Anda di halaman 1dari 10

Zbornik radova Vizantolo{kog instituta HßÇÇÇ, 2006

Recueil des travaux de l’Institut d’etudes byzantines XßIIÇ, 2006

UDK 930.271(497.11)“12”

Irena [padijer

PISAR KTITORSKOG NATPISA SVETOG SAVE


U STUDENICI
Ktitorski natpis u Bogorodi~inoj crkvi manastira Studenice iz 1208/9.
jedan je od najstarijih datiranih spomenika srpske pismenosti. U radu je spro-
vedena paleografska analiza natpisa.

Kada je pre vi{e od pola veka otkriven natpis u prstenu kupole stude-
ni~ke Bogorodi~ine crkve, bilo je jasno da je godina 6717. od stvorewa sveta
po carigradskom ra~unawu vremena (odnosno 1208/9), koja se pojavila na wemu,
vi{estruko zna~ajna za pouzdanije bavqewe srpskom pro{lo{}u.1 Pre svega,
dobili smo datirawe najstarijeg studeni~kog slikarstva. S druge strane, tada
su se prvi put pojavili natpisi na `ivopisu pisani srpskom redakcijom sta-
roslovenskog jezika — imena svetih, nazivi praznika, natpisi uz scene i na
svicima i kwigama. Podsetimo se da su datirani pisani spomenici iz tog doba
veoma retki — me|u wima su, na primer, jo{ potpisi Stefana Nemawe i kneza
Miroslava iz 1186. i Poveqa Kulina bana iz 1189. godine. Ostali spomenici
koje sa sigurno{}u sme{tamo u to vreme nisu datirani: Miroslavqevo jevan-
|eqe (posledwe decenije XII veka), Simeonova Hilandarska osniva~ka poveqa
(1198), Vukanovo jevan|eqe (oko 1200), Stefanova Hilandarska poveqa (oko
1199–1202), svi pisani na pergamentu, ili, pak, oni pisani na kamenu kao {to
su Miroslavqev natpis na crkvi Svetog Petra, Blagajski natpis, Kulinov nat-
pis i sl. Sasvim je, dakle, jasno, da nam tekstovi ispisani u Studenici pru`a-

1 Natpis je otkriven 1951. godine, o ~emu je {iru javnost obavestio Svetislav Mandi}
(S. Mandi}, Na nedavno otkrivenim freskama u Studenici prona|eno je ime slikara Save iz tri-
naestog veka, „Politika“ br. 13895, Beograd 21. juni 1951, 4); on je prvi i objavio natpis: S.
Mandi}, Otkrivawe i konzervacija fresaka u Studenici, Saop{tewa 1 (1956), 39, i predlo`io
dopunu o{te}enih mesta: S. Mandi}, Setite se Save gre{nog, Drevnik, Beograd 1975, 81–88; za-
tim su ga objavili V. Djuri}, A Tsitouridou, Namentragende Inschriften auf Fresken und Mosaiken auf
der Balkanhalbinsel vom 7. bis zum 13. Jahrhundert, Glossar zur fruhmittelalterlichen Geschichte im
ostlichen Europa, Beiheft Nr. 4, Stuttgart 1986, 8–10, Nr. 8, a rekonstrukcijom natpisa bavili su se i
drugi autori.
518 Irena [padijer

