ είξει στο
α π ο τελο ύ ντο από τρ εις λόχους εκσ τρ α ­ Η ΔΙΟ ΙΚ Η ΣΗ πεδίο τη ς μάχης. Ο φ υ λ ετικ ό ς διαχωρι­
τεία ς, τρ ε ις λόχους πεζικού και αποσπά­ σμός υπήρχε σε πολύ μικρ ό τερ ο βαθμό
σματα ναυτώ ν το υ κα ταδρομικού ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ σε σχέση με τις δυνά μεις τω ν Βρετανώ ν,
"Koenigsberg", το οποίο είχε β ρ ει κα τα φ ύ ­ ΑΠΟΙΚΙΑΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ- τω ν Βέλγων ή τω ν Π ορτογάλων, οι οποίοι
γιο στις α κ τές τη ς γερ μ α νική ς αποικίας ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΜΑΧΗΣ χρησιμοποίησαν ιθα γενείς σε μεγάλους
κα ταδιω κόμενο από σκάφη το υ β ρ ετα ν ι­ ΣΤΗ ΖΟΥΓΚΛΑ αριθμούς και το υ ς φ έρ ο ν τα ν στην καλύ­
κού στόλου. τερ η περίπτωση με τη συγκατάβαση του
Στη γερμ α νική Ν οτιοδυτική Αφρική Μ ετά το ν πόλεμο Β ρετανοί, Γάλλοι «ανώ τερου λευ κο ύ ανθρώπου».
εισ έβαλαν νο τιο α φ ρ ικα νικές δυνά μ εις και Βέλγοι ιστορικοί επαίνεσαν το ν Γερ­ Οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν ως α­
τη ς Β ρ ετα νική ς Κοινοπ ολιτείας υπό τη μανό διοικητή φον Λέτοβ-Φ όρμπεκ, έ- κρ οβολισ τές ή α ν ιχ ν ευ τές ιθα γενείς τη ς
διοίκηση το υ σ τρατηγού Σ όλομον Μάρι- φθασαν μάλιστα να μιλούν «για το φαινό­ φ υλής Ρούγκα-Ρούγκα, ο οποίοι είχαν πο-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
λεμ ή σ ει σθεναρά το υ ς Γερμανούς αποι-
κιοκρ ά τες στα τέλ η του π ροηγούμενου
αιώνα και α π οδεικνύονταν από το υ ς ικα­
ν ό τερ ο υ ς σ τρα τιώ τες το υ γερμανικού α­
ποικιακού σ τρατού. Ακόμα και οι ευσ υνεί­
δ η το ι αχθοφ όροι μπορούσαν να μεταπη-
δήσουν στις τά ξε ις τω ν Ασκάρις, πράγμα
που γινότα ν σε ειδική τ ε λ ε τ ή στην οποία
παρίστατο ο Γερμανός δ ιο ικη τής τη ς μο­
νάδας. Το πνεύμα συνεργασίας μ ετα ξύ
λευκώ ν και μαύρων ή τα ν άριστο. Οι Γερ­
μανοί ανώ τεροι αξιω ματικοί κατέστρω ναν
τα σχέδιά το υ ς βάσει τω ν πληροφοριών,
π ολλές φ ο ρ ές και τω ν υπ οδείξεω ν, τω ν ι­
θαγενώ ν ανιχνευτώ ν το υ ς. Σ τους υπαξιω-
ματικούς υπήρχε σχετική ελ ευ θ ερ ία ανά­
ληψ ης πρωτοβουλιών, κάτι που εφ α ρ μ ό ­
σ τηκε σε γενική κλίμακα στη Wehrmacht
κατά τη διάρκεια το υ Β'ΠΠ.
Αντίπαλοι τω ν Γερμανών ή τα ν σκλη­
ροτράχηλοι Ν οτιοαφρικανοί σ τρα τιώ τες
και ιππείς υπό τη διοίκηση ικανότατω ν
στρατηγώ ν όπως ο Λούις Μπόθα, ο Γιάν
Σματς και ο Βαν Ν τε6 έν τερ , οι οποίοι εί­
χαν δια κριθεί ως δ ιο ικ η τές δυνάμεω ν τω ν
Μ πόερς κατά το ν πρόσφατο π όλεμο με
το υ ς Β ρετα νούς. Ο Βέλγοι, οι Γάλλοι και
οι Π ορτογάλοι επίσης είχαν μεγάλη πείρα
σε σ τρατιω τικές επ ιχειρήσεις στις αφ ρι­
κα νικές ζούγκλες. Η αποτυχία το υ ς να α­
ντιμετω π ίσουν α π οτελεσ ματικά το ν ολι­
γάριθμο γερμανικό αποικιακό στρατό ο- 0 φον Λέτοβ-Φ όρμπεκ (δεύτερος
φ ειλότα ν στην έλλειψ η εμπ ιστοσύνης από δεξιά) μ ε φιλική οικογένεια σε φ υτεία
μ ετα ξύ τω ν λευκώ ν αξιω ματικώ ν και τω ν στο Μόσι της Ανατολικής Αφρικής το 1914.
ιθαγενώ ν στρατιω τώ ν, οι οποίοι π ο λεμ ού ­
σαν σε έδαφ ος που γνώ ριζαν άριστα.
Ο π όλεμος στη ζούγκλα παρουσίαζε
ιδ ια ιτερ ό τη τες τις οπ οίες κά θε ευ σ υ νεί­
δ η το ς διοικη τή ς έπρεπ ε να λάβει υπόψη
του. Υπήρχαν κουνούπια που το τσίμπημά
64 το υ ς προκαλούσε κίτρινο π υρετό, ψύλλοι Ο στρατηγός Βαν
mm οι οποίοι προκαλούσαν φαγούρα και δ ερ ­ Ν τεβ έν τερ (δεξιά)
μα τικές παθήσεις. Οι ά νδρες είχαν να α­ διαδέχθηκε τον στρατηγό
ντιμετω π ίσουν τροπ ικούς π υρετού ς και Σμ α τς στη διοίκηση
των συμμαχικών δυνάμεων
δυσ εντερία . Η πυκνή βλάστηση κα θι­ στην Ανατολική Αφρική.
στούσε τις π ορείες εξα ν τλ η τικ ές . Ακόμα
υπήρχε η τρ ο μ ερ ή μύγα τσ ε-τσ ε, η οποία Μια γερμανική
προκαλούσε τη θα να τηφ όρ α α σ θένεια μονάδα του αποικιακού
του ύπνου, που προσ έβαλλε κυρίως το υ ς στρατού της Ανατολικής
ημίονους και τα άλογα αλλά ορισ μένες Αφρικής το 1914.
φ ο ρ ές και το υ ς μαύρους αχθοφ όρου ς. Οι
γρα μμές εφοδιασμού τω ν Συμμάχων ε ­ κά τα οποία έπαιρναν κυρίως από τη φ ύ­ Κάθε στοιχείο πολυβόλου μετα φ ερ ό -
κτείν ο ν τα ν σε μήκος πολλών χ ιλ ιο μ έ­ ση. Στις σ υμμαχικές δυνάμεις, α ντίθ ετα , τα ν από δύο αξιόπιστους και καλά εκπαι­
τρων, καθιστώ ντας τη ν υποστήριξη τω ν στις οπ οίες δ εν είχε π ρ ο β λεφ θ εί η δια­ δ ευ μ έν ο υ ς Ασκάρις. Ο ένας μ ε τέ φ ε ρ ε το
σ τρα τευμά τω ν το υ ς π ροβληματική. Αντί­ τρ οφ ή το υ ς, πολλοί αχθοφ όροι υπ έκυ­ πολυβόλο και ο άλλος το ν τρίποδα. Ο δι­
θ ε τα οι Γερμανοί, που επιχειρούσαν στο ψαν από τη ν πείνα, η οποία π ροσ τέθηκε οικη τή ς του στοιχείου ήτα ν συνήθω ς
εσ ω τερικό τη ς αποικίας το υ ς, δ εν α ν τιμ ε­ στις τρ οπ ικές α σ θ ένειες που έκαναν Γερμανός αξιω ματικός ή υπαξιωματικός.
τώπιζαν οξύ πρόβλημα εφοδιασμού. Ο θραύση στις τά ξεις του ς. Δύο ή τρ εις αχθοφ όροι μ ετέφ ερ α ν τα πυ­
σ τρατός του φ ον Λ έτο β - Φόρμπεκ δ ιέ θ ε ­ Το πολυβόλο ήτα ν ιδιαίτερα χρήσιμο ρομαχικά. Μ ε εντο λή του Γερμανού διοι­
τε σε επ αρκείς π οσ ό τη τες κινίνο και άλλα στον π όλεμο τη ς ζούγκλας, λόγω τη ς ι­ κητή του στοιχείου οι Ασκάρις έ θ ετα ν τα ­
φάρμακα. Ετσι το πρόβλημα τω ν τροπ ι­ σχύος πυρός του και τη ς δ υ να τό τη τα ς να χύτα τα το πολυβόλο σε θέσ η βολής, ενώ
κών ασθενειώ ν δ εν ή τα ν ιδιαίτερα οξύ, χρησ ιμοπ οιηθεί σε εν έδ ρ ες. Κατά τα τ ε ­ οι α χθοφ όροι τοπ οθετούσ α ν κοντά τα
αν και λόγω τη ς ασ θένεια ς του ύπνου το λευ τα ία στάδια του πολέμου χρησιμοποι- πυρομαχικά. Α υ τές οι εν έρ γ ειες γίνονταν
γερμα νικό ιππικό μετα τρά π ηκε μ ετά τη ν ήθηκαν, κυρίως από το υ ς Συμμάχους, όλ­ αθόρυβα για να μη π ροδοθεί η παρουσία
πάροδο ενός έ το υ ς σε πεζικό. Το π ρόβλη­ μοι μικρών διαμετρημάτω ν, ελαφ ρά πο­ το υ ς στον εχθρό. Οι Ασκάρις κα τασ κεύα­
μα τη ς δια τροφ ής τω ν μαύρων α χ θ ο φ ό ­ λυβόλα και χειροβο μβίδες, ενώ οι Γερμα­ ζαν επίσης κα λυμ μένες θ έσ εις για πολυ­
ρων το έλυσαν οι γυ να ίκες το υ ς που το υ ς νοί κατασκεύασαν και χρησιμοποίησαν βόλα και ορύγματα. Ο ταν χρειαζόταν
συνόδευαν, οι οπ οίες μα γείρευα ν με υλι­ α υτο σ χέδιες νάρκες. πραγματοποιούσαν αιφ νιδιασ τικές επι-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
Σ ε μ ερ ικές περιπτώσεις
σι Γερμανοί χρησιμοποίησαν
ρ ο υ κέτες τοπ οθετημ ένες
σε αυτοσχέδιους εκτο ξευ τή ρ ες .

Ασκάρις μονάδας Schutztruppe


Polizei κατά τη διάρκεια
άσκησης απόκρουσης ιθαγενών
στις αρχές του 1914.

θ έσ εις με ξιφολόγχη, οι οπ οίες απ οδεί­


χθηκα ν πολύ απ ο τελεσ μα τικές.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου στην
Αφρική οι Γερμανοί σ υμπ εριφ έρθηκα ν ά­
ψογα στους αιχμαλώ τους Συμμάχους. Συ­
νήθω ς μ ετά το ν αφοπλισμό το ύ ς άφηναν
ελ εύ θ ερ ο υ ς, επ ειδή η τρ ο φ ή δ εν επαρ-
κούσε για τη σίτισή το υ ς. Οι Σύμμαχοι μ ε­
τέφ ερ α ν το υ ς Γερμανούς αιχμαλώ τους
και το υ ς ιθα γενείς σε στρατόπ εδα συ­
γκέντρω σ ης στη Νότια Αφρική ή στη Ρο­
δεσία, όπου οι σ υ νθή κες ή τα ν σχετικά
καλές.
σπάσματα στο ανατολικό μέτωπο είχαν ως α­ τανοί τον αποκαλούσαν ο «πανούργος Τζώ-
ΟΡΓΑΝΩΣΗ ποστολή τον απεγκλωβισμό γερμανικών μο­ νυ». Σύντομα ο στρατηγός Σματς θα διαπί­
νάδων από τον εχθρικό κλοιό και το κλείσιμο στωνε ότι θα κατεδίωκε ένα φάντασμα με το
ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ρηγμάτων στη γερμανική γραμμή άμυνας. όνομα Πάουλ φον Λέτοβ-Φόρμπεκ.
ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ Μερικά από αυτά τα ειδικά αποσπάσματα Στις αρχές Μαρτίου η Γερμανία κήρυξε
ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ διατηρήθηκαν σε μόνιμη βάση, όπως αυτά τον πόλεμο στην Πορτογαλία. Στις συμμαχι­
1916-18-ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ του ταγματάρχη Γιάντε των τεθωρακισμέ­ κές δυνάμεις προστέθηκαν 5.000 Πορτογά­
νων, και του επίσης ταγματάρχη Μπάκε, οι ο­ λοι στρατιώτες, ενώ μέχρι το τέλος του έ ­
ποίοι για το πνεύμα πρωτοβουλίας και τις η­ τους θα μεταφέρονταν άλλοι 5.000 άνδρες
Στις αρχές του 1916 οι Γερμανοί άρχισαν γετικές τους ικανότητες παρασημοφορήθη- στο θέατρο πολέμου στην Αφρική. Οι Σύμ­
να σχηματίζουν ειδικά αποσπάσματα καν με τον Σταυρό των Ιπποτών. μαχοι υπερτερούσαν έναντι των Γερμανών
(Abteilungen), τα οποία αποτελούντο από δύο Στις αρχές του 1916 οι Γερμανοί διέθε­ σε αναλογία πέντε προς ένα.
ως έξι λόχους εκστρατείας και υποστηρίζο­ ταν στην Ανατολική Αφρική 60 λόχους εκ­ Το σχέδιο του Σματς ήταν απλό. Μια φά­
νταν από μία πυροβολαρχία. Τα αποσπάσμα­ στρατείας, που αριθμούσαν 3.000 Γερμανούς λαγγα από Βρετανούς και Νοτιοαφρικανούς
τα αυτά συγκροτούντο για μια ή περισσότε­ αξιωματικούς και υπαξιωματικούς και 12.000 θα βάδιζε κατά των Γερμανών από τα βορει­
ρες συγκεκριμένες επιχειρήσεις και διαλύο­ καλά εκπαιδευμένους Ασκάρις. οανατολικά, ενώ μια άλλη βρετανική φάλαγ­
νταν μετά το πέρας της αποστολής τους. Συ­ Τον Φεβρουάριο του 1916 τα γερμανικά γα θα προχωρούσε κατά του εχθρού από τον
νήθως έφεραν την ονομασία του Γερμανού ποταμόπλοια δέχθηκαν επίθεση από βελγικά Νότο, από την πλευρά της Ουγκάντα. Μια
διοικητή τους. Μπορούσαν να συσταθούν αεροσκάφη της Αεροπορίας Ναυτικού και ε- βελγική φάλαγγα θα προσέγγιζε τον αντίπα­
πάλι με διαφορετική σύνθεση για να αναλά- ξώκειλαν στις ακτές. Οι Γερμανοί, με τη με- λο από τη Ρουάντα και άλλες βρετανικές δυ­
βουν νέες αποστολές. Η οργάνωση αυτή έ ­ θοδικότητα που τους διέκρινε, κατόρθωσαν νάμεις θα τον περικύκλωναν ορμώμενες
δωσε στους Γερμανούς μεγάλη επιχειρησια­ να περισυλλέξουν από τα σκάφη τα πυροβό­ από τη Βόρεια Ροδεσία. Το πρόβλημα γι' αυ­
κή ευελιξία, που δεν διέθεταν οι αντίπαλοί λα και τα πολυβόλα τα οποία δεν είχαν υπο- τούς ήταν ότι ο Γερμανός διοικητής δεν έ­
τους. Επίσης οργανώθηκαν λόχοι εφεδρείας στεί ανεπανόρθωτες ζημιές και να τα εντά­ δ ειξε καμία διάθεση να αφήσει την πρωτο­
που αποτελούντο από Ασκάρις συνήθως με­ ξουν στις δυνάμεις τους. βουλία στον εχθρό και να περικυκλωθεί!
γαλύτερης ηλικίας. Οι συμμαχικές δυνάμεις ανέρχονταν σε Πριν κλείσει ο κλοιός οι Γερμανοί είχαν δια-
Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι οι Γερμανοί 30.000 Βρετανούς, 2.500 Ροδεσιανούς και φύγει καταφεύγοντας στους πρόποδες του
οργάνωσαν με μεγάλη επιτυχία ειδικά απο­ 13.000 Βέλγους. Σε αυτές προστέθηκαν στο όρους Κιλιμάντζαρο. Το συμμαχικό ιππικό
σπάσματα που αποτελούντο από τεθωρακι­ τέλος του μήνα 18.000 Νοτιοαφρικανοί. Διοι­ υπό τον στρατηγό Βαν Ν τεβέντερ κατόρθω­
σμένα, μηχανοκίνητο πεζικό και αυτοκινού­ κητής των συμμαχικών δυνάμεων τοποθετή- σε να καταλάβει τον σιδηροδρομικό κόμβο
μενα πυροβόλα κατά την περίοδο 1943-45 θηκε με εντολή του στρατάρχη Κίτσενερ και του Κοντόα Ιράνγκι, χάνοντας όμως στην
στο ανατολικό μέτωπο, κατά τη διάρκεια του του στρατηγού Λούις Μπόθα ο αντιστράτη­ προσπάθεια αυτή το σύνολο των αλόγων
Β’ ΠΠ, αντιγράφοντας τις μεθόδους του φον γος Γιάν Σματς, ο οποίος είχε διακριθεί κατά του! Οι υποβιβασθέντες σε πεζούς Νοτιοα-
Λέτοβ-Φόρμπεκ που εφαρμόστηκαν για πρώ­ τον πόλεμο των Μπόερς ως διοικητής ενός φρικανοί ιππείς δέχθηκαν σφοδρή επίθεση
τη φορά στις αφρικανικές ζούγκλες. Τα απο­ από τα καλύτερα «κομμάντο» τους. Ο Βρε­ από γερμανικές δυνάμεις και αναγκάστηκαν

