Anda di halaman 1dari 10

LAPORAN PRAKTIKUM

GEOGRAFI REGIONAL INDONESIA


(GPW 0103)

ACARA I
PEMAHAMAN REGION DAN POSISI

Disusun oleh
Nama : Ahmad Syihabun Nafis
NIM : 18/423602/GE/08651
Hari Tanggal : Jumat, 21 September 2018
Waktu : 13.00 WIB
Asisten : 1. Khusnul Intan Dwi Fajar
2. Novi Asti Lalasati

LABORATORIUM KEWILAYAHAN
FAKULTAS GEOGRAFI
UNIVERSITAS GADJAH MADA
YOGYAKARTA
2018
Acara I Pemahaman Region dan Wilayah
I. TUJUAN

1. Mengetahui pengertian daerah, kawasan, dan wilayah.


2. Memahami persamaan dan perbedaan konsep daerah, kawasan, dan wilayah serta
memberi contoh penggunaanya.
3. Mengetahui posisi absolut dan relatif setiap provinsi di Indonesia tehadap provinsi
lainnya.

II. ALAT DAN BAHAN


1. Alat Tulis
2. Peta Administrasi Indonesia
3. Buku Acuan

III. TINJAUAN PUSTAKA

Geografi Regional adalah bagian dari geografi yang memusatkan kajiannya


kepada kewilayahan muka Bumi yang keadaannya dinamis, berubah dari waktu ke
waktu, baik yang terkait dengan keadaan lingkungan alam maupun kehidupan
manusianya. Region merupakan ruang muka Bumi yang memiliki batasan
administratif. Region berarti suatu wilayah yang memiliki karakteristik tertentu yang
khas, yang membedakan diri dari region lain di sekitarnya (Saputra, 2012).
Geografi Regional dalam studi suatu negara mengkaji keunikan karakter dan
pola dari fenomena alam maupun manusia di suatu wilayah tertentu yang
didelineasi dan diregionalisasi untuk tujuan tertentu. Aspek-aspek Geografi
Regional yang biasanya dipelajari antara lain unsur geografis (berupa luas, bentuk
wilayah, iklim, sumber daya, penduduk) dan pembangunan (terkait dengan batas
wilayah, kedaulatan atas sumberdaya, dan pola kekuasaan pusat daerah,
pembangunan infrastruktur, pertumbuhan ekonomi dan pemerataan kemakmuran,
serta kesejahteraan sosial dan keragaman budaya). Dalam studi geografi regional,
unsur geografi dan unsur pembangunan dikaji secara kewilayahan meliputi
karakter, pola, koneksi, dinamika dan kecenderungannya.
Dalam mempelajari geografi regional terdapat tiga hal penting yang selalu
berkaitan erat dengannya. Ketiga hal penting tersebut adalah daerah, kawasan, dan
wilayah. Daerah adalah wilayah yang batasnya disesuaikan dengan batas
kewenangan pemerintah daerah (Budianta, 2008). Kawasan merupakan daerah
tertentu yang mempunyai ciri tertentu, seperti tempat tinggal, pertokoan, industri,
dan sebagainya (KBBI). Wilayah adalah ruang yang merupakan kesatuan geografis
beserta segenap unsur terkait yang batas dan sistemnya ditentukan berdasarkan
aspek administratif dan/atau aspek fungsional (Peraturan Pemerintah Republik
Indonesia Nomor 47 Tahun 1997 tentang Rencana Tata Ruang Wilayah
Nasional).
IV. LANGKAH KERJA

Buku acuan dan referensi mengenai ilmu wilayah

Pencarian Analisis Pencarian


definisi daerah, persamaan dan posisi abosolut
kawasan, dan perbedaan serta posisi
wilayah, serta daerah, relatif suatu
contoh kawasan, dan provinsi di
penggunaannya wilayah Indonesia

Pembuatan Pembuatan
Pembuatan klasifikasi klasifikasi
klasifikasi melalui tabel melalui tabel
melalui tabel

Tabel 2. Persamaan Tabel 3. Posisi


Tabel 1. Definisi
dan Perbedaan Daerah, Absolut dan Relatif
Daerah, Kawasan, dan
Kawasan, dan Wilayah Provinsi di Indonesia
Wilayah, serta Contoh
Penggunaannya

Input

Proses

Output
V. HASIL PRAKTIKUM
Tabel 1.1 Definisi daerah, kawasan, dan wilayah masing-masing 3 definisi beserta
5 contoh penggunaannya. (Terlampir)
Tabel 1.2 Persamaan dan perbedaan definisi daerah, kawasan, dan wilayah.
(Terlampir)
Tabel 1.3 Posisi absolut dan posisi relatif 5 provinsi di Indonesia. (Terlampir)
Gambar Peta posisi 5 provinsi di Indonesia (posisi absolut dan posisi relatif).
(Terlampir)
Peta Hasil identifikasi berdasarkan daerah, wilayah, dan kawasan beserta
deskripsinya. (Terlampir)