ju retku sliku stawa srpskog kwi`evnog jezika i wegovog pravopisa krajem pr-
ve decenije XIII stole}a.
Slikari studeni~kih fresaka bili su, kao {to znamo, Grci. Pitawa koja
su se u nauci tokom vremena nametnula, izme|u ostalih, jesu: ko je ispisivao
tekstove (Srbi ili ti isti gr~ki majstori) i odakle su oni preuzimani?2 S ob-
zirom na to da je li~ni udeo svetoga Save u `ivopisu glavne studeni~ke crkve
bio najve}i mogu}i, od same zamisli pa do realizacije, odgovori se nalaze
upravo u Savinom odnosu prema nizu pitawa vezanih ne samo za koncepciju
oslikavawa hrama i celog slo`enog programa `ivopisa ve} i Savinog delova-
wa u neposrednim istorijskim okolnostima.3 U tom smislu izdvajaju se dva
pravca u kojima se istra`ivawa vezana za tekstove ispisane u Studenici mogu
kretati. Prvi se ti~e natpisa na svicima, kwigama i freskama koji predsta-
vqaju duhovnu, teolo{ko-umetni~ku vrednost. Drugi pravac se odnosi na nat-
pis u podno`ju kupole, koji predstavqa, iako li~ni, neposredni jezi~ki Savin
izraz, zapravo istorijsku stranu wegove zamisli, ~ime se cela ta delatnost
stavqa u realni vremenski i prostorni kontekst.
U vezi sa prvim pitawem (natpisima na svicima, kwigama i freskama)
dosta je pisano. Iako je bilo mi{qewa da je Sava „taj posao poverio Srbima,
koji su, po svoj prilici, bili prepisiva~i srpskih kwiga, jer je na mnogim me-
stima, pre svega na svicima svetiteqa, i danas uo~qiva wihova neukost u vlada-
wu slikarskom ~etkicom“,4 ipak je vremenom preovladao stav da su gr~ki slika-
ri „izveli srpske natpise i to kao legende uz scene i svetiteqe i (…) na slika-
nim svicima i kwigama“ kako je to 1986. ustvrdio Ivan \or|evi},5 a zatim, iste
godine, dokazao \or|e Trifunovi}.6 On je na primerima pisarskih gre{aka ne-
dvosmisleno pokazao kako ispisiva~ima teksta slovenski jezik nije bio mater-
wi, a pismo im nije, ili bar nije u dovoqnoj meri, bilo poznato. U pitawu su

2 Na pitawe porekla tih tekstova skrenuo je pa`wu i \or|e Trifunovi}: „Imaju}i u vi-
du predistoriju srpskog `ivopisa uop{te, smatramo da jo{ nisu postojali srpskoslovenski pre-
vodi gr~kih priru~nika (erminija). Gr~ki slikari su, zna~i, pred sobom mogli da imaju samo
gr~ke priru~nike, ukoliko su se wima slu`ili. Neko iz studeni~ke sredine je morao da prevede
ili prilagodi prevedene tekstove na srpskoslovenskom. Prevod i tekstovi nisu se improvizova-
li neposredno pred ispisivawe. Na svicima se navode kratki odlomci iz biblijskih i bogoslu-
`benih kwiga i crkvenih otaca. Tek predstoje ispitivawa koja bi trebalo da poka`u — da li is-
pisani tekstovi poti~u iz postoje}ih prevoda odgovaraju}ih kwiga ili su prevo|eni neposredno
za ovu priliku. Mo`e se pretpostaviti i jedna i druga mogu}nost.“ (\. Trifunovi}, O najstari-
jim natpisima u Bogorodi~inoj crkvi manastira Sudenice, Pravoslavqe, 460, 15. maj 1986, 10.
3 V. o tome i V. J. \uri}, Vizantijske freske u Jugoslaviji, Beograd 1974, 32; V. J. \uri},
Sveti Sava i slikarstvo wegovog doba, Sava Nemawi} — Sveti Sava. Istorija i predawe, Beograd
1979, 246; I. M. \or|evi}, O najstarijem zidnom slikarstvu u studeni~koj Bogorodi~inoj crkvi,
Pravoslavqe, 460, 15. maj 1986, 4–5; Lj. Maksimovi}, L’ ideologie du souverain dans l’ Etat serbe et la
construction de Studenica, Studenica i vizantijska umetnost oko 1200. godine, Beograd 1988,
34–49; V. J. Djuri}, La plus ancienne peinture de Studenica a la lumiere de l’ historiographie, Studeni-
ca i vizantijska umetnost oko 1200. godine, 171–184.
4 \uri}, Vizantijske freske u Jugoslaviji, 32.
5 I. M. \or|evi}, Natpisi na svicima i kwigama u najstarijem studeni~kom zidnom sli-
karstvu, Osam vekova Studenice. Zbornik radova, Beograd 1986, 197.
6 Trifunovi}, O najstarijim natpisima u Bogorodi~inoj crkvi manastira Sudenice, 10.
Pisar ktitorskog natpisa Svetog Save u Studenici 519