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
να ζητήσουν βοήθεια από το ινδικό πεζικό.
Το σύνολο της συμμαχικής δύναμης υποχώ­ Στοιχείο
πολυβόλου Maxim
ρησε μαχόμενο κατά μήκος της σιδηροδρο­ με τον Γερμανό
μικής γραμμής Ουσουμπάρα. διοικητή του.
Στη γερμανική αποικία του Καμερούν οι
Σύμμαχοι είχαν καλύτερη τύχη. Δεκαπέντε
χιλιάδες Βέλγοι, Γάλλοι και Βρετανοί κατόρ­
θωσαν να θέσουν σε κλοιό τις ολιγάριθμες
γερμανικές δυνάμεις (3.000 άνδρες περί­
που), οι οποίες συνθηκολόγησαν στο τέλος
Φεβρουάριου. Οι Γερμανοί είχαν κατορθώσει
να απασχολήσουν με επιτυχία επί δύο χρόνια
πολλαπλάσιες εχθρικές δυνάμεις που θα
μπορούσαν να εμπλακούν σε άλλα θέατρα ε­
πιχειρήσεων.
Τον Απρίλιο αεροσκάφη της Βρετανικής
Αεροπορίας Ναυτικού κατόρθωσαν να ανα-
καλύψουν το αγκυροβόλιο του καταδρομι­
κού "Koenigsberg" και μετά από επανειλημμέ­
νες προσβολές με βόμβες το κατέστρεψαν
ολοσχερώς. Οι Γερμανοί περισυνέλεξαν μερι­
κά από τα πυροβόλα του πλοίου, τα τοπ οθέ­
τησαν επάνω σε κιλλίβαντες και τα χρησιμο­
ποίησαν ως πεδινά πυροβόλα. Χάρη στην ε ­
νέργεια των Βρετανών οι γερμανικές δυνά­
μεις της Ανατολικής Αφρικής διέθεταν πλέ­
ον πεδινά πυροβόλα των 105 mm!
Κατά το υπόλοιπο του έτους οι στρα­
τηγοί Σματς και Βαν Ν τεβέντερ αποδύθηκαν
σε μια άκαρπη καταδίωξη των Γερμανών, οι
οποίοι διέφευγαν μαχόμενοι. Τμήμα των δυ­
νάμεων των τελευταίων υπό τον στρατηγό
Βάλε επιτέθηκε αιφνιδιαστικά τον Μάιο στη
βρετανική βάση εφοδιασμού στο Ιρίνγκα,
στα σύνορα με τη Ροδεσία, αλλά απέτυχε να
την καταλάβει λόγω της σθεναρής αντίστα­
σης των Αφρικανών Τυφεκιοφόρων του Βασι-
λέως.
Τον Σεπτέμβριο του 1916 μονάδες του
Νοτιοαφρικανικού Στρατού στασίασαν αρ-
00 νούμενες τη μεταφορά τους στην Ανατολική
mm Αφρική. Αρκετοί Νοτιοαφρικανοί διέβησαν
κρυφά τα σύνορα και εντάχθηκαν ως εθελο­
ντές στον γερμανικό αποικιακό στρατό! Τελι­ Ο στρατηγός Πάουλ φον Λέτοβ-Φ όρμπεκ (πρώτος ιππέας από αριστερά) κατά τη
κά χρειάστηκε η επέμβαση 30.000 Βρετανών θρ ια μβευτική παρέλαση στο Βερολίνο το 1919. Ο Γερμανός διοικητής τιμ ή θη κ ε με το
στρατιωτών για την αποκατάσταση της τά­ ανώτατο γερμανικό παράσημο για ανδρεία, το Pour le Merite. Οι δύο άλλοι ιππείς είναι ο
ξης. (σημείωση: Κατά τη διάρκεια του πολέ­ πρώην κυβερνήτης της Ανατολικής Αφρικής, φον Σνέε, και ο πλοίαρχος Λόοφ, κυβερνήτης
του καταδρομικού "Koenigsberg".
μου των Μπόερς (1898-1903), η κυβέρνηση
του κάιζερ εφόδιασε τους Ολλανδούς αποί-
κους με τυφέκια Mauser, πολυβόλα Maxim μειώθηκε κατά έναν, όταν ο 28ος Λόχος του τέλους του γερμανικού αποικιακού
και πυροβόλα Krupp. Πολλοί Γερμανοί κατα­ Εκστρατείας περικυκλώθηκε από νοτιοαφρι- στρατού. Τα γεγονότα θα αποδείκνυαν ότι εί­
τάχθηκαν εθελοντικά στον στρατό των Μπό­ κανικά στρατεύματα και αναγκάστηκε να πα­ χαν διαπράξει μέγα σφάλμα.
ερς. Η Γερμανία απέστειλε μάλιστα μονάδες ραδοθεί στην περιοχή του Κοντόα Ιράνγκι Κατά τους πρώτους πέντε μήνες του
υγειονομικού οι οποίες επάνδρωσαν τα νο­ τον Οκτώβριο. 1917 οι εξαντλημένοι Σύμμαχοι κατεδίωκαν
σοκομεία εκστρατείας των Ολλανδών επανα­ Τον ίδιο μήνα πορτογαλικές δυνάμεις την κύρια δύναμη του Γερμανικού Στρατού
στατών. Τις πυροβολαρχίες των Μπόερς διοι­ διέβησαν διατακτικά τον ποταμό Ροβούμα υπό τον φον Λέτοβ-Φόρμπεκ και ένα Από-
κούσαν σε πολλές περιπτώσεις Γερμανοί α­ και από τη Μοζαμβίκη εισχώρησαν στα εδά­ σπασμα Ειδικών Αποστολών υπό τον ικανό
ξιωματικοί του πυροβολικού. Ηταν φυσικό, φη της γερμανικής αποικίας. Σφοδρή γερμα­ λοχαγό Βίτγκενς. Οι Γερμανοί ελίσσονταν συ­
συνεπώς, πολλοί Νοτιοαφρικανοί ολλανδι­ νική αντεπίθεση τους ανάγκασε να νεχώς και τον Μάιο πραγματοποίησαν επι­
κής καταγωγής, οι οποίοι αποτελούσαν και οπισθοχωρήσουν κακήν κακώς. Κατά το δρομές στα σύνορα της γερμανικής αποικίας
την πλειοψηφία των λευκών αποίκων της χώ­ υπόλοιπο του πολέμου οι Πορτογάλοι περιο­ με τη Μοζαμβίκη. Τον ίδιο μήνα ένας απο­
ρας αυτής, να αισθάνονται αλληλέγγυοι ρίστηκαν στην «επιτήρηση» των γερμανικών γοητευμένος και κουρασμένος στρατηγός
προς τους Γερμανούς του φον Λέτοβ-Φόρ- δυνάμεων από οχυρωμένες θέσεις κατα­ Σματς αναχώρησε για το Δυτικό Μέτωπο και
μπεκ και απέχθεια προς τους Βρετανούς δυ­ σκευασμένες στα εδάφη τους. τη θέση του ανέλαβε ο στρατηγός Βαν Ν τε­
νάστες τους). Στο τέλος του έτους οι γερμανικές δυνά­ βέντερ.
Η βασική διάταξη των γερμανικών δυνά­ μεις είχαν περιοριστεί στο νοτιοανατολικό Μια μετωπική βρετανική επίθεση σε οχυ­
μεων δεν υπέστη μεταβολή κατά τη διάρκεια τμήμα της αποικίας. Οι Σύμμαχοι θεώρησαν ρές θέσεις στη Μαχίβα, κοντά στο λιμάνι του
του 1916. Ο αριθμός των λόχων εκστρατείας τις μελλοντικές επιχειρήσεις τους την αρχή Λίντι, κατέληξε στην απώλεια 3.000 ανδρών

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
δίωκαν στο βόρειο τμήμα της Μοζαμβίκης ε­
κείνος στράφηκε με κατεύθυνση το νότιο
τμήμα της πορτογαλικής αποικίας, αλλά με­
τά από μικρό διάστημα κατευθύνθηκε πάλι
προς Βορρά και τον Σεπτέμβριο του 1918 ει-
σήλθε στο έδαφος της Βόρειας Ροδεσίας.
Στις 23 Νοεμβρίου 1918, δώδεκα ημέρες με­
τά τη λήξη του πολέμου στην Ευρώπη, οι
γερμανικές δυνάμεις της Ανατολικής Αφρι­
κής παραδόθηκαν στους Συμμάχους. Κατά
τη συνθηκολόγηση ο φον Λέτοβ-Φόρμπεκ
διέθετε 50 Γερμανούς αξιωματικούς και υπα-
ξιωματικούς και 1.500 αξιόμαχους Ασκάρις. Ο
Γερμανός διοικητής με ελάχιστες δυνάμεις
είχε απασχολήσει επί τέσσερα χρόνια χιλιά­
δες Συμμάχους στρατιώτες στερώντας τους
από άλλα μέτωπα. Ο φον Λέτοβ-Φόρμπεκ α­
ποδείχθηκε μια από τις μεγαλύτερες μορ­
φές του ανορθοδόξου πολέμου στην παγκό­
σμια στρατιωτική ιστορία.
Γερμανικός λόχος εκσ τρ α τείας κατά τη διάρκεια πορείας το 1916. Π αρατηρήστε το ότι
μερικοί ιθ α γεν είς φορούν κοντά παντελόνια. Επίσης οι Γερμανοί αξιω ματικοί φορούν ΕΠΙΛΟΓΟΣ
τροπικές κάσκες βρετανικής προέλευσης.
Με τη λήξη του πολέμου η Βρετανία
προσάρτησε τη γερμανική αποικία της Ανα­
τολικής Αφρικής, την οποία ονόμασε Ταγκα-
νίκα. Οι γερμανικές αποικίες του Καμερούν
και της Βορειοδυτικής Αφρικής (Τόγκο) προ-
σαρτήθηκαν από τη Γαλλία. Ο φον Λέτοβ-
Φόρμπεκ επέστρεψε στη Γερμανία, όπου τού
επιφυλάχθηκε υποδοχή εθνικού ήρωα. Κατά
τα ταραγμένα χρόνια του Μεσοπολέμου ο
πρώην διοικητής του γερμανικού αποικια­
κού στρατού οργάνωσε στη Γερμανία ένα
σώμα Freikorps, το οποίο αγωνίστηκε ενα­
ντίον της επανάστασης των Γερμανών κομ­
μουνιστών. Διαφώνησε με την πολιτική που
ακολουθούσε ο ηγέτης των Εθνικοσοσιαλι-
στών Αδόλφος Χίτλερ και στις αρχές του
1930 αποσύρθηκε από τα πολιτικά πράγματα
της Γερμανίας. Διατήρησε άριστες σχέσεις 67
με τον παλαιό αντίπαλό του, στρατάρχη Γιάν
Σματς, ο οποίος του χορήγησε οικονομική
βοήθεια ως συμπλήρωμα στην πενιχρή σύ­
νταξη που του έδωσε η εθνικοσοσιαλιστική
Γερμανία. Το 1953 ο φον Λέτοβ-Φόρμπεκ επι-
Η παράδοση των γερμανικών δυνάμεων στις 25 Νοεμβρίου 1918, σκέφθηκε την πρώην αποικία της Ανατολι­
όπως την απεικόνισε ιθαγενής ζωγράφος. κής Αφρικής, όπου έγινε δεκτός με ενθου­
σιασμό από τους παλαίμαχους Ασκάρις. Πέ-
από τους 5.000 που αποτελούσαν τη βρετα­ Στις αρχές του 1918 οι Γερμανοί αντιμε­ θανε το 1964, σε ηλικία 94 ετών.
νική δύναμη. Οι Γερμανοί είχαν επίσης βα­ τώπισαν σοβαρό πρόβλημα επάρκειας σε πυ-
ριές απώλειες: 1.500 άνδρες σε σύνολο ρομαχικά, επειδή τα γερμανικά πλοία δεν ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
4.500. μπορούσαν να διασπάσουν τον βρετανικό
Τον Οκτώβριο, μετά από οκτώ μήνες α­ ναυτικό αποκλεισμό των ακτών της Αφρικής. (1) P eter Abbot: ARMIES IN EAST AFRICA
πηνούς καταδίωξης, το Απόσπασμα Βίτγκενς Ο φον Λέτοβ-Φόρμπεκ οργάνωσε επιδρομές 1914-1918, Osprey Men at Arms, No. 379,
κυκλώθηκε από υπέρτερες συμμαχικές δυ­ σε βρετανικές βάσεις ανεφοδιασμού και κα­ Oxford, England 2002.
νάμεις ιππικού και αναγκάστηκε να παραδο­ τέλαβε μεγάλες ποσότητες βρετανικών τυ ­ (2) James L. Stokebury:
A SHORT HISTORY OF WORLD WAR I,
θεί κοντά στα σύνορα της γερμανικής αποι­ φεκίων, πολυβόλων, πυρομαχικών, όπως και
William Morrow & Co, New York, 1981.
κίας με τη βρετανική Κένυα. τροφίμων, στα οποία άρχισαν επίσης να πα­ (3) Suzanne Everett: WORLD WAR I, Tiger
Παρόλες τις προσπάθειες των Γερμανών ρατηρούνται ελλείψεις. Οι άνδρες του αριθ­ Books, London, 1988.
ο συμμαχικός κλοιός άρχισε να σφίγγει γύρω μούσαν 1.500 Γερμανούς αξιωματικούς και υ- (4) Anthony Livesey: GREAT BATTLES
τους. Μια επίλεκτη γερμανική δύναμη, απο- παξιωματικούς και 7.000 Ασκάρις. OF WORLD WAR I, Michael Joseph Ltd,
τελούμενη από τους πλέον αποφασισμένους Βρετανικές και ινδικές δυνάμεις εισήλ- London, 1989.
και σκληραγωγημένους άνδρες υπό τον φον θαν στη Μοζαμβίκη στις αρχές του 1918 και (5) Fred & Lilian Funken: L’UNIFORME ET
Λέτοβ-Φόρμπεκ, διέβη τα σύνορα και εισήλ- επί οκτώ μήνες αποδύθηκαν σε μια άκαρπη LES ARMES DES SOLDATS DE LA GUERRE
1914-1918, Editions Casterman, Paris, 1970.
θε στο έδαφος της Μοζαμβίκης τον Νοέμ­ καταδίωξη του δαιμόνιου στρατηγού φον
βριο του 1917, προκαλώντας πανικό στους Λέτοβ-Φόρμπεκ (η προαγωγή του έγινε στα
Πορτογάλους. τέλη του 1917). Ενώ οι Σύμμαχοι τον κατε-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ
ΙΩΑΝΝΗΣ Γ'
ΔΟΥΚΑΣ ΒΑίΑΤΖΗΣ
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ
ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ (1222-1254)
Π Α Ν Α ΓΙΩ ΤΗ Σ Γ Κ Ο Ν Η Σ

0 Ιωάννης Γ 'Δ ο ύκα ς Β ατάτζης υπήρξε ένας από τους

σημ αντικότερους αυτοκράτορ ες της μεσαιωνικής μας

ιστορίας. Π αρέλαβε ένα περιορισμένο σε έκταση

κράτος, αμφισβητούμενο από τους γείτονές του,

και κατόρθω σε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του

(1222-1254) να το υπερδιπλασιάσει και να το

καταστήσει υπολογίσιμη δύναμη στη νοτιοανατολική λεκά νη

Ο ιδρυτής της αυτοκρατορίας της


Νίκαιας, Θεόδωρος Α 1 της Μ εσογείου. Η εσω τερική πολιτική, οικονομική και πνευματική
Λάσκαρης, με τους αγώνες του
κατόρθω σε να παραδώσει στον
διάδοχό του και άνδρα της κόρης του
Ειρήνης, Ιωάννη Β ατάτζη, ένα ανάκαμψη που επ ιτεύχ θηκα ν, έδ ειξα ν περίτρανα ότι το Β υζάντιο
περιορισμένο σε έκταση αλλά καλά
οργανωμένο κράτος (0 Θεόδωρος Α'
σε χειρόγραφο του 15ου αιώνα,
βιβλιοθήκη Estense της Μ όντενα). συνέχιζε να έχει μεγάλα αποθέματα ζω τικότητας.
Ο Ιωάννης Β ατάτζης υπήρξε κατά τους δύσκολους καιρούς της βασιλείας του ένας μεγάλος ηγεμόνας. Στο τέλος αυτής το κράτος του ήταν η
σημαντικότερη δύναμη στη Μικρά Ασία και η ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης ήταν μόνο θ έ μ α χρόνου (χειρόγραφο του 15ου αιώνα, βιβλιοθήκη
Estense, Μ όντενα).
σκόταν όμως πολύ μακριά για να επ ηρεά ­ υπόλοιποι αποκαρδιω μένοι διασκορπί­
πτώση τη ς Βασιλεύουσας στις σει τις ε ξ ε λ ίξε ις στην περιοχή τη ς Κων­ στηκαν. Ο κυ ρ ιό τερ ο ς π λέον αντίπαλος

