Anda di halaman 1dari 9

Antep, Nizip, Ehneş (Gümüşgün) Köyü, Surp Sarkis ve

Surp Asdvadzadzin Ermeni Kiliseleri

Այնթապ, Նիզիպ, Էհնէշ, Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Աստուածածին

Aïntap, Nizip, Eynech St Sarkis et Ste Marie Mère de


Dieu Eglises Arméniennes

29 Haziran 2017
armenian on web
Ardachès Khodjasarian
Photos : G. Sakoyan / R. Sarafyan
http://bit.ly/2utl4T2

Antep (Gaziantep / Այնթապ) İli (1), Nizip (Նիզիպ) İlçesi (2), Ehneş Köyü (3),
günümüzdeki ismiyle Gümüşgün, tarihi eskilere dayanan bir Ermeni köyüdür.
Osmanlı idarî dağılımında Halep, daha sonra Urfa’ya bağlanır. Ermeni
coğrafyasında Katolikos Nerses Şnorhali (Ներսես Շնորհալի 1100 - †1173) anısına
Nerses olarak da tanınan köy, Giligya’da (Kilikya / Կիլիկիայ) bulunur (4). Antep’e
48 km, Hromgla Ermeni Katolikosluğu'na 12 km (Rumkale, Հռոմկլա բերդաքաղաք)
(5) mesafede, Frat Nehri (Եփրաա գետ) kıyısına paralel, kayalık dağın
yamaçlarında basamaklar halinde kuruludur.

Antik Çağl’arda, Kommagene Krallığının Arulis (Արուլիս , Arolis, Arulae) adlı önemli
bir kent merkezi olmuştur. 1516 tarihinde Osmanlı idaresine girer ; Ermenilerin
varlığı ise Orta Çağ’a kadar uzanır. (6)

Yüz kadar Ermeni evini barındırmaktaydı (7). Köyün batısındaki Habib (Հապիպ
տաղը) Dağı ve Habibi Ovası (Հապիպ դաշտը) cevresindeki ormanlık alan zenginlik
kaynaklarıydı. Bu dağın Fırat Nehri’ne (Եփրատ) açılan akarsu yataklarından, köyün
güneyine inen ve Aziz Sarkis Manastırı ismiyle Surp Sarkis deresi (Սուրբ Սարգիս
տերեսի) akar. Burada kabiye (Գապիյէ ) olarak adlandırılan büyük ve tatlı bir kavun
üretilirdi. Solunda ise kaya mağaraları dikkati çeker. Bunlar eskiden zeytin
imalathaneleri imiş, sonradan hamam olarak kullanılmış. Derenin
kayalarından,köyün tek su kaynağı, Surp Sarkis Pınarı (Սուրբ Սարգիս փունարը)
fışkırdar. (8)

Halkı, demircilik, bağcılık, hayvancılık, avcılık gibi mesleklerle uğraşırdı. Kuyumcu,


boyacı, kunduracı,dokumacılıkla uğraşanlar da vaedı. Kadınları ise nakış ve el
işlerinde çok hünerliydiler. Temizlik ve çalışırken rahatsız olmamak için, yaşlı ,
genç tüm erkeklerin saçları kökünden kazınır, sadece tepelerinde kahkül
bırakılırdı.

Köyde iki kilise ve 42 öğrencisi olan Nersesyan Okulu (Ազգային Ներսէսեան


Վարժարան) vardı. Osmanlı kuvvetlerinin Antep kırımları Kasım 1895’de başlar ;
sağ kalanlar din değiştirmeye zorlanır. (9) Katliamlardan sonra Avedis kayana
Kelleyan (Աւետիս Քհնյ. Քէլլէեան) okula tayin olur, 1899’da Mahsergcyanların
(Մահսերկճեան) kızı Ovsanna (Ովսաննա) ile evlenir.