pisawe ta~ke kao interpunkcijskog znaka izme|u „T“ i „ debelog jer“ koji nika-
ko ne mogu pripadati dvema re~ima na svitku Jovana Prete~e, zatim deoba jednog
slova, „jeri“, na dva sastavna dela na svitku svetog Jeftimija — „jer“ na kraju
reda i „i“ deseteri~no na po~etku slede}eg, ili ime uz lik svetog Jovana u sce-
ni Raspe}a napisano sa debelim „jer“ na kraju koje li~i na B.
U svetlosti ovih saznawa logi~no je pretpostaviti da je i ktitorski nat-
pis ispisao gr~ki majstor, tim pre {to se gr~ki slikar potpisao neposredno
ispod tog velikog natpisa, na Svetom ubrusu, sitnim slovima na svom mater-
wem jeziku. Smatramo, ipak, da bi u tom pravcu trebalo sprovesti i konkretnu
paleografsku i jezi~ku, pre svega ortografsku analizu.
Natpis je pisan srpskoslovenskim jezikom, ra{kim pravopisom, sa upo-
trebom samo tankoga „jera“. Tanko „jer“ se pi{e na kraju sloga odnosno re~i,
tj. u slabom polo`aju (hramâ, bástâ, velimâ, anâgelâski i sl.), zatim kao nosi-
lac sloga, tj. u jakom polo`aju (sâ9danâ), kao i za ozna~avawe vokalnosti „l“
(vlâkanâ) i „r“ (grâ~âskago). Za glas „u“ upotrebqava se samo „onik“ (`oupa-
nomâ, priemâ{oumou) i u jednom slu~aju „i`ica“ (savu). Upotrebqava se samo
osmeri~no „i“, a deseteri~no samo u oznakama za brojne vrednosti (0 »öù9›0, v›0).
Od prejotovanih vokala nalazimo samo na jednom mestu ä (nemaneä). Intere-
santna je upotreba „jat“ u re~ima stranog porekla (alïkâse, stï±anomâ).
I dok ispisani tekstovi u ostalom delu hrama „predstavqaju jedinstvenu
sliku su~eqavawa i ukr{tawa raznih pravopisnih tradicija u Srpskoj zemqi
— starocrkvenoslovenske, zetsko-humske i starije ra{ke“,7 a na pojedinim me-
stima ~ak i preovla|uje starija pravopisna tradicija koja se ogleda naro~ito u
upotrebi oba jera, „jat“ u vrednosti „ja“ kao nasle|e zetsko-humske {kole, kao
i nejotovanih vokala, dotle u natpisu u tamburu nalazimo elemente Savine
pravopisne reforme (upotreba samo tankoga jera), koja }e postati osnova no-
vom, ra{kom pravopisu starog srpskog kwi`evnog jezika.
Pismo natpisa je ustavno, zlatna slova na tamnoj osnovi su oblika us-
pravnog pravougaonika, visine 10–12 cm, pisana izme|u dve linije, u redu,
blago nagnuta na levu stranu; bez ukrasa su, svedena i izdu`ena, naro~ito pri
kraju natpisa — verovatno zbog raspolo`ivog prostora (sl. 1).8 Ta~ka kao in-
terpunkcijski znak nalazi se izme|u dve linije u sredini reda ili malo gore.
Upore|uju}i natpis iz kupole sa ostalima u hramu, na{li smo dosta sli~nosti
sa pojedinim natpisima na svicima. To su pre svega svici koje dr`e sveti Va-
silije Veliki (sl. 2)9 i sveti Atanasije (sl. 3) u apsidi, a blizak je i onaj {to
u ruci dr`i prorok Solomon iz Blagovesti, koji se nalazi na potrbu{ju luka
izme|u naosa i oltara, na severnoj strani (sl. 4).

7 Isto.
8 Kalk koji koristimo u analizi natpisa qubazno nam je ustupio wegov autor, akademik
Gojko Suboti}.
9 Snimke natpisa na svicima iz Bogorodi~ine crkve u Studenici donosimo prema \or|e-
vi}, Natpisi na svicima i kwigama u najstarijem studeni~kom zidnom slikarstvu, sl. 13, 17, 18.
520 Irena [padijer