Η 12 Απριλίου 1204 υπ ήρξε ση- σ ταντινούπ ολης και τη ς χερσ ονήσ ου του
μ είο -σ τα θ μό ς σ την ιστορία τη ς Αίμου. Ο Λέω ν Σγουρός προσπάθησε να
Β υ ζα ντινής Α υ το κρ α το ρία ς. Το «μεγαοργανώ
λύ­ σει σοβαρή αντίσταση στην Π ε­
τε ρ ο έγ κλη μ α τη ς ιστορίας», κατά το ν λοπόννησο κα τέχ ο ν τα ς τα ισχυρά φ ρ ο ύ ­
σπουδαίο ιστορικό Σ τή β εν Ράνσιμαν, δ εν ρια το υ Αργους, το υ Α κρ οκορ ίνθου και
τω ν Λατίνω ν τη ς Π όλης κα τείχε το μεγα ­
λ ύ τερ ο μ έρ ο ς τη ς Μ α κεδονία ς και ολό­
κληρη τη ν Ηπειρο και τη Θεσσαλία. Οι
π ρ ο φ η τείες τω ν επισκόπων το υ για σ τέ­
ψη το υ στην Πόλη φ α ίνοντα ν να παίρ­
άφησε τίπ οτα όρθιο στη μεγαλούπολη το υ Ναυπλίου. Ο τρ α γικό ς και τα υ τό χ ρ ο ­ νουν σάρκα και οστά.
το υ πολιτισ μού και τη ς οικονομίας τη ς ε ­ να ηρω ικός το υ θ ά να το ς σ ημα τοδότησ ε Αμέσως ο Θ εόδω ρος Α γγελος κ α τέ­
ποχής εκ είν η ς. Η Βασιλεύουσα έχασε το τη ν κα τάρρευσ η τη ς αντίστασης. στησε τη Θ εσσαλονίκη πρω τεύουσα τη ς
μεγ α λ ύ τερ ο μ έρ ο ς τω ν θησαυρώ ν τη ς Το Δ εσ π οτά το τη ς Ηπείρου ιδ ρ ύ θ η κε α υ το κρ α το ρ ία ς του. Επειδή όμω ς ο επί­
από τις ο ρ δ ές τω ν Φράγκων και τω ν Βε- από το ν Μ ιχαήλ Α' Α γγελο (Κ ομνηνό Δ ού­ σκοπος τη ς πόλης α ρ ν ή θ η κ ε να το ν σ τέ­
νετώ ν και π ο τέ δ εν μπόρεσε να ανακάμ­ κα), ν ό θο γιο το υ σ εβα σ τοκρ ά τορα Ιωάν­ ψει α υ το κρ ά το ρ α τω ν Ρωμαίων, μ ένο ­
ψει πλήρως από τις π ληγές που τη ς ά φ η ­ νη Α γγέλου Δούκα, εγγονού το υ Α λεξίο υ ν τα ς πιστός στον πατριάρχη τη ς Νίκαιας,
σαν. Την παραμονή τη ς άλωσης εκ είν η ς, Α ’ Κ ομνηνού. Είχε ως π ρω τεύουσα τη ν ο Θ εόδω ρος σ τέφ θ η κ ε από το ν αρχιεπί­
σε μία δραματική σ υνέλευσ η στην Αγία Α ρτα και οι κτήσ εις του αρχικά ε κ τε ίν ο ­ σκοπο Αχρίδας, Δ η μ ή τρ ιο Χωματιανό.
Σοφία, αποφασίστηκε να αναλάβει τη ν ά­ ν τα ν στην Ηπειρο, στην Αιτωλία, στην Φ ρόντισε αμέσως να κα τασ τήσ ει σαφές
μυνα ο Κω νσταντίνος Λάσκαρης. Ομως η Ακαρνανία και στη Θεσσαλία. Η εκκλησ ία σ τον Ιωάννη Βατάτζη, που είχε α νέβ ει
πρόθεση για αντίσταση υπ ήρξε μόνο στα ή τα ν α ν εξά ρ τη τη και κατόπιν δια τα γής σ τον θρόνο τη ς Νίκαιας, ό τι α υ τό ς ήτα ν
λόγια. Η Πόλη έπ εσ ε για πρώτη φορά το υ Μ ιχαήλ Α 1 οι επίσκοποι χ ειρ ο το ν ο ύ ­ ο π ραγματικός α υ το κρ ά το ρ α ς τω ν Ρω­
στην ιστορία τη ς. Ο ν ε ο ε κ λ ε γ ε ίς αυτο- ν το από το υ ς τοπ ικούς μ ητρ οπ ολίτες. μαίων, υπ ογράφ οντας με κόκκινο μελάνι
κράτορας μαζί με τα περισ σότερα μέλη Μ ετά τη δολοφ ονία του Μ ιχαήλ Α 1Α γγέ­ και χρησ ιμοποιώ ντας τα α υτο κρ α τορ ικά
τη ς Σ υγκλήτο υ , το υ Π ατριαρχείου και λου ο α δ ελφ ό ς το υ Θ εόδω ρος Α γγελος, διάσημα. Οι σχέσεις με τη Νίκαια είχαν
τη ς σ τρα τιω τικής αρισ τοκρα τίας πέρασε ο οποίος αρχικά μ ετά τη ν Αλωση είχε κα- φ θάσ ει σε οριστική ρήξη. Ομως εκ τό ς
απ έναντι στη Μ ικρά Ασία, στη Νίκαια, για τα φ ύ γ ει στη Νίκαια και στη συνέχεια επ έ­ από τις ελ λ η ν ικ ές α υ το κρ α το ρ ίες τη ς Νί­
να οργανώ σει εκ ε ί τη ν αντίσταση κατά σ τρεψ ε σ τον α δελφ ό του, α νέλα β ε τα η ­ καιας και τη ς Θ εσσαλονίκης και τη λ α τι­
τω ν Λατίνων. Ο Κω νσταντίνος σ κοτώ θη κε νία το υ κρ ά τους. Οι φ ιλ ο δ ο ξίες το υ ή τα ν νική τη ς Κω νσταντινούπολης, υπήρχε
το 1205 στη Μ ικρά Ασία π ολεμώ ντα ς μ εγά λες, με κυ ρ ιό τερ η τη ν ανακατάληψ η στην περιοχή και το ενδυνα μω μένο Β'
το υ ς Λατίνους. Την ηγεσία του αγώνα α- τη ς Κω νσταντινούπολης. Δ εν αναγνώ ρι­ βουλγαρικό βασίλειο υπό το ν Ιωάννη Β1
νέλ α β ε έπ ειτα ο α δελφ ός το υ Θ εό δ ω ­ ζε ως σ υνεχιστή και διάδοχο τω ν αυτο- Ασάν (1218-1241). Οι τέσ σ ερις α υ τέ ς δυ­
ρος. Αν και α υ τό ς θ εω ρ η τικά είχε τη ν αυ- κρατόρω ν τη ς Π όλης το ν α υ το κρ ά το ρ α νά μεις θα έρ χοντα ν σύγκρουση με μονα­
το κ ρ α το ρ ική εξουσ ία, δ εν είχε σ τεφ θ ε ί τη ς Νίκαιας. Σε α ντίθεσ η με το ν νόθο α­ δικό στόχο τη ν υποταγή τω ν λοιπών σε
μ ε το βυζαντινό τυπικό. Ο π ατριάρχης δ ελφ ό το υ Μιχαήλ, εκ είνο ς είχε αυτο- μια α υ το κρ α το ρ ία με έδρα τη ν Κωνστα­
α ρ νείτο επίμονα να εγ κα τα λ είψ ει το Δι­ κρ ατορικό αίμα, ως δισ έγγονος το υ Α λ ε­ ντινούπ ολη!
δυμότειχο , όπου βρισ κόταν μ ετά τη φ υ ­ ξίου Α 1Κ ομνηνού. Σ τα θ μ ό ς απ αραίτητος
γή το υ από τη ν Κω νσταντινούπολη. Μ ετά στις φ ιλ ο δ ο ξίες το υ ή τα ν η Θ εσσαλονί­
το ν θ ά να τό το υ ε ξε λ έ γ η ν έο ς π ατριάρ­ κη, η οποία μ ετά το ν θ ά να το το υ Βονιφα- Α Ν Ο Δ Ο Σ ΤΟΥ ΒΑΤΑΤΖΗ
χης, από τη σύνοδο τω ν επισκόπων που τίο υ το υ Μ ομ φ ερ α τικο ύ σε εν έδ ρ α από ΚΑΙ ΠΡΩ ΤΕΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ
είχαν κα τα φ ύ γ εισ τη Νίκαια, ο Μ ιχαήλ Αυ- το υ ς Βουλγάρους, το 1207, είχε π εριέλ-
τω ρεια νός, ο οποίος έσ τεψ ε τη Μ εγάλη θ ε ι σε εσ ω τερική διοικητική παραλυσία Ο θ ά να το ς το υ Θ εόδω ρου το 1222, έ ­
70 Εβδομάδα το υ 1208 το ν Θ εόδω ρο και τυ- καθώ ς οι έρ ιδ ες μ ετα ξύ τω ν διαδόχων φ ερ ε στον θ ρ όνο τη ς Νίκαιας το ν γα­
""" πικά αυτοκρά τορα . και τω ν Λατίνω ν βαρώνων τη ς πόλης δ εν μπρό του, Ιωάννη Γ1Δ ούκα Β ατάτζη, ο ο ­
Ο Θ εόδω ρο ς ή τα ν ικανός και δρα σ τή­ είχαν τέλ ο ς . ποίος είχε ν υ μ φ ευ θ εί τη μ εγα λύ τερ η κό­
ριος η γ έτη ς . Π έτυ χε να σ ταθεροπ οιήσ ει Την εποχή που οι Λ ατίνοι ασχολούντο ρη του , Ειρήνη Λάσκαρη. Αμέσως τα α­
τις κτήσ εις το υ και να αναγνω ριστεί η πο­ με τη διαδοχή το υ θρόνου τη ς Νίκαιας ο δέλφ ια το υ Θ εόδω ρου Α 1, Α λ έξιο ς και
λιτική υπόσταση το υ κρ ά του ς το υ τόσ ο Θ εόδω ρο ς Αγγελος, έχο ντα ς κα ταλάβει Ισαάκιος, κα τέφ υ γα ν στον Λ ατίνο α υ το ­
από το υ ς Λ ατίνους, που βρίσ κονταν β ο­ τη Βέροια (1221) και τις Σ έρ ρ ες, προέβαι- κράτορα τη ς Πόλης, Ρ οβέρτο Κ ο υρ τενέ,
ρειοδυ τικά , όσο και από το Σ ο υ λτα νά το νε στον αποκλεισμό τη ς Θ εσσαλονίκης. και το ν έπεισαν να εκ σ τρ α τεύ σ ει ενα ­
το υ Ικονίου το οποίο εκ τε ιν ό τα ν νο τιο α ­ Ο βασιλιάς α υ τή ς Δ η μ ή τρ ιο ς έπ εισε το ν ν τίο ν το υ Β ατάτζη για να το υ ς αποκατα-
νατολικά. πάπα Ονώριο Γ να κ η ρ ύ ξει σ ταυροφ ορία σ τήσει στον θρόνο, το ν οποίο κατά τη
για να σώσει τις κτήσ εις του. Ο πάπας, α­ γνώ μη το υ ς άξιζαν π ερισ σ ότερο από αυ­
Η Π Ο Λ ΙΤΙΚ Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ φού αφ όρισε το ν Θ εόδω ρο Αγγελο, κά- τόν. Σε α ντά λλα γμα θα γίνο ντα ν υπ ο τε­
λεσ ε το υ ς η γ εμ ό ν ες τη ς Δύσης, το ν Λ α τί­ λ είς τη ς λ α τινική ς α υ το κρα τορία ς. Ο Ρο­
ΜΕΤΑ ΤΗΝ Α Λ Ω ΣΗ - Α ΚΜ Η νο α υ το κρ ά το ρ α τη ς Κω νσταντινούπο­ β έρ το ς παρασ ύρθηκε και μ ετα φ έρ ο ν τα ς
ΤΟΥ ΔΕΣΠΟΤΑΤΟΥ λης και το ν σ τρα τό το υ Πριγκιπάτου τη ς σ ημαντική φ ραγκική δύναμη στη Μικρά
ΤΗΣ Η ΠΕΙΡΟ Υ Αχαϊας να β οηθήσ ουν τη Θ εσσαλονίκη. Η Ασία σ υγκρούσ τη κε με τα σ τρ α τεύ μ α τα
απ ροθυμία τω ν Δυτικώ ν ή τα ν φ ανερή, τη ς Νίκαιας στο Π οιημανηνό, 100 χλμ. π ε­
Εστία αντίσ τασ ης κα τά τω ν Λατίνων ενώ οι Λατίνοι τη ς Ελλάδας υπάκουσαν. ρίπου από τις α κ τές το υ Βοσπόρου, εκ εί
δ εν ο ργανώ θηκε μόνο στη Νίκαια. Στη Το 1223 άρχισε η πολιορκία και το 1224, όπου είχε γνω ρίσει τη ν ή ττα από το υ ς
δ υ τική Μ ικρά Ασία τοπ ικοί ά ρ χ ο ντες ό ­ μ ετά από σθεναρή αντίσταση το υ υπερα­ Λ ατίνους ο π εθ ερ ό ς το υ Β ατάτζη πριν
πως ο Μ αγκαφάς, ο Μ αυροζώ μης και ο σπιστή τη ς, Γ κουίντο Παλαβτσίνι, η πόλη από 20 περίπου χρόνια.
Ασσιδηνός, δημιούργησ αν «κρατίδια» ά νοιξε τις π ύλες τη ς στον Θ εόδω ρο Η νίκη τω ν Β υζαντινώ ν υπ ήρξε περι­
που γρήγορα υ π οτά χθηκα ν από τη ν Αυ­ Αγγελο. Ο αρχηγός τη ς σταυροφ ορίας φ ανής: ό λ ες οι εκτά σ εις τω ν Λατίνω ν ε ­
το κρ α το ρ ία τη ς Νίκαιας. Ανεξαρτησία κα­ και α δ ελφ ός το υ Δ ημητρίο υ, Γουλιέλμος, κτό ς από τα παράλια απ έναντι από τη ν
τά τις π αραμονές τη ς άλωσης είχε κη ρύ ­ έφ θ α σ ε έναν χρόνο μ ετά και αποβιβά­ Πόλη και τα περίχωρα τη ς Ν ικομήδειας
ξ ε ι και η Α υ το κρ α τορ ία τη ς Τραπεζού- σ τη κε σ τον Αλμυρό. Οι π ερισ σ ότεροι π ροσ αρτήθηκαν στο κρ ά τος τη ς Νίκαιας.
ν τα ς τω ν Μ εγάλω ν Κομνηνώ ν, στα ν ο τιο ­ σ τρ α τιώ τες και ο ίδιος ο Γουλιέλμος πέ- Το 1225 υπ ογράφ ηκε σ υνθήκη ειρ ή νη ς
ανατολικά τη ς Μ αύρης θάλασσας. Βρι­ θαναν από δ υ σ εν τερ ία στη Θεσσαλία. Οι μ ετα ξύ τω ν δύο αυτοκρατοριώ ν. Λίγο με-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
τά τη ν ή ττα το υ στο Π οιημανηνό ο Ρο­ Μ ΑΧΗ ΤΗΣ ΚΛΟΚΟΤΝΙΤΣΑ θ ε μ ετά από διαπ ρα γματεύσ εις. Τυπικά
β έρ το ς π λ η ρ ο φ ο ρ ή θ η κε και τη ν πτώση σύμμαχος ή τα ν και ο Μ ανουήλ, κ υ β ερ ν ή ­
τη ς Θ εσσαλονίκης. Από τη σ τιγμή εκ είν η Ο Ιω άννης Β1 Ασάν και ο Θ εόδω ρος τη ς τη ς Θ εσσαλονίκης, αλλά δ εν είχε ου ­
αδιαφ όρησ ε για τις τύ χ ες το υ κρ ά το υς Α γγελος είχαν υπογράψει σ υνθήκη συμ- σιαστικό ρόλο, αφού ή τα ν στην ουσία υ­
του και π αρα δό θ ηκε σε η δ ο ν ές και α κο­ μαχίας. Ομως είδ α μ ε πως ο Ασάν προ- π ο τελή ς του Ασάν. Σ η μ α ν τικ ό τα το γ εγ ο ­
λασίες, μέχρι το ν θά να τό το υ το 1228. σ φ έρ θ η κ ε να ανακαταλάβει τη Θ εσσαλο­ νός τη ς π εριόδου υπ ήρξε η αποτίναξη
Δ εν άφησε όμω ς νόμιμα παιδιά. Ο α δ ελ ­ νίκη και να τη ν αποδώσει σ τους Λ ατί­ τη ς εξά ρ τη σ η ς τη ς βουλγαρικής εκ κ λ η ­
φός και διάδοχός το υ Β αλδουίνος Β ’, ή ­ νους, π ροκειμένου να γίνει αντιβασιλιάς. σίας από τη ν παπική. Οι ίδιοι οι Βούλγα­
ταν α νήλικος και μ ετά το ν θ ά να το τη ς α­ Φυσικό επ όμ ενο ή τα ν λοιπόν ο Θ εόδω ­ ροι, άλλω στε, π οτέ δ εν τη ν είχαν α π οδε­
δ ελφ ή ς το υ και χήρας το υ Θ εόδω ρου Α ’ ρος να θ εω ρ εί τη σ υνθήκη ως μη υπάρ- χ θ εί ουσιαστικά. Η κίνηση τη ς υπ οταγής
Λάσκαρη, Μαρίας, που είχε στο μ ετα ξύ χουσα και να ετο ιμ ά ζει ορισ τική λύση α υ τή ς έγ ιν ε από το ν Ιωαννίτζη στις αρ­
επ ισ τρ έφ ει σ την Πόλη, οι βαρώνοι πρό- του ζη τή μ α το ς σε μία αποφασιστική μά­ χ ές το υ 13ου αιώνα, για να αναγνω ριστεί
τεινα ν για αντιβασιλιά το ν Ιωάννη Β ’ χη. Οι αντίπαλοι σ τρατοί σ υγκρούσ τηκαν ο βασιλικός του τίτλ ο ς από το ν πάπα. Μ ε
Ασάν. Α υ τός έ θ ε σ ε ως όρο να ν υ μ φ ε υ θ ε ί το 1230 σ την Κ λοκότνιτσ α το υ Εβρου. Ο αφ ορμή όμως μια διαμάχη το υ Ασάν με
ο νεα ρ ός διάδοχος Β αλδουίνος Β ’ τη ν Ασάν είχε α ναρτήσ ει σε λάβαρο το κ ε ίμ ε­ το ν πάπα Γρηγόριο Θ ’ και με τη σύμφωνη
κόρη το υ Ε λένη και εκ είνο ς σε α νταπ ό­ νο τη ς σ υνθήκης που κα τα π α τήθ ηκε, ώ­ γνώ μη το υ πατριάρχη στη Νίκαια και τω ν
δοση α νελά μβα νε να επ ισ τρ έφ ει σ τους στε να το βλέπ ουν οι σ τρ α τιώ τες και τω ν Π ατριαρχείω ν Α λεξα νδ ρ εία ς, Αντιόχειας
Λ ατίνους τις π εριοχές που είχαν χάσει, δ ύο πλευρών. Ο σ τρα τός το υ Θ εόδω ρου και Ιεροσολύμω ν, επ α νιδ ρ ύ θ η κε στο
σ υμπ εριλαμβα νομένης και τη ς Θεσσαλο­ Α γγέλου ε ξο λ ο θ ρ ε ύ τη κ ε και ο ίδιος αιχ- Τύρνοβο το 1232 το Ο ρ θ ό δ ο ξο Βουλγαρι­
νίκης. Απ ώ τερος σκοπός του 6έβαια ή ­ μαλω τίσ θηκε. Α ρ γότερα, ό τα ν συνελή- κό Π ατριαρχείο, το οποίο, όπως και η αυ­
τα ν να θ έσ ει υπό το ν έλεγχ ό το υ τη ν ανί­ φ θη να σ υνω μοτεί εν α ν τίο ν το υ Ασάν, το κ έφ α λ η σέρβική αρχιεπισκοπή, ανα­
σχυρη αυτο κρα τορία . Οι βαρώνοι υπό το τυ φ λ ώ θ η κ ε. Ο Ασάν σε μια κίνηση ε ν τυ ­ γνώ ριζε τα κυριαρχικά δικαιώ ματα του
φάσμα τη ς υπ οταγής το υ ς στον Ασάν α- πωσιασμού και μεγαλοψ υχίας, άφησε ό­ Π ατριαρχείου Νικαίας μ ν η μ ο ν εύ ο ν τά ς
πέρριψαν τις προτάσ εις το υ και κ α τέ φ υ ­ λο υς το υ ς σ τρ α τιώ τες που είχε αιχμαλω­ το στα δίπτυχα και απ οσ τέλλο ντα ς ε τ ή ­
γαν στη λύση το υ δΟχρονου Ιωάννη ν τε τίσ ει ελ εύ θ ε ρ ο υ ς . Π ολλές κτήσ εις του σια χρημα τική εισφορά.
Μπριέν, σ ταυροφ όρου τη ς Ε' Σ τα υ ρ ο φ ο ­ Θ εόδω ρου π εριή λθα ν σ τον Ασάν, όπως Η σ υνθήκη υπ ογράφ ηκε το 1235 στην
ρίας και τιτο υλά ρ ιο υ βασιλιά τη ς Ιερ ο υ ­ το Δυρράχιο, η Αδριανούπολη και οι Σ έρ ­ Καλλίπολη. Η συμμαχία επ ικυρώ θηκε λί­
σαλήμ. Οι δια π ρα γμα τεύσ εις καρποφ ό­ ρες. Ο η γεμ ό να ς τω ν Βουλγάρων έ δ ε ιξ ε γο μ ετά στη Λάμψακο με το ν γάμο τη ς
ρησαν καθώ ς οι όροι το υ Ιωάννη έγιναν σ τους Ε λληνες α ν εκτικό τη τα , ό ντα ς ο ί­ κόρης το υ Ασάν, Ε λένης, με το ν διάδοχο
δ εκτο ί. Ετσι σ τέφ θ η κ ε στην Αγία Σοφία διος ήπιος στις αντιδρ άσ εις του. Σ κό­ του Βατάτζη, Θ εόδω ρο Β ’ Λάσκαρη. Η
α υ το κρ ά το ρ α ς το 1231. π ευ ε να το υ ς πάρει με το μ έρ ο ς του για σ υνθήκη αυτή έδω σε μοναδική ευκαιρία
Ο α υ το κρ ά το ρ α ς τη ς Νίκαιας μ ετά τη να εδραιώ σ ει τη ν προσωνυμία το υ «Αυ- στον Β ατάτζη να επ εκ τα θ εί στα ευρω ­
νίκη το υ στο Π οιημανηνό δ εν επαναπαύ­ το κρά τω ρ Βουλγάρων και Ρωμαίων». Σε παϊκά εδάφ η. Οι συμμαχικοί σ τρατοί
τη κ ε. Ε π ιτέθ η κε με το ν στόλο το υ στη μία επιγραφή σ τον ναό τω ν 40 Μ αρτύρω ν προχώρησαν στην από θάλασσα και ξηρά
χερσ όνησο τη ς Καλλίπολης. Εκεί δ έ χ θ η ­ στο Τύρνοβο α ν α φ έρ ετα ι π ερήφ ανα από πολιορκία τη ς Π όλης το 1235. Η β ο ή θ εια
κε αντιπροσωπεία τω ν κα τοίκω ν τη ς το ν Ασάν ό τι ή τα ν κύριος όλων τω ν π ε­ τω ν Β ενετώ ν, που καταναυμάχησαν το ν
Αδριανούπολης οι οποίοι ζήτησα ν να α­ ριοχών από τη ν Αδριανούπολη ως το σ τόλο τη ς Νίκαιας, και η σθεναρή α ν τί­
ποσταλεί φ ρουρά από σ τρ α τεύ μ α τα τη ς Δυρράχιο. Α κόμα και οι Λατίνοι όφ ειλα ν σταση το υ Μ πριέν έσωσαν τη ν κα τάσ τα­
Νίκαιας στην πόλη το υ ς. Η φ ρουρά έ- ευγνω μοσ ύνη σε α υτόν, επ ειδή υπήρχαν ση για το υ ς Λατίνους. Τον επ όμενο χ ρ ό ­
φθασε στην πόλη αλλά η αντίδραση το υ χάρη στη θ έλη σ ή του. νο (1236) η πολιορκία επ αναλήφ θηκε. Η
Θεοδώ ρου Δ ούκα υπ ήρξε άμεση. Εχο­ Το βασίλειο τη ς Θ εσσαλονίκης όσο ά φ ιξη το υ σ τρατού το υ Πριγκιπάτου τη ς
ντα ς κα τα λά βει τη γ ειτο ν ικ ή Μοσυνόπο- γρήγορα και εντυπω σιακά επ εκ τά θ η κ ε, Αχαϊας α π έτρ εψ ε πάλι τη ν εκπόρθηση. Η
λη τα σ τρ α τεύ μ α τα τη ς Νίκαιας α π οτε- τόσ ο γρήγορα έχασε τη δύναμή του. Ο α­ πολιορκία λύ θ η κε. Ο Β αλδουίνος Β1, που
λούσαν σοβαρό εμπ όδιο στην πραγμά­ δ ελ φ ό ς το υ Θ εόδω ρου όμως, Μ ανουήλ, είχε πια ενηλικιω θ εί, μ ετέβ η για β ο ή θ εια
τωση τω ν σχεδίων του. Ετσι σ ημειώ θ ηκε γαμπρός το υ Ασάν, συνέχισε να έχ ει τ υ ­ στη Δύση. Ο πάπας απ ηύθυνε π ροειδο­
η πρώτη σύγκρουση μ ετα ξύ τω ν δύο ε λ ­ πικά τη ν κυριαρχία τη ς πόλης. Παρόλο ποίηση στον Β ατάτζη να σ ταματήσ ει τις
ληνικώ ν α υ το κρα το ριώ ν το 1225. Τα που σ την ουσία ή τα ν υποχείριο το υ π ε­ εν έρ γ ειες κατά τη ς Π όλης καιπ ροσ κάλε-
σ τρ α τεύ μ α τα το υ Θ εόδω ρου Αγγέλου έ- θ ερ ο ύ του, συνέχισε να υπογράφει τα σε το υ ς η γ εμ ό ν ες τη ς Δύσης για άλλη
φθασαν στην Αδριανούπολη και «έπ ει­ δ ια τά γμ α τα με κόκκινο (α υτοκρα τορικό) μια φ ορά να β οηθήσ ουν με σ τρ α τεύ μ α ­
σαν» το υ ς κα το ίκο υ ς τη ς να α ντικ α τα ­ μελάνι! Ακόμα και σε αυτή τη ν περίσ τα­ τα. Ο α υ το κρ ά το ρ α ς τη ς Νίκαιας δ εν έ ­
στήσουν τη φ ρουρά με δικο ύς το υ σ τρα­ ση δ εν μπορούσε να υπ άρξει ομόνοια μ ε ­ δωσε σημασία στις α π ειλές το υ πάπα και
τιώ τες. Η σ ημαντική αυτή πόλη ά λλα ξε τα ξύ τω ν Ελλήνων για κοινή δράση ενα ­ απάντησε ό τι θα σ ταματούσ ε μόνον ό ­
κυρίαρχο σε πολύ μικρό χρονικό διάσ τη­ ν τίο ν τω ν Βουλγάρων και τω ν Λατίνων! τα ν θα κα τελά μβ α νε τη ν Πόλη! Βασική
μα. Οι Λατίνοι είχαν απ οφ ύγει έναν επι­ αιτία τη ς αποτυχίας τη ς συμμαχίας για
Ο Β α τά τζη ς συνέχισε τις κα τα κ τή ­ κίνδυνο αντίπαλο. Ο υσιαστικός όμως νι­ τη ν κατάληψ η τη ς Π όλης ή τα ν η αλλαγή
σεις το υ εκδ ιώ κο ντα ς το υ ς Λ ατίνους κη τή ς τη ς Κ λοκότνιτσ α ή τα ν ο Ιωάννης τη ς στάσης το υ Ασάν, ο οποίος -μάλλον
από τα νησιά Σάμο, Χίο, Λέσβο, Ικαρία Β ατά τζης, ο οποίος έχο ντα ς απ οδυθεί αργά- α ν τιλ ή φ θ η κ ε ό τι π ροτιμούσ ε για α­
και Κω και επιχείρησ ε να κα τασ τήσ ει υ­ στην ανασ υγκρότηση τω ν στρατιω τικώ ν ντίπαλο τη ν απ οδυναμω μένη λα τινική
π οτελή το υ το ν άρχοντα τη ς Ρόδου Λ έο ­ το υ δυνά μεω ν και στην αναδιοργάνωση αυτοκρα τορία , παρά μία ισχυρότατη και
ντα Γαβαλά. Ενώ όμω ς οι δυ νά μεις το υ το υ κρ ά το υ ς του π ερ ίμ ενε υπ ομονετικά αν α γ εν νη μ έν η ελληνική. Ο ίδιος έσ τειλ ε
βρίσ κονταν στη Ρόδο, ο Μ πριέν ε π ιτέθ η ­ τη ν ευκαιρία για να προω θήσει τα σχέδιά μάλιστα αντιπροσωπεία στη Νίκαια για
κε στα εδά φ η τη ς Νίκαιας στη Μ ικρά του. Και η ευκαιρία αυτή δ εν άργησε να να πάρει πίσω τη ν κόρη του Ελένη (σύζυ­
Ασία. Ο Β α τά τζης κα τόρθω σ ε αποσπώ- παρουσιαστεί. γο το υ Θ εόδω ρου Β')! Για άλλη μία φορά
ντα ς όσ ες δ υνά μεις ή τα ν α π α ρα ίτητες Ο Ασάν σ ταμάτησ ε το άνοιγμα προς ά λ λ α ξε σ τρατόπ εδο. Αρχικά ζήτησ ε συγ­
να αποκρούσει τη ν επ ίθεσ η τω ν Λατίνω ν το υ ς Λ α τίνους και θεώ ρησ ε χρ η σ ιμ ό τε­ χώρηση από το ν πάπα. Επ ιστράτευσε
και να επ ιβά λει τη ν κυριαρχία το υ στη ρη μια συμμαχία με το ν Β ατάτζη, π ροκει­ το υ ς Κ ουμάνους που είχαν προελάσ ει
Ρόδο (1233). Σ το μ ετα ξύ η ισορροπία δ υ ­ μένου να μοιρασ τούν τη ν ασθενούσ α λα­ στα Βαλκάνια και συμμαχώ ντας με το υ ς
νάμεω ν είχε αλλάξει. τινική αυτο κρα τορία . Η συμμαχία επήλ- Λατίνους πολιόρκησε τη σ η μ α ντικό τερ η