VI. PEMBAHASAN
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................

VII. KESIMPULAN
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
VIII. DAFTAR PUSTAKA

Baiquni, M. 1999. Tinjauan Geografi Regional Terhadap Masterplan Percepatan dan


Perluasan Pembangunan Ekonomi Indonesia (MP3EI).
Saputra, Erlis. 2012. Petunjuk Praktikum Geografi Regional Indonesia.
Suharyono. 2005. Dasar-Dasar Kajian Geografi Regional. Semarang: UPT UNNES Press.
Utoyo, Bambang. 2015. Geografi: Mmbuka Cakrawala Dunia. Jakarta: PT Grafindo
Media Tama.
Peraturan Pemerintah Republik Indonesia Nomor 47 Tahun 1997 tentang Rencana
Tata Ruang Wilayah Nasional
IX. LAMPIRAN
Tabel 1.1 Definisi daerah, kawasan, dan wilayah beserta contoh penggunaannya.
Definisi Contoh
Daerah Suatu area di permukaan bumi secara geografis -Daerah Kabupaten
dapat dianggap sebagai salah satu kesatuan Sidoarjo
homogenitas secara internal dari area tersebut ( -Daerah Kota Surabaya
Muta’ali, 2011) -Daerah tertinggal
Ruang di permukaan bumi dengan batas tertentu -Daerah pantai
berupa batas administrasi ( Sujali, 2013) -Daerah Istimewa
Bagian dari wilayah yang territorial, batasan, dan Yogyakarta
pengertian didasarkan atas kepentingan
administrasi pemerintahan atau politik dan
didasarkan peraturan perundang-undangan yang
berlaku ( UU No.26 Tahun 2007 tentang
Penataan Ruang)
Kawasan Adanya karakteristik hubungan dari fungsi- -Kawasan industri
fungsi dan komponen-komponen di dalam suatu -Kawasan hutan
unit wilayah, sehingga batas dan sistemnya lindung
ditentukan berdasarkan aspek fuungsional -Kawasan wisata
(Rustiadi, et. al, 2006) -Kawasan ekonomi
Ruang muka bumi dengan batas tertentu untuk -Kawasan perdagangan
kepentingan tertentu ( Sujali, 2013)
Bagian dari wilayah yang merupakan kesatuan
geografis beserta segenap unsur yang terkait
padanya yang batas dan sistemnya ditentukan
berdasarkan aspek fungsional serta memiliki ciri
tertentu yang spesifik dan khusus (UU No. 24
Tahun 1994 Tentang Penataan Ruang)
Wilayah Ruang di permukaan bumi yang teritorialnya -Wilayah Asia Tenggara
berasal/ didasarkan atas batas-batas geografis -Wilayah Negara
tertentu dan bersifat homogeny serta dapat -Wilayah aliran sungai
dibedakan dengan yang lain. ( Bintarto dan Hadi -Wilayah non-urban
-Wilayah Laut
Sumarno, 1991 )
Wilayah merupakan permukaan bumi yang dapat
dibedakan dalam hal-hal tertentu dengan daerah
disekitarnya ( Djenen, 1979 )
Wilayah dapat didefinisikan sebagai suatu satuan
area di permukaan bumi yang dapat dibedakan
dengan area lain melalui sifat-sifat seragam yang
terlihat padanya. ( Taylor, 2015 )
Tabel 1.2 Persamaan dan perbedaan definisi daerah, kawasan, dan wilayah.

Daerah Kawasan Wilayah


Daerah Persamaan : Persamaan :
- Batas-batasnya -Dibuat untuk tujuan
diatur undang-undang fungsional tertentu

Kawasan Perbedaan : Persamaan :


-Batas daerah lebih ke -Memiliki batas
batas fisik dan administrasi
administrasi, -Memiliiki luasan tertentu
sedangkan kawasan
lebih ke secara
fungsional.
Wilayah Perbedaan : Perbedaan :
-Daerah ditangani -Kawasan lebih
oleh suatu otonomi dinamis daripada
sedangkan wilayah wilayah
dapat melibatkan -Fungsi kawasan lebih
lebih dari satu mendetail daripada
otonomi wiilayah
-Wilayah memiliki
cakupan yang lebih
luas.
Tabel 1.3 Posisi absolut dan posisi relatif 5 provinsi di Indonesia

No Provinsi Absolut Relatif


1 Daerah Istimewa Yogyakarta 8º 30' - 7º 20' LS Batas Utara: Jawa
109º 40' - 111º 0' BT Tengah
Batas Timur: Jawa
Tengah dan Jawa
Timur
Batas Barat: Jawa
Tengah
Batas Selatan:
Samudra Hindia
2 Aceh 1º 40' - 6º 30' LU Batas Utara: Teluk
94º 40' - 98º 30' BT Benggala
Batas Timur: Selat
Malaka
Batas Barat: Samudra
Hindia
Batas Selatan:
Sumatera Utara
3 Jawa Tengah 8º 30' - 5º 40' LS Batas Utara: Laut
108º 30' - 111º 30' Jawa
BT Batas Timur: Jawa
Timur
Batas Barat: Jawa
Barat
Batas Selatan: Jawa
Tengah dan Samudra
Hindia
4 Papua 9º 20' - 0º 10' LS Batas Timur: Papua
134º 10' - 141º 10' Nugini
BT Batas Barat: Papua
Barat

5 Kalimantan Utara 3º12 ´02” -3 º 46´ Batas Utara: Brunei


41” LU Darussalam, negara-
116º 42 ´ 50” – 117º negara bagian
49’ 50″ BT Malaysia