Kada se analiziraju pojedina slova u natpisu, pada u o~i naro~ito „K“,


pisano tako da se i gorwi i dowi krak na krajevima povijaju ka stablu, ali ga
ne dodiruju (sl. 5 i 6). Sli~an oblik nalazimo i na nekim gr~kim spomenici-
ma. Takav je slu~aj sa natpisima iz Lagudere na Kipru (crkva Bogorodice Ara-
kiotise, `ivopis pre 1192) — na svitku koji dr`i sveti Vasilije ili pak sve-
ti Meletije Antiohijski (sl. 7 i 8).10
Na{u pa`wu je, me|utim, osobito privuklo pisawe slova „^“ u stude-
ni~kom ktitorskom natpisu (sl. 1 i 5). Kao {to se na snimcima vidi, ono se
uop{te ne razlikuje od slova „i`ice“, odnosno gr~kog „ipsilon“. To naro~ito
pada u o~i kada pisar ispisuje „i`icu“ tj. „ipsilon“, na primer, u re~i „pri-
jem{umu“ gde imamo obrnut slu~aj — da slovo koje bi trebalo da bude „i`ica“
(„ipsilon“) zapravo vi{e li~i na slovensko „^“. Pisar o~igledno brka ta dva
slova i zamewuje im mesta. Kako je moglo do}i do toga? Rekonstrukcija procesa
bi mogla izgledati ovako: sveti Sava sastavqa ktitorski natpis, stavqa datum
i potpisuje se u vidu molitvenog obra}awa pastvi i svima onima koji }e ikada
stajati dole u naosu i upu}ivati svoj pogled prema kupoli. Ispisuje ga ~itkim
slovima na pergamentu i daje glavnom majstoru sa preciznim uputstvima kako
da se prostorno organizuje ceo sastav i da se odredi veli~ina slova koja bi se
mogla ~itati odozdo (na visini od oko 12,5 m). Mogu}e je da se Sava, kao ~ovek
u punoj snazi od trideset i tri-~etiri godine, pritom i peo na skelu. Slikar
je potom prionuo na posao i, kako vidimo, vrlo uspe{no izvr{io povereni mu
zadatak. Na izvesnim mestima probio se wegov li~ni manir ili preovladao
duh tradicije gr~ke pismenosti, ali se, ipak, veoma trudio da ta~no preslika
wemu nepoznata slova, tipi~na za slovensko pismo, kao {to su, na primer „jer“,
„jat“ i „jeri“, kojih nema u gr~kom. Pa ipak, sa slovom „^“, kojeg tako|e nema u
gr~kom, desilo se ne{to drugo. Najstariji oblici „^“ u slovenskoj pismenosti
dosta podse}aju na gr~ko „U“, sa stablom koje je na sredini i iz koga se ra~vaju
dva kraka {to obrazuju „~a{icu“, koja mo`e biti dubqa ili pli}a (osobito u
ranijim periodima). I tu je lako moglo do}i do zamene. Ali, ~ak i onaj drugi
oblik slova „^“, sa zaobqenom ~a{icom, mogao je biti poznat gr~kom slikaru.
Takav oblik, gotovo identi~an slovenskom „^“ mo`e se na}i na gr~kim natpi-
sima na svicima u jednom du`em vremenskom periodu, samo {to on ozna~ava ne-
{to sasvim drugo. Taj oblik predstavqa ligaturu nastalu od „ipsilon“ i „jo-
te“ i mo`emo ga na}i u re~i „UIE (MÔ)“ = „sine (moj)“, na svitku koji dr`i
Bogorodica, kao na primer, u ve} pomenutoj crkvi u Laguderi na Kipru (1192)
(sl. 9) ili u Manastiru (u crkvi Svetog Nikole iz 1270–1271) (sl. 10).11 Tako
je Grk lako mogao napraviti gre{ku „prepoznaju}i“ u poznatom obliku slovo
koje to zapravo nije, pa je umesto „^“ svuda ispisivao „i`icu“.

10 Ilustracije su preuzete iz kwige D. and J. Winfield, The Church of the Panaghia tou Ara-
kos at Lagoudhera, Cyprus: The Paintings and Their Painterly Significance, Dumbarton Oaks Studies
XXXVII (Washington 2003).
11 Snimak Bojana Miqkovi}a, koji nam je i skrenuo pa`wu na ove spomenike.
Pisar ktitorskog natpisa Svetog Save u Studenici 521