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟ Ρ ΙΑ
βάση τω ν Β υζαντινώ ν στη Θράκη, τη ν Α γγελο π ρ οέβλεπ ε ο ίδιος να κυβερνά πόννησο. Μ ετά τη συμφορά το υ 1230 ό­
Τζουρουλόν, το 1237. Κατά τη διάρκεια στη Θεσσαλία, ο Θ εόδω ρος στην Εδεσσα μως στην Κ λοκότνιτσ α επ α ν ή λ θ ε ως Μι­
τη ς πολιορκίας το υ σ ημα ντικού αυτο ύ ο­ και στη δυ τική Μ α κεδονία και ο Ιωάννης χαήλ Β ’ και δ ιεκδίκησ ε και πήρε τη ν πα­
χυρού εκ δ η λ ώ θ η κε επιδημία στην πρω­ να π αραμείνει «Α υτοκράτω ρ τη ς Θεσσα­ τρ ική το υ κληρονομιά στην Ηπειρο, τη ν
τεύ ο υ σ α το υ Ασάν, το Τύρνοβο. Ο θά να ­ λονίκης». Ακαρνανία, τη ν Αιτωλία και μ έρ ο ς τη ς
το ς τη ς γυναίκας το υ , ενό ς γιου το υ και Την Ηπειρο κυβερνούσ ε π λέον ο Μι­ Θεσσαλίας. Σύζυγος το υ Μ ιχαήλ ή τα ν η
το υ πατριάρχη συγκλόνισαν το ν Ιωάννη χαήλ Β', νό θ ο ς γιος το υ Μ ιχαήλ Α 1, ιδρυτή Θ εοδώ ρα, τη ς οποίας η μνήμη τιμ ά τα ι ως
Β ’ Ασάν, ο οποίος θεώ ρησ ε τη ν επ ιδημία το υ Δ εσ π οτάτου τη ς Ηπείρου. Η περιοχή σήμερα στην Αρτα. Η φ ιλειρηνική τη ς πο­
θ εϊκ ή τιμω ρία για τη ν παραβίαση τη ς αυτή μ ετά τη μάχη τη ς Κ λοκότνιτσ α είχε λιτική απ έβλεπ ε στον συνασπισμό τω ν
συμμαχίας. Ετσι στα τέ λ η του 1237, εμ- αποσχισθεί από τη ν α υ το κρ α το ρ ία τη ς ελληνικώ ν δυνάμεω ν για τη ν ανα κα τά λη­
φανώς κ α τα β εβ λ η μ έν ο ς από τις σ υνε­ Θ εσσαλονίκης. Ο ιδρυτής το υ Δ εσ π οτά­ ψη τη ς Βασιλεύουσας. Δυστυχώς δ εν ε ν ­
χείς α τυ χ ίες και τις τε λ ε υ τ α ίε ς σ υμφ ο­ του , Μ ιχαήλ Α 1, είχε έναν γιο νόθο, το ν σ τερ νιζό τα ν τις απόψεις τη ς ο σύζυγός
ρές, υπέγραψ ε νέα σ υνθήκη ειρ ή ν η ς με Κωνσταντίνο. Επειδή ο διάδοχος το υ Μι­ της, ο οποίος π ροτιμούσ ε τη λύση με τα
το ν Βατάτζη. χαήλ, Θ εόδω ρος, δ εν αναγνώ ριζε τα δι- όπλα.
Στα τέ λ η το υ 1239 ο Β αλδουίνος Β' ε ­ καιώ ματά το υ λόγω το υ ό τι ή τα ν νόθος, Το 1241 απεβίωσαν τρ εις πρωταγωνι­
π έσ τρεψ ε από τη Δύση με ενισχύσεις ο Κω νσταντίνος κ α τέφ υ γ ε στην Π ελο- σ τές τω ν εξελ ίξεω ν : ο πάπας Γρηγόριος
30.000 ανδρώ ν από το ν πάπα και ομ ά δ ες
Κουμάνω ν μισθοφόρων. Οι Λατίνοι κ α τέ ­
λαβαν μ ετά από π ολύχρονη πολιορκία τη
Τ ζουρουλόν, το 1240. Η αναλαμπή αυτή U '
τω ν Λατίνω ν δ εν είχε διάρκεια. Η άθλια
οικονομική κατάσταση το ύ ς είχε ανα­
γκάσ ει να π ουλήσουν το ιερ ό τερ ο κ ειμ ή ­ ,6 $ *
λιο που βρήκαν σ την Κω νσταντινούπολη,
το ακάνθινο σ τεφ ά νι του Χριστού, σ τους
Β εν ετο ύ ς στην απελπισμένη προσπά-
θ ειά το υ ς να βρουν χρήματα. Οι Κουμά- '* ϋ
νοι μισ θοφ όροι άρχισαν σιγά-σιγά να
προσχωρούν στις τά ξε ις το υ σ τρα τού
το υ Βατάτζη. Ο Β αλδουίνος δ εν είχε άλ­ h i
λη επιλογή από το να συνάψει ανακωχή
με τη Νίκαια.
Ο τσ άρος μ ετά το ν θ ά να το τη ς συζύ­
γου του αναζητούσ ε νέα και ο δαιμόνιος
αιχμάλω τός του , Θ εόδω ρος Α γγελος,
το ύ π ρ οσ έφ ερ ε τη ν κόρη το υ Ειρήνη.
Ετσι ο τε λ ε υ τα ίο ς α φ έθ η κ ε ε λ εύ θ ερ ο ς .
Διψώ ντας για ν έ ε ς π ερ ιπ έτειες, αν και
τυ φ λ ό ς από χρόνια, κ α τέφ υ γ ε μ ετα μ φ ιε-
σ μένος σε ζητιάνο στη Θ εσσαλονίκη,
72 Εκεί α ν έτρ ε ψ ε το ν α δ ελφ ό του Μ ανουήλ
και ανέβασ ε στη θέσ η το υ ως «α υτοκρά ­
τορα» το ν γιο το υ Ιωάννη. Ο Μ ανουήλ ε ­
ξο ρ ίσ τη κ ε σ την Α ττά λεια . Οι Τ ούρκοι τού
επ έτρ εψ α ν να μ ετα β εί στη Νίκαια, όπου
το ν υ π ο δ έχ θ η κε με τιμ έ ς ο Β α τάτζης.
Ο ρκίσ θηκε υποταγή σ τον α υ το κρ ά το ρ α
τη ς Νίκαιας και δ ε σ μ εύ τη κ ε ό τι αν ε κ ε ί­
νος το ν βοηθ ού σ ε να κα ταλά βει τη Θ εσ ­
σαλονίκη, θα τη διοικούσ ε υπό τη ν επι­
κυριαρχία τη ς Νίκαιας. Η πρόταση ή τα ν
δ ελεα σ τική. Ο Β α τά τζη ς το υ έδω σε
σ τρατό και στόλο. Το 1239 ο Μ ανουήλ α­
π οβιβά σ τηκε στον Παγασητικό. Χρησιμο­
ποίησε το ν σ τρατό το υ ως μέσο πίεσης
για ειρηνική διανομή τω ν εδαφών. Ετσι η
συμφωνία με το ν α δελφ ό το υ Θ εόδω ρο