Kahana Hagop Boyadjian, 1869 yılında köyde döğan diğer bir din adamıdır (†
1961), Ehneş’li Never Khatcherian (1875-) ile evlenerek ; Légion d’Orient ordusu
yanında çatışmalara katılır. Fransızların Kilikya’yı terkinden sonra Kudüs ve
Mısır’dan sonra Fransa’ya, soykırımdan kurtulan dokuz çocuğundan (Zakaria,
Loussaper, Sarkis, Khoren, Gabriel, Hripsimé, Mariam et Siranouche ) beşinin
yanına yerleşir. (10)
Ehneş, civarı Türk ve Kürt köyleri ile çevrili, yanlız, kaderine terk edilmiş bir
Ermeni köyüdür. Cibin katliamlarına uğramamak için din değiştirmeyi kurtuluş
olarak görürler. 1915’de ise Ermeni nüfusun bir kısmı soykırımda katledilirken bir
kısmı da tehcire tabi tutularak zoraki göç ettirilir. (11) Günümüzde köy
Ermenilerden boşaltılmıştır. (12) Suni olarak inşa edilen Birecik Baraj Gölü nedeni
ile köyün ev, okul gibi binaları sular altında kalmıştır.
Yeni konukları 1926 yılında mübadele sonucu Selanik'ten gelmiş göçmenlerdir.

Surp Sarkis (Aziz Sergios / Սուրբ Սարգիս ) Ermeni Kilisesi

Kilise kalıntıları, Alahacı Köyü’nden Ballı Köy istikametinde, Gümüşgün Köyü


girişinde, bir yamacın üstündeki kaynağın yakınında bulunmaktadır. Kıyıdan 800-
900m. mesafede, Hromgla'dan ise 2-2:30 saatlik uzaklıkta.
Surp Sarkis kilisesi düzgün yontma taştan, kubbeli olarak inşa edilmiştir. Dıştan
sade bir görünüme sahip olan kilise güney kuzey doğrultusunda meyilli bir arazide
bulunur. Duvarlarında VIII-IX yüzyıldan kalma Ermenice, Suryanice hristiyanlığı
tehdit eden unsurlara vurgu yapan yazılar bulunmaktadır. (13)
Dikdörtgen bir alanda, tek mekanlı ve yan bölümü bulunmaktadır.
Kiliseye batı cephede açılmış olan kapı ile giriş sağlanmaktadır. Yapının batı
cephesinden günümüze hiç birşey kalmamıştır. Bütün duvarları yıkılarak harap
duruma gelmiştir. Üç adet mazgal pencere bulunan kuzey cephesi kısmen
ayaktadır. Yapının dış yüzeyinde herhangi bir süsleme yoktur. Yapının güney
cephesi de, batı cephesi gibi yıkılmıştır; görünen kapının neye yaradığı ise
bilinmemektedir.

Ehneş Kilisesi, Cibin gibi Urfa Kilisesi’ne bağlıydı.


Koord 37° 49' 45'' D, 37° 12' 3'' K
"Ehneş kilisesinin bağlar ve fıstık bahçelerinden oluşan çok mal varlığı vardı. Bu
malların geliri kilisenin papazına verilir, o da yaşamını bu gelirle sağlardı. Kilise bu
kadar mal varlığına nasıl ulaşabilmişti? Malları, vefat eden Ehneşliler vasiyetle
bırakmışlardı. Dediğim gibi, çocuklar kilisenin tepesindeki çanı çalmaya pek heves
ederlerdi. Bazı aileler çan adağı yaparlardı. Örneğin çocuğu olmayan zengin bir
aile... Ailenin reisi ki buradaki örneğimiz ağadır. Her gün kiliseye gider, “oğlum
olsun” diye dua ederdi. Bu sırada adağı yerine gelirse, 10 dönüm toprak;500 tiyek
bağ; 20 fıstık ağacı bağışlamayı kendi kendine söz verir. Bu şekilde kilise çok
zengin olurdu. Ehneşliler kiliseye süslemek için dekorasyon malzemesi, elbise de
bağışlarlardı. Noel, Paskalya ve Paregentan’da insanlar yiyecek ve elbise
dağıtırlardı. Ehneşli Ermeniler, eski kilisenin yanına bir yenisini inşa etmek
istediler, ama bu dilekleri 1915 olayları nedeniyle gerçekleşmedi." (14)
Surp Meryem Ana (Surp Asdvadzadzin / Սուրբ Աստուածածին)
Ermeni Kilisesi