Dakle, pisar natpisa je sasvim izvesno bio Grk, a da li je u pitawu sli-


kar koji je ostavio zapis odmah ispod, na Mandilionu, na gr~kom jeziku, to se
ne mo`e pouzdano tvrditi. Poznato je, me|utim, da se pismo pisara u tekstu ko-
ji oficijelno ispisuje i u li~nom zapisu koji ostavqa na drugom, mawe istak-
nutom mestu, dosta razlikuje. Ono prvo obi~no je ustav ili poluustav, a ovo
drugo naj~e{}e brzopis. Pa ipak, izvestan individualni manir, tragove istog
duktusa mogu}e je, katkad, prona}i u pisawu pojedinih slova — ovde, ~ini se, u
ispisivawu slova „e“ — u oba slu~aja, natpisu (sl. 11) i zapisu (sl. 12),12 ima-
mo nagla{enu sredwu crtu koja izlazi iz poqa slova, {to bi mo`da moglo upu-
}ivati na istu osobu.
No, kada posle osam vekova i{~itavamo ostatke natpisa o zidawu i ukra-
{avawu manastira Studenice i o tome kako se oko toga trudio i „duhovno slu-
`io“13 najmla|i Nemawin sin, onda, pored tehni~kog pitawa o neposrednom
ispisiva~u slova, treba imati na umu i jednu mnogo va`niju stvar. Moramo bi-
ti svesni da u srpskoj pismenosti ne postoji sa~uvani tekst koji je u fizi~kom
i vremenskom smislu bli`i i neposrednije vezan za svetog Savu od ktitorskog
natpisa u podno`ju kupole studeni~ke Bogorodi~ine crkve.14

Irena [padijer
THE SCRIBE OF THE FOUNDER'S INSCRIPTION OF SAINT SAVA
IN STUDENICA
The founder's inscription situated at the foot of the tambour in the Church of
the Virgin in Studenica originating from 1208/9, is one of the oldest dated speci-
mens of Serbian literacy. It was uncovered in 1951, during the conservation works in
the monastery.
Former research (conducted by Dj. Trifunovi}), has ascertained that inscrip-
tions on the scrolls, books and frescoes in the monastery were written by the Greek
artists who decorated the church. Scribal errors indicate beyond any doubt that
Slavic was not the mother tongue of the scribes, and that they were not, or at least
not sufficiently, familiar with the orthography of this language. In this paper, the

12 Prepis gr~kog zapisa studeni~kog slikara preuzet iz: Mandi}, Otkrivawe i konzerva-
cija fresaka u Studenici, 40.
13 Up. \. Trifunovi}, Glagol rabotati u studeni~kom natpisu iz 1209. godine, Zograf 2
(1967) 6–7.
14 Rad je nastao u okviru istra`ivawa na projektu Ktitorski natpisi na freskama XII i
XIII veka u Vizantolo{kom institutu SANU. Dragocenu pomo} pru`ili su nam rukovodilac pro-
jekta, akademik Gojko Suboti} i kolega Bojan Miqkovi}, sa kojima zajedno i radimo na izdawu
studeni~kog natpisa. I ovom prilikom najlep{e im zahvaqujemo.
522 Irena [padijer

main focus has been directed at the founder's inscription, which has been put under
detailed orthographic and palaeographic scrutiny. The morphology of some letters —
the Greek “K”, non-distinguishing between i`ica (ippsilon) and the Cyrillic “^” —
clearly indicates that in all probability the author of the inscription was a Greek, per-
haps the very painter who signed his name in the Greek language on the Mandelion
beneath the large founder's inscription.
Sl. 1. Studenica, po~etak ktitorskog natpisa, 1208/9. (kalk G. Suboti}a)
Pisar ktitorskog natpisa Svetog Save u Studenici

Sl. 4. Studenica, prorok


523

Sl. 2. Studenica, sveti Vasilije Veliki, svitak Sl. 3. Studenica, sveti Atanasije, svitak Solomon iz Blagovesti, svitak
524

Sl. 5. Studenica, ktitorski natpis, deo


Irena [padijer

Sl. 6. Studenica, ktitorski natpis, deo


Pisar ktitorskog natpisa Svetog Save u Studenici 525

Sl. 7. Lagudera na Kipru, Bogorodica Sl. 8. Lagudera na Kipru, Bogorodica


Arakiotisa, pre 1192. Arakiotisa, pre 1192.

Sl. 9. Lagudera na Kipru, Bogorodica Sl. 10. Manastir, Sveti Nikola,


Arakiotisa, 1192. 1270–1271.
526

Sl. 11. Studenica, ktitorski natpis, deo


Irena [padijer

Sl. 12. Studenica, zapis gr~kog slikara