Το 1224 ο Θεόδωρος Αγγελος Κομνηνός


Δούκας κα τέλα βε τη Θεσσαλονίκη, την
οποία κατέσ τησε πρωτεύουσα του κράτους
του. Στο νόμισμα της φωτογραφίας
(Νομισματικό Μουσείο, Αθήνα) εικονίζεται
να ευλογείτα ι από το χέρι του Θεού και τον
προστάτη της πόλης Αγιο Δ ημήτριο.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡ ΙΑ
ΛΑΤΙΝΙΚΑ Κ Ρ Α Τ Η ΚΑΙ Ε Σ Τ ΙΕ Σ Α Ν Τ Ι Σ Τ Α Σ Ε Ω Σ
Σ Τ Ο Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ο ΜΕΤΑ ΤΗΝ Δ ' Σ Τ Α ΥΡΟΦΟΡΙΑ
έσ τίες ύντιστύοεω ς

λατινικά κράτη

ÖplQ 1204
■" Δ' σ ταυροφορία

Θ ’, φ α να τικός υπ οσ τηρικτής τη ς λα τιν ι­ Μ ετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους, το 1204, η αυτοκρατορία
κής α υ το κρα τορία ς, ο Ιω άννης Β1 Ασάν κα τακερματίστηκε σε φεουδαρχικά κράτη. Παράλληλα όμως εκδηλώθηκαν σε πολλά σημεία
εσ τίες αντίστασης που οδήγησαν σε μονιμότερα κράτη τα οποία συνέχισαν τον αγώνα
και ο έκπ τω το ς δεσ π ότης τη ς Θ εσσαλο­ εναντίον των Λατίνων (Ιστορία του Ελληνικού Εθνους, τόμος Θ').
νίκης Μ ανουήλ. Μ ε το ν θ ά να το το υ Μα­
νουήλ ουσιαστικοί κυρίαρχοι τη ς π εριο­
χής απ έμεινα ν ο Θ εόδω ρο ς Αγγελος, ο
οποίος ουσιαστικά ασκούσε το ν έλεγχ ο π ραγματοπ οιώ ντας στο πέρασμά το υ ς ρού» διαμέλισαν τη Β υζαντινή Α υ το κρ α ­
στη Θ εσσαλονίκη αφού ο γιος το υ Ιωάν­ φ όνους, κα τα σ τρ ο φ ές και λεηλα σ ίες. Το τορ ία και δ εν υπήρχε ίχνος ζω τικό τη τα ς
νης ή τα ν απλό όργανό του, και ο Μ ιχαήλ ρωσικό κρ ά τος υπ έκυψ ε για δύο αιώνες μέσα το υ ς.
Β1. Ο Β ατάτζης, που είχε έ λ θ ε ι σε συμ­ σ τους Τατάρους. Οι σ τρ α τιές α υ τές, που Το 1242 ο αιχμάλω τος Θ εόδω ρος
φωνία με το ν θα νό ντα Μ ανουήλ, βρήκε εγκα τα σ τά θ η κα ν στις εκ β ο λ ές το υ Β όλ­ Α γγελος αναγκάσ τηκε να σ υνοδεύσ ει
τη ν κα τά λληλη πρόφαση να επ έμ β ει για γα και το υ Ν τον, είναι π ερισ σ ότερο γνω ­ το ν Β ατάτζη στην εκ σ τρ α τεία του στη
να π ροσ τα τεύσ ει τα δικαιώ ματά του σ τές ως «Χρυσή Ορδή». Το βουλγαρικό Θεσσαλονίκη. Ο γιος του Ιω άννης υπο­
σ την περιοχή τη ς Θ εσσαλονίκης. Προ- κρ ά το ς μ ετά τη ν εισβολή τω ν μ ογγολι­ χ ρ εώ θ η κε να κα τα θ έσ ει τα α υτο κρ α τορ ι-
σ κάλεσε λοιπόν στη Νίκαια το 1241 το ν κών ορδώ ν και σε συνδυασμό με το ν θ ά ­ κά διάσημα αναγνω ρίζοντας ως κυριάρ-
τυφ λό Θ εόδω ρο Αγγελο. Ε κείνος πήγε να το το υ α ξιόλογου και δυναμικού η γ έτη χό το υ το ν Βατάτζη. Σε αντά λλα γμα τού
και σ υ να ντή θ η κε με το ν Βατάτζη. Ο ταν του, Ιωάννη Β1 Ασάν, έχασε τη συνοχή α π ο νεμ ή θ η κε ο τίτλ ο ς το υ δεσπότη. Ο
ετο ιμ ά σ τη κ ε όμω ς να φ ύ γει διαπίστωσε του και έπαψε να έχει πρωταγωνιστικό α υ το κρ ά το ρ α ς τη ς Νίκαιας αναγκάσ τηκε
με λύπη του ό τι ή τα ν αιχμάλω τος. ρόλο στις εξε λ ίξε ις . Ο διάδοχος του όμως να σ ταματήσ ει τη ν εκσ τρ α τεία του
Ασάν, Καλιμάν, και οι αντιβασ ιλείς, επι­ και να επ ισ τρ έφ ει στη Νίκαια διότι πλη-
Η Μ Ο ΓΓΟ Λ ΙΚ Η ΛΑΙΛΑΠΑ θ υ μ ώ ντα ς να απ οφ ύγουν π εραιτέρω ρ ο φ ο ρ ή θ η κε τη μογγολική εισβολή στη
συρρίκνωση τη ς επ ικρα τεία ς το υ ς, σ υνή­ Μ ικρά Ασία. Η συμμαχία τη ς Α υ το κρ α το ­
Το 1241 έμ ε ιν ε κυρίως στην ιστορία ψαν συμμαχία με το ν Βατάτζη. Η «αυτο­ ρίας τη ς Τραπ εζούντας με το ν Καϊχοσ-
από τη ν εισβολή τω ν μογγολικώ ν ορδώ ν κρατορία τη ς Θ εσσαλονίκης» από το ρόη Β ’, σ ουλτάνο το υ Ικονίου, δια λύθηκε
σε ό λ ες σ χεδόν τις π εριο χές το υ τ ό τ ε 1230 δ εν είχε ουσιαστικό ρόλο στο προ­ κατά τη μάχη του Κιοσέ Ν ταγκ το ν Ιούνιο
γνω στού κόσμου. Οι σ τρ α τιές τω ν αιμο- σκήνιο. Η αποσαθρω μένη λατινική α υ το ­ το υ 1243 και τα δύο κράτη έγιναν φ όρου
βόρων και φιλοπ όλεμω ν Τατάρων του κρατορία τη ς Π όλης είχε α κρω τηριασ τεί υπ οτελή σ τους Μ ογγόλους το υ Τ ζένγκις
Μπατού Χαν διέσχισαν τη Μ οραβία, τη ν τόσ ο ώ στε π ερ ίμ ενε π αθητικά τις ε ξ ε λ ί­ Χαν. Μπροστά σε αυτή τη ν απειλή ο Βα­
Ο υγγαρία και έφ θα σ α ν ως τη λ εκά ν η του ξεις. Δ εν είχαν περάσει ο ύ τε 40 χρόνια τά τζη ς συνήψ ε συμμαχία με το ν σ ουλτά ­
Δούναβη και τα παράλια τη ς Α δ ρια τικής, από τ ό τ ε που οι «σ τρατιώ τες του σ ταυ­ νο το υ Ικονίου το 1243. Οι Μ ογγόλοι ό-