Köyün kuzeyinde mağara tipi yerleşim yerleri yakınında bulunan Surp


Asdvadzadzin kilisesi, Surp Sarkis gibi duvarlarında VII-VIII. yüzyıldan kalma
ermenice, suryanice yazılar, kabartma haçlar bulunmaktadır. Kilisenin güney
doğusunda, bir önceki kilisenin kalıntıları halen durmaktadır. (15)
Kilise yontma taştan, kubbeli ve iki sunağı vardı. Kilise alçak, penceresiz ve
karanlıktır.

Nesiller arasında sözlü tarih 1915 Soykırımında, Ermenilerin bu mağaraların


önünde birbirlerine bağlanarak Fırat Nehri’ne atıldıkları aktarılmakta.
Kevork Keyvanyan (Քէյվանեան , Keyvan, Kiwanian) Konağı

Kevork Keyvanyan (Քէյվանեան , Kiwanian) Ehneş’in idarecisydi ; hükümet


çevrelerinde olduğu kadar yerel Türk ve Kürt ağaların nezdinde sözü geçen birydi.
Çevre köylerdeki yüzde on oranında müslüman gayrı menkullerinin yarısı ona aitti.
Köy idarecilerinden olan babası Sarkis Keyvanyan Ağa, H. Barsumyan ve S.
Manukyan ile mucize eseri asılmaktan kurtulurlar. Sarkis Boyacıyan, Harutyun
Holleyan, Çil Artin, Aleksandre Deyirmenciyan, Melkon Melkonyan, Harutyun
Srabyan onlar kadar şanslı olamayarak saldırganların kurşunlarına hedef olarak
ölürler.

Diğer konak ise aynı aileden Sakoyanlara aitti. Günümüzde bu konaklar Kürtler
tarafından sahiplenilmiştir. 1921 yılında Fransız güçlerinin bölgeyi terkten sonra
aile Suriye’ye kaçar. Sakoyanlar Uzes’e (Fransa) yerleşirken, Keyvanyanlar Halep’e
yerleşirler.
Dip not ve kaynaklar :

(1) - http://bit.ly/2tpSYuW
(2) - Nezib, Nisib, Nizib, Nizip, Nesip, Նիզիբ, Նիզիպ
(3) - Gümüşgün, Ehnes, Ehneş, Eyneş, Eneş, Eneç, Էհնեշ, Էհնէշ , Էնեշ, Ներսես,
Ներսէս
(4) - http://bit.ly/2s5Zcwo
(5) - http://bit.ly/2t4Z0yB
(6) - Hale Şıvgın, 19. yüzyılda Gaziantep, 1997 Gaziantep s. 516
(7) - Kevork Sarafyan, Antep Ermeni Tarihi, C. I, Los Angeles 1953, s.74
(7) - H. S. Eprikyan, Resimli yerleşim yerleri sözlüğü, c. I, Venedik, 1903, s. 807-
808
(8) - Troşak, 15 Mayis 1896,n° 13 s. 102
(9) - Wikipedia 'Էհնեշ'
(10) - https://www.myheritage.fr/site-individuals-189827632/my-
roots?fsn=1&pag…
(11) - Sovyet Ermenistan Ansiklopedisi cilt 4, s. 44
(12) - M. J.-B. Chabot, Journal asiatique, 9. série T. XVI, Paris 1900, s.283-288
(13) - Stepan Melik-Pağsyan, Ermeni Ibadet mekanları, Yerevan 2009, s. 48
(14) - Ayfer Tuzcu Ünsal, FIRAT KENARINDA EHNEŞ KÖYÜ..., 2015 (Alıntı)
(15) - H. S. Eprikyan a.g.e.

http://wikimapia.org/#lang=fr&lat=37.200988&lon=37.827162&z=17&m=h&show=/phot
o/?object_type=1&id=36979789&lng=tr