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟ Ρ ΙΑ
μως αποχώρησαν α φ ήνο ντα ς ανέπαφα μέρος τω ν δυνάμεώ ν του για τη ν υπερά­ Υποστηρικτής τη ς «ελέω Θ εού μοναρ­
τα εδάφ η τη ς Α υ τοκρ α τορ ία ς τη ς Νίκαι­ σπιση του σημαντικού αυτού νησιού. χίας», ήταν ο μεγα λύτερ ος εχθ ρ ό ς του
ας! Ενισ χυμένος από τη ν εξα σ θένησ η Ο Βατάτζης δεν ή θ ελ ε να διαλύσει τη πάπα. Στο πρόσωπό του ο Βατάτζης βρή­
τω ν αντιπάλω ν το υ ο Β α τά τζη ς ή τα ν ο α­ συμμαχία με το ν Καλιμάν. Ο θά να τος αυ­ κε έναν σίγουρο σύμμαχο. Αφού ο πάπας
δ ια μφ ισ β ή τητο ς πρω ταγω νιστής τη ς π ε­ τού όμως του έδωσε τη ν ευκαιρία που πε- ήτα ν ο θ ερ μ ό τερ ο ς υποστηρικτής τη ς λα­
ριοχής. ρίμενε. Κ ατέλαβε εδάφη τα οποία είχε α- τινικής αυτοκρατορίας, συμμαχώντας με
ποσπάσει ο Ασάν από το ν Θ εόδω ρο Α γγε­ το ν Φ ρειδερίκο μπορούσε να βασίζεται σε
λο, συμπεριλαμβανομένων των Σερρών, μία δύναμη που θα περιόριζε τις δραστη-
ΤΕΛΙΚΟΣ Θ ΡΙΑΜ ΒΟ Σ του Πριλάπου, τη ς κοιλάδας του Στρυμό- ρ ιό τη τές του. Οι δύο α υ το κρ ά το ρ ες ήλ­
ΤΟΥ ΒΑΤΑΤΖΗ να και άλλων περιοχών στη Μ ακεδονία και θαν σε συμφωνία αφού τα συμφ έροντά
στη Θράκη. Τον Νοέμβριο του 1246 ανά­ το υ ς ήταν κοινά. Η συμμαχία επισφραγί­
Η αποχώρηση των Μ ογγόλω ν άφησε γκασε το υ ς αντιβασιλείς του Μιχαήλ Ασάν σ τηκε με το ν γάμο του Βατάτζη με τη ν κό­
κα τεσ τρα μμένα το Σουλτανάτο του Ικονί- να αναγνωρίσουν τα νέα σύνορα. Το Δ ε­ ρη του Φ ρειδερίκου, Κωνστάνς (είχε χάσει
ου και το βουλγαρικό βασίλειο. Ο βασιλιάς σποτάτο τη ς Ηπείρου β ρ έθ η κ ε λοιπόν να τη ν πρώτη του γυναίκα, Ειρήνη Λάσκαρη,
τη ς Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Φρει­ συνορεύει με τη ν Αυτοκρατορία τη ς Νί­ το 1241). Συγχρόνως σ τρατεύματα τη ς Νί­
δερίκος Χ ο ενσ τάουφ εν με προσωπική του καιας στην περιοχή τη ς βορειοδ υτικής καιας (κυρίως το ξ ό τε ς και πεζοί) στάλθη­
παρέμβαση είχε ανανεώσει τη ν ανακωχή Μ ακεδονίας. Ο Β ατάτζης π ροσ έφερε συμ­ καν προς ενίσχυση του Χ οενσ τάουφ εν
τω ν Λατίνων με τη Νίκαια ως το 1246. Το μαχία το 1249, αρραβωνιάζοντας τη ν εγ- στην Ιταλία. Η συμμαχία προέβλεπ ε από­
1244 είχε π εθάνει ο Ιωάννης και ο Θ εόδω ­ γονή του Μαρία με το ν γιο του Μιχαήλ Β1, δοση τη ς Πόλης στον Βατάτζη, δήλωση υ­
ρος Αγγελος όρισε ως διάδοχό του το ν Νικηφόρο. Ο ανήσυχος και άστατος Θ εό ­ ποταγής τη ς ανατολικής αυτοκρατορίας
νεώ τερ ο αδελφό του Ιωάννη, Δ ημήτριο. Η δωρος Αγγελος όμως το ν έπεισε να α θ ε­ στον Χ οενσ τάουφ εν και ένωση των εκ κλ η ­
διαδοχή επ ικυρώ θηκε από το ν Βατάτζη. Ο τήσ ει τη συμφωνία. Ο Μιχαήλ το ν άκουσε σιών. Ο πάπας Ιννοκέντιος Δ 1αντέδρασ ε έ ­
άστατος χαρακτήρας, όμως, και η ανευθυ- και το 1251 κατέλυσ ε τη συμμαχία πολιορ­ ντονα, τόσο για το ν γάμο όσο και για τη
νότητα του νέου δεσπότη τη ς πόλης έπ ει­ κώντας το Πρίλαπο και τη Βελεσσό, ενώ συμμαχία. Στο συνέδριο τη ς Λυών αφόρι­
σαν μερίδα Θεσσαλονικέων αριστοκρα­ ταυτόχρονα προώθησε σ τρατεύματα στη σε το ν Φ ρειδερίκο, ενώ λίγο νω ρίτερα είχε
τών να απ ευθυνθού ν στον Βατάτζη. Μ έλη Θεσσαλονίκη. Π ολλές πόλεις τη ς Μ ακε­ απ οκηρύξει το ν αυτοκράτορα τη ς Νίκαιας
τη ς τοπ ικής αριστοκρατίας συναντήθη- δονίας κα τελήφ θησ αν από τα σ τρα τεύμα ­ και το ν λαό του. Σχολιάζοντας σε μία επι­
καν με το ν α υτο κράτορα τη ς Νίκαιας και τα τη ς Ηπείρου. στολή του προς το ν Βατάτζη λ έει ο Φρει­
απέσπασαν από α υτόν χρυσόβουλο με Ο Ιωάννης Βατάτζης επιστράτευσ ε ό­ δερίκος: «Χαρακτήρισε (ο πάπας) αναιδέ­
προνόμια για τη ν πόλη και πλούσιες αμοι­ λ ες τις δυνάμεις του και ως το τέλ ο ς του στατα ως αιρετικούς αυτούς το υ ς τόσο
βές όταν θα του ανοίγονταν οι πύλες τη ς 1252 αναλώ θηκε σε αμφίρροπες στρατιω­ ορθό δ ο ξο υ ς Ελληνες, που διέδωσαν σε ο­
πόλης. Ετσι ο αυτοκράτορα ς κινή θ ηκε με τικ ές επιχειρήσεις. Ομως η αυτομόληση λόκληρο το ν κόσμο τη χριστιανική πίστη,
τα σ τρα τεύματά του προς τη Θεσσαλονί­ αξιω ματικών και στρατιωτών τη ς Ηπείρου, και κατηγόρησε ως αποστάτες και αμαρ­
κη. Αρχικά έσ τειλε κή ρυκες να καλέσουν καθώς και τω ν συμμάχων το υ ς Αλβανών τω λούς ένα έθ νο ς που από αιώνες και από
το ν Δ ημήτριο να μ ετα β εί στο στρατόπεδό στο στρατόπεδο του Βατάτζη, έκρινε το ν τη ν αρχή σ τάθηκε πλούσιο σε ευλάβεια
του προκειμένου να ανανεώσει το ν όρκο αγώνα. Ο τελ ευ τα ίο ς πλέον με αποφασι­ και έφ ερ ε το ευα γγέλιο στον λατινικό κό­
υπ οτελείας του. Εκείνος αρνήθηκε. Το ί­ στικές κινήσεις υποχρέωσε στις αρχές σμο, το ν κόσμο που κυβερνά ο ποντίφι-
διο έπ ραξε και στο δ εύ τερ ο τελεσ ίγραφο του 1253 το ν δεσπότη τη ς Ηπείρου να πα­ κας».
που ακολούθησε. Ο Βατάτζης, μη έχοντας ραδοθεί. Σ την ειρήνη που συνήφθη στη Ο γάμος του 52χρονου τό τ ε Βατάτζη
ελπ ίδες για ειρηνική διευθέτησ η, άρχισε Λάρισα οι όροι ήτα ν βαρείς για το ν Μιχαήλ έγινε με πολλές τιμές. Η νύφη, κατά τη ν ε ­
74 τη ν πολιορκία τη ς πόλης. Τον Δ εκέμ β ρ ιο Β': παράδοση τω ν πόλεων τη ς Μ ακεδο­ πικρατούσα συνήθεια, ά λλαξε το όνομά
ΒΒΒΒ του 1246 οι συνω μότες κατάφ εραν να α­ νίας που είχε καταλάβει (μετα ξύ αυτών ή­ τη ς στο πιο "ελληνικό" Αννα. Το σκάνδαλο
νοίξουν μια πύλη, από όπου εισήλθαν τα ταν το Πρίλαπο και η Βελεσσός), όπως και όμως δ εν άργησε να δημιουργηθεί. Στη
σ τρατεύμα τα τη ς Νίκαιας. Αρχικά ο Δημή- εδαφώ ν τη ς Βουλγαρίας και τη ς βόρειας συνοδεία τη ς κόρης του ο Φ ρειδερίκος εί­
τρ ιος κλείσ τηκε στην ακρόπολη και προέ- Ηπείρου, συμπεριλαμβανομένης τη ς πό­ χε περιλάβει και μια όμορφη κυρία επί των
βαλε αντίσταση. Τελικά όμως αναγκάστη­ λης Κρόγια. Επιπλέον παρέδωσε ως αιχ­ Τιμών (η «μαρκεσίνα» του Ν. Γρήγορά), η
κε να παραδοθεί. Ο Βατάτζης φ έρ θ η κ ε με μάλωτο στον Βατάτζη το ν γιο του Ν ικηφό­ οποία σαγήνευσε το ν αυτοκράτορα. Γρή­
επιείκεια. Ο Θ εόδω ρος Αγγελος έλα β ε ρο. Ο τυφ λός Θ εόδω ρος οδηγή θ η κε σε γορα ο τελ ευ τα ίο ς αδιαφόρησε για τη νό­
ένα κτήμα στα Βοδενά, ενώ ο τελ ευ τα ίο ς μία φυλακή στην ακτή του Μαρμαρά, ό­ μιμη γυναίκα του και π α γιδεύτηκε στα δί­
δεσπότης τη ς πόλης, Δ ημήτριος, οδηγή- που τελείω σ ε τη ν πολυτάραχη ζωή του. κτυα τη ς μαρκησίας. Δ εν τη ς αρνείτο τί­
θ η κ ε αιχμάλω τος στη Μικρά Ασία. Ε κτοτε ποτα και τη ν άφ ηνε να φορά βασιλικά διά­
έμ ειν ε στην πόλη ως γενικός διοικητής σημα και πορφυρά σανδάλια. Το άλογό
των ευρωπαϊκών κτήσεω ν τη ς Α υ τοκρ α το­
ΣΥΜΜΑΧΙΑ τη ς επίσης είχε πορφυρά καλύμματα. Τότε
ρίας τη ς Νίκαιας ο Ανδρόνικος Παλαιολό- ΜΕ ΤΟΝ ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΟ Β ' βρισκόταν στην Αυλή τη ς Νίκαιας ο Ν.
γος, πατέρας του μελλοντικού α υτοκρά ­ ΧΟΕΝΣΤΑΟΥΦΕΝ Β λεμμύδης, λογιότα τος άνδρας και διδά­
τορα και ιδρυτή τη ς ομώ νυμης δυνασ τεί­ σκαλος του γιου και διαδόχου του Βατά­
ας, Μιχαήλ. Ο ίδιος ο Β ατάτζης μ ετέβ η Ο Βατάτζης εκ τό ς από το υ ς διαρκείς τζη, Θεόδωρου. Γνωστός για τη ν άμεμπτη
στη Θράκη για να επιθεω ρήσει τις φ ρου­ σ τρατιω τικούς αγώνες του επ έδ ειξε αξιό­ ηθική και τα αντιλατινικά του αισθήματα,
ρές που βρίσκονταν εκεί. Κατά τη ν επι­ λογη δρα σ τηριότητα και στο διπλωματικό άρχισε να "κοσμεί" τη μαρκησία με επ ίθε­
στροφή του στη Μικρά Ασία, το 1247, ανα- πεδίο. Ο Φ ρειδερίκος Β1, εγγονός του τα όπως "βασίλισσα τη ς αδιαντροπίας",
κα τέλα β ε τη ν Τζουρουλόν από το υ ς Λατί­ Βαρβαρόσα, ήταν ίσως ο μεγα λύτερ ος αυ­ "αίσχος τη ς οικουμένης", "εταίρα". Η μαρ­
νους. Η Κωνσταντινούπολη ήταν περικυ- τοκράτο ρας τη ς Γερμανίας. Πνεύμα ανή­ κησία όμως γινόταν όλο και πιο αυταρχική
κλω μένη από παντού και το τελ ικ ό κτύπη­ συχο, μεγαλω μένος στη Σικελία υπό τη ν ε ­ και θρασύτερη. Κάποτε θ έλη σ ε να επισκε-
μα δ εν θα αργούσε να δοθεί. Η είδηση, ό­ πίδραση Ελλήνων, Αράβων και Ιουδαίων φ θ εί το μοναστήρι που είχε ιδρύσει ο
μως, τη ς πολιορκίας τη ς Ρόδου από τις φιλοσόφων, είχε μεγάλη ευ ρ ύ τη τα νου σε Β λεμμύδης και στο οποίο ήταν ο ίδιος η ­
συνασπισμένες δυνάμεις του Πριγκιπάτου σχέση με το υ ς συγχρόνους του. Γνώριζε γούμενος, το ν Αγ. Γρηγόριο το ν Θαυμα­
τη ς Αχαϊας και του γενουατικού στόλου ώ­ άπταιστα λατινικά, ελληνικά, αραβικά και τουργό, έξω από την Εφεσο. Ο Β λεμμ ύ­
θησ ε το ν Ιωάννη Γ1να αποσπάσει μεγάλο εβραϊκά. δης τη ς απαγόρευσε τη ν παραμονή στον

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡΙΑ
χώρο. Εκείνη εξοργισ μένη κα τέφ υγε του μέτρα ήταν η χορήγηση α τελειώ ν τη ν Αυλή του και υπήρξε η αγαπημένη
στον Βατάτζη ζητώ ντας του τη ν παρα­ στους συνοριακούς πληθυσμούς και προ­ του κατοικία. Οι πηγές το ν υμνούν ομό­
δειγματική τιμωρία του Βλεμμύδη. Προ­ νοιών στους επιφ ανέστερους. Τα στρατιω­ φωνα. Το ίδιο έπραξαν και οι μ ετα γεν έσ τε­
σέθεσ ε δε μετα ξύ άλλων ότι έτσ ι προ­ τικά αγροκτήματα που ίδρυσε δημιούργη­ ροι ιστορικοί, κάτι πραγματικά σπάνιο
σβαλλόταν και η α υτοκρατορική εξουσία. σαν σ υνθήκες ασφάλειας στα σύνορα, ε- στην ιστορία. Υπήρξε δραστήριος π ολιτι­
Ο Βατάτζης με δάκρυα στα μάτια, αν και π αναφέροντας το ν θεσ μό των θρυλικώ ν κός, ικανότατος στην οργάνωση του
υποχείριο το υ πάθους του, π αραδέχθηκε ακριτών. Το σύστημα άμυνας τω ν συνόρων στρατού και του κράτους. Είναι πραγματι­
το ατόπημά του στη σχέση αυτή και αρνή- στην Ανατολή ήταν τόσο αποτελεσματικό, κά ιστορική αδικία το ότι δ εν έζησε για να
θ η κ ε οποιονδήποτε κολασμό του μεγά­ όσο λίγες φ ορές στη μακραίωνη ιστορία δει το υ ς καρπούς του έργου του, τη ν ανα­
λου διδασκάλου. Η επιρροή τη ς γυναίκας του Βυζαντίου. Ο αυτοκράτορας ενίσχυ- κατάληψη τη ς Βασιλίδας των πόλεων. Το
αυτής άρχισε να εξα σ θ ενεί και ο Βατά­ σε τις δυνάμεις του με Κουμάνους δίνο- άξιζε όσο κανένας άλλος. Ο Β ατάτζης υ­
τζης αφ ιερώ θηκε πάλι στα κα θήκοντά ντά ς το υ ς αγροκτήματα στη Θράκη, στη π ήρξε ο ουσιαστικός αποκαταστάτης τη ς
του. Μ ακεδονία, στη Φρυγία και στην κοιλάδα ισχύος τη ς Β υζαντινής Αυτοκρατορίας.
Υπήρξαν φ ορές στην υπ ερχιλιετή ι­ του Μαιάνδρου. Προώθησε τη ν παιδεία Π ολλές φ ορές ευ νο ή θ η κε από τις συγκυ­
στορία του Βυζαντίου που οι α υτοκράτο- και τα γράμματα και έδ ε ιξε προσωπικό ε ν ­ ρίες. Ομως δ εν είναι γνώρισμα του σοφού
ρες προσπάθησαν να νομιμοποιήσουν τις διαφ έρον για τις επιστήμες. Τα χρόνια ε ­ και του μεγάλου άνδρα να γνωρίζει πώς
παράνομες σχέσεις το υ ς (Λέων ΣΤ', Κων­ κείνα σημαντικές π νευματικές μορφ ές υ­ και π ότε να αξιοποιεί τις ευκαιρίες που
σταντίνος Θ' Μονομάχος). Αθώοι άνθρω ­ πήρξαν ο Ν. Β λεμμύδης και ο Γεώργιος παρουσιάζονται; Ο ταν ανέλαβε τη βασι­
ποι υπήρξαν θύμα τα διαβολής και συκο­ Ακροπολίτης. λεία το κράτος του ήταν περιτριγυρισ μέ­
φ αντίας με απ οτέλεσμα να χάσουν τη Βασικές επιδιώ ξεις του Βατάτζη στην νο από εχθρούς. Ο ταν πέθανε, η α υ το ­
ζωή, τη ν όραση ή την περιουσία του ς. Ο οικονομική πολιτική ήτα ν η ανόρθωση κρατορία τη ς Θεσσαλονίκης είχε εξο υ δ ε ­
Β ατάτζης π οτέ δ εν θανάτωσε κάποιον και τη ς αγροτικής οικονομίας, τη ς κτη νο τρ ο ­ τερ ω θεί, οι Βούλγαροι είχαν αποδυναμω­
επί τη ς εποχής του η συνηθισμένη ποινή φίας και τη ς γεωργίας, καθώς και η γ εν ι­ θεί, οι Σ ελτζούκοι διατηρούσαν φ ιλικές
τη ς τύφλω σης επ ιβλήθηκε ελάχισ τες φ ο ­ κότερη οικονομική ευημερ ία του κρά­ σχέσεις με τη Νίκαια και η λατινική α υ το ­
ρές. Είχε το θάρρος να π αραδέχεται δη­ του ς. Τα αυτοκρατορικά κτήματα ορίστη­ κρατορία ήταν έτοιμη να καταρρεύσει.
μοσίως τα λάθη του. ΓΓ αυτό και ήταν, όσο καν ως πρότυπα. Στην ιστορία έμ ειν ε το Ο Ιωάννης Γ' Δούκας Βατάτζης εν τα ­
λίγοι αυτο κρά τορες, αγαπητός στον λαό «ωάτον» στέμμα που π ροσ έφερε στη γ υ ­ φ ιάστηκε με μεγάλες τιμ ές και λαϊκό π έν­
του. ναίκα του. Π ρόκειται για μια τιάρα κατα­ θο ς στη μονή Σωσάνδρων, που είχε κτίσει
Η συμμαχία και οι φ ιλικές σχέσεις συ­ σκευασμένη από μαργαριτάρια, τη ν οποία ο ίδιος προς τιμή ν τη ς Θ εοτόκου. Η μνή­
νεχίστηκαν ως το ν θάνατο του Χοενστά- αγόρασε με τα κέρδη που αποκόμισε από μη του έμ ειν ε αθάνατη στον λαό και στις
ουφεν, αν και τα τελ ευ τα ία χρόνια τη ς ζω­ τις πωλήσεις των αυγών του κτήμα τός επ όμενες γενιές. Ανακηρύχθηκε Αγιος 50
ής του α υτό ς ανησύχησε από τις συνεν­ του. Το σ τέμμα αυτό ενσάρκωνε ένα ολό­ χρόνια αργότερα και ως τις αρχές του
νοήσεις που άρχισαν μετα ξύ Βατάτζη και κληρο πρόγραμμα γ ι’ αυτόν. Εδειχνε πού π ροηγούμενου αιώνα τε λ ε ίτο ετήσιο μνη­
πάπα και κα τέλη ξα ν σε ανταλλαγή πρε­ μπορούσε να φθάσει κάποιος με συνετή μόσυνο στη Μαγνησία, τη ν τελ ευ τα ία του
σβειών. Η ταραχή του α ντικα τοπ τρίζετα ι διαχείριση τη ς περιουσίας του. κατοικία, και στο Νυμφαίο, τη ν αγαπημέ­
στις τελ ευ τα ίε ς επιστολές του, στις οποί­ Σκοπ εύοντας στην οικονομική αυτάρ- νη του. Υπήρξε αναμφισβήτητα ένας από
ες κα τηγορεί το ν Βατάτζη ότι δ εν το ν ε ­ κεια απαγόρευσε τη ν εισαγωγή ειδών πο­ το υ ς μεγα λύτερ ους α υτο κρ ά τορ ες του
νημέρω σε για τις ν έες διπλω ματικές δρα- λ υ τελ εία ς από το υ ς υπηκόους του. Βασι­ Βυζαντίου.
σ τη ρ ιό τη τές του όπως «ο γιος ο φ είλει να κή του επιδίωξη ήτα ν ο περιορισμός του
ενημερώ νει το ν πατέρα». Το 1250 ο Γερ­ μονοπωλίου των ιταλικών πόλεων και ιδι­
μανός αυτοκρά τορας πέθανε. Ο Βατά­ αίτερα τη ς Β ενετίας. Μ ετά τη ν καταστρο­
τζης ήταν πολύ κοντά στην επ ίτευξη συμ­ φή του Σουλτανάτου του Ικονίου από
φωνίας με το ν πάπα Ιννοκέντιο. Δ εν προ­ το υ ς Μ ογγόλους, οι Τούρκοι υποχρεώ θη­ (1) ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ,
σπάθησε όμως περισσότερο αφού οι περι­ Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1972.
καν να π ρομηθεύονται είδη διατροφ ής
(2) Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου: ΙΣΤΟΡΙΑ
στάσεις δ εν επέβαλλαν παραχωρήσεις από το κράτος τη ς Νίκαιας έναντι χρυσού, ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ, Εκδόσεις
στον πάπα για να πάρει τη β οήθειά του. Οι πολυτελώ ν υφασμάτων και άλλων ειδών. Αγγελόκη.
επ ιτυχίες του στα πεδία τω ν μαχών και Ετσι παρά το υ ς μακρόχρονους πολέμους (3) J.J.Norwich: ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ ΠΤΩΣΗ, Intered,
στον διπλωματικό στίβο τού επ έτρεψ αν που δ ιεξή γα γε ο Ιωάννης Βατάτζης, ποτέ 1997.
να εν ερ γ εί αυτόνομα ως αποκλειστικός δ εν π αρατηρήθηκε έλλειψ η χρημάτων. (4) G.Ostrogorsky: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ
ρυθμιστής τω ν πραγμάτων τη ς περιοχής. Οπως ανα φ έρει ο Ν ικηφόρος Γρηγοράς, ΚΡΑΤΟΥΣ, Εκδόσεις Βασιλόπουλος, Αθήνα,
«γέμισαν οι στάνες από κτήνη και κοπάδια 1997.
(5) I. Καραγιαννόπουλος: ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ
ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και οι απ οθήκες από τρόφ ιμα και σιτάρι». ΚΡΑΤΟΣ, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1995.
Το κράτος τη ς Νίκαιας έσφυζε από υγεία. (6) A.A. Vasiliev: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ
Ο Βατάτζης υπήρξε εξα ιρ ετικ ό ς ως Ε κτεινότα ν από τη ν Αδριατική ως τη ν Κα- ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ, Εκδόσεις Μπεργαδή, Αθήνα,
προς τα εσω τερικά του κράτους του. σπία και στο μεγαλύτερο μέρος τη ς Βαλ­ 1954.
Εφάρμοσε το υ ς νόμους και φ ρόντιζε για κανικής και του Αιγαίου. Το εμπόριο ά νθη­ (7) Νικηφόρος Γοηγοράς: ΡΩΜΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ,
την τήρησή το υ ς και από το υ ς άλλους. Ιδι­ σε και πάλι και οι πόλεις άρχισαν να ευη- Α ' Περίοδος, Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα, 1997.
αίτερη μνεία αξίζει στην αυσ τηρότητα μερούν μετά από χρόνια καταστροφών. (8) Πανεπιστήμιο Καίμπριτζ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ
που έδ ε ιξε ένα ντι των καταχρήσεω ν στη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ, Εκδόσεις
Μέλισσα, 1979.
διοίκηση. Δ εν δίστασε να κατηγορήσει δη­ ΕΠΙΛΟ ΓΟΣ (9) Διονύσιος Ζακυθηνός: ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ
μοσίως το ν γιο του για ατασθαλίες που ΙΣΤΟΡΙΑ, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα, 1989.
διαπίστωσε. Μαζί με τη ν πρώτη του γυναί­ Ο Ιωάννης Β ατάτζης έπασχε από επι­ (10) Σπ. Λάμπρου: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ,
κα ίδρυσε πολλά νοσοκομεία και φ ιλαν­ ληψία. Τα τελ ευ τα ία 10 χρόνια τη ς ζωής Εκδόσεις Δημιουργία, 1989.
θρωπικά ιδρύματα. Ικανοποίησε το αυξα­ του οι κρίσεις το ν ταλαιπωρούσαν και γί­
νόμενο θρη σ κευ τικό συναίσθημα του λα­ νονταν σ υχνότερες, προκαλώντας δια­
ού του με τη ν ίδρυση περικαλλών ναών. νοητικά προβλήματα. Ο αυτοκράτορας
Ακόμα προσ τάτευσ ε τα σύνορά του με ι­ τη ς Νίκαιας πέθανε στις 3 Ν οεμβρίου
σχυρά φρούρια. Ενα από τα στρατιω τικά 1254 στο Νυμφαίο, όπου είχε μ ετα φ έρ ει

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡ ΙΑ
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΑ ΣΦΑΛΜΑΤΑ

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΙΣΠΑΝΩΝ ΣΤΟ ΑΝΟΥΑΛ (Ιούλιος 1921)


τους Μαροκινούς που εργάζονταν ναν ότι υγρό υπήρχε: ζουμί από
Στις 22 Ιουλίου 1921 στο βορειοανατολικό Μαρόκο
σε έργα οδοποιίας και έβρισκαν κονσέρβες τομάτας, κολόνια, με­
ένα μεγάλο ισπανικό στράτευμα υπέστη τη διάφορες δικαιολογίες για να α­ λάνι, ακόμα και ξίδι. Οταν οι προ­
χειρότερη ήττα σύγχρονου στρατού στη παλλαγούν από τη στρατιωτική σπάθειες του Σιλβέστερ να τους
στρατιωτική ιστορία, από μια χούφτα ιθαγενών θητεία. Στην όλη θλιβερή εικόνα ενισχύσει απέτυχαν, επειδή ήταν
του Ριφ. Αιτία ήταν η κακή απόδοση του συνόλου του στρατού συνέβαλλαν και οι α­ αδύνατο να περάσουν οι Ισπανοί
των Ισπανών, από τον διοικητή τους μέχρι τον ξιωματικοί, οι οποίοι έφθαναν στο τον φραγμό πυρών των μαχητών
σημείο να πωλούν στρατιωτικά ε ­ του Ριφ, ο διοικητής της προωθη­
τελευταίο στρατιώτη. φόδια για να αυξήσουν την αμοιβή μένης θέσης πραγματοποίησε η­
Το Μαρόκο ήταν μια από τις ε­ ποία προχώρησαν οι Ισπανοί, οφει- τους. Γίνεται εύκολα αντιληπτό το ρωική έξοδο για να επιστρέψει
λάχιστες χώρες της Αφρικής που λόταν στο γεγονός ότι οι περισσό­ πού βρισκόταν το ηθικό αυτού στις γραμμές του. Το αποτέλεσμα
δεν είχε αποικιοποιηθεί μέχρι τις τερ ο ι άνδρες των φυλών είχαν με- του στρατού. ήταν να φθάσουν στο Ανουάλ μό­
αρχές του 20ού αιώνα. Τότε ήταν ταβεί στην Αλγερία για να εργα­ Ο ελ Κριμ είχε προειδοποιή­ λις 25 άνδρες, από τους οποίους
που άρχισαν να έχουν βλέψεις σε στούν λόγω της φτωχής παραγω­ σει τον Σιλβέστερ ότι αν περνού­ οι 16 πέθαναν αμέσως μετά από α­
αυτό η Γαλλία και η Ισπανία. Η τ ε ­ γής στο Μαρόκο εκείνη τη χρονιά. σε με τον στρατό του τον ποταμό φυδάτωση και εξάντληση.
λευταία δεν ήταν πια υπερδύναμη Οταν αυτοί επέστρεψαν, ο πληθυ­ Αμεκράμ θα προέβαλλε αντίστα­ Στο σημείο εκείνο ο Σιλβέ­
ώστε να μπορεί να ανταγωνιστεί σμός τη ς περιοχής αυξήθηκε ση­ ση. Ο Σιλβέστερ αγνόησε την προ­ στερ πανικοβλήθηκε και διέτα ξε
τη Γαλλία, αλλά το 1912, όταν το μαντικά σε άνδρες που μπορού­ ειδοποίηση του ανθρώπου που (ό­ γενική υποχώρηση του στρατού
Μαρόκο έγινε γαλλικό π ροτεκτο­ σαν να πολεμήσουν. Η πιο επικίν­ πως είπε) είχε πριν από λίγο στο έ ­ του. Η διαταγή αυτή εξανέμισε και
ράτο, οι δύο χώρες συμφώνησαν δυνη από αυτές τις φυλές ήταν η λεος του και δήλωσε ότι του ετο ί­ τα τελευταία ίχνη ηθικού των
ότι το βόρειο Μαρόκο θα θεω ρεί­ Μπενί Ουριαγκουέλ με ηγέτη τον μαζε μια νέα τιμωρία για την αυθά- στρατιωτών, οι οποίοι απλώς «έκα­
το ότι βρίσκεται στη σφαίρα επιρ­ Αμντ ελ Κριμ. δειά του. Προετοιμάζοντας την κί­ ναν μεταβολή», πέταξαν ό,τι κρα­
ροής της Ισπανίας. Ετσι η τε λ ε υ ­ Ο Αμντ ελ Κριμ καταγόταν νησή του πέρα από τον ποταμό, τούσαν και έφυγαν. Η παρότρυνση
ταία βρέθηκε να ελέγχει ένα τμ ή ­ από το Ριφ. Ηταν γιος δασκάλου έκτισε ένα οχυρό στο όρος Αμπα- του Σιλβέστερ «Τρέξτε, τρ έξτε,
μα του Μαρόκου, περίπου το ένα και είχε γεννη θ εί το 1882. Είχε πα­ ράν (που κάλυπτε τη στενωπό από έρχονται οι δράκοι...» δεν βοήθη­
δέκατο της χώρας. Εκεί υπήρχαν ρακολουθήσει ισπανικά σχολεία την οποία περνούσε ο ποταμός) σε καθόλου την κατάσταση. Εκα­
δύο λιμάνια στη Μεσόγειο και με­ στη Μελίλα και είχε εργαστεί στο και το επάνδρωσε με 500 στρατιώ­ τοντάδες από τους άτυχους στρα­
ταλλεία σιδήρου στο όρος Ριφ. Για Ισπανικό Γραφείο Αποικιακών Υπο­ τες. Τη νύκτα τη ς 31ης Μαϊου 1921 τιώ τες εσφάγησαν. Στο μεταξύ οι
να εκμετα λλευθεί τα μεταλλεία η θέσεων, όπου πληροφορήθηκε τα μια δύναμη του Ριφ ανέβηκε στο επαναστάτες εισήλθαν ανενόχλη­
Ισπανία έπρεπε πρώτα να υποτά­ σχέδια των Ισπανών. Είχε την αφέ­ βουνό, αιφνιδίασε τους Ισπανούς τοι στο Ανουάλ, όπου σκότωσαν
ξει τις διάφορες φυλές που κατοι­ λεια να γράψει σε μια εφημερίδα και κατέλαβε το οχυρό σε 15 λ ε­ τους περισσότερους Ισπανούς και
κούσαν στο δύσκολο εκείνο, ορει­ που εξέδ ιδ ε ότι οι Ισπανοί έπρεπε πτά. Ενα τμήμα που στάλθηκε από αιχμαλώτισαν 800 από αυτούς.
νό έδαφος του εσωτερικού. να έλθουν σε συνεννόηση με τις το Ανουάλ για να βοηθήσει τους Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και
Οι Ισπανοί είχαν κατορθώσει φυλές του Ριφ, με αποτέλεσμα να Ισπανούς, αποκρούστηκε με πυρά ο στρατηγός Σιλβέστερ, το σώμα
/Ο να καταβάλουν τις φυλές στο δυ­ κλειστεί ένα χρόνο στη φυλακή. από τα πυροβόλα που είχαν πάρει του οποίου δεν βρέθηκε ποτέ.
τικό τμήμα της χώρας, αλλά στο Το 1918 επέστρεψε στα βουνά της οι άνδρες του Κριμ από τους Ισπα­ Σε ελάχιστο χρονικό διά­
βορειοανατολικό τα πράγματα ή­ πατρίδας του αποφασισμένος να νούς. Ο Σιλβέστερ θεώρησε τη στημα τα οχυρά των Ισπανών μέ­
ταν πολύ διαφορετικά. Την επέ­ οργανώσει στρατό για να απαλλά­ σφαγή των ανδρών του γεγονός χρι τη Μελίλα είχαν καταληφθεί ή
κταση της ισπανικής κυριαρχίας ξει το Μαρόκο από τους Γάλλους χωρίς μεγάλη σημασία και παρά εγκαταλειφθεί. Το τελευ τα ίο κα­
στο μέρος εκείνο ανέλαβε ο υπο­ και τους Ισπανούς. την αντίθετη γνώμη του προϊστα­ ταλήφθηκε στις 9 Αυγούστου
στράτηγος Μανουέλ Σιλβέστερ, ο Οι κάτοικοι του Ριφ, σκληρο­ μένου του αποφάσισε να προχω­ 1921. Μέσα σε είκοσι η μέρες οι
οποίος δεν στερείτο προσωπικής τράχηλοι ορεσίβιοι, ήταν εξα ιρ ετι­ ρήσει. Ισπανοί έχασαν ό,τι είχαν κερδίσει
ανδρείας - είχε τραυματιστεί 16 κά ανθεκτικοί και πολύ καλοί σκο­ Μετά από αυτή την επιτυχία ο σε δώδεκα χρόνια. Παρά το ότι οι
φορές κατά τον Ισπανο-αμερικανι- π ευτές -εξασκημένοι κυρίως στις στρατός του Κριμ αυξήθηκε σε δυνάμεις του Κριμ ήταν μόλις
κό Πόλεμο το 1898. Ξεκινώντας το μεταξύ τους διαμάχες! Ο ελ Κριμ 3.000 άνδρες και στις 15 Ιουλίου 3.000 άνδρες, οι απώλειες των
1919 με έναν στρατό 20.000 Ισπα­ κατόρθωσε να ενώσει τις φυλές κατέλαβε τα υψώματα γύρω από Ισπανών ανήλθαν σε 13.000 νε­
νών και 5.000 ιθαγενών στρατιω­ και να δημιουργήσει ένα στράτευ­ την κοιλάδα όπου βρισκόταν το κρούς. Στα χέρια των επαναστα­
τών, κατόρθωσε μέσα σε 18 μήνες μα πολύ κατώτερο αριθμητικά έ ­ Ανουάλ. Ο Σιλβέστερ αντέδρασε τών έπεσαν 20.000 τυφέκια, 400
να καταλάβει ένα μεγάλο τμήμα ναντι του Ισπανικού, χωρίς βαρύ στέλνοντας ένα απόσπασμα να κα­ πολυβόλα και 129 πυροβόλα.
της περιοχής του Ριφ, φθάνοντας οπλισμό, αλλά σκληροτράχηλο, ταλάβει έναν λόφο έξι χιλιόμετρα Η καταστροφή αυτή προκάλε­
τον Μάιο του 1921 σε απόσταση μαχητικό και έχοντας έναν σκοπό: νότια του Ανουάλ. Επρόκειτο για σε κυβερνητική κρίση στην Ισπα­
130 χιλιομέτρων από το λιμάνι της τον ιερό πόλεμο κατά των απί­ μια πολύ ατυχή έμπνευση, δ εδο­ νία. Ο Κριμ κήρυξε τη «Δημοκρα­
Μελίλα. Ο κύριος όγκος του στρα­ στων. μένου ότι η πλησιέστερη πηγή νε­ τία του Ριφ» και χρειάστηκε να ε ­
τού του, 14.000 άνδρες περίπου, Ο Ισπανικός Στρατός στο Μα­ ρού βρισκόταν π έντε χιλιόμετρα νώσουν τις προσπάθειές τους η
στρατοπέδευσε γύρω από το οχυ­ ρόκο αποτελείτο από κληρωτούς, μακριά. Οι δυνάμεις του Κριμ κα­ Γαλλία και η Ισπανία για να μπορέ­
ρό Ανουάλ, ενώ οι υπόλοιποι επάν­ με ποσοστό αναλφάβητων 80%. Η τέλαβαν τα υψώματα επάνω από σουν να καταβάλουν τον μου­
δρωσαν μια σειρά φρουρίων και ο­ εκπαίδευση των στρατιωτών ήταν τις δύο θέσεις των Ισπανών και σουλμάνο ηγέτη που ή θ ελε να α­
χυρών θέσεων που εκτείνονταν αξιοθρήνητη, τα τυφέκιά τους α­ κατέστησαν αδύνατη κάθε προ­ παλλάξει το Μαρόκο από την πα­
μέχρι τη Μελίλα. παρχαιωμένα και η διατροφή τους σπάθεια υδροδότησης του απο­ ρουσία τους.
Η ελάχιστη αντίσταση που συ­ εξαιρετικά φτωχή. Οι άνδρες πλη­ σπάσματος. Μέσα στην αφόρητη
νάντησαν και η ευκολία με την ο­ ρώνονταν λιγότερο ακόμα και από ζέστη οι Ισπανοί στρατιώτες έπι­ Δημήτρης Γεδεών

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ
Επιμέλεια: Γιάννης Τερνιώτης

ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ
ΤΩΝ ΔΕΚΑΕΤΙΩΝ 1930 ΚΑ11940
Α ρκετο ί από το υ ς αναγνώ­
σ τες μας ανταποκρίνονται στην
πρόσκλησή μας και μας εμπι­
σ τεύονται κατά καιρούς για δη­
μοσίευση φω τογραφίες από το
αρχείο τους. Εκτός από τις οχυ­
ρώσεις, τις λοιπές εγκατασ τά­
σεις, τα σ υλλεκτικά α ντικείμενα
και τα υπ ολείμματα διαφόρων
πολέμων, οι φω τογραφίες α υ τές
έχουν σχέση με τη ν υπηρεσία,
στις Ενοπλες Δυνάμεις μας, των
ιδίων ή κάποιων συγγενικών προ­
σώπων τους, ενώ δεν λείπουν και
άλλες που αποθανάτισαν γεγο ­
νότα ή εκδηλώσεις, απροσδιόρι­
στου μερ ικές φ ορές π εριεχομέ­
νου και χρονολογίας. Παρουσιά­
ζουμε με ιδιαίτερη ευχαρίστηση
το υλικό αυτό και π εριοριζόμα­
στε στην περιγραφή των εικονι-

Ανδρες της 33ης Ταξιαρχίας Πεζικού της IX (9ης) Μεραρχίας,


σε χώρο στρατωνισμού εκστρατείας. Φορούν διάφορα είδη
στολών βρετανικού και αμερικανικού τύπου. Μερικοί είναι
οπλισμένοι με βρετανικής κατασκευής περίστροφα σε καννάβινες
θήκες. Οι τρεις όλμοι εμπρός από τους στρατιώτες είναι
των 60 mm, ενώ η υφασμάτινη ταινία με φυσίγγια τροφοδοσίας
πολυβόλου προέρχεται πιθανότατα από Vickers 0,303 in
(αρχείο Δημητρίου Πουραλόπουλου).

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η σημείωση που υπάρχει στο πίσω μέρος Στοιχείο τριών όλμων των 60 m m o ^ X ·
της φωτογραφίας αυτής και η ημερομηνία της (17-4-1948). μονάδα της 33ης Ταξιαρχίας Πεζικού
Αναφέρεται σε μια διμοιρία ανδρών του ΕΣ κατά τη διάρκεια το καλοκαίρι του 1948ή του^94θ. '
ανάπαυσης μετά από μια μάχη εναντίον των ανταρτών του ΔΣΕ. Οι Χαρακτηριστικές είναι οι θερινές
περισσότεροι στρατιώτες φέρουν τυφέκια Lee Enfield 0,303 in No στολές που φορούν οι άνδρες και τα -
4, εκτός από τον πρώτο καθισμένο άνδρα εμπρός δεξιά που φέρει πουλόβερ του Βρετανικού Στραΐρυ
τυφέκιο 0,303 in No 3 (ERA). Διακρίνονται επίσης δύο (αρχείο Δημητρίου Πουραλόπουλου).
οπλοπολυβόλα Bren 0,303 in (αρχείο Δημητρίου Πουραλόπουλου). _______2______________________

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ

ζομένων. Α ρ κ ετές από τις φ ω το­


γραφίες περιγράφουν, καλύ­
πτουν ή/και συμπληρώνουν μια
χαρακτηριστική χρονική περίοδο
τη ς στρατιω τικής μας ιστορίας,
π.χ. το διάστημα 1944-1949, για
τη ν οποία το δια τιθ έμ ενο αρχεια­
κό υλικό από τη ν επίσημη πολι­
τεία είναι σχεδόν ανύπαρκτο ή
τουλάχιστον λογοκριμένο...

Δόκιμοι Εφεδροι Αξιωματικοί


της XV Μεραρχίας Πεζικού
στο Τσοτύλι, στις αρχές της
δεκαετίας του 1950. Φορούν
στολές βρετανικού
και αμερικανικού τύπου
και τα χαρακτηριστικά πηλήκια
του ΕΣ εκείνης της περιόδου
(αρχείο Π. Νικητέα).

Στιγμιότυπο σε Κέντρο Εκπαίδευσης του ΕΣ στα τέλη


της δεκαετίας του 1940. Στρατιώτες εκπαιδεύονται στη χρήση
οπλοπολυβόλου Bren 0,303 in (αρχείο Π. Νικητέα).

Μ αθητές μιας τάξης σχολής του ΕΣ της περιόδου του


Μεσοπολέμου, μαζί με αξιωματικούς, ιερωμένους και επισήμους,
Η φωτογραφία ελήφθη σε περίοδο αβασίλευτης δημοκρατίας
στην Ελλάδα - απουσιάζει το στέμμα από το εθνόσημο
των στρατιωτικών. Χαρακτηριστικές είναι οι στολές
και τα πηλήκια γαλλικού τύπου (αρχείο Γ.Κ. Ευστρατιάδη).

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟΡ ΙΑ
ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
Steven Zaloga ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ
καν για πρώτη φορα κατα τη ν α­ Ν τερινγκίλ, επιχειρεί να παρου­
D-DAY 1944 (1) πόβαση, καθώς και για το ν αμυ­ σιάσει τη ν οθωμανική αυτοκρα-
ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
OMAHA BEACH ντικό εξοπλισμό των γερμανικώ ν τορική νοοτροπία κατά τη ν π ε­ Εκδόσεις "Ναυτικό Μουσείο
Εκδόσεις Osprey" δυνάμεων. Σταδιακά γνω ρίζουμε ρίοδο τη ς βασιλείας του σουλτά­ Ελλάδας"
τη ν οργάνωση και τη διάταξη μά­ νου Αβδούλ Χαμίτ Β'. Ο συγγρα­
Λονδίνο, 2003 Τεύχος Ιουλίου - Αυγούστου -
χης των γερμανικώ ν και τω ν συμ­ φέας προσπαθεί να εξηγήσ ει
Σελίδες 96 μαχικών μονάδων και το πώς αυ­ πώς το ύστερο οθωμανικό κρά­
Σεπτεμβρίου 2003
Στο πλαίσιο τη ς επ ιτυχημέ­ τέ ς ενεπλάκησαν από τη ν πρώτη το ς επιχείρησε να συγκεράσει Σελίδες 30
νης σειράς "Campaign" του γνω­ στιγμή τη ς εκδήλωσης τη ς απο- και να επ ω φ εληθεί από τις προ­
στού βρετανικού εκδο τικο ύ οί­ βατικής ενέργεια ς. Το κείμενο υ­ κλήσεις τη ς εποχής. Εστιάζει τη ν
κου "Osprey" κυκλοφόρησε ο ποστηρίζεται από πλούσιο α­ προσοχή του στον τρόπο με το ν
πρώτος τό μ ο ς ενός έργου για σπρόμαυρο φω τογραφικό υλικό οποίο η κεντρική κυβέρνηση πα­
τη ν απόβαση των Συμμάχων στη και από το υ ς γνω στούς κα λλιτε­ ρακολουθούσε το ν έξω κόσμο,
Νορμανδία το 1944, που αφορά χνικούς δραματοπ οιημένους πί­ καθώς και στις διάφορες πολιτι­
τα συμβάντα στην ακτή Όμάχα". νακες, οι οποίοι “ζω ντανεύουν" κές που εκπ ονήθηκαν για να επι­
Το κείμενο υπογράφει ο Σ τίβεν τις σ υνθήκες μάχης που επικρα­ τύχουν συνεχή και αξιοπρεπή πα­
τούσαν στην ακτή "Ομάχα". Πρό­ ρουσία στη δ ιεθ νή σκηνή. Πα­
κειται για μια επ ιμελημένη εργα­ ρουσιάζονται αναλυτικά οι βασι­
σία, η οποία φ ιλο δ ο ξεί να δώσει κές κατευθύνσ εις τη ς εσω τερι­
D -D a y 19 4 4 (1 ) στον αναγνώστη νέα στοιχεία, κής πολιτικής το υ σουλτάνου
O m ah a Beach παρά το ό τι η ιστορία τη ς απόβα­ Α βδούλ χαμίτ, σε συνδυασμό με
σης είναι λίγο-πολύ ευ ρ ύ τερ α
γνωστή. Δ ιατίθεται από το βι­
βλιοπωλείο "Ε λεύθερη Σκέψις"
(Ιπποκράτους 112, Αθήνα, 114 72,
τηλ. 210/3614736, fax: Η Κ α λά
210/3630697). Π ρ ο ο τ α τ ε υ ό μ ε ν η Ε π ικ ρ ά τεια Το περιοδικό "Περίπλους" απο-
τελεί τριμηνιαία έκδοση του Ναυτι­
κού Μουσείου της Ελλάδας (ΝΜΕ).
Πρόκειται για εξαιρετική προσπά­
θεια η οποία περιέχει, εκτός από
Selim Deringil την τρέχουσα ειδησεογραφία, σπά­
νια ιστορικά και φωτογραφικά ντο­
Η ΚΑΛΑ
κουμέντα. Το τεύχος 43 περιέχει
Ζαλόγκα, γνω στός για τη μ εθ ο δ ι­
ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗ μια σειρά ιστορικών άρθρων και
κή εργασία και την αξιόπιστη και
ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ μαρτυριών από την περίοδο του Β'
ισορροπημένη προσέγγιση τη ς ι- ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ GO ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ ΠΠ. Μεταξύ άλλων διακρίναμε τη
80 στορικής πραγματικότητας. Ακο­ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ μαρτυρία του διόπου Νικολάου
λουθώ ντας τα υψηλά πρότυπα ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ Γρανά για τον τορπιλλισμό του ευ-
τη ς σειράς ο συγγραφ έας μάς ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ τις προσπάθειες που αναλήφθη- δρόμου "Ελλη" και την εξαιρετική
μ ετα φ έρ ει πίσω στον χρόνο, στις καν π ροκειμένου να π ροβληθεί αφήγηση του Δημητρίου Δούση (α­
Εκδόσεις "Παπαζήση"
6 Ιουνίου 1944, επί τη ς ακτής α­ προς τα έξω η εικόνα μιας σύγ­ ντιναυάρχου ε.α.) με αντικείμενο τα
πόβασης στη Νορμανδία η οποία
Σελίδες 536 χρονης και π ολιτισμένης α υ το ­ δραματικά γεγονότα στη Μέση Ανα­
είχε λάβει το ν κωδικό "Ομάχα". Ενα πολύ ενδιαφ έρον βιβλίο κρατορίας. Α νιχνεύονται οι επι­ τολή και τα προσωπικά βιώματά του
Παρουσιάζει αρχικά τη ν κατά­ τη ς σειράς "Μ εσανατολικές διώ ξεις του οθωμανικού κρά­ ως κρατουμένου στις γερμανικές
σταση που επικρατούσε στην πε­ Σπουδές, Ο θωμανική/Τουρκική ι­ το υ ς αλλά και τη ς ελίτ τη ς επο­ φυλακές. Το ΝΜΕ έχει ανάγκη ευ­
ριοχή και συνεχίζει με τη ν επιχει­ στορία" κυκλοφόρησε από τις ε κ ­ χής με σκοπό να εξωραϊσουν και ρύτερης υποστήριξης και ενίσχυ­
ρησιακή κατάσταση των γερμα νι­ δόσεις "Παπαζήση". Βασίζεται σε να διαμορφώσουν μια σύγχρονη σης από όλους τους φίλους - και υ­
κών και των συμμαχικών ενό­ αναξιοπ οίητες πηγές των οθωμα­ αντίληψη σε μια σειρά από εκδ η ­ πάρχουν αρκετοί - της ναυτικής ι­
πλων δυνάμεων. Α κολουθεί η πα­ νικών αρχείων, φω τίζοντας άγνω­ λώσεις και εκφάνσεις τη ς οικονο­ στορίας και της σχετικής παράδο­
ράθεση ενός πολύ αναλυτικού η ­ σ τες π τυχές τη ς εξουσίας τη ς μικής, π ολιτιστικής και γενικά σης της χώρας μας. Ελπίζουμε ότι η
μερολογίου από τη ν έναρξη τη ς περιόδου 1876-1909. Η Οθωμανι­ δημόσιας ζωής. Το βιβλίο παρέ­ στενότερη σύνδεση μαζί του, μέσω
επιχείρησης "Overlord" μέχρι τις κή Α υτοκρατορία υπήρξε η μόνη χει στον αναγνώστη μια μοναδική της εγγραφής νέων μελών, θα πρέ­
20.00 της 6ης Ιουνίου και έπειτα μεγάλη ευρωπαϊκή μουσουλμανι­ εικόνα τη ς λειτο υ ρ γία ς των μη­ πει να αποτελέσει προτεραιότητα
παρουσιάζονται οι αντίπαλοι δι­ κή δύναμη, η οποία μάλιστα απο­ χανισμών τη ς ύστερης οθωμανι­ και για τους αναγνώστες της στρα­
οικ η τές και τα σχέδια δράσης ε ­ τέλ εσ ε τη σοβαρότερη απειλή κής περιόδου. Δ ια τίθ ετα ι από τις τιωτικής ιστορίας. Το περιοδικό
πιτιθεμένω ν και αμυνομένων. Πα­ για τη χριστιανική Δύση. Πριν εκ- εκδόσ εις “Παπαζήση" (Νικηταρά διανέμεται δωρεάν στα μέλη του
ρέχονται λεπ τομερή στοιχεία για πνεύσει ο 19ος αιώνας η δύναμή 2, 106 78, Αθήνα, τηλ. ΝΜΕ και διατίθεται από το περίπτε­
τις γερμα νικές οχυρώσεις επί τη ς είχε παρουσιάσει σημάδια μη 210/3822496, 210/3838020, fax: ρο του ΝΜΕ (Μαρίνα Ζέας, 18536,
τη ς ακτής και για το συμμαχικό αναστρέψ ιμης κάμψης, ενώ η χώ­ 210/3809150, υποκατάστημα: Βι­ Πειραιάς, τηλ. 210/4516264, fax:
σχέδιο απόβασης. Ο Ζαλόγκα ρα εισ ερχόταν στο περιθώριο βλιοπωλείο 11, Στοά Αρσάκειου, 210/4512277).
μάς πληροφορεί για τα ειδικά τη ς διεθ νο ύ ς πολιτικής. Το βι­ Πεσμαζόγλου 5, 105 64, Αθήνα,
στρατιωτικά και τα άλλα τεχνικά βλίο του καθηγητή το υ Πανεπι­ τηλ. 210/3216148, fax:
μέσα τα οποία χρησιμοποιήθη- στημίου του Βοσπόρου, Σελίμ 210/3313074). Ιωάννης Θεοδωράτος

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡ ΙΑ
ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
m CS7311 ίΐϊϊϊϊΗ "um ιι Στρατηγού GEORGE ΜΑΚ MUNN

ΚΕ ΛΙΚΟΙ ΓΟΥΣΤΑΥΟΣ ΑΔΟΛΦΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ


ΕΣΠΕΡΙΝΟΙ
1
Ο ΛΕΩΝ ΤΟΥ ΒΟΡΡΑ
(1594-1632) Ο ΒΟΥΛΓΑΡΟΚΤΟΝΟΣ

ΙΔΙΟΦΥΗΧ
Χ ΤΡΑΤΗΓΙΚΗ
ΤΟ Υ Μ ΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝ ΔΡΟ Υ

«anmoMKRεικμεμμX.Π®»οο«τΛρΐο«,^Ήφασιος
CWCmPtOE!BXTMtOIHKCMI09Qit,EMIKMQtt&OItOMAnMΠ-ΉφΟιΟΙΟς

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑ
WORDSWORTHEOfTIONS ΑΘΗΝΑ1 1937

Steven Runciman J.F.C. Fuller George Mak Munn G. Schlumberger


01 ΣΙΚΕΛΙΚΟΙ Η ΙΔΙΟΦΥΗΣ ΓΟΥΣΤΑΥΟΣ ΑΔΟΛΦΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ο
ΕΣΠΕΡΙΝΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΟΥ Ο ΛΕΩΝ ΤΟΥ ΒΟΡΡΑ ΒΟΥΛΓΑΡΟΚΤΟΝΟΣ
Σελ. 400,15 ευρώ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ (1594-1632) Σελ. 196,9,5 ευρώ
Σελ. 610,30 ευρώ Σελ. 196, 9,5 ευρώ Ανατύπωση τη ς σπάνιας
Η ιστορία του μεσογειακού
κόσμου σε συνδυασμό με τα έκδοσης του 1937 η οποία ανα-
Ενας από τους κορυφαίους
τραγικά γεγονότα τη ς σφαγής Η δράση ενός από το υ ς ι­ φ έρ ετα ι στη ζωή και στη δράση
σ τρ α τη γ ικ ο ύ ς α ν α λ υ τέ ς το υ
τω ν Α νδ εγα υ ώ ν στη Σ ικελία 2 0ού α ιώ να α σ χ ο λ ε ίτα ι κανότερους στρατιω τικούς και του μεγάλου Βυζαντινού αυ το­
και το πώς αυ τά επ έδρ ασ αν μ εθ ο δ ικ ά με τα σ τρ α τιω τικά πολιτικούς η γ έ τε ς τη ς εποχής κράτορα.
στην ιστορία του Βυζαντίου. και π ολιτικά επ ιτεύ γ μ α τα του του Τριακονταετούς Πολέμου
μεγάλου στρατηλάτη. σε ανατύπωση τη ς έκδοσης
το υ 1936.

JEAN-EDMOND WEELEN
ΤΑΚΗ ΛΑΖΑΡΙΔΗ

ΡΟΣΑΜΠΩ
1725 - 1807 ΕΥΤΥΧΩΣ
ΚΑΙ 0 ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΟΑΜΕΡΙ-
ΚΑΝΙΚΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ ΗΤΤΗΘΗΚΑΜΕ
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ...

V. Klutchevski
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ
ΠΕΤΡΟΣ Ο ΜΕΓΑΣ
ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ
Jean-Edmond Weelen Τάκη Λαζαρίδη Paul Cartledge Σελ. 106, 6 ευρώ
ΡΟΣΑΜΠΩ 1725-1807 ΕΥΤΥΧΩΣ ΟΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ
Σελ. 98,6 ευρώ ΗΤΤΗΘΗΚΑΜΕ Σελ. 376,15 ευρώ Ανατύπω ση το υ α ρ χ ικο ύ
β ιβ λ ίο υ , έ κ δ ο σ η ς 1939, το
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ οποίο αναφ έρεται στη ζωή και
Ανατύπωση ενός σπάνιου Η επική ιστορία των Σπαρ­
Σελ. 264,12,48 ευρώ στο έργο του Μεγάλου Πέτρου.
βιβλίου έκδοσης 1936, το οποίο τιατώ ν και τη ς θρυλικής πόλης
α ναφ έρεται στον διαπρεπή Γάλ­ Μια προσωπική κα τά θ ε­ τη ς αρχαίας Ελλάδας από το
λο στρατηγό και στη σ υ μ μ ετο ­ ση για όσα συνέβησαν στην 480 π.Χ. μέχρι το 360 π.Χ., βασι­ Γ ε ώ ρ γ ιο ς Κ λαλακηε
Επίτιμος: Πρ£ϊ»εγτΗΧ
χή του στον πόλεμο τη ς Α μερ ι­ πατρίδα μας κατά το ν εμ φ ύ ­ σμένη σε αρχαίες πηγές.
κανικής Ανεξαρτησίας. λιο πόλεμο και ακόμα δεν έ ­
χουν φω τισθεί επαρκώς.
Γεώργιος Κλαδάκης
ΤΑ ΙΠΠΟΤΙΚΑ ΤΑΓΜΑΤΑ
Σελ. 318, 31,20 ευρώ
Η διάθεση των βιβλίων της σελίδας αυτής γίνεται από το Ενα μοναδικό βιβλίο για
βιβλιοπωλείο "Ελεύθερη Σκέψις", Ιπποκράτους 112, Αθήνα, τη ν ιστορία, τη ν προέλευση
Τ.Κ. 11472, τηλ. 210/3630697, 210/3614736 (στέλνονται και με
και τη συγκρότηση των ιπποτι-
αντικαταβολή).
κών ταγμάτω ν στην Ευρώπη.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣ ΤΟ Ρ ΙΑ